Τεύχος 429

Γ. ΒΑΡΒΕΡΗΣ · Β. ΝΑΜ ΠΟ ΚΟΦ · Α. ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ · Μ. ΡΑΙΧ-ΡΑΝΙΤΣΚΙ · Κ. ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ · Ε. Φ ΑΚΙΝΟΥ · Α. ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΠΤΗ

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Ο συγγραφέας φ τηνών αναγνω σμάτω ν μυστη­ ρίου και επίδοξος νομπελίστας Κ λεόβουλος Νικηφοράτος ξει μέσα στην αθλιότητα, ώσπου βιώνει την απόλυτη μυθιστορηματική φαντασίω ­ ση: μια γυναίκ α πανέμορφ η εισβάλλει κυνηγη­ μένη στη σοφίτα του, πεθαίνει και στη σ υ νέ­ χεια εξαφ ανίζετα ι μυστηριωδώς. Ο Κ λεόβου­ λος είναι βέβαιος ότι έχει μπει στο στόχαστρο ενός αδίστακτου δο λο φ ό νο υ , αλλά ο εξ αγχι­ στείας θείος του αστυνόμος Κ ομνηνός αρνείται να τον πιστέψει. Τότε ο Κ λεόβουλος κατα­ φ εύγει στον εκδότη του Π ά νο Γιαταγάνη. Ό ­ μως και α υτός δεν αργεί να βρεθεί δ ολο φ ο νη ­ μένος, ενώ η Ο ρτανσία ντιΤ ρανς, το δημιουρ­ γικό alter ego του Κ λεόβουλου, επεμβαίνει στην υ πόθεση καταπατώ ντας τα όρια φαντασίας και πραγματικότητας.

ΓΡΑΦΕΙΑ: Ζαλόγγου 11, 106 78 ΑΘΗΝΑ w w w .k a s t a n i o t i s .c o m

Ο π ό λ εμ ο ς μεταξύ τω ν δ ύ ο διεκδικητώ ν της εξουσίας (του ανήλικου Ιω άννη Π αλαιολόγου και του Ιωάννη Καντακουζηνού) έχει μετατρα­ πεί σε «ταξική» σύγκρουση μεταξύ των μεγαλογαιοκτημόνω ν και τω ν λαϊκών τάξεω ν. Η Θ εσ­ σαλονίκη για ένα διάστημα οκτώ περίπου χρό­ νω ν κ υβερνάται α π ό τις φτωχές λαϊκές τάξεις και τους Ζηλωτές, η αφήγηση όμως αρχίζει με­ τά την ήττα τω ν Ζηλωτών και την επικράτηση του Καντακουζηνού. Χρόνος: ο δέκατος τέταρ­ τος αιώνας. Τόπος: η Θεσσαλονίκη. Θέμα της εί­ να ι ο εμφ ύλιος σ π α ρ α γμ ός και ο ι επιπτώ σεις του στη ζωή των αφανώ ν «ηρώων», εν προκειμένω του Μ άρκου και του Μ ιχαήλ, της Ε υ γε­ νίας και της «τρελής», του Νικηφόρου και της Μ ελανίας, αλλά και όλω ν εκείνων που, και τότε και αργότερα, παγιδευμένοι στους ιστορικούς τους ρόλους, δρουν, υφίστανται τις συνέπειες.

ΤΗΛ.: 010-330.12.08 - FAX: 010-382.25.30 e - m a il: in f o @ k a s t a n io t is .c o m

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 3 Bestseller 14 Βραχυγραφίες 2 0 Ένα βιβλίο... μία παράσταση Γιασουνάρι

Καβαμπάτα.

Το οπίτι των κοιμισμένων κοριτοιών Γράφει η Ιάνια

Περδικάρη

2 2 Ψηφιακός κόσμος Κέντρο Ελληνικής γλώσσας. Ηλεκτρονικός κόμβος της ελληνικής γλώοοας Γράφει η Τιτίκα Δημητρούλια 2 4 Παρεμβατικά ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘίΩΡΗΙΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Ho 429, ΜΑΙΟ! 2002 ISSN 1106-1383 Σύνταξη: 010-3101.313 Λογιστήριο: 010-33.01.241 Διαφημίσεις: 010-33.01.313 Συνδρομές: 010-33.01.315,010-33.01.241 Fax:010-33.01.315 Ιδρυτής: Περικλής Αθανααόπουλος Διευθυντής: Ηρακλής Παπαλέζης Σύνταξη: Γιώργος Γαλόντης, Κατερίνα Γρυπονηοιώτου, Βασίλης Καλαμαράς, Λάμπρος Κουλελής Ηρακλής Παπαλέζης, Βάοω Σπάθή Υπεύθυνη οικονομικών: Βάοω Σπάθή Συνδρομές: Αθανασία Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέζης Επιμέλεια - Διόρθωση: Λένια Μαζαράκη, Δέσποινα Ράμμου Σελιδοποίηση - Διαχωρισμοί: Μαρία Ιαχαριουδάκη, τηλ και fax: 010-38.21.700 Παραγωγή: Δ. Πρίφτηςί ΥιοίΟΕ, Σωνιέρου 6, τηλ.: 010-5232323 Διανομή: Πρακτορείο διανομής τύπου Ευρώπη ΑΕ, Αμφιαράου 15-17, τηλ.: 010-5199900

και η αδιαφάνεια στον πολιτισμό Γράφει ο Αλέξης Ζήρας

27

Of

«παράγκες»

Ευκαιρίας δοθείοης

Η τάξη ως πηγή αταξίας Γράφει ο Βαγγέλης Πανταζής ΞΕΝΟΙ Σ ΥΓΓΡ Α Φ Ε ΙΣ Κ Α Ι Β ΙΒ Λ ΙΑ 3 0 Ξένο Βιβλίο

Επιμέλεια Ηλίας Μαγκλίνης

3 2 Πορτρέτα ξένων συγγραφέων

Iris Murdoch (1919-1999) Γράφει η Χρύοα Σπυροπούλου 3 4 Σύγχρονοι ξένοι ουγγραφείς Slewarl Lee Allen

Γράφει η Χρύοα Σπυροπούλου

ΑΡΘΡΑ

37

Από το

Γεια οου, Αμερική του Μπάλαρντ οτο Αμερική του Μποπριγιάρ: 4 5 Ένας ασυνήθιστος

η λογοτεχνία γίνεται επιστήμη Γράφει ο Ουίλιαμ Σουλτς

«φυσικός» δεσμός: η απεικόνιση της φύσης οτα έργα του John Fowles και του William Golding Γράφει ο Νικόλας Γιαννόπουλος Β. Φουρτβένγκλερ

51

0 μεγας μαέστρος

Γράφει ο Κώστας Μυλωνάς

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

5 4 Αντόνιο Ταμπούκι: Ένα δώρο οτουςΈλληνες φίλους μου Τη συνέντευξη πήρε ο Βασίλης Ρούβαλης ΤΑ Β ΙΒ Λ ΙΑ ΤΟ Υ Μ Η Ν Α

6 1 Συνεργάστηκαν οι: Κώστας Αγγελάκος, Θανάσης Α. Βασιλείου, Λίλυ Εξαρχοπούλου, Βύρων θεοδωρόπουλος, Θανάσης Καραγιάννης, Κώστας Καρακώτιας, Παντελής Κοντογιάννης, Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης, Σωτήρης Ντάλης, Γιάννης Πανούσης, Λίνα Πανταλέων, Γιάννης Σ. Παπαδάτος, Τάσος Παππάς, Άλκηοτις Σουλογιάννη, Χρύοα Σπυροπούλου, Άλκηστη Χρονάκη

Ιδιοκτησία: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ £.£ Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς

98

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «διαβάζω», Α. Μεταξά 26, Αθήνα 10681, θεοσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο«Κέντρο του βιβλίου», Λαοοάνη 9, τηλ. 010-237.463

1 0 7 Χαρίκλεια Μήνη ίυνανδρία και γυλανία: ένα ανατρεπτικό αρχέτυπο

Καλλιτεχνική επιμέλεια Σύνθεση εξωφύλλου: Μαρία Ιαχαριουδάκη

1 1 9 Δημοσθένης Αγραφιώ της Το «ανδρόγυνο» ως πολιτιστικό ορόσημο

Στο εξώφυλλο: Γλυπτό της Louise Bourgeois Το διαβάζω στον κιιβερνοχώρο: http://book.culture.gr.

ΤΟ Θ Ε Μ Α ΤΟ Υ Μ Η Ν Α : Τα πρόσωπα τη ς α νδ ρ ο γ υ ν ία ς (επ ιμ έλεια : Χ ρισ τίνα Ν τά κ ο υ )

1 0 0 Εύη Δάλλα Ψυχολογική ανδρογυνία: η εξέλιξη ενός όρου 1 1 2 Χριστίνα Ντάκου Φυλλομετρώντας το φύλο: Ανδρογυνία και τέχνη του λόγου οτο Συμπόσιο του Πλάτωνα 1 2 3 Ουίλιαμ Σουλτς 0 εκ-φυλιομός της ουτοπίας οτο ΤΗΧ-1138 του ΤζορτζΛούκας ΔΕΛ ΤΙΑ 1 3 0 Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό 1 3 8 Κ ρ ιτικο γ ρ α φ ία

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Π Α Π Α Κ Ω ΣΤ Α Σ

Η ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΕΡΜ Η Ν Ε Υ Τ ΙΚ Ε Σ ΤΗ Σ ΕΚΔΟΧΕΣ

<·>

ΠΕΜΠΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΕΣ Τήν ανάγκη έπανέκδοσης τού βιβλίου αότοϋ

Οί μελέτες πού έμπεριέχονται στόν παρόντα

έπέβαλαν λόγοι ιστορικοί καί πολιτισμικοί. Λόγοι

τόμο στηρίζονται σέ δύο βασικούς άξονες:

πού συνδέονται μέ τήν έξέλιξη καί τη διαμόρφωση

στήν έρευνα καί τή φιλολογική έρμηνεία.

τοϋ άστικοϋ περιβάλλοντος καί τών συναφών χώρων

Φωτίζονται άγνωστες έν πολλοΐς πτυχές τής

τής ’Αθήνας καί οί όποιοι συνιστοϋν τό κοινωνικό

πνευματικής μας ζωής, πού άφοροΰν σέ

πρόσωπο καί τή φυσιογνωμία της. Τήν έπέβαλαν

συγγραφείς καί έργα τοΰ δέκατου ένατου καί

έπίσης λόγοι έθνικής αότογνωσίας· ή άνάγκη

τοϋ εικοστού αιώνα. Σέ μ ιά σειρά

δηλαδή νά καταστεί κοινωνική συνείδηση δτι

έξειδικευμένων μελετών παρουσιάζονται άπό

οί χώροι καί τά κτήρια έν γένει, π έρα ά πό τήν

νέα όπτική πτυχές τοϋ έργου καί τής

οίκονομική άποτίμηση καί υπεραξία, π ού άποκτοΰν

προσωπικότητας Νεοελλήνων λογοτεχνών,

μέ τόν καιρό, έχουν καί μ ιά άλλη, ειδική άξία,

έπιστημόνων καί λογίων.

ή όποια δέν ά ποτιμάται μέ οικονομικά κριτήρια: συνδέονται εόθέως μέ τήν πολιτισμική μας κληρονομιά καί τήν πνευματική ζωή γενικότερα. Σ Ε

Ο

Λ

Α

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑ Κ Η www.patakis.gr

Τ Α

Β

Ι

Β

Λ

Ι

Ο

Π

Ω

Λ

Ε

Ι

Α

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΠΑΤΑΚΗ: ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ 65, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 010.38.11.850 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 16, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 010.38.31.078 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Ν. ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΥ 122, ΤΗΛ. 0310.70.63.54-5

Το διαβάζω και η Επιτροπή Κριτικών (Β. ABavaoonourlos, Τ. Δημητρούλια, A. Znpas. Κ. Καρακώτιαε, Ε. Κοτζιά, Μ. Φ ά κ , Β. Χατζηβασιλείου) απένειμαν τα Λογοτεχνικά Βραβεία 2001 ΒΡΑΒΕΙΟ Π Ο ΙΗ ΣΗ Σ

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ: Κλεμμένη ιστορία (Κέδροε) ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΥΘ ΙΣΤΟ ΡΗ Μ ΑΤΟ Σ

ΝΙΚΟΣ ΘΕΜΕΛΗΣ: Η ανατροπή (Kefipos) ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΡΥΣΤΙΑΝΗ: Κουστούμι στο χώμα (Κ α σ τα ν ιώ ν ) ΒΡΑΒΕΙΟ Δ ΙΗΓΗΜ ΑΤΟ Σ

ΤΑΣΟΣ ΚΑΛΟΥΤΣΑΣ: Το τραγούδι των Σειρήνων (Ν εφ έλη) ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΡΩ ΤΟ ΕΜ Φ ΑΝΙΖΟ Μ ΕΝΟ Υ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΙΔΗΣ: Οι τέσ σ ερ κ τοίχοι (Το Ροδακιύ)

Enions, το διαβάζω και η Επιτροπή Κριτικών (Α. Ζερβού, Μ. Κανατσούλη, Μ. ΚοντοΑέων, Γ. Παπαδάτοε, Β. Πότσιου) απένειμαν το ΒΡΑΒΕΙΟ Π Α ΙΔ ΙΚ Ο Υ Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ

ΦΩΤΕΙΝΗ ΦΡΑΓΚΟΥΑΗ: Το μισό πιθάρι (Ελληνικά Γράμματα)

ΠιΜΕΤΕ ΤβΡΑ m

m

m

jH

i n o

ΚΛΚΕΡΟΙΣΤΕ ΤΡΙΑ ΤΕΥΧΗ Για ένα χρόνο (11 τεύχη ■το ένα διπλό) πληρώνετε

μόνο 5 € Σπουδαστική 53 € Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα: 91 £ ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ ΚΥΠΡΟΥ Ετήσια: 93 £ Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα: 126 £ ΕΤΗΣΙΕΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΥΡΩΠΗ: Ετήσια: 115 £ Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 157 £ ΑΜΕΡΙΚΗ & ΛΟΙΠΕΣ ΧΩΡΕΣ: Ετήσια: 115 $ ΗΠΑ (124,87 £) Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 150 $ ΗΠΑ (162,88«) Παλιά τεύχη: Δεκαπενθήμερα και μηνιαία: 7,34 £

Eyfigojigig: στη διεύθυνση: Α. Σπάθή, Ανδρ. Μεταξύ 26,10681 Αθήνα, τηλ. 33.01.241, τηλ. & fax 33.01.315.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΒΒΑΔΙΑ Προϊστορική Αρχαιολογία (Τόμοι Α'και Β') Ο Παναγιώτης Καββαδίας υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες αρχαιολόγους στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο δίτομο έργο του που κυκλοφορεί σε πολυτελή φωτοστατική ανατύπωση εξετάζονται τοπικά, χρονικά και θεματικά τα σημαντικότερα μνημεία της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς και προτείνονται λύσεις σε προβλήματα που μέχρι σήμερα απασχολούν την επιστήμη της Αρχαιολογίας. ΑΙΜΙΛΙΟΥ & ΑΝΔΡΕΑ ΜΑΡΟΥΣΟΥΛΗ Όλυμπος

1ΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΒΒΑΔΙΑ στορία της Ελληνικής Γέχνης (Τόμοι Α' και Β ) Ιολυτελής φωτοστατική ινατόπωση του έργου που ιποτελεί την ανάπτυξη των ιανεπιστημιακών παραδόσεων του μεγάλου αρχαιολόγου, ιξετάζονται αναλυτικά τα σπουδαιότερα ζητήματα της ιστορίας ης τέχνης και του πολιτισμού του αρχαιοελληνικού χώρου και ιροβάλλονται ρηξικέλευθες θεωρίες και απόψεις που δεν έχουν άσει μέχρι σήμερα την εγκυρότητά τους.

Έ να φωτογραφικό λεύκωμα που απεικονίζει την αρχέγονη γοητεία του ιερού βουνού των αρχαίων Ελλήνων σε όλο της το μεγαλείο. Καρπός της μακρόχρονης ορειβατικής δραστηριότητας δύο φωτογράφων, το βιβλίο προσφέρει λήψεις του βουνού σε κάθε εποχή και ώρα, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στην ανατομία των κορυφών του, τη χλωρίδα, την πανίδα, τα καταφύγια και τα μοναδικά σημεία πολιτισμού, τα μοναστήρια.

ΒΑΣΙΛΗ ΒΑΣΙΛΙΚΟΥ Λύρα Ελληνική

εφ υρ ες

“Είναι το άθροισμα προ­ σωπικού πάθους και της υποκειμενικής ανάγνωσης αι λιγότερο ένα έργο αυστηρά φιλολογικό. Όλα τα ποιήματά τι αρέσουν διότι με εκφράζουν. έζησα, τα οικειοποιήθηκα. (...) Ό λα τα βλέπω να σηματοδοτούν σι τις παλιές χιλιομετρικές πλάκες ή τις ση­ μερινές πινακίδες στις διασταυρώσεις των καιρών, το μεγάλο δρόμο που ακο λούθησε η ποίησή μας από τον Ρήγα έως τις μέρες μας... Η ΛΥΡΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ, έργο μιας δεκαπενταετίας τουλάχιστον, είναι ίσως το πιο προσωπικό από τα έργα μου.” ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ, Παρίσι, 4 Μαΐου 199:

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ "ΓΕΦΥΡΕΣ" Το νέο διμηνιαίο εκπαιδευτικό περιοδικό "Γέφυρες", απευθυνόμενο στους δασκάλους, τους νηπιαγωγούς και τους γονείς, τους φέρνει σε επαφή με τις νεότερες κατακτήσεις των επιστημών της αγωγής στο χώρο α) της γλώσσας και του εγγραμματισμού β) της μαθηματικής σκέψης και γνώσης γ) της αισθητικής παιδείας και της μουσικής δ) των νέων τεχνολογιών και τους εφοδιάζει με πλούσιο εκπαιδευτικό υλικό.

m m *

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Μ α υ ρ ο μ ιχ μ η

60, 106 80 Α θ ή ν α ·

Τ η λ .:

ΝΤΟΥΝΤΟΥΜΗ

010 36 05 509 - 010 36 32 647 ·

Fax:

010 36 26 500

fojfiT

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΜΟΣ

ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ 7,106 78 ΑΘΗΝΑ, tqA. 010 33 04 196 - 010 38 30 604, fax: 010 38 19 439

π . Φ ΙΛ Ο Θ Ε Ο Σ Φ Α ΡΟ Σ Η Ε Κ Κ Λ Η Σ ΙΑ Ω Σ Σ Κ Α Ν Δ Α Λ Ο Κ Α Ι Ω Σ Σ Ω Τ Η Ρ ΙΑ Ή Ε κ κ λ η σ ία πο ύ είναι ή πεμ π τουσ ία τής προσφοράς τοΰ Χ ριστού καί ή βα σιλεία τού Θ εού στον κόσμο, είναι ένας τρ όπος ζω ής, ένας χ ώ ρ ο ς ελευθερίας καί ά π λ ό τη το ς, μ ια οικ ο γένεια , πού σ υ γκ ροτείται μ ε την α γ ά π η καί την ενότητα τω ν α νθρ ώ π ω ν, πού τήν α π οτελ ού ν ώ ς α δελφ οί, μ ε τον Θ εό κοινό τους πα τέρ α , καί πού π ρ ο ­ σπαθούν να έχο υ ν τήν ψ υχή καί τήν καρδία μ ία , να είναι ά λ λ ή λ ω ν μ έλ η , να μ οιράζονται ότι έχ ο υ ν καί ότι είναι, καί έτσι σώ ζει τον άνθρω π ο εδώ καί τώ ρα , γ ια τ ί ικ ανο­ π ο ιε ί μία καίρια καί βασική ά νά γκ η του. Ή Ε κ κ λ η σ ία ώ ς τρ όπος ζω ής δεν είναι μία υπ ό σ χεσ η πλη ρότη τος χ ω ρ ίς ή μ ερομηνία λήξεω ς καί ή λατρευτική της ζω ή έχ ει μοναδικ ό σ τό χ ο να είναι γεύση καί πρότυ πο αυτού τού πληρω τικ οΰ τρόπου ζω ής. 'Ό μ ω ς αυτό τό υ π έρ ο χο δώ ρο τού Θ εού στον άνθρω πο π α ρ α χ α ρ ά χ θ η κ ε καί δ ια ­ στρεβλώ θηκε καί έγ ιν ε ένας ο ργα νισ μ ό ς μ ε ό λα τα σ το ιχ εία φθοράς καί θανάτου τού κόσμ ου, ό π ω ς ή εξουσία, ή γραφ ειοκ ρατία, ό ά ντ α γω νισ μ ό ς, ή σ υ να λ λ α γή , ή άκοινω νησ ία, ή άνω νυ μ ία , ό ά τομ ικ ισμ ός, ή ιδιοτέλεια, ή επίδειξη καί ό λ α τα επ α κ ό ­ λουθά τους καί ά π ό τό π ιο σ ημαντικό μέσο σω τηρίας τού άνθρώ που έγ ιν ε ένα Ιδιαί­ τερα προκ λητικ ό σ κ ά νδ α λ ο ... Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Σ Κ Ο Ρ Δ Η Σ Ο Ι Π Ρ Ο Σ Ω Π Ο Γ Ρ Α Φ Ι Ε Σ Τ Ο Τ Φ Α Γ ΙΟ Υ Μ ΚΑΙ Η Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Η Ε ΙΚ Ο Ν Α Σ τ ή ν μικ ρή α υ τή α ισ θ η τικ ή μ ελ έτ η ό Γ ιώ ρ γο ς Κ όρδης έπ ιχειρ εΐ νά οριοθετήσει τ ή ν ίδιοπροσω πεία τ ώ ν ν ε ­ κ ρικ ώ ν πρ ο σ ω π ο γρ α φ ιώ ν τού Φ α γιο ύ μ κ α ί τ ή ς β υ ζα ­ ντ ινή ς

ε ικ ό ν α ς .

Π ρ ο σ ε γ γ ίζ ε ι

ά ν α λ υ τ ικ ά

τούς

δύο

α υ το ύ ς εικ α σ τικ ο ύ ς κ ό σ μ ο υ ς. ’Α ν α ζ η τ ε ί τ α ιδιαίτερα χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά γ ν ω ρ ίσ μ α τ α το υ ς κ α ί σ υ ν ά γ ε ι οτι ή υ π ερ το νισ μ ένη σ υ γ γ έ ν ε ιά το υ ς δέν ύφ ισ ταται π α ρ ά μ ό νο ν σ έ περιφ ερ ειακ ά στοι­ χ ε ία π ο ύ άφοροΰν τό ύ φ ο ς-σ τύ λ κ α ί ό χ ι τις β α σ ικ έ ς-ο ύ σ ια σ τικ ές α ρ χ έ ς τ ώ ν δύο α ύ τώ ν ζ ω γ ρ α φ ικ ώ ν σ υ σ τη μ ά τ ω ν.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Α Ν Α Τ Ο Λ ΙΚ Ο Σ Μ ΙΝ Ω Σ ΕΥΣΤΑΘΙΑΔΗΣ

ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΛΑΣ

ΕΞΟΔΟΣ

λεύκωμα-βιογραφία

μυθιστόρημα Τρεις φίλοι, ένα χρέος, ένα ταξίδι απροσχεδία­ στο, έτσ ι όπως κ ά δ ε πραγματικό ταξίδι πρέ­ πει ν' αρχίζει. Στην πορεία συνάντη­ σαν γυναίκες που έδ ι­ ΕΥΣΤΑΘΙΑΔΗΣ ναν φως, γυναίκες που έσβηναν το φως, λου­ λο ύ δ ια πόυ ανοίγουν μόνο τη νύχτα, μια θ ά ­ λασσα γεμάτη χρώμα­ τα, ένα σύστημα χωρίς κανένα χρώμα, ένα τα­ ξιτζή που μόλις είχε γυ­ ρίσει απ' τον παράδεισο και μια φιγούρα που στεκόταν μόνη της μπροστά απ' την πόρτα του παραδείσου.

Εξοδικ

Ένα σ υ ν α ρ π α σ τικ ό μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α , μ ια α π ίσ τ ευ τ η περιπέτεια με πολλά απρόβλεπτα και ένα ακόμα πιο απρόσμενο τέλος.

Δύο βιβλία-αφιερώματα στην μεγάλη Μαρία Κόλ­ λας και τον σημαντικότερο ίσως συγγραφέα επι­ στημονικής φαντασίας Φίλιπ Ντικ με πλούσιο φω­ τογραφικό υλικό και πολλά ενδιαφέροντα κείμενα. Μ ε ένα πλήρες χρονολόγιο που περιγράφει βήμα βήμα την ζωή τους, την εξέλιξη και ανάδειξη τους στην κορυφή με πολλά άγνωστα και συναρπαστι­ κά στοιχεία. Διαβάστε επίσης πολλά δημοσιεύματα, μικρές, πε-

TERRY SO UTH ERN

ρίεργες λεπτομέρειες της ζωής τους, αλλά και χα-

BLUE M O VIE

ρακτηριστικές κριτικές, σχόλια, κείμενα, απόψεις και συνεντεύξεις. Δύο βιβλία απαραίτητα για τους

μυθιστόρημα

φίλους της Μαρίας Κάλλας και του Φίλιπ Ντικ.

Η πιο χιουμοριστική, cult, ερωτική σάτιρα του Χόλιγουντ που έχετε διαβά­ σει, από τον σ ε ν α ρ ιο ­ γράφο του Στάνλει Κιούμπρικ. «Η σατυρική γραφή του Terry Southern καθηλώνει, προκαλεί, συναρπάζει».

N o rm a n M a ile r «Ο Terry Southern είναι ο πιο έξυπνος και πνευματώ­ δης συγγραφέας της γενιάς μας». Gore V ida l

ΦΙΛΙΠ Κ. ΝΤΙΚ λεύκωμα-βιογραφία

Π εριοδικό και Αποσιολοπούλου 64, 152 31 Χαλάνδρι,

κδ ό σ εις

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ

Γπλ: 6775.147, e-mail: aptl2@ath.forthnet.gr

Βραβεία λογοτεχνίας 1995 · 365

(μία συζήτηση)· 376

Αγιον'0ρος·68

Βραβεία λογοτεχνίας 19 96 · 375

Ελληνικό παραμύθι· 130*

Αισθητιομάς·349

Βραβεία λογοτεχνίας 1997 · 386

Ένας αιώνας συγγραφείς

Αιώνας (ο) που φεύγει· 382

Βραβεία λογοτεχνίας 1998 · 398

(1900-2000)· 403

Αλληλογραφία· 170

Βραβεία λογοτεχνίας 2000 · 413

Εξουοία και κοινωνία · 276

Αμερικανική πεζογραφία (ούμρονη) · 237

Βραβεία λογοτεχνίας 2001 ·4 2 3

Εξπρεσιονισμός· 208

Αμερικανοεβραίοι συγγραφείς · 367

Εξωτισμός·314

Αμερική των μειονοτήτων · 394

Εκπαίδευσης (ψηφίδες) ·4 1 1

Αναγνώσεις και κείμενα · 234

Γαλλική επανάσταση· 216

Αναχρονισμός στον αιώνα μας · 283

Γαλλική ποίηση τα τελευταία

Ανθρωπολογία (κοινωνική) · 323

60 χρόνια· 310

Επιθεώρηση Τέχνης·67 Επικοινωνιολογία·348 Επιλεκτική βιβλιογραφία

Ανολοκλήρωτοι έρωτες · 261

Γενιά των Μπήτνικ· 64*

Αντίσταση και λογοτεχνία · 58*

Γερμανόφωνο θέατρο· 70

Επιλογή βιβλίων 1986-87 · 172

Αρχαία λυρική ποίηση · 107*

Γεωπολιτική και στρατηγικές · 331

Επιστήμες (κοινωνικές) · 222

Χριστουγέηων·253

Ασθένειες των συγγραφέων · 281

Γλώσσα και Δημοτικό σχολείο · 345

Επιστήμες στον κόσμο μας · 220

Αστικό ελληνικό μυθιστόρημα · 338

Γλωοοολογία·144

Επιστημονική φαπαοία · 220

Αστυνομική λογοτεχνία · 86

Γνωοιακές επιστήμες · 408

Ερωτισμός και πορνογραφία · 341

Αυτοβιογραφία· 155

Γραφές και υπογραφές γυναικών · 401

Ετερότητα (η) στην ελληνική

Δεκαετία του '60 · 308

Η

Β

Διακοπές και βιβλίο· 196

Ήχος (ο) της εικόνας· 329

Βιβλία για το καλοκαίρι · 148

Διακοπές. Εκδότες προτείνουν

Αυτόχειρες (οι) στη λογοτεχνία · 284

λογοτεχνία· 417

Αφήγηση και παραμύθι · 363

Βαλκάνια (εδώ ε ίν α ι)·402

460βιβλία· 244

Βιβλίο και στρατός· 146

Διανοούμενοι και εξουσία · 186

θάλασσα και ταξίδια· 244

Βιβλία A' εξαμήνου 1992 · 292

Διηγήματα (ανέκδοτα)...

θέατρο (νεοελληνικό)·89

Βιβλία Β'εξαμήνου 1992·303

από το συρτάρι· 392

Βιβλία Α! εξαμήνου 1993 ·3 1 6

Δοκίμιο· 117

θέατρο και παιδί· 214 θεολογία· 251

Βιβλία Β' εξαμήνου 1993 · 328

θεοσαλονίκη· 128

Βιβλία Α'εξαμήνου 19 94 · 340

θεωρία (η) του Χάους· 409

Βιβλία (185) που αξίζει να διαβάζετε •4 0 9 Βιβλίο - η αγοραστική συμπεριφορά του κοινού· 224

Έγκλημα-Απόπειρες ερμηνείας · 239 Εθνικισμός· 322 Εθνικισμός (ο)σήμερα·418

Βιβλίο και εικονογράφηση · 248

(έρευνα) ·4 1 4

Βιβλίο και νέες τεχνολογίες · 188

Εκπαίδευση-Δημόσια

Βιβλίο και φ υλακή· 99 Βιολογία· 203

Ιστορία νεοελληνικής

20ός αιώνας. Συγγραφείς και βιβλία

λογοτεχνικής κριτικής · 419 Ιστορικό μυθιστόρημα · 291 Ιταλική λογοτεχνία· 76

και ιδ ιωτική· 247 Ελληνικά γράμματα στη Γερμανία · 368

κ

Βυζάντιο· 129

Ελληνικά μπεστ οέλερ του 1990 · 252

Κινηματογράφος και ιστορία · 266

Βραβεία λογοτεχνίας 1995 · 364

Ελληνική πεζογραφία

Κινηματογράφος (θεωρία) ·3 1 7

Κινηματογράφου (χρόνια) · 353

Οικολογία και πολιτική ·3 1 8

Κοινωνία και κράτος· 233

Ολλανδικά γράμματα (σύγχρονα) · 84

Κοινωνιολογία·119

Ολοκαύτωμα (ιστορία και μνήμη) · 400

Τηλεόραση και παιδί· 262

Κοινωνιο\ογία της σύγχρονης

Ομοιοπαθητική· 221

Τιμή και π ροπ ή· 351

οικογένειας· 241

Ομοφυλοφιλία · 246

Κουλτούρα (η)

Όνειρο (το) στη λογοτεχνία· 240

της αμφισβήτησης· 352 Κόμικς· 217*

- δεκαετία το υ '50 · 302

Κυπριακά γράμματα · 123*

Όρια (τα) του μυθιστορήματος · 373 Όψεις του λαϊκού πολιτισμού · 404

Υ Υπερρεαλισμός (ελληνικός) · 120 Υπερρεαλισμός και έρωτας · 335 Υπερρεαλισμού (μορφές) ·4 1 2

Λαϊκό αισθηματικό μυθιστόρημα · 100

Π

Λαϊκό τραγούδι· 362

Παραλογοτεχνία·354

Υποτροφίες συγγραφέων · 371

Παιδί και δημιουργικότητα · 361

Λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία · 59*

Παιδί και περιβάλλον· 325

Λογοτεχνία τηςΑργεπινής · 315

Παιδική λογοτεχνία

Λογοτεχνία και ζωγραφική · 321 Λογοτεχνία και κινηματογράφος · 75

Κ αλέ· 374

Οργισμένοι νέοι

A

Λογοτεχνία (η) και το κακό · 289

Τρέλα και κοινωνία· 272 Τσιγγάνοι: Ρομ, Μανούς και Σιπέ,

Όραμα (το) στη λογοτεχνία · 263

Κ ριτική· 184

Λαογραφία· 245

Τεχνολογίες (νέες) στην εκπαίδευση · 428

(θεωρία και κριτική) · 346

Φ Φεμινιστικό έντυπο (ελληνικό) · 198 Φετίχ της γραφής· 360

Παιδικό βιβλίο· 94*

Φετιχιομός·301

Παιδικά βιβλία'8 6-'87 · 180

Φιλέλληνες

Λογοτεχνία και μετανάστευση ·4 1 5

Παιχνίδι και παιδί · 236

Λογοτεχνία και νέοι · 232

Περιπλάνηση στη λογοτεχνία · 282

Φιλοσοφία της ιστορίας · 344

Λογοτεχνία (Συγκριτική) · 427

Πολιτική γελοιογραφία · 268

Φιλοσοφία και φ ύσ η· 339

(σύγχρονοι αγγλόφωνοι) · 164

Λογοτεχνία και φωτογραφία · 271

Πολιτισμός και κουλτούρα · 195

Φινλανδικά γράμματα· 114

Λογοτεχνικό βιβλίο και παιδί · 242

Πράγα των συγγραφέων · 209

Φουτουρισμός· 141

Πρωτοπορίες και κινήματα · 270

Μ

Πώς να διαβάζουμε· 359

Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας · 194

Πρωτοεμφανιζόμενοι πεζογράφοι · 420

Μεσαίωνας· 288

Πρωτοχρονιές του Μεσοπολέμου · 370

Μεσοπόλεμος και πεζογραφία · 2 7 9

Χιούμορ· 124 Χιούμορ και παιδική λογοτεχνία · 336

Μεταμοπέρνο·254

Ρ

Μεταπολεμική ελληνική

Ραδιόφωνο και τηλεόραση · 215

λογοτεχνία· 380

Φρόιπ (επίγονοι)· 65*

X

Χιπισμός· 341

Ρεαλισμός· 250

Μετάφραση· 156*

Ρ ο κ ·2 1 9

Μικρασιατικός ελληνισμός · 74*

Ρομαντισμός· 225

Χόλιγουπ (το) στη λογοτεχνία · 332 Χρονογράφημα · 293 Χωρισμός· 366

Μοναζιά και λογοτεχνία · 280 Μουσική και λογοτεχνία · 185

Μ

Σενάριο ( τ ο ) · 290

Ψυχανάλυση (το λυκόφως) · 264

Σημειωτική· 71 *

Ψυχανάλυση και λογοτεχνία · 163

Νέα Υόρκη (η) στη λογοτεχνία · 296

Στρουκτουραλισμός · 227*

Ψυχανάλυση και πολιτική · 343

Νέο Μυθιστόρημα· 189

Συμβολισμός· 333

Ψυχανάλυση και ψυχοθεραπεία · 342

Σχολή της Φρανκφούρτης · 405

Ψυχιατρική και ψυχανάλυση· 210

Σώμα (το) στο λόγο και

Ψυχογλωσσολογία· 238

Ο 0ιδίπους·350

στην τέχ νη · 307

Ψυχολογία (κοινωνική) · 255

* Τα τιύγη που σημειώνονται υε αοτεοίακο ϊγοιιν εΙαντ\ηθεί

Ασκληπιού 26-28, Αθήνα 10680 Τηλ.: (00301) 3630601 Fax: (00301) 3630622 Βασ. Κωνσταντίνου 175, Κορωπί 19400 Τηλ./Fax: (00301) 6624913

ΚΩΣΤΑΣ ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ

ΤΑ ΑΛΟΓΑ ΤΗΣ ΑΡΚΑΔΙΑΣ

Ζούμε εδώ στην Κάπελη, στο δάσος των βελανιδιών βρήκαμε κα­ ταφύγιο, όταν α π ’ την Τεγέα φύγαμε διωγμένοι και τρέχοντας γλυτώσαμε α π ’ τα σπαθιά, τα βέλη και τα ακόντια των άλλων. Του εμφυλίου τα δεινά μόνο εμείς έχουμε υποφέρει, ενώ οι οπαδοί του Πρόξενου όλη τη χώρα νέμονται, στα σπίτια μας μέσα κα ­ τοικούν, πήραν τα χωράφια μας και τα επικαρπούνται, αρμέγουν τα κοπάδια μας, τα άλογά μας καβαλάνε. ❖

❖

❖

εκδόσεις Π Ο Λ Ι Σ ΟΜΗΡΟΥ 32, ΤΗΛ. 36 43 382, FAX 36 36 501, e-mail: polis@’ath.forthnet.gr

Το μεγάλο βιβλιοπωλείο των βορείων προαστίων Στους τέσσερις όροφους του ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΣΤΗ ΣΤΟΑ θα βρείτε: • 80.000 τίτλους βιβλίων όλων των Ελληνικών Εκδοτικών Οίκων και όλων των κατηγοριών βιβλίων ακόμη και των πλέον εξειδικευμένων • International Bookstore (literature, art, music, architecture, interior design, computer, marketing, management, food and drinks, children books. CD RO M 'S) • Πλήρες τμήμα χαρτικών, σχολικών, ειδών ζωγραφικής και hobby, αναλωσίμων ηλεκτρονικού υπολογιστή • ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ C A Fi στον πρώτο όροφο και την αυλή του Βιβλιοπωλείου • Προνομιακή κάρτα μέλους (εκπτώσεις και ενημέρωση για τις δραστηριότητές μας) • Παρουσιάσεις βιβλίων για ενηλίκους και παιδιά - εκθέσεις ζωγραφικής και φωτογραφίας • Συνεχές ωράριο λειτουργίας

Δωρεάν αποστολή Για ό λ η τ η ν Ε λ λ ά δ α γ ια π α ρ α γ γ ε λ ί ε ς π ο σ ο ύ ά ν ω τ ω ν 4 5 ε υ ρ ώ *• Μπορείτε να μας δώσετε την παραγγελία σας με ένα από τους παρακάτω τρόπους • τηλεφωνικά (στα τηλέφωνα 010 680 0644-646 εσωτ. 1) • με την αποστολή e-m ail στην ηλεκτρονική διεύθυνση info@evripidis.gr • με fax στο 010 680 0647

ε ύ ο ί π ί

Ανδρέα ΓΊαηανδρέου 11 εντός στοάς (πρώην Βασ. Κωνσταντίνου) 152 32 Χαλάνδρι Τηλ.: 010 680 0644-6 Fax: 010 680 0647.ww w.evripidis.gr e-m ail: info@ evripidis.gr

15/ 3/2002 14/ 4/2002 Τα εμπορικόπρα βιβλία του μήνα, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώ­ ρησαν 30 βιβλιοπώλες, απ 'όλη την Ελλάδα, δη­ λώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήοεις.

L

Ζ. ΖΑΤΕΛΗ Με το παράξενο όνομα Ραμάνθις Ερέβους. 0 θάνατος ήρθε

2.

Σ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Φτωχή Μάργκο

τελευταίος

καςτανιοτης

3 . Σ. ΠΡΕΣΦΙΛΝΤ Οι πάλες της φωτιάς IP. ΓΙΑΛΟΜ Όταν έκλαψε ο Νίτοε

πατακης πατακης

αγρα

4.

ΤΖ. Ρ. Ρ. ΤΟΛΚΙΝ Ο άρχοντας των δαχτυλιδιών

5.

Μ. ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ Δυο φορές'Ελληνας

6.

ΤΖ. Κ. ΡΟΟΥΛΙΝΓΚ Ο Χάρι Πότερ και η φιλοσοφική λίθος

7. Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ

Η ανατροπή

Κ. ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ Κανέλλος Δεληγιάννης

8.

Δ.ΜΙΓΓΑΣ Σπάνια χιονίζει οτα νησιά

?a

Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ Η αναζήτηση

καςτανιοτης

ψυχογιός

πόλις

ΚΕΔΡΟΣ

Γ. ΣΚΑΜΠΑΡΔΠΝΗΣ Ουζερί Τσιτσάνης Θ.ΧΑΛΟ Ούτε το όνομά μου

κέδρος

γκοβοςτης

Ι.ΑΛΙΕΝΤΕ Φωτογραφία σε σέπια

οκεανιδα

Μ. ΚΑΡΑΓΑΤΣΗΣ Περιπλάνηση στον κόσμο Α. ΠΑΠΑΔΑΚΗ Βαρκάρισσα της χίμαιρας 11. Π. ΚΟΕΛΟ Ο διάβολος και η δεσποινίδα Πριμ Β. Σ. ΝΑΙΠΟΛ Ένας δρόμος οτον κόομο

εστία

καλεντης

λιβανης

λιβανης

1 2 . Π. ΚΑΡΕΙ Η αληθινή ιστορία της συμμορίας Κέλι

Β. I. ΝΑΙΠΟΛ Μιοή ζωή

ψυχογιός

κέδρος

Γ. ΠΟΛΥΡΑΚΗΣ Η κόρη της ανεμώνης

10.

κέδρος

κέδρος

ελληνικά γραμματα

οκεανιδα

Τα οτοιχώ παραχώρηααν τα βιβλιοπωλεία: Αθαναοόπουλοξ-Λιβαίιιά, ΑλφνΙρής-ΚολλιΒεα, Αριοτοτίληξ-Αθήνα, Αρκτούροξ-Ιπάρτη, Βαγιονάκηξ-Αθήνα, Αιάλογος-Βόλος [λιυθιρουίόκη^-ΑΒήνα, ίνίοχώρα-ΑΒήνα, Ζαφιιρίου-ΝίοΑιόοια, θίρα-Βύριονας, θαορία-Ζάκιινθοζ, Ιανόξ-θιοοαλονίκη, Καρυσπάνος-Ρίθυρνο, Κεντρί-θιοοαλονίκη, Κίηοζ-Κορωπί, A ifa-Ιάροξ, Αίοχρ του Βιβλίου-ABijva, Αυχνάρι-Αράρα, Μιχολάξ-ABijva, Μοεθάνηξ-Μίγαρα, Π ά π υ ρ ο φ ι Παράριτροφλαργόζ, Πατάκηζ-Αθψα, Πιιραϊκή Φωλιά-Πειραιάξ, Πιργαρηνη-θιοοαλονίκη, Πολπώ-ΑΒήνα, Ρουοοόπουλοι;-Α0ήνα, Ιάκηζ-Νία [ρύρνη, Φολκας-Παλαιό Φάληρο

13

ΠΡΟΤΟΕΜΦΑΝΙΖΟΜΕΝΟΙ Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ο Ι ΣΤΟ « Μ Ε Τ Α Ι Χ Μ Ι Ο » ΚΑΙ Ο Δ Ι Α Γ Ω Ν Ι Σ Μ Ο Ι C y b e r s t o r i e s Πριν από ένα χρόνο περίπου οι εκδόσεις «Μεταίχμιο» ανήγγειλαν τη δημιουργία μιας νέας σειράς με το χαρακτηριστικό όνομα Πρεμιέρα, προσκαλώντας νέους Έλληνες πεζογράφους να δοκιμάσουν την πένα τους. Όπως ισχυρίζονται οι υπεύ­ θυνοι του εκδοτικού οίκου, η ανταπόκριση ήταν θερμή καθώς στα χέρια τους έ ­ φτασαν περίπου διακόσια χειρόγραφα. Η επιλογή έγινε τελικά, και το «Μεταίχμιο» παρουσιάζει τέσσερις νέους συγγρα­ φείς. Πρόκειται για τους: Μάρθα Βεκρή, με το βιβλίο Η Ζωή και η Ελπίδα στο κουτί της Πανδώρας. Μαρία Κονδύλη, με το βιβλίο Τετράδιον πρόχειρον 1963-64. Βάνα Λυδάκη, με το βιβλίο Ο χορός των απαλών ανθρώπων. Τάσο Λυμπεράκη, με το βιβλίο Το νήμα που δεν κόβεται. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο ίδιος εκδοτικός οίκος προχώρησε σε μια καινοτομία: καθέναν από τους παραπάνω πρωτοεμφανιζόμενους παρουσιάζει στο ελληνικό κοι­ νό (υπογράφοντας το οπισθόφυλλο κάθε βιβλίου) ένας γνωστός και καταξιωμέ­ νος συγγραφέας. Έτσι, τους Μ. Βεκρή, Μ. Κονδύλη, Β. Λυδάκη και Τ. Λυμπεράκη παρουσιάζουν οι Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Ανδρέας Μήτσου, Στρατής Πασχάλης και Χριστόφορος Λιοντάκης, αντίστοιχα. Αυτή όμως η πρωτοβουλία (την οποία το διαβάζω επιβραβεύει) προκάλεσε την έ ­ ντονη αντίδραση του Νίκου Μπακουνάκη, υπευθύνου του ένθετου «Βιβλία» του κυριακάτικου Βήματος, ο οποίος έγραψε ότι, ούτε λίγο ούτε πολύ, δεν πρόκειται καν να αποπειραθεί να διαβάσει κάποιο από τα προαναφερθέντα βιβλία επειδή «υ­ ποστηρίζονται» από γνωστούς και καταξιωμένους συγγραφείς. Η αξιοπερίεργη κατά τη γνώμη μας ομολογία συνοδεύτηκε από τη δικαιολογημέ­ νη αντίδραση του εκδότη του «Μεταιχμίου». Παρά ταύτα, ως διαβάζω είμαστε α­ ντίθετοι με την πρωτοβουλία του εκδοτικού οίκου να παραθέτει σε πλαίσιο σε ό­ λα τα δελτία Τύπου το εξής παράδοξο: «Τα βιβλία και τα δελτία τύπου των Εκδό­ σεων "Μεταίχμιο" δεν αποστέλλονται στο ένθετο "Βιβλία" της εφημερίδας Το Βή­ μα της Κυριακής. Για τους λόγους μπορείτε να ενημερωθείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση www.metaixmio.gr». Πού αποσκοπεί αυτή η δημοσίευση είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε· απλώς θεωρούμε ότι η επισήμανση αυτή είναι υπερβολι­ κά εκδικητική και ως εκ τούτου αναποτελεσματική. Σε κάθε περίπτωση, εμείς θα διαβάσουμε και θα κρίνουμε ανάλογα τα βιβλία των πρωτοεμφανιζόμενων πεζογράφων. Ελπίζουμε οι νέοι αυτοί συγγραφείς να είναι «πολλά υποσχόμενοι» και η «συνδρομή» καταξιωμένων συγγραφέων στο οπισθό­ φυλλο των βιβλίων τους να μην είναι απλώς ένα διαφημιστικό τρικ. Παράλληλα, ο ίδιος εκδοτικός οίκος διοργάνωσε ηλεκτρονικό διαγωνισμό διηγή­ ματος με θέμα τον κυβερνοχώρο. Τίτλος του διαγωνισμού: Cyberstories. Συγκεκρι­ μένα, πριν από δύο μήνες περίπου, οι υπεύθυνοι του εκδοτικού οίκου απηύθυναν έκκληση στο κοινό να αηοστείλει ιστορίες 2.500 λέξεω ν εμπνευσμένες από το

14

Διαδίκτυο. Η ανταπόκριση ήταν μεγάλη και τα μέλη της κριτικής επιτροπής (Κώ­ στας Ακριβός, Σοφία Νικολαΐδου, Νίκος Παπανδρέου, Μαρία Σκιαδαρέση, Αλέξης Σταμάτης) είχαν δύσκολο έργο. Η πρώτη φάση του διαγωνισμού, ωστόσο, ολο­ κληρώθηκε, ξεχωρίζοντας δύο διηγήματα: 1. «Όλα μέσα στη ζωή», του Κώστα Νικέλλη και 2. «Η παρήχηση του ταυ», της Ελένης Κονιδάρη. Τα δύο διηγήματα ηρωτοδημοσιεύτηκαν στις 10 Απριλίου στην ιστοσελίδα των εκδόσεων «Μεταίχμιο» (www.metaixmio.gr), ενώ ο διαγωνισμός συνεχίζεται με τη δημοσίευση ενός διηγήματος κάθε μήνα και θα ολοκληρωθεί με τη δημοσίευση και του τελευταίου διηγήματος στις 10 Νοεμβρίου. Το «Μεταίχμιο» περιμένει ακόμα νέα διηγήματα, στην ηλεκτρονική διεύθυνση cyberstories@metaixmio.gr, τα οποία θα αξιολογήσει η πενταμελής κριτική επι­ τροπή. Τα διηγήματα που θα επιλεγούν θα δημοσιευθούν και σε ηλεκτρονική μορφή και σε βιβλίο και οι συγγραφείς τους θα λάβουν ως έπαθλο το χρηματικό ποσό των 450 ευρώ ο καθένας.

Κ Α Ι

Ν Ε Ο

« Ε Ν Τ Ε Υ Κ Τ Η Ρ Ι Ο »

Εγκαινιάστηκε στις 20 Απριλίου, στις δώδεκα το μεσημέρι, από τον υπουργό Πολιτισμού κ. Ευάγ­ γελο Βενιζέλο, το «Εντευκτήριο», ο χώρος εκδηλώσεων του λογοτεχνικού περιοδικού Εντευκτή­ ριο, στην οδό Δεσπεραί 9 της Θεσσαλονίκης, τον οποίο διαμόρφωσε το περιοδικό στο δέκατο πέ­ μπτο χρόνο της αδιάλλειητης έκδοσής του. Το «Εντευκτήριο» θα είναι ανοιχτό για το κοινό, για τους συνεργάτες, τους συνδρομητές του πε­ ριοδικού κάθε Παρασκευή από τις 7 μ.μ. έως τις 9 μ.μ. και κάθε Σάββατο από τις 11 π.μ. έως τη 1 μ.μ. Επιπλέον, θα πραγματοποιεί σε τακτά χρονικά διαστήματα εκδηλώσεις για συγγραφείς και για κείμενα. Ήδη, είχε οργανώσει -προ εγκαινίων- παρουσίαση ενός ψηφιακού δίσκου ακτίνας στον οποίο ο Δ. Ν. Μαρωνίτης και η Φιλαρέτη Κομνηνού διαβάζουν αποσπάσματα από κείμενα αρχαϊ­ κής ποίησης (στις 15 Δεκεμβρίου 2001, σε συνεργασία με τον 9.58 FM της ΕΤ-3) και παρουσίαση ενός βιβλίου και ενός ντοκιμαντέρ (βιντεοταινία) για τον Γιώργο Σεφέρη (στις 15 Φεβρουάριου, σε συνεργασία με τις εκδόσεις «Μεταίχμιο»), Την ώρα που γράφονται τούτες οι γραμμές έχουν αναγγελθεί δύο εκδηλώσεις: στις 16 ΜαΤου, προς τιμήν του διακεκριμένου πεζογράφου (και τακτικού συνεργάτη του) Δημήτρη Νόλλα, με ομι­ λητές τον καθηγητή Αντώνη Μανιτάκη και την πεζογράφο Σοφία Νικολαΐδου. Στην εκδήλωση θα συμμετέχουν οι: Ιωάννα Καρυστιάνη, Γιώργος Κοροπούλης, Αλέξης Κυριτσόπουλος, Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης και Νίκος Γ. Ξυδάκης, Στις 22 ΜαΤου θα γίνει η παρουσίαση του νέου βιβλίου (και πρώτου μυθιστορήματος) της Σοφίας Νικολαΐδου Πήανήτης πρέσπα («Κέδρος»). Τη λειτουργία του «Εντευκτηρίου» υποστηρίζουν το υπουργείο Πολιτισμού και, με χορηγίες τους, η Εθνική Τράπεζα, το Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη και η εταιρεία ΜΕΒΓΑΛ. Το διαβάζω εύχεται από καρδίας κάθε επιτυχία στον ακάματο Γιώργο κορδομενίδη, εμηνευστή του όλου εγχειρήματος

/5

ΛΕΥΚΩΜΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ Ένας τόμος-λεξικό της κινηματογραφικής τέχνης με τους πιο χαρακτηριστι­ κούς εκπροσώπους της είναι το λεύκωμα Το βιβλίο του σινεμά («Καστανιώτης»). Το πολυτελές άλμπουμ, που πρωτοκυκλοφόρησε πριν από τρία χρόνια στην Αγγλία και την Αμερική, θεωρείται από τους πιο πλήρεις οδηγούς για τις σημαντικότερες προσωπικότητες που υπηρέτησαν την έβδομη τέχνη, από τις πρώτες δειλές εκφάνσεις της έως τις σημερινές υψηλής τεχνολογίας παρα­ γωγές. Ποιος θα φανταζόταν ότι χάρη στο «μεταίσθημα του αμφιβληστροειδούς», αυτή τη ν ιδιομορφία του ανθρώπινου οφθαλμού που εκμετα λλεύτηκε έξυ ­ πνα ο Λουί Λιμιέρ στα τέλ η του 19ου αιώνα, θα γεννιόταν ο κινηματογράφος. Και ότι σε διάστημα ενός αιώνα αυτή η τέχνη θα γνώριζε τόσο μεγάλη εξέλ ι­ ξη ώστε πλέον να μιλάμε για απεριόριστες δυνατότητες οπτικοποίησης της φαντασίας μέσω της χρήσης ψηφιακών συσκευών. Από το υ ς δημιουργούς της πρώτης περιόδου του βωβού έω ς τους διάση­ μους αστέρες του σύγχρονου κινηματογραφικού στερεώματος, το Βιβάίο του σινεμά παρακολουθεί την ιστορία της κινηματογραφικής βιομηχανίας. Στις σε­ λίδες του οι σινεφίλ μπορούν να αντλήσουν πληροφορίες για ηθοποιούς, σκηνοθέτες, σεναριογράφους, παραγωγούς και μεγιστάνες των κινηματογρα­ φικών στούντιο, μουσικοσυνθέτες, διευθυντές φωτογραφίας, σκηνογρά­ φους, μακιγιέρ, δημιουργούς ειδικών οπτικών εφ έ αλλά και δημιουργούς κινουμένων σχεδίων. Συνολικά, το βιβλίο περιλαμβάνει πεντακόσια πορτρέτα, από το κωμικό δίδυ­ μο Άμποτ και Κοστέλο έως τον Φράνκο Τζεφιρέλι και ονόματα όπως οι Ίνγκριντ Μπέργκμαν, Ντέιβιντ Κρόνενμπεργκ, Τζέιμς Ντιν, Εμίρ Κουστουρίτσα, Μπάστερ Κίτον, Τζιμ Τζάρμους, Τζον Χιούστον, Ντάγκλας Τράμπουλ, Κλιντ Ίστγουντ, Κιαροοτάμι, Νίνο Ρότα, Αντρέι Βάιντα, Ρίτσαρντ Ουίλιαμς, Φον Τρίερ, Έμα Τόμσον, Χάρβεϊ Καϊτέλ, Μπραντ Πιτ, Χαλ Χάρτλεϊ, Τζέιν Κάμπιον κ.ά. Κάθε πρόσωπο σκιαγραφείται με σύντομο βιογραφικό σημείωμα καθώς κι ένα κα­ τατοπιστικό κείμενο για την προσφορά του στην έβδομη τέχνη, ενώ συνο­ δεύεται και από μια χαρακτηριστική φωτογραφία από ταινία στην οποία διακρίθηκε. Η ελληνική έκδοση, με επιμέλεια-μετάφραση του Ανταίου Χρυσοστομίδη, πε­ ριλαμβάνει επιπλέον πληροφορίες (εργοβιομηχανίες μέχρι το 2001) και, κυ­ ρίως, τις πρωσοπογραφίες δέκα Ελλήνων που έκαναν διεθνή καριέρα (Μ. Χατζιδάκις, Μ. Μερκούρη, Κ. Παξινού, Ε. Παπά, Μ. Κακογιάννης, Γ. Κοσμάτος, Κ. Γαβράς, Ν. Κούνδουρος, Βαγγέλης Παπαθανασίου και Μ. θεοδωράκης) και δεν είχαν συμπεριληφθεί στην πρωτότυπη έκδοση.

16

Β Ι Β Λ Ι Α ΤΟΝ Ε Κ Δ ΟΣ Ε Ω Ν ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Τρεις νέοι τίτλοι κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις Εκδόσεις του Πανεπιστη­ μίου Μακεδονίας: Νίκη Παπαηλιάκη: Μια αιχμάλωτη κοινότητα. Επιστολές από τη Χίο πριν από την καταστροφή. Πρόλογος: Σπόρος Αδραχάς. Προλογικό σημείωμα: Νίκος Σηφουνάκης Το βιβλίο περιλαμβάνει επιστολές Χιωτών δημογερόντων και εμπόρων λίγο πριν από την καταστροφή του νησιού από τους Τούρκους, τις οποίες εντόπι­ σε η ερευνήτρια και συγγραφέας Ν. Παπαηλιάκη το 1998 στα Αρχεία τω ν Γάλλων Καπουκίνων στο Παρίσι. Οι επιστολές α υτές μας προσφέρουν πολύτι­ μες μαρτυρίες για το εμπορικό και πολιτικό δίκτυο που είχαν οργανώσει οι Χιώτες ανάμεσα στο νησί την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη. Μέσω του δικτύου αυτού η κοινότητα έλεγχε και προστάτευε τα μέλη της, προσέγγιζε τους Οθωμανούς αξιω ματούχους και επέβαλλε την πολιτική της βούληση. Συγχρόνως, οι επιστολές αυτές διηγούνται το χρονικό της ομηρίας των δημο­ γερόντων και των εμπόρων του νησιού. Η έκδοση του βιβλίου είναι αποτέλεσμα χορηγίας του υπουργείου Αιγαίου. Αχιλλέας Καψάλης και Ελένη Νημά: Σύγχρονη διδακτική Εγχειρίδιο που έρχεται να καλύψει ένα προφανέστατο κενό στην ελληνική παιδαγωγική βιβλιογραφία, αφού τα σχετικά βιβλία τα οποία κυκλοφορούν έ ­ χουν γραφεί όλα πριν από είκοσι και παραπάνω χρόνια. Το βιβλίο μπορεί να φανεί χρήσιμο τόσο σε μάχιμους εκπαιδευτικούς όσο και σε αυτούς που α­ σχολούνται με τη βασική εκπαίδευση και την επιμόρφωσή τους. Ευστράτιος Λιβάνης (σε συνεργασία με τον Νικόλαο Ηρ. Γεωργιάδη): Οδηγός παραγώγων προϊόντων στην ελληνική χρηματιστηριακή αγορά (τόμος Α’) Οικονομικό εγχειρίδιο που παρουσιάζει τα παράγωγα χρηματοοικονομικά προϊόντα που έχουν εισαχθεί έως σήμερα στην ελληνική αγορά εξηγώντας τη λειτουργία τους αλλά και παραθέτοντας ρεαλιστικά -βασισμένα σε ιστορι­ κές τιμ ές- παραδείγματα για την ακόμα μεγαλύτερη κατανόηση της πρακτι­ κής τους εφαρμογής και εν γένει της χρησιμότητάς τους.

17

Γ. Ε Υ Ι Τ Α Θ Ι Α Δ Η Σ : ΕΝΑ Σ Τ Ο Μ Α Γ Ε Μ Α Τ Ο ΚΑΙ Μ Ο Υ Σ Ι Κ Η

ΛΕΞΕΙΣ

Τον Γιάννη Ευσταθιάδη τον γνωρίζουμε κυρίως μέσα από την επιφυλλιδογραφία του στην Καθημερινή τ ης Κυριακής (τις «Αντιστίξεις»), όπου θέτει ενδιαφέροντα ζητήμα­ τα γύρω από τη μουσική (τη λεγάμενη «σοβαρή»), ανοίγοντάς μας την όρεξη για κυ­ ριακάτικες ακροάσεις και άλλες «μουσικές εξαίσιες». Ωστόσο, ο Γ. Ευσταθιάδης έχει και σημαντικό συγγραφικό έργο στο ενεργητικό του: ποίηση, πεζά, άρθρα και χρονογραφήματα κ.ά. Προσφάτως, ένα ακόμα βιβλίο προ­ στέθηκε στη διόλου αμελητέα εργογραφία του, με τίτλο: Με γεμάτο στόμα («Ύψι­ λον»), Μια ιδιότυπη συλλογή από μικρές διηγήσεις ημερολογιακού χαρακτήρα που, όπως αναγράφεται στο οπισθόφυλλο, «χρησιμοποιούν σαν εύοσμο πρόσχημα την ανάμνηση της τροφής και διανύουν εύγευστα τη ζωή του συγγραφέα, από τη γέν­ νησή του ως σήμερα, καθώς φαγητά και αποφάγια συμπλέουν με προσωπικά και κοινωνικά γεγονότα πέντε δεκαετιών». Μικρό το βιβλίο του Γ. Ευσταθιάδη, αλλά γεμάτο γεύσεις, γλυκόπικρες συνήθως, α­ ρώματα, μυρωδιές και σχήματα από εκείνη τη δεξαμενή του χρόνου που όσο την α­ δειάζουμε τόσο παραμένει ανεξάντλητη. Δύο σύντομα αλλά χαρακτηριστικά δείγματα από το βιβλίο του Γ. Ευσταθιάδη, για να σας ανοίξει η «όρεξη»: Από μικρό παιδί έτρωγα και μου άρεσαν τα πάντα - ακόμα και οι σουπιές με το με­ λάνι τους, που δεν άγγιζαν οι συνομήλικοί μου. Μόνο όταν πρωτοδοκίμαοα μυαλά, η γλοιώδης υφή τους αναστάτωσε τον ουρανί­ σκο μου, κι έκανα εμετό. Χρόνια και χρόνια μετά, δειλά επιχειρούσα να τα ξαναφάω, πάντα με την ίδια κατά­ ληξη. Παραιτήθηκα. Το διηγούμαι αηόφε σε φίλους, διαβάζοντας το πιάτο στον κατάλογο. «Ίσως γι' αυτό η γραφή σου δεν είναι εγκεφαλική» λέει ο είρων της παρέας. Καθώς βράζω το γάλα, το λευκό υγρό που ασφυκτιά στο μπρίκι ξεχειλίζει και με συ­ ριστικό ήχο χύνεται στο καυτό «μάτι». Όσο κι αν ανοίγω τα παράθυρα, νιώθω όλο το σπίτι να γεμίζει από μυρωδιά καμέ­ νου χρόνου. Μέσα από αυτό το ταπεινό, σε πρώτη ανάγνωση, αλλά γνήσια ποιητικό πόνημά του, ο Γ. Ευσταθιάδης φαίνεται να επιβεβαιώνει, μέσα από το δικό του προσωπικό τόνο, τη γνωστή ρήση του Προυστ: «Οι μόνοι αληθινοί παράδεισοι είναι αυτοί που έχουμε χάσει». Η. Μ.

18

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Α Ρ Τ Ο Σ

ΖΩ Η Σ

- V-----» — Z 5 ~ & - 2 r ~ ^ _ jx Μπουμπουλίνας 28,106 82 Αθήνα ♦ Τηλ.: 010 882 4547 ♦ Fax: 010 822 8791 ♦ e-mail: artos@otenet.gr

H a n s U rs v o n B a l t h a s a r

Άξια πίστεως είναι μόνο η αγάπη πίστη απ ευ θ ύνετα ι κυρίως π ρ ο ς τον ασ ύλληπ το χαρακτήρα της αγά π η ς

Η

το υ Θεού, η ο π ο ία είναι υπέρτερη και προηγείται της δικής μ ας [...]. Ά ξια

πίσ τεω ς είναι μ όνο η αγά πη , ύμω ς ισχύει και ύτι δεν π ρ έπ ει και δεν επ ιτ ρ έ π ε­ ται να πισ τεύεται κάτι άλλο π έρ α α π ό την αγά πη. [...] Πίστη άτι υπάρχει α γ ά ­ πη, α πόλυτη α γά π η - κ α ι αυτό ως έσχατη,τελεσίδικη πα ραδοχή π ο υ δεν υ π ο ­ κ ρύπτει τίπ ο τε ά λλ ο πίσω της. Ε νάντια σε κάθε π ιθανότητα της υπαρξια κ ής εμπ ειρία ς (credere contra fidem ό π ω ς sperare contra spem ), ενά ντια σε κάθε « έ λ λ ο γ η » έννο ια το υ Θεού, π ο υ το μ όνο το ο π ο ίο μπορεί να φ ανταστεί είναι μια α π ά θ εια , μια ολότελα ατάραχη αγα θότητα στην καλύτερη τω ν περιπ τώ σ ε­ ων, και ε π ’ ο υ δενί αυ τό ν το ν ασ ύλληπ το-μ η νοητό χαρακτήρα του. Το πρώ το π ο υ θα έ π ρ επ ε να ξεχω ρίσει έν α ς μη χ ρ ισ τια νός στην πίστη τω ν χριστιανώ ν είναι ότι π ρόκ ειτα ι π ρ ο φ α νώ ς γ ια α νθ ρ ώ π ους υπ ερ βολικ ά τολμηρούς.

H a ns U rs vo n B a l t h a sa r

Κεντρική Διάθεση: Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Α Ρ Μ Ο Σ

Μαυροκορδάτου 7, 106 78 Αθήνα ♦ Τηλ.: 010 330 4196, 010 383 0604 ♦ Fax: 010 381 9439

γ ρ ά φ ε ι η Σ Α Ν ΙΑ Π Ε Ρ Δ ΙΚ Α Ρ Η

ΓΙΑΣΟΥΝΑΡΙΚΑΒΑΜΠΑΤΑ Το οπίτι των κοιμισμένων κοριτοιών Η νουβέλα του Γιασουνάρι Καβαμηάτα Το οπίτι των κοιμισμένων κοριτσιών παρουσιάζεται στο θέατρο «Αμόρε», σε διασκευή και σκηνοθε­ σία Γιάννη Χουβαρδά. «Το σπίτι» είναι ένας ιδιότυπος οίκος ανοχής, αποκλει­ στικά για ηλικιωμένους άντρες, που επιθυμούν να κοι­ μούνται δίπλα σε νεαρές, υπνωτισμένες παρθένες. Οι επισκέψεις ενός πελάτη θα αποτελέσουν το εφαλτήριο για το αριστουργηματικό έργο του Ιάπωνα συγγραφέα. Ο διηγηματικός στόχος είναι η προσωπική κατάθεση, που καταλύει τη διαφάνεια και την καθαρή λογική του αντικειμενικού κόσμου. Η απόλυτη εσωτερικότητα και εσωστρέφεια διαμορφώνουν το μυθοπλαστικό σκελε­ τό. Η ομιχλώδης υποκειμενικότητα της ανθρώπινης ψυ­ χής απορροφά τον αναγνώστη στην κλειστοφοβική πε­ ριπλάνηση της ατομικής μοναδικότητας. Κάθε επίσκεψη ξεκινά με την αποστασιοποιημένη περιγραφή του γυναι­ κείου κάλλους που αντικρίζει ο ήρωας στο δωμάτιο του πορνείου. Η αρχική, όμως, και ψυχρή αντιμετώπιση της νεανικής σάρκας δεν καταλήγει μονομερώς στη σωμα­ τική διέγερση, αλλά παραδόξως πυροδοτεί το συνειδη­ τό και ασυνείδητο συναισθηματικό απόθεμα. Η μετάβα­ ση από το σώμα στο πνεύμα και από την αντικειμενική, υλική πραγματικότητα στην ονειρική, ατομική ψυχοσύν­ θεση είναι το επαναλαμβανόμενο, αντιθετικό σχήμα, που τίθεται κέντρο της συγγραφικής σύλληψης. Η ζε­ στασιά του κοριτσίστικου κορμιού προκαλεί το ανασκάλεμα του π αρελθόντος, φω τίζοντας προσωπικές πτυχές, όπως ο πρώτος έρωτας, οι εφ ήμερες ερωτικές περιπέτειες, η σχέση γιου και μητέρας, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα πατέρα και κόρης. Ο συγκινητικός λυρισμός των σκέψεων και των αναμνήσεων στιγματίζεται ταυτόχρο­ να από την ηλικιακή υπαρξιακή κρίση και το επίπονο συναίσθημα ε ­ νός ανθρώπου που διχάζεται ανάμεσα στη θλίψη των γηρατειών και στη θέληση για ζωή. Η διείσδυση και η περιήγηση του αναγνώστη στον ατομικό λαβύρινθο του ήρωα συντελείται αργά και τελετουργι­ κά, όπως ταιριάζει στην ανατολική ευαισθησία. Οι μέθοδοι της δυτι-

20

κής γραφής απορρίπτονται στο έργο του Καβαμπάτα. Η πλοκή, η δράση, η σφιχτή αφηγηματική ροή και οι διάλογοι αντικαθίστανται α­ πό την εσωτερικότητα του απόκρυφου και του μυστικιστικού. Τα χαρακτηριστικά της νουβέλας είναι πλήρως αντιθεατρικό και η επι­ λογή του έργου στάθηκε ατυχής, με αποτέλεσμα μια πληκτική παρά­ σταση. Η διαρκής εσωτερικότητα και η χαλαρή σύνδεση των περιστατι­ κών, που δεν ενοχλούν κατά την ανάγνωση, ήταν ανα­ πόφευκτο να προκαλέσουν στατικότητα και μονοτονία στη θεατρική σκηνή, που απαιτεί διαφορετικούς αφη­ γηματικούς και χρονικούς ρυθμούς. 0 σκηνοθέτης, διαι­ σθανόμενος προφανώς αυτή την αδυναμία, προχώρη­ σε σε μια διασκευή που φέρει σημαντικές αλλοιώσεις του κειμένου, καταστρέφοντας το πνεύμα και το νόημα του λογοτεχνήματος. Η χειρότερη τω ν παρεκβάσεων είναι η διάσπαση του αφηγητή σε οκτώ πρόσωπα, που αφαιρεί τη δυνατότητα από το θεατή να παρακολουθή­ σει βήμα βήμα τον εσωτερικό συνειρμό και την υπαρ­ ξιακή αγωνία του ήρωα, αγνοώντας το κυριότερο ζη­ τούμενο του βιβλίου. Πλήθος από αφελή τεχνάσματα επιστρατεύονται για να καλύψουν το κενό της δράσης και να προσελκύσουν το ενδιαφέρον. Κάμερες, φιλμά­ κια, μικρόφωνα, μουσικά διαλείμματα και ανεξέλεγκτο γυμνό συναρμολογούν μια παρέλαση αναίτιων τεκταινόμενων. 0 θεατής παρασύρεται από τα εφέ, παραμε­ λ εί το λόγο και, ανήμπορος να παρακολουθήσει το τραγικό αδιέξοδο ενός υπερήλικου, αναρωτιέται για το νόημα τω ν σκηνικών δρώμενων. Οι ηθοποιοί είναι ε ­ γκλωβισμένοι στη σκηνοθετική απάτη, που φροντίζει μόνο για το εξωτερικό περίβλημα τω ν ρόλων (κίνηση, συντονισμός, ευρυθμία των σωμάτων, γυμνότητα) για να παραβλέψει τις ανύπαρκτες κορυφώσεις και εξάρσεις του λόγου. 0 υποκριτής, όσο και αν πετάξει τα ρούχα του, αν κραυγάσει και αν χτυ­ πηθεί επί σκηνής, εξακολουθεί την ίδια επίπεδη ερμηνεία. Είναι αξιέπαι­ νη πάντως η προσπάθεια των ηθοποιών να επιπλεύσουν μέσα σε ημι­ τελείς ρόλους, διατηρώντας μια υποκριτική ποιότητα. Η επιτυχής μου­ σική επεξεργασία του Νίκου Πλάτανου, το λειτουργικό σκηνικό της Λίλης Πεζάνου και οι ατμοσφαιρικοί φωτισμοί του Λευτέρη Παυλόπουλου αναβαθμίζουν την παράσταση, είναι όμως δευτερεύουσας σημασίας μπροστά στην έλλειψη αξιόλογης σκηνοθεσίας.

21

γράφιιη ΤΙΤΙΚ Α Λ Η Μ Η Τ Ρ Ο Υ Μ Α

Ηλεκτρονικόςκόμβοςτηςελληνικήςγλώσσας ο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας είναι ένα ίδρυμα, έργο του οποίου είναι η επιστημο­ νική περιγραφή και τεκμηρίωση των τάσεων της νέας ελληνικής εντός και εκτός Ελλάδας. Στόχοι του, η στήριξη και η προώθηση της ελληνικής στη χώρα μας και στο εξωτερικό, η ενίσχυση των διδασκόντων τη νέα ελληνική σε Έλληνες και αλλο­ δαπούς, η παραγωγή ερευνητικού και διδακτικού υλικού. Στις δραστηριότητές του ε ­ ντάσσεται και ο «Ηλεκτρονικός κόμβος για την υποστήριξη των διδασκόντων την ε λ ­ ληνική γλώσσα»1· μια ηλεκτρονική πύλη που αξιοποιεί τις ΤΠΕ, φιλοδοξώντας να συμβάλει στην κατάρτιση και την επιμόρφωση τω ν εκπαιδευτικών. Στην πύλη αυτή, η οποία απευθύνεται επίσης στους μαθητές, στο σύνολο της εκπαιδευτικής κοινότη­ τας αλλά και σε ευρύτερο κοινό, ο εκπαιδευτικός μπορεί να βρει υλικό για την προε­ τοιμασία του μαθήματος αλλά και την αυτομόρφωσή του· ο κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί να ανατρέξει σε λεξικά, να συμμετέχει σε επιστημονικές συζητήσεις στο φό­ ρουμ της πύλης, να ενημερωθεί για ποικίλα ζητήματα που άπτονται της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας. Η πύλη διανύει ήδη το δεύτερο έτος της δικτυακής της πα­ ρουσίας, με επιστημονικό υπεύθυνο τον I. Ν. Καζάζη και συνεργάτες πάνω από εκατό ακαδημαϊκούς, καθηγητές πανεπιστημίου, εκπαιδευτικούς, φοιτητές, τεχνικούς κ.ά. Στη συμβολή του κόμβου της ελληνικής γλώσσας στην εκπαιδευτική διαδικασία θα ε ­ πανέλθουμε. θα αρχίσουμε παρουσιάζοντας τα λεξικά του κόμβου, τα οποία είναι πολύ χρήσιμα σε ευρύ κοινό στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Και εδώ θα ήθελα να υπογραμμίσω τη σημασία που έχουν, για παράδειγμα, τα συγκεκριμένα λεξικά για τους μεταφραστές της ελληνικής λογοτεχνίας, του ελληνικού βιβλίου γενικότερα, στο εξωτερικό. Τους παρέχουν τις λεξιλογικές, σημασιολογικές και σχετικές με τη γλώσσα πληροφορίες που τους είναι απαραίτητες για να κατανοήσουν σωστά το ε λ ­ ληνικό κείμενο γρήγορα και εύκολα. Όλοι γνωρίζουμε ότι τα ελληνικά λεξικά στο Διαδίκτυο είναι ελάχιστα και τα έγκυρα λεξικά σχεδόν ανύπαρκτα. Γι' αυτό καλό θα ή­ ταν να προβληθούν τα λεξικά αυτά όσο περισσότερο γίνεται. Τα λεξικά αυτά είναι τέσσερα. Το πρώτο είναι το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, έ ­ να ερμηνευτικό, ορθογραφικό και ετυμολογικό λεξικό της νέας ελληνικής, που εκδόθηκε το Δεκέμβριο του 1998 από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ. Εύ­ χρηστο και έγκυρο, το λεξικό αυτό περιλαμβάνει τη φωνητική μεταγραφή των λ έξε­ ων, συνδέει το κάθε λήμμα με το κλιτικό του παράδειγμα και καταγράφει όσες το δυνατόν περισσότερες εκφράσεις και φράσεις της νέας ελληνικής. Το δεύτερο είναι η Επιτομή Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (ο πρώτος τό ­ μος κυκλοφόρησε προσφάτως και περιλαμβάνει τα λήμματα από το Α ως το Κ), που έχει συνταχθεί με βάση το μεγάλο Λεξικό της Μεσαιωνικής Δημώδους Γραμματείας

Ι

του Ε. Κριαρά. Η επιλογή του συγκεκριμένου λεξικού είναι εν­ δεικτική της φιλοσοφίας του έργου γενικότερα, το οποίο ε ξε ­ τάζει την ελληνική οτην αδιάλειπτη συνέχειά της. Τρίτον, έ ­ χουμε το Ελληνο-αγγλικό Λεξικό του καθηγητή Γεωργακά, το πρώτο λεξικό που η τεκμηρίωσή του βασίζεται αμιγώς σε νε­ οελληνικά κείμενα, δηλαδή στις πηγές. Τελευταίο θα αναφέ­ ρουμε το Αντίστροφο Ηλεκτρονικό Λεξικό της Νέας Ελληνι­ κής, ένα λεξικό στο οποίο τα λήμματα καταχωρίζονται με βά­ ση την κατάληξη και όχι την αρχή της λέξης. Βασισμένο στο Αντίστροφο Λεξικό του Γ. Κουρμούλη (1967), το εν λόγω λ ε ­ ξικό εμπλουτίστηκε και συμπληρώθηκε με υλικό από πολλά άλλα λεξικά (Λεξικό της Νέας Ελληνικής του Ε. Κριαρά, Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Γ. Μπαμπινιώτη, Λεξικό της Κοι­ νής Νεοελληνικής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών, Αντίστροφο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής Γλώσσας του Ε. Μπαλαφούτη, Λεξικόν τη ς Νέας Ελληνικής Γλώσσης του I. Σταματάκου), ανέκδοτο υλικό, όπως το Αρχείο λογοτεχνικών λέξεω ν του Λίνου Πολίτη και το Αρχείο Νεολογισμών του Ιδρύματος Μαν. Τριανταφυλλίδη, καθώς και με τυχαίες απο­ δελτιώσεις προφορικού και γραπτού λόγου. Το αποτέλεσμα ήταν να συγκεντρωθούν 180.000 λήμματα. Τέλος, θα πρέπει να αναφερθούμε στα σώματα κειμένων, που αποτελούνται από 1.000.000 περίπου λεκτικούς τύπους και έχουν συγκροτηθεί με βάση κείμενα τω ν εφημερίδω ν Θεσσαλονίκη και Μακεδονία. Τα σώματα κειμένων συνοδεύο­ νται από μορφολογικό λεξικό όλων τω ν τύπων, χάρη στο ο­ ποίο συνδέθηκαν οι λημματοποιημένοι τύποι των λεξικών του κόμβου με τους λεκτικούς τύπους τω ν σωμάτων - και μπο­ ρούν να χρησιμοποιηθούν συνδυαστικά για την ανεύρεση πρόσθετων παραδειγμάτων ή για τα συμφραζόμενα τύπων του απουσιάζουν από τα λεξικά και απαντούν στα σώματα κειμένων. Τα λεξικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν μεμονωμένα, συν­ δυαστικά μεταξύ τους και με τα σώματα κειμένων και να πα­ ρέχουν πολύτιμη βοήθεια σε όλους όσοι ασχολούνται με την ελληνική γλώσσα ή τα ελληνικά κείμενα. Πέραν της γενικότε­ ρης αξίας του, με το έργο των λεξικών και μόνο ο κόμβος της ελληνικής γλώσσας προσφέρει ανεκτίμητη υπηρεσία στο κοι­ νό των ελληνοφώνων ανά τον κόσμο και στην ίδια την ελλη ­ νική γλώσσα. □ ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1. www.Komvos.edu.gr

23

από τονΑ Λ Ε Ξ Η ΖΗ Ρ Α

Οι « Π α ρ ά γ κ ε ς » και η α δ ια φ ά ν ε ια ο το ν π ο λ ιτ ισ μ ό εν ξέρω τι συμβαίνει ακριβώς αε άλλους τομείς άσκησης της κυβερ­ νητικής πολιτικής -α π ' όσο μπορώ να γνωρίζω, οι παραεξουσίες έχουν παντού πάρει το «πάνω χέρι»-, αλλά εκ εί ο αγώνας για επι­ κράτηση τω ν συμφερόντων είναι «δικαιολογημένα» αδυσώπητος: τα χρηματι­ κά ποσά που ενθυλακώνονται είναι ιλιγγιώδη. Όμως, στον τομέα του πολιτι­ σμού; Τι δικαιολογεί την αδιαφάνεια και τις παρατεταμένες εν κρυπτώ ενέρ­ γειες σ' ένα υπουργείο που ούτε μεγάλο προϋπολογισμό δ ιέθετε μέχρι πρότι­ νο ς -ε ν ν ο ώ , προ τη ς α π όφ ασης για τη ν οργά νω ση τη ς Π ολ ιτισ τικ ή ς Ολυμπιάδας- ο ύ τε ιδιαίτερο εκτόπισμα είχε στην κλίμακα τη ς κομματικής ιεραρχίας και της πολιτικής αξιολόγησης. Τουλάχιστον, απ' όσο θυμάμαι, στην περίοδο διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας δεν υπήρχε πιο γκρίζο και μίζε­ ρο υπουργείο από α υτό του Πολιτισμού και πιο μεγά λη απαξίωση για ένα φιλόδοξο πολιτικό από το να τον τοποθετούσαν εκεί. Η αλήθεια είναι ότι τα πράγματα άλλαξαν άρδην με την πολιτική αλλαγή του 1981. Άρχισε να ανα­ ζωογονείται με πολυσχιδείς προεκτάσεις και δραστηριότητες ο γενικότερος τομέας του πολιτισμού, σε απόλυτη σύμπνοια και ανταπόκριση με την κινητι­ κότητα που εμφανιζόταν στις τέχνες και στις καλλιτεχνικές κινήσεις της εποχής. Ταυτόχρονα, όμως, εμφανίστηκε και άρχισε να επεκτείνεται διαρκώς στις πρα­ κτικές το υ υπ ουργείου μια έω λη , α ν εξέλ εγ κ τη διάθεση υπέρβασης τω ν θεσμοθετημένων διαδικασιών, πάντοτε με πρόφαση τη δυσκινησία της γρα­ φειοκρατίας και πάντοτε με κατάληξη τις νομοφανείς αλλά τελικά αδιαφανείς και οπωσδήποτε προσωποπαγείς αναθέσεις, διακρίσεις, χρηματοδοτήσεις, βραβεύσεις. Ας συσχετίσουμε τους γλίσχρους προϋπολογισμούς του υπουρ­ γείου Πολιτισμού με τους γενναίους προϋπολογισμούς άλλων υπουργείων και τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα, μικρά και μεγάλα, που συνέβησαν, ως παρεπόμε­ να τω ν κυβερνητικών και τω ν παρακυβερνητικών χειρισμών στο χώρο του πολιτισμού. Τις επιχορηγήσεις τω ν θεά τρω ν που γίνονταν ανάλογα με το βαθμό γνωριμίας τη ς υπουργού με τους θιασάρχες, την υπουργική απόφαση για τη δημιουργία ειδικού βραβείου που αποκλειστικό προορισμό είχε μία και

μόνο γηραιό πεζογρόφο μας, τις α μέτρητες λαθροχειρίες τη ς Θεσσαλονίκης Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, τις α νεξέλεγκτες αποστολές στη Διεθνή Έκθεση τη ς Φρανκφούρτης. Όλα όσα κατά καιρούς αποκαλύφθηκαν και -κα τά την εθνική μας πια έ ξη - κουκουλώθηκαν, νομίζω ότι αναλογικά μπορούν να σχη­ ματίσουν στον κάπως κακοπροαίρετο την πεποίθηση ότι ο πολιτισμός στα καθ' ημάς σημαίνει έναν εσμό μη παραγωγικών ψωνίων που πληρώνεται ακατα­ νόητα ακριβά και που συνδυάζεται με τις αρπαχτές και την επιβολή προσωπι­ κών φιλοδοξιώ ν ή, κατ' άλλους, μωροφιλοδοξιών. Δυστυχώς όμως και μεταξύ τω ν υπόλοιπων, και πιο καλοπροαίρετων, τείνει να επικρατήσει η ίδια γνώμη. Ως πριν από μερικά χρόνια και παρά τις συνεχείς μομφές τω ν μέσων μαζικής επικοινωνίας για την ολιγωρία, την εγγενή τους δυσκαμψία και τη θεσμική ανεπάρκειά τους -μομφ ές που τα αίτιά τους δεν ήταν πάντοτε αγαθά-, οι επιτρο­ πές του υπουργείου Πολιτισμού -και κυρίως η επιτροπή βράβευσης έργων λογοτεχνίας- εργάζονταν τουλάχιστον ανεπηρέαστες από άνωθεν παρεμβά­ σεις ή από πιέσεις κατευθυνόμενες από παράκεντρες πηγές εξουσίας. Σήμερα όμως η κατάσταση αυτή έχει ανατραπεί. Η πολυθρύλητη «αναβάθμιση» τω ν βραβείω ν δ ε σ υ νο δ εύ τη κε μόνο από τη μεγιστοποίηση το υ οικονομικού ανταλλάγματός τους αλλά και από το ότι η ίδια η λογοτεχνία, οι εκδόσεις και οι παράπλευροι μηχανισμοί που διέπουν το κύκλωμα αγοράς του βιβλίου έχουν αποκτήσει δημόσιο εκτόπισμα. Για το οποίο δημόσιο εκτόπισμα δεν αδιαφορούν όπως παλαιότερα αδιαφορούσαν οι πολιτικοί, οι κομματικές παρασυναγωγές, οι ίδιοι οι συγγραφείς, οι εξειδικευμένοι πλέον στα πολιτιστι­ κά δημοσιογράφοι καθώς και το ευ ρ ύ τερ ο σύνολο τω ν πανεπιστημιακών φ ιλολόγω ν που, μοιραία, λόγω τη ς θεσμικής σύστασης τω ν επιτροπών, εμπλέκονται και όχι σπάνια διαγκωνίζονται σ' ένα πεδίο εν ηολλοίς άγνωστο σ' αυτούς. Έτσι, σε αμέσως προηγούμενα χρόνια, είδαμε να παρεμβαίνουν εμφανώ ς πρόσωπα του υπουργικού περιβάλλοντος και, ουσιαστικά, να καταρτίζουν στο σύνολο ή εν μέρει τις επιτροπές. Λογοτέχνες που εκ του ασφαλούς, παίζο­ ντας το ρόλο μιας Eminence grise, υποδεικνύουν ή διαγράφουν υποψήφια μέλη. Προέδρους επιτροπών να επικοινωνούν με δημοσιογράφους συγκεκρι­ μένου εκδοτικού συγκροτήματος - οι οποίοι εκ τω ν υστέρων τους εξευ τελί­ ζουν δημόσια. Δημοσιογράφους του ίδιου συγκροτήματος να οργανώνουν γελοία πογκρόμ, προσπαθώντας να εκφοβίσουν όλους όσοι ασκούν κριτική στις τα κτικές τους. Για να φ τάσουμε φ έτο ς, στο αποκορύφωμα αυτής της οπερετικής και δυσώδους κατάστασης, όπου ορίζεται πρόεδρος της επιτρο­ πής πανεπιστημιακός που συχνάζει στο πρωθυπουργικό περιβάλλον, ουσια­ στικά καθ' υπέρβασιν των προϋποθέσεων του θεσμού, και επομένως «αντιποι­ ούμενος αρχήν», ενώ ύστερα από λίγο αναλαμβάνει την ολόθερμη υποστήρι­ ξή του δημοσιογράφος ο οποίος τυχαίνει να είναι εκ παραλλήλου υποψήφιος για τη θέση διδάσκοντας στο πανεπιστημιακό τμήμα του ορισθέντος προέ­ δρου! Ποιος λοιπόν θα μπορέσει να αποστομώσει κάποιο κακεντρεχή που τυχόν υποστηρίζει ότι «παράγκες» δε στήνονται μόνο στο ποδόσφαιρο; □

25

( ] ' ΕΛΛΗΝΕΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΕΣ ΣΤΟ

ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΜΗΛΙΩΝΗΣ, Μ ΑΡΩ ΔΟΥΚΑ, Δ Η Μ Η Τ Ρ Η Σ Ν Ο Λ Λ Α Σ , ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ, ΝΙΚΟΣ Π Α Π Α Ν ΔΡΕΟ Υ , Ε ΡΣ Η ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ, Α ΛΕΞΑ Ν ΔΡΟΣ Μ. Α ΣΩ ΝΙΤΗΣ, Σ Ο Φ ΙΑ ΝΙΚ Ο Λ Α ΙΔΟ Υ, ΣΤΡΑ ΤΗΣ ΠΑΣΧΑΛΗΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΚΑ Μ Π Α ΡΔΩΝ Η Σ, ΚΩΣΤΑΣ ΑΚ ΡΙΒΟ Σ, ΗΛ ΙΑ Σ ΜΑΓΚΛΙΝΗΣ, ΣΑΚ Η Σ Σ ΕΡ Ε Φ Α Σ , Μ Α ΡΙΑ Ε. Σ Κ ΙΑ ΔΑ ΡΕ ΣΗ , ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜ ΑΤΗΣ

Ttcfi&urt nfeifiifcn W6J-6^

ΰ fefec am m M f nvifώβαν

Μ Α ΡΘ Α BEK PH , Μ Α ΡΙΑ Κ ΟΝΔΥΛΗ, BA N A ΛΥΔΑΚΗ, ΤΑΣΟΣ I Λ Υ Μ ΠΕΡΑΚΗΣ

Ο ι εκδ όσ εις Μ Ε Τ Α ΙΧ Μ ΙΟ σας προσκαλούν σε μια εκδήλωση για την παρουσίαση των νέων σειρών ελληνικής λογοτεχνίας. Η εκδήλωση θα π ραγματοποιηθεί την Πέμπτη 30 Μ αΐου 2002 στις 8.00 μ.μ. στο Auditorium του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνώ ν (Σίνα 31).

γράφει ο ΒΑΓΓΕΛΗ I Π Α Ν Τ Α Ζ Η Σ

Καμένα που γράφονται με αφορμή ένα βιβλίο

Η ΤΑΞΗ Ο Ι ΠΗΓΗ ΑΤΑΞΙΑΣ1 ποτελεί κοινή πεποίθηση πως η θέσπιση κανόνων συμπεριφοράς αποτελεί μια μο­ νοσήμαντη διαδικασία, μία διαδικασία που δεν περιέχει κανένα στοιχείο αντίφασης ή αμφισημίας: από δω είναι η τάξη, από εκεί το χάος, από δω ο νόμος, από κει η παρανομία, από τη μια η σαφής ρύθμιση, από την άλλη η πλήρης αρρυθμία. Οι δύο αντιθετικοί πόλοι είναι τόσο αποκαθαρμένοι ο ένας από τον άλλο και τόσο διαμετρι­ κά αντίθετοι όσο το Καλό και το Κακό των ωραίων παλαιών ημερών. Ή μήπως δεν είναι; Μια αναδρομή στους «παλιούς καλούς καιρούς» θα μας βοηθούσε ίσως να απαντήσου­ με. Υπήρχε, λοιπόν, κάποτε μια χριστιανική αίρεση, η αίρεση των Γνωστικών, που υπο­ στήριζε πως πηγή του Κακού ήταν ο Δημιουργός του Κόσμου. Και η συλλογιστική της -μια συλλογιστική που τη θέτουν συχνά τα παιδιά για να μην πάρουν ποτέ απάντηση, μέχρις ότου μεγαλώνοντας βαρεθούν και την ξεχύσουν για να τους την ξαναθυμίσουν με τη σειρά τους τα δικά τους παιδιά- είναι απλή: αν ο θεός έφτιαξε τον Κόσμο εκεί που δεν υπήρχε τίποτε, ούτε Καλό ούτε Κακό, τότε αυτός ο ίδιος δεν είναι ο πατέρας (και) του Κακού; Αν μάλιστα είναι παντογνώστης και αλάθητος, τότε τόσο το χειρότερο γι' αυτόν - και για μας: η πρωτογένεση του Κακού ήταν έγκλημα εκ προμελέτης. Στο επίπεδο της κοινωνικής τάξης τα πράγματα είναι κάπως διαφορετικά. Βρισκόμαστε ήδη πολύ μακριά από την εποχή των πρωτοπλάστων και της πρώτης εμφάνισης του Κα­ κού. Είναι δεδομένο ότι πρέπει να επιβιώσουμε σε έναν κόσμο όπου το Καλό και το Κακό συνυπάρχουν. Και είναι σαφές ότι η κοινωνία δεν μπορεί να σταθεί χωρίς κανόνες που καθορίζουν τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται. Η θέσπιση ορίων του επιτρεπτού είναι α­ ναπόφευκτη. Σε τι, λοιπόν, θα μας βοηθήσει αυτή η αναδρομή στα απαρχαιωμένα θεογνωστικά προβλήματα του παρελθόντος; Φαινομενικά σε τίποτε. Εκείνο που πρέπει να κάνουμε είναι να κοιτάξουμε πρακτικά πώς θα βάλουμε τάξη στην κοινωνία μας, πώς θα διαμορφώσουμε τους κανόνες κοινωνικής συμβίωσης. Σωστά. Πιάνοντας όμως αυτό το έργο με ζέση, αγγίζουμε πάλι τα όρια με­ ταφυσικών προβληματισμών: όσο πιο αποφασιστικός κήρυκας της Τάξης γίνεται κανείς τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να εντοπίζει παντού γύρω του την αταξία. Ή μήπως τη δημιουργεί; Το τελευταίο ερώτημα θα μας βοηθήσει να διαπιστώσουμε πως από ένα σημείο και πέρα η Αταξία δεν είναι απλώς μία κατάσταση την οποία η Τάξη μάς βοηθάει να εντοπίσουμε, αλλά επίσης μία κατάσταση την οποία γεννά άμεσα η ίδια.

Ε

Α

27

Ε κδόσεις Π οιότητας ΔΙΟ ΝΥΣΙΟΣ ΧΑ ΤΖΟΠ ΟΥ ΔΟΣ Καθηγητής - Ιστορικός

0 Τ Ε Λ Ε Υ Τ Α ΙΟ Σ Β Ε Ν Ε Τ Ο -Ο Θ Ω Μ Α Ν ΙΚ Ο Σ ΠΟΛΕΜΟΣ

1 71 4 -1 7 1 8

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Ν ΙΚ Ο Σ Ν ΙΚ Ο Λ Ο Υ Δ Η Σ Με 512 σελίδες ιι 9 εικόνες εκτός κειμένου

Ε κδόσεις Π απαδημα Προσφορά στον Πολιτισμό και την Παιδεία

28

Ιπποκράτους 8 Αθήνα Τηλ.: 010 36.27.318 www.papadlm asbooks.gr e-mail: papadimas@ atp.gr

0 Κανόνας δε διευρύνει απλώς τον κύκλο της ευρυθμίας, ταυτόχρονα διευρύνει τον κύκλο της αρρυθμίας που τον περιβάλλει. Την ίδια ώρα που ο Νόμος καθορίζει το Δέον, θέτει αυτοδικαίως «εκτός νόμου» αυτό που δε συμφωνεί μαζί του. Η Παρανομία δεν είναι μονοσήμαντα η κατάστα­ ση που καταπολεμόται από το νόμο. Από μια άποψη θε­ σπίζεται ταυτόχρονα με τη διάταξη του νόμου και προσ­ διορίζει την άλλη πλευρά των ορίων του. Νομιμότητα και παρανομία γεννιούνται ταυτόχρονα με την πράξη που ο­ ριοθετεί τις διαφορές τους. Μια πράξη που, χωρίς να το συνειδητοποιεί ο ίδιος ο νομοθέτης, δημιουργεί εκείνο το οποίο προτίθεται να καταπολεμήσει. Και δεν εννοούμε α­ πλώς ότι γίνεται έμμεση αιτία της εμφάνισής του, ότι το καλλιεργεί με τις απόπειρες της καταστολής του -πράγμα το οποίο συμβαίνει-, αλλά ότι το θεσμοθετεί ως παρανο­ μία κατά άμεσο τρόπο. Και το κάνει αυτό τόσο πιο εκτετα­ μένα και βαθιά όσο πιο αποφασιστικός θιασώτης του Νό­ μου και της Τάξης είναι. Κάνοντας πιο αυστηρά τα κριτήρια της «κανονικότητας» ή της νομιμότητας, πράξεις που μέχρι τούδε ήταν κοινωνικά ή νομικά αδιάφορες γίνονται αυτο­ δικαίως αντικανονικές ή παράνομες. Ας γίνουμε πιο σαφείς: υπάρχουν πράξεις που γίνονται αυ­ τομάτως παράνομες επειδή ο νομοθέτης τις χαρακτηρίζει παράνομες. Σήμερα οι καπνοπαραγωγοί της χώρας μας διεκδικούν και επιτυγχάνουν κοινοτικές επιδοτήσεις. Αν υ­ ποθέσουμε πως ξαφνικά ένας νόμος απανορεύει το κά­ πνισμα και χαρακτηρίζει την παραγωγή και διάθεση του καπνού ποινικό αδίκημα, αιφνίδια μεγάλο τμήμα του πλη­ θυσμού περνάει στο φάσμα της παρανομίας. Βεβαίως, τέ ­ τοιου είδους αλλαγές κατά κανόνα δε γίνονται αιφνίδια. Η ταχύτητα όμως με την οποία ποινικοποιείται διεθνώς σή­ μερα η χρήση του καπνού σε δημόσιους χώρους αρκεί για να κάνει κατανοητό το μηχανισμό με τον οποίο ο Νόμος μπορεί να είναι η άμεση πηγή της παρανομίας. Η άμεση σχέση των Κανόνων συμπεριφοράς με την αντι­ κανονική συμπεριφορά, της θεσπισμένης κοινωνικής Τά­ ξης με την Αταξία, γίνεται αισθητή στην περίπτωση αιφνί­ διων κανονιστικών ρυθμίσεων, όπως και στην περίπτωση των αυταρχικών καθεστώτων που ρέπουν ιδιαίτερα προς την ηθική καθαρότητα. Η ηθική πάντα προσφερόταν για τη θέσπιση και εφαρμογή ολοένα και πιο αυστηρών κανόνων συμπεριφοράς, ολοένα και πιο σκληρών και αποφασιστι­ κών τρόπων εφαρμογής τους. Το Υπουργείον Ηθικής των Ταλιμπάν, π.χ„ αποτελούσε το πλέον δραστήριο και απο­ δοτικό τμήμα της κυβέρνησής τους. Πριν απ' όλα παρήγαγε νόμους και παραβάτες. Αυτό όμως που καθίσταται πα­ σιφανές σε περιπτώσεις σκληρών εξουσιών ή αιφνίδιων μεταβολών στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλη­ μάτων ενυπάρχει σε κάθε νομοθετική ρύθμιση, πιο έντονο φυσικά στις πιο αυστηρές απ' αυτές.

Ε κδόσεις Π οιότητας Το ίδιο ισχύει και για άλλου τύπου ρυθμίσεις της κοινωνι­ κής συμπεριφοράς. Εφαρμόζοντας αυστηρά κριτήρια για το χαρακτηρισμό των «φυσιολογικών ψυχολογικών αντι­ δράσεων» καθιστούμε ψυχολογικά ηαρεκκλίνουσες πλή­ θος άλλων αντιδράσεων. Οι «καμπάνιες για την ψυχική υ­ γεία», στις οποίες συχνά επιδίδονται στις ΗΠΑ, έχουν συ­ χνά θλιβερά πλούσιες συγκομιδές σε «ψυχασθενείς», που κάτω από άλλες συνθήκες συνυπάρχουν ικανοποιητικά με τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας. Αυτά ας λειτουργήσουν ως υπόμνηση προς εκείνους που απαιτούν ολοένα και πιο αυστηρούς ποινικούς νόμους και ολοένα πιο σκληρή εφαρμογή τους («μηδέν ανοχή!»). Λί­ γοι συνειδητοποιούν πως η θέσπιση και η εφαρμογή μιας διάταξης είναι σε τελευταία ανάλυση θέμα εξουσίας: α­ φορά το ποιος θέλει και μπορεί να προστατέψει τι και από ποιους. Αν «νόμος είναι η βούληση των ισχυρών», είναι ε ­ πίσης γιατί απαιτείται ισχύς για την επιβολή του. Κατά κα­ νόνα στη «στενή» καταλήγουν οι φτωχοδιάβολοι, που εί­ ναι εύκολο να στριμωχτούν. Βεβαίως, στις πραγματικές δημοκρατίες η ισχύς σε μεγάλο βαθμό διαχέεται επίσης και στο πλήθος των απλών πολιτών-ψηφοφόρων, τους ο­ ποίους ενίοτε ο φθόνος συνασπίζει αποτελεσματικά ενα­ ντίον κάποιων επιτυχημένων επωνύμων. Κατά κανόνα ό­ μως ο νόμος εφαρμόζεται αυστηρότερα σ' εκείνους που δεν έχουν τη δύναμη να περάσουν στην πλευρά των κρι­ τών: στους αδυνάτους. Ας είμαστε, λοιπόν, περισσότερο επιφυλακτικοί στα λάγνα κηρύγματα υπέρ του Νόμου και της Τάξης. Οι «καθαρές λύσεις» συχνά απαιτούν επώδυνες «εκκαθαρίσεις». Ας εί­ μαστε λιγότερο εφεκτικοί στη θέσπιση περισσότερων ή αυστηρότερων κανόνων συμπεριφοράς. Η Τάξη παράγει Αταξία. 0 Νόμος Παρανομία. Γενικότερα, το πολύ Καλό κά­ νει κακό. □

ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η θέσπιση περισσότερων και πιο αυστηρών κανόνων δι­ καίου θεωρείται αφελώς από πολλούς προϋπόθεση της δημιουργίας μιας περισσότερο ευνομούμενης πολιτείας. Στο άρθρο τούτο επισημαίνεται πως η θέσπιση ενός ποινι­ κού κανόνα δικαίου γεννά ε ξ ορισμού και το αδίκημα και τους παραβάτες του. Και ένας πιο αυστηρός νόμος διευ­ ρύνει τον κύκλο της παρανομίας σε βάρος του κύκλου της νόμιμης συμπεριφοράς.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1 Αφορμή του άρθρου, το βιβλίο του Ν. Παναγιωτόπουλου Η πί­ στη στην τάξη. Συμβοάή στην ανάδυση της διατήρησης της τά­ ξης, εκδόσεις «Πατάκη», 2001, σ. 290.

STEVEN R UNCIM AN

Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ 1453

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Ν ΙΚ Ο Σ Ν ΙΚ Ο Λ Ο Υ Δ Η Σ Με 326 σελίδες 4 χάρτες και 8 εικόνες εκτός κειμένου

ΝΕΑ Σύγχρονη Έκδοση με την άδεια των εκδόσεων του Πανεπιστημίου Cambridge

Ε κδόσεις Π απαδημα Προσφορά στον Πολιτισμό και την Παιδεία Ιπποκράτους 8 Αθήνα Τηλ.: 010 36.27.318 www.papadim asbooks.gr e-mail: papadimas@atp.gr

επιμέλεια:

Η Μ Α Σ Μ Α Γ Κ Λ ΙΝ Η Σ

Η τραγική ιοτορία των Καμικάζε I λοι ακούμε ιο ν τελευταίο καιρό για τους Παλαιστίνιους «καμικάζι». Παλαιότέρα έτσι αποκαλούνταν οι «τσαντάκπδες» με μοτοσικλέτα («Καμικάζι της ασφάλτου») και, γενικά, όσοι οδηγούσαν γρήγορες μοτοσικλέτες (και συνή­ θως έκαναν κόντρες στο δέλτα του Φαλήρου). Ποιοι ήταν όμως στ' αλήθεια οι Καμικάζε - όπως είναι ο ορθός ιαπωνικός όρος (που σημαίνει «θείος άνεμος»); Την πραγματική ιστορία αυτών των ομάδων αυτοκτονίας της ιαπωνικής αεροπο­ ρίας, που έδρασαν στο Νότιο Ειρηνικό κατά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, καταγρά­ φει ο ιστορικός Ρέιμοντ Λαμόντ-Μπράουν (Raymond Lamont-Brown) στο Καμι­ κάζε. Οι αυτόχειρες σαμουράι της Ιαπωνίας (Kamikaze. Japan's suicide Samurai, εκδόσεις «Cassell & Co.», σ. 192). Πρόκειται για εξαιρετική ιστορική μελέτη που εξετάζει ένα πραγματικό φαινόμενο της σύγχρονης πολεμικής Ιστορίας. Παρά τη συνολική αποτυχία των Καμικάζε σε επίπεδο στρατηγικής (πολλά αεροπλάνα έχαναν το στόχο τους κι έπεφταν στη θάλασσα, ενώ άλλα καταρρίπτονταν έ ­ γκαιρα από τα αμερικανικά αντιαεροπορικά) ήταν κάτι που δε θα μπορούσαν πο­ τέ να προβλέψουν οι Αμερικανοί, διότι η ιδέα της επίθεσης αυτοκτονίας είναι κάτι εντελώ ς ανοίκειο στο νου ενός Δυτικού. Ωστόσο πρόκειται για μια έννοια που οτην Ανατολή δεν είναι ξένη (ποιος, λ,χ., Δυτικός θα περίμενε ποτέ να συμβεί αυτό που συνέβη στις 11 Σεπτεμβρίου;). Ειδικά στην Ιαπωνία η αυτοκτονία (το «σεπούκου», όπως ονομάζεται, και όχι «χάρακίρι», όπως λέγεται στη Δύση: το πρώτο σημαίνει «τελετουργική αυτοκτονία», ενώ το δεύτερο «ξεκοίλιασμα», όρος χυδαίος για έναν Ιάπωνα πολεμιστή) υπήρξε προ­ νόμιο των ευγενών Σαμουράι. Έτσι, μια μακραίωνη παράδοση που είναι θεμελιω­ μένη στη στενή σχέση με το θάνατο αναβίωσε τον Ιούλιο του 1944, όταν οι Ιάπω­ νες στρατιωτικοί διαπίστωσαν ότι δεν ήταν δυνατόν να καταστρέφουν με τα συνη­ θισμένα μέσα τα αριθμητικώς υπέρτερα εχθρικά αεροπλανοφόρα. Οι πιο θρυλικές αποστολές πραγματοποιήθηκαν στις μάχες για την υπεράσπιση των νησιών Ιβοτζίμα και Οκινάουα. Στο βιβλίο του Λαμόντ-Μπράουν παρακολουθούμε όλη τη συγκλονιστική αυτή ι­ στορία, ανακαλύπτοντας τα ήθη, τα έθιμα και τις τελετουργίες που ακολουθούσαν οι τραγικοί αυτοί πιλότοι μέχρι την τελευταία πτήση. Χαρακτηριστικό είναι ότι, όπως και οι σύγχρονοι Παλαιστίνιοι, οι Ιάπωνες γονείς, παρά τη θλίψη τους, ήταν υπερή­ φανοι για τον Καμικάζε γιο τους. Εξαιρετικά είναι επίσης τα πορτρέτα μεμονωμένων Καμικάζε και το απόλυτο αίσθημα πίστης και αφοσίωσης στον αυτοκράτορα. Η πε­ ρίπτωση των Ιαπώνων Καμικάζε (όπως και των σύγχρονων Παλαιστινίων - κάτω α­ πό εντελώς διαφορετικές ιστορικές και πολιτικές συνθήκες) επιβεβαιώνει την περί­ φημη ρήση της «Βίβλου» των Σαμουράι, του Χαγκακούρε (που τόσο αγαπούσε ο Μίσιμα): «Ένα δίλημμα μεταξύ ζωής και θανάτου λύσε το απλά, διαλέγοντας το θά­ νατο». □

I I

30

' Ρ χουμε διαβάσει, και κυρίως παρακολουθήσει στον κινηματογράφο και την f τηλεόραση, μαρτυρίες Αμερικανών, Άγγλων, Γερμανών και σε μικρότερο I βαθμό Ρώσων παλαίμαχων τω ν δύο παγκόσμιων πολέμων. Αγνοούμε ό ­ μως πλήρως τις μαρτυρίες και τις καταθέσεις τω ν Ιαπώνων πολεμιστών από τα μέτωπα της Ασίας και του Ειρηνικού. Το ενδιαφέρον εδώ εστιάζεται κυ­ ρίως σε δύο παράγοντες: στη μακραίωνη στρατιωτική παράδοση της Ιαπω­ νίας (με τη σιδηρά, σχεδόν απάνθρωπη, πειθαρχία και το βαθύ αίσθημα της αυτοθυσίας) και στο ιδιαίτερο περιβάλλον τω ν συγκεκριμένων πεδίων μάχης: με εξαίρεση, ίσως, το ανατολικό μέτωπο όπου οι Σοβιετικοί κατατρόπωσαν τους Γερμανούς, ήταν ένα από τα σκληρότερα πεδία μάχης. Απίστευτη υγρα­ σία, καταρρακτώδεις βροχές που διακόπτονταν από σύντομα, αλλά αφόρητα ζεστά διαστήματα ηλιοφάνειας, υψηλές θερμοκρασίες την ημέρα και χαμη­ λές τη νύχτα, οργιώδης βλάστηση χωρίς μονοπάτια, ζούγκλα, βάλτοι, έλη και λάσπη, ελονοσία, δυσεντερία, κροκόδειλοι, δηλητηριώδη φίδια κι έντο­ μα, και σε πολλές περιπτώσεις η χειρότερη μορφή πολέμου: ανταρτοπόλε­ μος. Το μειονέκτημα το είχαν βέβαια οι συνηθισμένοι σε ψυχρά κλίματα Βρε­ τανοί και οι καλομαθημένοι, αν και σκληραγωγημένοι κατά την εκπαίδευσή τους, Αμερικανοί πεζοναύτες. Ωστόσο το μερίδιο της τραγωδίας ανήκει σχεδόν ε ξ ο­ λοκλήρου στους Ιάπωνες, οι οποίοι, εκτός από το ότι πολέμησαν στην κυριολε­ ξία μέχρι «της τελευταίας ρανίδος του αίματός» τους, υπέστησαν και το τροπικό κλίμα τη ς νότιας Ασίας και τω ν νησιών του Ειρηνικού, το οποίο έχει ελάχιστη σχέση με το κλίμα της Ιαπωνίας. Αυτές οι ιστορίες-μαρτυρίες βρίσκονται συγκεντρωμένες στο Ιστορίες Ιαπώνων στρατιωτών (Tales o f Japanese Soldiers, εκδόσεις «Cassell & Co.», o. 254) των Κασούο Ταμαϊόμα (Kazuo Tamayama) και Τζον Νάνελεϊ (John Nunneley). Συγκεκριμέ­ να, το βιβλίο αναφέρεται στο μέτωπο της Μπούρμα, όπου από το 1942 έω ς το 1945 πολέμησαν πάνω από 505.000 Ιάπωνες και πέθαναν περί τους 180.000. Εξήντα δύο ιστορίες σε χρονολογική σειρά, που άλλες συγκινούν και άλλες σοκά­ ρουν: η ιαπωνική αρχή σύμφωνα με την οποία ο Ιάπωνας στρατιώτης δεν παραδιδόταν ποτέ στον εχθρό, ακόμα κι όταν δεν υπήρχε καμία ελπίδα, οδηγούσε στις τυφ λές επιθέσεις αυτοκτονίας των πεζικάριων, το περίφημο «μπόνσαϊ» - που κα­ τέληγε πάντα σε αιματοκύλισμα του επιτιθέμενου. Σοκαριστικές είναι επίσης οι α­ ναφορές στην ανθρωποφαγία, στην οποία κατέληξαν απελπισμένοι κι εξα ντλημέ­ νοι στρατιώτες, περικυκλωμένοι απ' τον εχθρό, για να επιβιώσουν, ή οι σκηνές με τα πτώματα των νεκρών Ιαπώνων να κατασπαράζονται από τους κροκόδειλους. Ένα μοναδικό ιστορικό ντοκουμέντο όχι μόνο για τους λάτρεις της σύγχρονης Ιστορίας, αλλά και για όλους όσοι μελετο ύ ν τις απίθανες αντιδράσεις του αν­ θρώπινου ψυχισμού κάτω από ακραίες συνθήκες ζωής - και θανάτου. □ 31

γράφ ει η Χρύοα Σπυροπούλου

IRIS MURDOCH Μ.

ΒΡΕΤΑΝΙΑ

(1 91 9- 1 9 9 9 )

I I κορυφαία Βρετανίδα συγγραφέας Άιρις Μέρντοκ γεννήθηκε στο Δουβλίνο το 1919 και πέθανε, αφού υπέφερε τα τελευταία χρόνια της ζωής της από τη νόσο Αλτσχάιμερ, το 1999. Τι ειρωνεία! Η ευφυής γυναίκα με το τεράστιο συγ­ γραφικό έργο να βυθιστεί οτο σκοτάδι του νου, να μην αναγνωρίζει τις λέξεις με τις οποίες συνέθ ετε κόσμους, το δικό της σύμπαν, σε διάφορες εκδοχές. Στο πλευρό της στάθηκε, ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές, ο σύζυγός της, ο Τζον Μπέιλι, κριτικός και συγγραφέας δύο βιβλίων που αναφέρονται στη ζωή και το έρ­ γο της. Η δυναμική γυναίκα και μυθιστοριογράφος -μ ε φιλοσοφικές ανησυχίες και αναζητήσεις- σπούδασε στην Οξφόρδη και το Κέμπριτζ με καθηγητή τον Λούντβιχ Βιτγκενστάιν. Το πρώτο της, άλλω στε, βιβλίο είναι μια μελ έτη για το έργο του Σαρτρ, με το ν τίτλ ο Σαρτρ, ο ρομ α ντικός ο ρ θ ο λ ο γ ισ τή ς (Sartre, R om antic Rationalist, 1953). Το πρώτο της μυθιστόρημα Κάτω από το δίχτυ (Under the Net) κυκλοφόρησε το 1954 και σηματοδότησε -μετά την έκδοση του βιβλίου του Γκόλντινγκ Ο κύριος των μυγών (Golding, Lord o f the Flies)- τη στροφή στο βρετανικό μυθιστόρημα, το οποίο κυριαρχείται πια από ιδέες που προσωποποιούνται και γί­ νονται επεισόδια. Οι επιδράσεις από την υπερρεαλιστική γραφή του Ρεϊμόν Κενό (Raymond Queneau) καθώς και από το έργο του Μπέκετ είναι εμφανείς στο έργο της. Πρωτοτυπία παρουσιάζουν οι συζητήσεις τω ν αντιηρώων οι οποίες αναφέρονται στη φύση και τα όρια της γλώσσας, τη σχέση τω ν λέξεω ν και της σιωπής, της πράξης και της φαντασίας, αλλά και της μορφής με ό,τι μπορεί να αποδοθεί. Έτσι,

Η II

32

στο έργο αυτό η συγγραφέας θέτει φιλοσοφικά ερωτήματα, ενώ η πραγματικότη­ τα δεν παίζει παρά περιθωριακό ρόλο. Σ' ένα μελέτημά της, πάντως, το 1961, με τον τίτλο Against Dryness (Εναντίον της μονοτονίας), υποστηρίζει ότι οι συγγρα­ φείς του σύγχρονου μυθιστορήματος -σ ε αντίθεση με εκείνους της βικτωριανής περιόδου- απεικονίζουν τον άνθρωπο ως θαυμάσια ακάλυπτη βούληση, η οποία περιβάλλεται από έναν εμπειρικό κόσμο, που εύ ­ κολα γίνεται κατανοητός. Στη θέση, λοιπόν, του Μερντοχ δύσκολου νοήματος της αλήθειας έχουμε τοπο­ θετήσει το εύκολο νόημα της ειλικρίνειας. Σ' όλα τα βιβλία της υπάρχουν αλληγορικές εικόνες που αποδίδουν την ανθρώπινη κατάσταση, ενώ επιχειρείται να αναδειχθεί η ανάγκη να κυριαρχήσει το καλό. Ένας κριτικός, ο Robert Scholes1, υποστήρι­ ξε ότι το μυθιστόρημα της Μέρντοκ δεν έχει σχέ­ ση με την πραγματικότητα αλλά με τη «μυθογρα­ Ενα “ φία», η οποία απομακρύνεται από τα αντικειμενικά Κ ομ μ ένο Κ ε φ ά λ ι δεδομένα και προσεγγίζει τη φαντασία και το συμβολισμό, τον κομψό διάκοσμο και τη συρραφή ποικίλων ιδεών. Βέβαιο είναι ότι στο έργο τη ς Μέρντοκ το θέαμα και η δράση θέτουν σε δοκιμα­ σία την ισχύ και τη φύση τη ς τέχνης και του κα­ λού. Το πραγματικό υποχωρεί μπροστά στις ιδέες και το ιδεατό. Ά λλα έργα της: Φυγή από το μάγο (F light fro m the Enchanter, 1956), Ένα κομμένο κ εφ ά λι (A Severed Head, 1961), To κόκκινο και το πράσινο (The Red and the Green, 1965), To ωραίο και το καλό (The Nice and the Good, 1968), Ένας τυχαίος άνθρω πος lAn Accidental Man, 1971), 0 μαύρος πρίγκιπας (The Black Prince, 1973), Ερρίκος και Κάτων (Henry and Cato, 1976), Θάλαοοα, θάλασσα (The Sea, the Sea, 1978) (τιμ ή θ η κε με το βραβείο Μπούκερ (Booker)l, Καλόγριες και σ τρατιώ τες (Nuns and Soldiers, 1980). Έγραψε, επίσης, θεατρικά, φιλοσοφικά έργα και ασχολήθηκε με τη ν ποίηση και τη λογοτεχνική κριτική. Στα ελληνικά τα βιβλία της κυκλοφορούν από τις εκδόσεις «Χατζηνικολή». □

33

γρ άφ ει η Χ ΡΥ ΣΑ Σ Π Υ Ρ Ο Π Ο Υ Α Ο Υ

S T E W A R T LE E A L L E N \

Η ΠΑ

«Εκείνη την εποχή το να αρνηθεί ή να αμελήσει κάποιος να προμηθεύσει με καφέ τη σύζυγό του ήταν νόμιμη αιτία διαζυγίου ανάμεσα στους Τούρκους...» Ουι'λιαμ Ακερς (1873-1945)

Στιούαρτ Λι Άλεν, τυχοδιώκτης και «αιώνιος έφηβος», αγαπά τα ταξίδια και τον καφέ, δύο στοιχεία που αποτελούν εκρηκτικό συνδυασμό, ο οποίος αποτυπώ­ θηκε στο βιβλίο του Το φλιτζάνι του διαβόλου (The Devil's Cup. Coffee, the Driving Force in History) (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Περίπλους», σε μετάφραση Βίκυς Χατζοπούλου, Αθήνα 2001). 0 καφεϊνομανής αφηγητής ταξι­ δεύει παντού, σε όλες τις ηπείρους, και αναζητεί τις γεύσεις του καφέ. Το οδοιπο­ ρικό του ξεκινά από την Αιθιοπία, όπου απολαμβάνει την καλύτερη ποικιλία του μαύρου ροφήματος. Αργότερα πηγαίνει στο Ζαΐρ, στην Καλκούτα, στην Κωνσταντι­ νούπολη, για να καταλήξει με ανακούφιση στην Ευρώπη, στα καφέ της Βιένης, του Παρισιού, του Λονδίνου, και να συνεχίσει την περιπλάνησή του στην αμερικανική ή­ πειρο, από τη Βραζιλία έως την Οκλαχόμα των ΗΠΑ. Το κυνήγι των γεύσεων και του τέλειου κόκκου καφέ οδηγούν τον Άλεν σε χώρες μακρινές, «εξωτικές», οι οποίες περιγράφονται με ενάργεια, ενώ οι ιδιαιτερότητές τους αποδίδονται με χιούμορ. Παράλληλα, μέσω απλών περιστατικών και τυχαίων γεγονότων, παρουσιάζονται ή­ θη και έθιμα, ανθρώπινοι τύποι, κοινωνικές αντιθέσεις, παραδόσεις. Έτσι, στην Αι­ θιοπία, κάποιος Αραβοαφρικανός, μόλις συνάντησε τον αφηγητή, δεν έχασε την ευκαιρία να τον ρωτήσει εάν του άρεσε ο Ράμπο: «Εσύ, αρέσει Ράμπο;». Κι όμως, δεν πρόκειται για τον Σιλβέστερ Σταλόνε, αλλά για τον Αρθούρο Ρεμπό. 0 άγνω-

Ο

στος ήθελε να τον οδηγήσει στο αρχοντικό του ποιητή, ο οποίος στο Χαράρ είχε γίνει έ­ μπορος καφέ. Τα απρόσμενα και ιδιαίτερα περιστατικά είναι συχνά και ποικίλα όσο και οι ποικιλίες του καφέ, διεγερτικά όσο και οι κόκκοι του. Απλοί, καθημερινοί άνθρωποι γίνονται οι πρωταγωνιστές αυτού του απολαυστικού βιβλίου, το οποίο θα εκτιμή­ σουν εξαιρετικά οι φανατικοί του μαύρου έντονου ροφήματος. Αξίζει να παρατεθεί μία από τις ιστορίες της μυθολογίας του καφέ (ο. 30): «Ένας Αιθίοπας γιδοβοσκός που λεγόταν Καλντί παρατήρησε μια μέρα πως το καλύτερο κριάρι του χοροπη­ δούσε και βέλαζε σαν μανιακό. Ο τράγος φαίνεται πως το 'παθε αφού τσιμπολόγησε τους καρπούς ενός συγκεκριμένου φυτού. Δοκίμασε κι ο γιδοβοσκός μερικούς και δεν άργησε κι αυτός ν' αρχίσει να χοροπηδάει. Ένας άγιος άνθρωπος περνού­ σε τυχαία από κει και ρώτησε τον νέο γιατί χόρευε μ' έναν τράγο. 0 γιδοβοσκός του εξήγησε. 0 μοναχός πήρε στο σπίτι του μερικούς καρπούς και διαπίστωσε ότι, αφού τους έφαγε, δεν μπορούσε να κοιμηθεί. Έτυχε, λοιπόν, αυτός ο άγιος άν­ θρωπος να 'ναι διάσημος για τα μάλλον βαρετά ολονύχτια κηρύγματά του και το πρόβλημά του ήταν πως δεν μπορούσε να κρατήσει τους μαθητές του ξύπνιους. Διέταξε, λοιπόν, όλους τους μαθητές του, που λέγονταν δερβίσηδες, να μασή­ σουν τον καρπό πριν αρχίσει να κηρύττει. Η νύστα των δερβίσηδων εξαφανίστηκε μονομιάς και το νέο μαθεύτηκε γι' αυτόν τον μεγάλο προφήτη, που η σοφία του σε κρα­ τούσε σε ηλεκτρισμένη εγρήγορση ως το ξημέρωμα». Ο Άλεν έχει γράψει επίσης το Η τέχνη του βιασμού (δεν κυκλοφορεί στα ελληνικά). □

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

IA N K E R S A W

ΧΙΤΛΕΡ: 1889-1936

SCRIPTA

IA N K E R S A W

ΧΙΤΛΕΡ: 1936-1945

ΥΒΡΙΣ ISBN 960-7909-25 -9

Ν Ε Μ Ε ΣΙΣ ISBN 960-7909-37 -2

Α ΣΚ Λ ΗΠΙΟ Υ ΙΟ · Α Θ Η Ν Α 10680 · ΤΗΛ.: 010 361

35

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΡΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

Τα

ε νάντι α

Η τ έ χ ν η της π α ρ α μ υ θ ί α ς

Από την αρχαιότητα ώς σήμερα, ο παραμυθητικός ή παρηγορητικός λόγος καλείται να αντιμετωπί­ σει την αρρώστια, την απομόνωση, την ερωτική απογοήτευση, όλα τα ενάντια πάνω στα οποία προσκρούει η επιθυμία.

ε κ δ ό σ ε ι ς

Α Λ Ε Ξ Α Ν Δ Ρ Ε ΙΑ ΣΟΛΩΝΟΣ133,106 77 ΑΘΗΝΑ ιηλ. 3806 305,3821 813 lax 3838173, e-mail: alexcom@otenet.gr ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΤΗ ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: ΠΕΣΜΑΖ0ΓΛ0Υ 5/ΣΤΑΔΙ0Υ 44,105 64 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 3311 719

του Ο Υ Ι Α Ι Α Μ

Ι ΟΥ Α ΤΙ

Από το Γεια σου, Αμερική του Μπάλαρντ στο Αμερική του Μποντριγιάρ:

η λογοτεχνία γίνεται επιστήμη

/ Τ Ι να από τα περίεργα επακόλουθα της λογοτεχνίας επιστημονικής φανταΜ . αίας προηγούμενων εποχών είναι πως φαίνεται να έχει βγει αληθινή. Τα ό« L Λ πλα με ακτίνες του Φλας Γκόρντον, για παράδειγμα, προανήγγειλαν τα ση­ μερινά λέιζερ. Ιστορίες που γράφτηκαν πριν από μισό αιώνα και προανήγγειλαν α­ παγωγές από εξωγήινους και ιατρικά πειράματα σε ανθρώπους σήμερα εμφανίζο­ νται σε διάφορες μαρτυρίες. Και επιπλέον, το έργο War o f the Worlds του X. Τζ. Ουέλς έγινε επικίνδυνα αληθινό, όταν στη διάρκεια μιας ραδιοφωνικής παρουσία­ σης από τον Όρσον Γουέλς άνθρωποι πηδούσαν από τα παράθυρα. Το συμβάν αυ­ τό αποκαλύπτει πως μάλλον η ζωή μιμείται τη λογοτεχνία και τα μέσα μαζικής ε ­ νημέρωσης παρά το αντίθετο1. Αυτή η ειρωνική αντιστροφή κοινών τόπων γύρω από τη σχέση λογοτεχνίας και πραγματικότητας είναι ένας σταθερός προσανατολισμός στο έργο του Τζ. Μπά­ λαρντ, μεταξύ άλλων συγγραφέων2. Όπως λέει ο ίδιος, «στο τέλος του 20ού αιώ­ να οι κοινωνικές σχέσεις δεν είναι πλέον τόσο σημαντικές όσο οι σχέσεις του αν­ θρώπου με το τεχνολογικό σκηνικό» (Fictions o f Every Kind, σ. 11). Η πραγματικό­ τητα του ανθρώπου προκύπτει μάλλον από τη σχέση του με τα ΜΜΕ και τα δημι­ ουργήματα τεχνητής νοημοσύνης. Μολονότι το σκηνικό των έργων του βρίθει από εικόνες της μαζικής κουλτούρας, όπως η Κόκα Κόλα, η Ντίσνεϊλαντ, ο Τζον Γουέιν και ούτω καθεξής, οι εικονίσεις αυτές στο έργο του Μπάλαρντ υπηρετούν κάτι πε­ ρισσότερο από ψυχαγωγικές ανάγκες της μαζικής κουλτούρας.

0 Μπάλαρντ είναι κυρίως διάσημος ή διαβόητος για το Crash, το οποίο έγινε ταινία της μαζικής κουλτούρας από τον Ντέιβιντ Κρόνενμπεργκ και δεν έτυχε καλής απο­ δοχής από το κοινό. 0 τίτλος αναφέρεται σε συγκρούσεις αυτοκινήτων, οι τόποι δε αυτών των συγκρούσεων αποκτούν ερωτικές σημασίες στο μυθιστόρημα. Ανα­ γνώστες και κριτικοί έχουν δηλώσει τον αποτροπιασμό τους με αυτές τις νοσηρές εικόνες5. Στόχος του Μπάλαρντ όμως ήταν να μας «προειδοποιήσει» για το αυξα­ νόμενο «πάντρεμα» του ανθρώπινου σώματος με τις μηχανές και όχι να προτείνει μια ακραία μορφή ψυχαγωγίας (Εισαγωγή στο Crash, 1995). Στο Γεια οου, Αμερική και Μύθοι του άμεσου μέλλοντος μας δίνει «χρωμοσώματα» ενός καλύτερου μέλ­ λοντος (Εισαγωγή στο Μύθοι...)“. To Crash δεν προκρίνει μια διαστροφή της μαζι­ κής κουλτούρας, αλλά ένα ηθικό όραμα. Αν οι μύθοι τω ν αυτοκινητικών συγκρούσεων και τω ν φαντασμαγορικών κατα-

37

στροφών του Μπάλαρντ στοχεύουν πέρα από τις συγκι­ νήσεις της μαζικής κουλτούρας, μήπως υποδηλώνουν λανθάνοντα αισθήματα της αμερικανικής κοινωνίας; Μή­ πως αυτή η λειτουργία της φαντασίας είναι κατά κάποιο τρόπο καθαρτική ή θεραπευτική; Η φαντασία άλλωστε είναι κι αυτή συστατικό της πραγματικότητας. 0 Καρλ Γιουνγκ στο έργο το υ Flying Saucers: A M odern M yth o f Things Seen in the Sky, όπου σχολιάζει τις σχέσεις φαντα­ σίας και πραγματικότητας, επι­ σημαίνει πως οι ιπτάμενοι δί­ σκοι με το κυκλικό σχήμα τους αποτελούν εικόνες ολότητας και πληρότητας, οι οποίες είναι απαραίτητες στις σημερινές κοινωνίες προκειμένου να αντι­ σταθμίσουν το αίσθημα θρυμματισμού της προσωπικής ζω­ ής. Οι διάφορες μαρτυρίες για ιπτάμενους δίσκους σχηματί­ ζουν ένα μύθο που φέρνει στο φως συναισθηματικές ανάγκες οι οποίες πνίγονται από τα κοι­ νωνικά μοντέλα. Σε αντίθεση προς το όραμα αρμονίας που φέρνουν οι εξω ­ γήινοι, πολλές φορές τα πλά­ σματα αυτά προκαλούν τη ν καταστροφή. Τα έργα καταστροφολογίας αποδεικνύονται εξαιρετικά δημοφιλή στην Αμερική. Έτσι το ερώτη­ μα που προκύπτει είναι αν οι Αμερικανοί διακατέχονται από το φόβο για μια επερχόμενη καταστροφή, ή μήπως την επιζητούν. Με πιο πεζούς όρους, το Crash μου θυμίζει εκείνα τα παιχνίδια που βρίσκει κανείς στα λούνα παρκ, τα λεγό­ μενο συγκρουόμενα αυτοκίνητα, όπου το ευχάριστο ζη­ τούμενο είναι να προσκρούσεις στα άλλα αυτοκίνητα, όχι να τα αποφύγεις, όπως συστηματικά χρειάζεται να κάνουμε στην καθημερινή μας ζωή. Σήμερα, το φαινό­ μενο της τρέλας στην άσφαλτο αποτελεί μια πραγματι­ κότητα η οποία φαίνεται να προέρχεται από την προη­ γούμενη φαντασίωση. Στο Crash ο Μπάλαρντ καλλιεργεί την αμφιθυμία των καταπιεσμένων αισθημάτων. Η επιθυμία να κάνεις έρω­ τα στους τόπους των αυτοκινητικών καταστροφών δη­ λώνει την κατάντια του σύγχρονου προεγώ στην προσπάθειά του να βρει λύσεις. Η υπεροχή του τεχνολογι­ κού πολιτισμού οδηγεί σε κοινωνικές μορφές περιστο­ λής της λιμπιντικής οικονομίας για σκοπούς μεγαλύτε­ 38

ρης κοινωνικής αποδοτικότητας. Έτσι οι άνθρωποι αρχί­ ζουν να αντιστέκονται στο βιασμό της ζωτικής τους ε ­ νέργειας, αναζητούν τρόπους αντίδρασης στην κοινωνι­ κή πίεση που υφίοτανται και γυρεύουν τρόπους προσω­ πικής ικανοποίησης. Η επιθυμία να κάνουν έρωτα στους τόπους τω ν αυτοκινητικών καταστροφών εκφράζει τη λαχτάρα να υπονομευτεί το τεχνολογικό σύστημα το οποίο μας καταδυναστεύει· η απορύθμιση της κυκλοφορίας ως σύμβολο του κοινωνικού συ­ στήματος επενδύεται με επι­ θυμίες και κωδικοποιείται ερω­ τικά υπό τη μορφή συνευρέσε­ ων στους τόπους τω ν δυστυ­ χημάτων. Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική ερμηνεία, τα έργα καταστρο­ φολογίας του Μπάλαρντ πα­ ρουσιάζουν σε ακραία μορφή συναισθήματα κοινά σε όλους κατά καιρούς και υιοθετούν τέ ­ τοιους ακραίους τρόπους για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτά που θ έλουμε να α λλά ­ ξουμε, όπως για παράδειγμα την κυκλοφοριακή φρενίτιδα. Τζ. Μπάλαρντ Σχολιάζοντας το ενδιαφέρον του Μπάλαρντ για τις τεχνολο­ γικές καταστροφές, ο Φρέντρικ Τζέιμσον λέει πως ο προσανατολισμός αυτός βοηθά τον Μπάλαρντ να ορίσει τη σύγχρονη κοινωνία και να περιγράφει την κατεύθυν­ ση προς την οποία οδεύει, χωρίς την πρόθεση να κατα­ δικάσει απλώς τις αξίες της ή να την καταστρέφει5. Ένα παράδειγμα της προσπάθειας του Μπάλαρντ να προτείνει νέους προσανατολισμούς της αμερικανικής κοινωνίας στη συλλογή διηγημάτων με τίτλο Myths o f the Near Future (Μύθοι του άμεσου μέλλοντος) είναι η θεματική του αμερικανικού άγχους για τους γρήγορους ρυθμούς τη ς ζω ής. Στο διήγημά του «Νέα από τον Ήλιο» ο Μπάλαρντ δηλώνει την πρόθεσή του «να μας ε­ λευθερώσει από την τυραννία του χρόνου». Οι χαρακτή­ ρες προσβάλλονται από μια ασθένεια επιστημονικής φαντασίας και «περιπλανώνται δίχως μνήμη» ή ολοένα χάνουν ώρες από τη συνειδητή ζωή τους πέφτοντας σε μια περίεργη υπνηλία. Τελικά, γίνονται άνθρωποι σε κω­ ματώδη κατάσταση με μάτια ορθάνοιχτα και νιώθουν πως έχουν επιστρέφει στον Ήλιο, το παραδοσιακό σύμ­ βολο δύναμης και ζωής. Σε μια παρόμοια ιστορία που διαδραματίζεται πάλι στην

Αμερική, ο Μπάλαρντ περιγράφει μια άλλη ασθένεια ε ­ πιστημονικής φαντασίας, στην οποία τα θύματα πιστεύ­ ουν πως ήταν κάποτε αστροναύτες που πρέπει τώρα να επιστρέφουν στον Ήλιο. Η μεταφορά αυτή συνοψίζει το Μύθοι του άμεσου μέλλοντος και το σύγχρονο αμερικα­ νικό αίσθημα πως ο ηρωισμός και ο πατριωτισμός της ε ­ ποχής του διαστήματος χάνε­ ται και πως η κοινωνία χρειάζε­ ται καινούριες μορφ ές ηρωι­ σμού και νέους μύθους. Σε α­ ντιδιαστολή, η μεταφορά του Μπάλαρντ παρουσιάζει την ε ­ ποχή του διαστήματος σαν α­ σθένεια ή αδιέξοδο στόχο, α­ φού ο κυρίως σκοπός επιτεύ­ χθηκε τόσο σύντομα και δεν υ­ πήρχαν πλέον άλλοι στόχοι. Όπως λέει ο Ζαν Μποντριγιάρ, σ τοχαστής το υ κοινω νικού, στο βιβλίο του Αμερική, όλες οι κοινωνίες πρέπει να έχουν έναν ορίζοντα ηρωικής απο­ στολής6. Αυτό μπορούμε να το παραφράσουμε και να πούμε πως όλες οι κοινωνίες βασίζο­ νται σε μυθικές αναπαραστά­ σεις. Μ πορεί τα α φ ηγήμα τα το υ Μπάλαρντ να παρουσιάζουν λανθάνοντα αισθήματα του κοινωνικού ασυνείδητου, αλλά πάνε ακόμα παραπέρα. Φτάνουν να μοιάζουν σαν να προηγούνται της πραγματικότητας, καθώς δηλώνει και ο τίτλος Μύθοι του άμεσου μέλλοντος. Το διήγημα σχετικά με τους Αμερικανούς που ήθελαν να επιστρέ­ φουν στον Ήλιο προανήγγειλε την τραγωδία μιας αίρε­ σης της οποίας τα μέλη σκοτώθηκαν προκειμένου να α­ κολουθήσουν τον αρχηγό τους στο διαστημόπλοιο που ακολουθούσε έναν κομήτη. Δέκα χρόνια πριν από αυτό το συμβάν, ο Μποντριγιάρ έγραφε «...το ίδιο το κοινωνι­ κό συμβάν, στο σύγχρονο λόγο, οργανώνεται σύμφωνα με τις επιταγές ενός σεναρίου ταινίας καταστροφών» (The Precession..., a. 40). Επιπλέον, όλοι έχουμε ακού­ σει για φόνους οι οποίοι είναι πιστά αντίγραφα άλλων φόνων που έτυχαν μεγάλης προβολής στα ΜΜΕ, ή πως οι εφημερίδες μερικές φορές αρνούνται να δημοσιεύ­ σουν αιτήματα τρομοκρατών γιατί θεωρούν πως κάτι τέτοιο ενισχύει τον κύκλο τη ς βίας. Με άλλα λόγια, η ουσιαστική ανάγκη είναι η δημοσιοποίηση, ή ο τρόμος γίνεται πραγματικός αν τα ΜΜΕ δώσουν αυτή τη διάστα­ ση. Παρομοίως, οι άνθρωποι χαίρονται όταν βλέπουν το

όνομά τους στην εφημερίδα ή την εικόνα τους στην τη­ λεόραση, γιατί αισθάνονται πιο πραγματικοί, αισθάνο­ νται πως κάπου συμμετέχουν, πως είναι κι αυτοί μέρος μιας ιστορίας πιο αληθινής από την πεζή ζωή τους. Τα έργα του Μπάλαρντ δε μιλούν για το μέλλον σαν να το έβλεπαν σε κρυστάλλινη σφαίρα. Παρουσιάζουν την ιδέα του μέλλοντος που έχουν οι Αμερικανοί σαν ένα «καλύτε­ ρο κλειδί για το παρόν από ό,τι θα ήταν το παρελθόν»! Εισα­ γωγή στο Μύθοι...) Για παρά­ δειγμα, τα κύρια χαρακτηριστι­ κά των εξωγήινων φαίνεται να στηρίζονται στην ιδέα που έ ­ χουμε για το μέλλον και η ο ­ ποία βασίζεται σε εκτιμήσεις θεωριών της εξέλιξης που μι­ λούν για μελλοντική απώλεια μεγ έθ ο υ ς , δύνα μης, τρ ιχ ο ­ φυΐας, ίσως για πρόοθεση δα­ κτύλων ή κάποιες επιπλέον ι­ κα νότητες, όπως η τη λ επ ά ­ θεια. Στην κινηματογραφική α­ πεικόνιση οι εξωγήινοι παρου­ σιάζονται λογικοί και απαθείς, με μηχανική φωνή και ρομποτι­ κή κίνηση. Οι άνθρωποι τω ν Ζαν Μποντριγιάρ προηγμένων δυτικών κοινω­ νιών συχνά χαρακτηρίζονται ως απαθείς και ανέκφραστοι. Δηλαδή, αυτή η μελλοντι­ κή εικόνα για τους εξωγήινους προβάλλεται ως κλειδί στις απογοητεύσεις για το έλλειμμα συναισθήματος και τη μηχανοποίηση του σώματός μας. Παρόμοια θέματα βρίσκουμε και στο έργο του Φίλιπ Ντικ Do Androids Dream o f Electric Sheep? στο οποίο βασίστηκε το δημο­ φιλές έργο Μπλέιντ Ράνερ. Οι εξωγήινοι είμαστε εμείς, καλοί και κακοί.

0 Μπάλαρντ μάς δίνει ερμηνευτικά κλειδιά για τη σύγ­ χρονη Αμερική τα οποία συναντάμε επίσης στη μελέτη του Μποντριγιάρ Αμερική, που γράφτηκε έξι χρόνια αρ­ γότερα7. Υπάρχουν τόσο πολλά κοινά σημεία συγκρίσε­ ων και είναι τόσο όμοια, που νιώθει κανείς πως ο Μποντριγιάρ έπλασε τις εικόνες της λογοτεχνίας σε όρους κοινωνικής θεωρίας. Για παράδειγμα, στο Γεια σου, Αμε­ ρική η έρημος κατέχει δεσπόζουσα θέση. 0 Μπάλαρντ περιγράφει την ερήμωση των ανατολικών και μεσοδυτικών πόλεων το έτος 2114, μετά την καταστροφή της ε ­ ξάντλησης των αποθεμάτων πετρελαίου. Τα μεγάλα τ ε ­ χνολογικά κέντρα της Αμερικής έχουν νεκρώσει και οι κάτοικοί τους έχουν μεταναστεύσει στην Ευρώπη, σε 39

μια αντίστροφη πορεία της πρώτης μετανάστευσης. Οι πόλεις έχουν εγκαταλειφθεί και η γη έχει ερημώσει. Το φράγμα που κατασκεύασαν οι Ρώσοι στα Στενά του Μπέρινγκ αλλοίωσε τις κλιματικές συνθήκες και ο τόπος μετατράπηκε σε έρημο. Έξι χρόνια μετά το Γεια αου, Αμερική, ο Μποντριγιάρ χρησιμοποιεί την έρημο ως μία μεταφορά του τρόπου με τον οποίο το άτομο επικοινωνεί με το άδειο τεχνολο­ γικό περιβάλλον παρά με άλλους ανθρώπους: «[ η έρημος είναι! η εντελής μορφή της μελλοντικής κατα­ στροφής του κοινωνικού... Το απρόσωπο του ιόιοτελούς, αντικοι­ νωνικού, επιφανεια­ κού κόσμου βρίσκει εδώ την αισθητική μορφή του, την εκ­ στατική του μορφή. Αφού η έρημος είναι απλώς αυτό: η εκ­ στατική κριτική της κουλτούρας, η εκ­ στατική μορφή μιας εξαφάνισης» (5 Αμε­ ρική).

Υπάρχουν και άλλα στοιχεία που ορίζουν την Αμερική και τα ο ­ ποία προαναγγέλλει το μυθιστόρημα και επιβεβαιώνει κατόπιν η κοινωνική θεωρία, όπως οι πρωτόγονες τε λ ε ­ τουργίες, η βία, οι παραδοσιακές αξίες, οι διαφορές με τους Ευρωπαίους και, κυρίως, ο ρόλος των εικόνων που μυθοποιούνται από τη μαζική κουλτούρα. (Μια πλήρης σύγκριση δεν είναι στις προθέσεις αυτής της διάλεξης.) Οι εικόνες τω ν ΜΜΕ επεξηγούν τα συμπεράσματα των δύο συγγραφέων για τη σύγχρονη Αμερική. 0 Μπάλαρντ δηλώνει το εξής: «Ζούμε σε έναν κόσμο που δυναστεύ­ εται από διάφορες μυθοπλασίες - μαζικό εμπόριο, δια­ φήμιση, πολιτική διακυβέρνηση που θυμίζει τμήμα δια­ φημιστικής εταιρίας, υφαρπαγή πρωτογενών αντιδρά­ σεων της εμπειρίας από την οθόνη τη ς τηλεόρασης» (Εισαγωγή στο Crash). Στο Γεια σου, Αμερική η εικόνες τεράστιων ολογραμμάτων με μορφές από την Ντίσνεϊλαντ και το σινεμά όπως ο Τζον Γουέιν προβάλλουν πά­ νω από τις ερειπωμένες πόλεις. Τα ΜΜΕ και οι εικόνες στον ορίζοντα είναι κάτι πιο πραγματικό από τις άδειες νεκρές πόλεις κάτω (Εισαγωγή στο Γεια αου, Αμερική). Όπως λέει ο Μπάλαρντ, οι Αμερικανοί «ζουν σε ένα τ ε ­ ράστιο μυθιστόρημα» (Εισαγωγή στο Crash). Σχολιάζοντας το ίδιο ζήτημα, ο Μποντριγιάρ επισημαίνει 40

πως το κλειδί για να προσεγγίσει κανείς την Αμερική εί­ ναι η «υπερπραγματικότητά» της. Αυτό οημαίνει πως οι εικόνες και οι αξίες που τις συνοδεύουν γίνονται αυτό­ ματα μια υλική πραγματικότητα (28-29). Οι άνθρωποι μαθαίνουν για τον κόσμο από τα ΜΜΕ και το σινεμά, μα­ θαίνουν πώς να φέρονται και κατόπιν μιμούνται μια κα­ τασκευασμένη πραγματικότητα ή μια προσομοίωση της πραγματικότητας. Ένας από τους κινδύνους που ελ λ ο ­ χεύουν υποδεικνύεται από το ν Κρίστοφερ Λας στο Minimal Self: Psychic Survival in Troubled Times, όπου σχολιάζει την κοινωνική σημασία των έργων του Μπά­ λαρντ: «Οι άνθρωποι έχουν τόσο σμικρυνθεί που είναι πλέον αθέα­ τοι, ενώ οι γιγαντιαίες και ελάχιστα ανθρώπι­ νες εικόνες που έχουν φτιάξει για τον εαυτό το υ ς απ οκτούν δική το υ ς υπόσταση» (σ.137). Εν κατακλείδι, το Γεια σου, Αμερική δεν προ­ αναγγέλλει το μέλλον στο βαθμό που δεν εί­ ναι σε θέση να διατυ­ Ζαν Μποντριγιάρ πώσει επιστημονικά δ εδ ο μ έν α πριν από την ώρα τους. Αυτό που κάνει είναι να δίνει μια «προσο­ μοίωση» του παρόντος8. Προσφέρει μια εικόνα που μοι­ άζει στο παρόν αλλά μεγεθυσμένη υπό τη μορφή του μέλλοντος. Κατασκευάζει «μια εναλλακτική Αμερική» α­ πό τις εικόνες της μαζικής κουλτούρας, προκειμένου να αποκαλύψει «την κρυφή λογική του αμερικανικού ονεί­ ρου». Οι ακραίες μεταφορές μεγιστοποιούν τη διπολικότητα της φωτεινής και της σκοτεινής πλευράς, του κα­ λού και του κακού, ούτως ώστε να μπορέσει η Αμερική να αποκτήσει ένα νέο ηρωισμό, μια νέα κοινωνική απο­ στολή9. Και ο Μπάλαρντ και ο Μποντριγιάρ εκτιμούν τις αμερικα­ νικές αρετές αισιοδοξίας και επινοητικότητας και ελπί­ ζουν πως τελικά αυτές θα μπορέσουν να αποτρέψουν τις βίαιες, καπιταλιστικές ροπές, όπως στα περισσότερα αμερικανικά φιλμ που έχουν ευτυχισμένο τέλος. Το α­ μερικανικό όνειρο έχει ζήσει πολλές ζωές και φαίνεται πως έχει φτάσει σε ένα τέλος, προκειμένου να αναζωο­ γονηθεί εκ νέου, όπως το αναζωογονούν και αυτοί □ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Η άποψη πως η πραγματικότητα μιμείται τη λογοτεχνία και

τις εικόνες των ΜΜΕ, οι οποίες γίνονται περιέργως κάτι πιο αληθινό, ισοδυναμεί με την άποψη του Έρνεστ Κασίρερ πως η ιστορία βασίζεται στο μύθο και όχι αντίστροφα. Την άποψη αυτή υιοθετεί και επεξηγεί ο Ρόλο Μέι, ο οποίος λέει ότι δεν θα ήταν δυνατόν να ανακαλυφθεί η Αμερική από τον Κολόμβο, αν προηγουμένως δεν είχαν αλλάξει οι μύθοι οι οποίοι κατέστησαν δυνατό κάτι τέτοιο. Βλ. Ernest Cassirer, Mythical Thought, Vol. 2, The Philosophy o f Symbolic Forms, o. 5, και Rollo May, Cry fo r Myth, a. 92.

2. Μερικοί από τους συγγραφείς που γράφουν στο πλαίσιο της λογοτεχνίας των τεχνολογικών μύθων είναι: Anthony Burgess (A C lockwork Orange, 1963)· Arthur C. Clarke (Childhood's End, 1953)· Robert Heinlein (Stranger in a Strange Land, 1961)· Greg Bear (Blood Music, 1985)· William Burroughs (Naked Lunch και άλλα)· Philip K. Dick (Do Androids Dream o f Electric Sheep?, 1968, και Simulacra)· K. W. Jeter· Thomas Disch· Ursula Le Guin (The Dispossessed, 1974)· Brian Aldiss Bernard Wolfe (Limbo) και άλλοι.

3. Βλ. Science Fiction Studies, τχ. 18 (1991).

4. Βλ. Umberto Rossi, «Images from the Disaster Area: An Apocalyptic Reading of Urban Landscapes in Ballards The Drowned World and Hello America», SFS, τχ. 21 (1994), o. SI97.

5.0 Τζέιμσον αναφέρεται στο έργο του Μπάλαρντ και του Μποντριγιάρ. Στο Μεταμοντέρνο ή η ποΤίιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού, επί παραδείγματι, γράφει: «Ο ίδιος ο ΤΙ. Μπάλαρντ, ένας από τους μεγαλύτερους μεταμοντέρ­ νους δυστοπικούς, πρότεινε μια συγκλονιστική διατύπωση για τέτοιου είδους αι­ σθητικές προβολές: έ­ χουν φτάσει, μας λέει, σε επίπεδο τεχνολογι­ κό τόσο προωθημένο ώστε να συλλαμβά­ νουν την προωθημένη τεχνολογία σε πτώοη. Πραγματικά υψηλή τε­ χνολογία σημαίνει κατάκτηση της ικανότη­ τας να δείχνεις την ι­ στορικότητα της ίδιας της τεχνολογίας: Wesen 1st was gewesen ist (η άρνηση είναι κα­ θορισμός)· δεν μπο­ ρείς να πεις τι ακριβώς είναι ένα πράγμα παρά μόνο αφού μετατραπεί σε κάτι άλλο· όχι το τέ­ λος της τέχνης παρά το τέλος του ηλεκτρισμού, και όλοι οι υπολογιστές θρύψαλα». Εκδόσεις «Νεφέλη» 1999, μτφρ. Γ. Βάρσος, ο. 220.

6. Στο Αμερική, ο Μποντριγιάρ θέτει τη ρητορική ερώτηση: «Τι είναι μια κοινωνία χωρίς την ηρωική διάσταση;», ο. 89.

7. Βλ. το άρθρο του Bradley Butterfield, «Ethical Value and Negative Aesthetics: Reconsidering the Baudrillard-Ballard Connection», PMLA, τχ. 14, αρ. 1, Ιαν.1999, ο. 64-77. Βλ. επί­ σης Nicholas Ruddick, «Ballard/Crash/Baudrillard», SFS, τχ.19 (1992), σ. 354-360. Επίσης, «In Response to Jean Baudrillard» στο SFS, τχ. 18 (1991), όπου αναπτύσσεται μία σύγκριση των

δύο και ο Μπάλαρντ αναφέρεται οτον Μποντριγιάρ και σε άλλους κριτικούς. Η Donna Haraway συμφωνεί με τον Μποντριγιάρ πως η διαφορά ανάμεσα στην κοινωνική θεωρία και τη λογοτεχνία έχει εξαλειφθεί. Βλ. «Α Manifesto for Cyborgs; Science, Technology, and Socialist Feminism in the !980s».

Socialist Review 80 (1985), 0. 65-107.

8. Γιο την άποψη πως ο Μπάλαρντ περιγράφει το παρόν, βλ.

David Prlngley, Earth Is the Alien Planet: J. C. Ballards Four Dimensional Nightmare. San Bernardino, CA, 1979. Επίσης, Judith B. Kerman «J. G. Ballard: We Are the Survivors», Phoenix fro m th e Ashes: The Literature o f th e Remade World, επιμ. Carl B. Yoke. Westport, CT, 1987, a. 133-44. Επί­ σης, Peter Fitting, «The Modern Anglo-American SF Novel: Utopian Longing and Capitalist Cooptation», SFS, τχ. 17, 6 (1979), 0. 59-76.

9. Για μια άποψη αντίθετη στην αισιόδοξη οπτική του Μπάλαρντ βλ. Peter Fitting σημείωση 8. Μετάφραση Κατερίνα Ταβαρτξόγλου ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Βιβλιογραφία του Μπάλαρντ The Atrocity Exhibition, St. Albans, U.K.: «Triad Panther», 1979. Δεύτερη έκδοση «Re/Search Publishing», 1984, επιμ. Andrea Juno και. V. Vale. Τρίτη αναθεωρημένη έκδοση «V/Search Publications», San Francisco, CA, 1990.

Chronopolis, N.Y. Berkley, 1972.

Concrete Island, London: «Jonathan Cape», 1974.

Crash, London: «Vintage», 1995. Προηγούμενη έκδοση «Farrar Strauss &Giroux», N.Y., 1973.

The Crystal W orld, London: «Jonathan Cape», 1966.

The Day o f Creation, London: «Victor Gollancz», 1987.

The Drowned World, N.Y.: Berkley, 1962.

The Empire o f th e Sun, London: «Victor Gollancz», 1984.

Hello America, London: «Vintage», 1994. Προηγού­ μενες εκδόσεις «Jonathan Cape», 1975,1981.

High Rise, London: Τζ. Μπάλαρντ «Jonathan Cape», 1975.

Low-Flying A irc ra ft and O ther S tories, London: «Jonathan Cape», 1976.

Myths o f the Near Future, London: «Vintage», 1994. Προηγού­ μενη έκδοση «Jonathan Cape», 1981.

Running Wild, London: «Hutchinson», 1988.

The U n lim ite d Dream Company, N.Y.: «Holt, Rinehart & Winston», 1979. Βιβλιογραφία για το έργο του Μπάλαρντ και του Μποντριγιάρ Ballard, J. G. [James Graham). «Α Response to the Invitation to Respond»

41

Βλ. στο «In Response to Jean Baudrillard», Science Fiction Studies 18 (1991).

Baudrillard, Jean. America. Μτφρ. Chris Turner. London: «Verso», 1986.

«The Precession of Simulacra» (σ.1-43), «Crash» (σ.111-121), «Simulacra and Science Fiction» (o. 121-129). Simulacra and Simulation. Μτφρ. Sheila Faria Glaser, Ann Arbor: The Univ. of Michigan, 1994.

Brigg, Peter. J. C. Ballard. Mercer Island, WA, 1985.

«J. G. Ballard: Time out of Mind». Extrapolation 35:1(1994): 4359.

Bukatman, Scott. «Postcards from the Posthuman Solar System». Science Fiction Studies 18:3 (1991): 343-357.

Cassirer, Ernst. The Myth o f the State Vol. 2, The Philosophy o f Symbolic Forms. Μτφρ. Ralph Manheim. New Haven: Yale, 1946.

Csicsery-Ronay, Istvan, Jr. «The SF of Theory: Baudrillard and Haraway». SFS18 (!991): 387-404.

Durham, Scott. Phantom Communities: The Simulacrum and the Limits o f Postmodernism. Stanford, CA: Stanford Univ., 1998. Σχολιάζει τη σχέση Μπάλσρντ και Μποντριγιάρ.

Foster, Hal. «Death in America». PMLA 75 (Oct.1996): 36-59.

Goddard, James & David Pringle. J. G. Ballard: The First Twenty Years.

Hayles, U.K.: «Brans Head Books», 1976.

Haraway, Donna. «ΑManifesto for Cyborgs: Science, Technolgy, and Sosialist Feminism in the 1980s». Socialist Review 80 (1985): 65-107.

P rim ate Visions. N.Y., 1990. Ανοφέρειαι από τον Istvan Csicsery-Ronay, Jr., «The SF of Theory: Baudrillard and Haraway».

Hayles, N. Katherine. «The Borders of Madness», βλ. «In Response to Jean Baudrillard», SFS 18 (1991): 321-329. To τεύ­ χος παρουσιάζει επίσης απόψεις των David Porush, Brooks Landon, Vivian Sobcack, J. G. Ballard.

Jameson, Frederic. Postmodernism or, The Cultural Logic o f Late Capitalism. New York: «Verso»,1991.

Jung, Carl. Flying Saucers: A Modem Myth o f Things Seen in the Sky. Μτφρ. R.F.C. Hull. London: «ARKPaperbacks»,1959.

Landon, Brooks. «Responding to the Killer Bs», βλ. «In Response to Jean Baudrillard».

Lasch, Christopher. The M in im al Self: Psychic Survival in Troubled Times. N.Y.: «W.W. Norton &Company», 1984.

Luckhurst, Robert. The Angel between Two Walls: The Fiction o fJ . G. Ballard. Liverpool Science Fiction Texts and Studies.

ISBN 0-85323-831-6.

Lyotard, Jean-Francois. The Postmodern Explained to Children: Correspondence 1982-1985. London: «Turnaround», 1992. Ηΰνάλυση του Λιοτάρ για τον Όργουελ στο κεφ. 9 ισχύ­ ει και στην περίπτωση του Μπάλαρντ.

May, Rollo. The Cry fo r Myth, N.Y.: «Delta», 1991. Δέχεται την άποψη του Cassirer πως ο μύθος είναι αναγκαίος όρος για το ι­ στορικό γεγονός. Βλ. Cassirer, Mythical Thought, «Introduction: The Problem of a Philosophy of Mythology», o. 5.

Porush, David. «The Architextuality of Transcendence» στο «In Response to Jean Baudrillard».

Pringle, David. Earth Is the Allen Planet: J.G. Ballards FourDimensional Nightmare. San Bernardino, CA, 1979.

Renard, Maurice. «On the Scientific-Marvelous Novel and Its Influence on the Understanding of Progress». Science Fiction

42

Studies21-.3 (1994): 397-405. Πρώτη δημοσίευση το 1909.

Rossi, Umberto, «images from the Disaster Area: An Apocalyptic Reading Urban Landscapes in Ballards The Drowned World and Hello America*. SFS 21 (1994): 81-94.

Ruddick, Nicholas. «Ballard/Crash/Gaudrillard». Science Fiction Studies 19:3(1992): 354-360.

Sobchack, Vivian, «Baudrillards Obscenity» στο «In Response to Baudrillard».

Tabbi, Joseph. Postmodern Sublime: Technology and American W riting from Mailer to Cyberpunk. London: «Cornell Univ.

Press», 1995. Αν και αναφέρεται οτη σπουδαιότητα του Μποντριγιάρ για τη λογοτεχνία, περιέργως, δε γίνεται αναφορά στα έργα του Μπάλαρντ.

Tarratt, Margaret. «Monsters from the Id». Film Genre Reader II. Επιμ. Keith Grant Barry. Austin: Univ. of Texas, 1997,330-349.

Wagar, W. Warren. «J. G. Ballard and the Transvaluation of Utopia». Science-Fiction Studies 18:1(1991): 53-70. Βιβλιογραφία σχετικής θεματολογίας Aidiss, Brian. «All Those Big Machines: The Themes SF Does Not Dis-cuss». Journal o f th e Fantastic in the Arts UFA) 1996:7 (1 25): 83-91 ΙΑναπτύοοει το θέμα της τεχνολογίας).

Asensio Arostegui, Mari del Mar. «Self-Consciousness and Intertextuality in Ridley Scott’s Blade Runner*. AtlantisR 16:1-2 (19941:21-37.

Baudrillard, Jean. America. Μτφρ. Chris Turner. London: «Verso», 1989. A' έκδ. Am6rique Paris: «Bernard Grasset», 1986.

Simulations. Μτφρ. Paul Foss. Paul Patton &Philip Beitchman.

N.Y.: «Semiotext», 1983.

Simulacra and Simulation. Μτφρ. Sheila Faria Glaser. Ann Arbor: «The Univ. of Michigan Press», 1994. A’ έκδ. Paris: «Galilee», 1981.

«Ballards Crash*. Μτφρ., Arthur Evans. SFS 18:3 (1991): 313330.

Bozetto, Roger. «M§taphysique et science-fiction: James Ballard», 231-42 στο Historicίΐέ e t m etafiction dans le roman contemporain des iles Britannlques, επιμ. Max Duperray. Aixen-Provence: Univ. de Provence, 1994.

Broderick, Damien. «Reading SF as a Mega Text». The New York Review o f Science Fiction (NYRSF) 47:1 (1992): 8-10. ΙΑφηγηματική τεχνική, ρεαλισμός).

Busonik, Stephen William. «Epistemic Structuralism in the Postmodern Novel: The Examples of William Gaddis, J. G. Ballard, and Bret Easton Ellis». DA11994 May 54(11): 4087A Ohio state Univ., 1993. DA9411911.

Christie, John R. R. «Science Fiction and the Postmodern: The Recent Fiction of William Gibson and John Crowley». E&S 43 (1990): 34-58. [Θεματική της αναζήτησης, αναφορά στο Engine Summed.

Delany, Samuel R. «The Future of the Body - and Science Fiction and Technology». NYRSF 51:1 (1992): 3-5.

Deleuze, Giles and Guattari, Felix. Capitalism and Schizophrenia. (Παρουσιάζει μια θεωρητική προσέγνιση νια τη λογοτεχνία ε­ πιστημονικής φαντασίας].

Easton, Thomas A. «Is Science Fiction Just Tabloid Futurism?».

NYRSF8 (1989): 16-17.

Erisman, Wendy E. «Inverting the Ideal World: Carnival and the Carnivalesque in Contemporary Utopian Science Fiction».

Extrapolation 36:4 (1995): 333-44. (Αναφορά στον Μπαχτίν και το καρναβαλικό στοιχείο].

Foster, Dennis A. «J. G. Ballards Empire of the Senses:

Perversion and the Failure of Authority». PMLA 108:3 (1993): 51932. [Ζητήματα βίας και εξουσίας στο Crashi.

Gunn, James. «"Dreams Written Out": Libraries in Science Fiction». Wilson Library Bulletin 69:6 (1995): 26-29.

Hendrix, Howard V. «Dual Immortality, No Kids: The Dink Link between Birthlessness and Deathlessness in Science Fiction», 183-92, στρ Im m ortal Engines: Life Extension and Im m ortality in Science Fiction and Fantasy. Επιμ. George Slusser, Gary Westfahi &Eric Rabkin. Athens: Univ. of Georgia Press, 1996.

Hollinger, Veronica. «Future Presence: Intersections of Science Fiction and Postmodernism». DA11996. Jan., 56 (2676A).

Concordia Univ. 1994.

Hume, Kathryn. «Making Love with the System: Sexualizing Technology with-a-Capital-Τ». NYRSF22:1 (1990): 3-5. isernhagen, Hartwig. «Technology and the Body: Postmodernism and the Voices of John Barth», 563-70 οτο Technology and th e A m erican Im a g in a tio n : An O ngoin g Challenge, επιμ. Francesca Bisutti DeRiz &Rosella Mamoli Zorzi.

Venice: Supernova,1994.

Jenkins, Bill. «Walker Percy and Jacques Ellul: Technique and the Humiliated World». University o f Dayton Review (UDR) 22:2 (1993-94): 89-99. [Αναφέρεται στο θέμα της τεχνολογίας και τις απόψεις του Ellul στο έργο του Humiliated World (La Parole humilibe)).

Keim, Heinrich. «James Graham Ballard, Crash\ (1973)», 346-54 στο Der Science-Fiction Roman in der Angloamerikanischen L ite ra tu r: In te rp re ta tio n e n , επιμ. Hartmut Heuermann.

Dusseldorf: «Bagel», 1986.

Lancaster, Kurt. «Travelling among the Lands of the Fantastic: The Imaginary Worlds and Simulated Environments of Science Fiction Tourism». Foundation 67 (!996): 28-47. [Προσομοίωση του πραγματικού, τουρισμός, μαζική ψυχαγωγία].

Lawson, Lewis A. «Tom More: Walker Percy's Alienated Genius».

S outh Central Review: The J ou rna l o f th e S outh Central Modern Language Association (SCRev) 10:4 (1993): 34-54. (θε­ ματική της αποξένωσης στο Love in the Ruins) LeGuin, Ursula K. «Science Fiction and the Future». New York Review o f Science Fiction 6 (Feb. 1989): 7.

Lewis, Jeremy. «An Interview with J. G. Ballard». Mississippi Review 20:1-2 (19911:27-40.

Lowery, Martyn John. «The Blessed of Impossible Worlds: J. G. Ballard and the Catastrophic Imagination». DAI Feb. 1992, 52(8): 2933A, Univ. of Exeter, BRDX94099 (Ηφαντασία και ο ε­ ξωτερικός κόσμος!.

Mackay, Hughie. «Technological Reality: Cultured Technology and Tech-nologized Culture», 236-48 στο Theorizing Culture: An In te rd is c ip lin a ry C ritiqu e a fte r P ostm odernism , επιμ.

Barbara Adam & Stuart Allan. New York: «Ν.Υ. Univ. Press», 1995. [Σχέση τεχνολογίας και κουλτούρας].

M odern Dream s: The Rise an d Fall an d Rise o f Pop. The Institute for Contemporary Art. N. Y.: Cambridge, Mass.: «ΜΙΤ Press», 1988.

Panshin, Alexei. «Imaginative Limits». New York Review o f Science Fiction 33 (May 1991): 4-5. [Αναφέρεται σε ζητήματα μύθου και στις θεωρίες του Joseph Cambelll.

Percy, Walker. The Thanatos Syndrome, 1987. Βλ. τις αναλύ­ σεις του B. Jenkins και του L. Lawson.

Powe, B. W. «Ballard's Break-Out» Idler 12 (!987): 49-51.

Pukallus, Horst. «An Interview with Darko Suvin: Science Fiction and History, Cyberpunk, Russia...» SFS18:2 (1991): 253-61.

Recchia, Edward. «Invasion of the Body Snatchers: High Tech Heroes and Electronic Villains in Films of the Computer Age».

Studies in Popular Culture (SiPC) 17:2 (1995): 1-15 [Αναφέρεται στη δύναμη της τεχνολογίας στην Αμερική και τις σχέσεις της με την ανθρωπότητα!.

Re/Search 8/9 (1984). Τεύχος αφιερωμένο στον Μπάλαρντ.

Roberts, Robin. «It's Still Science Fiction: Strategies of Feminist Science Fiction Criticism». Extrapolation 36:3 (1995): 184-97.

Savolainen, Matti. «The Wave of Science Fiction as Postmodern Literature: J. G. Ballard as a Test Case», 121-28, στο Criticism in the Twilight Zone: Postmodern Perspective on Literature, επιμ.

Danuta Zadworna-Fjellestead & Lennart Bjork. Stockholm: Almqvist &Wiksell, 1990.

Scheick, William J. «Romantic Tradition in Recent Post-Nuclear Holocaust Fiction», 163-91 στο English R om anticism and Modern Fiction, επιμ. Allan Chavin. N.Y. AMS, 1993. (AMSML 21) [Πυρηνικό ολοκαύτωμοΙ.

Schmitt, Ronald. «Mythology and Technology: The Novels of William Gibson». Extrapolation 34:1 (1993): 64-78.

Sey, James. «The Body Of the Cyborg: The Case Of Blade Runner»,168-79 στο Inter Action, επιμ. Loes Nas & Lesley Marx.

Cape Town: Dept, of Eng., Univ. of Cape Town &Dept, of Eng., Univ. of Western Cape, 1994.

Sey, James A. «Psychoanalysis, Science Fiction and Cyborgianism», 221-27 στο Literature and Psychology, επιμ.

Frederico Pereira. Lisbon: Inst. Superior de Psicologia Aplicada, 1995. [Ζητήματα κυβερνητικής, ψυχαναλυτική προσέγγιση!.

Shipey, Tom. «The Fall of America in Science Fiction». Essays and Studies iE&S) 43 (1990): 104-32. [Συμβολισμός, η κατάρ­ ρευση του αμερικανικού ονείρου!.

«Learning to Read Science Fiction». E & S 43 (1990): 1-33. [θί­ γει ζητήματα ρητορικής και σύγχρονης κοινωνίας!. (επιμ.!. Fictional Space: Essays on Contem porary Science Fiction. Oxford: «Blackwell», 1991. [Περιέχει βιβλιογραφία].

Slusser, George. «The Frankenstein Barrier», 46-71, Cyberpunk and th e Future o f Narrative, επιμ. &εισαγ. G. Slusser &Tom Shippey. Athens: «Univ. of Georgia Press»,1992.

Tabbi, Joseph. «Mailers Psychology of Machines». PMLA 106:2 (Mar. 19911:238-50.

Telotte, J. P. Replications: A Robotic History o f th e Science Fiction Film. Urbana: «Univ. of Illinois Press», 1995. ISBN 0-25206466-6.

«Just imagine-ing the Metropolis of Modern America». SFS 23:69 (July 1996): 161-70. [To θέμα της τεχνολογίας στον Lang, αναφορά στο Just Imagine τ ο υ David Butler!.

Wagar, W. Warren. «J. G. Ballard and the Transvaluation of utopia». SFS 18:1 (Mar. 1991): 53-70.

Walker, Steven F. Jun g an d th e Jun gian s on M yth: An Introduction. N.Y.: «Garland», 1995. Οι σ. 96-101 αναφέρονται στο «The Role of Myth in Culture: Myth as Compensation» και ειδικά στην άποψη του Jung πως οι ιπτάμενοι δίσκοι αποτε­ λούν ένα μύθο, ένα φαινόμενο του συλλογικού υποσυνείδη­ του.

Wicke, Jennifer. «Fin de Si6cle and the Technological Sublime», 302-15. C e nturie s Ends, N a rrative Means, επιμ. Robert Newman. Stanford, CA: «Stanford Univ. Press», 1996. (Ητεχνο­ λογία στην ταινία Μύγα του Ντέιβιντ ΚρόνενμπεργκΙ.

Wolfe, Gary Κ. «The Dawn Patrol: Sex and Technology in Farmer and Ballard». New York Review o f Science Fiction 25:1 (Sept.

1990): 8-10.

43

(§ ) Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η Ε Π Ο Χ Η — . <*μ~ ' ή'ίΖΟΣΠΑΪΤΗΣ

ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ

ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ 1941-1945 Κατοχή - Δεκεμβριανά

Μ. ΑΝΤΩΝΙΟΥ Χαμένες ευκαιρίες

Δ. ΜΟΛΛΑΣ Ο Καραγκιόζης μας ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ

Α. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Εμπειρίες ένοπλων αγώνων, 1940-1950

Α. ΠΑΠΑΚΟΥ-ΛΑΓΟΥ Ανδρόνικος Κομνηνός ο «Φιλόλαος»

Ένα παλιό, πολύ παλιό τρενάκι Ζωγραφιές: Ε. Μιλά

Μια χάρτινη πεταλούδα Ζωγραφιές: Ζ. Κυτοπούλου

Ο κύριος Σωσίβιος Χαχαχά Ζωγραφιές: X. Γαγγάδη

Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η Ε Π Ο Χ Η ΕΚ ΔΟ ΤΙΚ Η Α Ε Β Ε Σόλωνος 130,106 81 Αθήνα, Τηλ.: 0103820835,0103823649, Fax: 0103813354, http:/www.sep.gr, e-mail: info@sep.gr Κεντρική διάθεση: Μαυροκορδάτου 3, Τηλ.: 0103829835,0103808132, Fax: 0103829814 Βιβλιοπωλεία: 1. Αθήνα, Μαυροκορδάτου 3, Τηλ.: 0103829835,0103808132 2. Θεσσαλονίκη, Μπακατσέλου 3 & Εγνατία 65, Τηλ.: 0310283810. 3. Γιάννενα, 28ης Οκτωβρίου 19, Τηλ.: 0651038090

του Ν Ι Κ Ο Λ Α Ο Υ

ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ

Ένας ασυνήθιστος «φυσικός» δεσμός: η απεικόνιση της φύσης στα έ()γα του John Fowles και του William Golding

στενή σχέση του Fowles με τη φύση καθώς και η επιρροή της φύσης στη ζωή του γίνεται εύκολα αντιληπτή μέσα από μια σειρά αναπολήσε­ ων και αναμνήσεων που τιτλοφορούνται Το δέντρο. Στο έργο αυτό ο Fowles εκθέτει και ταυτόχρονα καταδικάζει το διακαή πόθο του ανθρώπου να υποτάξει τη φύση καθώς και την επιθυμία του να επιβάλει τη θέλησή του πάνω στο φυσικό περιβάλλον. Βέβαια, το συγκεκριμένο έρ­ γο δεν έχει ουσιαστικά να κάνει με μια παστοραλική ή αντιπαστοραλική απεικόνιση φυσικών τοπίων. Απλώς ο συγγραφέας καταθέτει τις θεωρητικές του απόψεις και τις προσωπικές του ανησυχίες για το παρόν και το μέλλον της φύσης και του φυσικού τοπίου. Όταν χρησιμοποιούμε εδώ τον όρο «αντιπαστοραλικός» εννοούμε την αρνητική παρουσίαση της φύσης, υπό την έννοια ότι ο παστοραλισμός (pastoralism) αποτε­ λεί παραδοσιακά μια θετική εικόνα και παρουσίαση της φύσης, που πηγάζει από το λογοτεχνικό είδος που καλείται παστοραλικό, το οποίο άκμασε κατά το 19ο αιώνα και έχει τις ρίζες του στον Βιργίλιο αλλά και στους αρχαίους Έλληνες τραγικούς ποιητές. Στο πλαίσιο του παστοραλισμού, συγγραφείς και ποιητές περιλάμβαναν στα έργα τους πλούσιες και λεπτομερείς περιγραφές της φύσης σαν ένα ήρεμο και ευχάρι­ στο τοπίο, αποκλείοντας και αποφεύγοντας πάντοτε την απεικόνιση των αρνητι­ κών φυσικών στοιχείων. Για παράδειγμα, παρουσίαζαν τη φύση σαν ένα αιώνια πράσινο λιβάδι, διάσπαρτο με όμορφα δέντρα και μικρά ποταμάκια που κυλού­ σαν κατά μήκος του γαλήνιου και ιδεατά παρουσιαζόμενου τοπίου και όχι σαν ένα ορεινό και βραχώδες μέρος άγριας και πρωτόγονης ομορφιάς όπως, π.χ., μια έ­ ρημος, ένα φαράγγι ή ένας γιγάντιος βράχος στη μέση της θάλασσας. Σύμφωνα με τον Fowles, το να ασχολείται κανείς με τη φύση είναι ένα είδος ιεροσυλίας, καθώς αυτό που βιώνει κανείς όντας μέρος της φύσης δεν μπορεί να εκφραστεί

Η

45

ούτε στη λογοτεχνία ούτε στη ζωγραφική ούτε στα διά­ φορα έργα τέχνης. Για το λόγο αυτό, Το δέντρο μπορεί να χρησιμοποιηθεί εδώ ως εισαγωγή αλλά και ως «σημείο α­ ναφοράς» απ' όπου μπορεί κανείς να ξεκινήσει την παρου­ σίαση της λογοτεχνικής και φιλοσοφικής στάσης του Fowles απέναντι στη φύση. Η αντιπαστοραλική επίσης στάση του Golding καθώς και η προδιάθεση και συνεχής ενασχόλησή του με το φυσικό περιβάλλον είναι ίσως κάτι περισσότερο από ορατή εδώ. Πραγματικά, φαίνεται ότι ο Fowles υπήρξε ανέκαθεν ερω­ τευμένος με αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε φυσικό τοπίο και ειδικά με την άγρια φύση. Από την παιδική του η­ λικία ανέπτυξε ένα είδος εμμονής στα στοιχεία αυτά που, όταν ενώνονται, δημιουργούν αυτό που λέμε φύση, δη­ λαδή τα δέντρα, τα λουλούδια, τα έντομα και πολλά άλ­ λα παρόμοια στοιχεία. Πράγματι, είναι απόλυτα αληθές ό­ τι ο Fowles μπορεί να επιδιώκει την πρωταρχική ενότητα και φαίνεται ότι την ατενίζει στη φύση1. Αδιαμφισβήτητα, η απεικόνιση φυσικών τοπίων στη μυθι­ στοριογραφία του υπήρξε πάντοτε διακαής πόθος του και τούτο φαίνεται καθαρά στο ακόλουθο απόσπασμα από Το δέντρο, όπου περιγράφει τα συναισθήματά του κάθε φο­ ρά που βρίσκεται κοντά στη φύση: Με μία ή δύο εξαιρέσεις -τις παραμεθόριες εκτάσεις του Essex και την Αρκτική Τούντρα- πάντοτε απεχθανόμουν τις επίπεδες και χωρίς δέντρα εκτάσεις γης... Αλλά τα δέντρα στρεβλώνουν το χρόνο, ή μάλλον δη­ μιουργούν μια ποικιλία χρόνων: σε ορισμένα σημεία πυ­ κνά και απότομα, σε άλλα πάλι ήρεμα και με ελικοειδές σχήμα - ποτέ τους δεν σέρνονται βαριά και αργά, μηχα­ νικά, και αδιέξοδα μονότονα. Τέτοια συναισθήματα βιώνω ακόμα κάθε φορά που βρίσκομαι σε ένα από τα α­ μέτρητα, μυστικά, μικρά δάση της εξοχής που είναι στα όρια του Devon με το Dorset όπου ζω τώρα. Το όλο συ­ ναίσθημα μοιάζει σαν να εγκαταλείπει κανείς την ξηρά και να ζει στο νερό, ένα άλλο μέσο, μια άλλη διάστα­ ση... το να ξεγλυστράς ανάμεσα στα δέντρα ήταν σαν να ξεγλυστράς στον παράδεισο»!. Λίγο παρακάτω στο βιβλίο: «Πρέπει να ομολογήσω ότι ο δικός μου έρωτας έχει να κάνει πιο πολύ με τα δέντρα, και για την ακρίβεια με τα περίπλοκα εσωτερικά τοπία που σχηματίζουν τα δ έ­ ντρα όταν τα αφήνουμε να αναπτυχθούν ελεύθερα»3. Είναι φανερό ότι ο συγγραφέας εκθέτει το ενδιαφέρον του όχι για την ειρηνική και γαλήνια πλευρά της φύσης αλλά για την άγρια και εχθρική πλευρά της. Για το λόγο αυτό αποκαλύπτει το ενδιαφέρον του για τα περίπλοκα, πυκνά και σκοτεινά τοπία που σχηματίζονται από τα δέ­ ντρα σε βουνά και τροπικές ζούγκλες, ηροϊδεάζοντάς μας με αυτό τον τρόπο για την άγρια και πολυσύνθετη εικόνα της φύσης που θα ενσωματώσει τελικά στις νουβέλες του.

46

0 Fowles θεωρεί τη φύση την ουσιαστική υποδομή της μυθιστοριογραφίας του και προσθέτει χαρακτηριστικά ότι κάποιος που δε συνειδητοποιεί το βαθύ δεσμό του με τη φύση είναι επόμενο ότι δε θα μπορέσει να κατανοήσει τα έργα του. Πράγματι, κατά τον Butler, αυτό που βρίσκουμε στη φύση δεν είναι η προσωποποίηση του θεού ή η επα­ φή με το ουσιώδες που αναζητούσε ο ρομαντισμός4, θα ήταν τραγικό λάθος να πιστέψουμε ότι ο Fowles θα μπο­ ρούσε να υπάρξει εκτός των ορίων μιας πραγματικότητας που καθορίζεται από ένα πανταχού παρόν φυσικό περι­ βάλλον. Είναι φανερό επίσης ότι ο Fowles έχει μεταφυσική σχέση με τη φύση και εν γένει φαίνεται ότι έχει αναπτύξει μια φυσική φιλοσοφία, η οποία αντανακλάται στις απόψεις του για τον κόσμο και στη βιοθεωρία του. Για τον Fowles, η φύση είναι μια θεία δύναμη, μια καθολική οντότητα που α­ ναζωογονεί και ανανεώνει τα πάντα. Στη συνέχεια του βιβλίου ο συγγραφέας παρουσιάζει μια αληθινά επαναστατική άποψη που αφορά τη φύση. Έχο­ ντας ήδη δηλώσει την αθεΐα του και έχοντας αποκηρύξει την κυριαρχία της μόνης μεγάλης θρησκείας του κόσμου που διαιρείται στα δύο, δηλαδή του χριστιανισμού (όπως ένας δηλωμένος άθεος θα έκανε εξάλλου), συνεχίζει αναφερόμενος σε ένα νέο είδος θρησκείας. Ισχυρίζεται ότι η ίδια η φύση και όλα όσα την αποτελούν είναι ένα είδος θρησκείας. Σαν όλες τις άλλες θρησκείες, και εδώ επίσης, έχουμε έναν κεντρικό άξονα λατρείας, και τούτος είναι η ί­ δια η φύση. Η αγάπη για τη φύση είναι και πρέπει να είναι ό,τι πιο σημαντικό. Η θρησκεία της φύσης, σαν όλες τις άλλες θρησκείες του κόσμου, διαθέτει τα δικά της μονα­ στήρια και εκκλησίες: και τούτα είναι τα αμέτρητα δάση, που είναι διασκορπισμένα σε όλο τον κόσμο. Απ' αυτή την άποψη, η φυσική θρησκεία είναι μία από τις μεγαλύτερες θρησκείες που εμφανίστηκαν ποτέ στη γη. Τα δάση απο­ τελούν τις φυσικές εκκλησίες της εν λόγω θρησκείας, με την έννοια ότι δεν έχουν ακόμα «μολυνθεί» από τον αν­ θρώπινο παράγοντα και παραμένουν ανέπαφα και ανέγγιχτα από την ανθρώπινη μάστιγα. Τα δάση παρέχουν κατα­ φύγιο στο οποίο κανείς μπορεί να διαλογιστεί, ακόμα και να προσευχηθεί. Είναι σαν φυσικοί ναοί, όπου κανείς μπο­ ρεί να στοχαστεί και να διερωτηθεί, κυρίως συνειδησιακά, για την παρούσα κατάσταση. Και η μεγαλύτερη υποκρισία είναι ότι χρησιμοποιούμε συνήθως το δάσος ως σύμβολο της κρυφής πλευράς του εαυτού μας και διάφορων άλ­ λων σκοτεινών πτυχών της προσωπικότητάς μας. Πέρα α­ πό κάθε αμφιβολία, αυτό δεν μπορούσε να είναι περισσό­ τερο αληθινό, καθώς εμείς οι ίδιοι προβάλλουμε το σκο­ τάδι, την ασάφεια και την κακεντρέχειά μας ως οντότητες πάνω στη συμβολική σημασία του δάσους, αναιρώντας έ ­ τσι τις αληθινές του συμβολικές ιδιότητες. Εμείς οι ίδιοι εί­ μαστε σκοτεινοί και κακοήθεις και όχι τα δέντρα και τα δά­ ση: Καμία θρησκεία δεν είναι η μόνη θρησκεία, και καμία εκ-

κληοία η μόνη εκκλησία. Και η φυσική θρησκεία, που έ ­ χει τις ρίζες της στην αγάπη για τη φύση, δεν αποτελεί εξαίρεση. Αλλά σε όλες τις δήθεν πολιτισμένες και οι­ κονομικά ισχυρές χώρες του κόσμου τα δόση μας απο­ τελούν τα τελευταία κομμάτια της συγκριτικά ανέγγιχτης φύσης, και έτσι γίνεται έντονο το συναίσθημα του φόβου μήπως χαθούν οι τελευταίοι εναπομείναντες πράσινοι ναοί και παρεκκλήσια, εκτός των ορίων του πολιτισμικού τείχους που εμείς οι ίδιοι κατασκευάσαμε με τα εργαλεία μας»5. Σύμφωνα με ιο ν Fowles, σε περί­ πτωση που θεωρήσουμε ιη φύση πηγή αναρίθμητων καλών για την ανθρωπότητα, και όχι ζωτικό μέρος του εαυτού μας και του κόσμου μας, αυτό αποδεικνύει τη ν αναι­ σθησία και την απάθεια μας απένα­ ντι στο φυσικό μας κόσμο. Τούτο αυτόματα θα σημάνει το θάνατο του φυσικού εαυτού μας και την αρχή μιας νέας εποχής στην ιστο­ ρία του ανθρώπινου γένους. Μερι­ κά από τα πιο σημαντικά δομικά χα­ ρακτηριστικά στοιχεία της εποχής αυτής θα είναι η ολική αποξένωση του ανθρώπου από τη φύση, η ά­ γνοια και η αδιαφορία του για τη ζωή πάνω στη γη, η αναζήτηση νέ­ ων πλανητών για κατοίκηση και, τ έ ­ λος, η εξάντληση όλων των φυσι­ κών αποθεμάτων αυτού του πλα­ νήτη. Από κριτική άποψη, μπορούμε να συνενώσουμε όλα αυτά τα δομικά χαρακτηριστικά και να τα βαφτίσουμε «παστοραλική αποξένωση», δηλαδή απόδραση και υπέρβαση του λεγάμενου παστοραλικού παράδεισου του 16ου αιώ­ να. Απ' την άλλη πλευρά, η στενή σχέση του Golding με τη φύση είναι φανερή στο ακόλουθο απόσπασμα από το έρ­ γο του Ο κινούμενος στόχος (A Moving Target, 1982), μια συλλογή γραπτών κειμένων: «Έχουμε τις άγριες ορχιδέες μας: και εφόσον στον τε­ λευταίο αυτό αιώνα αν είχαμε συνειδητοποιήσει έστω και αργά το πόσο ανεκτίμητη κληρονομιά αποτελούν τα λουλούδια μας, θα στεκόμασταν άγρυπνοι φρουροί α­ πό πάνω τους... Η ζωή μου στο Wiltshire είναι και ήταν λουλουδιασμένη. Θυμάμαι τις απέραντες εκτάσεις με τις καμπανούλες, που έμοιαζαν με λίμνες μέσα σε δά­ ση, με τις ανεμώνες και τις πασχαλιές, τους άγριους νάρκισσους, τις λευκές μαργαρίτες που βρίσκονταν στον κήπο ενός καθεδρικού ναού... To Wiltshire δεν έχει περισσότερα λουλούδια από οποιοδήποτε άλλο μέρος της Αγγλίας, αλλά είναι εκεί που τα είδα - νεραγκούλες

και ψωροβότανα πάνω στον κατηφορικό χλοοτάπητα, ζουμπούλια τόσο εύθραυστα που το βάρος μιας μέλισ­ σας μονάχα θα τα έσπαζε, μοβ ορχιδέες που φαίνεται ότι είχαν κάποιου είδους προσωπική πρόσβαση στο σκοτάδι κάτω από τη μούχλα του εδάφους»6. Στο παραπάνω απόσπασμα ο Golding, όπως και ο Fowles, επιδεικνύει το ενδιαφέρον του για τη φύση. Εντούτοις, ο Golding δεν έγραψε ένα βιβλίο ολότελα αφιερωμένο στη φύση όπως έκανε ο Fowles. Παρ' όλα αυτά, κι εκείνος, ό­ πως και ο Fowles, ποτέ δε λησμονά να μιλήσει για τη φύση, τα δέντρα, τα λουλούδια, ακόμα και για τα έ ­ ντομα ενός συγκεκριμένου χώρου. Έτσι, όπως φαίνεται εδώ, ο Golding περιγράφει ζωηρά το τοπίο στο Wiltshire, όπου πέρασε σημαντική περίοδο της ζωής του. Πολλά είδη λουλουδιών απεικονίζονται με με­ γάλη λεπ τομέρεια - το χρώμα τους, το σχήμα τους κ,λπ. Εκτός α­ πό το παραπάνω απόσπασμα, που αποτελεί την κατάθεση του ίδιου του συγγραφέα για τη σχέση του με τη φύση, πολλοί άλλοι κριτικοί κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο Golding, όπως και ο Fowles, έχουν ιδιαίτερα στενή σχέση με τη φύση. Σύμφωνα με τον Peter Green, έναν John Fowles από τους πιο αξιόλογους κριτικούς του Golding, αυτό που έχει τη με­ γα λύτερη σημασία είναι ότι ο Golding έχει μια οικεία, συγκεκριμένη και ωμή, κοσμική γνώση της φύσης, καθώς και το ποιητικό ταλέντο να την περιγράφει7. Πραγματικά, η αριστουργηματική ικανότητα του Golding να περιγράφει τη φύση είναι αξιοθαύμαστη. Γνωρίζει ακριβώς ποια λέξη θα χρησιμοποιήσει σε κάθε περίπτωση και πώς να σκιαγραφήσει τις εικονικές αναπα­ ραστάσεις που χρησιμοποιεί στα έργα του. θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος ότι ο Golding είναι ένας μάγος των λέξεων. Όταν ο Green βεβαιώνει ότι ο Golding «έχει μια οι­ κεία, συγκεκριμένη και ωμή, κοσμική γνώση της φύσης», καθένας από τους χαρακτηρισμούς αυτούς έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Ξεκινώντας τη δομική ανάλυση των όρων που χρησιμο­ ποίησε ο Green για να περιγράφει τη θαυμαστή αφηγημα­ τική τεχνική του συγγραφέα, το επίθετο «οικείος» υπονοεί οικειότητα, στην περίπτωση αυτή με τη φύση. Ως συγγρα­ φέας ο Golding ποτέ δε λειτούργησε εκτός των φυσικών ορίων του κόσμου μας. Αντιθέτως, έζησε, έγραψε και ε ξε­ λίχθηκε ως λογοτεχνικό ταλέντο μέσα στο πλαίσιο της φύσης. Πάντοτε υπολόγιζε πολύ την παρουσία της φύ­ σης, και ακόμα και αν μερικές φορές αυτή απουσιάζει ως 47

διηγηματικό φόντο των έργων του, υπονοείται πάντα, ό­ πως συμβαίνει σε αρκετές από τις νουβέλες του, όπου δεν ασχολείται εκτεταμένα με τις φυσικές περιγραφές. Επιπροσθέτως, όταν ο Green χρησιμοποιείτο επίθετα «συ­ γκεκριμένος» και «κοσμικός» για να περιγράφει τη βαθιά γνώση του Golding για το φυσικό σάμπαν, εννοεί ότι ο συγγραφέας δεν ενσωματώνει αφηρημένες περιγραφές της φύσης στα έργα του, αλλά κυριολεκτικές, συγκεκρι­ μένες και ακριβείς, χωρίς να μπερδεύει τη φύση με τη γε­ νική έννοια του σύμπαντος, μέρος του οποίου αποτελεί ο πλανήτης μας. Χρησιμοποιώντας λοιπόν τον όρο «κοσμι­ κός», ο Green εννοεί ότι ο Golding είναι γνώστης του φυσι­ κού περιβάλλοντος υπό μια καθολική, παγκόσμια έννοια, θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος ότι οι δύο όροι είναι αντιφατικοί και δεν μπορούν να συνυπάρξουν. Τούτο ό­ μως δεν ισχύει για τον Golding, καθώς ο Green θέλει να πει ότι ο Golding ως συγγραφέας έχει καταφέρει κάτι μο­ ναδικό: να αντιμετωπίσει τη φύση ταυτόχρονα ως μικρόκοσμο και ως μακρόκοσμο, ως μέρος του φυσικού συνό­ λου αλλά και ως σύνολο. Επιπλέον, όταν ο Green υποστη­ ρίζει ότι ο Golding «έχει ωμή γνώση της φύσης», εννοεί ότι ως συγγραφέας ο Golding δεν ασχολείται με την ειρηνική, γαλήνια πλευρά της αλλά με τη σκληρή, ακατέργαστη και μη εξευγενισμένη. Τέλος, ο Green προσδίδει στον Golding ένα «ποιητικό ταλέντο χρήσης των λέξεων στην περιγρα­ φή της φύσης». Αυτό φαίνεται εύκολα σε μεγάλο αριθμό έργων του συγγραφέα, όπως στον Άρχοντα των μυγών, όπου περιγράφει με ποιητική γραφικότητα το νησί-φόντο της νουβέλας. 0 συγγραφέας επιχειρεί κάτι παρόμοιο και στο έργο του Οι κληρονόμοι, όπου περιγράφει λεπτομε­ ρώς έναν προϊστορικό κόσμο, με απέραντους βραχώδεις σχηματισμούς, πυκνά τοπία με δέντρα, τροπικές ζούγκλες χωρίς όρια και πολλά άλλα τέτοια φυσικά γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν έναν πρωτόγονο κόσμο. Τα πράγματα αλλάζουν αξιολογώντας τη νουβέλα με τον τίτλο Pincher Martin, όπου ο Golding ασχολείται εκτεταμένα με την α­ πεικόνιση ενός βράχου στη μέση του Ατλαντικού Ωκεα­ νού. Αυτό που παρατηρεί κανείς στις αναρίθμητες περι­ γραφές του βράχου σε κάθε σημείο της νουβέλας είναι η πραγματικά εκπληκτική τεχνική αρτιότητα του συγγραφέα στην προσπάθειά του να απεικονίσει το βράχο. Αυτές είναι οι πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπου διακρίνουμε το ποιητικό ταλέντο του Golding στο να περιγράφει τη φύση. Παρ' όλα αυτά, οι περιπτώσεις αυτές δε σταματούν εδώ, καθώς επαναλαμβάνονται σε πολλές άλλες νουβέλες, ό­ πως στα Rites o f Passage και Fire Down Below, όπου ο Golding παρουσιάζει ολότελα διαφορετικές και διαφορο­ ποιούμενες εικόνες της θάλασσας. Στις δύο αυτές νουβέ­ λες, ο συγγραφέας μάς παραθέτει ευρεία γκάμα θαλάσ­ σιων απεικονίσεων, που αποτελούνται από πολυάριθμες διαβαθμίσεις της κατάστασης της θάλασσας. Ωστόσο, δεν είναι μόνο ο Green που διακρίνει αυτό το είδος της οικειό­ 48

τητας του συγγραφέα με τη φύση, αλλά και άλλοι κριτι­ κοί. Ένας απ' αυτούς, ο C. Β. Cox, υποστηρίζει ότι ο Golding έχει φρέσκια, απολαυστική και γοητευτική συμπε­ ριφορά προς το μυστήριο της φύσης, με την παράξενη ο­ μορφιά της και τη φανταστική ποικιλία της8. 0 Cox θεωρεί ότι ο Golding κατανοεί τη μυστικιστική πτυχή της φύσης και ότι έχει την ικανότητα να εκφράζει λεκτικά την ομορ­ φιά και τη μεγαλοπρέπειά της και ιδιαίτερα την άγρια πλευρά της. Πράγματι, οι ποικιλίες φυσικού φόντου που δημιουργεί σε καθεμιά απ' τις νουβέλες του προσδίδουν σ' αυτές δύναμη και ενέργεια. Από μόνα τους βέβαια τα φυσικά αυτά τοπία δεν προσδίδουν νόημα και αξία στα μοναδικά αυτά μυθιστορήματα που φέρνουν στο φως το μοτίβο μιας ατελούς και στατικής ανθρώπινης φύσης9. Η θεματική γκάμα των λογοτεχνικών φόντων που ο Golding ενσωματώνει στα έργα του είναι εκπληκτική. Σε κάθε νου­ βέλα φροντίζει να δημιουργεί ειδικές συνθήκες-ένα έρη­ μο νησί, έναν προϊστορικό αγριότοπο, ένα μοναχικό βρά­ χο, ένα κελί φυλακής- όπου έχει τη δυνατότητα να πειρα­ ματιστεί σε συνθήκες απομόνωσης, χωρίς εξωτερικές ε­ πιρροές10. Τα τοπία που χρησιμοποιεί ως φόντο στις νου­ βέλες του ποικίλλουν σε μορφή και εμφάνιση και μπορεί να πάρουν τη μορφή ενός απότομου βράχου στη μέση του Ατλαντικού Ωκεανού στο Pincher Martin, ενός ακατοί­ κητου νησιού στον Άρχοντα των μυγών, ενός προκατα­ κλυσμιαίου τοπίου από δέντρα στο The Inheritors ή μιας τρικυμιώδους θάλασσας στην τριλογία To the Ends o f the Earth (που περιλαμβάνει τις νουβέλες Rites o f Passage, Close Quarters και Fire Down Below), ενός βομβαρδισμέ­ νου και ολοκληρωτικά κατεστραμμένου πολεμικού σκηνι­ κού στο Darkness Visible και, τέλος, ενός προϊστορικού φυσικού περιβάλλοντος στο Clonk Clonk (The Scorpion Cod). Παρ' όλα αυτά, ένα πράγμα είναι σίγουρο: ο Golding σκιαγραφεί τη φύση έχοντας βάλει στην παλέτα του μόνο σκούρα και σκοτεινά χρώματα, όπως συμβαίνει άλλωστε και με τον Fowles. Και οι δύο απεικονίζουν τη φύση ad extremis, εισάγοντας το στοιχείο της υπερβολής και της ακρότητας στα έργα τους. Ελάχιστοι συγγραφείς, πέρα από τον Golding και τον Fowles, κατάφεραν να δώσουν τέτοια αρνητική εικόνα της φύσης στα έργα τους. Όπως παρατηρεί ο David Skllton σε ένα κριτικό δοκίμιο που αφορά το μυθιστόρημα του Golding The Pyramid, είναι λίγο δύσκολο να πειστεί ο ανα­ γνώστης ότι η αγγλική αγροτική ζωή είναι αιώνια ιδανική11. Εντούτοις, αυτό είναι μεγάλο ψέμα και είναι επίσης αλή­ θεια ότι το σχόλιο αυτό αφορά μια συγκεκριμένη νουβέ­ λα. Εάν πάλι γενικεύσουμε την άποψη αυτή του Skllton, θα ανακαλύψουμε ότι πραγματικά ισχύει και μπορεί άνετα να εφαρμοστεί σε πολλές νουβέλες του Golding και του Fowles. Στην πραγματικότητα, μπορούμε να πούμε με σι­ γουριά ότι η παραπάνω παρατήρηση του Skilton ισχύει για τις περισσότερες νουβέλες του Golding, καθώς έχει ήδη

επισημανθεί ότι τα περισσότερα τοπία που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας ως σκηνικό φόντο για τα έργα του έχουν επιλεγεί οκόπιμα ώστε να αντανακλούν μια αποθαρρυντική εικόνα για τη φύση. Συμπερασματικά, θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι ά­ σχετα από την ποσότητα των απογοητευτικών ή αρνητι­ κών περιγραφών που αφορούν τη φύση, και οι δύο συγ­ γραφείς παρουσιάζουν την τάση να υπερεκτιμούν στα έρ­ γα τους το συμβολικό ρόλο της. Πι­ στεύουν ότι η φύση είναι μια βαθύ­ τερη αλλά και ανεξιχνίαστη δύναμη που κυβερνά τις ανθρώπινες ζωές και, άσχετα με το βαθμό εκμετάλ­ λευσής της, ποτέ δε θα πάψει να ε ­ πηρεάζει και πολλές φορές να ε ­ λέγχει την ανθρώπινη ζωή, και στη μυθιστοριογραφία και στην πραγ­ ματικότητα. Η σχέση των δύο συγγρα­ φέων pc το Ελληνικό τοπίο 0 John Fowles είναι ένας από τους λίγους Άγγλους συγγραφείς που έ­ χουν πραγματικά καταφ έρει να συλλάβουν τη ν ομορφιά και τη γοητεία του ελληνικού τοπίου στα έργα τους. Το ίδιο έχει επιτύχει και ο Golding αλλά με διαφορετικό τρόπο. Καθένας απ' τους δύο συγ­ γραφείς γοητεύτηκε από την άγρια ομορφιά της ελληνικής φύσης σε διαφορετικό βαθμό και, για το λόγο αυτό, ήταν φυσικό οι μυθιστορηματικές περι­ γραφές της φύσης να διαφέρουν στα έργα τους. Απ' τη μία, ο Golding ενσωματώνει το ελληνικό τοπίο στις νουβέ­ λες του όχι σαν φυσικό φόντο αυτών, όπως θα ήταν άλ­ λωστε αναμενόμενο. Περισσότερο το χρησιμοποιεί σαν φυσικό υπόβαθρο που έχει την ικανότητα να εγείρει μύ­ θους και έτσι να διευκολύνει τη σύνδεση μιας νουβέλας με εκείνο το μυθολογικό υπόβαθρο που ο συγγραφέας ε ­ πιθυμεί να δημιουργήσει μέσω της χρήσης του φυσικού υπόβαθρου, που στην περίπτωση αυτή είναι το ελληνικό τοπίο. Με άλλα λόγια, ο Golding χρησιμοποιείτο ελληνικό τοπίο ως διεγέρτη μύθων και θρύλων, ως φυσική υπενθύμιση ενός κάποτε γνώριμου μυθικού παρελθόντος που τώρα πια αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα μιας απεριόρι­ στης φολκλορικής παράδοσης. Απ' την άλλη, ο Fowles, με το αληθινό ενδιαφέρον του και την υπέρμετρη ενασχόλη­ σή του με τη φύση και τα φυσικά πράγματα, δίνει υπερβο­ λική έμφαση στη σημασία του φυσικού τοπίου στη μυθι­ στοριογραφία του και ιδιαίτερα σε εκείνη του ελληνικού τοπίου και της μοναδικής πρωτόγονης ομορφιάς του. 0 Fowles έχει διαφορετικό είδος σχέσης με την ελληνική

φύση και το ελληνικό τοπίο, μια σχέση που μοιάζει περισ­ σότερο ερωτική, μια σχέση δύο εραστών που δεν μπο­ ρούν να ξεχάσουν ο ένας τον άλλο μετά την πρώτη φυσι­ κή επαφή τους. Αυτό φαίνεται στο έργο του Ο μάγος, ό­ που επιλέγει ένα ελληνικό νησί, τις Σπέτσες, ως φυσικό φόντο της νουβέλας του, περιγράφοντας το φυσικό τοπίο με κάθε δυνατή λεπτομέρεια. 0 ίδιος ο Fowles είχε πει σε μια συνέντευξη που έδωσε στον Έλληνα μεταφραστή του: «Είμαι βαθιά ερωτευμένος με αυτό που θεωρώ Άγρια Ελλάδα, και τού­ το είναι η ελληνική ύπαιθρος... Πε­ ρισσότερο αισθάνομαι ότι έχω κά­ ποιο είδος σχέσης με τα Ελληνικά Τοπία»12. Επίλογος Σε τελική ανάλυση, μπορεί να υπο­ στηρίξει κανείς την άποψη ότι και οι δύο συγγραφείς έγραψαν παστοραλικά έργα, χωρίς να το κάνουν σκόπιμα, και τούτο αποδεικνύεται εύκολα από το ακόλουθο σχόλιο ε­ νός αρκετά γνωστού κριτικού του παστοραλισμού, ο οποίος είπε ότι αυτό είναι το βασικό παράδοξο του παστοραλισμού, ότι δηλαδή το πο­ William Golding λιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο παράγεται το παστοραλικό είδος παρέχει μια μέθοδο ανάγνωσης και αξιολόγησης των αποτελεσμάτων της παστοραλικής επι­ στροφής. Ένα παστοραλικό κατασκεύασμα αποκαλύπτει τις πνευματικές έγνοιες και τάσεις της εποχής του13. Η με­ ταπολεμική περίοδος ήταν πραγματικά περίοδος αστάθει­ ας, αβεβαιότητας, με άλλα λόγια, ένας υπαρξιακός, αγχωτικός κόσμος με βασικά, δομικά χαρακτηριστικά του τη με­ ταφυσική αγωνία, το άγχος του θανάτου, την κρίση ταυτό­ τητας και τη σύγχυση. Τα έργα του Fowles Το δέντρο και Μια ιδιοτροπία, καθώς και του Colding 0 άρχοντας των μυ­ γών και το Pincher Martin αποτελούν χαρακτηριστικά παστοραλικά κατασκευάσματα με την έννοια ότι αποκαλύ­ πτουν και αντανακλούν τις τάσεις της εποχής τους. 'Οταν αναφερόμαστε σε μια νουβέλα του Fowles ή του Golding, μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι πρόκειται για ένα μεταπαστοραλικό δημιούργημα, μια απότομη διακοπή ή υ­ πέρβαση του παστοραλικού περιβάλλοντος, καθώς είναι σ' αυτά τα μυθιστορηματικά έργα που παρατηρούμε μια ανατροπή του παστοραλικού κόσμου και του παστοραλικού ιδεώδους. Αυτό που παρατηρεί κανείς στα έργα αυτά είναι, πρώτον, η απεικόνιση όλου του φυσικού κόσμου σαν ένα πεδίο μάχης ουδέτερων δυνάμεων που βρίσκο­ νται σε διαρκή σύγκρουση και, δεύτερον, ότι ο φυσικός 49

κόσμος δεν μπορεί πλέον να υπάρχει ως γη ονείρων κα­ θώς, στην πραγματικότητα, είναι μια ζοφερή μάχη επιβίω­ σης χωρίς κάποιο ανώτερο ιερό σκοπό, πράγμα που κατα­ τάσσει τον Matthew Arnold σε μια μακρά παράδοση αντιπαστοραλικών ποιητών που περιλαμβάνει τον Goldsmith και άλλους...14. Το ότι ο ανθρώπινος και ο φυσικός κόσμος που απεικονίζονται στα έργα και των δύο συγγραφέων δεν αποτελούν πια παστοραλικούς παραδείσους είναι κάτι το αδιαμφισβήτητο. Πέρα απ' αυτό, η φύση παίρνει τη μορφή ενός πεδίου μάχης όπου όλες οι φυσικές δυνάμεις συγκρούονται μεταξύ τους και η τελική δομική εικόνα που απομένει στο μυαλό του αναγνώστη αποτελείται από α­ ντιθετικά και συγκρουόμενα στοιχεία. Με άλλα λόγια, πρό­ κειται για μια εικόνα φυσικού χάους και αταξίας που ξετυ­ λίγεται μπροστά στα έκθαμβα μάτια του αναγνώστη. Το μη μυθιστορηματικό έργο του Golding με τον τίτλο Ένα αιγυπτιακό ημερολόγιο, το οποίο είναι μια αντιπαστοραλική ταξιδιωτική περιγραφή που περιγράφει ένα φυσικό πε­ ριβάλλον, καθώς και Το δέντρο του Fowles μπορούν να διαβαστούν έτσι όπως ποτέ πριν δε διαβάστηκε ένα παστοραλικό έργο. Είναι στο συγκεκριμένο μη μυθιστορημα­ τικό έργο (Το δέντρο) που παρατηρούμε μια χρονολογική εξέλιξη του παστοραλικού είδους γνωστής ευρύτερα ως «οικοκριτική». Με τον ίδιο τρόπο που ένα χαρακτηριστικά παστοραλικό έργο αντανακλά τις τάσεις και πνευματικές αναζητήσεις του καιρού του, η οικοκριτική ή η οικολογική κριτική μεταμορφώνεται στο αντίστοιχο παστοραλικό ισο­ δύναμο της εποχής μας. Πράγματι, η οικοκριτική μπορεί να αποτελεί γέννημα της εποχής μας, εμπλουτισμένο με ένα νέο είδος ανησυχίας για το «περιβάλλον», και όχι για την «εξοχή» ή το «τοπίο» ή το «βουκολικό είδος», αλλά δεν μπορούμε να προσποιηθούμε ότι δεν υπήρξαν αλλαγές στις γνώσεις μας, στη στάση και στην ιδεολογία μας15. Η έννοια της οικοκριτικής μπορεί να ονομαστεί επίσης μεταπαστοραλισμός, κατά τον Gifford, και μπορεί να χαρακτη­ ριστεί ως υπέρβαση του παστοραλισμού με την ως προς το γένος έννοιά του, ένα είδος κριτικής για τη φυσική κα­ ταστροφή που έχει συντελεστεί από την αλόγιστη παρέμ­ βαση του ανθρώπου στη φύση. Αυτή τη φορά δε γίνεται λόγος για την εξιδανίκευση της φύσης αλλά για το πώς έ ­ να ιδανικό φυσικό περιβάλλον μπορεί να ηροστατευθεί και να διατηρηθεί ζωντανό μελλοντικά. Μια τέτοια μεταπαστοραλική περιγραφή φυσικού περιβάλλοντος παρουσιά­ στηκε στο δέντρο του Fowles. Μέσα από τέτοια έργα πα­ ρακολουθούμε μια μετατόπιση από την ανθρωποκεντρική θέση του παστοραλισμού στην οικοκεντρική άποψη του μεταπαστοραλισμού. Τούτο είναι και το πρώτο θεμελιώ­ δες χαρακτηριστικό γνώρισμα του μεταπαστοραλισμού, δηλαδή το πέρασμα από έναν ανθρωποκεντρικό φυσικό κόσμο -στο πλαίσιο του οποίου οι άνθρωποι συνυπάρ­ χουν αρμονικά με το φυσικό τους χώρο- σε έναν ομοκε­ ντρικό παστοραλισμό που ασκεί δριμεία κριτική για την πα­ 50

ράλογη ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση. Το δεύτερο δο­ μικό χαρακτηριστικό γνώρισμα του μεταπαστοραλισμού είναι μια δυαδική αντίληψη του φυσικού κόσμου που ε ­ μπεριέχει την έννοια της γέννησης και του θανάτου, του θανάτου και της αναγέννησης, της ακμής και της παρακ­ μής κ,λπ. Εντούτοις, το λογοτεχνικό είδος του παστοραλισμού εμπεριείχε μονάχα μονομερείς έννοιες, συλλήψεις ι­ δεών και απλοποιημένες εικόνες κυρίως θετικής φύσης, όπως η γέννηση, η άνθιση και η ανάπτυξη. Αυτός είναι ο κύριος λόγος που πρωτίστως Το δέντρο (και σε μερικά σημεία και το Αιγυπτιακό ημερολόγιο) μπορεί να θεωρηθεί ένα μεταπαστοραλικό κατασκεύασμα με εξέχουσα μεταπαστοραλική χροιά. □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. 0 Lance St, John Butler, σε ένα άρθρο με τον τίτλο «John Fowles and the Fiction of Freedom» που δημοσιεύτηκε στο βι­ βλίο The British and Irish Novel since 1960 (James Acheson, ed. New York, «St. Martin's Press», Inc., 1991) υποστηρίζει ότι o Fowles ήταν ένας αληθινός «εραστής της φύσης» και κατά καιρούς είχε αναπτύξει κάποιο είδος λατρείας για το φυσικό περιβάλλον, κάτι που φαίνεται στα περισσότερα έργα του.

2. Fowles John. The Tree. 1979. Herts, «The Sumach Press», σ. 11 (pa.).

3. Ό.η., o. 29 (pa.).

4. Lance St, John Butler, «John Fowles and the Fiction of Freedom». The British and Irish Novel since 1960. James Acheson, ed. New York, «St. Martin's Press», Inc., 1991, σ. 70.

5. Fowles John. The Tree. 1979. Herts, «The Sumach Press», σ.

65.

6. Golding William. A Moving Target. A Collection o f Essays.

London, «Faber and Faber Limited», 1987, σ. 6 (pa.).

7. Green Peter. «The World of William Golding». Δοκίμιο δημοσι­ ευμένο στο βιβλίο William Golding: Novels, 1954-67, A Casebook. Norman Page, ed. 1985. London, «Macmillan Publishers Ltd», 1985, o. 76-97.

8. C. B. Cox. «On Lord o f the Flies». Δοκίμιο δημοσιευμένο στο βι­ βλίο William Golding: Novels, 1954-67, A Casebook. Norman Page, ed. 1985. London, «Macmillan Publishers Ltd», 1985, o.

115.

9. Gindin James. «The Historical Imagination in W. Golding's Later Fiction». Δοκίμιο δημοσιευμένο στο βιβλίο The British and Irish Novel since 1960. James Acheson, ed. New York, «St. Martin's Press», Inc., 1991, σ. 109.

10. Green Peter. «The World of William Golding». Δοκίμιο δημοσι­ ευμένο στο βιβλίο William Golding: Novels, 1954-67, A Casebook. Norman Page, ed. 1985. London, «Macmillan Publishers Ltd», 1985, o. 95.

11. Skilton David. «The Pyramid and Comic Social Fiction». William Golding: Some Critical Considerations. Jack I. Biles &Robert 0.

Evans, eds. (1978), σ. 180-181.

12. Ταμβακάκης Φαίδων. Γζον Φάουλς, Η εξορία του συγγραφέα. Μια συνέντευξη. Αθήνα, «Εστία», 1989, σ. 14-16.

13. Gifford Terry. Pastoral. London, «Routledge», 1999, σ. 82.

14. Ό.π., σ. 118.

15. Ό.Π., 0.147.

τ ου Κ Ω Σ Τ Α

ΜΥΛΩΝΑ

Ο μέγας μαέστρος Β. Φουρτβένγκλερ

α περισσότερα από τα κείμενα του μεγάλου μαέστρου Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ, που συνθέτουν το βιβλίο, εκδόθηκαν στη Γερμανία μετά το θάνατό του (1954). Είναι κείμενα από τον τόμο Μουσική και λόγος, μέρος των ο­ ποίων δημοσιεύτηκε ενόσω ζούσε, κείμενα διαλέξεων, καθώς και μια σειρά α­ πό ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις που έδωσε ο Φουρτβένγκλερ το 1957 (διορ­ θωμένες και συμπληρωμένες α­ πό τον ίδιο το 1949) στο μουσι­ κό κριτικό και συνθέτη Βάλτερ Άμπεντροτ (1896-1975). Το βιβλίο καταγράφει τις σκέ­ ψεις, τις απόψεις, τις κριτικές α­ ποτιμήσεις και γενικά την αισθη­ τική του Φ ουρτβένγκλερ για τη μουσική και την τέχνη. Είναι μια πολύτιμη πνευματική κατάθεση που ενδιαφέρει κάθε μουσικόφιλο, αλλά και κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο, γιατί πηγάζει από την άμεση και στενή σχέοη του με τη μουσική και από τη βιωμένη εμπειρία του ως μαέστρου. Το πρώτο μέρος, που έχει τον τίτλ ο «Διαθήκη», περιλαμβάνει δύο εν ό τη τες: «Από τα ημερο­ λόγια» και «Δοκίμια». Στην πρώτη, ο λόγος του Φουρτβένγκλερ είναι αποσπασματικός, επιγραμματικός και διακατέχεται από κάποια αποφθεγματική και αφοριστική διάθεση που παραπέμπει σε κάτι που μοιάζει περισσότερο με εσωτερικό διάλογο και λιγότερο με ορθολογικά διατυπωμένη άποψη και γραφή. Άλλωστε ο χαρακτήρας και η έκφραση αυτού του λόγου δι­ καιολογείται και από τον τίτλο της ενότητας. Εδώ ο Φουρτβένγκλερ αναφέρε-

Τ

51

ται οε πλήθος ζητημάτων που έχουν σχέση με την α­ ρη ενότητα και το πρώτο μέρος του βιβλίου, είναι το γάπη του για την πατρίδα και το λαό του, τη θρησκεία, πιο ουσιαστικό και ενδιαφέρον γιατί αναφέρεται στη τους ανθρώπους του καιρού του. Επικρίνει τους μηχα­ σύγχρονη μουσική δημιουργία και κυρίως στη μετά τη νισμούς σκέψης του Χίτλερ και άλλων συμπατριωτών «Σχολή της Βιέννης» (Σένμπεργκ, Μπεργκ, Βέμπερν) ε ­ του. Αναφέρεται ακόμα στον Γκέτε, τον Ρίλκε και, φυ­ ποχή. Ο Φουρτβένγκλερ φωτίζει σφαιρικά το θέμα επισικά, στη μουσική και στους μεγάλους δημιουργούς σημαίνοντας με καυστικό κριτικό πνεύμα, αλλά συγ­ της, επ ικεντρ ώ νοντα ς το ενδ ια φ έρο ν το υ κυρίως χρόνως και διάθεση συγκατάβασης, το σοβαρό έ λ ­ λειμμα της σύγχρονης μουσικής δημιουργίας, τη διά­ στους Γερμανούς συνθέτες. Εκείνο που εύκολα δια­ κρίνει ο αναγνώστης στις σκέψεις και τις παρατηρή­ σταση ανάμεσα στο κοινό και τους σύγχρονους συν­ σεις του είναι ότι η Γερμα­ θέτες, που γράφουν τα έρ ­ νία α π ο τελ εί γι' α υτόν το γα τους αδιαφορώντας για λίκνο του πολιτισμού σ' ό ­ το φυσικό αποδέκτη τους. Η νέα μουσική «ελευθερία», λους τους τομείς του πνεύ­ ματος και της τέχνης και ότι η αίσθηση τη ς α νεξα ρ τη ­ οι Γερμανοί είναι ο περιού­ σίας από την «τρομοκρατία» σιος λαός της γης. της τονικότητας, η αποδέ­ Στη δεύ τερ η εν ό τη τα το υ σμευση από αρχές και κα­ νόνες, η περιφρόνηση στις πρώτου μέρους, που περι­ ακαδημαϊκές αντιλήψεις για λαμβ άνει τα κεφ άλα ια την ανάπτυξη και τη μορφή, «Προβλήματα της μουσικής διεύθυνσης» και «Χάος και που προβάλλονται ως κύ­ μορφή», οι απόψεις το υ ρια στοιχεία της νέας μου­ Φουρτβένγκλερ είναι, χωρίς σικής τά ξης πραγμάτων α­ αμφιβολία, ανεκτίμητες. 0 πό το υ ς σύγχρονους συν­ κορυφαίος αυτός μαέστρος θέτες, αντιμετωπίζονται α­ του 20ού αιώνα, που είναι πό τον Φ ουρτβένγκλερ ως ο π λέον α ρμ ό δ ιο ς για τα επιχειρήματα που στηρίζο­ ζητήματα τη ς ορχήστρας, νται σε σαθρές βάσεις και αναλύει σε βάθος ολόκλη­ ως κατάσταση μέσα στην ρη τη λειτουργία της, αρχί­ οποία επικρατεί μια εκλεκτιζοντας από τις πρόβες και κή συγγένεια με το χάοςκατα λήγοντας στο τελ ικό χάος που εκφράζεται, ά λ ­ στάδιο τη ς εκτέλεσ ης. Με λωστε, και στην κοινωνία. Ο Φουρτβένγκλερ με τη ούζυγό του Ελίζαμπεθ το 1953 σοφία και σπάνια αίσθηση, Με ελάχιστες επιφυλάξεις μετα φ έρει την πολύχρονη συντάσσομαι με την παρα­ και βιωμένη εμπειρία του από το πόντιουμ, αποσαφη­ πάνω άποψη του Φουρτβένγκλερ και, προσπαθώντας νίζοντας τον καθοριστικό ρόλο του μαέστρου τόσο ως να τη στηρίξω περισσότερο, θα έλεγα ότι μετά τους προς τη ν πιστή ανάγνωση όσο και ως προς τη δημι­ δύο παγκόσμιους πολέμους, η αναθεώρηση τω ν α­ ουργική ερμηνεία του μουσικού κειμένου. Ιδιαίτερη ξιών, ο απεγκλωβισμός από τις κυρίαρχες ιδεολογίες, βαρύτητα έχουν οι απόψεις του για τον Μπετόβεν και οδήγησε σε σκέψεις και πράξεις που είχαν μια νέα α­ το έργο του, το οποίο ο Φουρτβένγκλερ σχολιάζει με φετηρία, η οποία είχε έμμεση, τουλάχιστον, σχέση με σαφήνεια, αναλύοντας το βάθος, την καθαρότητα, τη το χάος. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι ο υπερρεαλι­ δύναμη καθώς επίσης και το χτίσιμο της φόρμας του. σμός εμφανίστηκε στο προσκήνιο μετά τον Α' Παγκό­ Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι ο Φουρτβένγκλερ υπήρξε σμιο Πόλεμο ως αντίδραση απέναντι στη λογική και ο ιδανικός ερμ η νευ τή ς τη ς μπετοβενικής μουσικής την πραγματικότητα ενός κόσμου που δημιούργησε σκέψης και αυτό δεν πιστοποιείται, βέβαια, μόνο από πλήθος αδιέξοδων. Και είναι εξακριβωμένο ότι οι κα­ τα γραπτά του, αλλά κυρίω ς από τις μοναδικές και ταθέσεις του υπερρεαλισμού προσπάθησαν ν' ανοί­ μνημειώδεις εκ τελ έσ εις τω ν έργω ν του τιτάνα τη ς ξουν παράθυρα σ' αυτό το χάος όπου είχε τις ρίζες μουσικής. της μια νέα ανθρώπινη ευαισθησία. Το πνεύμα, όμως, Το κεφάλαιο «Χάος και μορφή», που κλείνει τη δ εύ τε­ του υπερρεαλισμού λειτούργησε θετικά και έδωσε 52

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ Β. ΦΟΥΡΤΒΕΝΓΚΑΕΡ θαυμάσια αισθητικά αποτελέσματα περισσότερο στις τέχνες που εκφράζονται με το λόγο ή την εικόνα (λο­ γοτεχνία, ζωγραφική, θέατρο, κινηματογράφος) και λι­ 1...1 Όσον αφορά στα περίφημα *αγαπημένα έργα» γότερο στην τέχνη που εκφ ράζεται με το υ ς ήχους του κοινού -σύμφωνα με τη στατιστική της Φιλαρμονι­ (μουσική). Η σύγχρονη μουσική δημιουργία, ανατρέκής Ορχήστρας, είναι κυρίως ο ι «περιττές» συμφωνίες ποντας τη λογική της τονικότητας και γκρεμίζοντας τις του Μπετόβεν, η Ατελής του Σούμπερτ, ορισμένα έρ ­ αρχές και τους κανόνες που πάνω τους στηρίχτηκαν οι γα του Τσαίκόφσκυ, κ,λπ -, η προτίμηαη αυτή θα μπο­ μεγάλοι κλασικοί και ρομαντικοί συνθέτες, έφ ερε το ρούσε να οφείλεται εν μέρει σε πρακτικούς λόγους. ηχητικό χάος και δεν μπόρεσε να δημιουργήσει έργα Πράγματι, τα έργα αυτά διακρίνοανάλογης αισθητικής βαρύτητας με α υ τή ν το υ π α ρ ελ θ ό ν το ς. 0 νται από μια μεγάλη καθαρότητα, Φουρτβέγκλερ, όμως, είναι πολύ από ένα σχέδιο του οποίου παρα­ πιο αυστηρός όταν ισχυρίζεται ότι Wilhelm κολουθούμε εύκολα τις γραμμές, από τη σύγχρονη μουσική δ η μ ι­ FURTW ANG LER από το ανάγλυφο των μουσικών ι­ ουργία -αυ τή , τουλάχιστον, μετά δ ε ώ ν έτσ ι α ντισ τέκοντα ι και σε τον Σέμπεργκ- δεν έχει μείνει απο­ ΜΟΥΣΙΚΗ μιαν αδύναμη ή συγκεχυμένη ε ­ και ΛΟΓΟΣ λύτως τίποτα άξιο λόγου. κτέλεση. Εξαρτώνται λιγότερο α­ Το δ εύ τερ ο μ έρο ς το υ βιβλίου, πό την αξία της εκτέλεσ ης. Όταν που τιτλ ο φ ο ρ είτα ι «Μουσική αι­ τα εκτελούν ανίκανοι ερμηνευτές, σθητική», περιλαμβάνει αρκετά κε­ υ π οφ έρουν λ ιγ ό τερ ο από ά λλ α φάλαια μέσα στα οποία ο Φουρέργα, λιγότερο δημοφιλή μεν, α λ­ τβ ένγκλερ θίγει πλήθος ζητημά ­ λά όχι μικρότερης αξίας. Μα α ντί τω ν όπως: η ζω τική δύναμη τη ς να μας ζητούν το λόγο για τον ο­ μουσικής, η μουσική το υ καιρού ποίο είναι σήμερα δημ οφιλές το μας, η ερμηνεία σημαδιακό ζήτη­ τά δε έργο, μου φαίνεται πως θα μα, μουσική και λόγος, σκέψεις για ήταν πολύ πιο ενδιαφέρον να μά­ το ρομαντισμό κ.ά. Έχει ξεχωριστό θουμ ε πώς ορισμ ένες μ ουσικές ενδιαφέρον να σταχυολογήσουμε σ υνθέσεις κα τορθώ νουν να δια τηρή σουν τη θέση μερικές από τις πιο εύστοχες και χαρακτηριστικές σκέ­ τους για τόσο πολύ καιρό και με τόση συνέχεια - και ψεις και παρατηρήσεις που διατυπώνει για όλα αυτά τα ζητήματα: για την αποτύπωση της μουσικής με μη­ γιατί η απήχησή τους, που είναι μολαταύτα τόσο προ­ χανικά μέσα (έτσι αποκαλούσαν την ηχογράφηση το φανής ώ στε να κινδυνεύει να χάσει το μυστήριό της, 1931) λέει ότι ακόμα και η πιο πιστή δεν μπορεί να φ θ ε ίρ ε τα ι τόσο λίγο με τη ν πάροδο το υ χρόνου. φτάσει στο ύψος της αλήθειας που μας δίνει μια ζω ­ Υπάρχουν πολλά έργα που έ χ ο υ ν «κάνει εντύπωση» ντανή εκτέλεση. Στο κεφάλαιο «Μουσική και λόγος» -ίσως, σε μια δεδομένη στιγμή, περισσότερη εντύπω­ τεκμηριώνει με σοφία ότι αυτές οι δύο τέχνες είναι ε ­ ση απ' όση αυτά που παρέθεσα-, αλλά που, στη συ­ κείνες που περισσότερο από οπ οιεσδήποτε ά λλ ες νέχεια, έχασαν τη λάμψη τους και ορισμένα απ' αυτά «μπορούν να φτάσουν στο γάμο από έρωτα». Στις σκέ­ εξαφανίστηκαν τελείω ς. Και φαίνεται ότι ανάμεσα σ' ψεις που κάνει για το ρομαντισμό παρατηρεί με πολύ αυτά τα έργα περιλαμβάνονται ακριβώς εκείνα που α­ ποιητικό τρόπο ότι «η τέχνη μόνο ως σύμβολο μιας ποσκοπούσαν να εντυπωσιάσουν περισσότερο ξεδιά­ εκχειλίζουσας ζω ής βρίσκει το νόημα και τη ν αξία ντροπα. Τέτοια είναι ορισμένα έργα του μεγάλου δ ε­ της». ξιοτέχνη Λιστ, ένα μέρος τω ν έργω ν του Μπερλιόζ, Το βιβλίο κλείνει με το τρίτο μέρος, που περιλαμβάνει του Βάγκνερ, του Στράους, του Τσαίκόφσκυ και ά λ­ επτά μακροσκελείς συνεντεύξεις που έδωσε ο μεγά­ λων. 0 λόγος είναι ότι «η άμεση εντύπωση» είναι κάτι λος μαέστρος το 1937. Στις συνεντεύξεις αυτές ο α­ τελείω ς διαφορετικό από τ η ν «συν τω χρόνω εντύπω­ ναγνώστης θα βρει ένα θησαυρό σκέψεων και απόψε­ ση». Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι μια εντύ ­ ων για τη μουσική, που είναι προϊόν όχι μόνο της βα­ πωση πολύ μεγάλη, πολύ ηθελημένη, εκβιασμένη, ε ­ θιάς γνώσης και εμπειρίας ενός κορυφαίου μαέστρου, ναντιώνεται στη βαθιά και διαρκή επενέργεια· πολύ αλλά και της εμπεδωμένης σοφίας ενός ανήσυχου και συχνά, μάλιστα, την έχει εμποδίσει τελείως... σπάνιου πνευματικού ανθρώπου. □ 53

A N T O N I O

τη ο υ ν ί ν τ ε υ ξ η π ή ρ ε ο

ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΟΥΒΑΛΗΣ

Τ ο Β ε κ ιά ν ο ε ί ν α ι έ ν α μ ι κ ρ ό γ ρ α φ ι κ ό χ ω ρ ι ό σ ε α π ό σ τ α σ η λ ί γ ω ν χ ιλ ιο μ έ τ ρ ω ν α π ό τ η ν Π ίζ α . Δ ια θ έ τ ε ι ό λ α τ α χ α ρ α κ τ η ρ ιο τ ικ ά σ τ ο ιχ ε ία ε ν ό ς χ ω ρ ιο ύ τ η ς κ ε ν τ ρ ικ ή ς Ιτ α λ ία ς : τ η ν τ υ π ικ ή π ιά τ ο α Γ κ α ρ ι μ π ά λ ν τ ι , τ ο δ η μ α ρ χ ε ί ο κ α ι τ ο ν κ ιν η μ α τ ο γ ρ ά φ ο μ ε τ η μ ο υ σ ο λ ιν ικ ή α ρ χ ιτ ε κ τ ο ν ικ ή φ υ σ ιο γ ν ω μ ία , τ ο κ α φ ε ν ε ίο (« c a s a d e l ρ ο ρ ο ίο » , φ α σ ισ τ ικ ή ς ε μ π ν ε ύ α ε ω ς β έ β α ια ) , α λ λ ά κ α ι τ η ζ η λ ε υ τ ή ε π α ρ χ ια κ ή η ρ ε μ ία κ α ι η σ υ χ ία . Π ώ ς α λ λ ιώ ς ό μ ω ς θ α γ ιν ό τ α ν λ ό γ ο ς γ ια έ ν α τ έ τ ο ιο σ υ ν η θ ισ μ έ ν ο χ ω ρ ιό τ η ς Τ ο ο κ ά ν η ς ε ά ν δ ε ν κ α τ α γ ό τ α ν κ α ι ζ ο ύ ο ε ε κ ε ί έ ν α ς σ π ο υ δ α ίο ς σ υ γ γ ρ α φ έ α ς τ η ς σ ύ γ χ ρ ο ν η ς ιτ α λ ικ ή ς α λ λ ά κ α ι ε υ ρ ω π α ϊ κ ή ς κ ο υ λ τ ο ύ ρ α ς ; Ο ι κ ά τ ο ι κ ο ι μ ι λ ο ύ ν μ ε δ έ ο ς γ ια ε κ ε ίν ο ν , τ ο ν ο τ α μ α τ ο ύ ν ο τ ο δ ρ ό μ ο κ α ι τ ο ν α ο π ά ζ ο ν τ α ι, σ η κ ώ ν ο ν τ α ι ό λ ο ι ό ρ θ ι ο ι κ α ι τ ο ν χ α ι ρ ε τ ο ύ ν ο ' ό π ο ιο κ α φ έ ή τ ρ α τ ο ρ ί α β ρ ε θ ε ί . Ο λ ό γ ο ς , β έ β α ι α , γ ι α τ ο ν Α ν τ ό ν ι ο Τ α μ π ο ύ κ ι, τ ο ν ο π ο ίο ο υ ν ά ν τ η ο α ε κ ε ί γ ια μ ια τ η λ ε ο π τ ικ ή σ υ ν έ ν τ ε υ ξ η ( ο τ η ν ε κ π ο μ π ή β ιβ λ ίο υ « Γ ια μ ια θ έ ο η ο τ ο ρ ά φ ι » τ η ς N E T ) , μ ε γ ά λ ο μ έ ρ ο ς τ η ς ο π ο ία ς α π ο τ ε λ ε ί η α κ ό λ ο υ θ η σ υ ζή τη σ η . Ά ν ε τ ο ς μ ε τ ο ν τ η λ ε ο π τ ικ ό φ α κ ό (π α ρ ό τ ι έ χ ε ι δ ώ ο ε ι ε λ ά χ ισ τ ε ς σ υ ν ε ν τ ε ύ ξ ε ις σ ε ξ έ ν α κ α ν ά λ ια -

κ α ι π ο τ έ ο ε ιτ α λ ικ ά !) , π ρ ο σ φ έ ρ θ η κ ε

να μ ιλ ή σ ε ι ο χ ε τ ικ ά μ ε τ ο ν έο τ ο υ β ιβ λ ίο

54

Si sta faccendo sem pre piu

ta rd i,

τ ο ο π ο ίο ο ι ε κ δ ό σ ε ι ς « Ά γ ρ α » π ρ ό κ ε ι τ α ι ν α κ υ κ λ ο φ ο ρ ή σ ο υ ν

σ ύ ν το μ α μ ε τ ίτ λ ο

Είναι αργά, όλο και πιο αργά

οε μ ετά φ ρ α σ η κ α ι

ANTONIO TABUGCHI Η ΓΑΣΤΡΙΤΙΔΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ

ε π ιμ έ λ ε ια Α ν τ α ίο υ Χ ρ υ ο ο ο τ ο μ ίδ η . Η σ υ ζ ή τ η σ η δ ε ν μ π ο ρ ο ύ ο ε ν α μ η ν π ε ρ ιλ α μ β ά ν ε ι κ α ι τ η ν τ ρ έ χ ο υ σ α ε π ικ α ιρ ό τ η τ α , κ α θ ώ ς , λ ίγ η ώ ρ α ν ω ρ ίτ ε ρ α , ε ίχ α μ ε α κ ο ύ σ ε ι α π ' τ ο ρ α δ ιό φ ω ν ο τ ις π ρ ο κ λ η τ ικ έ ς δ η λ ώ σ ε ις Μ π ε ρ λ ο υ ο κ ό ν ι γ ια υ π ο σ τ ή ρ ιξ η ο τ η ν α μ ε ρ ικ α ν ικ ή π ο λ ιτ ικ ή ω ς π ρ ο ς ο τ ο θ έ μ α τ η ς δ ιε θ ν ο ύ ς τ ρ ο μ ο κ ρ α τ ία ς , ε ν ώ τ η ν ε π ο μ έ ν η ε ίχ ε

ΕΚΔΟΣΕΙΣΑΓΡΑ

α ν α κ ο ι ν ω θ ε ί ό τ ι θ α γ ι ν ό τ α ν μ ι α π α ν ι τ α λ ι κ ή α ν τ ι π ο λ ε μ ι κ ή δ ια δ ή λ ω σ η τ η ς Α ρ ιο τ ε ρ ά ς ο τ ο κ έ ν τ ρ ο τ η ς Ρ ώ μ η ς ...

Το βιβλίο οας

Είναι αργά, όλο και πιο αργά

θα κυκλο φ ο ρή σει σύντομα κ αι οτο ε λ ­

λη νικό, ενώ έχ ει διαγράψει, ήδη από το Μ άρτιο του 2 0 01 , μια ενδιαφέρουσα εκδο­ τική πορεία. 0 ιταλικό ς Τύπος κ άνει λό γ ο για ένα ιδιαίτερο θεματικό πλαίσιο αλλά κ αι για νέες αισθητικές αναζητήσεις...

Είναι ένα επιστολικό μυθιστόρημα ή καλύτερα ένα μυθιστόρημα με τη μορφή επι­ στολών. Πρόκειται για μια σειρά γραμμάτων από άντρες που απευθύνονται σε γυ­ ναίκες οι οποίες δεν τους απαντούν, δηλαδή δεν έχουν φωνή. Υπάρχει μόνο η ά­ ποψη των άντρων. Είναι έρωτες που τελειώνουν άσχημα. Και στο τέλος υπάρχει μια γυναικεία φωνή που απαντά· πρόκειται για μια μυθολογική φιγούρα, είναι η «άτροπος», είναι ο θάνατος. Στο βιβλίο ανευρίσκονται αρκετές γεωγραφικές τοποθε-

55

σίες, οι οποίες όμως ενώνονται μεταξύ τους μ' ένα νήμα, γι' αυτό και ονομάζω το βιβλίο μυθιστόρημα. Συμμετέχουν δεκαεφτά διαφορετικοί άνθρωποι που θα μπο­ ρούσαν να είναι δεκαεφτά όμοιοι άνθρωποι. Επίσης, θα το χαρακτήριζα ως ένα μυθιστόρημα φωνών. Νομίζω ότι η φωνή είναι πολύ σημαντική. Ίσως γι' αυτό να έβαζα ευχαρίστως σαν τίτλο το ποίημα «Φωνές» του Κ. Π. Καβάφη, γιατί πρόκειται για εσωτερικές φωνές, κάτι σαν «ακούσματα». Ό οον α φορά τη ν έκδοση τω ν «Δύο ελλη ν ικ ώ ν διηγημάτων», που συμπεριλαμβάνονται οτο βιβλίο, γ ια τί επ ιλέξατε να κυκλο φ ο ρή οο υν κ α τ ' αρχάς οτα ελλη νικά (ο.ο. από τις εκδόσεις «Άγρα», 2 0 0 0 );

Η τρομοκρατία είναι πάνω α π 'όλα παγκόσμια

Σ' αυτό το βιβλίο υπάρχουν τελικά τέσσερις ελληνικές ιστορίες. Για μένα η Ελλά­ δα αποτελεί μια νέα γεωγραφική περιοχή, πολύ πρόσφατη και προφανή σ' αυτό το βιβλίο. Κι επειδή ήθελα να κάνω ένα δώρο στους Έλληνες φίλους μου, προτού κυκλοφορήσει η ιταλική έκδοση έστειλα στον εκδοτικό οίκο «Άγρα» αυτό το μικρό βιβλίο με σχέδια του Βιτόριο Αντάμι. Είναι δύο διηγήματα, συγκεκριμένα δύο γράμματα, τα οποία αναφέρονται στον τόπο της Ελλάδας· γράφτηκαν μάλιστα στην Ελλάδα, πέρυσι στην Κρήτη, όταν φιλοξενήθηκα εκεί από δύο αγαπημένα μου πρόσωπα, την Ιωάννα και τη Ρένα Κοτσουδάκη, στις οποίες και έχω αφιερώ­ σει αυτό το βιβλίο. Εκείνη την περίοδο είχα κάποιο πρόβλημα με τα μάτια μου και δεν μπορούσα να γράψω, γι' αυτό και το ένα απ' αυτά τα διηγήματα έχει ιδιαίτερη σημασία για μένα: ήρθε τό τε να με βρει στην Κρήτη ο φίλος μου ο Ανταίος Χρυσοστομίδης, κι ένα απόγευμα καθίσαμε οι δυο μας στο τραπέζι ενός καφενείου και του αφηγήθηκα το διήγημα. Και γι' αυτό θεώρησα ότι έπρεπε να εκδοθεί πρώτα στα ελληνικά. Σε π αλαιότερη συνέντευξή οας έχ ετε πει ότι δε διαλέγετε εσείς το θέμα α λλά το θέ­ μα ε α ά ς .. .

Αυτό συμβαίνει πολύ συχνά στη λογοτεχνία. Είμαστε εμείς που πιστεύουμε ότι καθοδηγούμε τη συγγραφή αλλά στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίστροφο, δηλαδή η συγγραφή οδηγεί εμάς. Στην προκειμένη περίπτωση, ο διάλογος ανά­ μεσα στον έρωτα και το θάνατο δεν είναι βέβαια καινούριος. Αρχίζω να πιστεύω στον ορφικό μύθο, ο οποίος εμβαθύνει στη σχέση έρωτα-θανάτου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο. Στην πραγματικότητα, στο μύθο του Ορφέα, ο έρωτας καταφέρνει να νικήσει το θάνατο, όχι όμως τον εαυτό του. Ο έρωτας δε νικά τον έρωτα, ο Ορφέας περιφέρεται για τον έρωτα και έτσι χάνεται. Είναι κατά κάποιο τρόπο και το θέμα αυτού του βιβλίου...

0 κ οινω νικός προβληματισμός κ αι η κ ρ ιτικ ή ματιά χ αρ ακτη ρίζου ν τα βιβλία οας. 'Εχετε μάλιστα γράψει ό τι «το να είσαι ουγγραφέας σημαίνει να κρατάς ανο ιχτά τα μ άτια αου». Σ τη ν τω ρινή επ ικαιρ ότητα της αμερικανικής κυριαρχίας, της τρομο­ κρα τία ς κ α ι το υ πολέμου οτο Αφ γανιστάν, ποια είναι η θέοη οας α λ λά κ αι ποια η θέοη κάθε διανοούμενου απέναντι ο τη ν εξουοία;

56

Φυσικά πιστεύω ότι αυτή η τρομοκρατία είναι πάνω απ' όλα παγκόσμια. Αυτό που έχει συμβεί τώρα είναι προβοκατόρικο και αηδιαστικό. Και δημιουργεί μεγάλη α­ μηχανία, ταραχή και μια αίσθηση πανικού σε όλους μας. Μεταπολεμικά, οι Αμερικάνοι έπλασαν πολλά καθεστωτικά εκτρώματα, πολλούς πολιτικούς «Φρανκενστάιν»: τον Πινοσέτ στη Χιλή, τους συνταγματάρχες στην Ελλάδα, τον Μπιν Λάντεν, τους Ταλιμπάν, αλλά και τον Σαντάμ Χουσεΐν, γιατί τό τε ήταν χρήσιμος ενά­ ντια στον Χομεϊνί. Συνεπώς, έχουν δημιουργήσει μερικά τέρατα τα οποία, όταν αργότερα στράφηκαν εναντίον τους, τα βομβάρδισαν. Κι αυτή η πρακτική δεν α­ ποτελεί λύση. Γι' αυτό και δεν πιστεύω ότι ένας πόλεμος εναντίον του Αφγανι­ στάν θα λύσει το πρόβλημα. Δυστυχώς, θα πεθάνουν πολλοί αθώοι, όπως πάντα δηλαδή... Πριν απ' οτιδήποτε άλλο, πάντως, πιστεύω ότι η τρομοκρατία δεν πρέ­ πει να εκτρέφεται ή να δημιουργείται, αλλά κατόπιν, σε κάθε περίπτωση, πρέπει να αναζητούνται άλλες οδοί, της διεθνούς αστυνομικής δύναμης, της λογικής, αλλά όχι των βομβαρδισμών... Σ τα

Όνειρα ονείρων

π αραθέτετε μερικές από τις σ ημ α η ικ ότερ ες π ροσωπικότητες

από τη ν ιοτορία του ουρανισμού. Ποια από αυτές θα δ ιαλέγατε τώρα, συμβολικά, για να χαρακτηρίσει την εποχή μας;

Στην εποχή μας η τέχνη είναι αξιόλογη σ' όλες τις μορφές της, στη λογοτεχνία, στη μουσική, στα εικαστικά, στην αρχιτεκτονική. Αλλά ίσως θα διάλεγα την πρώτη προσωπικότητα που κάνω να ονειρεύεται στο βιβλίο, τον Δαίδαλο. Μου φαίνεται πολύ συμβολική η πτήση και η καταστροφή του. Πάντοτε είναι ένα διώνυμο πολύ συμπαγές, στο οποίο ο άνθρωπος καταφέρνει να νικήσει τη δύναμη της βαρύτη­ τας, την ίδια τη φύση, κι επομένως να ξεπεράσει την πρόκληση της ύπαρξης και της νοημοσύνης. Μετά ακολουθεί η τιμωρία...

Οι συγγραφείς που πιστεύουν αληθινά στη λογοτεχνία να μην μπαίνουν οε θολούς

Πώς σ χολιάζετε το γεγονός ότι, οτο πλαίσιο της παγκοομιοποίηοης, η λο γοτεχ νία μαζικοποιείται και γίνεται κοινό εμπορικό προϊόν;

Είμαστε λιγότερο κλεισμένοι στα σύνορά μας, και ίσως αυτή να 'ναι η καλύτερη όψη της παγκοσμιοποίησης. Όμως, ήδη υπήρχε μια φόρμα κοσμοπολιτισμού όταν ένας συγγραφέας αποκτούσε λόγο όχι μόνο ως μέρος του χωριού, της πατρίδας του, αλλά και της ανθρωπότητας. Κι απ' αυτή την άποψη μεταφερόμαστε σε άλ-

πειρασμούς, να ουνεχίοουν να χρησιμοποιούν τη γλώσσα τους, τη θεματική τους, ό, τι θεωρούν αυθεντικό

λες πραγματικότητες πολύ μακριά απ' αυτόν. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η αρνητική άποψη: είναι προφανές ότι υπάρχει μια πολιτιστική βιομηχανία που επι­ κεντρώνει την προσοχή της οτην παραγωγή προϊόντων εύκολης κατανάλωσης, τα οποία είναι βεβαίως αδύναμα και σαθρά. Αυτό το χαμηλό επίπεδο πολιτισμού ι­ σχύει σαφώς και στη λογοτεχνία. Γι' αυτό πιστεύω ότι είναι πρέπον οι συγγραφείς που πιστεύουν αληθινά στη λογοτεχνία να μην μπαίνουν σε θολούς πειρασμούς, να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν τη γλώσσα τους, τη θεματική τους, ό,τι θεω­ ρούν αυθεντικό. Μ ετά την Ιταλία, τη Γαλλία κ αι τη ν Πορτογαλία, σας ελκύει και η Ελλάδα ως πολιτιοτικ ό ούνολο. Είναι η κ ουλτο ύρα α υ τώ ν τω ν χω ρ ώ ν που χαρακτηρίζει κ αι τη με­ σογειακή ιδιοσυγκρασία σας ως συγγραφέα;

θα έλεγα ναι. Κατά βάθος νιώθω άνθρωπος του Νότου, το περιβάλλον όπου αισθά­ νομαι καλύτερα είναι το μεσογειακό. Μου αρέσει η κουλτούρα μας, γενικότερα. Φυ­ σικά και δεν αρνούμαι τις υπόλοιπες· μου αρέσει να διαβάζω την ιαπωνική λογοτε-

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

το περιβάλλον όπου αιοθάνομαι καλύτερα είναι το μεσογειακό

58

0 Αντόνιο Ταμπούκι γεννήθηκε οτο Βεκιάνο της Τοοκάνης το 1943. Ξεκί­ νησε τις σπουδές του οτη Ιορβόνη (φιλοσοφία-λογοτεχνία). Χάρη οε μια τυχαία γνωριμία του με την ποίηση του Φερνάντο Πεσόα αποφάοιοε να ε­ πιστρέφει οτην Ιταλία για να συνεχίσει οτο Πανεπιστήμιο της Πίζας με ειδί­ κευση οτον πορτογαλικό υπερρεαλισμό. Από το 1973 εργάστηκε στο Πανε­ πιστήμιο της Μπολόνια ως καθηγητής ιβηρικής λογοτεχνίας. Οι πρώτες δη­ μοσιεύσεις του (διηγήματα) έγιναν στο περιοδικό Caffe της Φλωρεντίας, στο οποίο συνεργάζονταν οΊταλο Καλβίνο και ο Τζόρτζο Μανγκανέλι. Πρώτη του έκδοση, το πολιτικό μυθιστόρημα Πλατεία Ιταλίας που κυκλο­ φόρησε το 1975 με ενθαρρυντικές κριτικές από τον Παζολίνι και τον Λεονάρντο Σάσα. Εκτός της πανεπιστημιακής και συγγραφικής καριέρας του, έχει υπηρετήσει ως μορφωτικός ακόλουθος της ιταλικής πρεσβείας οτην Πορτογαλία για αρκετό χρόνια. Το έργο του Αντόνιο Ταμπούκι, αναγνωρισμένο από τη διεθνή κριτική, περι­ λαμβάνει μυθιστορήματα, διηγήματα, θεατρικά έργα, δοκίμια και έχει μετα­ φραστεί σε τριάντα γλώσσες. Έχει κερδίσει βραβεία διεθνούς κύρους, όπως το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας στη θεοααλονίκη, τα γαλλικά Prix Medicis Etranger και Prix Europeen de la Litterature, τα γερμανικό Nossack dell'Accademia Leibniz και I'Europaischer Staatspreis και το ισπανικό Premio Hidalgo. Εκτός από τη συγγραφή αοχολείται με τη διδασκαλία της πορτογαλικής λογοτεχνίας οτο Πανεπιστήμιο της Σιένα, ενώ έχει επιμεληθεί τη ουνολική έκδοση του έργου του Φερνάντο Πεσόα οτα ιταλικά.

χνία ή να δοκιμάζω την κινέζικη κουζίνα, βέβαια, γιατί είμαι περίεργος. Όμως, έχω κάνει κλασικές σπουδές, ελληνικά-λατινικά, μου αρέσει το κλίμα μας, η μουσική μας, τα νιώθω δικά μου όλα αυτά και αποτελούν μέρος της ταυτότητάς μου. Αισθάνεστε όμως Ιταλό ς ή Ευρωπαίος συγγραφέας;

Γράφω στα ιταλικά και πιστεύω ότι ένα μέρος της εθνικής ταυτότητας του καθενός μας είναι η γλώσσα του. Και είναι αλήθεια ότι έχω κι άλλες γλωσσικές εμπει­ ρίες· έγραψα ένα βιβλίο στα πορτογαλικά, για παράδειγμα. Αυτό το βιβλίο γρά­ φτηκε από μόνο του στα πορτογαλικά και δεν ξέρω γιατί. Πιθανώς είναι σωστό αυτό που υποστηρίζουν οι ψυχαναλυτές της γλώσσας, ότι μπορούμε να ενθυμού­ μαστε σε μια γλώσσα και να ξεχνάμε σε μια άλλη. Μου συμβαίνει συχνά να ονει­ ρεύομαι στα πορτογαλικά... Είναι μια γλώσσα που μου ταιριάζει λόγω της χώρας, των φίλων μου εκεί, της Πορτογαλίδας συζύγου μου, την οποία γνωρίζω τριάντα χρόνια. Είναι μια ψυχολογική κατάσταση με βάθος και ευρύτητα, και μ' αυτή την έννοια δε θεωρώ τον εαυτό μου Ιταλό συγγραφέα. Είναι σαν τις ανοιχτές πόρτες. Τα σύνορά μου δεν είναι κλειστά... □

ΕΡΓΑ TOY ANTONIO ΤΑΜΠΟΥΚΙ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Η γυναίκα του Πόρτο Πιμ,

«Άγρα», 1997, μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης,

α .15 2 Νυχτερινό στην Ινδία,

«Οδυσσέας», 1990, μτφρ. Μυρσίνη Ζορμπά

Μικρές παρεξηγήσεις όνευ σημασίας,

«Οδυσσέας», μτφρ. Μυρσίνη

Ζορμπά, σ. 208 Η γραμμή του ορίζοντα,

«Άγρα», 1998, μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης,

σ .152 0 μαύρος άγγελος, Όνειρα ονείρων, Ρέκβιεμ,

«Εστία», 1995, μτφρ. Τότα Κονβερτίνο, σ. 160

«Άγρα», 1999, μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, σ. 136

«Οδυσσέας», 1994, μτφρ. Ντομένικα Μινίτι

Οι τρεις τελευταίες μέρες του Φ ερνάπο Πεοαόα,

«Άγρα», 1999,

μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, σ. 96 Έτσι ισχυρίζεται ο Περέιρα,

«Ψυχογιός», 1995, μτφρ. Ανταίος

Χρυσοστομίδης, σ. 208 Η χαμένη κεφα λή του Νταμαοένου Μ οπ έιρου,

«Ψυχογιός», 1998,

μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, ο. 248 Η γαστρίτιδα του Π λάτωνα,

«Άγρα», 1998, μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης

Ένα πουκάμισο γεμάτο λεκέδες, Δύο ελληνικά διηγήματα,

«Άγρα», 1999, ο. 176

«Άγρα», 2001, σ. 56

59

ελληνική

ποίηση

λατομείο

Γ. Γ Ε Ν Ν Α Δ Ι Ο Υ

3, Α Θ Η Ν Α

106

78

ΤΗΛ.

0 1 0 -3 8 .0 2 .0 0 7 ,

0 1 0 -3 8 .0 9 .7 1 2

π \ / ρι ρλ ι a

η

τα

I__________ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ___________|

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ________________ J

Κριτικές: ΚΩΣΤΑΣ ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ Το φτερό και το χώμα 62 ΕΥΓΕΝΙΑΦΑΚΙΝΟΥ Ποιος σκότωσε τον Μομπυ Ν τικ;.................................64 ΗΛΙΑΣΚΕΦΑΛΑΣ Χιόνι στα όνειρα.................. 67 Παρουσίαση: ΑΙΑΜΕΓΑΛΟΥ-ΣΕΦΕΡΙΑΔΗ Γλυκιά καλοκαιριάτικη Βραδιά......................... 66

WILLIAMLAZ0NICK Η οργάνωση των επιχειρήσεων

I:

κ αι ο μύθος της οικονομίας της αγορά ς........... 87

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

1

Κριτική: ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ ΝΑΜΠΟΚΟΦ Χ λομή φωτιά .............69 Παρουσιάσιις: ΦΙΛΙΠ ΡΟ0 Επιχείρηση Χάυλωκ. Μια ομολογία 72 ΓΙΑΣΜΙΝΑΧΑΝΤΡΑ Μοριτοάρι.........................74

[ 'Ί

"ΠΟΙΗΣΗ

: '■

' Ί

LYNNEMURRAY, LIZANDREWS Τα βρέφη 6cv είναι μωρά. Ο κοινωνικός κόσμος του Βρέφους.............. 86

|

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

1

Παρουσίαση:

[

ΠΟΛΙΤΙΚΗ " ^

Τ~ ~

Κριτική: ΑΝΔΡΕΑΣΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ Η δημοκρατία της συγκίνησ ης........................................................ 89 Παρουοίαοη: ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ(trap.) Από το Άμστερνταμ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΡΒΕΡΗΣ Χτα ξ έ ν α ....................... 75 Πορουοίηοη: SAINT-JOHNPERSE Amers [απόσπασμα].............. 77

I

μ απη

■

π

Παρουοίαοη: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣΔ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ θέματα παιδικής λο γο κ χνία ς........................... 78

g αυτοβιογραφία!

στη Νίκαια. Η Ευρώπη και η Ελλάδα στη Νέα Εποχή....................................... 91

I

γλ° ςςα

-

.

I

Κριτική: ΑΝΝΑΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ Η γλώσσα και το έθνος 1 8 8 0 -19 80 . Εκατό χρόνια αγώνες για την αυΒεντική ελληνική γλώσσα.......................... 92

ΜΑΡΣΕΛΡΑΪΧ-ΡΑΝΙΤΣΚΙ Η ζωή μου

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΠαρουοιάοΕίς: PETERSLOTERDIJK Κανόνες για το ανθρωπάρκο. Απάντηση στην επιστολή Μτου Marlin Heidegger ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ 'Εριδες μεταφιλοσοφίας.....

p :.

ση: C. EDWARDS, L GANDINI, G. FORMAN (snip.)

Reggio Emilia. Οι χ ίλ ιες γλώσσες 94

[ολικής ηλικίας

ΠΑΙΔΙΚΑ - ■

^

κοινομιολογια Τ

Παρουσίαση: ΝΙΚΟΣ ΠΑΝΑΓΙΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Η πίστη στην τάξη. Χυμβολή στην ανάλυση της διατήρησης της τάξης 84

ΠΟΛΥ ΒΑΣΙΛΑΚΗ Μ ε τα φτερά της δ ιάφ ανης ν ε ρ ά ιδ α ς.......................................... 95 ΒΑΓΓΕΛΗΣΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ Βάρκα στον ουρανό..............96

6J

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Αναμετρώντας τον περασμένο χρόνο ΚΩΣΤΑΣ ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ

i 0

Το φτ€ρό και το χώμα

Αθήνα, Κέδρος, 2001 Σελ. 216

Κώστας Στεργιόπουλος εδώ και χρόνια, συγκε­ κριμένα από ίο 1943 που εμφανίστηκε στα Γράμματα από τη «Νέα Εστία», εργάζεται σοβα­ ρά, επίμονα και επιμελούς και προς τις τρεις κατευ­ θύνσεις που συνιστούν την υπόστασή του, δηλαδή την κριτική, την ποίηση και την πεζογραφία, μολο­ νότι κάποτε έμοιαζε να δίνει το προβάδισμα στην ποίηση. 0 συγγραφέας τη ς Κλειστής ζωής, τω ν βραβευμένων έργων για τον Τέλλο Άγρα και τον Καρυωτάκη, πολλών κριτικών δοκιμίων και μελετών, πάνω στα σημάδια που αφήνει ο χρόνος. Το παρελ­ ποιητικών συλλογών και αρκετών διηγημάτων που θόν αποτελεί το επίκεντρο τω ν στοχασμών του. δημοσίευε περιοδικά, στην παρούσα συλλογή Το Ανατρέχει σ' αυτό για να επαναπροσδιορίσει πρώτι­

Η γραφή του Κ. Στεργιόπου\ου έχει αμεσότητα και ευθύτητα πουουγκινούν

62

φτερό και το χώμα απεκδύεται τους λυρικούς τρό­ πους του, όχι όμως και τη χάρη, τη λεπτότητα της γραφής του. Στα δώδεκα διηγήματα της συλλογής είναι διακριτές οι αρετές που συναντώνται ήδη στο πρώιμο έρ­ γο του. Η δύναμη της υποβολής συναισθημάτων μέσα από περιγραφές της φύσης και του περιβάλ­ λοντος χώρου, η σύζευξη παρελθόντος και παρό­ ντος χρόνου, η απόδοση αδιόρατων ψυχολογικών διακυμάνσεων, η ανεπιτήδευτη αλλά ποιητική έκ­ φραση αποτελούν τα σταθερά γνωρίσματα του ύ­ φους του. Δίνοντας έμφαση όχι τόσο στις καταστά­ σεις αλλά στους ψυχικούς κραδασμούς, ο Στεργιόπουλος δημιουργεί βαριά ατμόσφαιρα, καθόλου θλιβερή ωστόσο, για να διατυπώσει ένα στοχασμό

στος τη σχέση του με τον εαυτό του αλλά βεβαίως και με τον περίγυρό του. Χαρακτηριστικό είναι πως οι ήρωές του επιδιώκουν την αναμέτρηση με περα­ σμένα τραύματα αποβλέποντας στο οριστικό κλείσι­ μο των λογαριασμών τους μαζί τους. Εκείνο που συνιστά τη γοητεία τω ν ιστοριών του Στεργιόπουλου είναι η νοερή πορεία των πρωταγω­ νιστών στα χρόνια που άφησαν πίσω τους. Πιο συ­ γκεκριμένα, ο άντρας που παρατηρεί «Μέσα στον καθρέφτη» του κουρείου μια παλιά ερωμένη του, η ηρωίδα στο «Περιβόλι» που ενοχλείται από την αλαζονική και κάπως υπερφίαλη συμπεριφορά μιας πο­ λύ νεότερής της γυναίκας, ο ήρωας που η ακούσια και συμπτωματική επίσκεψή του στο ερειπωμένο πια «Σπίτι» του γίνεται αφορμή να αναβιώσουν τραυ­ ματικές εμπειρίες, ο άντρας στο μαιευτήριο που η επικείμενη γέννηση του παιδιού του του θυμίζει «Το άλλο παιδί» του που πέθανε στη γέννα, όλοι αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι νοσταλγοί του παρελθόντος. Αντιθέτως, το παρελθόν τούς πλακώνει και τους κα­ ταπιέζει, θέλουν να το αποτινάξουν. Οι αναμνήσεις τω ν περασμένων χρόνων είναι πάντα οδυνηρές.

Πόνος για τις ευτυχισμένες στιγμές που χάθηκαν ο ­ ριστικά, αλλά και για τις άσχημες που άφησαν το σημάδι τους. Εν ολίγοις, το πέρασμα του χρόνου εί­ ναι η έμμονη ιδέα που μοιράζονται όλοι οι ήρωες. Ωστόσο, αυτή η εμμονή δεν αναλογεί και σε μια προχωρημένη ηλικία που θα δικαιολογούσε και θα ωθούσε σε παρόμοιους συλλογισμούς. Ακόμα και ο εικοσιδυάχρονος πρωταγωνιστής στα «Σκουλαρίκια» επανεξετάζει επεισόδια και ανθρώπους του παρελ­ θόντος του. Προτού ακόμα τους σαρώσει το βιολο­ γικό γήρας οι άνθρωποι στις ιστορίες του Κ. Στεργιόπουλου έχουν ωριμάσει κάπως πρόωρα, έχουν γεράσει ψυχικά.

Μέλημα και έγνοια του ουγγραφέα προβάλλει η αηόόοση, η λεπτομερής και ακριβής, ενός υπαρξιακού προβληματισμού Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει το εναρκτή­ ριο διήγημα της συλλογής που συνάδει πιθανόν πε­ ρισσότερο από τα άλλα με το αναγνωρίσιμο ύφος του συγγραφέα και την εσωτερικότητα της γραφής του. Στο συγκεκριμένο διήγημα, τη «θάλαοσα», οι ψυχολογικές μεταπτώσεις του ήρωα, η ικανότητά του ακόμα για συναισθηματική επαφή, εξαρτώνται άμεσα από τη φύση και προφανώς τη θάλασσα. Μια θαυμάσια μεταφορά για το ευμετάβλητο και απρό­ βλεπτο του ψυχισμού. Η φύση ενδύεται μια άλογη αλλά σημαντική ισχύ. Το τοπίο δεν περιβάλλει α­ πλώς τους ανθρώπους αλλά τους υποδεικνύει τις εκδηλώσεις του θυμικού τους. Αυτή η ιδιάζουσα α­ πεικόνιση του περιβάλλοντος κορυφώνεται στο τ ε ­ λευταίο διήγημα, την «Ιθάκη», όπου ο ήρωας, έπει­ τα από μια μικρή περιπέτεια με τα ακτοπλοϊκά δρο­ μολόγια, κατορθώνει να φτάσει στο μυθικό νησί. Στα ίχνη του Αλεξανδρινού ποιητή, ο Κ. Στεργιόπουλος σημειώνει:«Και τι θα ‘τανε τάχα ένα τέτοιο ταξί­ δι, δίχως το άλλο ετούτο νόημα;». Το παρελθόν αποτελεί επομένως τον κεντρικό άξο­ να της προβληματικής του συγγραφέα, αλλά συ­ χνότερα εξετάζεται σε παραλληλία με την ερωτική αποτυχία. Ως προς αυτό αναφέρουμε τη ν ιστορία «Μαγδαλένα», την πιο χαρούμενη ίσως της συλλο­ γής, χάρη στην έντονα περιπαικτική διάθεση της

«διπλής» ηρωίδας. Η αδυναμία του συντρόφου της να ερμηνεύσει την ακατανόητη συμπεριφορά της δεν οφείλεται στην κυκλοθυμική ιδιοσυστασία της, αλλά απλώς στην ύπαρξη της δίδυμης αδερφής της. 0 Κ. Στεργιόπουλος μπολιάζει την αφήγηση με αρκούντως ειρωνικούς τόνους που γενικότερα σπα­ νίζουν στα κείμενα. Με μία ακόμη εξαίρεση το διή­ γημα «Τελευταίος γυρισμός», όπου παρωδούνται, εύσχημα πάντα αλλά σαφώς, το εθιμοτυπικό της ταφής, ο επιβεβλημένος αλλά συχνά υποκριτικός σεβασμός στο νεκρό και όλα τα συμπαρομαρτούντα αυτών μέσα από ένα αρκετά ευτράπελο περιστατι­ κό. Μέλημα και έγνοια του συγνραφέα προβάλλει η α­ πόδοση, η λεπτομερής και ακριβής, ενός υπαρξια­ κού προβληματισμού. Οι ήρωες στρέφουν το βλέμ­ μα τους στο παρελθόν για να σταθεροποιήσουν τα βήματά τους στο τώρα. 0 αναγνώστης τω ν διηγη­ μάτων αυτών δεν πρέπει να περιμένει κάποια ου­ σιαστική εξέλιξη στο τέλος. Το αποτέλεσμα αυτής της οδυνηρής αναμέτρησης με τον περασμένο χρό­ νο μένει μετέωρο, ο συγγραφέας δεν αποκαλύπτει τίποτα επ' αυτού. Άλλωστε δεν απαιτείται κάτι τ έ ­ τοιο. Η εμβάθυνση στα δυσδιάκριτα χαρακτηριστικά, στις καταχωνιασμένες, ανεπούλωτες μνήμες και τις αφανείς πληγές των ηρώων αποδίδεται τόσο άρτια, που περιττεύουν περισσότερες επισημάνσεις, πόσο μάλλον συνταρακτικότερη πλοκή. «Δεν μπορούσε πια να γυρίσει πίσω και να ξαναφτιάξει την φυχή του». Η φράση αυτή θεωρούμε πως αντικατοπτρίζει επακριβώς την ιδιοσυγκρασία τω ν περισσότερων ανθρώπων στα διηγήματα· υπογραμμίζει την αδυ­ ναμία τους να ελέγξουν, να περιορίσουν την αναπό­ δραστη, προοδευτική φθορά τους, την ψυχική κυ­ ρίως, απόρροια τω ν χρόνων που σωρεύονται και βαραίνουν τις πλάτες τους ολοένα και πιο απειλητι­ κά. Η γραφή του Κ. Στεργιόπουλου έχει αμεσότητα και ευθύτητα που συγκινούν. 0 συγγραφέας μάς μιλάει για τη μοναξιά, τη συγκρατημένη απελπισία, την α­ δήριτη ανάγκη για συντροφικότητα και συμφιλίωση με τον εαυτό, σε χαμηλούς τόνους, χωρίς εξάρσεις. ΛΙΝΑ ΠΑΝΤΑΛΕΩΝ

Άνιοο μυθιστόρημα I

ΕΥΓΕΝΙΑ ΦΑΚΙΝΟΥ

|

Ποιος σκότωσε τον Μόμπυ Ντικ;

H | ■ I

Αθήνα, Καοτανιώτης, 2001 Σελ. 350

I I Ευγενία Φακίνου, στο νέο της μυθιστόρημα εΗ πιλέγει ξανά ως τόπο υποδοχής και εκτύλιξης I I της μυθοπλασίας της μια σύγχρονη ελληνική κωμόπολη. 0 ήρωάς της, ο Τάκης Αποστόλου, έ ­ νας τριανταπεντάχρονος ελπιδοφόρος συγγραφέ­ ας αθηναϊκής καταγωγής, αναλαμβάνει, έναντι ι­ κανοποιητικής αμοιβής και παρά τους αρχικούς δι­ σταγμούς του, τη συγγραφή ενός βιβλίου για την ιστορία και τη ζωή της επαρχιακής κωμόπολης, η οποία, πλούσια και με τουριστική κίνηση κάποτε, τώρα βρίσκεται σε παρακμή. Άλλωστε η συγγρα­ φή και η παρουσίαση του βιβλίου εντάσσεται σ' έ-

Το συνολικό μυθοπλαοτικό αποτέλεσμα της Ευ. Φακίνου είναι εξαιρετικά άνιοο να σχέδιο ανάσυρσης της πόλης από τη λήθη και διαφήμισής της. Ο συγγραφέας μεταβαίνει και ε ­ γκαθίσταται στην κωμόπολη, γνωρίζεται με τους ποικίλους παράγοντές τη ς και το υ ς φορείς τω ν τοπικών μικροεξουσιών, περιέρχεται τα στέκια της και γεύεται κιόλας τα θέλγητρα της Σάρας, μιας α­ π ελευθερω μένης ερωτικά κατοίκου. Γρήγορα ό­ μως διαπιστώνει ότι η κωμόπολη, που άρχισε να δημιουργείται στις πρώτες δεκαετίες του περα­ σμένου αιώνα, στερείται γεγονότων και μνημείων· έτσι, κατευθύνει την υπόθεση εργασίας του στη συλλογή προσωπικών ιστοριών και στιγμών και στη σύνθεση μιας ιστορίας μέσα από τις μνήμες τω ν κατοίκων. Βόηθός και συνεργάτης του σ' αυ­ τή την προσπάθεια είναι ο νεαρός φωτογράφος και «ερασιτέχνης» λαογράφος της κωμόπολης. Τα αποτελέσματα όμως είναι και πάλι πενιχρά. Παράλληλα, ο συγγραφέας επεκτείνει τις γνωρι­ μίες και τις σχέσεις το υ με το υ ς κατοίκους και

τους χώρους της κωμόπολης, υπεισέρχεται σιγά σιγά σε πολλά μυστικά της και πολιορκεί πιεστικά και με κάποια υπεροψία μια όμορφη κοπέλα, η ο­ ποία είναι ερω τευμένη με το νεαρό φωτογράφο. Η εμμονή του συγγραφέα στην πολιορκία της κο­ πέλας δημιουργεί προβλήματα και μια υπόγεια έ ­ νταση στις σχέσεις του με το φωτογράφο, αλλά και με τη Σάρα. Ξαφνικά, όμως, το αντίγραφο ενός κατεστραμμένου χειρογράφου του προγόνου ε ­ νός κατοίκου ανατρέπει την όλη τελματώδη κατά­ σταση και δίνει νέα ώθηση στη συγγραφή του βι­ βλίου. Πρόκειται για τη διήγηση ενός ναυτικού, ο οποίος μπάρκαρε στο φαλαινοθηρικό του καπετάν Αχαάβ και συμμετείχε σ' όλη την περιπέτεια του κυνηγιού της περιβόητης άσπρης φάλαινας με το όνομα Μόμπι Ντικ, την οποία περιγράφει στο ομώ­ νυμο κλασικό μυθιστόρημά του ο εμβληματικός συγγραφέας Χέρμαν Μέλβιλ. Παρά τους δισταγ­ μούς και τις αμφιβολίες του για τη γνησιότητα και την αλήθεια της διήγησης, ο συγγραφέας, με τη σύμφωνη γνώμη τω ν παραγόντων της κωμόπο­ λης, εντάσσει το χειρόγραφο στο βιβλίο που σχε­ διάζει. Γρήγορα όμως ενημερώνεται μ' ένα ανώ­ νυμο σημείωμα ότι το υποτιθέμενο χειρόγραφο είναι μια διασκευή της περίληψης του μυθιστορή­ ματος Μόμπι Ντικ που περιλαμβάνεται στην έκδο­ σή του τω ν παλιών «Κλασσικών Εικονογραφημέ­ νων». Ο συγγραφέας, μετά τη ν εις βάρος του

φάρσα, εξαφανίζεται απ' την κωμόπολη, η οποία όμως γνωρίζει έτσι την πολυπόθητη διαφήμιση, αφού μετά την εξαφάνιση του ήρωα γίνεται για αρκετές μέρες το επίκεντρο των τηλεοπτικών κυ­ ρίως μέσων και δημοσιογράφων. Σ' αυτό τον καμβά εξυφαίνει η Ευγενία Φακίνου τη μυθοπλασία της, χρησιμοποιώντας στοιχεία από ποικίλα και διαφορετικό είδη, όπως η σάτιρα και η ειρωνεία, ο ρεαλισμός αλλά και το φανταστικό, και επιχειρεί να διατυπώσει ένα σχόλιο για πολλές πλευρές της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, απ' την ανάγκη τη ς αίσθησης τη ς ιστορίας αλλά και την εκμετάλλευσ ή τη ς έω ς το ρόλο τω ν μέσων μαζικής ενημέρωσης αλλά και των διανοουμένων. Πόσο όμως η Ευ. Φακίνου επιτυγχάνει τη συγκρό­ τηση της μυθοπλασίας της και τους νοηματικούς της στόχους; Η συγγραφέας, αν και εκφέρει την αφήγησή τη ς σε τρίτο πρόσωπο, ακολουθεί την πορεία και την οπτική του ήρωά της και, παρά την κάποια ειρωνική απόσταση που κρατά απ' αυτόν, η μυθοπλασία οργανώνεται αποκλειστικά με άξο-

Το όλο εγχείρημα 5εν υποστηρίζεται αρκούντως αφηγηματικά να τις δικές του κινήσεις και σχέσεις. Αρχίζοντας δε με την παρουσίασή του, σκιαγραφεί με επιτυ­ χία και αρκετή δόση ειρωνείας ένα αναγνωρίσιμο και συχνό σήμερα απαντώμενο μ οντέλο σκέψης και πρακτικής στον ολοένα πληθυνόμενο χώρο τω ν σύγχρονων πεζογράφων. Έπειτα όμως από τη -μέσ ω τω ν γνωριμιών το υ ήρω α- εμφάνιση τω ν προσώπων και των τύπων της κωμόπολης, ό­ πως ο δήμαρχος, ο γιατρός, ο τοπικός διανοούμε­ νος, η ερωτικά ηροσφερόμενη γυναίκα, η αφήγη­ ση σχεδόν σαστίζει και καθηλώνεται. Η πλοκή και η ανέλιξη της μυθοπλασίας λιμνάζει και αφυδα­ τώνεται. Οι ιστορίες δε τω ν κατοίκων που εντάσ­ σονται στην αφήγηση είναι συνηθισμένες, προ­ βλέψιμες και μερικές ανεκδοτολογικές, οι δε φα­ νταστικοί μύθοι απλοϊκοί στους συμβολισμούς και στις αναφορές τους ή ολοφάνερα διανοητικά κα­ τασκευάσματα, όπως αυτός για τα όνειρα που κα­ τασκεύαζε και πουλούσε η γιαγιά της Σάρας στους

κατοίκους που δεν μπορούσαν πια να ο νειρ ευ­ τούν. Ακόμα και οι ερωτικές σχέσεις και οι επιθυ­ μίες του Τάκη, παρά τις αντιθέσεις που δημιουρ­ γούν και παρά τον προϊδεασμό απ' τον αφηγητή ότι «θα ίαποδεικνυόταν] αργότερα με πολύ βίαιο τρόπο» το λάθος της ανάλαφρης ερωτικής αντι­ μετώπισης από μέρους του της Σάρας, τίποτα το συγκλονιστικά τρομερό και το βίαιο δε συμβαίνει, παρά μόνο η τοποθέτηση ενός νεκρού πουλιού στην πόρτα του σπιτιού του και η φάρσα με το χειρόγραφο εις βάρος του, απ' τον ηλικιωμένο προστάτη του νεαρού φωτογράφου. Το εύρημα του υποτιθέμενου χειρογράφου, που δρα καταλυ­ τικά στην εξέλ ιξη και την κατεύθυνση της μυθο­ πλασίας, ακυρώνεται από μόνο του, αφού και μό­ νο η γραφή του στη σύγχρονη καθομιλουμένη γλώσσα προδίδει τη λόγια κατασκευή του και εί­ ναι ελάχιστα πειστική και αληθοφανής η πρόσλη­ ψη, έστω και με αμφιβολίες, από το συγγραφέα. Το συνολικό μυθοπλαστικό αποτέλεσμα της Ευ. Φακίνου είναι εξαιρετικά άνισο. Αφού μας εισάγει στον τόπο της μυθοπλασίας και μας γνωρίζει τα πρόσωπα και τους χαρακτήρες της, η συγγραφέας φαίνεται να αδυνατεί να προσδώσει μια δυναμική στην αφήγησή της, παραμένοντας σε μια παράθε­ ση προσώπων και καταστάσεων χαρακτηριστικών, υποτίθεται, της επαρχιακής ζωής. Παρά την ευκρί­ νεια τω ν επισημάνσεών τη ς και την παρώδηση πολλών πλευρών της νεοελληνικής κοινωνίας και την ανάδειξη και κάποιων νέων ηθών και συμπερι­ φορών της ελληνικής επαρχίας, το εγχείρημα δεν υποστηρίζεται αρκούντως αφηγηματικά. ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΑΚΩΤΙΑΣ

Δύσκολος έρωτας

I

ΛΙΑ ΜΕΓΑΛΟΥ-ΣΕΦΕΡΙΑΔΗ

Γλυκιά καλοκαιριάτικη βραδιά Αθήνα, Καοτανιώτης, 2001 Σελ. 384

έμα ίο υ τελευταίου μυθιστορήματος της πα­ ραγωγικότατης συγγραφέως Αίας Μεγάλου-Σεφεριάδη είναι το χρονικό ενός δύσκολου έρω­ τα ανάμεσα σε μια Εβραία μεγαλοαστό, την Υβόν, και ένα χριστιανό κατώτερης τάξης, τον Δημήτρη, στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου. Η συγγραφέ­ ας μάς παρουσιάζει τα στάδια της ταραχώδους ε ­ ρωτικής τους σχέσης παράλληλα με τα κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά δεδομένα που δίνουν το στίγ­ μα τους στην εποχή. Η αφήγηση αρχίζει το 1931 και σεις, η συγγραφέας δράττεται της ευκαιρίας για να εμπ λέξει τον ήρωά της σε ηθικά διλήμματα. «Οι δουλειές είχαν πάει μια χαρά, αλλά την Υβόν πόσες Το βιβ\ίο, με εξαίρεση τη βαριά φορές την είχε απαρνηθεί πριν πετεινός λαλήσει τρις;» Το παράδοξο είναι ότι η Υβόν δεν αντιλαμβά­ και αναμφίβολα αβανταδόρικη νεται παρά ελάχιστα ούτε υποπτεύεται τη σπουδαιότητα των αλλαγών που κυοφορούνταν στη χιτλε­ θεματική του, δεν περιέχει ρική Γερμανία. Ο εραστής της επιδιώκει να την προφυλάξει από τα δυσοίωνα προμηνύματα, αν και εύ­ εύκολους εντυπωσιασμούς λογα δημιουργείται η απορία κατά πόσο ήταν στο χέρι του να αποκρύπτει από την αγαπημένη του τις ή χαρακτήρες οκιαγραφημένους ιστορικές εξελίξεις. «Η Υβόν του έπρεπε να προστα­ στην υπερβολή τους τευ τεί κάτω απ' τις φτερούγες της άγνοιας». Εκείνη ομολογουμένως τις συνειδητοποιεί αργά, όταν πια παίρνουν χειροπιαστή μορφή με την αναγραφή ολοκληρώνεται το 1944. Από τις σελίδες παρελαύ­ στους περισσότερους δημόσιους χώρους της πό­ νει πλήθος προσώπων που βρίσκονται στον περίγυ­ λης τ η ς «Απαγορεύεται η είσοδος στους Εβραίους». ρο των δύο βασικών χαρακτήρων, των οποίων οι ι­ Η Λ. Μεγάλου-Σεφεριάδη, σε γενικές γραμμές, αποστορίες αλληλοσυνδέονται και διαθλώ.νται μέσα α­ δεικνύεται συνεπής όσον αφορά το μύθο της. Πα­ πό τα ιστορικά γεγονότα. ρουσιάζει ισοβαρώς την προσωπική ιστορία των η­ Ο κεντρικός ήρωας, ο Δημήτρης, διεκδικεί επίμονα ρώων της και το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο, χωρίς την αγαπημένη του έχοντας επίγνωση όλων όσα να επιχειρεί παρακινδυνευμένες κρίσεις ή απλουτον χωρίζουν από εκείνη. Η τελευταία δεν προβάλει στευτικά συμπεράσματα. Αρκείται στην καταγραφή ισχυρές αντιστάσεις και η μεταξύ τους απόσταση ο­ γνωστών συμβάντων και στο πώς αυτά αποβαίνουν λοένα μικραίνει. Ο Δημήτρης σταδιακά θα στήσει τη καταλυτικά για την καθημερινότητα των ανθρώπων. δική του επιχείρηση αποβλέποντας στην άμβλυνση Το έργο της κερδίζει χάρη στην απουσία περιττών της ταξικής διαφοράς μέσω της ενίσχυσης της οικο­ εξάρσεων. Οι σαφείς, λιτές εικόνες αποτελούν και νομικής του κατάστασης. Όταν όμως η δουλειά του τις πιο εύγλω ττες νύξεις για την πραγματικότητα απαιτεί τη συνεργασία του με γερμανικές επιχειρή­ της εποχής.«Στη βραδινή του βόήτα σε δρόμο κε­

0

66

ντρικό συνάντησε ευτυχισμένους ανθρώπους να πυρπολούν σωρούς από βιβλία». Το βιβλίο, με εξαίρεση τη βαριά και αναμφίβολα α­ βανταδόρικη θεματική του, δεν περιέχει εύκολους εντυπωσιασμούς ή χαρακτήρες σκιαγραφημένους στην υπερβολή τους. Αντίθετα, σ' αυτό κυριαρχούν οι ήπιοι, ανθρώπινοι τόνοι, ενώ ο αναπότρεπτος με­

λοδραματισμός συναντάται σε φειδωλές δόσεις. Η συγγραφέας εμφανίζεται κάπως συγκρατημένη α­ πέναντι στο χειρισμό του ευαίσθητου θέματός της, κάτι που ά λλοτε την προστατεύει από παγίδες κι άλλοτε τη σπρώχνει σε ασφαλείς λύσεις. ΛΙΝΑ ΠΑΝΤΑΛΕΩΝ

Άγονη αναζήτηση ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

Χιόνι στα ovcipa Αθήνα, Αρμός, 2001 Σελ. 128

ην ίδια νύχτα ζωντανεύει ένα τριπλό όνειρο, ή μ άλλον τρία παράλληλα όνειρα. Τα β λέ­ πουν ταυτόχρονα τρεις άνθρωποι και περι­ στρέφονται και τα τρία γύρω από την εμφάνιση της νεκρής γιαγιάς». Ορμώμενος από αυτό το αούνπθες περιστατικό που περιγράφεται εξαιρετικά και με μο­ ναδική οικονομία στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, ο Ηλίας Κεφάλας στο τελευταίο του έργο, τη μυθι­ στορία Χιόνι στα όνειρα, χτίζει μια μικρή -ω ς προς το μ έγ εθος αλλά χαι ως προς τη δ ιερ εύ νη σ η πραγματεία γύρω από το ζήτημα της επαφής των

Τ

0 συγγραφέας μάς εμπλέκει οτα γρανάζια της ιοτορίας του, ατούς όαιάάλους των 5ικών του ενυπνίων ζωντανών με τους νεκρούς τους και το κατά πόσο αυτή είναι εφικτή. Ο συγγραφέας σοφά επιλέγει να περιορίσει τη θεματική του σε μια συγκεκριμένη πε­ ρίπτωση -την ήδη αναφερθείσα- με αποτέλεσμα οι αρκετές αδυναμίες του εγχειρήματός του να μη γί­ νονται ενοχλητικά διακριτές, αλλά, αντιθέτως, να

παραγκωνίζονται από το σύνολο του έργου που εντέλει κερδίζει τον αναγνώστη. Ο Η. Κεφάλας μάς μιλάει για τη δυσκολία του αμετάκλητου αποχαιρετισμού, για την αδυναμία του ανθρώπου να χωνέψει ή ακόμα να αποδεχτεί το πα­ ράλογο και τελεσίδικο του θανάτου. Ο πρόσφατος θάνατος της μητέρας του ήρωα είναι η αφορμή για να εκφραστούν μύχιες αγωνίες και να αφυπνιστούν οδυνηρά για την οξύτητά τους συναισθήματα. Ο ήρωας του Η. Κεφάλα, υπό την έντονη επήρεια του ονείρου, επιζητεί να μάθει τα πάντα για το «μεταχώρο», τον τόπο όπου μετοικούν οι ψυχές των νεκρών, προκειμένου να γνωρίσει εκ των προτέρων τη δική του μεταθανάτια πορεία. Η νεκρή μητέρα, ωστόσο, δεν του αποκαλύπτει παρά ψήγματα για το χλοερό τόπο. Κάποια στιγμή, ιδιαίτερα ενδοτική, θα του επι­ τρέψει μόνο να τη δει να πλανάται, να υπερίπταται 67

μέσα σ' ένα χρωματικό παροξυσμό όπου το υποτυ­ πώδες τοπίο χανόταν και αναδιαμορφωνόταν αενά­ ως με ρευστοποιημένες μάζες χρωμάτων· μια πα­ ραδείσια εικόνα, κάπως τετριμμένη. Πάντως ο Η. Κεφάλας είναι συγκρατημένος στις κρί­ σεις και τους προβληματισμούς του. Σπάνια παρε­ κτρέπεται σε μεγαλοστομίες και παρακινδυνευμέ­ νες γενικεύσεις. Στο έργο του συγκινεί η ταπεινότη­ τα, η ανημπορία του ανθρώπου μπροστά σε ερωτή­ ματα ανυπέρβλητα αλλά συνυφασμένα με την ύ-

Ένα βιβλίο για την αδυναμία του ανθρώπου να χωνέψει ή ακόμα να αποδεχτεί το παράλογο του Θανάτου παρξή του. Ο ήρωας, πέρα από την επικοινωνία με τον αγαπημένο νεκρό, τη γεφύρωση της μη ανα­ στρέψιμης απουσίας, διεκδικεί μια σιγουριά, μια πα­ ρηγοριά για την ανάπαυση της ψυχής, για τη μετα­ θανάτια περιπέτειά της. Η λαχτάρα του για απαντή­ σεις στα υπαρκτικά του ερωτήματα θα τον οδηγή­ σει στα μοναστήρια των Μετεώρων- εκεί όμως συ­ νειδητοποιεί πως η λύση του αινίγματος είναι υπό­ θεση αυστηρά προσωπική, επώδυνα μοναχική. Δεν του μένει πια παρά να αρκεστεί στην απροσδιορι­ στία και τη σύγχυση της ανέλπιστης βιωματικής ε ­ μπειρίας. Στο τέλος όμως ακόμα και τα όρια ανάμε­ σα στο ανέφικτο βίωμα και την ενύπνια εμπειρία θα σβήσουν, θα χάσουν κάθε νόημα. Βέβαια, ο Η. Κεφάλας δεν αποφεύγει τη διατύπωση κάποιων θέσεων κάπως αφελών ή εντελώ ς ανεδα­ φικών, όπως για παράδειγμα είναι η επιμονή του στην αγραμματοσύνη της πεθαμένης, η οποία ω­ στόσο δε στάθηκε τροχοπέδη στην κατάχτηση της γνώσης σχετικά με τη μεταφορά της ψυχής της στο «μεταχώρο». Όταν ο συγγραφέας προσπαθεί με κά­ θε τρόπο να αποδώσει μια μεταφυσική ανησυχία, ι­ σχυρισμοί τόσο αφοπλιστικά λογικοί είναι τουλάχι­ στον άκαιροι. Ωστόσο η αφήγηση μπολιάζεται και με χαριτωμένα ευρήματα, όπως αυτό της κατάπο­ σης «βουλένιου» από τους νεκρούς για την τόνωση της θέλησής τους. Πέρα όμως από τις δυσλειτουργίες της πλοκής που 68

εντοπίζονται κυρίως στην επανάληψη θεματικών και τη ράθυμη εξέλιξη όχι μόνο της δράσης αλλά και των ψυχικών διεργασιών, το κείμενο του Η. Κεφάλα υστερεί κάπως και ως προς τη δύσκαμπτη γραφή, η οποία σε ορισμένα σημεία φορτώνεται με υπερβο­ λικά επιλεγμένα επίθετα που σχηματίζουν εξεζητη­ μένα φραστικά σύνολα, όπως «δρακοφυσπμένο πο­ τάμι»,«φυχαάγής άνεμος», «θρηνητήριο κύμα», «μοναξιασμένα όνειρα»· μια ροπή σε ένα λόγο ποιητικό (είναι άλλωστε μακρόχρονη και σημαντική η θητεία του συγγραφέα στην ποίηση), εκλεπτυσμένο σε ση­ μείο απώθησης όμως, που γίνεται εμφανής και στην τιτλοφόρηση τω ν τεσσάρων μερών της μυθιστο­ ρίας («Κατ' όναρ: Φαρμάκια Βουλένιου», «Φατνία του Μέλλοντος», «Κατά διδαχήν», «Παλινωδία εν ποιή­ σει»), από τα οποία το τελευταίο μέρος απαρτίζεται αποκλειστικά από πέντε ποιήματα στη μνήμη της μητέρας, που πιστεύουμε ότι δεν μπορούν να εντα­ χθούν στο έργο.

0 Η. Κεφάλας, ενώ αγωνιά να μεταγγίσει στον ανα­ γνώστη του την πεποίθηση πως τα πάντα είναι ρευ­ στά και πως τα όρια μεταξύ πραγματικού και φαντα­ στικού, ζώντων και τεθνεώτων είναι τεχνητά και πι­ θανότατα ανύπαρκτα, δε φαίνεται να πείθει. Εκείνο που κατορθώνει -διόλου αμελητέο- είναι να μας εμπλέξει στα γρανάζια της ιστορίας του, στους δαιδάλους των δικών του ενυπνίων, των θολών, δυσ­ διάκριτων και «χιονισμένων». Όνειρα που ξεκινούν και καταλήγουν στα βάθη του υποσυνείδητου, εκεί που η σκέψη παροπλίζεται και θεριεύει η επιθυμία για το άπιαστο, για την αφθαρσία. Ίσως το έργο του Η. Κεφάλα να μας κουράζει με τη στατικότητά του, διότι πρόκειται για μια αναδίπλωση του εαυτού, τον εγκλεισμό του εαυτού στην ύπαρξή το υ .«Γιατί από κάποια στιγμή και μετά η περιέργεια δεν είναι προς τα έξω, αλλά προς τα μέσα. Το μέσα γίνεται η πύήη για το παντού». Πρόκειται για την αναζήτηση μιας γνώσης που α­ φορά, εδράζεται στο «εγώ» και εκεί πρέπει να ανα­ ζητηθεί. Χαρακτηριστικό είναι πως το βιβλίο κλείνει με ερώτηση, απόδειξη πως απαντήσεις δεν έχουν ακόμα δοθεί, πως τα ερωτήματα εκκρεμούν, πως ο δ εύουμε προς το τέ λ ο ς υποφ έροντας από ά­ γνοια. Η ερώ τηση του Η. Κεφάλα -άγνω σ το σε ποιον απευθύνεται και πολύ περισσότερο ποιος δύναται να την απαντήσει- μας ξαφνιάζει με την α­ πλότητα, την αμεσότητα αλλά και την κοινοτοπία της: «Πού πάω;». ΛΙΝΑ ΠΑΝΤΑΛΕΩΝ

ΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ζαβολιές ενός μεγάλου συγγραφέα I

ΒΛΑΝΤΙΜ ΙΡ ΝΑΜΠΟΚΟΦ

|

Χλομή φωτιά

| Μ τφρ.: Κατερίνα Γκούμα-Μεταξά Β Μ τφρ. έμμετρου κειμένου: Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ Β Αθήνα, Καοτανιώτης, 2001 Σ ελ.432 μ

ΒΙ

ε γνωρίζω πιο ζαβολιάρη συγγραφέα από τον Βλαντιμίρ Ναμηόκοφ. Σε πολλά κείμενα μυθο­ πλασίας, τα φαινόμενα απατούν. Στις ιστορίες του Ναμπόκοφ τα φαινόμενα ίσως απατούν. Όπως γράφει και ο ίδιος, αναφερόμενος σε ένα λογο­ τεχνικό του alter ego, τον Σεμπάστιαν Νάιτ, το φαντα­ στικό συγγραφέα που σε πολλά θυμίζει το δημιουργό του: «Φαίνεται ότι συνεχώς παζει ένα παιχνίδι δικιάς του επινόηοης, χωρίς να νοιάζεται να εξηγήσει στους

Ο

Βιβλίο που συνεχίζει να πρωτοτυπεί και να αιφνιδιάζει τεοοερις δεκαετίεξ μετά την πρώτη δημοσίευσή του συμπαίκτες του τους κανόνες του παιχνιδιού». Σε κα­ νένα άλλο βιβλίο του οι κανόνες του παιχνιδιού δεν είναι τόσο ασαφείς όσο στη Χλομή φωτιά, και αναφέρομαι στους βασικούς κανόνες που διέπουν κάθε α­ πόπειρα ανάγνωσης οποιοσδήποτε λογοτεχνικής μυ­ θοπλασίας, αυτούς που κανονικά σου επιτρέπουν να αναγνωρίσεις το γεγονός από τη φαντασίωση, την α­ λήθεια από την πλάνη. Όπως στο Finnegan's Wake ο Τζόις προκαλεί τη δομή της γλώσσας, έτσι και ο Να­ μπόκοφ στη Χλομή φωτιά δοκιμάζει, καταστρατηγεί και τελικά βραχυκυκλώνει τη δομή της λογικής του α­ ναγνώστη, αχρηστεύει τα γνωστικά του εργαλεία, α­ φού πρώτα όμως τον παροτρύνει να τα χρησιμοποιή­

σει μέχρις εσχάτων, ως εκείνο το σημείο όπου ο ορ­ θολογισμός της σκέψης συναντάει το παράλογο του ονείρου, το σημείο τομής των παραλλήλων. Στην αρχή συμπεραίνεις ότι διαβάζεις τις σκέψεις ενός παρανοϊκού, στην προκειμένη περίπτωση του δόκτορα Κάρολου Κίνμποτ, μελετητή, σχολιαστή, γείτονα και πιθανόν επιστήθιου φίλου του Αμερικανού ποιητή Τζον Σέιντ. Η κριτική έκδοση του κύκνειου άσματος του Σέιντ, μιας μακροσκελούς ελεγείας με τον τίτλο Χλομή φωτιά, επιμελημένης από το δόκτορα Κίνμποτ, διαβάζεται σαν μυθιστόρημα, είναι το μυθιστόρημα Χλομή φωτιά του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ. Σε όλο το μή­ κος της πραγματείας του ο Κίνμποτ υποστηρίζει διακαώς ότι η ποιητική σύνθεση, παρά τον αυτοβιογραφικό χαρακτήρα της, φέρει τα σημάδια της επίδρασης των δικών του διηγήσεων στο γερο-βάρδο, διηγήσε­ ων που απορρέουν από την πεποίθηση του Κίνμποτ ότι ο ίδιος δεν είναι άλλος από τον έκπτωτο μονάρχη ενός κρατιδίου της Βόρειας Ευρώπης, της πανέμορ­ φης Ζέμπλα. Φτάνει στο σημείο μάλιστα να συνδέει το θάνατο του Σέιντ με μια παρεξήγηση, ένα σχέδιο δολοφονίας που πραγματικό στόχο είχε το μελετητή του, το φυγάδα βασιλέα. Η πρώτη, δηλαδή η πιο λο­ γική, και πιθανόν πιο διασκεδαστική, εντύπωση του α­ ναγνώστη θα ήταν πως ο Κίνμποτ είναι επιεικώς φρε­

νοβλαβής. Όλα αυτά ισχύουν αν διαβάσεις τη Χλομή φωτιά σαν ρεαλιστικό μυθιστόρημα που καταπιάνεται με τη συμπληρωματική, διαλεκτική σχέση της γραφής και της ανάγνωσης, μια απόδειξη ότι κάθε κείμενο ξα­ ναγράφεται από κάθε αναγνώστη του κ.λπ. κ.λπ. Ωστόσο ο Ναμπόκοφ δεν αρκείται σε αυτό, σε μία και μόνο εξήγηση. Το βιβλίο είναι τόσο εξηγήσιμο όσο παρεξηγήσιμο. 0 συγγραφέας του αφήνει συστηματι­ κά νύξεις ότι ίσως το μυθιστόρημα δεν είναι τόσο ρε­ αλιστικό όσο θα βόλευε τα αρχικά μας συμπεράσμα­ τα. Για παράδειγμα, τα αμερικανικά τοπωνύμια (που αναφέρονται σε τόπους των ΗΠΑ σαφώς αναγνωρίσι­ μους, σχεδόν αρχέτυπους, και γι' αυτό ίσως μυθι-

Η Χλομή φω τιά είναι μια ουναρπαοτική παγίδα που κάνει εκκληοη οτη λογική για να την εκμηδενίσει κούς) είναι το ίδιο ανύπαρκτα όσο και το βασίλειο της Ζέμπλα, που φέρνει αυτομάτως στο νου τη γνωστή Ζέντα ενός άλλου βιβλίου περιπέτειας και φαντασίας που ο Ναμπόκοφ σκόπιμα παρωδεί, για να στήσει και τελικά να δυναμιτίσει το πεδίο αναφοράς του δικού του. Δεν αποκλείεται στο μυθοπλαστικό σύμπαν της Χλομής φωτιάς να υπάρχει εξίσου χώρος τόσο για α­ πτές, βορειοαμερικανικές κωμοπόλεις όσο και για πα­ ραμυθένια κρατίδια, τα οποία μάλιστα περιγράφονται σαν γεωπολιτικές οντότητες με εξαντλητική λεπτομέ­ ρεια. (Εδώ, όντως, ο Ναμπόκοφ γίνεται λίγο φλύα­ ρος.) Στην περίπτωση όπου «πράγματι» υπάρχει η Ζέ­ μπλα, τότε ο Κίνμποτ είναι μια χαρά στα μυαλά του κι αυτός που κάνει την παρανοϊκή ανάγνωση δεν είναι άλλος από τον αναγνώστη, ο οποίος νομίζει ότι δια­ βάζει το παραλήρημα ενός εκκεντρικού μυθομανούς. Ίσως η μοναδική πλάνη του Κίνμποτ είναι μονάχα ο ε ­ γωκεντρισμός του, αυτή η απεγνωσμένη ανάγκη του να αναγνωρίσει τον εαυτό του στο ποίημα του Σέιντ αλλά αυτό δεν κάνουμε όλοι μας όταν διαβάζουμε λογοτεχνία, αυτό δεν ψάχνουμε ξεκινώντας να διαβά­ ζουμε ένα κείμενο, ακόμα και κάτι τόσο προσωπικό ό­ σο ένα ποίημα; Ωστόσο η υποψία δε βιώνεται ποτέ σαν βεβαιότητα, ο Ναμπόκοφ δε σου αφήνει κανένα περιθώριο βεβαιότητας, διαβάζοντάς τον οι υποθέ­ σεις στήνονται και ανατρέπονται με κάθε καινούρια α­ 70

ράδα, με κάθε περιστροφή του λεκτικού καλειδοσκό­ πιου. Κάθε καινούριο στοιχείο παραπέμπει σε ένα σύμβολο και κάθε σύμβολο σε ένα γρίφο που λύνεται για να ξαναδεθεί αλλιώς κάπου παραπέρα, διαβάζο­ ντας κάτι καινούριο, ή κάπου παραπίσω, στην ανάμνη­ ση αυτού που είχες οκεφτεί διαβάζοντας κάτι προη­ γουμένως. Το βιβλίο είναι ο παράδεισος και η κόλαση της ερμηνείας. Όλα ίσως συνδέονται με σχέσεις αι­ τίας κι αιτιατού. Ωστόσο μπορεί και να είναι απλώς μια προβολή του αναγνώστη, θυμάμαι τον εαυτό μου να διαβάζω και να κάνω συνεχώς συλλογισμούς και συ­ σχετίσεις. Άλλοτε, η φροϊδική μου παιδεία με οδη­ γούσε να ουνδέω τις ομοφυλοφιλικές προτιμήσεις του Κίνμποτ με τις παρανοϊκές του εξάρσεις. Συχνά νόμιζα ότι είχα βρει ακόμα ένα κλειδί για να αποκρυπτογραφήσω τον τίτλο. Άλλες φορές, πάλι, ενθου­ σιαζόμουν με κάποια αντίφαση και πίστευα για λίγο ό­ τι όλα πια θα έμπαιναν σε μια λογική τάξη. Αλλά ματαίως. Αμέτρητες υποθέσεις, καμία βεβαιότητα. Μού στερήθηκε ακόμα κι αυτή η ελάχιστη βεβαιότητα που νόμιζα ότι είχα όποτε διάβαζα μυθοπλασία, η βασική γνώση τού ποιος είναι ποιος, ή μάλλον καλύτερα, ποιος γράφει τι, καθώς, διαβάζοντας τα γραπτά των Σέιντ και Κίνμποτ, οι ταυτότητές τους διαπλέκονται, συχνά αλληλεπικαλύπτονται, ο ένας γίνεται η σκιά και η αντανάκλαση του άλλου. Το έχουν επιχειρήσει κι άλλοι να με μπερδέψουν, όπως ο Μαξ Φρις στο μυθι­ στόρημα Cantenbeln, ή ακόμα ο Ντέιβιντ Λιντς και ο Αντονιόνι στις ταινίες τους, αλλά κανείς δεν έχει επι­ τύχει να μου προκαλέσει τρομακτικότερη σύγχυση α­ πό τον Ναμπόκοφ στη Χλομή φωτιά, όπου συνεχώς υπονοείται ότι τα βασικά πρόσωπα δεν έχουν σαφή ό­ ρια, μπορεί ο ένας να είναι μεταμφίεση, φαντασίωση, δεν αποκλείεται ακόμα και μετεμψύχωση (σύμφωνα με κάποιο μελετητή του Ναμπόκοφ) του άλλου ή εν­ δέχεται εξίσου να εκπροσωπούν μια πρωτεϊκή οντό­ τητα, δηλαδή τον Πρόσπερο-Ναμπόκοφ στις διαφο­ ρετικές εκφάνσεις και εκδοχές του. Κανένα σενάριο δεν αποκλείεται, για όλα βρίσκονται αποδεικτικά στοι­ χεία, τόσο μέσα στο κείμενο όσο και πέρα απ' αυτό, στις διακειμενικές και αυτοαναφορικές αιχμές του, στο έργο και το βίο του εμιγκρέ Ρώσου γερο-συγγραφέα στην καρδιά της Αμερικής, ο οποίος γράφει στα αγγλικά για το χαμένο παιδικό του κόσμο με την ίδια νοσταλγία που ο έκπτωτος μονάρχης αναπολεί την κρουσταλλένια Ζέμπλα του. Για τον Ναμπόκοφ, που θεωρώ συνεχιστή του Προυστ, η ταυτότητα είναι τό­ σο ρευστή και εύπλαστη όσο η μνήμη, και κάθε μαρ­ τυρία αποδεικνύεται αναξιόπιστη, αυθαίρετη και πλά­ να, ανήκοντας τελικά στη σφαίρα της δημιουργικής

φαντασίας. Πρόκειται για μια νιχιλιστική, τελικά, πεποί­ θηση που ο συγγραφέας υποβάλει στους αναγνώ­ στες του, μπλέκοντάς τους μέσα στον ιστό των διη­ γήσεων του. Η Χλομή φωτιά αποδεικνύεται έτσι μια συναρπαστική παγίδα που κάνει έκκληση στη λογική για να την εκμηδενίσει. Ωστόσο θα ήταν άδικο να θε­ ωρήσουμε τον Ναμπόκοφ αμιγώς εγκεφαλικό συγ­ γραφέα, όπως ο Μπόρχες (παρεμπιπτόντως, και ο Αργεντινός hacedor έχει επιδοθεί σε αντίστοιχα παι­ χνίδια και εφευρέσεις, γράφοντας ψευδοφιλολογικά ψευδοδοκίμια για ανύπαρκτους, ιδεατούς για την α­ κρίβεια, συγγραφείς). 0 Ναμπόκοφ δεν παύει ποτέ να είναι λυρικός, χειμαρρώδης, αισθαντικός, παθιασμέ­ νος, συχνά γεμάτος ψυχολογικές αντιφάσεις όπως φαίνεται ιδιαίτερα στη Λοήίτα, όπου ο αναγνώστης α­ ντιμετωπίζει μια συναισθηματική δοκιμασία το ίδιο δύ­ σκολη, και τελικά εξαντλητική και ακατόρθωτη, όπως η διανοητική πρόκληση της Χλομής φωτιάς. Ακόμα και η γλώσσα του, ειδικά η γλώσσα του, υποδηλώνουν άνθρωπο που γράφει με όλες τις αισθήσεις του, με ό­ λο το πολυφωνικό και πολυγλωσσικό του είναι, μια ε ­ ντελώς προσωπική γλώσσα, αυτά τα ιδιόρρυθμα, τό­ σο ιδιοσυγκρασιακά και παιχνιδιάρικα, λεπτεπίλεπτα, πεταλουδίσια αγγλικά με την παράδοξη, μουσικότροπη σύνταξη, το εξεζητημένο λεξιλόγιο και τους ευφά­ νταστους νεολογισμούς, γνωρίσματα που γίνονται εμφανή τόσο στο ποιητικό όσο και στο πεζό μέρος του βιβλίου, ηρωικά αποδοσμένα στη γλώσσα μας α­ πό τις κυρίες Αγγελάκη-Ρουκ και Γκούμα-Μεταξά. Ωστόσο το πρωτότυπο παραμένει αναντικατάστατο και δυστυχώς εξαιρετικά δυσεύρετο στη χώρα μας. Η Χλομή φωτιά είναι ένα βιβλίο που συνεχίζει να πρω­ τοτυπεί και να αιφνιδιάζει τέσσερις δεκαετίες μετά την πρώτη δημοσίευσή του. θα άξιζε επιτέλους να το ανακαλύψουμε, αν και φοβάμαι πως δε θα κυκλοφο­ ρήσει πολύ φέτος στις παραλίες. Ο πολύς κόσμος δεν είναι για τέτοια, πόσο μάλλον για κάτι τέτοιο, ένα μυ­ θιστόρημα που σε τίποτα δε θυμίζει μορφικά ένα μυ­ θιστόρημα και που υπόσχεται μια σπαζοκεφαλιά χω­ ρίς, τελικά, λύση. Πάντως, αξίζει τον κόπο να δοκιμά­ σεις την πρόκληση, να προσπαθήσεις να το αποκρυ­ πτογραφήσεις και, φυσικά, να αποτύχεις, αφού ο κώ­ δικας δε σπάει, είναι περίπλοκος, πολυσήμαντος, ανε­ ξάντλητος όσο και ο δημιουργός του, όσο ο κάθε α­ ναγνώστης του. Η παραδοχή αυτής της ήττας είναι το βασικό όφελος. Είναι σαν να χάνεις μια παρτίδα τένις ή σκακιού από ένα μετρ. Του είσαι ευγνώμων για το πολύτιμο μάθημα. ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗΣ

ΜΙΑ ΖΩΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η πληρέστερη βιογραφία τον ρεγάλου συνθέτη και πολιτικού, και ταυτόχρονα η σύγχρονη ιστορία του τόπου μας, από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι τις μέρες μας. ΕΚΔΟΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΓΙΩΡΓΟΥ & ΚΩΣΤΑ ΔΑΡΔΑΙΜΟΥ G u te n b erg · τ υ π ω θ ή τω · Σ π ο υ δ ή Διδάχου 37,10680Αθήνα, χηλ.: 010-3642003, fox: 010-3642030 www.dardanosnet.gr, e-mail: info@dardanosnet.gr

7/

Πολιτικό θρίλερ_________ από ένα ούγχρονο κλαοικό ΦΙΛΙΠ ΡΟΘ

1

Ε π ιχ ε ίρ η σ η Ζ ά υ λ ω κ Μ ια ομολογία

Μ τφρ.: Σπόρος Βρεττός Αθήνα, Πόλις, 2001 Σελ. 604

αγορά βιβλίων στη χώρα μας έγινε κατά τι πλουσιότερη αυτό το καλοκαίρι, ύστερα από την απόφαση των εκδόσεων «Πόλις» να μετα­ φράσουν στα ελληνικά ένα από τα παλαιότερα βι­ βλία του Φίλιπ Ροθ, ένα πολιτικό θρίλερ, το Επιχεί­ ρηση Σάυήωκ, Μια ομολογία. Ο Φίλιπ Ροθ, αν και κλασικός και σ' αυτό το έργο του, Ήρωας και αφηγητής του βιβλίου είναι ένας Αμεαποδεικνύεται ιδιαίτερα ευρηματικός καθώς εξελίσ­ ρικανοεβραίος συγγραφέας που φέρει το όνομα σει γνώριμες αφηγηματικές τεχνικές προκειμένου να Φίλιπ Ροθ. Μόλις έχει αναρρώσει από μια σοβαρή 0 Φ. Ροθ αποδεικνύεται ιδιαίτερα νευρική κρίση, κατά τη διάρκεια της οποίας πίστε­ ψε ότι το μυαλό του «άρχισε να αποσυντίθεται» ευρηματικός καθώς και έφτασε πολύ κοντά στο να αφαιρέσει την ίδια εξε\ίοοει γνώριμες αφηγηματικές του τη ζωή. Ανακαλύπτοντας ότι η κρίση προκλήθηκε από το υπνωτικό χάπι Χάλσιον το οποίο έ ­ παιρνε, ξεκίνησε να αποτοξινώνεται, όμως ποτέ τεχνικές προκειμένου δεν κατάφερε να πειστεί εντελώ ς ότι αυτό που έπαθε δεν οφ ειλόταν έστω και εν μέρει «σε κάτι να εκμετα\\ευτεί οτο έπακρο κρυμμένο, αφανές, καλυμμένο, απωθημένο..., αλ­ τη δύναμη της μυθοπλασίας λά εξίσου μέρος του εγώ ίτουΐ... όσο και η παιδι­ κή ίτουί ηλικία». Όταν λοιπόν επτά μήνες αργότε­ ρα και λίγο πριν επισκεφτεί την Ιερουσαλήμ για να εκμεταλλευτεί στο έπακρο τη δύναμη της μυθοπλα­ πάρει συνέντευξη από το συγγραφέα Άαρον Άπελσίας, να παράγει και να αναπαράγει ιστορία αποκα­ φελντ, ενημερώνεται για την ύπαρξη ενός άλλου λύπτοντας τη διττότητα τη ς ανθρώπινης φύσης. Φίλιπ Ροθ, που, σφετεριζόμενος το όνομά του, και Χρησιμοποιώντας πλήθος αφηγηματικών ειδών, α­ απ' ό,τι φαίνεται την εμφάνισή του, προωθεί την ι­ στυνομικό μυθιστόρημα, δοκιμιακή γραφή, πολιτική δέα του «Διασπορισμού» -τη ς επιστροφής δηλαδή ανάλυση, ιστορικά γεγονότα, καταδεικνύει τ η «διχο­ τω ν Εβραίων του Ισραήλ στην Ευρώπη-, νιώθει γνωμία που συνιστά η ύπαρξή μας» και μέσω αυτής σαν να ξαναζεί τον ίδιο εφιάλτη. Η πραγματικότη­ προσπαθεί να κατανοήσει και να ερμηνεύσει ένα α­ τα μοιάζει τόσο αδιανόητη όοο και οι φαντασιώ­ πό τα πιο πολύπλοκα ζητήματα που απασχόλησε και σεις που είχε υπό την επιρροή του Χάλσιον, με α­ απασχολεί τον κόσμο της διανόησης, της τέχνης και ποτέλεσμα κάθε προσπάθεια λογικής αντίδρασης της επιστήμης - το θέμα του εβραϊσμού. να είναι αδύνατη. Έτσι, αντί να καταγγείλει το

Η

72

σφετεριστή, ο συγγραφέας αποφασίζει να το ν α­ ντιμετωπίσει μόνος του και επιδιώκει να επικοινω­ νήσει μαζί του. «Η καρδιά μου χτυπούσε σαν να εί­ χα ξεκινήσει για την πρώτη μου ληστεία με συνέ­ νοχο κάποιον όχι λιγό τερο ιδιοφυή από το ν Ζαν Ζενέ - αυτό δ εν ήταν απλώς δόλιο, ήταν ενδιαφέ­ ρον. Η σκέψη ότι αυτός από τη δική του πλευρά της γραμμής ισχυριζόταν ότι ή ταν εγώ, ενώ εγώ από τη δική μου πλευρά ισχυριζόμουν ότι δεν ή­ μουν εγώ, μου προξένησε μια εκπληκτική, απρό­ βλεπτη συγκίνηση σαν να ήμουν σε κάποιο καρνα­ βάλι...». Η επαφή αυτή είναι η αρχή μιας ενδιαφέρουσας σχέσης και η αφορμή μιας σειράς συμβάντων στα οποία παρεισφρέουν «η προσποίηση και η απομί­ μηση και η δυϊκότητα». Στο Ισραήλ όπου καταφθά­ νει ο Φίλιπ Ροθ α' η θεωρία του Διασπορισμού έχει ήδη διαδοθεί και κερδίζει έδαφος στους κόλπους των παλαιστινιακών και εβραϊκών οργανώσεων α­ ντικατασκοπίας. Η ομοιότητά του με το ν ιδρυτή του κινήματος του Διασπορισμού, Φίλιπ Ροθ β', τον αναγκάζει κατά τη διάρκεια διάφορων συνα­ ντήσεων που έχει με εκπροσώπους τω ν οργανώ­ σεων, και που ούτε τυχαίες είναι ούτε αθώες, να υποδυθεί το σωσία του και να υιοθετήσει τις από­ ψεις του. 0 ήρωας-συγγραφέας γρήγορα παγιδεύ­ εται στο στρόβιλο που κυριαρχεί στην πόλη της Ιερουσαλήμ, όπου ο καθένας μοιάζει να υποδύε­ ται κάποιον άλλο ανάλογα με το ποιον έχει απέ­ ναντι του και τίποτα δεν είναι ξεκάθαρο και αθώο.

0 υπαρκτός Φίλιπ Ροθ πλάθει ένα αριοτουργηματικό μυθιστόρημα στο οποίο τα πάντα είναι τόσο αριστοτεχνικά τοποθετημένα, ώστε ο αναγνώστης να κατανοήσει πλήρως ότι αυτός ο μυθιστορημα­ τικός κόσμος δ εν έχει χώρο για «τον παράδεισο της απλότητας και της βεβαιότητας». Ακόμα και ο τόπος και ο χρόνος στον οποίο εκτυλίσσεται είναι με το μέρος του. Η πόλη της Ιερουσαλήμ, καθρέ­ φ της της παράνοιας, αφού εσω κλείει στην ίδια της την ύπαρξη το παράδοξο και την αντίφαση, δε φ ιλοξενεί απλώς το κείμενο, αλλά παίζει πρωτα­ γωνιστικό ρόλο. Ενώ οι δύο δ ίκες - η δίκη του Ντεμγιατζούκ, ο οποίος κατηγορούνταν ότι ήταν ο Ιβάν ο Τρομερός, «ο διαβόητος χειριστής του θα­ λάμου αερίων» στο στρατόπεδο της Τρεμπλίνκο, και η δίκη ενός νεαρού Παλαιστίνιου- οι οποίες ε ­ ξελίσσονται παράλληλα, κλείνουν μέσα τους την ουσία, τη ν αφορμή το υ μυθιστορήμα τος. Πώς μπορούν οι Εβραίοι να είναι Εβραίοι, θύματα του Ολοκαυτώματος και ταυτόχρονα θύτες, να υπάρ­

χουν «Εβραίοι δικαστές. Εβραϊκοί νόμοι. Εβραϊκές σημαίες»: Πώς μπορούν επιτέλους να εξασφαλί­ σουν την κανονικότητα, τ η ν «ευλογημένη, πληκτι­ κή, εκθαμβωτική κανονικότητα»: Η ελληνική έκδοση ολοκληρώνεται με την άξια ε ­ παίνου απόδοση στα ελληνικά του μεταφραστή Επύρου Βρεττού, αλλά κυρίως με τις κατατοπιστι­ κές σημειώσεις του σχετικά με τη γλώσσα, τα κεί­ μενα του ιουδαϊσμού και τα ονόματα υπαρκτών ή μη προσώπων, οργανώσεων και γεγονότω ν που αναφέρονται στο βιβλίο. Χωρίς α υτές ο αναγνώ­ στης θα δυσκολευόταν πολύ να κατανοήσει και να «παρακολουθήσει» το μυθιστόρημα. Τέλος, το ε ­ πίμετρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη κλείνει την προσεγμένη αυτή έκδοση, ρίχνοντας φως στον πολύπλευρο και πυκνότατο μυθιστορηματικό λό­ γο του Φίλιπ Ροθ. ΑΛΚΗΣΤΗ ΧΡΟΝΑΚΗ

73

Η φλόγα της κόλαοης των φανατικών

ι

ΓΙΑΣΜΙΝ Α ΧΑΝΤΡΑ

Μοριτούρι Μ τφρ.: Γιώργος Ράικος Αθήνα, Καστανιώτης, 2001 Σελ. 176

ο όνομα Γιασμίνα Χάντρα είναι ένα γυναικείο ψευδώνυμο που αναγκάστηκε να χρησιμοποιή­ σει ο συγγραφέας Μοχάμετ Μουλεσεχούλ επει­ δή, όταν δημοσίευσε τα πρώτα του βιβλία, ήταν α­ ξιωματικός του αλγερινού στρατού. Ο κεντρικός του ήρωας, αστυνόμος Λομπ, στο Μοριτούρι νομίζω ότι εκφράζει σε μεγάλο βαθμό αυτό το αίσθημα της α­ νασφάλειας που πιθανότατα είχε και ο συγγραφέας όπως και πολλοί συμπατριώτες του εξαιτίας τω ν γεγονότω ν που ταράζουν εδώ και πολύ καιρό τη

1

Τ

Μέσα ο ' ένα συνεχές πεόίο μάχης ο ουγγραφέας αναζητά μέοω της τέχνης του μία έοτω και απέλπιόα λάοη για τη χώρα και το λαό της χώρα του, μετατρέποντάς τη σε λουτρό αίματος α­ νάλογο των παλαιστινιακών κατεχόμενων. Η πλοκή έχει έντονα αστυνομικό χαρακτήρα, μια και σε ολό­ κληρο σχεδόν το μυθιστόρημα ο αστυνόμος προ­ σπαθεί να εξιχνιάσει μια σειρά φόνων που διαπράττουν ανάλγητοι δολοφόνοι κάτω από τα μάτια της αστυνομίας. Η εξαίρετη όμως αστυνομική ιστορία που συμβαίνει σε πρώτο επίπεδο, αντί να επισκιά­ σει, τονίζει το δ εύ τερο επίπεδο, τη ν κατάσταση μιας χώρας στο απόγειο τη ς διαφθοράς. Η παλιά νομενκλατούρα έχει απομυζήσει ένα έθνος που, μετά την επίτευξη της πολυπόθητης ανεξαρτησίας του από τους Γάλλους, διαβρώνεται από κάθε τύ ­ που φανατικούς. Σε ένα τρίτο επίπεδο ο αστυνομι­ κός έρχεται συνεχώς αντιμέτωπος με υπαρξιακά και ηθικά διλήμματα και μπροστά στην απίστευτη θη74

ΓΙΑΣΜΙΝΑ ιώ».

ΧΑΝΤΡΑ

ριωδία που αντιμετωπίζει μετατρέπεται και ο ίδιος σε δολοφόνο. Ολόκληρο το μυθιστόρημα κινείται σ' αυτά τα τρία επίπεδα: την αστυνομική πλοκή, την περιγραφή της αδιέξοδης κατάστασης της χώρας και του τρόμου που νιώθει καθημερινά στην προ­ σωπική του ζωή ο αστυνομικός και αλλοιώνει τις σχέσεις του με τον προσωπικό και επαγγελματικό του περίγυρο. Ο συγγραφέας περιγράφει το σύγχρονο Αλγέρι με συγκλονιστικό τρόπο ως «μια πόλη που δεν αισθά­ νεται τίποτα» και συχνά αναφέρεται και σε πραγμα­ τικά περιστατικά, όπως οι δολοφ ονίες γνωστών Αλγερινών δημοσιογράφων. Το καθήκον του αστυνομικού/πρω ταγω νιστή τον οδηγεί στην εξο λ ό θρευση μιας τρομοκρατικής ομάδας που ελέγχεται από κάποιον ψευδοϊσλαμιστή, μια και πεποίθηση του αστυνόμου είναι ότι στη χώρα του «η δικαιοσύ­ νη εκπορνεύεται στον πλειοδότη». Το ύφος είναι συχνά ειρωνικό, ακόμη και σαρκαστικό, μια και ο κε­ ντρικός ήρωας μοιάζει να μην έχει άλλη διαφυγή α­ πό τη γλώσσα ή το ευφρόσυνο συναίσθημα που μπορεί να γεννηθεί προσωρινά από το μεγαλείο της φύσης. Στις πιο συναισθηματικές του στιγμές η ποί­ ηση της γλώσσας αντιπαρατίθεται στην καθημερινή σκληρότητα τω ν γεγονότων. Μέσα σ' αυτό το συ­ νεχές πεδίο μάχης με τις βόμβες, τις δολοφονίες, τις φωτιές, τους βιασμούς, ο συγγραφέας αναζητά μέσω της τέχνης του μία έστω και απέλπιδα λύση για τη χώρα του και το λαό της.

Η μετάφραση αποδίδει πλήρως το ύφος του συγ­ γραφέα. Το βιβλίο ανήκει στην πολύ επιτυχημένη σειρά των εκδόσεων «Καστανιώτη» «Συγγραφείς απ' όλο τον κόσμο». Όσο για το ίδιο το μυθιστόρημα, δεν νομίζω ότι υπάρχει καλύτερη σύσταση από την ομολογία μου ότι μόλις τελείωσα το Μοριτούρι πή­

γα σ' ένα βιβλιοπωλείο και προμηθεύτηκα το μόνο άλλο βιβλίο της «Γιασμίνα Χάντρα» που έχει κυκλο­ φορήσει στα ελληνικά από τον ίδιο εκδοτικό οίκο, δηλαδή το Τι ονειρεύονται οι λύκοι. ΛΙΛΥ ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΥ

ΠΟΙΗΣΗ

Αυτοί που φεύγουν, αυτοί που μενουν ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΡΒΕΡΗΣ

4

Στα ξένα Αθήνα, Κέδρος, 2001 Σελ. 48

ατά το ν ανθρωπολόγο Marc Aug0 (βλ.: Νοηlieu; intro d u c tio n $ une a nthropologie de la surmodernit0, «Edition du Seuil», Paris, 1992), n σειρά των ρήξεων και των ασυνεχειών στο χώρο α­ πεικονίζει τη συνέχεια του χρόνου. Σ' αυτό το πλαί­ σιο, όπως το μεταμοντέρνο αντέδρασε στις υπερ­ βολές του μοντέρνου, με τον ίδιο τρόπο το υπερ­ μοντέρνο (surmodernit6, κατά τον Aug6) έρχεται στις μέρες μας να αντιδράσει στις υπερβολές του μεταμοντέρνου, λειτουργώντας ως «το θετικό ενός αρνητικού». Πραγματικά, το υπερμοντέρνο επανέ-

0 Γ. Βαρβέρης οργανώνει τις ουνδηλώοεις του ρε κοινά, κοινότατα, τρέχοντα, ενίοτε οριακά (γ\ωσσικά, και όχι ρόνο) στοιχεία φ ερε με θετικό τρόπο τα βασικά στοιχεία του μο­ ντέρνου (τα οποία είχε αρνηθείτο μεταμοντέρνο), διατηρώντας όμως το μεταγλωσσικό και το συνδη-

λωτικό περιεχόμενο που είχε προσδώσει στη δημι­ ουργική έκφραση το μεταμοντέρνο. Το υπερμοντέρνο «απλοποίησε» την οργάνωση και τη διάταξη των σημαινομένων και επέτρεψε την α­ μεσότερη μετάδοση του μηνύματος με απλούστερα, κοινό μέσα. Σ' αυτό το πλαίσιο, και τηρουμένων όλων των γνω­ στικών αναλογιών, μπορούμε να πούμε ότι το νέο, παρόν βιβλίο του Γιάννη Βαρβέρη είναι ένα πειστικό τεκμήριο του υπερμοντέρνου στο χώρο της σύγ­ χρονης δημιουργικής γραφής. Στα επτά προηγούμενα βιβλία του, όπως αποτυπώ­ νουν παραστατικά μια συνεπή και αδιάκοπη πορεία στον πρόσφατο (2000) συγκεντρωτικό τόμο, ο Γ. Βαρβέρης έδω σε πλείστα δείγματα νεω τερικής

γραφής, αξιοποίηοε στο έπακρο παραδοσιακά ή παλαιότερα υφολογικά στοιχεία σε ένα πρωτότυπο πλαίσιο θέματος και αισθητικής κάτω από τη δική του, σύγχρονη οπτική, προτείνοντας έτσι το δικό του περιεχόμενο στον όρο «μεταμοντέρνο», και τώ ­ ρα κομίζει ένα νέο σύστημα σημαινόντων και αντί­ στοιχων πολλαπλών σημαινομένων ως δείκτη προ­ σανατολισμού για την περαιτέρω εξέλιξη της ατομι­ κής και γενικής περιπέτειας που αντιπροσωπεύει η λογοτεχνία. Αναγνωρίσιμη σταθερά σ' όλη αυτή τη διαδικασία

Πειστικό τεκμήριο του υπερμοπερνου οτο χώρο της σύγχρονης δημιουργικής γραφής των είκοσι πέντε και πλέον ετών παραμένει η έντο­ νη, σχεδόν θυελλώδης σχέση του Βαρβέρη με τη γλώσσα, που έχει αποτέλεσμα τη σύνθεση ενός καθηλωτικού ατομικού εργαλείου ρητορικής και (ως εκ τούτου) δημιουργικής επικοινωνίας. Και στο νέο βιβλίο ο Βαρβέρης χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη τα δυσδιάκριτα και συχνά αλληλοϋπονομευόμενα όρια μεταξύ ζωής και θανάτου, ή αλ­ λιώς: μεταξύ ύλης και ενέργειας - ζήτημα πλεονε­ κτικό αλλά και ύπουλο, σαν σκληρή λυδία λίθος, που τε λ ε ί όμως υπό τον απόλυτο έλεγχο του συγ­ γραφέα, πράγμα αναμενόμενο άλλωστε αν συνυ­ πολογίσουμε τις σχετικές παραδειγματικές εφαρμο­ γές του Βαρβέρη στα προηγούμενα έργα του. Το θεματικό πλαίσιο του βιβλίου, όπως οργανώνεται με τα σαράντα τέσσερα ποιήματα, ορίζεται από τον τίτλο Στο ξένα που υποβάλλει την έννοια της από­ στασης τόσο από την οπτική εκείνου που φεύγει ό ­ σο και από την οπτική εκείνου που μένει, και εδώ υ­ πεισέρχεται δεσμευτικό το εκτενέστατο φάσμα των ανθρώπινων σχέσεων. Με αυτά τα δεδομένα (και αυτό) το βιβλίο του Γ. Βαρβέρη προσφέρει μια ενδιαφέρουσα ανάγνωση καταρχήν στην επιφάνεια των κυριολεκτικών σημαινομένων, και μέσα σε ένα ευρύτατο φάσμα μορφολογικών/δομικών δεδομένων, από παρηχήσεις (ο­ μοιοκαταληξία) και επιγραμματική διατύπωση μέχρι ελεύθερο στίχο και αφηγηματική οικονομία.

Αυτά τα σημαινόμενα λειτουργούν ως δείκτες και παραπέμπουν σε μια συνεχή διαδοχή αλλεπάλλη­ λων επιπέδων συνδηλώσεων που αφορούν μείζονα θέματα, όπως είναι π.χ.: η υπέρβαση τω ν ατο­ μικών και των κοινών ορίων, η ανατροπή τω ν κοι­ νών συμβάσεων, ο απολογισμός προσωπικών α­ πωλειών (στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και οι χαμένες ευκαιρίες), οι αντιθέσεις και οι αντιπαρα­ θέσεις, η απόσταση που εξωραΐζει αλλά και που διαθλά δεδομένα του ατομικού συναισθήματος και της ατομικής ηθικής, τα βιώματα και οι εμπει­ ρίες ως σταθερό φορτίο αλλά και ως αντοχή της ύπαρξης, και περαιτέρω: η αυτομόνωση στο πεδίο τω ν ατομικών βιωμάτων με τη συνακόλουθη έ λ ­ λειψη επικοινωνίας, η πατρίδα ως το σύνολο τω ν ισχύοντων προσωπικών δεδομένων (το προσωπικό εδώ-και-τώρα), η πολυτέλεια ως η ευρύτητα και η ένταση των εμπειριών του βίου (ή/και ως το αντί­ θετο της στέρησης και του αποκλεισμού), ο μονό­ δρομος της δημιουργίας και η οπτική του υποκει­ μένου. Όλα αυτά ως το περιεχόμενο του προσωπικού χω­ ροχρόνου και της αμφίδρομης απομάκρυνσης με­ ταξύ αυτού και του υποκειμένου (ο χωροχρόνος α­ πομακρύνεται από το υποκείμενο ή το υποκείμενο απομακρύνεται από τον προσωπικό του χωροχρόνο;), και έτσι οδηγούμαστε στη δημιουργική ανά­ γνωση του τίτλου του βιβλίου (Στο ξένα) και ό,τι αυτός εισάγει ή κωδικοποιεί. Ο Γ. Βαρβέρης οργανώνει τις συνδηλώσεις του με κοινά, κοινότατα, τρέχοντα, ενίοτε οριακά (γλωσ­ σικά, και όχι μόνο) στοιχεία, αλλά τις διεκπεραιώνει με την κυρίαρχη και πάντοτε ευρηματική χρήση της προσδιοριζόμενης από τον αυτοσαρκασμό και την πικρία μεταφοράς (ο Γ. Βαρβέρης ανήκει ορι­ στικά στους μεγάλους δεξιοτέχνες του είδους) και με τις παντοίες υφολογικές αποκλίσεις-ανακατατάξεις, ενώ αισθητή είναι τόσο η εμπλοκή της αξιω­ ματικής διατύπωσης όσο και η αποτύπωση της αυτοαναφορικότητας της γραφής. Ο λόγος του Βαρβέρη αποκαλύπτει (και εδώ, ή: κυρίως εδώ) δυνατότητα αναστοχασμού τη ς ε ­ μπειρίας, κριτική και αυτοκριτική ικανότητα, απο­ στασιοποίηση - ολόκληρο δηλαδή το κατά τον Jorge Semprun οπλοστάσιο του διανοουμένου. Σ' αυτό το πλαίσιο, ο δημιουργός φαίνεται να προ­ βάλλει ως διαμορφωτής όχι μόνο αισθητικής αλλά και κοινωνικής συνείδησης. ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ

Μνήμη υψηλού λόγου πάνω στην αμμουδιά SAINT-JOHN PERSE

1

Amers [απόσπασμα]

Δοκιμή μετάφρασης: Γιώργος Σεφέρης Εισ.-παρουσ.: Μαίη Σεχάμπ Αθήνα, ίαβριηλίδης, 2001 Σελ. 128

1 1 συλλογή με τον τίτλο Amers αποτελεί τη μεγαΗ λύτερη ποιητική δημιουργία του Γάλλου S. J. 1 1 Perse. Amers είναι τα «Επάκτια Σήματα», οι «Σημαφόροι» στη ναυτική ορολογία. «Το ποίημα του ε ­ πάκτιου σήματος, του απτού και περιορισμένου, έγι­ νε το ποίημα της θάλασσας, της ασύλληπτης και α­ πέραντης... είναι το λίκνο της ανθρωπότητας: το ποίημα, στην αποθέωσή του, δε μπορεί να σκοπεύ­ σει τίποτα λιγότερο! Να εγκωμιάσει την ανθρωπό­ τητα μέσα στις περιδινήσεις της, στις καταιγίδες

Βιβ\ίο που μας φέρνει (ξανά) κο η ά οτη μεγά\η ποίηοη της, στις λαμπερές αυγές της, όπως κι εκείνες της θάλασοας» έγραφε στο βιβλιογραφικό σημείωμα για τον S. J. Perse ο Τάκης Βαρβιτσιώτης. Τα Amers, ένας συνταρακτικός πλους στην οικουμένη, ένας ύ­ μνος στη θάλασσα, πάντα παραπέμπουν στη στε­ ριά. Στην πέτρα - μια από τις απαρχές της υλικής βάσης των πολιτισμών. Ήρθαν οι Τρανωδοί, γυναίκες κατεβαίνοντας από τους στίβους. Σήκωσαν τους βραχίωνες τα μπράτσα σε τιμή της θάλασσας: «ΑΙ είχαμε βγάλει καλύτερα προμαντέματα από το πάτημα τ ' ανθρώπου πάνω στην πέτρα!...»

0 S. J. Perse αναγνώριζε στην πέτρα ένα εμβληματικό υλικό του ελληνισμού. Τον γοήτευε έντονα - ό­ πως άλλωστε τον Σεφέρη.

•Του είπα, καθώς βγάζαμε τα παλτά μας, πως θα 'πρεπε να 'ρθει στην Ελλάδα."Αγαπάτε τις πέτρες;" τον ρώτησα. “Να ιδείτε τις πέτρες μας, όχι τα μάρ­

μαρα". Έτσι που τον εγνώρισα, φαντάστηκα πως αυτό θα μπορούσε να τον ελκύει». Σε μια επιστολή του, δύο χρόνια αργότερα, ο SaintJohn Perse θυμάται: «Άραγε πάντα δεν με μάγευε η πέτρα και η κρυφή της δύναμη; Ο Σεφέρης, Έλληνας ποιητής και καλός ποιητής, για να με δελεάσει, σε ένα δείπνο στην Ουάσιγκτον, και να ταξιδέψω στην Ελλάδα, μου υ­ ποσχόταν ένα τόπο της πέτρας, ένα τόπο γεμάτο πέτρα, και τι πέτρα, την πιο ωραία πέτρα του κό­ σμου». Οι δύο διπλωμάτες, ο Γάλλος Alexis Leger και ο Έλληνας Γεώργιος Σεφεριάδης, νομπελίστες και οι δύο της ποίησης, γνωρίζονταν μεταξύ τους. Και όλα τούτα συνέβαιναν σε μια εποχή όπου οι ποιητές υ­ πέκυπταν στον πειρασμό της ελπίδας: S. J. Perse: Ακούω να μεγαλώνουν τα οστά μιας και­ νούργιας επ οχής στη γη [από το υ ς Ανέμους (Vents)1. Σεφέρης: ...για την ώρα, ας πούμε πως βρισκόμα­ στε στο σημείο που αντιστοιχεί στα φυτά, εκεί που η ρίζα μόλις αρχίζει να πρασινίζει για να γίνει χλόη (από τις Έξι νύχτες στην Ακρόπολη).

0 Σεφέρης τότε είχε μεταφράσει από τη συλλογή Amers το κομμάτι «Ήρθαν οι τραγωδοί». Όλα όσα α­

77

φορούν την εκλεκτική συγγένεια βίου και πολιτείας των S. J. Perse και Γ. Σεφέρη τα διαβάζουμε στην ει­ σαγωγή και παρουσίαση που κάνει η Main Σεχάμπ. Στο τέλος, βλέπουμε τις τρεις μεταφραστικές δοκι­ μές του Σεφέρη ανθολογημένες από το αρχείο του.

0 Saint-John Perse γνώριζε ως ποιητή τον Σεφέρη πριν από τη συνάντησή τους τη δεκαετία του '50 στην Ουάσινγκτον. Στη συνάντηση αυτή ο Σεφέρης είχε σκιαγραφήσει μια προσωπογραφία του SaintJohn Perse περιγράφοντάς τον ως προς την εμφάνι­ ση και το χαρακτήρα (portrait, physique et moral). «Διασταύρωση Chariot και Valery» κατέληγε, για τον τιτάνα της ποίησης που είχε μια δική του, μοναδική πρόσληψη για την Ελλάδα. Μια Ελλάδα που ουδέ­ ποτε γνώρισε στην πραγματικότητα, φοβούμενος μήπως επισκεπτόμενός τη απολέσει την εικόνα που είχε σχηματίσει για τον ελληνισμό. Το βιβλίο μας φέρνει (ξανά) κοντά στη μεγάλη ποί­

ηση - κάτι που είχε τό τε κατά νου ο Σεφέρης όταν μετάφραζε το απόσπασμα από τα Amers. Και δεί­ χνει αυτό που λέει στην Ανθολογία Γαήήικής Ποίη­ σης (όπου θησαυρίζονται σπάνιες πλέον μεταφρά­ σεις ποιημάτων του S. J. Perse) ο Χριστόφορος Λιοντάκης: «Οι υψηλές επιδόσεις στο χώρο της νε­ οελληνικής ποίησης από τα μέσα του περασμένου αιώνα έω ς τις μέρες μας συμπίπτουν χρονικά με τη μετάφραση σημαντικών ξένων ποιητών, επιβε­ βαιώνοντας έτσι τη θέση του Πάουντ ότι 'η λογο­ τεχνία τροφοδοτείται από τη μετάφραση. Τα λογο­ τεχνικά κινήματα, οι λογοτεχνικές αναγεννήσεις έ ­ χουν την αφετηρία τους στη μετάφραση'». Το λα­ μπρό σώμα της νεοελληνικής ποίησης, του Σεφέ­ ρη ειδικότερα, α π οτελεί ά λλω στε την πιο αδιά­ ψευστη μαρτυρία. ΘΑΝ Α. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΜΕΛΕΤΗ

θέματα και πρόοωπα της παιδικής λογοτεχνίας

ί

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

Θέματα παιδικής λογοτεχνίας Αθήνα, Πορα'α, 2001 Σελ. 384

Τ Π λλο ένα βιβλίο της ελληνικής βιβλιογραφίας όΗ η ο υ ο συγγραφέας μάς παρουσιάζει συγκεI Ιντρωμένα μελετήματά του, τα οποία δημοσίευ­ σε στο παρελθόν σε ειδικούς τόμους και περιοδικά. Μια χρήσιμη πρωτοβουλία, η οποία δίνει τη δυνατό­ τητα ατούς νεότερους να γνωρίσουν και να μελετή­ σουν την παλαιότερη δοκιμιογραφία, η οποία είναι, ίσως, άγνωστη και προπαντός δύσκολα προσεγγίσιμη από πολλούς.

0 Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης, λέκτορας του Παι­ δαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών, από φοιτητής ακόμη, είχε 78

δημοσιεύσει ενδιαφέρουσες και αξιόλογες μελέτες για θέματα λογοτεχνίας. Στον παρόντα τόμο έχει

συγκεντρώσει μελετήματά του, της τελευταίας δω­ δεκαετίας περίπου, τα οποία αναφέρονται σε θεματολογική και ειδολογική ομοιογένεια. Όλα τα κείμε­ να, τα οποία παρουσιάζουν θέματα και πρόσωπα της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, έχουν αισθητι­ κό και παιδαγωγικό χαρακτήρα, άπτονται δε ζητημά­ των της ιστορίας, της θεωρίας και της κριτικής της παιδικής μας λογοτεχνίας, αλλά και της ιστορίας της εκπαίδευσης και της γενικής ιστορίας. Ήδη από την περίοδο 1990-1992 τον απασχόλησαν θέματα όπως: «Η λογοτεχνία στο παιδικό ανάγνω­ σμα - Εννοιολογικές οριοθετήοεις», «Η "Παιδική λο­ γοτεχνία" στις ιστορίες της νεοελληνικής λογοτε­ χνίας». 0 ερευνητικός φακός του επικεντρώθηκε αργότερα σε θέματα όπως: «Οι "Αθηναϊκοί ΕπιστολαΓ του Γρηγορίου Ξενόπουλου στη Διάπήασιν των Παίδων (1896-1947)» (που αποτέλεσε και το θέμα της διδακτορικής του διατριβής), «Οι θέσεις του Γρ. Ξενόπουλου για την παιδική λογοτεχνία», «Η γλωσ­ σική παρέμβαση του Γρ. Ξενόπουλου στην (παιδική) λογοτεχνία», «Η Αδεδφούήα μου (1891) του Γρ. Ξε­ νόπουλου: το πρώτο κοινωνικό παιδικό μυθιστόρη­ μα» αλλά και άλλα μ ελετήμα τα για το έργο τω ν Ζαχ. Παπαντωνίου, Mix. Δ. Στασινόπουλου, Δημ. Πά­ κου, Γ. Μπάρτζη. Συνεχίζει με κείμενα για την «Παιδι­

κή λογοτεχνία και (τη) σύγχρονη πραγματικότητα», ανιχνεύοντας τους θεματολογικούς προβληματι­ σμούς τω ν σύγχρονων συγγραφέων, και για την «Κυπριακή λογοτεχνία». Στο τέλος του βιβλίου πα­ ραθέτει κάποιες δημοσιευμένες βιβλιοκρισίες του για βιβλία με θέματα: τη νεοελληνική λογοτεχνία, τη διδακτική της γλώσσας και κειμένων, την κριτική και θεωρία της παιδικής λογοτεχνίας, τη λαϊκή μας παράδοση, το κοινωνικό πρόσωπο της σχολικής μας λογοτεχνίας, κείμενα για μονογραφίες (Πηνελόπη Δέλτα) κ.ά. Μεθοδικός, και κατά σημεία αποκαλυπτικός, ο Κ. Δ. Μαλαφάντης μάς δίνει ενδιαφέροντα επιστημονικά κείμενα, με πλούσια βιβλιογραφική τεκμηρίωση, τα οποία συμβάλλουν στην έρευνα και μελέτη της συ­ γκεκριμένης επιστημονικής περιοχής. Πολύ εύστοχα η Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, καθηγήτρια του Πανεπι­ στημίου Αθηνών, επισημαίνει στον Πρόλογο ότι: «Το βιβλίο αυτό του κ. Μαλαφάντη συμβάλλει, με τις ενδιαφέρουσες μελέτες του, στην προσέγγιση θε­ μάτων της παιδικής λογοτεχνίας, η οποία τα τελ ευ ­ ταία χρόνια έχει κινήσει το ενδιαφέρον ερευνητών και μελετητών».

ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αυτοβιογραφία ενός αιώνα

i

ΜΑΡΣΕΛ ΡΑΪΧ-ΡΑΝΙΤΣΚΙ

Η ζωή μου Μτφρ.: Αλέξανδρος Κυπριώτης Αθήναι, Ίνδικτος, 2001 Σελ. 528

εννήθηκε το 1920 στην Πολωνία από Εβραί­ ους γονείς, παιδί μετοίκησε μαζί με την οικογένειά του στο Βερολίνο όπου ανέπτυξε ισχυ­ ρότατους δεσμούς με τη γερμανική κουλτούρα, προπάντων με τη λογοτεχνία και το θέατρο, μέχρι που βρέθηκε επί γερμανικής κατοχής στο γκέτο

Γ

ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑ ΝΝΗΣ

της Βαρσοβίας όπου επιβίωσε, ως ένα βαθμό, ε ­ πειδή εργάστηκε ως μεταφ ραστής στο Εβραϊκό Συμβούλιο. Οι γονείς του και ο αδερφός του δο­ λοφονήθηκαν στο θάλαμο αερίων. 0 ίδιος κατάφ ερε να αποδράσει από το γκέτο μαζί με τη γυ­ ναίκα του, την Τόσσα. Μετά την απελευθέρωση μπήκε στη μυστική υπηρεσία της Πολωνίας και έ ­ γινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος απ' ό­ που διαγράφηκε, γεγονός με σοβαρές επιπτώσεις. Στην Πολωνία εργάστηκε ως κριτικός λογοτεχνίας γερμανικών κυρίως έργων. Προορισμός του όμως ήταν πάντα η Γερμανία. Ύστερα από τρομακτικές κακουχίες, σωματικές και ψυχικές, επέστρεψε στη Γερμανία όπου άρχισε, εννοείται καθόλου απρό­ σκοπτα, τη ν καριέρα το υ , ως κριτικός λ ο γ ο τε ­ χνίας, για να καταξιωθεί ως ένας από τους εγκυ­ ρότερους και κατά πολλούς σκληρότερους κριτι­ κούς. Σύντομα σχετικά έφ τα σ ε να διευθύνει το λογοτεχνικό τμήμα στην εφημερίδα Frankfurter Allgemeine, ενώ φ ιλοξενεί στη γερμανική τη λ ε ό ­ ραση εκπομπή για το βιβλίο. Αυτή σε γενικές γραμμές είναι η συγκλονιστική ζωή του Μάρσελ Ράιχ-Ρανίτσκι που ξεδιπλώνεται σε πεντακόσιες περίπου σελίδες. Το Η ζωή μου εί­ ναι αναντίρρητα ένα εκπληκτικό βιβλίο. Ο Ράιχ-Ρανίτσκι είναι ένας τρομακτικά νηφάλιος αφηγητής. Εξαιρετικός όταν περιγράφει τη φρίκη, με αδια-

Αυτοβιογραφία που διαβάζεται οαν μυθιστόρημα νόητη ψυχραιμία, οξυδερκέστατος στο σχολιασμό καταξιωμένων λογοτεχνικών έργων, κριτικός, επι­ φυλακτικός και απρόσμενα σαρκαστικός απέναντι στα έντονα βιώματά του, διαλλακτικός για τις ε ύ ­ θραυστες αλλά και πολύτιμες φιλίες του, μεγάθυ­ μος αλλά και αυστηρός για τους ακαταπόνητους εχθρούς του, ευπροσήγορος αλλά και ιδιαίτερα καυστικός προς τους συγγραφείς και καλλιτέχνες, ανηλεής και ταυτόχρονα ισόβια αφοσιωμένος στο γερμανικό έθνος, παντοτινά πιοτός στην τρισυπό­ στατη φύση του, την πολωνική, τη γερμανική και φυσικά την εβραϊκή. Επιζών του Ολοκαυτώματος, ο Ράιχ-Ρανίτσκι μάς αφηγείται τη ζωή του, μια ζωή που θα χαρακτηρι­ ζόταν τουλάχιστον συνταρακτική και επιεικώς μό­ νο πολύπαθη. 0 συγγραφέας Ράιχ-Ρανίτσκι, μολο­ 80

νότι απέχει πια αρκετές δεκαετίες από τα γεγονό­ τα που ιστορεί, δεν εμφανίζεται καθόλου αποστασιοποιημένος. Είναι, άλλωστε, εφικτό να αποστασιοποιηθεί κανείς από το Ολοκαύτωμα, όταν μάλι­ στα το έχει βιώσεί; 0 Ράιχ-Ρανίτσκι μιλάει βεβαίως από την πλευρά του πληγέντος, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει ότι ο αναγνώστης καλείται να του συγχωρήσει εμπάθεια ή ακόμα υπερβολική ευαισθητοηοίηση στο θέμα. Αν και ο συγγραφέας δεν αρνείται τέτο ιες αδυναμίες, α υτές δεν είναι καθόλου ορατές στο έργο του. Εκείνο που τελικά αποκομίζει κανείς από την ανάγνωση είναι η βα­ θιά, η άσβεστη λατρεία για τα γερμανικά έργα, κλασικά και σύγχρονα. 0 Ράιχ-Ρανίτσκι δίπλα στις θηριωδίες τω ν Γερμανών τοποθετεί τα αριστουρ­ γήματα της κουλτούρας τους. Δύο πόλοι αντίθε­ τοι, αντιθετικοί και αντικρουόμενοι που ο ένας δεν αντισταθμίζει τον άλλο, αλλά ο συνδυασμός τους συνιστά τη γερμανική ταυτότητα. «Ήταν Γερμανοί, κι ωστόσο συμπεριφέρθηκαν σαν πολιτισμένοι άν­ θρωποι». Παρόμοιου περιεχομένου νύξεις είναι ε ­ ξαιρετικά σπάνιες στο έργο του Ράιχ-Ρανίτσκι. Αξίζει να επισημανθεί ότι ο συγγραφέας στο φ ο­ βερό εκείνο κεφάλαιο όπου αναφέρεται στα χρό­ νια της παραμονής του στο γκέτο της Βαρσοβίας δεν αναλώνεται σε λεπ τομέρειες σχετικά με τις βαρβαρότητες τω ν Γερμανών, κάτι αναμενόμενο και για το οποίο άλλωστε προσφέρεται το θέμα. 0 Ράιχ-Ρανίτσκι αποδίδει θαυμαστά και σε αιφνιδια­ στικά ήπιους τόνους ένα αέναο και γι' αυτό οδυ­ νηρό αίσθημα φόβου, ενώ παράλληλα προσπαθεί να καταστήσει εμφανείς τις αλλοιώσεις του ψυχι­ σμού από τη μόνιμη και άλογη απειλή του θανά­ του. Ειδικότερα, οι εηιζώντες αυτού του μέγιστου εγκλήματος έχουν να αντιπαλέψουν πολλά και κυ­ ρίως το ότι οφ είλουν τη ζωή τους αποκλειστικά στην τύχη. Βέβαια, η ραχοκοκαλιά του βιβλίου δεν είναι σε καμία περίπτωση το Ολοκαύτωμα. Κεντρικός πυ­ ρήνας του βιβλίου και της ζωής του Ράιχ-Ρανίτσκι είναι, όπως επισημάνθηκε παραπάνω, η γερμανική λογοτεχνία. Αν ο συγγραφέας δεν μπόρεσε να με­ τριάσει τη φρίκη, δεν μπόρεσε και να ξεπεράσει την αγάπη του για τα έργα παλαιών και σύγχρο­ νων Γερμανών λογοτεχνών. Εκεί άλλω στε εστιά­ ζει την προβληματική του, στο πώς δηλαδή μπο­ ρεί ο ίδιος ως Εβραίος, κυρίως, να συγκεράσει μέ­ σα του τον απεριόριστο θαυμασμό του για το γερ­ μανικό πολιτισμό και τα εκλεκτά δημιουργήματά του αλλά και τον αποτροπιασμό του για ένα έθνος

που επιφύλαξε στην ανθρωπότητα τόσο τρόμο. Το βιβλίο του θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εγχειρίδιο του 20ού αιώνα, καθώς καλύπτει ένα ευρύτατο αλλά προπάντων σημαντικό από ιστορι­ κό ενδιαφέρον χρονικό διάστημα, αλλά παράλλη­ λα και ως ευρετήριο της μεταπολεμικής γερμανι­ κής λογοτεχνίας, ακόμα κι αν οι κρίσεις του μπορεί

Το βιβλίο του Μ. Ράιχ-Ρανίτοκι είναι οπωσδήποτε μια θαυμαστή ιοτορία αγάπης να μη μας βρίσκουν πάντα σύμφωνους. Με το πέρας της ανάγνωσης δεν μπορεί κανείς πα­ ρά να επαινέσει αυτό τον άνθρωπο που όχι μόνο τα έβγαλε πέρα -για να καταφύγουμε σε μία κά­ πως μετριοπαθή έκφραση- με το μεγαλύτερο, πι­ θανόν, εφιάλτη του περασμένου αιώνα, αλλά είχε το σθένος και να εργαστεί ακαταπόνητα και οτωικά για τη διάδοση αυτού που πάντα υπήρξε το κατα­ φύγιό του και η μόνιμη και σωτήριος αλλά «αόρα­ τη αποσκευή» του, της γερμανικής λογοτεχνίας. Το βιβλίο του Ράιχ-Ρανίτοκι είναι οπωσδήποτε μια θαυμαστή ιστορία αγάπης. Κι αν ως πρώτη αγάπη της ζωής του προβάλλει η λογοτεχνία, εξίσου εξέχουσα θέση διεκδικεί η γυναίκα του, η Τόσσα, οι α­ ναφορές στην οποία αποτελούν τα πιο λυρικά, ρο­ μαντικά και συγκινητικά μέρη του βιβλίου. Το Η ζωή μου είναι μια αυτοβιογραφία που διαβά­ ζεται σαν μυθιστόρημα, όχι μόνο για την ενάργεια, την ακρίβεια, την ορμητικότητα και το πάθος της αφήγησης αλλά διότι αυτό προβάλλει σαν αίτημα

του ίδιου του συγγραφέα, όπως μπορεί να εικάσει κανείς από τη δόμηση τω ν βιωμάτων του έτσι ώ­ στε να διατηρούν ασίγαστο το ενδιαφέρον του α­ ναγνώστη - κάτι στο οποίο συνέτεινε ασφαλώς και η άρτια μετάφραση του Αλέξανδρου Κυπριώτη. Μια ζωή όμως τόσο οχληρή που εντέλει επεφύλασσε διόλου αμελητέες ευτυχισμένες στιγμές και που εύλογα παραλληλίζεται με αριστοτεχνικά γραμμένο μυθιστόρημα είναι δυνατόν να εγείρει και ενστάσεις ως προς την αληθοφάνειά της. Τέ­ τοιες επιφυλάξεις καλό είναι να αγνοούνται ή και να παραβλέπονται, ιδιαίτερα όταν γίνεται λόγος για έργα όπως αυτό του Ράιχ-Ρανίτσκι, που κατορ­ θώνουν, αν όχι να καταγράφουν μια αντικειμενική εκδοχή της ιστορίας, να μας υποβάλλουν πλούτο γνήσιων συγκινήσεων, να μας μεταγγίζουν οργή και συνάμα να μας πλημμυρίζουν με τρυφερότητα και κατανόηση για τα παράλογα του κόσμου. Ο Ράιχ-Ρανίτοκι διέβλεπε συχνά πίσω από την επι­ φανειακή αποδοχή την καχυποψία που ηροκαλούσε η επιβλητική και καθοριστική παρουσία του στα λογοτεχνικά πράγματα της Γερμανίας. «Βέβαια, όλο και συχνότερα με αποκαλούοαν"Με­ γάλο κριτικό' ή και 'Πάπα της λογοτεχνίας’, αλλά δεν ήταν επ ' ουδενίσίγουρο εάν επρόκειτο για φι­ λικούς χαρακτηρισμούς γεμάτους σεβασμό ή για κακεντρεχείς, χλευαστικές λοιδορίες. Δεν μου διέ­ φευγε ο ειρωνικός, ο υποτιμητικός, ο κοροϊδευτι­ κός υπόγειος τόνος, που είχαν εκείνες οι ετικέτες ή οι ταμπ έλες που προορίζονταν για μένα· δεν μπορούσα V απαλλαγώ από την υποψία, πως ό­ λα, όσα έλεγαν προς τιμήν μου, μου καταλογίζο­ νταν συγχρόνως και με επιβάρυναν». ΛΙΝΑ ΠΑΝΤΑΛΕΩΝ

O S' 8J

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Ένα φιλοσοφικό οκάνδαλο PETER SLOTERDIJK

IΟ

Κανόν«ς για το ανθρωποπάρκο

Απάντηση βτην Επ ιστολή γ ια τ ο ν α νθ ρω π ισ μό του M a rtin H eidegger Μτφρ.: Λεύτερης Αναγνώστου Αθήνα, Scripta, 2001 Σελ. 66

ν'·

Πέτερ Σλότερνταϊκ είναι ο Γερμανός φιλόσο­ φος που το 1999 προκάλεσε ένα από τα μ ε­ γαλύτερα σκάνδαλα στον κόσμο της διανόη­ σης στη μεταπολεμική Γερμανία. Σε μια διάλεξή του, στο πλαίσιο ενός συμποσίου για τον Χάιντεγκερ, ο Σλότερνταϊκ υποστήριξε ότι: «Η εποχή του ανθρωπισμού ως προτύπου σχολής και παιδείας έ ­ χει τελειώσει. Δεν μπορούμε πλέον να διατηρούμε α θλητή σαν α υτούς που δημιουργούσε ο Αρνό Μπρέκερ, ο γλύπτης του Τρίτου Ράιχ. Ο Πέτερ Σλότερντα ϊκ παραδέχεται σε σ υνέντευξή του στην Φιλοσοφική μελέτη που θέτει Dominique Dhonores στην εφημερίδα Le Monde οριομένα ερωτήματα για τα οποία της 11ης Μαΐου 2000 ότι του αρέσει να προκαλεί. Αυτό συνέβη και με το βιβλίο του Κριτική του κυνιο ορίζοντας της εξέλιξης αρχίζει κού λόγου που κυκλοφόρησε το 1985 και τον έκα­ νε διάσημο. Σ' αυτό ο Γερμανός φιλόσοφος δήλω­ να φωτίζεται ενώπιον μας νε τη ρήξη του με την «Παλαιό Αριστερά» της Γερ­ μανίας, έντονα τό τε ακόμη διαποτισμένη από το με τρόπο ασαφή και ανησυχητικό πνεύμα του μαρξισμού. Το βιβλίο αυτό, που κυκλοφορεί στη φροντισμένη έκδοση της «Scripta», θέτει ορισμένα ερωτήματα την ψευδαίσθηση σύμφωνα με την οποία οι σημα­ για τα οποία ο ορίζοντας της εξέλ ιξη ς αρχίζει να ντικές πολιτικές και οικονομικές δομές οργανώνο­ φωτίζεται ενώπιόν μας με τρόπο ασαφή και ανη­ νται με βάση το πρότυπο των λογοτεχνικών κοινω­ συχητικό. Το τέλος του ανθρωπισμού που «ανακοι­ νιών. Η εξημέρωση του ανθρώπου είναι το σημα­ νώνει» ο Σλότερνταϊκ είχε ξα νατεθεί παλαιότερα ντικό στοιχείο που ο ανθρωπισμός δεν έλαβε υπό­ από τον Λουί Αλτουσέρ και τον Κλοντ Λεβί-Στρος ψη του από την αρχαιότητα ως σήμερα». Οι θέσεις στη Γαλλία στα τέλ η της δεκαετίας του 1960. Ο του Σλότερνταϊκ προκάλεσαν έντονη διχογνωμία συνδυασμός ωστόσο της δήλωοης ότι ο ανθρωπι­ καθώς στην υπόθεση μπλέχτηκε όλος ο γερμανι­ σμός έχει πεθάνει με τα ερωτήματα για το μέλλον κός Τύπος, ακόμη και τα λαϊκά έντυπα. Μάλιστα, το που η βιοτεχνολογία επιφυλάσσει στο ανθρώπινο περιοδικό Der Spiegel αφιέρωσε ένα εξώ φ υ λλο είδος υπήρξε καταλυτικός. στην υπόθεση χρησιμοποιώντας την εικόνα ενός ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ 82

Φιλοσοφικές ουζητήοεις Μ ΙΧΑΛΗΣ ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ

4 0

Έρ·δ«ς μεταφιλοσοφίας Αθήνα, Πλέθρον, 2001

Σελ. 192

στοχαστής και εκπαιδευτικός Μιχάλης Καραχάλιος συγκέντρωσε τα δημοσιευμένα και μη φι­ λοσοφικού και κοινωνιολογικού προβληματι­ σμού κείμενά του σ' έναν καλαίσθητο τόμο. Στα δοκίμιά του ο συγγραφέας επιχειρεί να προσεγγί­ σει απόψεις των C. Ryle, Ch. Perelman, Ρ. Ricceur, οι οποίες είναι σχετικές με το φιλοσοφικό επιχείρημα, καθώς αυτές «συνομιλούν» με ανάλογες ιδέες των Αριστοτέλη, Καρτέσιου και Καντ. 0 Perelman, π.χ„ δεν επιτυγχάνει να αποδείξει ότι «υπάρχουν αυστη­ ροί συσχετισμοί μεταξύ μορφών επιχειρημάτων και φιλοσοφικών εγχειρημάτων». Ενδιαφέρον επίσης έ­ χει η συζήτηση, η οποία αφορά στη μεταφορά, όπως αυτή αντιμετωπίστηκε από τον Hegel σύμφωνα με τον οποίο η μεταφορά λειτουργεί κατά τη «διαδικα­ σία της ιδεατοποίησης, της παραγωγής των φιλοσο­ φικών ιδεών», άποψη που αντέκρουσε ο Heidegger επειδή γι' αυτόν «το μεταφορικό δεν υπάρχει παρά στο εσω τερικό τω ν ορίων τη ς μεταφυσικής». Ο Ricceur σημειώνει ότι η «μεταφορά έχει αρχίσει, διότι μαζί με τον ήλιο, έρχονται οι μεταφορές του φωτός, του βλέμματος, του ματιού, κατ' εξοχήν μορφές της ιδεατοποίησης, από το πλατωνικό είδος μέχρι την εγελιανή ιδέα», προεκτείνοντας έτσι το αξίωμα του Derrida σύμφωνα με το οποίο «κάθε φορά που υπάρ­ χει ο ήλιος, η μεταφορά έχει αρχίσει». Ως διαμεσολαβητής ο συγγραφέας επικοινωνεί με

στοχαστές της εποχής μας και με θέματα μεταφιλοσοφίας, δηλαδή με ζητήματα που, αν και δεν είναι κανούρια, τους απασχολούν με έναν πρωτότυπο τρόπο. Έτσι συντελείται ένα είδος μεταφοράς γνώ­ σης με αφορμή ορισμένα «αξιώματα» φιλοσοφικού τύπου. Η γλώσσα, οι γνώσεις αλλά και η ευαισθησία του Μιχάλη Καραχάλιου καθιστούν τα δοκίμιά του ενδιαφέ­ ροντα και λειτουργικά στη διαρκή ανοιχτή συζήτηση των ιδεών, καθώς αυτά αποκαλύπτουν την πολυ­ μορφία των απόψεων μα και τη σύνδεση μέσω της συμφωνίας και της αντίθεσης ακόμα σημαντικών μορφών της φιλοσοφίας. ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

O S ' 83

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΕ

Τάξη και αταξία οτην κοινωνία

ιη ς τάξης ουγκρούεται ή συνοδοιπορεί με την κοινωνιοηογία της παρέκκλισης, ή αν και οι δύο μαζί μπορούν να ενταχθούν σε ένα οργανικό πλαίσιο, αυτό της κοινωνιολογίας της κουλτούρας, όπως ο ίδιος υποστηρίζει. Λέει, λοιπόν, ο Ν. Παναγιωτόπουλος πως οι και­ νούριοι στιγματισμένοι και αποκλεισμένοι πληθυ­ σμοί, οι νέοι τω ν πόλεων, οι χωρίς στέγη, χωρίς

Κατά τονΝ. Παναγιωτόπουλο, οι καινούριοι στιγματισμένοι και αποκλεισμένοι πληθυσμοί, οι νέοι των πόλεων, οι χωρίς οτέγη, «χωρίς χαρτιά» είναι ένα πολύ κρίοιμο κοινωνικό ζήτημα «χαρτιά», χωρίς δουλειά, και η μετατόπιση της διαχείρισης της παρέκκλισης είναι ένα κρίοιμο ζή­ τημα. Έχει δίκιο; Και βέβαια έχει δίκιο, διότι αυτός είναι ο Καιάδας του μέλλοντος, αν όχι του παρό­ ντος, αυτός είναι ο κοινωνικός αποκλεισμός με τις πολυδιάστατες μορφές αποστερήσεων που, ε ­ κτός από την αδυναμία άσκησης κοινωνικών δικαι­ ωμάτων, συνεπάγεται και χαμηλή αυτοεκτίμηση 84

τω ν ίδιων τω ν αποκλεισμένων, οι οποίοι καλού­ νται να επαναπροσαρμοστούν. Την ευθύνη του κοινωνικού αποκλεισμού τη μετατοπίζουμε στους ίδιους, και όσοι αποτυγχάνουν σε αυτή την προ­ σπάθεια επαναπροσαρμογής, όχι του φυσικού πλαισίου, όχι του θεσμικού πλαισίου, όχι του κοι­ νωνικοοικονομικού πλαισίου, αλλά της δικής τους ατομικής επαναπροσαρμογής, τό τε βέβαια «δικαι­ ολογημένα» απορρίπτονται από την κοινωνία. Μια κοινωνία, λοιπόν, τω ν δύο τρίτων που, σύμφωνα και με τον Ν. Παναγιωτόπουλο, είναι μια πολιτική επιλογή, μια αποτυχία πολιτικής και όχι μια αναπό­ φευκτη πραγματικότητα. Και ταυτόχρονα μέσα σε αυτή την αντικοινωνία, σε α υτό τον αντίκοσμο που διαμορφ ώ νεται, οι άνθρωποι αρχίζουν να ζουν έξω από το δίκαιο και πολλές φορές και έξω από τη Δημοκρατία. Από την άλλη μεριά, δεν πρέπει να λησμονούμε, και δε μας αφήνει το βιβλίο να λησμονήσουμε, πως αυτή η παρεκκλίνουσα συμπεριφορά συμβο­ λίζει έναν τρόπο εξέγερσης κατά της κοινωνικής αδικίας, αλλά την ίδια ώρα χρησιμοποιείται και α­ πό την εξουσία ως δικλείδα ασφαλείας. Εκεί που η δυσαρέσκεια σωρεύεται η παρέκκλιση βοηθάει,

σε συμβολικό και όχι μόνο επίπεδο, χην τάξη να επιβάλεται. Το ηττημένο, λοιπόν, άτομο, αυτό το ηττημένο ά­ τομο που προσπαθεί να προσαρμοστεί, δεν μπο­ ρεί να προσαρμοστεί και τελικά εκτρέπ εται, και καθώς εκτρέπ εται συνδέει το ν αποκλεισμό του, την παρέκκλισή του, με την περιθωριοποίησή του. Αλλά ταυτόχρονα μέσα από αυτή τη ν εκτροπή, μέσα από αυτή την παρέκκλιση, το ίδιο αυτό άτο­ μο κάτι θέλει να μας πει, για το ν αντικομφορμισμό, για τη μη ανοχή, ή για το μη στιγματισμό, κα­ θώς εναντιώνεται στην έννοια της συμμόρφωσης. Κι εμείς, με την αποδιοπόμπευσή του, επιβάλλου­ με μια κοινωνική ποινή. Τελικά σε λίγο θα νιώθουν ένοχοι α υτο ί που δ εν μπόρεσαν να προσαρμο­ στούν και να α κολουθήσουν το υ ς κανόνες του κοινωνικού παιχνιδιού. Δεύτερο σημείο από το βιβλίο του Ν. Παναγιωτόπουλου: η κρίση για την οποία γίνεται λόγος σή­ μερα είναι η κρίση μιας ορθοδοξίας, μέρος της ο­ ποίας τυγχάνει και η επιστημολογία της μνησικακίας. Έχει δίκιο; Εγώ νομίζω ότι έχει δίκιο και δεν το ομολογούμε ότι συμφωνούμε μαζί του, καθώς δε θέλουμε να πούμε όλοι μας και να δεχτούμε, ι­ δίως οι επιστήμονες, ότι ζούμε σε έναν κόσμο ό­ που η τάξη, η σταθερότητα και οι βεβαιότητες έ ­ χουν από καιρό αντικατασταθεί από τις δυνατότη­ τες, για να μην πούμε από την κατανομή της πιθα­ νότητας. Δεν υπάρχουν συνταγές, δεν υπάρχουν θεωρίες συνολικής ερμηνείας. Έτσι ο συγγραφέας σημειώνει πως οι εγκληματολόγοι, οι κοινωνιολό­ γοι, οι δικαστές, οι βιολόγοι, οι κοινωνικοί λειτουρ­ γοί, οι φιλόλογοι, ακόμη και οι φιλόσοφοι πρέπει να βρουν ένα νέο τρόπο διεπιστημονικής συνερ­ γασίας, γιατί ο καθένας είναι εγκλωβισμένος σε έ ­

να κουτάκι που το υποστηρίζει, ενώ πλέον η διεπιστημονικότητα, η διάψευση, η αβεβαιότητα, το τυχαίο είναι κοινός παρονομαστής όλων όσοι θε­ ωρούσαν ότι κάποια στιγμή είχαν τη λύση, είχαν έτοιμη συνταγή. Τι μας μένει λοιπόν; Μένει το γεγονός πως το έ ­ γκλημα μας επιτρέπει να αυτοπροσδιοριστούμε. Το έγκλημα θεωρείται δύναμη του Κακού, εναντίον τη ς οποίας πρέπει να αγωνιστούμε, να απαλλα­ γούμε από τη μαζική ενοχή, να καθησυχάσουμε τις α ρχέγονες φ οβίες μας: είσαι ή με αυτούς ή με μας, είσαι ή με την τάξη ή με τους εγκληματίες. Κι έτσι λοιπόν η ιδεοληψία του εγκλήματος γεννάει την εγκληματοφοβία, αποφέρει κέρδος στους επαγγελματίες του φόβου και, το χειρότερο, το κοι­ νωνικό σύστημα γεννάει, κατασκευάζει τον εγκλη­ ματία, αλλά και ο εγκληματίας με τη σειρά του όχι μόνο συντηρεί, αλλά συχνά συμβάλλει στην πε­ ραιτέρω ανάπτυξη του συστήματος. Πρόκειται για εξα ιρετικό βιβλίο, με πρωτότυπη γραφή, έστω και αν ώ ρες ώ ρες σε κουράζει, σε στενοχωρεί, σε στριμώχνει. Έχει ενιαία σκέψη, ό­ λο το βιβλίο διατρέχει η ίδια άποψη, η ίδια αφετη­ ρία, η ίδια γραμμή, ενώ στη βιβλιογραφία του επι­ χειρεί άνοιγμα σε μη ειδικούς. Έχει άποψη, δεν το «παίζει» ναι μεν αλλά. Όλα αυτά είναι κρίσιμα και χρήσιμα. Ερώτημα: πόσο αντέχει η ελληνική κοι­ νωνία, η ομάδα των κοινωνιολόγων και τα τμήμα­ τα κοινωνιολογίας της χώρας μας ένα τέτοιο απο­ μυθοποιητικό αναστοχασμό; Αυτό είναι ένα μέγα ζητούμενο και ελπίζω να μη συμβεί αυτό που συ­ χνά συμβαίνει, να κρατάμε τον αναστοχασμό και να πυροβολούμε τον αναστοχαστή. ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΟΥΣΗΣ

O S " 85

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Βρεφική ψυχολογία LYNNE MURRAY, LIZ ANDREWS

1

Τα βρέφη Scv είναι μωρά Ο κ οιν ω ν ικό ς κ όσ μο ς του βρέφους

Επιστ. επιμ.: Γιάννης Κουγιουμουτζάκης Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001 Σελ. 176

ο βιβλίο, γραμμένο από δύο Αγγλίδεςειδικούς με πλούσια ερευνητική και επαγγελματική δραστη­ ριότητα στον τομέα της βρεφικής ανάπτυξης, πε­ ριγράφει με τρόπο απλό, κατανοητό, αλλά και επι­ στημονικό και μέσα από πλούσιο και απολαυστικό φωτογραφικό υλικό, τις κοινωνικές, αντιληπτικές, νοητικές, συναισθηματικές και κινητικές ικανότητες των νεογνών και των βρεφών. Στηρίζεται στα πλέον πρόσφατα ερευνητικά ευρήματα για τη βρεφική ψυ­ χολογία και αναθεωρεί τις απόψεις που υποτιμούσαν τις ικανότητες και τα βιώματα των βρεφών. Επίσης, τονίζεται η συν-ανάπτυξη γονέα-βρέφους μέσα από τη μεταξύ τους επικοινωνία. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά διαφωτιστικό πάνω στο

Τ

86

θέμα βιβλίο, χρήσιμο για όλους τους ειδικούς της α­ νάπτυξης και της υγείας των βρεφών, τους φοιτητές των αντίστοιχων πανεπιστημιακών τμημάτων, αλλά και στους γονείς, στους οποίους προτείνει πρακτι­ κούς τρόπους για να βοηθήσουν την ανάπτυξη του παιδιού τους. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Μια Εναλλακτική αντίληψη της καπιταλιοτικής εργασίας W ILLIAM LAZONICK

Η οργάνωση των <πιχ«ιρήσ«ων και ο μύθος της οικονομίας της αγοράς Αθήνα, Πανιπιοτημιακίς Εκδόσεις Κρήτης, 2001 Σελ. 519 Π ολλοί ειδικοί αναλυτές έχουν υποστηρίξει ότι 1 1 στη διάρκεια του 20ού αιώνα η ανάπτυξη και η χρήση των συλλογικών ή οργανωτικών ικανοτή­ των αποκτούσαν όλο και μεγαλύτερη σημασία στην προσπάθεια των επιχειρήσεων να κερδίσουν και να διατηρήσουν ένα διεθνές συγκριτικό πλεονέκτημα. Η χρήσιμη μελέτη του Lazonick παρακολουθεί την ανά­ πτυξη συλλογικών ικανοτήτων στο εσωτερικό κορυ­ φαίων ιδιωτικών επιχειρήσεων στη Μ. Βρετανία, στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία.

II

Χρήοψη μελέτη που παρακολουθεί την ανάπτυξη συλλογικών κοινοτήτων οτο εσωτερικό κορυφαίων ιδιωτικών επιχειρήοεων οτη Μ. Βρετανία, στις ΗΠΑ και οτην Ιαπωνία Το βιβλίο εξηγεί το πέρασμα της βιομηχανικής ηγεμο­ νίας από τη Μ. Βρετανία στις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές του αιώνα και από τις Ηνωμένες Πολιτείες στην Ιαπωνία πιο πρόσφατα, βάσει της μεταβολής των ε ­ πενδυτικών στρατηγικών και των οργανωτικών δομών τω ν βιομηχανικών επιχειρήσεων σ' αυτά τα έθνη. Ασκεί κριτική στην αδυναμία των οικονομολόγων να

κατανοήσουν αυτές τις ιστορικές αλλαγές. 0 William Lazonick δείχνει ότι αυτή η διανοητική αδυναμία δεν είναι εγγενής στην οικονομική επιστήμη· η οικονομική σκέψη διαθέτει σημαντικές παραδόσεις τις οποίες το κυρίαρχο ρεύμα των οικονομολόγων απλώς αγνόησε. Το πρόβλημα βρίσκεται στη στατική μεθοδολογία και στην ατομικιστική ιδεολογία που οι ορθόδοξοι οικονο­ μολόγοι ονομάζουν «επιστήμη». Το βιβλίο δείχνει το πώς τα οικονομικά ως ακαδημαϊκός κλάδος θα μπο­ ρούσαν να ξαναβρούν την επαφή τους με τον πραγ­ ματικό κόσμο μέσα από την ιστορική ανάλυση και τη μελέτη της μεταβαλλόμενης σχέσης ανάμεσα σε ά­ τομα και οργανώσεις στις ηγεμονικές καπιταλιστικές οικονομίες.

0 Lazonick καταφέρνει να καταδείξει την ανάγκη για μια εναλλακτική αντίληψη της καπιταλιστικής οικονο­ μίας που να μπορεί να ερμηνεύσει τις μετατοπίσεις της παγκόσμιας βιομηχανικής ηγεμονίας και να προ­ σαρμόσει την οικονομική επιστήμη σ' αυτά που κάπο­ τε θεωρούνταν «μεγάλα ερωτήματα». Το θεωρητικό πλαίσιο του Lazonick θεμελιώνεται στις βασικές έννοι­ ες του κόστους, θέτοντας το ερώτημα σχετικά με το πώς η επιχειρηματική οργάνωση μπορεί να επιτύχει 87

mmm*

Τα έργα του Νίτσε σε καινούργιες μεταφράσεις του Ζήση Σαρίκα: • Γενεαλογία της ηθικής • Η θέληση για δύναμη • Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα • Πέρα από το καλό και το κακό • Το λυκόφως των ειδώλων Ίδε ο άνθρωπος - Αντίχριστος • Γέννηση της τραγωδίας • Πωλ Βιριλιό, Η διαδικασ ία τ η ς σιωπής • Ζαν Μπωντριγιάρ, Συνθήμ α τα • Τσβετάν Τόντοροφ, Α π ένα ντι σ το ακραίο • Ασγκερ Γιόρν, Π ερ ί μο ρφ ής • Νταίηβιντ Ρήσμαν, Το μ οναχικό π λήθος • Καρλ Πολάνυι, Ο μεγάλος μετασχηματισμός • Λιούις Μάμφορντ, Η ιστορία τω ν ουτοπιώ ν • Χρ. Τσολάκης, Τη γ λώ σ σ α μού έ δ ω σ α ν ε λ λ η ν ικ ή (δ ύ ο τόμ οι) • Ν. Μουτσόπουλος, Διαδ ρ ομ ή α υ το γ ν ω σ ία ς (τρ ε ις τόμοι) • Γ. Χουρμουζιάδης, Λ ό γ ια απ ό χώ μα • Θωμάς Κοροβίνης, Ο Μ άρκος σ το χαρέμι • Φούλα Λαμπελέ, ίο (διηγήματα)

και να διατηρήσει ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα προ­ ωθώντας τη δημιουργία νέων δομών κόστους. Συνοψίζοντας τη συγκριτική ιστορία της καπιταλιστι­ κής ανάπτυξης σε Μ. Βρετανία, ΗΠΑ και Ιαπωνία, δεί­ χνει την αυξανόμενη σημασία που έχει ο σχεδιασμέ­ νος συνδυασμός για την επίτευξη και διατήρηση α­ νταγωνιστικών πλεονεκτημάτων. Επίσης, ο συγγρα­ φέας δίνει μια γενική αντίληψη των διαπλεκόμενων ρόλων που έχουν οι οργανώσεις και οι αγορές στη σύγχρονη καπιταλιστική οικονομία. Μέσα από την κρι­ τική αποτίμηση των θεωριών για την οικονομική ανά­ πτυξη που ανέπτυξαν τρεις εξέχοντες οικονομολόγοι, οι Καρλ Μαρξ, ο Τζότζεφ Σουμπέτερ και ο Άλφρεντ Μάρσαλ, ο Lazonick αποδεικνύει ότι η αποτυχία των σύγχρονων οικονομολόγων της κυρίαρχης τάσης να συγκροτήσουν μια θεωρία που να εφαρμόζεται στην καπιταλιστική ανάπτυξη δεν μπορεί να αποδοθεί στην απουσία μιας σχετικής θεωρίας στην ιστορία της οικο­ νομικής σκέψης. Όπως σημειώνει ο William Lazonick στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης, μετά τη δημοσίευση αυτής της μελέτης του το 1991, σε νέες δημοσιεύσεις του κατάφερε, ξεκινώντας από την έννοια της «οργανωτικής ολοκλήρωσης», να εμβαθύνει ταυτοχρόνως στις λει­ τουργικές και ιεραρχικές δομές των βάσεων των δ ε­ ξιοτήτων που διαφοροποιούν την οργάνωση της ερ­ γασίας στη Μ. Βρετανία, την Ιαπωνία και τις ΗΠΑ, κα­ θώς και να δείξει πώς οι βάσεις των δεξιοτήτων άλ­ λαξαν στη διάρκεια του χρόνου. Ειδικότερα από το 1994, σε συνεργασία με τη Μαίρη 0' Σάλιβαν, μπόρε­ σαν να επεκτείνουν τη συγκριτική ανάλυση της δια­ μόρφωσης των δεξιοτήτων και της οργανωτικής ολο­ κλήρωσης και στην περίπτωση της Γερμανίας. Το πραγματικά σημαντικό βιβλίο του Lazonick μάς δί­ νει τις βασικές γραμμές των στοιχείων μιας θεωρίας της καινοτομικής επιχείρησης τύπου Σουμπέτερ, σύμ­ φωνα με την οποία οι επιχειρήσεις διαμορφώνουν τη σύνθεση του κόστους τους μέσω των επενδυτικών στρατηγικών τους και των οργανωτικών δομών τους, αντί να παίρνουν ως δεδομένα την τεχνολογία και τις αγορές των συντελεστών πάνω στις οποίες διαμορ­ φώνεται το κόστος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιά­ ζουν τα δύο τελευταία κεφάλαια του βιβλίου, που έ­ χουν σκοπό να βοηθήσουν στην υπέρβαση των ιδεο­ λογικών περιορισμών οι οποίοι καθιστούν τους οικο­ νομολόγους της κυρίαρχης τάσης σε μεγάλο βαθμό ανίκανους να κατανοήσουν τη διαδικασία της καπιτα­ λιστικής ανάπτυξης και τις μετατοπίσεις στο διεθνές ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Μετασχηματισμοί Δεξιάς και Αριστερός I

I

ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ

Η δημοκρατία της συγκίνησης

fitij Αθήνα, Πόλις, 2001 ■ Σελ. 152 α τελ ευ τα ία χρόνια, και ειδικότερα μετά το 1996, όταν τις τύχες της χώρας ανέλαβε ο Κώ­ στας Σημίτης έχοντας στις αναπεπταμένες ση­ μαίες του το σύνθημα του εκσυγχρονισμού, σημει­ ώθηκαν σημαντικές μεταβολές στο πολιτικό σκηνικό της χώρας. Οι διαιρετικές τομές που τη χαρακτήρι­ ζαν και με τις οποίες πορεύτηκε επί πολλές δεκαε­ τίες υποχώρησαν και τη θέση τους κατέλαβαν άλ­ λες -παράδοξες από πρώτη ανάγνωση- αντιθέσεις. Το σχήμα Αριστερά-Δεξιά το οποίο αναπτύχθηκε διαζευκτικά, στηριζόμενο σε μια ορισμένου τύπου ανάλυση για το κοινωνικό πρόβλημα, για τις πολιτι­ κές επιλογές, για τις οικονομικές προτεραιότητες

ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ Η Δ Η Μ Ο Κ Ρ Α Τ ΙΑ Τ Η Σ ΣΥΓΚΙΝΗΣΗΣ

Τ

Το γιατί η Δεξιά μιλάει οαν τηνΑριοτερά και το γιατί η Αριοτερά ουμπεριφέρεται όπως η Δεξιά είναι το ερώτημα που απασχολεί τονΑ. Πανταξόπουλο και για τις διεθνείς σχέσεις, αντλώντας την ιδεολο­ γική «νομιμοποίησή» του από την πολυδαίδαλη πο­ ρεία των ιδεών του διαφωτισμού, και το οποίο δημι­ ούργησε τις απαραίτητες συναινέσεις στο εκλογικό σώμα, άγγιξε τα εννοιολογικά όριά του. Φάνηκε ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει με τον κλασικά σταθε­ ροποιητικό τρόπο του. Η σύγκρουση ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό και τον

αντιεκσυγχρονισμό, με επίδικο αντικείμενο τα λεγό­ μενο εθνικά θέματα, ξέφυγε από τα κομματικά σύ­ νορα ή, για να ακριβολογούμε, τα διέρρηξε, ισοπε­ δώνοντας παραδόσεις, εξοβελίζοντας ιδεολογικές σταθερές, συγχωνεύοντας ιστορικές αναφορές και συναισθηματικές φορτίσεις. Το γιατί η Δεξιά μιλάει σαν την Αριστερό και το γιατί η Αριστερά συμπεριφέρεται όπως η Δεξιά είναι το ερώτημα που απα­ σχολεί τον Ανδρέα Πανταζόπουλο στο εξαιρετικό βιβλίο του. Η ταυτότητα των απόψεων και των προσεγγίσεων, η συνάφεια τω ν πολιτικών μηνυμάτων που εκπέφθηκαν από τους δύο χώρους καθώς και η ομοιότη­ τα στις εκδηλώσεις συγκίνησης που εκλύθηκε από το δημόσιο λόγο παραγόντων της Δεξιάς και της Αριστερός με αφορμή την κρίση τω ν Ιμιών και την υπόθεση Οτσαλάν ήταν το ερέθισμα για το συγγρα­ φέα. Ο αντιαμερικανισμός και ο αντιιμπεριαλισμός, κλασικά μοτίβα στον ιστορικό λόγο της παραδοσια­ κής Αριστερός, ενσωματώνονται μαχητικά στις πα­ ρεμβάσεις επιφανών εκπροσώπων της συντήρησης, δοκιμάζοντας την αντοχή των αρμών που συγκρο­ 89

τούν το ιδεολογικό σώμα της παράταξης. 0 εθνικι­ σμός -προνομιακό πεδίο της Δεξιάς- μπολιάζει τη ρητορική της Αριστερός και παράγει στάσεις ξένες προς την παράδοσή της. Το ζητούμενο είναι ποια από τις δύο συσσωματώ­ σεις έχει την ιδεολογική ηγεμονία. Πλησίασε η Δεξιά την Αριστερά ή συνέβη το αντίστροφο; 0 Α. Πανταζόπουλος ισχυρίζεται ότι: «Η σύγκλιση αυτή δενεπι-

ΟΑ. Πανταζόπουλος γνωρίζει καλά το αηικείμενο και εχει τις απαραίτητες θεωρητικές αποοκευες για να όιεκπεραιώοει το έργο του τελείται κάπουίανάμεσα' σε αριστερά και δεξιά, σε έναν ιδεατό κεντρώο χώρο. Δεν επ ιτελούν και οι δύο αυτοί πόλοι αντιστοίχως ισάριθμα βήματα προκειμένου να συναντηθούν σ ' ένα υποθετικό ιδεατό “μ έσον. Η σύγκλιση επισυμβαίνει κυρίως από την πλευρά της αριστερός, αφού είναι ιδιαίτερα αυτή η οποία, εγκαταλείποντας μια προηγούμενη θεωρητι­ κή, αναλυτική και πολιτική αρματωσιά για την ερμη­ νεία και την αλλαγή του κόσμου, συναντά πάνω σ' ένα πρωτόγνωρο γι' αυτήν έδαφος κατ' εξοχήν συ­ ντηρητικά πάθη και ευαισθησίες». Κατά τον Α. Πανταζόπουλο, μετασχηματισμοί παρα­ τηρούνται και στη Δεξιά: «0 μετασχηματισμός της συνίσταται στο γεγονός ότι ο όποιος ιδεολογικός φι­ λελευθερισμός της, ενδεχομένως αποτέλεσμα της προσχώρησής της στο νεοφιλελευθερισμό, μολύνεται από τον εθνικισμό. Το αποτέλεσμα της πρό­ σμειξης αυτής είναι η συγκρότηση ενός εθνικο-φιλελεύ θερ ο υ, και ως τέτο ιο υ κατεξοχήν μεταμο­ ντέρνου, αμαλγάματος αντιπολιτικών, εθνοκεντρικών, ακόμη κι ακροδεξιών τάσεων. Μια συντηρητική αριστερά και μια εθνικοφιλελεύθερη δεξιά επ ιλέ­ γουν να μιλήσουν, τελικά, γλώσσα κοινή, τη ρομα­ ντικής υφής νεογλώσσα των ματαιωμένων αξιών της εθνικής κοινότητας». Εκτός από την καθαρή επικοινωνία Αριστεράς-Δεξιάς στο συμβολικό και στο πραγματικό επίπεδο, μια αντίθεση διαπερνά το σύνολο του πολιτικού κό­ σμου: η αναμέτρηση μεταξύ εκσυγχρονισμού και α-

ντιεκσυγχρονισμού. Οι εκσυγχρονιστικές αντιλήψεις όπως και οι αντίρροπές τους επιχωριάζουν σ' όλους τους σχηματισμούς. Η τομή είναι οριζόντια. Η σύ­ γκρουση είναι ανελέητη και το αποτέλεσμα αμφίβο­ λο. Αυτό φαίνεται να πιστεύει και ο Α. Πανταζόπουλ ο ς ,«αφού η τυραννία του εθνικού αναβαθμίζεται και τροφοδοτείται από την παγκοσμιοποίηση του κόσμου». ΥΓ.: Το θέμα που πραγματεύεται ο συγγραφέας εί­ ναι πολύπλοκο. Ακόμη δεν έχουν διαμορφωθεί οριστικώς οι συντεταγμένες που το ορίζουν. Η ρευστό­ τητα της κατάστασης επιτρέπει κάποιες μη διαυγείς προσεγγίσεις και κατά τούτο δικαιολογείται ένας λόγος εσκεμμένα σύνθετος, ερμητικός και επιτη­ δευμένα ασαφής. Όμως άλλο αυτό και άλλο η παν­ δαισία των λεκτικών ακκισμών στην οποία καταφεύ­ γει ο Α. Πανταζόπουλος για να πει πράγματα που μπορούν να ειπωθούν με λιγότερο περίπλοκο τρό­ πο χωρίς να ακυρωθεί η ουσία τους. Οι μακροπερίοδοι, οι πολλές παρένθετες προτάσεις και οι νεολο­ γισμοί σε μεγάλη έκταση υπονομεύουν το εγχείρη­ μα, προκαλούν διανοητική κόπωση ακόμη και σε υ­ ποψιασμένους αναγνώστες. Όταν φτάνεις στο ση­ μείο να διαβάζεις δύο και τρεις φορές μία παράγρα­ φο για να εντοπίσεις την άποψη του συγγραφέα που είναι σαδιστικά κρυμμένη πίσω από περίτεχνες διατυπώσεις, ελάχιστα κατατοπιστικές, και τα υτό­ χρονα βρίσκεται περικυκλωμένη από πλήθος παρα­ πομπών σε έργα άλλων συγγραφέων, αναρωτιέσαι αν έχει πλήρη εποπτεία του ζητήματος που εξετά ­ ζει ή μήπως έχει προσβληθεί από το μικρόβιο της ε ­ πίδειξης γνώσεων. Νομίζουμε ότι στην προκειμένη περίπτωση ισχύει το δεύτερο. Ο Α. Πανταζόπουλος γνωρίζει καλά το αντικείμενο και έχει τις απαραίτη­ τες θεωρητικές αποσκευές για να διεκπεραιώσει το έργο του. Δυστυχώς όμως κι αυτός, όπως πολλοί άλλοι που θήτευσαν σε γαλλικό πανεπιστήμια, δεί­ χνει να θυσιάζει το περιεχόμενο χάριν της μορφής, εμποδίζοντας έτσι τον αναγνώστη να επικοινωνήσει με το υλικό του. Είναι κρίμα γιατί το τελικό προϊόν είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, έστω κι αν απαιτείται να καταβάλεις μεγάλη προσπάθεια για να το προσλάβεις. ΤΑΣΟΣ ΠΑΠΠΑΣ

Το μέλλον της Ευρώπης και η Ελλάδα ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ (επιμ.)

1

Από το Άμστερνταμ στη Νίκαια

Η Ευρώπη κ αι η Ελλάδα στη Ν έα Εποχή Αθήνα, Κριτική, 2001 Σελ. 582 Α Π Ο ΤΟ Α Μ Σ Τ Ε Ρ Ν Τ Α Μ Σ Τ Η Ν ΙΚΑΙΑ

ε μια εποχή έντονης αναζήτησης για το μέλλον της Ευρώπης, τα κείμενα που με την επιμέλεια %WnkH του Σωτήρη Ντάλη χαρτογραφούν σ' αυτό τον τόμο την πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης α­ πό τη Διακυβερνητική του Άμστερνταμ ως την πρό­ σελίδες, συμπυκνώνει με ακρίβεια και σαφήνεια όλο σφατη της Νίκαιας προσφέρουν αφενός πληροφό­ αυτό το πολύπλευρο και πολύμορφο σύνολο του ση­ ρηση και α φετέρου προκαλούν προβληματισμό. μερινού ευρωπαϊκού προβληματισμού. Παρέχει έτσι Πρόκειται είτε για κείμενα που υπό μορφή άρθρων με αντικειμενικότητα το πλαίσιο εκείνο μέσα στο ο ­ ή ομιλιών έχουν ήδη δημόσια αλλά σποραδικά αναποίο κινείται σήμερα η αγωνιώδης αναζήτηση της μελλοντικής μορφής της Ευρώπης. Το αισθανόμαστε όλοι πως αυτό είναι το κεντρικό πρόβλημα και το με­ γάλο στοίχημα για όλες τις χώρες που σαν τη δική Βοήθημα γι'αυτόν που Βέ\ει να μας έχουν πια συνδέσει όχι απλώς το νόμισμά τους, έχει ο\οκ\ηρωμένη εικόνα για το αλλά ολόκληρο το πολιτικό μέλλον των λαών τους με το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Η κατάρρευση του διπο­ πού βρισκόμαστε οήμερα λισμού πριν από μια δεκαετία φανέρωσε σταδιακά τις συνέπειές της. Μέσα στη δεκαετία όμως που πέρασε γίνεται αισθητό πως ανακύπτουν συνεχώς νέα, δια­ λύσει τα ευρωπαϊκά προβλήματα στην εξέλιξή τους φορετικά προβλήματα που ζητούν την αντιμετώπισή είτε για κείμενα που γράφτηκαν ειδικά γι' αυτή την τους. Είτε πρόκειται για τους τριγμούς της ευρωατλαέκδοση. Άλλα προέρχονται από τις κυριότερες πο­ ντικής σχέσης είτε για τα τύμπανα του πολέμου στα λιτικές προσωπικότητες του ελληνικού πολιτικού σύνορά μας. Όλος ο προβληματισμός που αναπτύ­ χώρου, άλλα από μεγάλους Ευρωπαίους πρωταγω­ χθηκε και εξελίχθηκε από το Μάαστριχτ στο Άμστερ­ νιστές της ευρωπαϊκής προσπάθειας. Πολλά από ε ­ νταμ και από κει στη Νίκαια φωτίζεται πολύπλευρα ρευνητές ή στοχαστές από τον ελληνικό και το διε­ στα εξήντα οκτώ κείμενα που παρουσιάζει ο τόμος θνή χώρο. Καλύπτουν το ευρύτερο δυνατό φάσμα αυτός σε εννέα συστηματικές ενότητες. Δεν είναι α­ προβλημάτων, από το γενικότατο ερώτημα για τη πλώς ανάγνωσμα, είναι βοήθημα γι' αυτόν που θέλει μελλοντική διάρθρωση της Ευρώπης μέχρι τα ειδι­ να έχει ολοκληρωμένη εικόνα για το πού βρισκόμα­ κότερα θέματα όπως είναι το μέλλον του ευρώ ή οι στε σήμερα και γι' αυτόν που αισθάνεται την ανάγκη ευρωατλαντικές σχέσεις. Και επιπλέον (κάτι πολύτι­ να σκεφτεί ή ακόμη και να προτείνει προς ποια κατεύ­ μο για κάθε σοβαρό μελετητή) παρατίθενται αυτού­ θυνση να προχωρήσουμε αύριο. σια κείμενα επίσημων εκθέσεων, ψηφισμάτων, απο­ φάσεων κ.λπ. που είναι απαραίτητα γι' αυτόν που ΒΥΡΩΝ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ θέλει να ανατρέχει στις πρωτογενείς πηγές. Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης όμως θα έκανε καλά να αρχίσει την ανάγνωση από το... τέλος, δηλαδή α­ πό το Επίμετρο, όπου ο Σ. Ντάλης, μέσα σε σαράντα

ί

91

ΓΛΩΣΣΑ

Οι πολιτικές διαοτάοεις της διαμάχης για τη γλώσσα ΑΝΝΑ ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ

Η γλώσσα και το έθνος 1880-1980 Εκατό χρ ό ν ια αγ ώ νες γ ια τη ν αυ θεντική ε λλη ν ικ ή γλώ σσα Αθήνα, Αλιξάνίρτια, 2001 Σελ. 202

ΑΝΝΑ ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ

Η ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣ

«να μεγαλώοουμε, να περπατούμε με τα δικά μας ποδάρια, να συλλογιούμαστε με το κεφάλι μας, να βλέπουμε με τα μάτια μας, να μιλούμε δική μας γλώσσα» Το ταξίδι μου, Γ. Ψυχάρης

I I εκδοτική παραγωγή του 2001 μετά την κορυφαία Η έκδοση Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας. Από τις 1 1 αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας (εκδόσεις «Ίδρυμα Νεοελληνι­ κών Σπουδών Μ. Τριανταφυλλίδη») μας προσφέρει μια δεύτερη ευκαιρία για τη νηφάλια προσέγγιση της

Το ιστορικό γλωσσικό ζήτημα ως πολιτικό φαινόμενο και η σύνδεση της διαμάχης για τη γλώοοα με την εθνική ταυτότητα ιστορίας της γλώοσας μέσα από τη συστηματική κρι­ τική πολλών γλωσσικών μυθολογιών. Πεδίο μελέτης αυτή τη φορά είναι τα νεότερα χρόνια (από το 1880 έως σήμερα) και κύριοι άξονες το ιστορικό γλωσσικό ζήτημα ως πολιτικό φαινόμενο και η σύνδεση της δια­ μάχης για τη γλώσσα με την εθνική ταυτότητα. Της προσέγγισης του πρώτου άξονα προηγείται ένα σύντομο αλλά περιεκτικό ιστοριογραφικό διάγραμμα όπου καταγράφονται οι συμβολικοί σταθμοί στη δια­ μάχη για την εθνική γλώσσα από την εμφάνισή της 92

(1800) έως τα τελευταία χρόνια. Στη συνέχεια ερμη­ νεύεται γιατί η κυρίαρχη πολιτική ερμηνεία για τη γλωσσική διαμάχη στους κόλπους του δημοτικισμού η οποία συνδέει την καθαρεύουσα με τις πιο αντι­ δραστικές πολιτικές-κοινωνικές δυνάμεις και τη δη­ μοτική με τις προοδευτικές και μεταρρυθμιστικές κοινωνικά δυνάμεις, σταδιακά κατά την περίοδο του μεσοπολέμου αναιρείται από τους ίδιους τους δη­ μοτικιστές. Η αντίφαση αυτή οφείλεται αρχικά στην έκπληξη και απορία που αισθάνονται οι εκπρόσωποι του δημοτικι­ σμού όχι τόσο από την καθιέρωση της καθαρεύουσας ως επίσημης γλώσσας στο Σύνταγμα του 1911, αφού κατανόησαν τη συμβιβαστική στάση του Βενιζέλου, αλλά κυρίως από την ήττα της εκπαιδευτικής μεταρ­ ρύθμισης του 1917, την οποία πρότειναν και εφάρμο­ σαν από επίσημες θέσεις στη διοίκηση της εκπαίδευ­ σης οι επικεφαλής του Εκπαιδευτικού Ομίλου (Δελμούζος, Γληνός, Τριανταφυλλίδης). Την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 ακο­ λούθησε η πλήρης ανατροπή των μεταρρυθμιστικών μέτρων του 1917 με τα οποία εισάγεται η δημοτική

γλώσσα στο υποχρεωτικό σχολείο και διδάσκονται βι­ βλία γραμμένα στη δημοτική. Αυτή η ανατροπή και η επιστροφή στην καθαρεύουσα με το ν εξοβελισμό των νέων βιβλίων από τα σχολεία προκάλεσε μεγάλη έκπληξη στους δημοτικιστές, επειδή θεωρούσαν ότι είχε αποδειχθεί η τεράστια εθνική αλλά και εκπαιδευ­ τική σημασία της δημοτικής. Αυτή η έκπληξη θα τους οδηγήσει, διαπιστώνει η Ά. Φραγκουδάκη, σε μια πρώτη παρερμηνεία. Να αποδώσουν τη ν ευθύνη στην ίδια την πολιτική, πιστεύοντας ότι το γλωσσικό ζήτημα ως μείζον εθνικό ζήτημα πρέπει να τοποθετη­ θεί πέρα και πάνω από πολιτικές πεποιθήσεις. Αυτή η παρερμηνεία των πολιτικών εξελίξεων τότε αλλά και ολόκληρη την εικοσαετία που ακολουθεί θα οδηγήσει τους περισσότερους δημοτικιστές σε ιδεολογικό α­ διέξοδο με την παγίδευσή τους στο ρόλο του «καθα­ ρού» διανοούμενου που είναι μακριά από πολιτικές ε-

Νηφάλιο προσέγγιση της ιστορίας της γλώσσας μέοα από τη ουοτηματική κριτική πολλών γλωσσικών μυθολογιών πιρροές ή μάλλον περιφρονεί την πολιτική και τον «κομματισμό». Μια δεύτερη παρερμηνεία της παρεμπόδισης καθιέ­ ρωσης της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας συνδέε­ ται με την παρανόηση της προσπάθειας του Εκπαι­ δευτικού Ομίλου να εντοπίσει τη δράση του στην εκ­ παίδευση με στόχο μέσα από την καθιέρωση της δη­ μοτικής γλώσσας στο σχολείο να μεταδώσει πιο εύ ­ κολα τις γλωσσικές και ιδεολογικές του θέσεις στην κοινωνία. Αυτή η τακτική, παρότι παρανοήθηκε ως συμβιβασμός από τους κλασικούς δημοτικιστές (Ψυχάρη, Εφταλιώτη κ.ά.), οδήγησε στη διαμόρφωση της πρότυπης δημοτικής, η οποία θα αρχίσει να χρησιμο­ ποιείται από ευρύ φάσμα σημαντικών διανοουμένων, θα προσδώσει νέες διαστάσεις στην κοινωνική χρήση της δημοτικής γλώσσας και θα περιορίσει την κοινωνι­ κή λειτουργία τη ς καθαρεύουσας ως «ανώτερης» γλώσσας. Από τα προηγούμενα αλλά και από την όλη ανάλυση της Ά. Φραγκουδάκη διαφαίνεται ότι η μη καθιέρωση της δημοτικής από το μεσοπόλεμο και ύστερα δεν ο­ φείλεται «στη συμβιβαστική γλωσσική πολιτική των

δημοτικιστών αλλά στις κοινωνικές-πολιτικές συνθή­ κες που θα μετατρέφουν την καθαρεύουσα σε όργα­ νο άσκησης βίας με το λόγο». Στη συνέχεια η συγγρα­ φέας, απαντώντας στο ερώτημα τι γλώσσα είναι η δημοτική και περιγράφοντας την εξέλιξη της δημοτι­ κής σε «υψηλή» γλώσσα, υποστηρίζει, πολύ εύστοχα, ότι «η ελληνική περίπτωση με τη μακρά ιστορική συ­ νύπαρξη δημοτικής-καθαρεύουσας είναι καθαρή περί­ πτωση κοινωνικής διγλωσσίας από το μεσοπόλεμο και μετά». Ακολουθεί ένα σημαντικό κεφάλαιο του βιβλίου αφιε­ ρωμένο στον Αχιλλέα Τζάρτζανο, τον οποίο «αποκαθιστά» ως παρεξηγημένο υποστηρικτή της πρότυπης δημοτικής, η συμβολή του οποίου με τη γλωσσολογική εργασία του στη διαμόρφωση της πρότυπης δημο­ τικής ήταν καθοριστική. Ιδιαίτερα σαφής και περιεκτική είναι η περιγραφή της εξέλιξης της γλωσσικής διαμάχης από τη δεκαετία του 1950 και ύστερα. Η αυταρχική εξουσία του μετεμφυλιακού κράτους θα υιοθετήσει την καθαρεύουσα ως γλώσσα επιβολής αλλά και απόκρυψης της ουσίας και της αλήθειας μέσα από την ασάφεια και το στόμ­ φο. Αυτή την εποχή η χρήση της δημοτικής ή της κα­ θαρεύουσας «παράγουν σαφέστατα μηνύματα κοινω­ νικών αντιλήφεων και πολιτικών πεποιθήσεων». Στην επόμενη δεκαετία (του 1960) οι αποτυχημένες προσπάθειες του Ε. Παπανούτσου κατά την προηγού­ μενη δεκαετία θα τύχουν διαφορετικής αντιμετώπι­ σης από τη νέα πολιτική εξουσία (Ένωση Κέντρου) και θα υπάρξει μέσω της εκπαιδευτικής μεταρρύθμι­ σης του 1964 «νομιμοποίηση της δημοτικής ως γλώσ­ σας όλου του σχολείου», παρά την πολεμική πολλών πολιτικών και κοινωνικών φορέων. Η εκπαιδευτική με­ ταρρύθμιση του 1964 θα έχει άδοξο τέλος αφού η ε ­ πτάχρονη δικτατορία θα επαναφέρει την καθαρεύου­ σα ως επίσημη γλώσσα του σχολείου. Ταυτόχρονα, όμως, η ταύτιση της καθαρεύουσας με το δικτατορικό καθεστώς και ιδιαίτερα η χρήση μιας καθαρεύουσας «σχεδόν γελοιογραφικής» από τον επικεφαλής της χούντας θα συνεχίσει ασυνείδητα την υπονόμευση του καθαρευουσιάνικου λόγου της εξουσίας που ήδη είχε αρχίσει ο Μποστ. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976 έρχεται να επιβεβαιώσει ότι «η ιστορική δι­ γλωσσία έχει λήξει στην πράξη» και ότι η κοινωνική χρησιμότητα της καθαρεύουσας είναι ανύπαρκτη. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η ανάλυση και ερμηνεία της μετατόπισης, τη δεκαετία του 1980, της διαμάχης από την επιλογή δημοτικής-καθαρεύουσας στη συ­ γκρότηση μετώπου προστασίας της ελληνικής γλώσ­ σας από την καθημερινή παρακμή και την υποβάθμι93

ση! Αυτή «η υποβάθμιση» αποδίδεται τόσο στην ει­ σβολή ξένων λέξεων, γεγονός φυσικό, όοο και σε ο­ μιλητές, όπως οι νέοι, οι οποίοι επιδιώκουν να διαφο­ ροποιηθούν από την επίσημη γλωσσική νόρμα με στόχο να αμφισβητήσουν κατεστημένες αντιλήψεις και πρακτικές ή να επικοινωνήσουν με τις ομάδες στις οποίες εντάσσονται. Η κριτική περί υποβάθμισης της γλώσσας κρύβει μέσα της στερεότυπες αντιλήψεις για «καθαρότητα» της ελληνικής γλώσσας η οποία πρέπει να γίνει καλύτερη «από αυτή που μιλάει και γράφει η γλωσσική κοινότητα». Ταυτόχρονα υποδη­ λώνει αυτό που συνέβαινε σε όλη την πορεία του γλωσσικού ζητήματος, τη στενή σύνδεση γλώσσας και εθνικής ταυτότητας, αφού η ανησυχία για «πτώ­ χευση» της γλώσσας συνδέεται με την ανησυχία για αλλοίωση της εθνικής ταυτότητας. Η Ά. Φραγκουδάκη παρουσιάζει αναλυτικά στο δεύτε­ ρο μέρος του βιβλίου την άμεση σύνδεση του γλωσ­ σικού ζητήματος από τη γέννησή του με τη διαδικα­ σία διαμόρφωσης της εθνικής ταυτότητας. Επισημαί­ νει ότι η αντιπαράθεση καθαρεύουσας-δημοτικής εί­ ναι αντιπαράθεση δύο εθνικών ιδεολογιών. Η πρώτη θεωρεί πως η εθνική αυτοαξιολόγηση εκπηγάζει μόνο από την αρχαιότητα και υποτιμά ως κατώτερο το ε ­ θνικό παρόν. Η δεύτερη βασίζει την εθνική αυτοαξιολόγηση στα σύγχρονα επιτεύγματα και διεκδικεί την πολιτισμική (και όχι τη βιολογική) ταύτιση με την κλα­

σική αρχαιότητα, ενώ παράλληλα υπερασπίζεται τη συνέχεια της γλώσσας ως προϊόν της ιστορικής εξέλι­ ξης. Η κυριαρχία της πρώτης άποψης σε όλη την πορεία του γλωσσικού ζητήματος δεν οδήγησε μόνο στην άρνηση της δημοτικής αλλά στην ταύτιση όλων όσοι υποστήριζαν τη δεύτερη άποψη με φορείς κινδύνου, όχι μόνο για τη γλώσσα και την παιδεία αλλά για την ί­ δια την ύπαρξη του έθνους. Αυτή την αντίληψη, τονί­ ζει η Ά. Φραγκουδάκη, θα τη συναντήσουμε στην κρι­ τική κατά του δημοτικισμού από τον Ψυχάρη έως τη ναζιστική κατοχή (Δίκη των τόνων - 1. Κακριδής) και α­ πό τις μεταγλωσσικές απόψεις της δικτατορίας έως την επιχειρηματολογία των «σωτήρων» της γλώσσας μεταξύ 1980-1995. Σήμερα, καταλήγει η συγγραφέας, η κινδυνολογία για υποβάθμιση της γλώσσας έχει περιοριστεί αλλά η α­ ποδοχή της άποψης «περί εθνικής και πολιτισμικής κα­ τωτερότητας» είναι αρκετά διαδεδομένη. Γι' αυτό εί­ ναι σημαντικό, στο πλαίσιο της πορείας της χώρας στην Ενωμένη Ευρώπη, να απορριφθούν τα κατάλοι­ πα της ιστορικής διγλωσσίας μέσα από την καλλιέρ­ γεια κυρίως από τον εκπαιδευτικό θεσμό της κατα­ νόησης του έθνους (άρα και της γλώσσας) ως ιστορι­ κής πραγματικότητας.

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΠροσχοΧική αγωγή C EDWARDS, L. GANDIN I, G. FORMAN (επιμ.)

I

Reggio Emila.

Οι χίλιες γλώσσες των παιδιών προσχολικής ηλικίας

Ειο.-επιμ.: Ευ. Κουτοουβάνου. Μτφρ.: Α. Βεργιοπούλου Αθήνα, Πατάκης, 2001 Σελ. 488

94

Τ

ο πρόγραμμα προσχολικής αγωγής του Reggio Emilia, στην Ιταλία, έχει αναγνωριστεί ως ένα από τα καλύτερα στον κόσμο. Τα τελευ τα ία

ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΓΕΛΑΚΟΣ

ξει μια ξεχωριστή δημιουργική προσέγγιση, η οποία καλλιεργεί τη διανοητική ανάπτυξη των παιδιών. Τα μικρά παιδιά ενθαρρύνονται να διερευνήσουν το περιβάλλον τους και να εκφραστούν μέσα από πολλές «γλώσσες» ή μορφές έκφρασης: με το λό­ γο, την κίνηση, το σχέδιο, τη ζωγραφική, τη γλυπτι­ κή, το παιχνίδι με τις σκιές, το κολάζ, τη μουσική κ.ά.

Το βιβλίο καλύπτει την ιστορία και τη φιλοσοφία του συστήματος, το πρόγραμμα, τις μεθόδους δι­ δασκαλίας, την οργάνωση του σχολείου, τη χρήση του χώρου και του φυσικού περιβάλλοντος και, γε­ νικότερα, τον επιστημονικό και επαγγελματικό χώ­ ρο των ενηλίκων. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

ΠΑΙΔΙΚΑ

Δρόμοι της ποίηοης ΠΟΛΥ ΒΑΣΙΛΑΚΗ

Me τα φ κ ρ ά της διάφανης ν«ράιδας Εικον.: Έ. Σπαθοπούλου Αθήνα, Κάοτωρ, 2001 Σελ. 28

Τ Λ ντως είναι «υψηλή, πολύ υψηλή της ποιήσεως η 1 1 σκάλα», όπως είπε και ο μεγάλος Αλεξανδρινός.

U Και ο αληθινός ποιητής, ένας μικρός που στο διάβα των χρόνων θα μεγαλώσει -μαζί και η ποίησή του-το διαισθάνεται, παρά τα δύσπιστα περιρρέοντα και ως λόγχες πλανώμενα βλέμματα. Το γνωρίζει λοιπόν και γι' αυτό ακολουθεί την έμπνευσή του σε δυσπρόσιτα ονειρικά του ορίζοντα μέρη. Προπομπός πάντα της ζητούμενης έμπνευσης είναι μια μικρή και διάφανη νεράιδα. Η συγγραφέας, σχετικά νέα οτην παιδική λογοτεχνία, κάθε φορά επιχειρεί τη λογοτεχνική της παρουσία, πέρα από την όποια θεματική, μέσα από μια άσκηση στο ποιητικό ύφος. Και είναι αλήθεια πως έχει δώσει καλά δείγματα θητεύοντας σ' αυτό. Φαίνεται λοιπόν ότι η συνισταμένη αυτού του ύφους είναι τούτος ο νιόφερτος ήρωάς της. 0 λόγος του βιβλίου, ένα κα­

τορθωμένο πλέγμα λυρισμού με υπερρεαλιστικές ει­ κόνες, είναι στιγμές που απολύτως κατανοητός απο­ γειώνεται. Και μαζί του, σίγουρα ο μικρός και όχι μό­ νο αναγνώστης. Η εικονογράφηση, όμως, μάλλον λί­ γες στιγμές τον ακολουθεί. (Για αναγνώστες από 10 ετών). ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

95

Μία αΛΛη αΛησινη ιστορία I ΒΑΓΓΕΛΗΣ Η Λ Ι0 Π 0 Υ Λ 0 Σ J Βάρκα οτον ουρανό Η : Εικον.: Στέφαν Γκεοργκίεβ I I

■

ί Υ Ι ια ποιητική στη σύλληψή της παραμυθική ιστο­

Ι

κ

των συναισθημάτων στην ονειρική προέκταση της ι­ στορίας. (Για αναγνώστες από 10 ετών). ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

ΑΝ ΜΠΟΡΕΙΣ να μειώσεις κατά ένα τσιγάρο την ημέρα τη νικοτίνη, να μειώσεις κατά ένα καφέ την εβδομάδα την καφεΐνη, να μειώσεις κατά μία μπάρα την εβδομάδα το αλκοόλ, να μειώσεις κατά μία ώρα την εβδομάδα την τηλεθέααη, ΤΟΤΕ, κάθε εβδομάδα σε περιμένουμε στον απόλυτα δικό σου βιβλιοχώρο, στον “ΒΙΒΛΙΟΧΑΜΟ”, για να μας δώσεις τη χαρά να σου προσφέρουμε ένα θεμελιακό κείμενο από τις εκδόσεις «ΔΗΜΙΟΥΡΓΊΑ», στη σειρά:Θεμελιακές Γζώσεις, σε τιμή από 1 - 2 ευρώ, που θα ανοίξει διάπλατα τους πνευματικούς σου ορίζοντες, χωρίς καμιά ουσιαστική δαπάνη για εσένα. Και ακόμη, στον “ΒΙΒΛΙΟΧΑΜΟ” έχεις τη δυνατότητα να αποκτήσεις όποιο βι­ βλίο επιθυμείς από τη σύγχρονη ελληνική εκδοτική παραγωγή με έκπτωση από 10-70%. Και ακόμη, να χαθείς μέσα σε 10.000 τίτλους παλαιών και νέων βιβλίων, όλων των κατηγοριών, σε τιμή από 1 - 2 ευρώ. Και ακόμη, αν είσαι συλλέκτης σπανίων βιβλίων, θα έχεις την ικανοποιήση να αποκτήσεις άκρως συλλεκτικά βιβλία σε λογικότατες τιμές. Στη σειρά: ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ 1) Β. ΟΥΓΚΩ: ΚΡΗΤΗ 1866 ....................................... 1€ 2) Ρ. ΚΙΠΛΙΝΓΚ: ΑΝ - IF (Δίγλωσση έκδοση)................. 1€ 3) ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ: ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ - ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ............... 1€ 4) ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ: ΑΘΗΝΑΙΩΝ & ΜΗΛΙΩΝ ΔΙΑΛΟΓΟΣ . . . . Η

Β ΙΒ Λ ΙΟ Χ Α Μ Ο Σ Είναι άδικο τα βιβλία να γίνονται πολτός. ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ 5, δίπλα στην εκκλησία της Ζ. Πηγής. Ώρες λειτουργίας, καθημερινά: 9 π.μ. - 9 μ.μ. Τηλ. - Fax: 010 38 24 629.

96

V ).. „ *

33

Αθήνα, Κάατωρ, 2001 Σελ. 28

ί 1 1 Ρ'0 για μια βάΡκα· την Ψυχή τΓΚ που ε'ναι ενα 1 1 1 κορίτσι και το ταίρι της που είναι ένας γλάρος! Έγιναν φίλοι με τα παιδιά, μα μόλις κινδύνεψαν από τους μεγάλους ηέταξαν στον ουρανό. 0 συγγραφέ­ ας, δίνοντας συμβολικές διαστάσεις στο επίπεδο του μύθου, φέρνοντας για λίγο στο νου μας την Αληθινή Ιστορία του Λουκιανού, επεκτείνει τα στοιχεία του μετουσιώνοντας το φαινομενικό κόσμο σε συνείδηση απόλυτης ελευθερίας. Η εικονογράφηση είναι ενδια­ φέρουσα. Ρεαλιστική στη βάση της, αποπνέει μια ρο­ μαντική αίσθηση ερμηνεύοντας έτσι και το επίπεδο

,

mmKti/mh

ΤΑ Π Ρ Ο Σ Ω Π Α ΤΗΣ Α Ν Δ Ρ Ο Γ Υ Ν Ι Α Σ Ζτην αρχαιότητα ενέπνευσε αρνητισμό αλλά και δέος ως σημάδι των 8cών. Κατά το Μεσαίωνα αντιμετωπίστηκε ως σύμπτωμα κάποιας σατανικής -κυριολεκτικά- διαστροφής, και οι δεισιδαιμονίες με τις οποίες περιβλήθηκε έχουν στιγματίσει έως σήμερα τη σκέψη μας ως προς αυτό. Χτη δεκα­ ετία του '7 0 λεγόταν «στιλ unisex» και αντικατόπτριζε την επανάσταση των «παιδιών των λουλουδιών», της σεξουαλικής απελευθέρωσης και της γυναικείας χειραφέτησης, ενάντια στους ρόλους του συντηρητικού μετα­ πολεμικού αστικού κατεστημένου. Το χειμώνα του 2001 εμφανίστηκε πάλι ως η νέα τάση στα περιοδικά μόδας, με τον τίτλο «ανδρόγυνο look», συμ­ βολίζοντας την αποδέσμευση της ατομικής ταυτότητας από κά8ε είδους συμβάσεις, μέσα στη νέα μεταμοντέρνα, μετα-μιλένιουμ «πραγματικότη­ τά» μας: «απελευθερώνεις το μυαλό σου μέσα απ' την ανδρογυνία σου», τραγουδούν οι Garbage* γνωστή τηλεοπτική σειρά έδρεψε εύσημα αφη­ γούμενη την ιστορία ενός πατέρα και συζύγου που επιστρέφει για να γίνει ο «προστάτης-άγγελος» της οικογένειάς του έπειτα από... εγχείρηση αλ­ λαγής φύλου* ενώ στην ταινία Αυτό που Θέλουν οι γυναίκΐς (2000), ο αρ­ ρενωπός γόης του Χόλιγουντ Μελ Γκίμπσον, φορώντας καλσόν, μάσκαρα και βερνίκι νυχιών, κραδαίνει ένα σεσουάρ προς τον ανταριασμένο ουρα­ νό και ουρλιάζει «Κάνε με γυναίκα!!!». Αυτό που ουσιαστικά όμως εκφράζει ο όρος «ανδρόγυνο» ή «ανδρογυ­ νία» είναι κάτι πολύ παλαιότερο ακόμα κι από την ανθρώπινη ιστορική α­ ντίληψη και κάτι τόσο πολύπλοκο και αμφιλεγόμενο όσο και η συνολική κουλτούρα, η βαθιά ψυχική υπόσταση και η γλώσσα των ανθρώπων. Η σύζευξη του συνόλου αυτών των στοιχείων της συμπεριφοράς που μία κουλτούρα θεωρεί «αρσενικά» με αυτά που ορίζονται ως «θηλυκά» δημι­ ουργεί, σαν απρόβλεπτη χημική ένωση, ένα προϊόν διαφορετικό και σα­ φώς μεγαλύτερο από το σύνολο των μερών του, το οποίο μπορεί να έχει και αρνητικές και θετικές συνέπειες. Είναι η ανδρογυνία, όπως θέτει το ε­ ρώτημα η καθηγήτρια της Ψυχολογίας κ. Εύη Λάλλα, μία απ' τις παραλ­ λαγές της ανθρώπινης προσωπικότητας σε σχέση με το περιβάλλον ή μια καταπιεσμένη αρχέγονη ψυχική σταθερά; Είναι ίσως αυτό στο οποίο, κατά τον καθηγητή της Φιλοσοφίας και του Πολιτισμού κ. Ουίλιαμ Ζουλτς, οδη­ γεί ο εκμαυλισμός των αξιών στη σύγχρονη τεχνολογική εικονική ζωή

μας, όπου η ατομική (και φυλική) ταυτό­ τητα συνθλίβεται κάτω από μια εξομοιω­ τική και απρόσωπη εξουσία; Ποιος ο ρό­ λος του ανδρογυνικού στοιχείου, πάλι, σε σχέση με πολιτισμικές μεταβλητές και αν­ θρώπινες συμπεριφορές που ξεφεύγουν εξίσου από τον παραδοσιακό ορισμό των δύο φύλων, όπως η ομοφυλοφιλία, η πα­ ρενδυσία, η αλλαγή φύλου; Το ερώτημα καλείται να απαντήσει ο καθηγητής της Κοινωνιολογίας κ. Δημοσθένης Αγρα­ φιώτης, ενώ η φιλόλογος-συγγραφέας κ. Χαρίτα Μήνη αποκαλύπτει τις Βαθιές προϊστορικές και διαχρονικές ρίζες του φαινομένου, καθώς και το πώς η πιθανο­ λογούμενη μετάβαση των λαών στην πα­ τριαρχία προσπάθησε -ανεπιτυχώ ς- να σβήσει τα ίχνη της «γυνανδρία ς» από την ανθρώπινη συνείδηση. Τέλος, μια θε­ ωρητική και λογοτεχνική διάσταση της ανδρογυνίας δίνεται μέσα από εξέτασή της ως μιας μεταφορικής απόδοσης της δημιουργικότητας, στην ανάλυση κάποιων επιχειρεί η κ. Χριστίνα Ντόκου, λέκτορας της Αγγλικής Φιλολογίας. Αν και εκφράζουν ένα αρκετά ευρύ φάσμα τομέων της γνώσης -λογοτε­ χνία, φιλοσοφία, μελλοντολογία, ψυχολογία, κοινωνιολογία, αρχαιολο­ γία και μύθο-, τα κείμενα που ακολουθούν, και τα οποία φιλοδοξούν να γνωρίσουν τον όρο στο ευρύ ελληνικό κοινό, δεν είναι παρά η κορυφή του παγόβουνου όσον αφορά το σύνολο της έρευνας που έχει γίνει στο θέμα, στο πλαίσιο των φυλικών σπουδών [gender studies], και μόνο μια σταγό­ να στον ωκεανό σε σχέση με αυτά που μπορεί να ειπωθούν ή να ανακαλυ­ φθούν ακόμα. Ζε μια εποχή που ακόμα και ο βασικός ορισμός του τι συνιστά ζωή ή ανθρώπινη υπόσταση αλλάζει δραστικά, μέσα από τεχνολογίες κλωνοποίησης και εικονικής πραγματικότητας, η ταυτότητα του φύλου -η (μη-)αναγκαιότητά της, το δικαίωμα επιλογής της, οι διαστάσεις και πα­ ραλλαγές της, οι δυνατότητές της- έχει αναχθεί σε φλέγον θέμα σε πολ­ λούς τομείς της ανθρώπινης κοινωνίας. Ίσως στην προσπάθειά μας να ανταποκριθούμε με επιτυχία και ήθος στις καινούριες αυτές προκλήσεις η

Επιμέλεια αφιερώματος:

κατανόηση του φαινομένου της ανδρογυνίας να αποβεί ιδιαίτερα χρήσιμη.

Χριστίνα Ντόκου

99

Ψυχολογική η ι ( ί λ ι ( η ινόζ όρου1 της Ε Υ Η Σ Δ Α Λ Λ Α * επίδραση του φύλου στην εξέλιξη της προσωπικότητας, την κοι­ νωνική προσαρμογή και την πνευματική υγεία είναι ένα θέμα που πάντοτε ενδιέφερε ιδιαίτερα τους ψυχολόγους. Οι απόψεις τους όμως συχνά διέφεραν στο βαθμό που επικεντρώνονταν σε βιο­ λογικές ή σε κοινωνικές επιρροές, και μόνο σχετικά πρόσφατα η ψυχολογία αναγνώρισε τη σημασία των σύνθετων αλληλεπιδρά­ σεων μεταξύ βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων στην ανθρώπινη ανάπτυξη. Οι θεωρίες του Σίγκμουντ Φρόιντ, που βασίζονται στη βιολογική ιδέα της παρουσίας ή της απουσίας του πέους, παρίσταναν με δραματικό τρόπο τις γυναίκες ως άτομα διά βίου ανάπηρα εξαιτίας της «ανατομικής συμφοράς» του να μη γεννηθούν αρσενικά (Freud, 1925). Αν και κατέγραψε τα αποτε­ λέσματα αυτής της «συμφοράς» με μενάλη οξυδέρκεια, ο Φρόιντ αμέλησε να ερευνήσει τα αίτιά της, κι έτσι απέτυχε να εφιστήσει την απαραίτητη προσοχή στα κοινωνικά προβλήματα των γυναικών της εποχής του, οι ο­ ποίες ζούσαν καταδικασμένες σε ασφυκτικούς, δευτερεύοντες ρόλους. Η μεταγενέστερη οπτική του Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, πάλι, ήταν λιγότερο ντετερμινιστική- υπήρξε ο πρώτος που έθεσε το θέμα της ψυχολογικής ανδρογυνίας, της ύπαρξης ψυχικών χαρακτηριστικών και των δύο φύλων σε ένα άτομο. Παρ' όλα αυτά, θεώρησε πως τα αρχέτυπα της άνιμα και του άνιμους (που αντιπροσωπεύουν, αντίστοιχα, το θηλυκό συστατικό της προσωπικότητας στους άντρες και το αρσενικό στις γυναίκες) βρίσκονταν θαμμένα στο υποσυνείδητο. 0 Γιουνγκ υποστήριξε πως μόνο μετά τα σα­ ράντα, όταν όλες οι σχετικές ψυχικές δομές είχαν πια την ευκαιρία ν' ανα­ πτυχθούν πλήρως, θα ήταν ποτέ δυνατό να δημιουργηθεί μια αληθινά ανδρογυνική προσωπικότητα και να εκφραστεί ελεύθερα (Jung, 1950-31). Η εμπειρική μελέτη της ανδρογυνίας ουσιαστικά άρχισε στις αρχές της δε­ καετίας του 1970. Προηγουμένως, οι ψυχολόγοι που μελετούσαν τη φυλική ταυτότητα έδιναν στους άντρες ερωτηματολόγια «αρσενικότητας» και στις γυναίκες ερωτηματολόγια «θηλυκότητας», έτσι ώστε να προσδιορί­ ζουν το βαθμό στον οποίο παρουσίαζαν τα χαρακτηριστικά της κατάλλη­ λης για το φύλο τους ταυτότητας. Ήταν μόλις το 1974 όταν η Αμερικανίδα ψυχολόγος Sandra Bern δημιούργησε ένα τεστ που συνδύαζε αρσενικά και

* Η Εύπ Δάλλα είναι καθπγήτρια Ψυχολογίας στο Κολέγιο Λα Βερν των Αθηνών.

100

Βοργήοιος Ερμαφρόδιτος (Μουοιίο Λούβρου)

θηλυκά στοιχεία και απευθυνόταν και στα δύο φύλα. Με βάση τα αποτελέσματα του τεστ, τα άτομα ταξινομού­ νταν σε μία από τέσσερις πιθανές κατηγορίες. Άσχετα με το αν ήταν βιολογικώς άντρες ή γυναίκες, τα άτομα που ορίζονταν ως «αρσενικά» παρουσίαζαν ψυχολογικά χα­ ρακτηριστικά όπως επιβλητικότητα, αποφασιστικότητα και επιθετικότητα, ενώ αυτά που ορίζονταν ως «θηλυκά» είχαν χαρακτηριστικά όπως τάση για συμπαράσταση, συναισθαντικότητα και εκφραστικότητα. 0 όρος «ανδρογυνικός» χρησιμοποιήθηκε επομένως για άτομα που πα­ ρουσίαζαν υψηλή βαθμολογία και στα αρσενικά και στα θηλυκά χαρακτηριστικά· ενώ, σε μια μετέπειτα προσαρ­ μογή της κλίμακας, όσα άτομα παρουσίαζαν χαμηλές βαθμολογίες και στις δύο κατηγορίες φυλικής ταυτότη­ τας ορίζονταν ως «αδιαφοροποίητα»2. Αυτό που απασχόλησε περισσότερο τους ψυχολόγους ήταν το ερώτημα πώς τέτοιου τύπου προσανατολισμοί της φυλικής ταυτότητας θα επιδρούσαν στην προσωπι­ κότητα και την πνευματική υγεία του ατόμου. Τα βιολογι­ κά οριζόμενα άτομα (γυναίκες με «θηλυκότητα» και «αν­ δροπρεπείς» άντρες) μπορούσαν να περιμένουν μια προνομιακή μεταχείριση, εφόσον πληρούσαν τις κοινω­ νικές προσδοκίες για το άτομό τους· και, στο βαθμό που η κατάλληλη για τη φυλική ταυτότητά τους συμπεριφο­ ρά αποτελούσε αυθεντική έκφραση της προσωπικότη­ τάς τους, αναμενόταν πως θα παρουσίαζαν εξαιρετική προσαρμογή στο περιβάλλον τους. Αν όμως τα άτομα ο­ δηγούνταν να διατηρήσουν μια εικόνα ανάλογη με το βιολογικό τους φύλο μόνο ως ένα είδος αυτοάμυνας, τότε οι περιορισμοί τού να δρουν ενάντια στη φύση τους, εγκλωβισμένα σε πάγια στερεότυπα ρόλων, ηροβλεπόταν πως θα οδηγούσαν σε χαρακτήρες δυσπροσάρμοστους, με τάσεις εχθρικότητας προς όλους όσοι παραβίαζαν ή αμφισβητούσαν τα στερεότυπα της φυλι­ κής ταυτότητας. Για τα ανδρογυνικά άτομα, πάλι, άντρες ή γυναίκες, η

πρόβλεψη ήταν πως θα επιδείκνυαν άριστη προσαρμο­ στικότητα, εφόσον θεωρητικά θα είχαν στη διάθεσή τους ένα ευρύτερο και πληρέστερο φάσμα επιλογών συμπεριφοράς. Η ανδρογυνία θεωρήθηκε πως διευκο­ λύνει την προσαρμογή, εφόσον τα ανδρογυνικά άτομα μπορούσαν να δείχνουν συμπόνια ή επιβολή, κατανόηση ή πυγμή, ανάλογα με το τι απαιτούσε η συγκεκριμένη περίσταση. Αναμενόταν επίσης πως θα ήταν πιο φιλε­ λεύθερα και ανεκτικά σε συμπεριφορές ασύμβατες με τα κοινωνικά πρότυπα. Τέλος, τα άτομα με διασταυρούμενη ταυτότητα (δηλα­ δή, ανδροπρεπείς γυναίκες και θηλυπρεπείς άντρες) και οι αδιαφοροποίητοι/τες θεωρήθηκαν τα πλέον πιθανά να παρουσιάσουν τα σοβαρότερα προβλήματα προσαρ­ μογής, τα μεν λόγω των επανειλημμένων αρνητικών ε ­ μπειριών τους όταν παραβίαζαν τις κοινωνικές συμβά­ σεις και τα δε λόγω της έλλειψης των ισχυρών δομών συμπεριφοράς που παρέχουν οι κανόνες φυλικής ταυτό­ τητας και που διευκολύνουν ιδιαιτέρως τις κοινωνικές συναναστροφές. Εμπειρικές έρευνες έχουν επανειλημμένα υποστηρίξει πως τα άτομα που χαρακτηρίζονταν είτε ως ανδρόγυνα είτε ως βιολογικά οριζόμενα παρουσιάζουν τα υψηλότε­ ρα επίπεδα προσαρμοστικότητας (που μετριούνται ποικιλοτρόπως με βάση τη θετική αντίληψη του εαυτού, την υψηλή αυτοεκτίμηση, τη χαμηλή ψυχοπαθολογικότητα κ.λπ.), ενώ οι αδιαφοροποίητοι/ες κατέχουν τη χαμηλό­ τερη θέση στις ίδιες κλίμακες. Τα επίπεδα προσαρμοστι­ κότητας των ατόμων με διασταυρούμενη ταυτότητα βρίσκονται μεταξύ των δύο παραπάνω ομάδων· όμως ε­ δώ υπάρχει μια σημαντικότερη διαβάθμιση ανάλογα με το φύλο: φαίνεται περισσότερο υποτιμητικό για έναν ά­ ντρα να είναι θηλυπρεπής παρά για μια γυναίκα να έχει υιοθετήσει αρσενική ταυτότητα (Marsh & Byrne, 1991). Τα ερευνητικά αποτελέσματα πιστοποιούν επίσης πως τα βιολογικά οριζόμενα άτομα εκτιμούν περισσότερο 101

τους παραδοσιακούς φυλικούς ρόλους και είναι λιγότε­ ρο ανεκτικοί απέναντι αε παρεκκλίσεις από αυτούς σε σχέση με τις άλλες ομάδες. Μια μικρή, αλλά αποκαλυ­ πτική έρευνα σε φοιτητές/τριες αμερικανικών κολεγίων που διεξήγαγε η Frable το 1989 κατέδειξε πως τα βιολογικώς οριζόμενα άτομα έτειναν να σχηματίζουν γνώμες για τους άλλους σύμφωνα με το φύλο, καθιστώντας τη φυλική ταυτότητα βασικό κριτήριο του τρόπου εκτίμη­ σης της κοινωνικής συμπεριφοράς. Αντίστροφα, όπως αναμενόταν, τα ανδρογυνικά και τα αδιαφοροποίητα άτομα έδειχναν μια σχετική αδιαφορία για τους φυλικούς κανόνες συμπεριφοράς και ήταν πιο δεκτικά σε διαφοροποιημένες συμπεριφορές. Το πιο εν­ διαφέρον όμως είναι πως τα άτομα διασταυρούμενης ταυτότητας ήταν τα πλέον πιθανά να απορρίψουν τους κανόνες φυλικής ταυτότητας ως άνισους και άδικους αλ­ λά, ίσως εξαιτίας των δικών τους αρνητικών εμπειριών, επιδείκνυαν ιδιαίτερη ευαισθησία σε θέματα φυλικής ταυτότητας και ισχυρή συνείδηση του πόσο πολύ οι φυλικοί ρόλοι βοηθούν τις κοινωνικές συναναστροφές. Αυτό που απορρέει επομένως κατηγορηματικά από τη βιβλιογραφία της έρευνας πάνω στην ανδρογυνία είναι πως η ανδροπρέπεια και η θηλυκότητα δεν είναι αμοι­ βαία εξαιρούμενα άκρα ενός συνεχόμενου φάσματος. Οι συνδυασμοί γυναικείων και αντρικών στοιχείων είναι όχι μόνο δυνατοί αλλά πιθανώς και ευεργετικοί για την προ­ σαρμογή του ατόμου. Πάντως η ανδρογυνία σε γενικές γραμμές φαίνεται πιο αποτελεσματική για τις γυναίκες παρά για τους άντρες, εφόσον περισσότερες γυναίκες εμφανίζουν μια ανδρογυνική ταυτότητα απ' ό,τι οι ά­ ντρες3. Η μελέτη μάλιστα αυτών που έχουν γραφεί για το θέμα και οι μετέπειτα, πιο εξελιγμένες, μετα-αναλύσεις των ερευνητικών δεδομένων επιβεβαιώνουν στα­ θερά πως, άσχετα με το φύλο του ατόμου, αυτό που συνδέεται άμεσα με υψηλά επίπεδα αυτοεκτίμησης είναι η παρουσία των λεγάμενων «αρσενικών» χαρακτηριστι­ κών (Marsh & Byrne, 1991). Τα πορίσματα συνάδουν επί­ σης με αυτό που η Cook το 1985 (όπως αναφέρουν οι Marsh & Byrne, 1991, σ. 812) όρισε ως το «φαινόμενο της αρσενικής κυριαρχίας». Για τους άντρες, που στις πε­ ρισσότερες κοινωνίες έχουν προνομιακή θέση, ήταν α­ ναμενόμενο πως θα βίωναν σοβαρές αρνητικές επιπτώ­ σεις αν απέκλιναν προς έναν κατώτερο γυναικείο ρόλο. Αντίθετα, οι γυναίκες κέρδιζαν σε αποτελεσματικότητα και αυτοεκτίμηση καλλιεργώντας «αντρικά» χαρακτηρι­ στικά όπως ανεξαρτησία, αποφασιστικότητα και αναλυτι­ κές ικανότητες. Επομένως, φαίνεται πως ένα κάποιο επί­ πεδο «ανδροπρέπειας» είναι απαραίτητο για την επιτυ­ χία, τουλάχιστον στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Οπωσδήποτε, οι βιολογικές διαφορές μεταξύ των φύ­ 102

λων ορίζουν διαφορετικό βαθμό καταλληλότητας για γυναίκες και άντρες όσον αφορά, για παράδειγμα, την ι­ κανότητα ανατροφής βρεφών έναντι των εργασιών που απαιτούν σωματική δύναμη, αντίστοιχα. Όμως το ερώ­ τημα εδώ είναι γιατί κάποια ψυχολογικά χαρακτηριστικά, όπως η ικανότητα επιβολής, η θέληση για επιτυχία και το πρακτικό πνεύμα, θα έπρεπε να θεωρούνται αποκλειστι­ κά αντρικά, ενώ στοιχεία όπως η δεκτικότητα, η διαπρο­ σωπική ευαισθησία και η εκφραστικότητα θεωρούνται ενδογενώς γυναικεία. Σε αντίθεση με τις βιολογικές δια­ φορές, οι τυχόν ψυχολογικές διαφορές μεταξύ αντρών και γυναικών υποδεικνύονται στη στατιστική γενικά μέ­ τριες ως και ελάχιστες και υπερκαλύπτονται από το εύ­ ρος των διαφορών που υπάρχουν μεταξύ ατόμων του ί­ διου φύλου. Παρ' όλα αυτά, το γεγονός πως αυτές οι ψυχολογικές διαφορές μαρτυρούν σταθερά υψηλότερα επίπεδα συλλογικότητας στις γυναίκες και πρωτοβου­ λίας δράσης στους άντρες τις καθιστά σημαντικές (Eagly, 1995), αν και βεβαίως αυτό δε συνεπάγεται πως οι δια­ φορές έχουν βιολογική βάση. Η διάκριση μεταξύ ανδροπρέπειας και θηλυκότητας ο­ πωσδήποτε υπάρχει σε όλες τις κοινωνίες και, όπως έ­ δειξε η Bern, «εκτείνεται πολύ πιο πέρα από τις βασικές βιολογικές διαφορές της σωματικής διάπλασης και της αναπαραγωγικής λειτουργίας» (1979, σ. 1.052). 0 διχα­ σμός των φύλων είναι άμεσα ορατός, διαποτίζοντας και δομώντας τις εμπειρίες ολόκληρης της ζωής. Αναμφίβο­ λα, από τη γέννησή τους και άσχετα προς τις προσωπι­ κές τους προδιαθέσεις, αγόρια και κορίτσια αντιμετωπί­ ζονται από διαφορετική κοινωνική σκοπιά. Η πίεση των βιοφυλικά διαφοροποιημένων, πάγιων κοινωνικών κανό­ νων και ρόλων ασκείται παντού από γονείς, δάσκαλους, φίλους, την κοινότητα γενικότερα και, φυσικά, τα ΜΜΕ, και καθορίζει το είδος των εμπειριών που θα βιώσει ένα παιδί, τους ρόλους για τους οποίους θα προετοιμαστεί και τα κριτήρια με τα οποία θα αξιολογηθούν οι αντιδρά­ σεις του (αν και η προσωπική προδιάθεση του κάθε παι­ διού σαφώς επηρεάζει το πώς θα αντιμετωπίσει τις υπάρχουσες κοινωνικές διατάξεις). Σύμφωνα με τους εξελικτικούς ψυχολόγους, η διαδικα­ σία της κονωνικοποίησης της φυλικής ταυτότητας θεω­ ρείται ολοκληρωμένη όταν, ως αποτέλεσμα μιας σταθε­ ρής διαφοροποίησης με βάση το βιολογικό φύλο, οι ά­ ντρες και οι γυναίκες καταλήγουν να διαφέρουν στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους και όταν αυτές οι διαφορές σχηματίζουν το γνώμονα για τον αυτοπροσδιορισμό και τον αυτοέλεγχό τους. Οι Cross και Madson (1997) θεωρούν πως, καθώς τα κορί­ τσια ενηλικιώνονται, ο αυτοπροσδιορισμός τους βασίζε­ ται όλο και περισσότερο στην ικανότητά τους να δημι-

Ο Αμερικανός κωμικός Buster Keaton ως «Αφροδίτη της Μήλου»

ουργούν σχέσεις και να διατηρούν αρμονική ατμόσφαιρα με το στενό τους κύκλο, στην «αλληλεξάρτησή» τους δηλαδή. Αντίθετα, ο αντρικός αυτοπροσδιορισμός φιλ­ τράρεται μέσα από την «ανεξαρτησία», με αποτέλεσμα αυξημένη ανταγωνιστική τάση για προσωπική διάκριση και έκφραση της ατομικότητάς τους έναντι των άλλων4.

0 αλληλεξαρτώμενος αυτοπροσδιορισμός των γυναι­ κών τις οδηγεί να μετρούν την αξία τους με βάση την ε ­ πιτυχία ή όχι των σχέσεων τους. Εφόσον ο πρωταρχικός στόχος τους είναι να καλλιεργήσουν την οικειότητα και να διατηρήσουν αρμονικούς δεσμούς με τους άλλους, τα προσωπικά τους όρια είναι ανοιχτά και ευμετάβλητα, ενώ οι στόχοι και οι ανάγκες των οικείων προσώπων τους θεωρούνται τουλάχιστον εξίσου σημαντικές με τις δικές τους ανάγκες και επιθυμίες. Αντίθετα, οι πρωταρχι­ κοί στόχοι που απορρέουν από τον ανεξάρτητο αυτοπροσδιορισμό των αντρών είναι να διατηρήσουν την αυ­ τονομία τους και να υπερασπιστούν τις προσωπικές α­ ξίες, πεποιθήσεις και προσδοκίες τους. Δημιουργούν έτσι ισχυρά προσωπικά όρια που δεν είναι πρόθυμοι να τα διαπραγματευτούν για χάρη των άλλων. Σύμφωνα με τους Cross και Madson, αυτός ο αντιληπτικός διχασμός στον αυτοπροσδιορισμό εξηγεί τις διαφορές και στη συ­ μπεριφορά αντρών και γυναικών και στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουν παρόμοιες συμπεριφορές. Για παρά­ δειγμα, το να μοιράζεται κανείς συναισθήματα όπως φό­ βο, αγωνία ή θλίψη προάγει την οικειότητα μεταξύ γυ­ ναικών, ενώ η ίδια συμπεριφορά αποθαρρύνεται μεταξύ αντρών ως σημάδι αδυναμίας. Από την άλλη πλευρά, οι γυναίκες συνήθως καταπνίγουν την οργή, που θεωρείται καταστροφική στις σχέσεις, ενώ οι άντρες την εκφρά­ ζουν πολύ πιο ελεύθερα, ως αντίδραση στις εξωτερικές προκλήσεις και μέσο ελέγχου αυτών που αμφισβητούν την ακεραιότητά τους5. Διαφορετική είναι η άποψη της φεμινιστικής ψυχολογίας επί του θέματος, που πρεσβεύει πως οι διαφορές μετα­ ξύ των φύλων είναι ουσιαστικά εκφάνσεις των διαφορε­ τικών συνθηκών κάτω απ' τις οποίες άντρες και γυναίκες ζουν και, πιο συγκεκριμένα, του βαθμού που ελέγχουν πόρους και πηγές κοινωνικής ισχύος (Mednick, 1989). θεωρεί πως η καλά πιστοποιημένη σχέση μεταξύ α­ ντρών και αυτονομίας, από τη μια, και γυναικών και σχέ­ σεων, από την άλλη, πηγάζει από το γεγονός πως οι κυ­ ρίαρχοι άντρες προάγουν βεβαίως τα δικά τους συμφέ­ ροντα, ενώ η έλλειψη ισχύος στις γυναίκες αναγκαστικά τις οδηγεί να δίνουν έμφαση στη σύναψη δεσμών και στην ικανοποίηση αυτών που κατέχουν την εξουσία. Εί­ ναι σύνηθες φαινόμενο να επικαλούνται τους κανόνες ό­ σα άτομα έχουν δύναμη, ενώ όσα δεν έχουν δίνουν έμ­ φαση στους δεσμούς και την αλληλοσυμπάθεια6.

/

03

Οι φεμινιστές/τριες ψυχολόγοι δίνουν επίσης έμφαση σχο ότι κάθε συζήτηση περί διαφοροποίησης φυλικών ταυτοτήτων πρέπει να λαμβάνει υπόψη της το περιβάλ­ λον στο οποίο ενεργούν άντρες και γυναίκες, καθώς και τους συγκεκριμένους ρόλους που καλούνται να παίξουν. Από μια τέτοια προοπτική, οι συμπεριφορές που χαρα­ κτηρίζονται ως αντρικές ή γυναικείες μπορεί να είναι πιο στενά συνδεδεμένες με το ύφος του οικογενειακού και εργασιακού ρόλου του ατόμου παρά με το καθεαυτό φύλο του. Είναι αυτονόητο πως η φύση των προκλήσε­ ων, οι ευκαιρίες για προσωπική εξέλιξη και το σύνολο των χαρακτηριστικών που θεωρούνται τα καλύτερα στις σχέσεις με αγαπημένα πρόσωπα στον οικείο χώρο του σπιτιού είναι πολύ διαφορετικά από αυτά που ενεργο­ ποιούνται στον εργασιακό χώρο. Με αυτό το σκεπτικό, οι Baumeister και Sommer (1997) θεωρούν πως οι διαφοροποιήσεις στη φυλική συμπερι­ φορά σχετίζονται όχι με κάποιες εγγενείς προδιαθέσεις, αλλά με το γεγονός πως γενικά εκφράζονται σε διαφο­ ρετικά κοινωνικά περιβάλλοντα. Αυτό έχει ως αναπό­ φευκτο αποτέλεσμα να υιοθετούν οι άντρες και οι γυναί­ κες διαφορετικές στρατηγικές και κριτήρια στην προσπά­ θεια επίτευξης των στόχων τους. Το ευρύτερο αντρικό περιβάλλον περιλαμβάνει μεγάλες ομάδες ανθρώπων που η σύστασή τους αλλάζει συχνά και άρα οι διαπρο­ σωπικές σχέσεις είναι μάλλον σύντομες και φορμαλιστι­ κές. Σε τέτοιες ομάδες τίθενται αναπόφευκτα θέματα γοήτρου και ισχύος, ενώ η ισότητα και η αμοιβαιότητα είναι σπάνιες, εφόσον δεν υπάρχει καιρός, και συχνά ού­ τε ανάγκη, για στενές σχέσεις. 0 περιορισμός της συναι­ σθηματικότατος γίνεται μέρος της εικόνας του ισχυρού, καθώς οποιαδήποτε αποκάλυψη συναισθηματικής «αδυ­ ναμίας» αντίκειται στον αγώνα για απόκτηση περίοπτης θέσης. Αντίθετα, η έκφραση θυμού ή επιθετικότητας, παρόλο που θα μπορούσε να διαταράξει κάποιες συγκε­ κριμένες σχέσεις, ενισχύει γενικά την εικόνα του ισχυρού αρσενικού. Η αντρική προσπάθεια για διάκριση μπορεί να ιδωθεί επομένως ως επίκτητη, διαπροσωπική στρατηγι­ κή αυτοπαρουσίασης παρά ως εσώτερη ανάγκη. Από την άλλη πλευρά, χαρακτηριστικά στοιχεία θηλυκότη­ τας, όπως η τάση για υποστήριξη, η συμπάθεια και το ενδιαφέρον για τις ανάγκες των άλλων, είναι εξαιρετικά αποτελεσματικά μέσα στο στενό οικογενειακό και φιλικό κύκλο, όπου εκτιμώνται και προάγονται οι δεσμοί και η οικειότητα μεταξύ μιας μικρής και σχετικά σταθερής ο­ μάδας ατόμων. Η πολλή οικειότητα μπορεί, βεβαίως, να αποβεί καταπιεστική, ενώ οι γυναίκες δεν είναι πάντοτε προσηνείς και προστατευτικές, δείχνοντας επιθετικότητα ιδιαίτερα προς τα παιδιά και τους ηλικιωμένους. Στο βαθ­ μό που περιορίζεται στον οικιακό χώρο, όμως, η επιθετι104

κότητά τους είναι ουνήθως λιγότερο εμφανής απ' αυτή των αντρών. Το πιο σημαντικό στη φεμινιστική άποψη είναι το γεγονός ότι, ακόμα κι όταν οι γυναίκες δρουν επαγγελματικά ε­ κτός σπιτιού, οι εργασιακοί τους ρόλοι στην πλειονότητά τους (δασκάλες, νοσοκόμες, γραμματείς) έχουν ως κύρια συστατικά τη φροντίδα και τον προσανατολισμό προς τις ανάγκες άλλων, παγιώνοντας έτσι ακόμα περισσότερο τα στερεότυπα συμπεριφοράς των φυλικών ταυτοτήτων. Για παράδειγμα, οι Eagley και Wood (1999) υποστήριξαν πως, ακριβώς επειδή άντρες και γυναίκες τείνουν να κα­ ταλαμβάνουν διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους, χρειά­ στηκε να διαφοροποιηθούν ψυχολογικά ώστε να προ­ σαρμοστούν σε αυτούς. Η έρευνα παρουσιάζει επίσης στοιχεία που δείχνουν πως, καθώς αλλάζουν οι απαιτή­ σεις του περιβάλλοντος, οι κοινωνικοί ρόλοι μεταμορφώ­ νονται και οι φυλικές διαφοροποιήσεις μετριάζονται ανά­ λογα. Η ανάλυση στοιχείων από τριάντα επτά χώρες α­ ποκάλυψε πως, καθώς οι δείκτες γεννητικότητας σε μία κοινωνία έπεφταν και οι εργασιακές ευκαιρίες των γυναι­ κών αυξάνονταν, μειώνονταν ανάλογα και οι στερεοτυπικές απαιτήσεις για αντρική και γυναικεία συμπεριφορά, τείνοντας σε ένα πιο ανδρογυνικό μοντέλο. Παρότι οι απαιτήσεις του περιβάλλοντος ίσως δεν αρκούν για να εξαλείψουν τις διαφορές των φυλικών ταυ­ τοτήτων, οπωσδήποτε λειτουργούν ως τροποποιητές συμπεριφορών, ενισχύοντας όσες είναι κατάλληλες και καταπνίγοντας όσες δεν είναι. Άμεσες μελέτες αντρών και γυναικών σε μη στερεοτυπικούς ρόλους έδειξαν πως και τα δύο φύλα είναι απόλυτα ικανά να υιοθετήσουν συ­ μπεριφορές του άλλου φύλου. Για παράδειγμα, μια με­ λέτη γυναικών σε συνήθως δυσπρόσιτες γι' αυτές διευ­ θυντικές θέσεις επαγγελματικής ισχύος αποκάλυψε πως παρουσιάζουν παρόμοια εργασιακή νοοτροπία και συ­ μπεριφορά με τους άντρες που κατέχουν τέτοιες θέσεις (Lyness & Thompson, 1997). Αντίστοιχα, μια μελέτη α­ ντρών που, λόγω θανάτου ή απουσίας της συζύγου, ανέ­ τρεφαν μόνοι τα παιδιά τους, βρήκε πως είχαν πιο πολ­ λές ομοιότητες με ανύπαντρες ή παντρεμένες μητέρες παρά με παντρεμένους πατέρες όσον αφορά τη νοοτρο­ πία και την οικογενειακή συμπεριφορά τους (Risman, 1987). Φυσικά, το γεγονός πως οι άντρες και οι γυναίκες μπο­ ρούν να δρουν με μη στερεοτυπικούς τρόπους δε σημαί­ νει πως όντως το πράττουν. Πάμπολλοι περιορισμοί και αυστηρές ποινές για παραβάσεις του συστήματος τις/τους κρατούν στο «πλαίσιο του ρόλου» τους. Για πα­ ράδειγμα, στην προαναφερθείσα μελέτη για διευθυντικά στελέχη (Lyness & Thompson, 1997), άντρες και γυναίκες έδιναν παρόμοια έμφαση στην αφοσίωση προς την επι-

Rene Magritte

χείρηση και τόνιζαν την ανάγκη να τίθεται η δουλειά υπεράνω των προσωπικών θεμάτων. Όμως, το τίμημα της ε­ πιλογής αυτής δέφερε για τα δύο φύλα: οι περισσότεροι άντρες ήταν παντρεμένοι με παιδιά ενώ οι περισσότερες γυναίκες όχι. Επιπλέον, ο μικρός αριθμός γυναικών στα α­ νώτατα διοικητικά στρώματα (μόνο 7%) δημιούργησε έλ­ λειψη γυναικείας συναδελφικότητας αντίστοιχη μ' αυτή που απολαμβάνουν οι άντρες διευθυντές στον εργασια­ κό χώρο. Για τις γυναίκες, επομένως, η εργασιακή επιτυ­ χία συνδυαζόταν συχνότατα με τη θυσία της οικογένειας και της συναδελφικής αλληλεγγύης. Αντίστοιχα, Σουηδοί πατέρες που επέλεξαν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους ε­ νώ οι σύζυγοί τους εργάζονταν ανέφεραν πως αντιμετω­ πίζονταν με καχυποψία από τους συναδέλφους τους και ότι τους άγχωνε ιδιαίτερα η έλλειψη ενός αντρικού κύ­ κλου υποστήριξης (Silversteln, 1996, σ. 23). Επίσης παρα­ τήρησαν πως η φροντίδα του παιδιού είναι αποξενωτική και μοναχική ασχολία, η οποία απαιτεί πιο σκληρή προ­ σπάθεια και συνεπάγεται περισσότερες ευθύνες απ' ό,τι υπολόγιζαν αρχικά. Αυτό βεβαίως οι μητέρες το γνωρί­ ζουν καλά, αλλά σπάνια δίνεται σ' αυτές η δυνατότητα την οποία επέλεξαν τελικά όλοι οι άντρες της παραπάνω μελέτης: να επιστρέφουν στην προηγούμενη εξωτερική εργασία τους με πλήρη απασχόληση. Επομένως, παρόλο που η ανδρογυνική φύση ενός ατό­

μου μπορεί να παρέχει θεωρητικά μεγαλύτερη προσαρ­ μοστικότητα, στην πραγματικότητα οι κοινωνικές, περι­ βαλλοντικές και οικονομικές πιέσεις συχνά ανατρέπουν τις προσωπικές προτιμήσεις του. Τι πιθανότητα έχει κά­ ποιο άτομο να εκφράσει την ανδρογυνική τουΛης φύση σε πολλές, αν όχι όλες, τις ανατολικές κοινωνίες; Ακόμα και μέσα στο προοδευτικό κλίμα της Δύσης, τα ανδρογυνικά άτομα συχνά συμπεραίνουν πως είναι πιο πρακτικό να ακολουθούν τους κανόνες της βιοφυλικής ταυτότητας για να επιτύχουν τους σκοπούς τους, καταπνίγοντας, έ­ στω και προσωρινά, τις μεθόδους δράσης και σκέψης που τα ίδια θα προτιμούσαν. Η θεώρηση της ανδρογυνίας που εισήγαγε η Bern, παρό­ λο που κατόρθωσε να εφιστήσει την προσοχή στο γεγο­ νός πως οι βιοφυλικοί ρόλοι είναι συχνά υπερβολικά δε­ σμευτικοί και όχι απαραίτητα επωφελείς για το άτομο, α­ ποδείχτηκε τελικά πολύ απλοϊκή. Πιο πρόσφατα μοντέλα ανδρογυνίας (όπως των Marsh & Byrne, 1991) έδωσαν έμφαση στο ότι ο αυτοπροσδιορισμός είναι κάτι το πολυ­ διάστατο και πως το να έχει κανείς ανδροπρεπή ή θηλυ­ πρεπή χαρακτηριστικά θα επηρεάσει διαφορετικά την προσαρμοστικότητα και την αυτοεκτίμησή τους, ανάλογα με την κατάσταση στην οποία βρίσκονται. Η επίδειξη, ε­ πομένως, ανδροπρεπών χαρακτηριστικών συνεισφέρει θετικά στον αυτοπροσδιορισμό ενός ατόμου όταν αυτό Ι05

αποτιμάται σε ένα κυρίως αντρικό πλαίσιο δεδομένων (ό­ πως τον κόσμο των σπορ ή τον εργασιακό χώρο), ενώ τα στοιχεία θηλυκότητας ενισχύουν την αποτελεσματικότα­ τα, κι άρα τον αυτοσεβασμό, ατόμων μέσα σε πλαίσιο στενών σχέσεων. Άλλο ένα βασικό πρόβλημα με το μοντέλο της Bern είναι ότι η ανδρογυνία εννοείται ως συνισταμένη όλων των προτερημάτων μιας στερεοτυπικά οριζόμενης αρσενικότητας και θηλυκότητας. Λογικά, οποιοσδήποτε είχε τέ­ τοια χαρακτηριστικά θα ήταν αναμενόμενο να παρουσιά­ ζει άριστη κοινωνική προσαρμογή και πνευματική υγεία. Όμως, όπως πολύ σωστά παρατήρησαν οι Marsh & Byrne (1991, ο. 814), τα στερεότυπα των φυλικών ταυτοτήτων εμπεριέχουν επίσης και πολλά ανεπιθύμητα στοιχεία: ε ­ πιθετικότητα, αβλεψία και καταπιεστική συμπεριφορά θε­ ωρούνται αρσενικά ελαττώματα, ενώ παθητική συμπερι­ φορά, εξάρτηση, αφέλεια και φθόνος καταλογίζονται γε­ νικά στη θηλυκότητα. Κάτω από ιδανικές συνθήκες, θα ή­ ταν ίσως πιθανόν να φτάσει μια κοινωνία στο σημείο ό­ που προσωπικά χαρακτηριστικά όπως η στοργή και η παρρησία, η ενεργητικότητα και η ευαισθησία δε θα συν­ δέονται αποκλειστικά με κάποιο από τα φύλα- όπου τα ά­ τομα θα αντεπεξέρχονται στις εκάστοτε καταστάσεις με τον καταλληλότερο τρόπο που θα ταιριάζει επίσης και στην προσωπικότητά τους. Όπως υποστήριξε και η ίδια η Bern, η συμπεριφορά δε θα έπρεπε να έχει φυλική ταυ­ τότητα και, αν κάποτε η προοπτική της ανδρογυνίας πραγματωθεί, η έννοια αυτή του φυλικού ρόλου θα έχει πια εκλείψει (Bern, 1979). □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΤίτλος πρωτοτύπου: «Pshychological Androgyny: The Evolution of a Construct». Μτφρ. Χρισανα Ντόκου.

2. Η Κλίμακα Bern Κατηγοριοποίηοης Φυλικών Ρόλων έχει γίνει αντικείμενο κριτικής τόσο από θεωρητική όσο και μεθοδολογι­ κή άποψη. Παρ' όλα αυτό, δημιούργησε τη βάση για την πλει­ ονότητα των ερευνών που ακολούθησαν πάνω otov προσα­ νατολισμό της ταυτότητας του φύλου.

3. θα πρέπει να σημειωθεί εδώ πως μεγάλο μέρος της έρευνας otov τομέα αυτό διεξήχθη ανάμεσα σε φοιτητές/τριες δυτι­ κών πανεπιστημίων και επομένως συνιστάται προσοχή στις γενικεύσεις. Τα δυτικό ακαδημαϊκό ιδρύματα, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς, παρέχουν σήμερα το πλέον ενθαρρυντικό περιβάλλον για την ανάπτυξη μιας ανδρογυνικής ροπής.

4. Οι Cross και Madson χρησιμοποίησαν το μοντέλο που εισήγαγαν πρώτοι οι Markus και Kitayama (1991), το οποίο συνοψίζει τις διαφορές μεταξύ ανατολικών και δυτικών πολιτισμών με βάση την «αλληλεξάρτηση» έναντι της «ανεξαρτησίας», αντί­ στοιχα.

5. Αυτού του είδους οι διαφορές θεώρησης ίσως να εξηγούν και τις παρεξηγήσεις μεταξύ των φύλων. Άτομα που αυτοπροσδιορίζονται μέσω αλληλεξάρτησης, κυρίως γυναίκες, πιθανώς

106

περιμένουν ίση ανταπόδοση των υψηλών επιπέδων φροντί­ δας και ενδιαφέροντος που οι ίδιες παρέχουν, κι έτσι θίγονται ή πληγώνονται όταν οι σύντροφοί τους δεν ανταποκρίνονται ανάλογα. Σε αντίθεση, άτομα με ανεξάρτητο αυτοπροσδιορισμό (συνήθως άντρες) τείνουν να αισθάνονται υπερβολικά πιεσμένοι από τις κατ' αυτούς υπερβολικές απαιτήσεις των άλλων για φροντίδα και προσοχή, οι οποίες υποσκάπτουν την αυτονομία και την ελευθερία τους.

6. Σε αντιπαραθέσεις όπου οι γυναίκες βρίσκονται σε πλεονεκτι­ κή θέση, η.χ. μεταξύ μητέρας-παιδιού ή δασκάλας-μαθητών, οι γυναίκες είναι αυτές που δίνουν έμφαση στους κανόνες και στον ορθολογισμό, ενώ τα παιδιά επικαλούνται τη συμπάθεια και την κατανόησή τους.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Baumeister, R. F., and Sommer, Κ. L. (1997), «What Do Men Want? Gender Differences and Two Spheres of Belongingness: Comment on Cross &Madson». Psychological Bulletin 122 (1), σ.

38-44.

Bern, Sandra L. (1974), «The Measurement of Psychological Androgyny». Journal o f Consulting and Clinical Psychology 42, σ.

155-62.

Bern, Sandra L. (1979) «Theory and Measurement of Androgyny: A Reply to the Pedhazur-Tetenbaum and Locksley-Colten Critiques». Journal o f Personality and Social Psychology 37 (6), σ.

1.047-54.

Cross, S. E„ and Madson, L. (1997), «Models of the Seif: Selfconstruals and Gender». Psychological Bulletin 122 (1), o. 5-37.

Eagly, A. H. (1995), «The Science and Politics of Comparing Women and Men». American Psychologist 50 (3), σ. 145-58.

Eagly, A. H„ and Wood, W. (1999), «The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions versus Social Roles».

American Psychologist 54 (6), σ. 408-23.

Frable, D. E. S. (1989), «Sex-typing and Gender ideology: Two Facets of the Individual's Gender Psychology That Go Together», Journal o f Personality and Social Psychology 56 (1), o. 95-108.

Freud, S. (1925), «Some Psychical Consequences of the Anatomical Distinction between the Sexes». Reprinted in: (1991) The Essentials o f Psycho-Analysis. Trans. J. Stachey. London, «Penguin», σ. 402-11.

Jung, C. G. (1930-31), «The Stages of Life». Standard edition paperback. Reprinted in: (1971) The Portable Jung. Trans. R. F. C. Hull. Ed. Joseph Campbell. New York, «Viking», σ. 3-22.

Lyness, K. S„ and Thompson, D. E. (1997), «Above the Glass Ceiling? AComparison of Matched Samples of Female and Male Executives» Journal o f Applied Psychology 82 (3), o. 359-75.

Marsh, H. W„ and Byrne, B. M. (1991), «Differentiated Additive Androgyny Model: Relations between Masculinity, Femininity and Multiple Dimensions of Self-Concept». Journal o f Personality and Social Psychology 61 (5), σ. 811-28.

Mednick, Μ. T. (1989), «On the Politics of Psychological Constructs: Stop the Bandwagon, IWant to Get Off». American Psychologist 44 (8), σ. 1.118-23.

Risman, B. J. (1987), «Intimate Relationships from a MicroStructural Perspective: Men Who Mother». Gender and Society 1 (1), 0. 6-32.

Silerstein, L. B. (1996), «Fathering Is a Feminist Issue». Psychology o f Women Quarterly 20, o. 3-37.

ίυνανδρία και έ να α ν α τ ρ ι η τ ι κ ό α ρ χ έ τ υ π ο τηξ ΧΑΡΙΚΛΕΙΑΣ ΜΗΝΗ*

«Φύση, παμμήτειρα θεά, πολυμήχανη μητέρα (...) πανδαμάστρια, αδάμαστη, κυβερνήτρια (...) παντοκράτειρα, πάνσοφη, πανδώτειρα, παμβασίήισσα (...) των πάντων είσαι συ πατέρας, μάνα, βυζάστρα και τροφός...» Ορφικός Ύμνος στη Φύση, αρ. 10 (μτφ. X. Μήνη)

1— -I J θύμε σε μια εποχή όπου τα στερεότυπα των φύλων έχουν από

/ / καιρό αμφισβητηθεί- ωστόσο, λίγοι είναι οι άνθρωποι που έχουν / / συνειδητοποιήσει πλήρως τον καταστροφικό ρόλο που παίζουν // μέσα στη ζωή μας στην κοινωνία μας αλλά και στην ίδια τη Φύ/ / ση. Η στερεοτυπική εξιδανίκευση της πατριαρχικής βίας («ήρωας» ι 1 ι είναι πάντα ο άντρας που σκοτώνει), η υποτίμηση των γυναικών, των παιδιών και του φυσικού κόσμου προκειμένου να δικαιολογηθεί η εκμετάλλευσή τους από το κυρίαρχο ανδροκρατικό καθεστώς, αλλά και η επιβολή της λατρείας ενός αυταρχικού πατέρα-θεού είναι φαινόμενα αλληλένδετα. 0 ανά τους αιώνες πατριαρχικός καταπιεστικός διαχωρι­ σμός των φύλων και οι αρνητικές κοινωνικές, περιβαλλοντικές και πολιτι­ κοοικονομικές επιπτώσεις του καθιστούν λοιπόν επιτακτικό το ερώτημα του αν μπορούμε να ανακαλύψουμε ένα όραμα για ένα μέλλον διαφορε­ τικό, που δε θα βασίζεται στην ανισότητα και στην επιζήμια επιβολή στε­ ρεοτυπιών ρόλων. Ίσως η γνώση της χαμένης μας ιστορίας να μας κα­ θοδηγήσει ώστε να δημιουργήσουμε έναν καινούριο κόσμο. Έ νας α λ λ ιώ τικ ο ς κ ό σ μ ο ς;

Ένας αξιοσέβαστος αριθμός ερευνών που διεξήχθησαν κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, με κυριότερες αυτές της μνημειώδους τετραλο­ γίας του Joseph Campbell και των προγενέστερων μελετών του Johann Bachofen για το ζήτημα του Das Mutterrecht, ανιχνεύουν μια άλλη πιθα­ νή εκδοχή της προϊστορίας μας, διαστρεβλωμένη και αποσιωπημένη. Αρχαιολογικά ευρήματα και κειμενικές αναφορές σε μύθους και παραδό-

Η Χαρίκλεια Μήνη είναι κλασική φιλόλονος με μεταπτυχιακές σπουδές στην Ψυχολογία, συγγραφέας και ερευνήτρια.

107

σεις, από την Ιαπωνία ως την Ιρλανδία, αφήνουν να εν­ νοηθεί σοβαρά η πιθανότητα πως για χιλιετίες ολόκλη­ ρες υπήρξαν κάποιοι πολιτισμοί ειρηνικοί και δημιουργι­ κοί, που λάτρευαν και εξυμνούσαν τις ζωογόνους θη­ λυκές δυνάμεις αντί για τη βία, και ορισμένες φορές έ­ φτασαν σε πρωτόγνωρη άνθηση. Και με δεδομένο ότι το κοινωνικό πλαίσιο διαμορφώνει σημαντικά τους ρό­ λους των δύο φύλων, υποστηρίζεται πως, σ' εκείνους τους πολιτισμούς, οι σχέσεις αντρών και γυναικών χα­ ρακτηρίζονταν από ελευθερία και συντροφικότητα, όχι από καταπίεση και εκμετάλλευση. Η κοινωνιολόγος Riane Eisler ονόμασε τον πολιτισμό αυτό «γυλανικό» (γυ- από το γυναίκα, αν- από το άντρας και το -λ- ως συνδετικό), αντιδιαστέλλοντάς τον με τις μεταγενέστε­ ρες ιεραρχικές, ανδροκρατούμενες κοινωνίες (181). Πολλά είναι τα στοιχεία που δείχνουν ότι κατά το προπατριαρχικό πολιτισμικό στάδιο η κύρια θεότητα που λατρευόταν ήταν η αρχετυπική Μεγάλη θεά, η Μητέρα Φύση με τους κυκλικούς, σεληνιακούς αναπαραγωγι­ κούς ρυθμούς της που συνδυάζουν θάνατο και αναγέν­ νηση, με τις αμέτρητες μορφές και τα πλήθος ονόματα (βλέπε Mascetti). Είναι η Γαία, η πανδώτειρα και η παντολέτειρα, κατά τον Ορφικό Ύμνο αρ. 26 (Παπαδίτσας & Λαδιά, 70), εκείνη που δίνει τη ζωή και την παίρνει ξανά στη μήτρα της για να τη φέρει και πάλι στο φως. Εξίσου συνδυαστική είναι και η φύση της θεάς όοον α­ φορά τα φύλα. Η φύση απεικονίζεται αναντίρρητα ως γένους θηλυκού-κι ωστόσο εμπεριέχει το αρσενικό, όπως η μήτρα που κλείνει μέσα της ένα αρσενικό έμ­ βρυο. «Γεννά» αυτό-γονιμοποιούμενη και γι' αυτό είναι συγχρόνως Μάνα και Πατέρας, όπως την αηοκαλεί ο Ορφικός Ύμνος αρ. 10. Δε θα μας παραξενέψει λοιπόν πως η Μεγάλη θεά εμφανίζεται αρκετές φορές γύνανδρη, φέροντας χαρακτηριστικά και των δύο φύλων1. Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα αρκετών χω­ ρών που παρουσιάζει η αρχαιολόγος Marija Gimbutas, στη νεολιθική εποχή, στην έκτη χιλιετία, η θεά απεικο­ νίζεται ρωμαλέα, με τονισμένους ώμους, μπράτσα και σ τή θη -το κεφάλι της ωστόσο έχει σχήμα φαλλικό (152). Μάλιστα, σε μερικές περιπτώσεις, το κυλινδρικό κεφάλι είναι φτιαγμένο ξεχωριστά ώστε να μπαίνει σαν πέος μέσα σ' ένα γυναικείο κορμό, προτού ο πηλός σκληρύνει. Πολλά μαρμάρινα γυναικεία ειδώλια, άλλα όρθια κι άλλα καθιστά, μας έρχονται από τόπους του Αιγαίου κι έχουν επίσης φαλλικά κεφάλια: σε κυκλαδονήσια όπως η Αμοργός και η Νάξος συναντάμε θηλυκές φιγούρες με μακριούς λαιμούς-κάποιες απ' αυτές έ ­ χουν ονομαστεί βιολόσχημες, λόγω της ιδιαίτερης μορ­ φής τους. Από τη Νέα Νικομήδεια της Βόρειας Ελλά­ δας μάς σώθηκαν πέντε πήλινα γυναικεία αγαλματίδια 108

με φαλλικά κεφάλια-βρέθηκαν μέσα στο μεγαλύτερο από τα παλιά κτίρια του οικισμού, το οποίο πιθανόν χρησιμοποιούνταν ως ιερό (Gimbutas, 153). Η Gimbutas πιστεύει πως η γύνανδρη φύση της θεάς είχε σκοπό να τονίσει την απόλυτη δύναμή της (Gimbutas 196). Έτσι κι αλλιώς, οι ρωμαλέες απεικονί­ σεις της μας δείχνουν πως το εύσωμο γυναικείο κορμί ήταν το ιδανικό της εποχής-σε αντίθεση με την κυ­ ρίαρχη σημερινή κουλτούρα, που ταυτζει την ισχύ με τον ανδρισμό, ενώ τα στερεότυπα της θηλυκής ομορ­ φιάς βρίσκονται συχνά στο επίπεδο της... Μπάρμπι! Το π ουλί κ α ι το φ ί6 ι

Η γύνανδρη υπόσταση της θεάς εκδηλωνόταν με πλή­ θος τρόπων. Οπωσδήποτε δεν είναι τυχαία η σύνδεσή της με ισχυρά αρσενικά ζώα-άλλωστε, η κύρια λει­ τουργία της ήταν να ανανεώνει τη δύναμη της ζωής μέσα στη Φύση. Έτσι, ήδη από τη νεολιθική εποχή τη βλέπουμε με συνοδεία σκύλων, ταύρων, τράγω ν και λιονταριώ ν (Gimbutas, 195). Ιδιαίτερη σημασία έχει η στενή σχέση της με το φίδι ένα ακόμη φαλλικό σύμβολο. Η ζωντάνια και ο δυναμι­ σμός του, η ικανότητά του να ανανεώνει το δέρμα του, αλλά και να διεισδύει στις σχισμές της Γης, του προσέδωσαν δυνάμεις μυθικές, συμπαντικών διαστάσεων· πι­ στευόταν μάλιστα πως μπορούσε να διεγείρει και να φυλάει την αυθόρμητη ενέργεια της ζωής. Έτσι συχνά βρίσκουμε προϊστορικούς φαλλούς, ιθυφαλλικά αγγεία και καπάκια να συνοδεύονται από φιδίσιες σπείρες (Gimbutas, 94-95). Στην Ελλάδα συγκεκριμένα, από την πρώιμη Νεολιθική Εποχή μέχρι την πατριαρχική αρχαιό­ τητα συναντάμε τη Φιδοθεά. Άλλοτε το σώμα της είναι διακοσμημένο με ρίγες ή σπείρες, ενώ τα άκρα της μοιάζουν με ερπετά· κι άλλοτε την τυλίγουν ένα ή πε­ ρισσότερα φίδια. Η ανθρωπόμορφη εικόνα της εμφανί­ ζεται σε αγγεία που περικλείονται από έναν όφι. Τερα­ τώδη κερασφόρα κεφάλια με ανθρωπόμορφα χαρα­ κτηριστικά και χέρια που μοιάζουν με πόδια πουλιών ή με φίδια προέρχονται από την «προανακτορική» Κρήτη (Gimbutas, 101). Όπως επισημαίνει η Gimbutas, το πέος, τα κέρατα, το φίδι, το υδρόβιο πτηνό και το νερό συσχετίζονται στενά στους μύθους και τη λατρεία. Η θεά εκπροσωπείται συχνά από ένα υδρόβιο πουλί, με σκόπιμα τονισμένο το μακρύ λαιμό του, που συμβολικά συνδέεται με το φαλλό ή το ερπετό-τέτοιες απεικονίσεις συναντάμε ήδη από την Άνω Παλαιολιθική Εποχή (135). Η εικόνα της θεάς Πουλί κυριαρχεί κατά την έβδομη και έκτη χιλιετία στο Αιγαίο και στα Βαλκάνια. Μερικές φο­ ρές εμφανίζεται σαν όρθιο πέος με μικρές φτερούγες

Ρουμανικό ειδώλιο θεάς, 5000 π.Χ.

και οπίσθια γυναίκας· αν το κοιτάξουμε από το πλάι, διακρίνουμε εύκολα πως είναι το σώμα και η ουρά ενός πουλιού. Ή μπορεί να παίρνει τη μορφή ενός γυμνού γυναικείου αγαλματιδίου με δυσανάλογα μακρύ και ο­ γκώδη λαιμό, όπως μαρτυρεί ένα τέτοιο μαρμάρινο εύ­ ρημα από την Αττική. Έχουμε ακόμη αγγεία σε σχήμα πουλιού με κυλινδρικό λαιμό, αλλά και δοχεία που μοιά­ ζουν με σώμα πτηνού κολλημένο σε μια θηλυκή αν­ θρώπινη μορφή με κυλινδρικό κεφάλι (Gimbutas, 135). Άλλοτε πάλι η γύνανδρη υπόσταση της θεάς γίνεται α­ κόμη πιο σαφής. Από τον πολιτισμό της Βίντσα (Γιου­ γκοσλαβία) διασώθηκαν ειδώλια που έχουν αντρικά γεννητικά όργανα και γυναικεία στήθη, κεφάλι με ράμ­ φος και οπίσθια που προεξέχουν έντονα (Gimbutas, 135-36). Αλλά και από το νεολιθικό οικισμό της Μάκρης, στη Θράκη, μας έρχονται δύο πολύ ενδιαφέρο­ ντα γυναικεία αγαλματίδια που φέρουν αρσενικά μόρια (Τσατσοπούλου κ,ά., 65-66). Κ ρ ή τη , το μ α γ ικ ό νη σ ί

Ιημείο-σταθμός στη μελέτη των γυλανικών κοινωνιών αποτελεί ο πρώιμος πολιτισμός της Κρήτης, όπου, σύμφωνα με τα υπάρχοντα ευρήματα, το θηλυκό στοι­ χείο είχε σημαντικότατη θέση. Για παράδειγμα, σε τοι­

χογραφία του μεγάλου «ανακτόρου» της Κνωσού παριστάνεται μια γυναίκα, πιθανόν η θεά ή η αρχιέρειά της, ή ίσως η βασίλισσα, η οποία στέκεται στο κέντρο ενώ δύο αντρικές πομπές πλησιάζουν για να της υποβά­ λουν τα σέβη τους. Άλλωστε, η κρητική καλλιτεχνική δημιουργία είναι γεμάτη από γυναικείες μορφές· πολ­ λές από αυτές έχουν τα χέρια υψωμένα σε μια λατρευ­ τική κίνηση, ενώ μερικές κρατούν φίδια ή διπλούς πελέκεις, ούμβολα της θεάς. Οπωσδήποτε όλα αυτά δεν είναι τυχαία. 0 Νικόλαος Πλάτων, αρχαιολόγος και έφορος αρχαιοτήτων στην Κρήτη για πολλά χρόνια, γράφει πως σ' αυτή την κοι­ νωνία «το σύνολο της ζωής διαποτιζόταν από μια φλο­ γερή πίστη στη θεά Φύση, πηγή κάθε δημιουργίας και αρμονίας» (148). Διάχυτο είναι ένα πνεύμα συνεργα­ σίας και ισότητας ανάμεσα σε γυναίκες και άντρες. Αυ­ τό καθρεφτίζεται στην καλλιτεχνική παράδοση του νη­ σιού, η οποία, όπως λέει ο ίδιος, είναι μοναδική για την «απόλαυση της ομορφιάς, της χάρης και της κίνησης, τη χαρά της ζωής και την προσέγγιση της φύσης» (143). Η γύνανδρη αρχετυπική υπόσταση της θεάς εμφανίζε­ ται και πάλι, καθώς συνοδεύεται ξανά από αρσενικό ζ ώ α - για παράδειγμα, σε μια σφραγίδα από την Κνωσό εμφανίζεται ως «Πότνια Θηρών» στην κορυφή ενός βουνού, μαζί με δύο λέοντες και έναν άντρα λατρευτή της (Gimbutas, 197). Το φίδι, πανάρχαιο φαλλικό σύμ­ βολο, τη συντροφεύει ακόμη, όπως δείχνουν καθαρά οι περίφημες θεές των Όφεων-άλλωστε, η πληθωρι­ κή Φιδοθεά κάνει αισθητή την παρουσία της στο νησί ή­ δη από τα νεολιθικά χρόνια (Gimbutas, 99,146). Αλλά και η αρχέγονη Θεά Π ο υ λ ί δεν έχει ξεχαστεί. Τό­ σο η κρητική όσο και η κρητομυκηναϊκή τέχνη είναι γε­ μάτη από πτηνά και φτερωτές γυναίκες, κληρονομιά α­ πό το πάνθεον της προϊστορικής νοτιοανατολικής Ευ­ ρώπης του 7.000-3.500 ΠΚΕ (Gimbutas, 146). Ωστόσο, το πιο ξεκάθαρο αρσενικό στοιχείο μέσα στη γυναικοκεντρική θρησκεία της Κρήτης είναι ο ταύρος, πανταχού παρών, ο ίδιος ή τα κέρατά του. Πρόκειται για το ιερό ζώο της θεάς, που συνδέεται στενά με το γυναικείο σώμα, εφόσον, αν παρατηρήσουμε προσε­ κτικά το σχήμα που έχει η μήτρα μαζί με τις σάλπιγγες, θα δούμε να ξεπροβάλει η μορφή μιας κερασφόρας ταυροκεφαλής· ενώ το Μ ένα Λ εξικόν τη ς Ελληνικής Γλώσσης πιστοποιεί πως η λέξη ταύρος είχε επίσης την έννοια του αιδοίου (Liddell & Scott, 4:295). Ο ι μετα μ ο ρ φ ώ σ εις τη ς θ ε ά ς

0 γυλανικός κόσμος της Κρήτης και της προϊστορικής Ευρώπης, εάν όντως υπήρχε όπως δείχνουν τα στοι­ 109

χεία, πρέπει να γνώρισε βίαιο τέλος εξαιτίας των εισβο­ λών πολεμοχαρών πατριαρχικών νομαδικών φυλών και μιας σειράς φυσικών καταστροφών (σεισμοί, ηφαιστειακές εκρήξεις). Ωστόσο, η αρχετυπική μορφή της γύνανδρης θεάς δεν εξαφανίστηκε-απλώς διασπάστηκε σε μικρότερες θεότητες, όπως αυτές της ελληνικής μυθολογίας. Αν και έχουμε συνηθίσει να ταυτίζουμε τη θρησκεία της αρχαίας Ελλάδας με την πατριαρχική λα­ τρεία του Δία και του δωδεκάθεου, μια προσεκτική μα­ τιά μάς δείχνει μια άλλη όψη των πραγμάτων. Για παράδειγμα, η Θεά Πουλί ή οι αναμνήοεις της αρχι­ κής εικόνας της συνέχισαν να υπάρχουν την Εποχή του Σιδήρου, ενώ μαίανδροι (σύμβολο του ζωογόνου νε­ ρού) και υδρόβια πουλιά αναδύονται ξανά στην τέχνη της Γεωμετρικής Περιόδου. Όμως, η όψη της έχει αλ­ λάξει: έχει μεταμορφωθεί σε Αθηνά, η οποία παρου­ σιάζεται μερικές φορές φτερωτή, ενώ η κουκουβάγια αποτελεί ένα από τα βασικά σύμβολά της. Η Cimbutas παρατηρεί πως μερικές φορές εμφανίζεται σαν θα­ λάσσιος αετός, γλάρος, χελιδόνι, γύπας ή περιστέρι, συνεχίζοντας έτσι την κρητομυκηναϊκή (Gimbutas, 147-8). Απεικονίσεις της Αθηνάς σε μελανόμορφα ή ερυθρό­ μορφα αγγεία αποκαλύπτουν τη στενή σχέση της και με τα ερπετά: ένας όφις έρπει πάνω στην ασπίδα της ή εμφανίζεται στο πλευρό της, ίσος στο ύψος και στη με­ γαλοπρέπεια, σαν να είναι ο άλλος εαυτός της. Μας παραπέμπει έτσι σε μια πιο παλιά εποχή, τότε που η συμηαντική θεά Πουλί είχε για ταίρι της ένα συμπαντικό φίδι. Μάλιστα, στην Ακρόπολη των Αθηνών, στο Ερέχθειο, κατοικούσε ο «οικουρός όφις», φύλακας του τόπου, ζώο ιερό της Παλλάδας. Σίγουρα δεν είναι τυ­ χαίο ότι η θεά έφερε στην αιγίδα της το κεφάλι της φιδομαλλούσας Μέδουσας, με την οποία συνδέεται στε­ νά (Shearer, 67). Παράλληλα, ο έντονα γυνανδρικός χαρακτήρας της Αθηνάς τονίζεται και μέσα από την πο­ λεμική της διάσταση, καθώς και την αντρική περικεφα­ λαία της. Αλλωστε, τι άλλο είναι το επιβλητικό δόρυ της παρά ένα ακόμη φαλλικό σύμβολο; Διόλου παρά­ ξενο, λοιπόν, που ο Ορφικός Ύμνος αρ. 32 τη χαρακτη­ ρίζει «αρσενική μα και θηλυκή» (Παπαδίτσας & Λαδιά, 83). Αλλά και η Αρτεμις, η αδάμαστη θεά της άγριας φύσης, έχει την αρσενική της πλευρά-«αρρενόμορφη» την περιγράφει ο Ορφικός Ύμνος α ρ. 36 (Παπαδίτσας & Λα­ διά, 91). Της προσφέρονταν φαλλοί αλλά και κάθε εί­ δους ζώα και καρποί, γιατί ήταν η προστάτιδα ολόκλη­ ρης της ζωής - χάριζε τη γονιμότητα στους ανθρώ­ πους, στα άλλα πλάσματα αλλά και στα χωράφια. 0 τράγος και το ελάφι ήταν πολύ συχνά τα ιερει'α της, ό­ 110

πως και ο λαγός, ζώο σεληνιακό. Αξίζει να προσέξουμε πως η Αρτεμις ήταν η θεότητα που λατρευόταν περισ­ σότερο στην αρχαία Ελλάδα, όπως φανερώνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα (Παπαχατζής, 71). Ακόμη και η πιο θηλυκή θεά, η Αφροδίτη, έχει τη δική της γύνανδρη υπόσταση, που προβάλλεται στο πρό­ σωπο του γιου και ακολούθου της, του Έρωτα, προσω­ ποποιώντας την απόλυτη δύναμη της Μητέρας Φύσης να αυτο-αναπαράγεται. Τη βλέπουμε λοιπόν με τη μορφή του Αφρόδιτου-στην Αθήνα μάλιστα είχε κα­ θιερωθεί γιορτή προς τιμήν του, στην οποία οι άντρες φορούσαν ρούχα γυναικεία και οι γυναίκες αντρικά. Εκεί ο θεός αυτός παριστανόταν στις ερμαϊκές στήλες, απ' όπου πιστεύεται ότι προέρχεται ο μύθος του Ερμαφρό­ διτου, γιου του Ερμή και της Κυθέρειας. Στην Κύπρο, ιε­ ρό νησί της, τιμούσαν επίσης την αρσενική πλευρά της-στην πόλη της Αμαθούντας μάλιστα εμφανίζεται η Αφροδίτη γενειοφόρος («Αφρόδιτος», 58). Και ο ίδιος ο Έρωτας, όμως, ενίοτε παρουσιάζεται διφυής: σε μια πολύ ενδιαφέρουσα απεικόνιση αρχαίου αγγείου, η Αφροδίτη οδηγεί άρμα που σύρεται από δύο φτερωτές αντρικές μορφές, οι οποίες όμως φέρουν γυναικεία κόμμωση και κοσμήματα (Γονιδέλλης, 74). Δεν είναι λίγες οι αρχετυπικές μορφές με χαρακτηριστι­ κά και των δύο φύλων που μπορούμε να ανακαλύψουμε μέσα στην αρχαία κληρονομιά μας. Η θεά Σελήνη περιγράφεται από τον Ορφικό Ύμνο αρ. 9 ως «θηλυκή και αρσενική» (Παπαδίτσας & Λαδιά, 37). Η ορφική θεά Αδράστεια, η οποία έχει το καθήκον να νομοθετεί για τους θεούς -μπορεί να ταυτιστεί με την παντοδύναμη Ανάγκη ή Μοίρα- παρουσιάζεται ερμαφρόδιτη· το ίδιο και ο φτερωτός ορφικός θεός-δημιουργός, ο Φάνης, ο οποίος ονομάζεται επίσης Διόνυσος ή Έρωτας, αλλά έ­ χει και το γυναικείο όνομα Μήτις, που σημαίνει σοφία ή συμβουλή (Guthrie, 167).

0 Διόνυσος, ακόμη, είναι ένας ιδιαίτερα γυναικείος θε­ ός, ο οποίος συχνά παρουσιάζεται θηλυπρεπής-όπως για παράδειγμα στο μωσαϊκό από την οικία του Διόνυ­ σου στη Δήλο (περίπου 100 ΠΚΕ), όπου εμφανίζεται, ε­ ντυπωσιακά ντυμένος και στολισμένος γυναικεία, να κάθεται στη ράχη ενός πάνθηρα (Guthrie, εξώφυλλο). Δεν είναι άλλωστε τυχαίο πως ο Διόνυσος συχνά αντι­ προσωπεύεται από, ή ταυτίζεται με, τον ταύρο (ως κε­ ρασφόρος), το πανάρχαιο γύνανδρο σύμβολο, ενώ συ­ χνά έχει για συντροφιά του γυναίκες. Οι Ελληνίδες, βέ­ βαια, τον λάτρευαν με θέρμη: τα Λήναια, λόγου χάρη, περιλάμβαναν οργιαστικούς χορούς που εκτελούσαν οι Λήνες (Μαινάδες)· στα Ανθεστήρια τελούνταν, μεταξύ άλλων, αποκλειστικά γυναικεία Μυστήρια, στα οποία οι συμμετέχουσες φορούσαν δέρματα ελαφιών ή πανθή-

ρων («Λήναια» και «Ανθεστήρια», Ρασσιάς, 124-25 και 46-49 αντίστοιχα). θηλυκά στοιχεία έχει και ο Άδωνις, ο ωραίος ε ­ ραστής της Κύπριδας, ο οποίος συνδέεται στε­ νά όχι μόνο με την ίδια, αλλά και με την Περσεφόνη. «Κόρη και αγόρι» χαρακτηρίζεται από τον Ορφικό Ύμνο αρ. 56 (Παπαδίτσας & Λα­ διά, 131). Εξάλλου, στα Αδώνεια οι γυναίκες ήταν εκείνες που πενθούσαν το χαμό του και γιόρταζαν την ανάστασή του-κατά κανόνα, μάλιστα, τα διοργάνωναν οι ίδιες, με δικά τους έξοδα («Αδώνεια», Ρασσιάς, 3031). Ακόμη και ο ίδιος ο Ζευς -κ α τε ξοχήν πατριαρχική μορ φ ή- αποκτάει θηλυκές ιδιότητες στους μύθους: ενσωματώνει τη Μήτιδα, τη σοφή γυναίκα του, καταπίνοντάς τη, «γεννάει» την Αθηνά και το Διό­ νυσο, αλλά και ταυτίζεται με τον Φάνη, τον ερμαφρόδιτο θεό-δημιουργό κατά την ορ­ φική κοσμογονία. Φυσικά η πρωταρχική δημιουργός δεν ήταν μια αρσενική ο­ ντότητα αλλά η ίδια η Μάνα Φύση. Τα ανδρόγυνα χαρακτηριστικά του Δία και η σύνδεσή του με την Κρήτη (σε σπήλαιο της οποίας ανατράφη­ κε) και τη Μεγάλη Μητέρα Ρέα δεί­ χνουν την προσπάθεια των πατριαρχι­ κών κατακτητών να επιβάλουν το δικό τους θεό, αφομοιώνοντας και συγχρόνως αλλοιώνοντας τις παλαιότερες γυλανικές παραδόσεις. Ίσως όλα αυτά να φαίνονται μακρινά και ξένα, αν τα συγκρίνουμε με τον κόσμο όπου ζούμε τώρα. Ωστό­ σο, αξίζει να παρατηρήσουμε πως η μορφή που λα­ τρεύεται ευρύτερα στον ορθόδοξο χριστιανισμό τής σύγχρονης Ελλάδας δεν είναι άλλη από την ιερή θη­ λυκή Μάνα με το αρσενικό της παιδί, η Παναγία Βρεφοκρατούσα-η πανάρχαια γύνανδρη Θεά που άλλα­ ξε όψη μέσα στο χρόνο, αφομοιώθηκε, περιορίστηκε σε σημασία, αλλά δεν εξαφανίστηκε. Ίσως αυτό είναι μια ένδειξη πως οι ανάγκες που εκφράζει η γυνανδρι­ κή φιλοσοφία είναι σήμερα το ίδ ιο -ή και περισσότερο-σημαντικές για την ανθρωπότητα. Το παραδο­ σιακό πατριαρχικό κοινωνικό σύστημα όχι μόνο διαιωνίζει την καταπίεση αλλά απειλεί και την ίδια την επι­ βίωση του είδους μας, όπως και πάμπολλων άλλων ειδών. Δεν είναι παράξενο, λοιπόν, ότι η σύγχρονη σκέψη στρέφεται προς τα διαφυλικά, συνδυαστικά

αρχέτυπα του παρελθόντος, αναζητώντας πρότυπα και διεξόδους για το μέλλον. □

Φαλλοκίφαλο ειδώλιο θεάς, Νικομήδεια, 6200 π.Χ. ή και παλαιότερα ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1. Χρησιμοποιώ τον όρο γύνανδρη και όχι ανδρόγυνη, για­ τί στην περίπτωση της θεάς το θηλυκό έχει τον ουσια­ στικότερο ρόλο. Η λέξη γύνανδρος, -ον είναι αρχαία ελληνική [Liddell & Scott 1:547). ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Άισλερ, Ριάν lEisler, Rianel, Η κύλιξ και το ξίφος. Μτφρ. Καρίνα Λάμψα. Αθήνα, «Γλά­ ρος», 1992. «Αφρόδιτος», Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Ααρούς Μπριτάννικα. Τόμ. 13. Αθήνα, «Πάπυ­ ρος», 1996, 58.

Bachofen, Johann Jacob, Myth, Religion, and Mother Right: Selected Writings. Tr. Ralph Manheim. With a preface by George Boas and introduction by Joseph Campbell.

Princeton: Princeton UP, 1967.

Campbell, Joseph, The Masks o f Cod. 4 vols.

NY, «Penguin Compass», 1995. Γονιδέλλης, Απόστολος E„ Αφροδίτη, η Ου­ ράνια Κόρη. Σειρά: Η Γένεση κατά τους Αρχαίους Έλληνες 4. Αθήνα, «Πύρινος Κό­ σμος».

Gimbutas, Marija, The Goddesses and Cods o f Old Europe. London, «Thames & Hudson», 1982.

Guthrie, W. K. C., Ο Ορφέας και η Αρχαία Ελληνι­ κή Θρησκεία. Μτφρ. Χαρίκλεια Μήνη. Αθήνα, «Καρδαμίτσα», 2000.

Liddell, Henrv G., and Robert Scott. Μένα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώοαης. Μτφρ. Ξενοφών Π. Μόσχος. Αθήνα, «Ιωάν­ νης Σιδέρης».

Maxetti, Manuela Dunn, Το τραγούδι της θεάς Εύας. Μτφρ. Βα­ σιλική Αλιφέρη. Αθήνα, «Γκοβόστη», 1992. Μήνη, Χαρίκλεια, Νεοπαγανισμός, η Αναγέννηση της Αρχαίας Θρησκείας. Θεσσαλονίκη, «Αρχέτυπο», 2000. Παπαδίτσας, Δ. Π., &Ελένη Λαδιά. Ορφικοί Ύμνοι. Αθήνα, «Βιβλιοπωλείοντης "Εστίας"», 1997. Παπαχατζής, Νικόλαος. «Η θρησκεία κατά την Αρχαϊκή Εποχή». Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Τόμ. Β. Αθήνα, «Εκδοτική Αθη­ νών», 1971,66-93.

Platon, Nicolas (Νικόλαος Πλάτων), Crete. Geneva, «Nagel», 1966. Ρασοιάς, Βλάσης Γ„ Εορτές και Ιεροπραξίες των Ελλήνων. Αθή­ να, «Ανοιχτή Πόλη», 1997.

Shearer, Ann, Athene: Image and Energy. London, «Penguin Arkana», 1996. Τσατσοπούλου, Πολυξένη, Ντίνα Καλλιντζή &Νίκος Ζήκος, Αρχαιολογικός Οδηγός: Μεσημβρία/Ζώνη, Μάκρη. Έκδοση Περι­ φέρειας Αν. Μακεδονίας-θράκης &Ε.Π.Α.Δ.Α.

111

Φ υ λ λ ο με τρ ών τ ας το φ ύ λ ο :

Ανδρογυνία και τέχνη του λόγ οτο Σ υμπ όσ ι ο του Πλάτωνα της ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΝΤΟΚΟΥ*

«ΛοιπόνΔρ. Πέιγουερθ, βδέπω δενμιδάτε», δέει ο Πδίτηδοβ: «...δώστε μας, σας παρακαδώ, τη δική σας σοβαρή κριτική εκτίμηση. Λ έτε κι εσείς πως ο Χέμινγουεη σ τ' αδήθεια θέδει να είναι γυναίκαΐ;» L.1 «Σε γενικές γραμμές», δέει ο Π έτγουερθ:«Προφανώς του άρεσε να δί­ νει έμφαση στον ανδρικό ρόδο, με όδες εκείνες τις ταυρομαχίες και τα σαφάρι α ­ γρίων ζώων». Ι...1 «Από την άδδη πδευρά, κατείχε τα ένστικτα ενός μεγάδου συγ­ γραφέα... Και υπάρχει όντως κάτι το ποδύ ανδρογυνικό στη δουδειά του». «Α ναι, ανδρογυνικό, τι είναι αυτό;» ρωτά ο Πδίτηδοβ. «Ω, δεν ξέρετε αυτή τη δέξη;» ρωτά η Λουμηίχοβα: «Ε ναι, δεν είναι και τόσο κοινή. Σημαίνει όταν ένας άντρας θέδει να είναι γυναίκα». «Σημαίνει τοιούτος;» ρωτά ο Πδίτηδοβ. «Ε, ουσιαστικά σημαίνει να διαθέτει κανείς ανδρικά και γυναικεία χαρακτηριστικό σε μία υπόσταση», δέει ο Πέτγουερθ, «όπως κάνουν ποδδοί συγγραφείς».

Malcolm Bradbury, Τιμές συναδδάγματος

ουθενά αλλού ίσως η έννοια της φυλικής τα υτότητα ς (gender), με την οποία περιχαρακώνεται το βιολογικό φύλο (sex), δεν έχει καταδείξει την πολύμορφη ρευστότητα της τό­ σο αναμφισβήτητα όσο στην τέχνη του λόγου. Μύθοι, θρύλοι και θρησκευτικές παραδόσεις από κάθε γωνιά της γης-από τον Ινδό Αρτζούνα ως τον Έλληνα Αχιλλέα και τον Αφρικανό Ανάνσε-βεβαιώνουν πως η κοινωνική αντίληψη του φύλου όχι μόνο αλλάζει και περιπλέκεται, αλλά και πως πρέπει να αλλάζει, άσχετα με το αν η αλλαγή λαμβάνεται ως ταμπού ή τιμωρητέα παράβαση. Ταυ­ τόχρονα, η θεμελιώδης έννοια της μυθοπλασίας, είτε ως μιας κακής μίμησης της πραγματικότητας κατά τον Σωκράτη (στο διάλογο «Ίων») είτε ως μιας θέωσης της πραγματικότητας μέσω του δημιουργού κατά

Η δρ Χριστίνα Ντόκου είναι δέκτορας Αμερικανικής Λογοτεχνίας και Ποδιτισμού στο Τμήμα Αγγδικής Γδώσσας και Φιδοδογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

112

τον Percy Bysshe Shelley (A Defence o f Poetry, 1821), αυτόματα επιτρέπει (ή και αποκαλύπτει) κάθε είδους παίγνιο με τους κανόνες της συμβατικής ύπαρξης, συμπεριλαμβανομένης και της φυλικής ταυτότητας. Έτσι όχι μόνο οι συγγραφείς μπορούν να επωφελού­ νται από φιλολογικά ψευδώνυμα άλλου φύλου (ό­ πως έκαναν οι αδελφές Bront6), αλλά και η ίδια η μυ­ θοπλασία συχνά περιλαμβάνει χαρακτήρες και των δύο φύλων, δημιουργώντας έτσι ένα πεδίο σκέψης απαραίτητα ανδρογυνικό-και για τους/τις συγγρα­ φείς που παράγουν τους χαρακτήρες, αλλά και για το αναγνωστικό κοινό, που ταυτίζεται με τους χαρακτή­ ρες. Δεν αποτελεί υπερβολή, επομένως, η διαπίστω­ ση της θεωρητικού Myra Jehlen ότι «οι κριτικοί της λογοτεχνίας έχουν τα τελευταία χρόνια πια παραδε­ χτεί πως ακόμα και στις πιο κοινότοπες παρουσιάσεις χαρακτήρων, πλοκής και ύφους μιλούν τη γλώσσα της φυλικής ταυτότητας» (263). Η έννοια του «ανδρόγυνου», βέβαια, έχει οριστεί με διάφορους τρόπους, θετικούς και αρνητικούς, πέρα από το γεγονός ότι συνδυάζεται συχνά, ορθώς ή όχι, με παρεμφερή βιοψυχολογικά φαινόμενα (όπως η παρενδυσία, ο ερμαφροδιτισμός ή η ομοφυλοφιλία). Η φιλολογία σ' αυτό το θέμα, οτο γνωστικό πεδίο των «φυλικών σπουδών» (gender studies), είναι τερά­ στια και περίπλοκη, έχοντας απασχολήσει λογοτέ­ χνες, επιστήμονες και θεωρητικούς από τον 8ο αιώνα π.Χ. (τουλάχιστον) ως σήμερα1. Αν υπάρχει μια ουσία σύγκλισης, όμως, αυτή θα πρέπει να είναι η εξής: ε ­ νώ οι κοινωνίες, από τη μια, ορίζουν κάποια στοιχεία της προσωπικότητας ως σχεδόν αποκλειστικά χαρα­ κτηριστικά του ενός ή του άλλου φύλου -«επιθετι­ κότητα, κυριαρχικότητα, σκληρότητα, λογική, στοχαστικότητα, ανταγωνιστικότητα, τάση για επιτυχία, εφευρετικότητα, τετράγωνη σκέψη και ανάληψη πρω­ τοβουλιών» για το αρσενικό, και «παθητικότητα, υπακοή, μαλθακότητα, συναίσθημα, ενόραση, συνεργασιμότητα, μητρικό ένστικτο, συντηρητικότητα και τρυφερότητα» για το θηλυκό, κατά την Alice Sargent (78) - και καλούν το άτομο να παίξει ή τον ένα ή τον άλλο ρόλο, από την άλλη υπάρχουν κάποια άτομα τα οποία, για διάφορους λόγους, αναπτύσσουν ένα φά­ σμα χαρακτηριστικών της προσωπικότητας τα οποία άπτονται και των δύο φυλικών ρόλων, κάτι που είναι ιδιαίτερα χρήσιμο, καθώς επιτρέπει στο άτομο να α­ ντιμετωπίζει με επιτυχία κάθε είδους κατάσταση, «γυ­ ναικείες» αλλά και «αντρικές» υποθέσεις. Επομένως, όπως επιγραμματικά σημειώνει η Jehlen: «Η κουλτού­ ρα, η κοινωνία, η ιστορία ορίζουν τη φυλική ταυτότη­ τα, όχι η φύση» (263).

Οι περισσότεροι ειδήμονες, επιπλέον, συμφωνούν πως η ανδρογυνική αυτή δυνατότητα ενυπάρχει πρωταρχικά και φυσικά σε λανθάνουσα μορφή λίγο

Άγαλμα του Ερμαφρόδιτου, Μουοείο Λούβρου

πολύ σε κάθε ανθρώπινο ον, αλλά η κοινωνία είναι αυτή που μετέπειτα επιτρέπει ή αποτρέπει την εκδή­ λωσή της. Όπως δηλαδή ορίζει η Cynthia Secor, «Η ανδρογυνία είναι η ικανότητα ενός ατόμου οποιουδήποτε φύλου να ενσωματώνει το πλήρες φάσμα των ανθρωπίνων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας, παρά τις όποιες πολιτισμικές προσπάθειες να μετα­ τρέψουν κάποια άτομα σε αποκλειστικά θηλυπρεπή και μερικά σε αποκλειστικά ανδροπρεπή» (140). Η φυλική ταυτότητα επομένως γίνεται αντιληπτή ως κάτι επίπλαστο, μια δευτερολογία της κουλτούρας η οποία βασίζεται θεμελιωδώς στον «εν αρχή όντα» λόγο· κι αυτό που μας αναλύει η φεμινιστική θεωρία δεν είναι ίσως παρά μια επαναδιατύπωση της αρχής της Βίβλου: «Και εποίησεν ο θεός τον άνθρωπον κατ' εικόνα εαυτού· κατ' εικόνα θεού εποίησεν αυτόν- άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς. [...) και θέλουσιν εί113

σθαι οι δύο εις οάρκα μίαν» (Γένεσις 1:27, 2:24). Η ά­ ναρχη θεία τελειότητα είναι απόλυτα ανδρογυνική· και η σχάση του Αδάμ επουλώνεται τελεολογικά μό­ νο μέσω μιας τελετουργικής και πνευματικής επι­ στροφής σε αυτή. Με δεδομένο, λοιπόν, τον παραπάνω διαλεκτικό ορι­ σμό, η ανωτέρω ικανότητα της τέχνης του λόγου να διεισδύει οτα πολλαπλά επίπεδα της συμβατικής πραγματικότητας και να αναδεικνύει και τις πρωτογε­ νείς, αρχετυπικές δομές της αλλά και τους τρόπους με τους οποίους αυτές μετατρέπονται σε καθημερι­ νότητα την καθιστά ίσως το πλέον δόκιμο όργανο για την εξερεύνηση της ανδρογυνίας. Ιδιαίτερη έμφαση μάλιστα έχει δοθεί από τη σύγχρονη κριτική στη λο­ γοτεχνική διάσταση του λόγου, καθώς αυτή μπορεί να επεμβαίνει σε —φυλικά οριζόμενους- θεσμούς της πραγματικότητας «ποιητική αδεία»: κατά τη διά­ σημη θεωρητικό ΗόΙόηε Cixous, «μόνο οι ποιητές» έ­ χουν αυτό το χάρισμα, «γιατί η ποίηση προϋποθέτει την άντληση δύναμης από το ασυνείδητο και γιατί το ασυνείδητο... είναι το μέρος όπου οι καταπιεσμένοι καταφέρνουν να επιβιώσουν: οι γυναίκες ή, όπως θα έλεγε ο Χόφμαν, οι νεράιδες» (337). Όμως το πλέον ενδιαφέρον χαρακτηριστικό αυτής της σχέσης δεν εί­ ναι απλώς η λογική της συνύπαρξης γυναικείων και αντρικών χαρακτήρων σε ένα βιβλίο· είναι το πώς η δομή της ανδρογυνίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για τη θεώρηση της συγγραφικής καθαυτής ως δημιουργικής λειτουργίας, ως ars scribenti. Είναι δυνατόν, με άλλα λόγια, να γίνει αντιληπτή η υπό­ σταση του κειμένου και ως ενός είδους φυλικής -και συγκεκριμένα ανδρογυνικής- ταυτότητας. Η οργανική αυτή σχέση μεταξύ ανδρογυνίας και/ως δημιουργίας μέσω του λόγου θα διερευνηθεί μέσα από την ανά­ λυση ενός έργου που χρησιμοποιεί τη συγγραφική ως μετωνυμία του πώς εκφράζεται μια ανδρογυνική προσωπικότητα: το Συμ π όσ ιο τ ου Πλάτωνα (385 π.Χ.). Παρ' όλη την ύπαρξη πολύ παλαιότερων κειμένων για την ανδρογυνία σε πολλούς πολιτισμούς2, η αφή­ γηση του Αριστοφάνη για το μύθο του ανδρόγυνου στο Συμπόσιο, την πλατωνική πραγματεία για τον έ­ ρωτα, είναι η πρώτη ευρέως γνωστή φιλοσοφική θε­ ώρηση του όρου στο δυτικό πολιτισμό. Στη διάρκεια ενός εορταστικού συμποσίου στο σπίτι του ποιητή Αγάθωνα, όπου οι καλεσμένοι συναγωνίζονται να δώ­ σουν τον καλύτερο ορισμό του έρωτα, ο κωμικός Αριστοφάνης διαδέχεται τον γιατρό Ερυξίμαχο -ένα χαρακτήρα που περιγράφεται ως «ο ιδιόμορφος εκεί­ νος τύπος... που παραμένει απροσάρμοστος στην ε ­ 114

γκάρδια και φιλική ατμόσφαιρα μιας εύθυμης συντρο­ φιάς. Αντίθετα, φέρνει τον τόνο της αυστηρής, της ε­ πίσημης σοβαρότητας του επιστήμονα» (Παπαγεωργίου 62)- και αφηγείται (Πλάτων 189γ-193δ.16 πρω­ τότυπο, 106-14 μετάφραση) πως η ανθρωπότητα αρ­ χικά αποτελούνταν από «σιαμαία» τροχόμορφα πλά­ σματα σε τρία γένη, το αρσενικό (ένωση δύο αντρών), το θηλυκό (ένωση δύο γυναικών) και το αν­ δρόγυνο (ένωση άντρα και γυναίκας). Τα ανώτερα αυτά πλάσματα «έφτασαν μάλιστα να τα βάλουν και με τους θεούς», οπότε ο Δίας τα χώρισε στη μέση, στην τωρινή τους μορφή, για να τ' αποδυναμώσει. Άρα ο έρωτας είναι η αρχετυπική μνήμη της χαμένης ολότητάς τους, μια λαχτάρα για επανένωση που εκ­ δηλώνεται στη σωματική επαφή, «για να γιατρέψει έ­ τσι το πάθημα της ανθρώπινης φύσης» (Πλάτων 110). Η τελειότητα, επομένως, βρίσκεται στη δυαδικά,τητα, και ορίζεται ως ηροϋπάρχουσα των τωρινών, διχασμένων, φτιαχτών φύλων.

0 αριστοφανικός μύθος, καθαυτός, παρουσιάζει ορι­ σμένα προβλήματα, καθώς οι απόψεις των σχολια­ στών διίστανται για το αν ο Πλάτωνας σκόπευε «να γελοιοποιήσει τον μεγάλο κωμωδιογράφο», κάνοντάς τον να χάσει τη σειρά του εξαιτίας ενός λόξιγκα και βάζοντας στο στόμα του μια παιδαριώδη ιστορία· ή αν, αντίθετα, δικαιώνει το αριστοφανικό σκώμμα που, αδέσμευτο από κάθε κοινωνική σύμβαση, παρωδεί την ψευτοσοφία και την έπαρση ενός Ερυξίμαχου ή ενός Αγάθωνα (Παπαγεωργίου 64). Εξετάζοντας, όμως, τον αριστοφανικό μύθο στο ευ­ ρύτερο πλαίσιο του Συμποσίου, η φαινομενικά «άστο­ χη» αναφορά στην ανδρογυνία αποκτά σημαντικότε­ ρες διαστάσεις. Πρώτον, στο πρόσωπο του Ερυξίμα­ χου, στον οποίο αντιπαραβάλλεται ο Αριστοφάνης, εκδηλώνονται όλα τα χαρακτηριστικά που, στον προαναφερθέντα ορισμό της Sargent (και πολλών άλλων μελετητών στις φυλικές σπουδές), αποδίδονται κα­ τηγορηματικά στο αρσενικό φύλο, καθώς ο σοβαρο­ φανής γιατρός προσπαθεί να εξηγήσει τον έρωτα με την ψυχρή λογική και να επιβληθεί στον Αριστοφάνη (Πλάτων 105). Αντίθετα, ο Αριστοφάνης, ο ποιητής που έδωσε στις γυναίκες ολική πολιτική κυριαρχία σε δύο από τις κωμωδίες του (Λυσιστράτη και Εκκήησιάζου σ ες), εμφανίζεται εδώ να εκφέρει λόγο έντονα «θηλυκού» ύφους: όχι μόνο ο λόξιγκάς του λειτουρ­ γεί ως μίμηση της φερόμενης-ως-γυναικείας αδυνα­ μίας για δημόσια ρητορεία (οι άντρες, στα αρχαία ελ­ ληνικά «ομιλούν»· οι γυναίκες «λαλούν» - σαν που­ λιά), αλλά και το περιεχόμενο του λόγου του, γεμάτο λυρικό συναίσθημα και παραμυθένιο χιούμορ, παρει-

σφρύει μεταξύ Ερυξίμαχου και Αγάθωνα (ο οποίος έπεται του Αριστοφάνη), μεταξύ δηλαδή του «ενερ­ γού» και του «παθητικού» άντρα, που απαρτίζουν τα δύο τμήματα του πατριαρχικού ερωτικού μοντέλου του κάποτε «διπλού» αρσενικού. Ταυτόχρονα, ο αριστοφανικός λόγος, κατακεραυνώνοντας τον Ερυξίμαχο και υμνώντας παράλληλα το πατριαρχικό σύστημα αξιών, κερδίζει τις εντυπώσεις. Με άλλα λόγια, μπο­ ρεί κανείς να θεωρήσει όχι το μύθο αλλά το λόγο του Αριστοφάνη ως το καθαρά ανδρογυνικό στοιχείο που παρουσιάζει στο Συμπόσιο, εφόσον χρησιμοποιεί θη­ λυκές δομές με αρσενικό περιεχόμενο. Δεύτερον, η παρουσία του Αριστοφάνη μπορεί να ι­ δωθεί ως μια εισαγωγή στο σημαντικότερο μέρος του Συμποσίου, στο λόγο που εκφωνεί ο Σωκράτης (Πλάτων 121-43). 0 μύθος του ανδρόγυνου προοιω­ νίζεται την προφητική, κυριολεκτικά, αποκάλυψη της δημιουργικής φιλοσοφικής δράσης ως ένα είδος ανδρογυνίας. Η ομοιότητα είναι πρώτον εμφανής σε ε­ πίπεδο δομής του κειμένου. Όπως και ο Αριστοφά­ νης, ο Σωκράτης ξεγελά το φλύαρο και ρηχό Αγάθω­ να με επαίνους, διακηρύττοντας για μια ακόμα φορά την αδυναμία του να μιλήσει για φιλοσοφικά ζητήμα­ τα, αντίθετα με τους προηγούμενους ομιλητές (Πλά­ των 121-22), και θέτοντας τον εαυτό του στο ρόλο του μαθητή και όχι του δασκάλου. Έτσι αποστασιο­ ποιείται, έστω και τεχνητά, και από την ανταγωνιστι­ κότητα του φυλικού ρόλου του και από την πατριαρ­ χική αθηναϊκή ταυτότητα που θέλει τον άντρα-πολίτη ικανό για δημόσιο λόγο - και έτσι καταφέρνει τελικά να θριαμβεύσει αμέσως μετά ακριβώς σ' αυτό τον α­ ντρικό ρητορικό στίβο, χρησιμοποιώντας την καθαρή σωκρατική λογική ενάντια στις κενές ωραιολογίες του Αγάθωνα. Επομένως ο Σωκράτης επίσης χρησι­ μοποιεί μια ανδρογυνική ρητορική πόζα για να ελιχθεί με επιτυχία στη δεδομένη περίστααη. Η πιο σημαντική ανδρογυνική αναφορά, όμως, βρί­ σκεται στο τέχνασμα μέσα από το οποίο ο Σωκράτης παρουσιάζει τις απόψεις του. Όπως ο Αριστοφάνης καταφεύγει στο μύθο, έτσι και ο Σωκράτης καταφεύ­ γει στον αποκρυφισμό -ή ίσως στην τυπική γυναικεία συναισθαντικότητα- και επικαλείται τη νεανική μύησή του στη φιλοσοφία του έρωτα από τις διδαχές της Μαντινικής ιέρειας Διοτίμας. Εκεί που η ψυχρή λογική αποτυγχάνει μπροστά στο πολύπλοκο μεγαλείο του έρωτα, ο Σωκράτης: χρησιμοποιεί τη Διοτίμα, τη γυναίκα με τις μαντικές ικα­ νότητες, με την ιερατική και χρησμολογική γλώσοα, για ν' αποκαλύψει το μυστήριο της ανθρώπινης ψυχής. Έτσι ο Πλάτωνας, εγκαταλείποντας τη λογική ανάλυση,

καταφεύγει στην αποκαλυπτική γλώσσα... και, απευθυ­ νόμενη στη φαντασία, στην πίστη και στις μυστικές δυ­ νάμεις της ψυχής, αφοπλίζει τις αντιρρήσεις και παρα­ δίνει τον ακροατή στη μαγεία του μύθου (Παπαγεωργίου 66).

Αν και πρόσωπο μάλλον υπαρκτό (κατά τα λεγόμενο του Πλάτωνα στο 201δ του Συμποσίου), η Διοτίμα -η μόνη γυναικεία παρουσία στο Συμπόσ ιο- λειτουργεί μάλλον συμβολικά κι όχι ως ιστορική αναφορά- και μάλιστα ως ανδρόγυνο σύμβολο, εφόσον «χωρίς αμ­ φιβολία, πίσω από τη μορφή της δαιμονικής μάντισ-

Ερυθρόμορφο αγγάο (450 π.Χ.) pc γυναίκα που ίιαβάζα ιαργαμηνή

σας Διοτίμας κρύβεται ο μεγάλος σκηνοθέτης του διαλόγου, ο Πλάτωνας, που με αριστοτεχνικό τρόπο εκθέτει τόσο τις προσωπικές όσο και τις απόψεις του Δασκάλου του για τον Έρωτα» (Παπαγεωργίου 65). Ας μην ξεχνάμε πως, όπως αναφέρεται στο βιβλίο των Fantham και Foley, «ο Πλάτωνας, όπως ο Ξενο­ φών και άλλοι μαθητές του Σωκράτη, υποστήριζαν πως η ψυχή δεν έχει φύλο. 0 νους των αντρών και των γυναικών έχει τις ίδιες ηθικές και διανοητικές δυ­ νατότητες» (119). Η πεποίθηση αυτή φάνηκε και έ ­ μπρακτα, εφόσον στην Ακαδημία του Πλάτωνα φοί­ τησαν και δύο γυναίκες φιλόσοφοι, η μία εκ των ο­

115

ποιων ντυνόταν μάλιστα σαν άντρας (Διογένης Λαέρτιος 3.46, 4.2). Αυτό και άλλα πολλά στοιχεία οδη­ γούν την κλασική φιλολογική επισκόπηση στο εξής συμπέρασμα: «Παρόλο που ο Πλάτωνας δεν ήταν φεμινιστής με τη σύγχρονη έννοια του όρου, ορισμέ­ νες απόψεις του για την ανδρογυνία και οι αρχές που θέτει στην Πολιτεία μοιάζουν με εκείνες στην ουτοπι­ κή φεμινιστική σκέψη του εικοστού αιώνα» (Fantham, Foley, etal. 119). Η Διοτίμα λοιπόν θα πρέπει να θεωρηθεί η Μούσα-άνιμα (κατά τον ορισμό του Carl Gustav Jung)5του Σω­ κράτη αλλά και του Πλάτωνα, το θηλυκό τμήμα του αρσενικού νου που, χάρη σ' αυτή τη σύζευξη, προ­ βάλλει ως ανώτερος όλων των άλλων - εφόσον ο Σωκράτης κυριαρχεί τελικά στο Συμπόσιο με την ευ ­ ρηματική ομιλία του. Η ίδια η φιλοσοφία της, πάλι, α­ ποτελεί την πεμπτουσία της ταύτισης της ανδρογυνίας με τη δημιουργικότητα μέσω της τέχνης του λό­ γ ο υ -η οποία, παρόλο που, για την ακρίβεια, ο Σω­ κράτης αναφέρεται μόνο στην έκφραση φιλοσοφικών ιδεών, αγκαλιάζει και τη συγγραφή αλλά και τη λογο­ τεχνία, εφόσον και το ίδιο το Συμπόσιο αλλά και η α­ φήγηση του διαλόγου νεαρού Σωκράτη-Διοτίμας α­ ποτελούν φιλοσοφικές μυθοπλασίες, γραπτά διατυ­ πωμένες. Γιατί η Διοτίμα ορίζει κατ' αρχάς τον έρωτα ως το διανοητικό-ψυχολογικό φορτίο που οδηγεί σε κύηση κάθε ανθρώπινο ον, ανεξάρτητα φύλου: Αυτή η ενέργεια είναι η κυοφορία και η γέννηση μέσα σ' ένα ωραίο σωματικό και ψυχικό περιβάλλον (τόκος εν καλώ)... Όλοι οι άνθρωποι, Σωκράτη, εγκυμονούν και σωματικά και ψυχικά- κι όταν φτάσουν σε μια ορισμένη ηλικία, τότε η φύση μας νοιώθει την επιθυμία να γεννή­ σει. Γέννηοη όμως μέσα στην ασχήμια δεν υπάρχει πα­ ρά μονάχα μέσα στην ομορφιά. I.J Να λοιπόν γιατί, ό­ ποιος εγκυμονεί και σπαρταράει απ' οργασμό, λαχταρά­ ει με πάθος την ομορφιά- μα, σαν την αποχτήσει, λυ­ τρώνεται από τους φριχτούς πόνους της γέννας. Δεν είναι δηλαδή η ομορφιά το αντικείμενο του έρωτα... Εί­ ναι η κυοφορία κι ο τοκετός μέσα στην ομορφιά... Γιατί η γέννηση είναι κάτι που αιώνια αναπαράγεται, κάτι α­ θάνατο... Και σύμφωνα με όσα παραδεχτήκαμε, αφού ο έρωτας είναι η παντοτινή κατοχή του αγαθού, κατ' ανά­ γκην μαζί με τον πόθο του αγαθού υπάρχει κι ο πόθος της αθανασίας (Πλάτων 134-35).

Η Διοτίμα, αφού εδραιώνει μια a priori ανδρογυνία σε κάθε ανθρώπινο νου και σώμα, συνεχίζει την ανάπτυ­ ξη της θεωρίας της εξηγώντας πως «υπάρχουν άν­ θρωποι... που κυοφορούν πιο πολύ στις ψυχές παρά στο σώμα, όσα βέβαια ταιριάζουν στην ψυχή να κυο­ φορήσει και να γεννήσει, και ποια είν' αυτά που ται­ 116

ριάζουν; Η φρόνηση καθώς.και κάθε άλλη αρετή. Αυ­ τών ακριβώς γονιοί είναι όλοι οι ποιητές κι απ' τους τεχνίτες όσοι θεωρούνται δημιουργικοί» (Πλάτων 138). Αντίθετα με το σαρκικό έρωτα, όπου ο άντρας κυοφορεί μέσω της γυναίκας, στη συγκεκριμένη περί­ πτωση, στο διανοητικό έρωτα, η κύηση ξεφεύγει από βιολογικούς περιορισμούς και γίνεται ομόφυλη. Το ά­ τομο που αποζητά την αρετή, «τη σωφροσύνη και τη δικαιοσύνη», ο φιλόσοφος δηλαδή, μέσω του λόγου της διδασκαλίας του μετατρέπει σε πνευματικό από­ γονό του και το νεαρό μαθητή-εραστή του και όλους όσοι στο μέλλον θα επηρεαστούν από τις διδαχές του. Ταυτόχρονα, ο έρωτός του για το νεαρό γεννά μέσα στον ίδιο τα «πλούσια λόγια για την αρετή και για το ιδανικό και για τα καθήκοντα που ταιριάζουν σ' έναν ανώτερο άνθρωπο» (Πλάτων 139). Τα αμφίδρομα αυτά αρσενικά αποκυήματα, που είναι «πιο ωραία και αθάνατα» κι αφορούν όχι μόνο φιλόσοφους αλλά και τον Όμηρο και τον Ησίοδο και τον Λυκούργο, κάθε τεχνίτη του λόγου (Πλάτων 139), είναι λοιπόν όχι μό­ νο πηγή κάθε δημιουργικότητας, αλλά και ο ανώτα­ τος τρόπος, όπως καταλήγει η Διοτίμα, για την αν­ θρώπινη κατάχτηση της αθανασίας, του μεταθανάτι­ ου κλέους, την αποκάλυψη της αλήθειας και της αρε­ τής και την απόλαυση της ομορφιάς. Το πόσο η φαινομενικά απλή αυτή μεταφορά της πνευματικής κυοφορίας έχει επηρεάσει τη δυτική λο­ γοτεχνική και κριτική σκέψη το γνωρίζει κάθε μελετη­ τής των φεμινιστικών και φυλικών σπουδών, αλλά και το απλό αναγνωστικό κοινό που την έχει συναντή­ σει άπειρες φορές: «Ο λογισμός μου είν' θηλυκός» διακηρύσσει ο Λόρδος Byron στο επικο-σατιρικό ποί­ ημά του «Don Juan»1, ακολουθώντας μια παράδοση που ξεκινάει ίσως με τη γένεση της ανδρογυνικής και πάνοπλης Αθηνάς-Σοφίας από το κεφάλι του Δία- και που, όπως αποδεικνύει η κριτικός Susan Stanford Friedman, μπορεί να είναι μεν προβληματική και σεξι­ στική στη βάση της, αλλά παραμένει διαχρονικά ισχυ­ ρότατη, περιλαμβάνοντας «συγγραφείς τόσο διαφο­ ρετικούς όσο ο Philip Sidney και η Erica Jong, ο William Shakespeare και η Mary Shelley, ο Alexander Pope και n Denise Levertov» (371). Η ίδια κριτικός α­ ναλύει και την αντίθετη διάσταση της «γενετήσιας μεταφοράς» στη λογοτεχνία, δηλαδή την «εξίσου συ­ χνή φαλλική αναλογία, που χρησιμοποιεί την ανδρική ανατομία ως παράδειγμα. Όπως έχουν δ είξει οι Sandra Gilbert και Susan Gubar, ο συσχετισμός της πένας και του πινέλου με το φαλλό σε διάφορες με­ ταφορές για τη δημιουργικότητα οδήγησε τις γυναί­ κες με συγγραφικές φιλοδοξίες προς ένα "συγγραφι-

κό άγχος"» (371). Άσχετα με το αν αυτό το ανακάτε­ μα των φυλικών ρόλων που ορίζει η συγγραφή είχε ι­ στορικά θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις, αυτό που προκύπτει είναι ότι ενυπάρχει αναπόσπαστο σε αυτή τη διαδικασία5». Η ανδρογυνική θεώρηση της δημιουργικότητας του λόγου από τη Διοτίμα δεν περιορίζεται, τέλος, μέσα στα όρια της πατριαρχικής-παιδεραστικής οικονομίας, διαμορφώνοντας ένα πρότυπο σκέψης που αγγίζει

απόλυτης και καθαρής ιδέας (η οποία διείσδυση στη σφαίρα των πλατωνικών αρχέτυπων αποτελεί τη φι­ λοσοφική Θέωση-Πλάτων 141) ολοκληρώνει κι επι­ βραβεύει την προσπάθεια έκφρασης, μέσω της τ έ­ χνης του λόγου, του έρωτα του δημιουργού για το ωραίο. Η ομιλία Σωκράτη-Διοτίμας επομένως ολο­ κληρώνει εξίσου και το λόγο του Αριστοφάνη, ο οποί­ ος καθηλώνει την ανδρογυνία σε ένα σαρκικό στάδιο, ανάγοντας το φαινόμενο-σε κάτι το ηνευματικό-ψυχολογικό. Το όλο σκεπτικό θυμίζει έντονα τις σύγχρο­ νες θεωρίες των φυλικών σπουδών, όχι μόνο γιατί διαπερνά το φαινομενολογικό παραπέτασμα του βιο­ λογικού φύλου- αλλά και γιατί, διαπλέκοντας το φι­ λοσοφικό ορθολογισμό με τη μαντική ενόραση (τη «γυναικεία γραφή» της εποχής, θα έλεγαν οι φεμινί­ στριες)6 και βάζοντας τον Σωκράτη/Πλάτωνα ως υπο­ κριτή ενός γυναικείου ρόλου σε ένα μυθοπλαστικό περιβάλλον (δεν είναι ίσως σύμπτωση πως το συ­ μπόσιο γίνεται προς τιμήν μιας βραβευμένης θεατρι­ κής παράστασης του Αγάθωνα), συνδυάζει τη θεωρία με την αναγκαία αντίληψη της πολιτισμικής διάστα­ σης της ανδρογυνίας, της ανθρώπινης τέχνης που δημιουργεί την κάθε φυλική ταυτότητα: Δεδομένου ότι δεν πιοτεύουμε πλέον πως το φύλο εί­ ναι μια εγγενής «αλήθεια» διαθέσεων και προσωπικής ταυτότητας, θα αποδείξουμε πως είναι μια σημασιοδότηση που πραγματώνεται μέοα από ένα είδος παρά­ στασης... μια σημασιοδότηση που, αν απελευθερωθεί από την νοούμενη-ως-φυσική εγγενή της υπόσταση και την επιφανειακότητά της, μπορεί να γίνει η απαρχή για έναν παρωδιακό πολλαπλασιασμό και ανατρεπτικό παίγνιο ενάντια σε κάθε νόημα που ορίζεται με βάση τους φυλικούς ρόλους. (Gelpi 187)

Από την παράατααη'Αηηύοι oiijv Αμερική ατο Μπρόντγουεϊ. Ο/η ΆγγεΛος ανεβάζει τον Prior Walters οτον ΠαράΙειοο

την αρχέγονη τελειότητα των πραγμάτων (στην ο­ ποία, όπως ορίστηκε παραπάνω στον Αριστοφάνη αλ­ λά και στο μύθο γενικότερα, ανήκει και η ίδια η ανδρογυνία). Ο δημιουργικός έρωτας σύμφωνα με τη Διοτίμα σιγά σιγά οδηγεί τον αναζητητή του να παρα­ δεχτεί «πως η ομορφιά που υπάρχει ο' όλα τα σώμα­ τα είναι ίδια κι απαράλλαχτη» -μετριάζοντας έτσι την προσήλωσή του σ' ένα άτομο- κι επίσης να μάθει «να θεωρεί πως η ψυχική ομορφιά αξίζει πολύ περισσό­ τερο από τη σωματική», ενώ η ευρύτερη ομορφιά «που υπάρχει στις πράξεις και στους θεσμούς», στις σχέσεις ουρανού και γης, πολύ καλύτερη (Πλάτων 140). Η σταδιακή απομάκρυνση από το σαρκικό στο πνευματικό, κι από εκεί στη θέαση της ομορφιάς ως

Σαν άλλος Δίας, λοιπόν, ο Σωκράτης «καταπίνει» τη Διοτίμα-Μήτιδα για να εκφράσει θεατρικά την τέλεια σύλληψη του έρωτα, δίνοντας ο ίδιος έμπρακτα το παράδειγμα ενός ανδρογυνικά σκεπτόμενου δημιουργού-φιλόσοφου7. Το πόσο συναφές είναι, βέβαια, αυτό το ανδρογυνικά ύφος με τη γενικότερη σωκρα­ τική φιλοσοφία φαίνεται από το γεγονός ότι ο Σωκρά­ της ονόμασε τη μέθοδό του «μαιευτική», ενώ η περί­ φημη «σωκρατική απορία» που ξεκινά κάθε διάλογό του δεν είναι ίσως παρά το παραπάνω μοτίβο της εσκεμμένης εκδήλωσης μιας διόλου «ανδροπρεπούς» ρητορικής αδυναμίας. Το πόσο συναφές είναι, όμως, με τη γενικότερη αρχή της συγγραφής, φανερώνεται όχι μόνο από όσα διατυπώθηκαν παραπάνω, αλλά και από μεταγενέστερα σημαντικά έργα της δυτικής λο­ γοτεχνίας που συνέδεσαν το κείμενο και τη δημιουρ­ γία του με την ανδρογυνική έμπνευση. Ενδεικτικά α-

7 77

ναφέρεται to γοτθικό μυθιστόρημα Φρανκενστάιντης Mary Shelley (1818), όπου ο ήρωας «κυοφορεί» όχι μόνο εγκεφαλικά και βιολογικά -εφευρίσκοντας την τεχνολογική μήτρα- το τερατώδες δημιούργημά του για να υποκαταστήσει τη χαμένη του μητέρα, αλλά καταγράφει και τη διαδικασία αυτή στο ημερολόγιό του (φετίχ της κληρονομιάς και του ρόλου του), το ο­ ποίο στη συνέχεια το τέρας αναγνώθει για να ορίσει, σαν να ήταν χαρακτήρας βιβλίου (εν βιβλίω), την ταυ­ τότητά του8. Στο πολυβραβευμένο, πάλι, πρόσφατο θεατρικό έργο του Tony Kushner Άγγεήοι στην Αμερι­ κή, Μ έρος Δεύτερο: Περεστρόικα (1992), ο ανδρογυνικός γκέι ήρωας συναλλάσσεται με την εξίσου ανδρογυνική -και, κατά παράδοση, ερμαφρόδιτο- Άγγε­ λο Κυρίου η οποία είναι φορέας και μαζί ενσάρκωση της «Βίβλου της Ακινησίας» (μιας απελπισμένης προ­ σπάθειας των αγγέλων να κάνουν τους ανθρώπους να σταματήσουν να είναι τόσο ενδιαφέροντες για το θεό). 0 Kushner όχι μόνο ενσωματώνει το μύθο του Αριστοφάνη στη βιβλική δημιουργία των ανθρώπων (49), αλλά καταλήγει -όταν πια ο ήρωάς του έχει α­ ναζητήσει στον Παράδεισο τη δική του Βίβλο της Προόδου- πως η ανδρογυνική κατανόηση των συναν­ θρώπων μας, ανεξαρτήτως φύλου ή φυλικού ρόλου, κι ο έρωτας (για τους άλλους, για το μέλλον, για δη­ μιουργία) είναι η μόνη σωτηρία ενάντια στην επερχόμενη καταστροφή. Η πλατωνική σύζευξη ανδρογυνίας και τέχνης του λόγου στο Συμπόσιο, επομένως, σηματοδοτεί όχι μόνο μια φιλοσοφική διαπίστωση, αλλά και μία λογοτεχνική φόρμουλα με πολλαπλές περαιτέρω εφαρμογές - και, επιπλέον, ίσως, την α­ ναλαμπή μιας κρύφιας μα διαχρονικής ανθρώπινης α­ λήθειας. □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Για μια διεξοδική συζήτηση για τους οριομούς και τις εκτι­ μήσεις της ανδρογυνίας, βλ. Martin, Stephen Η. «Α Comparative Study of Androgyny in Twentieth-Century Experimental Literature». DAI45:2 (1984): 517 A. The New York U, Κεφάλαιο I και Ντόκου, Κεφάλαιο I. 2. Για τους παλαιότερους μύθους περί ανδρογυνίας, βλ. Ντόκου, Κεφάλαιο I και Krappe, Alexander Haggerty «Teiresias and the Snakes». American Journal o f Philology 49 (1928): 267-75.

3. Για μια εκτενέστερη παρουσίαση της θεωρίας των ανδρο­ γύνων του Jung, βλ. το άρθρο της δρ Δάλλα στο παρόν αφιέρωμα.

4. McCann, Jerome J., Byron. The Oxford Authors. Oxford and New York: «Oxford UP», 1986. 373-879.

5. Για το ίδιο θέμα, η Cixous γράφει πως η αμφίδρομη έντα­ ση μεταξύ «μητρικής» και «φαλλικής» συγγραφικότητας α­ πλώς καλύπτει το θετικό γεγονός πως η γραφή λειτουρ­

118

γεί «στα ενδιάμεσα, επισκοπώντας τη διαδικασία του Ο­ μοιου και του αλλότριου που χωρίς αυτή τίποτα δεν μπο­ ρεί να ζήσει» (340).

6. Για το θέμα της γυναικείας γραφής (6criture feminine) το οποίο έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τη σχολή του γαλλικού φεμινισμού, βλ. Cixous.

7. Το αν η ενσωμάτωση αυτή, βέβαια, αποβαίνει θετική ή αρνητική από μια φεμινιστική σκοπιά είναι αμφιλεγόμενο· βλ. για παράδειγμα, το άρθρο του David Halperin, «Why Is Diotima a Woman? Platonic Eros and the Figuration of Gender», στο βιβλίο των Halperin, David M., John J. Winkler, and Froma I. Zeitlin, eds. Before Sexuality: The Construction o f Erotic Experience in the A ncient Creek World. Princeton: «Princeton UP», 1990.257-308.

8. Οι κσλύτερες μελέτες για το θέμα της ανδρογυνίας του Φρανκενστάιν σε σχέση με τη δημιουργικότητα έχουν γί­ νει από την Anne Κ. Mellor, κριτικό και συγγραφέα του M ary Shelley (1988)· ενδεικτικά αναφέρουμε το «Possessing Nature: The Female in F ran k en stein».

R o m a nticism a n d F em inism . Ed. Anne K. Mellor.

Bloomington and Indianapolis: «Indiana UP», 1988. 22032. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Cixous, ΗέΙέηε. «The Laugh of the Medusa» Signs'! A (1975): 875-93.

Fantham, Elaine, Helene Peet Foley, et al„ eds. Women in the Classical World: Image and Text. New York and Oxford: «Oxford UP», 1994.

Friedman, Susan Stanford. «Creativity and the Childbirth Metaphor: Gender Difference in Literary Discourse».

Feminisms: An Anthology o f Literary Theory and Criticism.

Ed. Robyn R. Warhol and Diane Price Herndl. New Brunswick, NJ: «Rutgers UP», 1991. 371-96.

Gelpi, Barbara Charlesworth. «Sex as Performance with All the World as Stage». «The Lure of the Androgyne»: Special issue Of Mosaic 30.3 (Sept. 1997): 185-95.

Jehlen, Myra. «Gender». Critical Terms fo r Literary Study. Ed. Frank Lentricchia and Thomas McLaughlin. Chicago and London: The U. of Chicago P., 1990.263-73.

Kushner, Tony. Angels in America: A Gay Fantasia on National Themes, Part Two: Perestroika. With an afterword by the author. New York: Theatre Communications Group, 1994. Ντόκου, Χριστίνα. «Gendered Oracles: The Teiresian Androgyne in Sophocles, Eliot, Lorca, Ritsos». Diss. The Pennsylvania State U„ 1997. Παπαγεωργίου, Αλέκος. «Εισαγωγή». Πϋάτωνα Συμπόσιο: ή νια τον έρωτα. 4η έκδοση. Εισαγωγή, επιμέλ. και μτφρ. Αλέ­ κος Παπαγεωργίου. Σειρά: Οι κλασσικοί σε μετάφραση 1. Αθήνα: «Νομικός», 1967. Πλάτων. Συμπόσιο: ή νια τον έρωτα. 4η έκδοση. Εισαγωγή, επιμέλ. και μετ. Αλέκος Παπαγεωργίου. Σειρά: Οι κλασσικοί σε μετάφραση 1. Αθήνα: «Νομικός», 1967.

Sargent, Alice G. B eyond Sex Roles. St. Paul: «West Publishing Company», 1977.

Secor, Cynthia. «The Androgyny Papers». Women's Studies: An Interdisciplinary Journal 2.2 (1974): 139-41.

Shelley, Mary. Frankenstein. With an introduction by Diane Johnson. New York and Toronto: «Bantam Books», 1991.

Το « α ν δ ρ ό γ υ ν ο » πολιτιστικό ορόσημο1 του ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΑΓΡΑΦΙΩΤΗ* Α φ η γ ή σ εις

Σε εθνότητα της Αφρικής οι «άντρες» και οι «γυναίκες» μοιράζουν την ερ­ γασία σχετικά με την παραγωγή κεραμικών σκευών μ' ένα ιδιαίτερο τρό­ πο: το ζωγράφισμα των κεραμικών γίνεται αποκλειστικά από τους άντρες και τις γυναίκες που έχουν περάοει στη φάση της εμμηνόπαυσης (Foster, 1973). Το «γυναικείο» σώμα πότε ταξινομείται στο χώρο της «γυναίκας» και πότε του «άντρα». Αρκεί δηλαδή μια βιολογική μεταβολή (σύμφωνα με το δικό μας δυτικού τύπου βλέμμα) και αλλάζει η κοινωνικο-πολιτιστική υπόσταση της ανθρώπινης ύπαρξης. Το πιο σημαντικό είναι ότι οι δύο θέσεις «άντρας» και «γυναίκα» δεν αλληλοαποκλείονται, σε σχέση βέβαια με το τεχνικό σύστημα της συγκεκριμένης αφρικανικής κοινωνίας (Barraud, 2001, David-M6nard, 2001).

To 1998, μια πολύ γνωστή αμερικανική εταιρεία ρούχων που ενδιαφέρ­ θηκε για την προώθηση προϊόντων στην ελληνική αγορά θέλησε να προσδιορίσει την ελληνική κοινωνική πρόσληψη, καθώς και την προδιά­ θεση των αγοραστών σχετικά με αγαθά με χαρακτήρα «unisex» ή «ανδρογυνικό». Η έρευνα αγοράς έδειξε ότι οι συμπατριώτες μας δηλώνουν την άρνησή τους για προϊόντα φτιαγμένα και για τα δύο φύλα. Ωστόσο η εταιρεία, παρά τη μελέτη, προχώρησε στην εισαγωγή των προϊόντωνκαι σε αντίθεση με τα όσα είχαν δηλώσει, οι Έλληνες καταναλωτές αγό­ ρασαν τα «αμφι-λεγόμενα» προϊόντα. Έτσι, ανάμεσα στα λόγια και τις πράξεις/πρακτικές σχετικά με το «ανδρόγυνο» υπερίσχυσε το δεύτερο (δυστυχώς δεν είναι δυνατόν να δοθεί το όνομα της εταιρείας για λό­ γους εμπορικού μυστικού). Το 1998, θεατρικός θίασος στη Νέα Υόρκη ανέβασε ένα έργο το οποίο στην υπόθεσή του διαπραγματευόταν το γεγονός ότι ο Χριστός ίσως να ήταν «gay». Το γεγονός δίχασε θεατές, κριτικούς, αναλυτές της αμερικα­ νικής κοινωνίας και πολιτιστικούς ερευνητές (The New York Times, 1998). Πολλοί συντάχθηκαν με την άποψη πως οι άγιες και οι άγιοι θα πρέπει να ανήκουν σε θέσεις του κοινωνικού φύλου σαφώς προδιαγεγραμμένες. Το θέμα όμως είναι: ποιας κοινωνίας; Και με βάση ποια πολιτιστικά πρό­ τυπα; Της εποχής του Χριστού, της σημερινής Νέας Υόρκης, ή, για παρά­ δειγμα, του Βατικανού; Ο δρ Δημοσθένης Αγραφιώτης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στην Εθνική Σχο­ λή Δημόσιας Υγείας, ποιητής, συγγραφέας και εικαστικός καήΤΐιτέχνης.

119

Πριν από είκοσι πέντε χρόνια ο θίασος Βραζιλιάνων τραβεστί «Dji Crocquettes» ανέβασε στο Παρίσι τη Λί­ μνη τω ν Κύκνων, δημιουργώντας ένα θέαμα μεταξύ ο­ νειρικής παρωδίας και κριτικής ανατροπής αυτού του είδους χορού. Μια ανάλογη προσπάθεια, χωρίς όμως διάθεση σαρκασμού και ειρωνείας, έγινε και στη Νέα Υόρκη, όπου ο Άγγλος σκηνοθέτης Matthew Bourne και η ομάδα του, «Adventures in Motion Pictures», ανέβα­ σαν τη Λίμνη τω ν Κύκνων χρησιμοποιώντας μόνο ά­ ντρες χορευτές για το Χορό των Κύκνων και τους δύο πρωταγωνιστές (The New York Times, 1998). To θέμα που τίθεται εδώ είναι σε ποιο βαθμό είναι η τέχνη υπο­ χρεωμένη να δεχτεί τα στερεότυπα και τους πολιτιστι­ κούς σταθερότυπους σχετικά με τα φύλα; Σε μια άλλη εθνότητα της Αφρικής, οι γυναίκες που έ ­ χουν την ατυχία να μην μπορούν να αποκτήσουν παι­ διά, οι άκληρες, «παντρεύονται» (συνήθως) γυναίκες που είχαν μια άλλη ατυχία, όπως το να έχουν χάσει το σύζυγό τους—πρόκειται, συνήθως, για μητέρες που φροντίζουν τα παιδιά του χαμένου συζύγου. Δημιουργείται έτσι μια νέα οικογένεια όπου οι ρόλοι «άντρα» και «γυναίκας» «αναδιανέμονται-κατανέμονται» ανάμεσα στις δύο γυναίκες. Η προαναφερόμενη κοινωνία, μπρο­ στά στο πρόβλημα επιβίωσης και βίου των δύο γυναι­ κών, δέχεται την πολιτιστική χαλάρωση των όρων «γυ­ ναίκα» και «άντρας», επιτρέποντας να δημιουργηθούν ενδιάμεσα σχήματα και υβρίδια (Barraud, 2001). Ανάλογα σχήματα δημιουργούνται και για τις ανάγκες της κοινωνικά στρατευμένης τέχνης. Όπως αναφέρει στο βιβλίο του ο R. Golberg: «Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ "Soup and Tark" που οργά­ νωσε στο Kitchen Center της Νέας Υόρκης, η Hanna Wilke παρουσίασε τον εαυτό της ως γυναικείο Χριστό στο έργο της S uper-t-art (1974). Στο ίδιο φεστιβάλ κυ­ κλοφόρησε μια αφίσα με την ίδια καλλιτέχνιδα γυμνή με μια γραβάτα όπου είχε τυπωμένη τη φράση "Προ­ σοχή στο φεμινιστικό φασισμό"· το έργο αυτό είχε σκο­ πό να χειριστεί θέματα που δεν προσεγγίζουν οι άντρες καλλιτέχνες. Η προηγούμενη επίθεση του χριστιανι­ σμού ήταν συμβολική και αποσκοπούσε να καταδείξει την πατριαρχική δομή της κοινωνίας και την καταπίεσή της στις γυναίκες» (Golberg, 2001). Στα σύγχρονα μαιευτήρια, σε κάποιες περιπτώσεις που τα βρέφη γεννιούνται αμφίφυλα, οι γονείς καλούνται α­ πό τους μαιευτήρες και χειρουργούς-παιδίατρους να α­ ντιμετωπίσουν ένα δίλημμα εξαιρετικά πολύπλοκο αλ­ λά και εξαιρετικά επικίνδυνο: εφόσον το νεογέννητο παιδί τους από βιο-φυσιολογική άποψη δεν μπορεί να ταξινομηθεί ως αγόρι ή ως κορίτσι, τίθεται το ερώτημα αν θα δέχονταν να γίνει χειρουργική επέμβαση ώστε να 120

τονιστεί με μεγαλύτερη σαφήνεια και ένταση ένα (βιο­ λογικό) φύλο του παιδιού. Βέβαια, συχνά δεν είναι δυ­ νατόν να αποδοθούν όλα τα χαρακτηριστικά του «αρ­ σενικού» και του «θηλυκού» με απόλυτο τρόπο (για πα­ ράδειγμα, σε περίπτωση που δοθεί η γυναικεία εκδοχή, συχνά δεν είναι δυνατόν το άτομο να αποκτήσει παιδιά, αν και θα έχει σεξουαλική ζωή). Βέβαια, η απόφαση εί­ ναι δύσκολη και κυρίως παίρνεται χωρίς τη γνώμη του ενδιαφερόμενου α τό μ ο υ -το υ νεογέννητου (Francoeur, 1997). Έχουν όμως οι γονείς το ηθικό δικαίωμα της απόφασης; Ή μήπως είναι το ερώτημα άτοπο, με την έννοια του γιατί να θεωρηθεί πως η κατάσταση του βιολογικού «ανδρόγυνου»-του ερμαφρόδιτου ή αμφίφυλου ατόμου δηλαδή-αναγκαστικά ταυτίζεται με μια δυστυχισμένη ζωή; Τις παραπάνω αφηγήσεις, ελάχιστες σε σύγκριση με τον πραγματικό αριθμό παρόμοιων περιστατικών ανά τον κόσμο όπου η έννοια του «ανδρόγυνου» εμφανίζε­ ται κατηγορηματικά μέσα στα πολιτισμικά δεδομένα, συμπληρώνει, τέλος, η παρακάτω πληροφορία; Το βασικό θέμα της έκθεσης που οργάνωσε το Μου­ σείο Τέχνης της Λουκέρνης (Ελβετία, 1974) ήταν η «Τέ­ χνη ως μετασχηματιστής». Η ιδέα αποτέλεσε την αφε­ τηρία για πολλούς καλλιτέχνες. Μια από τις ιδέες είναι αυτή του «ανδρόγυνου». Μια πτυχή του ζητήματος εί­ ναι η υπόθεση ότι το «ανδρόγυνο» είναι υποπροϊόν του φεμινιστικού κινήματος στις βιομηχανικές κοινωνίες και, πιο ειδικά, του αιτήματος της απόλυτης ισότητας και της εξισορρόπησης των κλασικών ρόλων του αρσενικού/θηλυκού-τουλάχιστον στην εμφάνιση. Έτσι σ' αυτό το πνεύμα ο Urs LOth, ένας μικρός και στρου­ μπουλός άντρας από τη Ζυρίχη, με τη βοήθεια του μα­ κιγιάζ παρουσίασε τον εαυτό του να μοιάζει με την ψη­ λή και όμορφη σύντροφό του, τη Mornon. Η αμφισημία αυτή ήταν το ισχυρό σημείο της παράστασης (performance): αυτή και αυτός ήταν «ισοδύναμοι».

(Golberg, 2001). Κ α ι η ο ρ ο λ ο γ ία ;

Μέσα από τους όρους «ανδρόγυνο» ή «ανδρογυνία», η ελληνική γλώσσα επιτρέπει να φανεί ότι, αντί για την αμοιβαία αναιρούμενη ή αλληλοσυμπληρούμενη διπολικότητα των όρων «άντρας» και «γυναίκα», είναι δυνα­ τόν να προταθεί ένα σχεδόν συνεχές φάσμα ανάμεσα στους δύο παραπάνω πόλους. Η χρήση του όρου από άλλες γλώσσες (όπως, για παράδειγμα, androgyne στη γαλλική και στην αγγλική) πιστοποιεί όχι μόνο την πλα­ στικότητα της ελληνικής γλώσσας αλλά κυρίως την πολιτιστική εμβέλεια και τη διαχρονικότητά της, καθώς

προβλέπει (με μια λέξη) ένα φάσμα και όχι απόλυτες διχοτομήσεις (βλ. επίσης το θαυμάσιο αφιέρωμα Esprit, 2001). Γιατί όμως αναδύεται και σήμερα έντονο το ζήτημα του «ανδρόγυνου», και μάλιστα από πολλούς χώρους και τόπους της συλλογικής ζωής; Γιατί το ζήτημα να απα­ σχολεί επιστήμονες, να κεντρίζει την κοινή γνώμη και να σχετίζεται με τα πλέον πρωτοποριακά κοινωνικά κι­ νήματα; Γιατί φορτίζει δημιουργικά τους καλλιτέχνες; Είναι δυνατόν να λεχθεί για το «ανδρόγυνο» ότι αποτε­ λεί σύμπτωμα μιας γενικότερης πολιτιστικής μεταβο­ λής;

«TG» δημιουργεί ιδιαίτερο πρόβλημα γιατί υπάρχουν δύο τρόποι ταξινόμησης των ατόμων που ανήκουν σε αυτή (κάτι που υπογραμμίζει και τη ρευστότητα του βιολογικού ή κοινωνικού όρου «φύλο»). 0 πρώτος τα διαχωρίζει σε «TV, TG, TS» (transvestites, transgendered, transsexual), ενώ ο δεύτερος σε «TV, G-B, T.S» (δηλαδή transvestites, gender-bending, transsexual)3. Οι δύο τα­ ξινομήσεις εξαρτώνται και από τη χώρα όπου διαμορ­ φώνονται; για παράδειγμα, στις ΗΠΑ, λόγω του μεγά­ λου αριθμού και της πολιτιστικής παράδοσης των μειο­ νοτήτων (εδώ σεξουαλικών), ισχύει περισσότερο η δεύτερη. Επίσης οι σχέσεις των «TG* και των «Gay», «Lesbian» ή «Bisexual» ατόμων παραλλάσσουν από χώ­ ρα σε χώρα και κατά χρονικές περιόδους. Η απαρχή της απελευθέρωσης των σεξουαλικών ταυτοτήτων και η διεύρυνση του φάσματός τους οδήγησε και σε ανάλο­ γη διεύρυνση νοοτροπιών για τους παραδοσιακούς (δύο) ρόλους των φύλων, αναδεικνύοντας το «ανδρό­ γυνο» ως ίσως το πιο ταιριαστό μοντέλο σκέψης για τα σύγχρονα δεδομένα. Εντέλει, όμως, τι σημαίνει «ανδρόγυνο»; Και ποια σχέοη έχει με την προηγούμενη ορολογία; θα ήταν δυνατόν να λεχθεί ότι η ανδρόγυνη κατάσταση σχετίζεται μ ε τη σύζευξη του αρσενικού και του θηλυκού σε δυναμική

Από την παράσταση της αροινικής Λίμνης των Κύκνων, Νέα Υόρκη, 1997

Μπορούμε ίσως ν' αναζητήσουμε την απαρχή της σύγ­ χρονης διάστασης του θέματος σε μία βιολογική βάση, που διαμορφώνεται τη δεκαετία του 1960. Τότε, με τη σεξουαλική επανάσταση, αρχίζει και η ανάδυση των σεξουαλικών μειονοτήτων ή ατόμων με διαφορετική αίσθηση των κοινωνικών χαρακτηριστικών του φύλου τους, ώστε σήμερα στη διεθνή βιβλιογραφία να γίνεται λόγος για τους «GLTG» (Gay, Lesbians and Transgendered) ή «LGBT» (Lesbian, Gay, Bisexual and Transgendered). Οι ΰγώνες, οι κατακτήσεις και οι απο­ τυχίες, τα βιβλία, οι έρευνες, οι δράσεις γι' αυτές τις ο­ μάδες συσσωρεύονται ασταμάτητα και καλύπτουν τό­ σο ευρύ φάσμα απόψεων, που είναι σχεδόν αδύνατη η όποια συνολική αποτύπωση και τεκμηρίωση. Η ομάδα

και εκκεντρική αναλογία. Δηλαδή, μ' αυτή την προσέγ­ γιση, το στοιχείο του ανδρόγυνου μπορεί να συναντη­ θεί σε διαφορετικές υποστάσεις του «αρσενικού/θηλυκού», εκείνο όμως που έχει εδώ πολιτιστική σημασία εί­ ναι η ένταση, η εκρηκτικότητα, η ιδιοτυπία της σύζευ­ ξης, η ικανότητά της να προκαλεί ερωτήματα και απο­ ρίες σε άτομα και κοινωνικές ομάδες. Όλοι οι προηγούμενοι ορισμοί είναι βέβαια «ουσιοκρατικοί» (essential/st) και δε σημαίνει αναγκαστικά ότι βιώνονται με τον ίδιο τρόπο από όλα τα άτομα. Είτε ανή­ κουν κάποιοι/ες στις παραπάνω ομάδες είτε όχι, είναι πιθανόν να νιώθουν την ανδρόγυνη κατάσταση ή όχι, και μάλιστα ίσως με διαφορετικό τρόπο σε κάθε φάση της ζωής τους (Αγραφιώτης, AIDS: Εγκάρσια σκιά, 1997).

Πολιτιοπκή ένδειξη Ποια είναι, τελικά, η πολιτιστική σημασία του ζητήμα­ τος του ανδρόγυνου; Οι απαντήσεις είναι πολλές και διαφορετικής υφής κάθε φορά. Μια απάντηση που πη­ γάζει από τα παραπάνω είναι ότι το «ανδρόγυνο» σχετί­ ζεται με το ζήτημα του «σώματος», το οποίο έγινε κε­ ντρικό θέμα στα τέλη του 20ού αιώνα. Σχετίζεται επί­ σης με το κίνημα των ανθρώπινων δικαιωμάτων, καθώς το τελευταίο τείνει να συμπεριλαμβάνει και τη διάστα­ 121

ση της σεξουαλικότητας, μέσα από τη μακρόχρονη -και συνεχιζόμενη- προσπάθεια των μειονοτήτων του κοινωνικού φύλου (gender minorities ) να βρουν θέση και αποδοχή στη δημόσια σκηνή των πολυπολιτιστικών κοινωνιών (multicultural societies). Πρέπει να λεχθεί ε­ πίσης πως οι προηγούμενες διαστάσεις δε λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις κοινωνίες. Νομιμότητα, ανοχή, δικαίωμα έκφρασης παραλλάσσουν από τους τραβεστί της Βραζιλίας τους «ευνουχισμένους» των Ινδιών, τους τρανσέξουαλ της Ελλάδας και τις transgendered οργανώσεις των ΗΠΑ. Ανάλογα, η έκ­ φραση ενός ανδρογυνικού κοινωνικού φύλου γίνεται διαφορετικά (ή καθόλου) δεκτή σε κάποιες κοινωνίες σε σχέση με άλλα μέρη του κόσμου. Επομένως, με μια γενίκευση (αναμφίβολα απλουστευτική), είναι δυνατόν να λεχθεί ότι το ζήτημα του «αν­ δρόγυνου» συνδέεται άμεσα με την ιδιότυπη κατάστα­ ση σύμφωνα με την οποία ορισμένοι κάτοικοι του πλα­ νήτη Γη έχουν την αίσθηαη, τη φαντασίωση και ίσως τη δυνατότητα να διαλέξουν το φύλο τους και τις παραλ­ λαγές τους, τους κανόνες ζωής και τα νοήματά τους, επιλέγοντας από κάθε δυνατό πολιτιστικό απόθεμα ή εφευρίσκοντας πρότυπα συμπεριφοράς χωρίς a priori δεσμεύσεις. Η κατάσταση αυτή έχουμε προτείνει να χαρακτηριστεί ως μεταπολιτιστική (p o s t-c u ltu ra l) (Αγραφιώτης, Πολιτιστικές αβεβαιότητες, 1999). Αναμφίβολα, καταστάσεις «ανδρογυνίας» (εσωτερικά ή εξωτερικά εκφραζόμενης) συναντώνται σε όλες τις κοι­ νωνίες. Και μάλιστα υπάρχει σχεδόν μια οικουμενικότητα, καθώς οι σεξουαλικές μειονότητες αποκτούν σιγά σιγά ένα χώρο ύπαρξης με διαφορετικό βαθμό ανοχής αλλά οπωσδήποτε με σχετική προστασία. 0 χώρος αυ­ τός περιλαμβάνει, πρώτα, τη διασκέδαση και την ψυχα­ γωγία (χορό, τραγούδι, θέατρο)· δεύτερον, την πορ­ νεία και, τρίτον, την αισθητική και την κομμωτική τέχνη (Matthews, 1994). Παρ' όλα τα προβλήματα μιας τέτοι­ ου τύπου διασποράς, δημιουργείται, εντέλει, ένα είδος σταθερότυπου που αναδύεται σε πολλές κοινωνίες— άρα σχεδόν οικουμενικού. Το νέο στοιχείο για τις τεχνολογικά ισχυρές κοινωνίες της Δύσης, επιπλέον, είναι ότι το ζήτημα του «ανδρό­ γυνου» διατυπώνεται με νέους όρους (δηλαδή ως δι­ καίωμα) και σε σχέση με νέες προκλήσεις, όπως το γονιδιακό αιτιοκρατισμό της ομοφυλοφιλίας, τις νέες τε­ χνικές ανθρώπινης αναπαραγωγής, τις δυνατότητες χειρισμού του γενετικού υλικού, τις νέες μορφές ανο­ χής και ίσως αναζήτησης της ευτυχίας. Μέσα σ' αυτό το πνεύμα, λοιπόν, το «ανδρόγυνο» γίνεται σημαντικός δείκτης για πολλαπλές ανακατατάξεις στην ατομική και συλλογική ζωή □ 122

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Το άρθρο αυτό οφείλει πολλά στις συζητήσεις με τίτλο «Sexual Politics» στο πλαίσιο του 5ου Ευρωπαϊκού Συνεδρί­ ου Κοινωνιολόγων, που έγινε στο Ελσίνκι, το διάστημα 28/8-1/9/2001. Εκφράζονται ευχαριστίες στους συμμετέχοντες στις συνεδρίες του τομέα αυτού (Omeltchenko, Waites, Whitam, 2001).

2. Οι όροι είναι δηλωτικοί, αντίστοιχα, για ομοφυλόφιλους ά­ ντρες, λεσβίες και άτομα διαφυλικά (που αντιλαμβάνονται το κοινωνικό φύλο τους ως κάποιο μείγμα, συνονθύλευμα ή διασταύρωση των δύο υπαρχόντων σταθερότυηων που βασίζονται στα βιολογικά φύλα), ενώ ο δεύτερος όρος προ­ σθέτει επίσης την κατηγορία των αμφισεξουαλικών ατό­ μων, που έχουν ερωτικές προτιμήσεις ανάμεσα και στα δύο φύλα. Όπως παρατηρείται εδώ, στην ορολογία επί αυτών των θεμάτων κυριαρχεί η αγγλική, μια και κρίνεται πως πα­ ρουσιάζει τη δυνατότητα για λιγότερη έως καθόλου αρνη­ τική εννοιολογική φόρτιση ή προκατάληψη στους όρους της.

3.0 πρώτος και τρίτος όρος της πρώτης ομάδας σημαίνει, α­ ντίστοιχα, άτομα που εξασκούν παρενδυσία και άτομα που έχουν υποστεί κάποια τεχνητή μετατροπή στο βιολογικό τους φύλο για να ταιριάξει καλύτερα με την ταυτότητά τους, όπως αυτοί/ές την αντιλαμβάνονται. «Genderbending» είναι γενικότερος όρος και δηλώνει οποιαδήποτε παραλλαγή στο σταθερότυπο του βιολογικού φύλου ενός ατόμου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αγραφιώτης, Δ. AIDS. Ενκόρσια σκιά. Αθήνα, «Ύψιλον», 1997.

- Πολιτιστικές αβεβαιότητες. Αθήνα, «Ελληνικά Γράμματα», 1999.

Barraud C. «La distinction de sexe dans les soci6t6s: Un point de une ralationnel». «L'un et I'autre' sexe»: Edition Special d ts p rit 3-4 (Mars-Avril 2001): 105-30.

David-M6nard, M. «Les pulsions sexuelles ingorent-elles I'esprit?». Le Monde, 12 Oct. 2001.19.

Foster, M. G. Traditional Societies and Technological Change.

New York, «Harper &Row», 1973.

Golberg, R. La performance: Du Futurisme a nos jours. Paris, «Thames and Hudson», 2001.

Francoeur, R. T. (Ed.). The Intern atio na l Encyclopedia o f Sexuality. New York, «Continuum», 1997.

Matthews, J. «Α Question of Sexual Orientation: Interview with Frederick Whitam». ASU Research (Fall/Winter 1994), 24-25.

Omeltchenko, E. «In Search of Homophobia: Experience of Research of Mechanisms of Exclusion of "Other" Sexuality in Provincial Youth Environment». «Sexual Politics»: 5th European Sociological Association Conference. Helsinki, 2001.

Waites, M. «Conceptualizing the Role of International Lesbian, Cay, Bisexual and Transgender Organizations in European and Global Sexual Politics». «Sexual Politics»: 5th European Sociological Association Conference. Helsinki, 2001.

Whitam, F. «Culturally Universal Aspects of Male Homosexual Transvestites and Transsexuals». Paper distributed in: «Sexual Politics»: 5th European Sociological Association Conference.

Helsinki, 2001.

Ο £ κ-φυλιομόξ ο υ τ ο π ί α ς οτ ο ΤΗΧ-1138 του Τ ( ο ρ τ ( του δρ ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΟΥΛΤΣ πωζ ονσφέρει η διάσημη ανθρωπολόγος Μάργκαρετ Μιντ στην «Εισαγωγή» του Αρσενικό και θηλυκό, ο διαχωρισμός των φύλων χαρακτηρίζει κάθε κοινωνία και το συνολικό ανθρώπινο πολιτισμό. Η εικόνα ενός άντρα και μίας γυναίκας είναι αποτυπωμένη στην πλακέτα του «Πρωτοπόρου 10», της διαστρικής κάψουλας που μεν ^ / ταφέρει τις βασικές πληροφορίες του είδους μας σε πιθανούς ε­ ξωγήινους πολιτισμούς. Στις περισσότερες μυθολογίες η ιδέα των δύο φύ­ λων εμφανίζεται ως θεμελιώδες ή γενεσιουργό στοιχείο του σύμπαντος- κι έχοντας διατηρήσει την πρωταρχική της σημασία καθ' όλη τη χιλιόχρονη ύ­ παρξη του είδους μας, η βιολογική αυτή διαφοροποίηση (sex) αποκρυσταλ­ λώθηκε ως ένα σύνολο κοινωνικών χαρακτηριστικών για το κάθε φύλο, μια «φυλική ταυτότητα» (gender) που διέπει σχεδόν κάθε πράξη, σχέση και ι­ δέα μας. Αλλά πώς θα ήταν άραγε ο κόσμος αν η βιολογική διαφορά του φύλου δε μετουσιωνόταν σε κοινωνική; θα σήμαινε αυτό την ισότητα και ισοτιμία των φύλων; Σε συζητήσεις και μελέτες περί του φύλου, η ιδέα της ανδρογυνίας -οριζόμενη εδώ ως ένας βαθμός ταύτισης ή και παντελής έλλειψη διαφο­ ροποίησης χαρακτήρα μεταξύ αντρών και γυναικών- προσφέρονται συχνά ως μια λύση. Αυτός όμως ο ορισμός της ανδρογυνίας (γιατί υπάρχουν κι άλ­ λοι, λιγότερο ή περισσότερο επιστημονικοί ή δημοφιλείς) δημιουργεί πολ­ λά ερωτήματα αν αναλογιστεί κανείς τις κοινωνικές του επιπτώσεις: θα ή­ ταν πράγματι ένας κόσμος «ά-φυλος» μια ουτοπία; Μια πιθανή απάντηση στο ερώτημα αυτό προσφέρει η σκιαγράφηση ενός υποθετικού ανδρογυνικού κόσμου από τον Τζορτζ Λούκας, το γνωστό δημι­ ουργό του Πολέμου τω ν Άστρων, στη φουτουριστική ταινία επιστημονικής φανασίας ΤΗΧ-1138, με την οποία έκανε το ντεμπούτο του ως σεναριογρά­ φος και σκηνοθέτης το 1971. Η ταινία βασίζεται σε ένα βραβευμένο φιλμ μι­ κρού μήκους που ο Λούκας γύρισε όταν ήταν φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνια, και αφορά έναν ασήμαντο εργάτη (Ρόμπερτ Ντιβάλ) με αυτό το «όνομα», ο οποίος ζει σε μια εφιαλτική κοινωνία ενός όχικαι-τόσο-μακρινού μέλλοντος: μια υπόγεια πόλη που ελέγχεται από έναν πανίσχυρο υπολογιστή και αστυνομεύεται αμείλικτα από ανδροειδή ρο­ μπότ. Σε αυτό το πλαίσιο δεδομένων ο Λούκας παρουσιάζει ένα είδος απο-

\ΙίΓ λ \

"

123

φευκτέας ανδρογυνίας, που συμβολίζει τη διάβρωση κά­ θε έκφανσης της ατομικής ταυτότητας, επιδιώκοντας μ' αυτό τον τρόπο να ασκήσει κριτική σε κάποιες σύγχρονες του -και σύγχρονες μας, όπως φαίνεται- κοινωνικές τά­ σεις. Στο πρώτο μέρος της ταινίας, οι θεατές γνωρίζουν από κοντά την απάνθρωπη ζωή του ΤΗΧ-1138 και των συμπο­ λιτών του, χαρακτηριστικό της οποίας είναι η παντελής έλλειψη φυλικών διαφορών. Οι άντρες ή γυναίκες της ταινίας έχουν ονόματα σαν αυτό του πρωταγωνιστή/τίτλου, που τους δίνονται από το κράτος και δεν παρέχουν καμία ένδειξη του φύλου τους. Αυτό το απρόσωπο βάπτισμα (αν και αποτελεί στερεότυπο σήμερα να λέμε πως τα άτομα δεν έχουν γίνει παρά αριθμοί) είναι παρά ταύτα πολύ σημαντικό στο ότι μειώνει την αντίληψη που έχει ένα άτομο για τη βιολογική/κοινωνική του διαφορά ως προς το φύλο, κι έτσι απαλείφει έναν τρόπο με τον ο­ ποίο ορίζει την ιδιαίτερό του ταυτότητα. Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι δίχως φυλική διαφοροποίηση ουσιαστικά ο­ δηγούνται στη στέρηση ενός προσωπικού πυρήνα συ­ γκρότησης της προσωπικότητάς τους, βάσει της οποίας μπορεί να αντισταθεί κανείς στη συλλογική επιρροή της κρατικής εξουσίας.

0 ρουχισμός και το υπόγειο περιβάλλον της πόλης στην ταινία εκφράζουν επίσης έναν εντελώς «άφυλο» κόσμο. Οι τοίχοι είναι παντού άσπροι, δεν υπάρχουν φυτά ή ζώα, και γενικά όλοι οι χώροι -γραφεία, σπίτια και δημόσια μέ­ ρη- στερούνται παντελώς προσωπικών μικροαντικειμένων, έργων τέχνης ή διακόσμησης. Το άσπρο των κτιρίων ταιριάζει με αυτό των ρούχων που φορούν αδιακρίτως ά­ ντρες και γυναίκες, έτσι ώστε οι άνθρωποι μοιάζουν πε­ ρισσότερο με άψυχα κομμάτια του χώρου τους παρά με ξεχωριστά όντα. Ας μην ξεχνάμε πως το λευκό είναι το κατεξοχήν χρώμα για ιδρύματα όπως νοσοκομεία, άσυλα ή εργαστήρια, χώρους όπου αναστέλλεται η ανθρώπινη ιδιαιτερότητα. Συνήθως εκλαμβάνεται ως έλλειψη κάθε χρώματος και, εφόσον το κάθε χρώμα έχει συνδεθεί στην ανθρώπινη σκέψη με κάποιο αντίστοιχο συναίσθη­ μα, διάθεση ή λειτουργία, συμπεραίνουμε πως στην ται­ νία οι άνθρωποι στερούνται ψυχικού περιεχομένου. Τα ρούχα τους, επιπλέον, δεν είναι παρά πανομοιότυπες φαρδιές φόρμες, ίδιες για άντρες και γυναίκες, χωρίς διά­ κριση ως προς τα ανατομικά χαρακτηριστικά του κάθε φύλου. Έτσι, περιβάλλον και ρουχισμός συμβάλλουν στην εξαφάνιση των φυλικών διαφορών των πολιτών, ε­ νώ ταυτόχρονα καταργούν και κάθε σημείο αναγνώρισης προσωπικής διαφορετικότητας - είτε στους άλλους είτε στον ίδιο τους τον «εαυτό». Άλλα ανδρογυνικά χαρακτηριστικά στην ταινία είναι, πρώ­ τον, τα ξυρισμένα κεφάλια αντρών και γυναικών. Σε πολ­ 124

λούς αρχαίους πολιτισμούς, το κούρεμα ή ξύρισμα της κεφαλής θεωρούνταν πράξη κοινωνικής σημασίας, που άλλαζε την ταυτότητα του ατόμου, συνήθως μειώνοντάς την (όπως έκαναν οι ναζί στους Εβραίους αιχμαλώτους τους, άντρες και γυναίκες, ή όπως κάνει και σήμερα το κούρεμα των νεοσύλλεκτων). Στους μύθους, η πράξη αυτή μπορούσε να κλέψει τη δύναμη του Σαμψών, ενώ τα φιδίσια μαλλιά της Μέδουσας συμβολίζουν τη δύναμή της να κάνει τους άντρες πέτρα. Γενικά, πρόκειται για τρόπο εξαφάνισης των κοινωνικών και ατομικών διαφο­ ρών (τάξη, ομορφιά, στιλ) που στοχεύει στην ομοιομορ­ φία και μαζικοποίηση του πνεύματος των ατόμων. Δεύτε­ ρον, στο ΤΗΧ-1138 κανείς δε φοράει κοσμήματα ή μέικ απ, στοιχεία που παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στην παρα­ δοσιακή φυλική διαφοροποίηση (με τη γυναίκα σε ρόλο αντικειμένου ομορφιάς και τον άντρα να επικεικνύει οικο­ νομική ή σωματική ευρωστία), αλλά και υποδηλώνουν περαιτέρω συγκεκριμένες συμπεριφορές, κοινωνικούς ρόλους ή και ταυτότητες (π.χ„ σκουλαρίκια στα αφτιά ή στη γλώσσα). Εξίσου με την εμφάνιση και το περιβάλλον, οι χειρονο­ μίες, οι εκφράσεις και η ανθρώπινη φωνή δίνουν το στίγ­ μα ενός ατόμου στην κοινωνία. Όμως οι χαρακτήρες του ΤΗΧ-1138 δε χρησιμοποιούν εκφράσεις ή χειρονομίες, σε όποιο χώρο κι αν βρίσκονται, παρά κινούνται σαν ρομπότ, με περιορισμένες, άτονες, άτεγκτες κινήσεις και ανάλογη ομιλία. Στερούνται, δηλαδή, όχι μόνο των φυλικών δια­ φορών στη συμπεριφορά που υποτίθεται πως έχουν οι άντρες από τις γυναίκες, αλλά και οποιουδήποτε στοιχεί­ ου που να δηλώνει την προσωπικότητά τους. Ειρωνική λεπτομέρεια αποτελεί το ότι κάποια από τα ανδροειδή μιλούν στην ταινία με πιο ευχάριστο τρόπο απ' τους αν­ θρώπους, ακριβώς όπως κάποιοι υπάλληλοι σήμερα: προσεκτικά, ήρεμα, ευγενικά, αλλά χωρίς συναίσθημα· ε­ νώ επίσης αργότερα εμφανίζεται ένα ολόγραμμα που, παραδόξως, μιλάει με τρόπο ζεστό, ανθρώπινο και ξεχω­ ριστό. Αυτή η παντελής έλλειψη φυλικών διαφορών στο ΤΗΧ-1138 αξίζει ιδιαίτερης προσοχής, εφόσον θα μπο­ ρούσε να ειπωθεί πως η κατάσταση που περιγράφεται α­ ντιπροσωπεύει κάποιες τάσεις στη σύγχρονη κοινωνία μας· και επομένως δηλώνει πως, αν η πορεία αυτών των τάσεων είναι λανθασμένη, τότε κάποιες σύγχρονες κοι­ νωνικές πρακτικές και θεωρίες θα έπρεπε οπωσδήποτε να αναθεωρηθούν.

0 μεταπολεμικός 20ός αιώνας είδε μια αυξανόμενη ομοι­ ομορφία στην εμφάνιση αντρών και γυναικών. Καθώς ό­ λο και περισσότερες γυναίκες αναζήτησαν θέσεις στον εργασιακό κόσμο των αντρών, υιοθέτησαν ένα στιλ ντυ­ σίματος που πρόσθετε «αντρικά» στοιχεία -όπως τη γρα­

βάτα ή το αυστηρό κοστούμι- στη «θηλυκή» γκαρνταρόμπα τους. Οι άντρες, πάλι, πειραματίστηκαν με μακριά μαλλιά και λιγότερο συντηρητικά ρούχα, για να φτάσου­ με σήμερα στην τεράστια βιομηχανία των αντρικών καλ­ λυντικών και κοσμημάτων. Από τη μια μεριά, βέβαια, η φι­ λοσοφία του «unisex» εδώ είναι κάτι το επιθυμητό, καθώς μπορεί να απελευθερώσει το άτομο προς μια θετική πρόσληψη χρήσιμων στοιχείων από το κάθε φύλο - κάτι που θεωρείται ένας άλλος, αγαστός ορισμός της ανδρογυνίας και βοηθά στην κοινωνική μεταρρύθμιση ή και κα-

Σκηνή από τόΤΗΧ-1 138

ταπολεμά τις σεξιστικές εργασιακές διακρίσεις. Από την άλλη, όμως, το «unisex» ουσιαστικά δε λειτουργεί έξω α­ πό τις αναφορές και διαφοροποιήσεις στη φυλική ταυτό­ τητα των ανθρώπων: ένα συνονθύλευμα φυλικών χαρα­ κτηριστικών ή μια υπέρβαση των κανόνων τους δεν κα­ ταργεί την ίδια τη σημασιολογική αξία των στοιχείων που υποδηλώνουν τη διαφορά και την ταυτότητα, εφόσον ο υπόλοιπος κόσμος συνεχίζει να λειτουργεί με αυτές τις διαφορές. Μόνο αν η κοινωνία υιοθετούσε στο σύνολό της την ίδια εμφάνιση και συμπεριφορά, όπως στην ται­ νία, και αν ακόμα και η ανάμνηση των φυλικών διαφορών εξαλειφόταν εντελώς, θα γίνονταν και τα ίδια τα σημασιολογικά στοιχεία «άφυλα» και μη δηλωτικά της προσω­ πικότητας του ατόμου. Παράδειγμα της παραπάνω διαφοράς μάς δίνει ο κοινωνιοψυχολόγος Rollo May, μιλώντας για την αποκλειστικά αντρική κλειστή κοινωνία των μοναχών του Αγίου Όρους:

«Μας έκανε εντύπωση η θηλυπρέηεια του προσώπου και του παρουσιαστικού πολλών από τους νεότερους εκεί κατοικούντες... Αυτό μπορεί να σημαίνει, συμπεράναμε, πως το να ζει κανείς σε έναν τόπο χωρίς γυναίκες τείνει να κάνει τους άντρες πιο "θηλυκούς"» - ο May χαρακτηρί­ ζει αυτή την κατάσταση «ανδρογυνική», κατά το «αρχαιο­ ελληνικό ιδεώδες μορφών ταυτόχρονα αρσενικών και θηλυκών» (Αναζητώντας την Ομορφιά 50). Οι μοναχοί φυσικά γνωρίζουν πως υπάρχουν γυναίκες εκτός της χερσονήσου, κι αυτό διατηρεί στην αντίληψή τους τη φυ­ λική διαφορά, άσχετα με το αν οι άνθρωποι των ευρύτε­ ρων εγκοσμίων υπόκεινται πιο ουσιαστικά σε αυτή. Επο­ μένως, μέχρι στιγμής, οι άνθρωποι μπορούν να βιώνουν μόνο ατελείς μορφές ανδρογυνίας· δεν αγγίζουν όμως το είδος της «άφυλης» ανδρογυνίας του ΤΗΧ-1138. Μια πιθανή μελλοντική απογύμνωση από το φύλο, πά­ ντως, απασχολεί την ανθρώπινη σκέψη, κυρίως εφόσον μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς αλλότριες θεωρήσεις του σώματος ή του εαυτού μας. Τα σώματα των εξωγήι­ νων, για παράδειγμα, συνήθως παρουσιάζονται ως ανδρογυνικά, όπως στον εξωγήινο του Ρόσγουελ1. 0 στερεοτυπικός εξωγήινος της λαϊκής φαντασίας αντικατο­ πτρίζει τις προβλέψεις των εξελικτικών επιστημόνων που θεωρούν πως οδηγούμαστε στην εμφάνιση ενός ανθρώ­ πινου όντος μικρότερου μεγέθους, άτριχου, μυϊκά ασθε­ νέστερου, άχρωμου και άφυλου, με μεγαλύτερο κεφάλι για αυξημένες νοητικές λειτουργίες - μια εικόνα που δεν απέχει παρά λίγο από τις προβλέψεις του Λούκας. Αν πάλι η ανθρώπινη εμφάνιση γίνει απολύτως ομοιό­ μορφη, απαλείφοντας κάθε φϋλική και προσωπική δια­ φοροποίηση, τότε θα πρέπει να υποθέσουμε λογικά πως θα αλλάξει και το βιολογικό φύλο και την αίσθηση ατομι­ κότητας του κάθε ανθρώπου. Στην ταινία, το τέλος των φυλικών διαφορών συνοδεύεται από τον πλήρη τερματι­ σμό της σεξουαλικής επιθυμίας και της τάσης για έκφρα­ ση της ατομικότητας: οι χαρακτήρες δε διανοούντο/ καν πώς μπορεί να είναι κανείς όταν έχει φύλο ή ερωτικές ε­ πιθυμίες. Στο δεύτερο μέρος της ταινίας, ο ΤΗΧ-1138 παραβαίνει τους νόμους της κοινωνίας του συνάπτοντας σεξουαλική σχέση με τη συγκάτοικό του, την LUH-3417. Οι «σύντρο­ φοι», όπως ονομάζονται ειρωνικά -εφόσον η λέξη παρα­ πέμπει στην ερωτική και ιδεολογική συνύπαρξη-, οι συγκάτοικοι στο ΤΗΧ-1138, επιλέγονται από τον υπολογιστή με βάση τη συμβατότητα κριτηρίων όπως η προσωπική υγιεινή, κάτι που παρωδεί κάποιες σύγχρονες πρακτικές συνοικεσίων. Μεταξύ των συντρόφων δεν αναπτύσσεται ούτε καν η αναμενόμενη οικειότητα- το μόνο κοινό τους είναι ότι «μοιράζονται τον ίδιο χώρο», όπως λέει ο ΤΗΧ-1138. Η μέθοδος επιλογής συντρόφων χωρίς να 125

λαμβάνεται υπόψη to φύλο τους δείχνει πόσο η κοινωνία αυτή έχει καταργήσει τη φυλική διαφορά: δεν υπάρχει ούτε η έννοια του γάμου ούτε αυτή των σεξουαλικών προτιμήσεων. Όταν όμως η LUH-5417, η οποία μυστικά έχει διακόψει την υποχρεωτική από το κράτος κατανάλω­ ση ηρεμιστικών, παύει να δίνει και στον ΤΗΧ-1138 τα χά­ πια του, εκείνος αρχίζει να ανακτά τα χαμένα του (συναι­ σθήματα και την ερωτεύεται. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι απλώς μια αναμενόμενη κινημα­ τογραφική κοινοτοπία, αλλά θέτει τη βάση για την κατα­ πιεστική κοινωνία του ΤΗΧ-1138 στην εξάλειψη των γενε­ τήσιων ενστίκτων, κάτι που σχετίζεται άμεσα με τη φυλι­ κή ταυτότητα. Αν, σε έναν κόσμο άφυλο, η εμφάνιση θα έτεινε να κατευνάσει τις σεξουαλικές ορμές και σκέψεις, τότε η υποχρεωτική χρήση ηρεμιστικών και οι νόμοι ενά­ ντια στη σεξουαλική δραστηριότητα θα εξάλειφαν κάθε έννοια επιθυμίας. Δεν είναι σύμπτωση ότι σε πολλά αξιό­ λογα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας, όπως στο 1984 τ ου George Orwell, το Θαυμαστό καινούργιο κό­ σμο του Aldous Huxley, ή το Φ άρ εναϊτ 4 5 1 του Ray Bradbury, το σεξ είναι αυστηρά απαγορευμένο. Το ρητό του Huxley, «Όταν το άτομο αισθάνεται, η κοινωνία χάνε­ ται», ορίζει τον έρωτα ως επικίνδυνο για την τελείωση της κοινωνικής προσαρμογής και υποταγής, εφόσον είναι κάτι το προσωπικό, απρόβλεπτο, ασυγκράτητο και δεν υπόκειται στη λογική. Αντίθετα, αν όλοι οι άνθρωποι σκέ­ φτονται ομοιόμορφα, ελέγχονται πολύ εύκολα. Τα σκιρ­ τήματα της προσωπικότητας -νοητικής και σεξουαλικήςτου ΤΗΧ-1138 τον οδηγούν να κάνει ένα λάθος στη δου­ λειά του, πράγμα ανεπίτρεπτο. Οι παραβάσεις του απο­ καλύπτονται και ο ΤΗΧ-1138 κακοποιείται και οδηγείται σε δίκη, όπου προπηλακίζεται με χαρακτηρισμούς όπως «διεστραμμένος» και «ερωτιστής». Στην ταινία, επομένως, η παντελής καταπίεση της ανθρώπινης σεξουαλικότητας συμβαδίζει με το ανδρογυνικό -άφυλο- πρότυπο της κοι­ νωνίας, το οποίο με τη σειρά του εξαλείφει κάθε έννοια αισθήματος και προσωπικότητας γενικότερα. Πιθανόν ε­ δώ ο Λούκας να υπονοεί πως η σεξουαλική επιθυμία είναι κάτι τόσο δυνατό, ώστε η εξάλειψή της θα οδηγούσε αυ­ τόματα στην εξάλειψη της όλης ατομικής προσωπικότη­ τας. Το τέλος του συναισθήματος μέσω μιας αφαιρετικής αν­ δρογυνοποίησης ίσως εκφράζει μια μεταφορική αλήθεια για το δυτικό κόσμο σήμερα. Το σεξ βέβαια δεν απαγο­ ρεύεται, αλλά η απόλαυσή του έχει γίνει μια υπόθεση ό­ λο και πιο δύσκολη, όπως αναφέρουν θεράποντες ψυχολόγοι όπως ο May (Αγάπη και θέληση 52-55). Κατά τον ί­ διο τρόπο, τα συναισθήματα παρεμποδίζονται από τη χρήση ναρκωτικών και φαρμακευτικών ουσιών: αρκεί ν' αναλογιστεί κανείς την υπερβολική, τακτική χρήση κάθε

είδους παρασκευάσματος, από την καφεΐνη, τη νικοτίνη, τα «ποτά ενέργειας» και το αλκοόλ ως το Λεξοτανίλ, το Βιάγκρα, το Πρόζακ και το Έκσταση. Στο συναίσθημα ενα­ ντιώνονται κυρίως και οι επιταγές της σύγχρονης κοινω­ νίας, ο ακραίος καπιταλισμός, ο υλισμός, ο εγωκεντρι­ σμός, η εργασιακή και γεωγραφική κινητικότητα, η μαζική «κουλτούρα» της τηλεόρασης και η κατάρρευση των μα­ κροχρόνιων, βαθέων ανθρώπινων δεσμών και θεσμών. Στη Σεξουαλική επανάσταση, ο ψυχίατρος Wilhelm Reich κατέγραψε το παράδειγμα ενός ασθενή του, η νεύρωση του οποίου ήταν άμεσο προϊόν «μιας χαρακτηρολογικής καταστολής των σεξουαλικών του ενστίκτων, κάτι που του υπέβαλλε ο καπιταλισμός» (42)· ενώ ο Christopher Lasch εξηγεί την αποπροσωποποίηση του σεξ ως μια «Φυγή απ' το συναίσθημα», το αποτέλεσμα ενός Πολέ­ μου των φύλων (187-206). Η εικόνα της φυγής είναι μάλ­ λον ακριβής, αν λάβουμε υπόψη μας πόσο οι φαντασιώ­ σεις (πορνοπεριοδικά ή σεξ στο Internet) έχουν αντικατα­ στήσει την αληθινή συνεύρεση. «Ο Harvey Cox καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το Playboy είναι ουσιαστικά αντισεξουαλικό, και πως αποτελεί το "πιο πρόσφατο και δόλιο επεισόδιο της συνεχιζόμενης άρνησης του άντρα να γίνει άνθρωπος"» (May, Αγάπη και θέληση 57)· ενώ τα διάφο­ ρα μέσα δυνητικής δραστηριότητας διαιωνίζουν την απο­ στασιοποίηση της σεξουαλικότητας του ατόμου, ενώ πα­ ράλληλα αποκρύπτουν την ταυτότητά του από τους συ­ νανθρώπους του, έτσι ώστε η φυλική διαφορά της απο­ μονωμένης «μονάδας» του κυβερνοχώρου να μην υφίσταται καν. Κατά τη Mead, είναι δυνατόν να επέλθει «ένα ρήγμα μεταξύ της δημιουργικής ζωής ενός ατόμου -η ο­ ποία ορίζεται πολύ συγκεκριμένα από τη σύνδεσή της με το φύλο και τη σεξουαλικότητα- και της προσωπικής ύ­ παρξής του» (280): η σεξουαλικότητα χάνει το δημιουργι­ κό συναισθηματικό ερέθισμα που προσφέρει η επικοινω­ νία με ένα αληθινό ανθρώπινο ον και, επομένως, χάνει τη γοητεία και την ουσία της. Στην ταινία, αναλόγως, η απαγόρευση του σεξ από το κράτος νοείται ως μια ακραία εφαρμογή των κυριότερων θεωριών της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας από τον Φρόιντ κι έπειτα, που πρεσβεύουν πως η κοινωνία θεμε­ λιώνεται στην καταστολή των ατομικών ορμών. Η μελ­ λοντική ανάπτυξη της κοινωνίας, επομένως, θα σημάνει και μεγαλύτερη καταστολή των επιθυμιών. Σχολιάζοντας την Αμερική του σήμερα, ο Marshall McLuhan και ο George Leonard προβάλλουν την άποψη πως: «Η συχνό­ τητα της σεξουαλικής συνεύρεσης πιθανόν να μειωθεί στο μέλλον εξαιτίας μιας πραγματικής μεταστροφής στη νοοτροπία, τα συναισθήματα και τις χρήσεις του σεξ, ιδι­ αιτέρως όσον αφορά τους ρόλους του αρσενικού και του θηλυκού» (58). Την άποψη αυτή απηχεί και η αναφορά

που εξέδωσε η ομάδα ειδημόνων του Κέντρου Μελέτης Δημοκρατικών θεσμών στην Καλιφόρνια: εκεί διαβλέ­ πουν μια αλυσιδωτή αντίδραση αλλαγών τόσο γρήγο­ ρων, που οι ισορροπίες των αξιών δε θα μπορέσουν να επανέλθουν χωρίς σημαντικές κοινωνικές διαταραχές

(Garth 43). Η αναφορά υπογραμμίζει την αλληλεξάρτηση όλων των πτυχών της κοινωνίας, έτσι ώστε η εξάλειψη των φυλικών διαφορών θα άλλαζε ακόλουθα και κάθε κοινωνική σχέση. Σε συμφωνία με τις παραπάνω θέσεις, ο May γράφει για την «αποσυναισθηματοποίηση» που συμβαίνει συχνά ό­ ταν οι άνθρωποι τείνουν να εξαλείψουν τις φυλικές δια­ φορές τους. Μιλώντας για την ανδρογυνία, συνοψίζει μια λανθασμένη τάση της: «την ψυχαναγκαστική αίσθηση πως πρέπει να αποδείξεις πως είσαι πανομοιότυπος με τον σύντροφό σου σημαίνει πως καταπιέζεις τα δικά σου ξεχωριστά ψυχολογικά στοιχεία - κι αυτό ακριβώς είναι που υποσκάπτει την ίδια την αντίληψή σου για την ταυτό­ τητά σου» (Αγάπη και θέληση 53). Είναι φανερό εδώ πως τα σεξουαλικά συναισθήματα και οι διαφορές συμβαδί­ ζουν με τα άλλα συναισθήματα και τις διαφορές. Έτσι και στην ταινία, η απαλειφή των σεξουαλικών και φυλικών δραστηριοτήτων και επιθυμιών ξεκινά μια αλυ­ σιδωτή αντίδραση που απαλείφει και κάθε άλλη κοινωνι­

κή σχέση. Εφόσον δεν υπάρχει το σεξ, τα παιδιά γεννιού­ νται με εντελώς τεχνητά μέσα - η LUH-3417 εκτελείται όταν ανακαλύπτεται πως έχει μείνει έγκυος. Σε έναν ά­ φυλο κόσμο, οι γυναίκες δεν είναι πια μητέρες ή τροφοί, ούτε οι άντρες πατέρες ή κηδεμόνες, εφόσον η φυσική γέννα είναι έγκλημα· δεν υφίσταται γόμος ή σχέση, ρα­ ντεβού ή οικογένεια. Τα παιδιά τα ανατρέφει ομαδικά το απρόσωπο κράτος, κοινωνικοποιώντας τα χωρίς φυλικές ή ηλικιακές (μια και φορούν κι αυτά λευκές στολές και υπόκεινται σε ψυχρή αυστηρότητα, ακριβώς όπως οι ενή­ λικες) διαφορές. Η ευρύτατη ποικιλία κοινωνικών σχέσε­ ων συρρικνώνεται σε μία απρόσωπη σχέση μεταξύ πολι­ τών στο ίδιο κράτος, εργατών στο ίδιο εργοστάσιο, συγκατοίκων στο ίδιο δωμάτιο: η αποκορύφωσα θα έλεγε κανείς, ενός καπιταλιστικού συστήματος που εξαντλεί ψυχικά και σωματικά τα υποκείμενά του, μην αφήνοντάς τους καμιά άλλη διέξοδο πραγμάτωσης πέρα από την α­ έναη εργασία - το προϊόν της οποίας, σαν τα παιδιά του ΤΗΧ-1138, τους αφαιρείται. Παρόμοια εικόνα για το μέλλον του δυτικού κόσμου πα­ ρουσιάζει και ο φιλόσοφος και θεωρητικός της κοινωνιολογίας Jean Baudrillard, ο οποίος πιστεύει πως κάποιες, τουλάχιστον, από τις τάσεις προς την ανδρογυνία αποτε­ λούν μέρος μιας ευρύτερης αλλοτριωτικής κοινωνικής αλλαγής (Αμερική 89). Για παράδειγμα, μέρος της γοητεί­ ας που ασκεί η ανδρογυνία εντοπίζεται στη μεταφορά και εφαρμογή, σε επίπεδο φυλικών σχέσεων, εννοιών που ανήκουν στην τεχνολογία της αντιγραφής και της κλωνο­ ποίησης (Η διαφάνεια του κακού 115). Οι θεωρίες του Baudrillard βασίζονται στην ιδέα της προσομοίωσης, ό­ που η κάθε πτυχή της κοινωνίας μιμείται τις άλλες, σύμ­ φωνα με τη λογική ενός κώδικα παραγωγής - ή «της χύ­ τρας συγχώνευσης», όπως αυτοδιαφημίζεται το αμερικα­ νικό όνειρο. Η διαδικασία οδηγεί σε μια επιφανειακή ύ­ παρξη διαφορών μεταξύ των πτυχών του κοινωνικού φά­ σματος, ενώ στην πραγματικότητα αυτές τείνουν όλο και περισσότερο να συνταυτίζονται, δημιουργώντας έναν τύ­ πο ατόμου που «δεν διαφέρει πια αηό τον εαυτό του κι, επομένως, αδιαφορεί για τον εαυτό του» (Η ψευδαίσθη­ ση του τέλους 108). Κατά τον Beaudrlllard, η γενική αυτή τάση προς την απαλειφή των διαφορών ευθύνεται επί­ σης και για τη σύγχρονη δημιουργία «ενός ανδρογυνικού όντος νέας γενιάς, ένα είδος μυστικιστικής πρόσθεσης ή τεχνητής μηχανής, που χάρη στην τελειότητά του θα μας απελευθερώσει με μία κίνηση από τη μέγγενη και του σεξ και της αισθητικής» (Η διαφάνεια του κακού 24): Η επανάσταση της κυβερνητικής, μπροστά στην προοπτική εξομοίωσης του μυαλού με τον υποήονιστή, θέτει την αν­ θρωπότητα ενώπιον του καυτού ερωτήματος «Είμαι άν­ θρωπος ή μηχανή;» (...) Η σεξουαλική επανάσταση, απε-

127

Ικίτοο του Adner Dean για την α-αίξουα\ική κοινωνία του 1984 του George Orwell λευθερώνοντας όλες τις δυνητικότητες της επιθυμίας, θέ­ τει άλλο ένα θεμελιώδες ερώτημα «Είμαι άνδρας ή γυναί­ κα;» (Αν μη τι άλλο, η ψυχοανάλυση οπωσδήποτε συνέβαλ­ λε σε αυτή την ιδέα της σεξουαλικής αβεβαιότητας»). (Η διαφάνεια του κακού 24) Το συμπέρασμα είναι πως ο εφιαλτικός και άφυλος κό­ σμος του ΤΗΧ1138 φαίνεται να είναι εν μέρει ήδη εδώ· αλλά η ολοκλήρωσή του πιθανόν να μη γίνει ποτέ εφι­ κτή. Όπως πρεσβεύει ο Philip Slater, «κάποια τεχνητά σύ­ νορα μεταξύ των φύλων είναι απαραίτητα για να διατη­ ρηθούν σώα τα μεγάλα κοινωνικά συστήματα - επαναδιευθετώντας την πορεία των σχέσεων σεξουαλικής επι­ θυμίας από δυαδικά προς πολλαπλά κανάλια» (Ήρας κλέος 446). Αυτή η εργονομική και πανταχού παρουσία του φύλου κάνει καταστάσεις σαν αυτές της ταινίας να φαίνονται μάλλον ακραίες: το ίδιο το ΤΗΧ-1138 τελειώνει με τον πρωταγωνιστή να αποδρά με επιτυχία στον κόσμο πάνω από την υπόγεια πόλη, στο φως. Ο σκηνοθέτης δη­ λώνει έτσι πως οι κοινωνικές τάσεις προς μια ανδρογυνική αδιαφορία, αν και μη επιτευκτές, θα έπρεπε να μας προβληματίζουν. Το θετικό ιδεώδες της ανδρογυνίας, η ψυχολογική ισομέρεια δηλαδή, θα πρέπει να γίνει αντιλη­ πτό ως κάτι τελείως διαφορετικό από την ιδέα της εντε­ λώς εξομοιωτικής ταύτισης. □

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1. Το γνωστό περιστατικό, περίπου πέντε χρόνια πριν, της «λα­ θραίας» καταγραφής, σε αμφιβόλου αυθεντικότητας βιντεοσκοπημένο ντοκουμέντο, της μυστικής επιστημονικής νεκρο­ ψίας ενός μικρόσωμου, γκρίζου, βραχυκέφαλου εξωγήινου ό-

128

ντος, το οποίο υποτίθεται ότι είχε ανασυρθεί από διαστημό­ πλοιο που κατέπεσε στην περιοχή του Roswell των ΗΠΑ, όπου υπάρχουν μαρτυρίες για πληθώρα παραφυσικών φαινομένων που σχετίζονται με εξωγήινη δραστηριότητα. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Baudrillard, Jean. America (Λρερ/κή). Trans. Chris Turner. London: «Verso», 1986.

- The Illusion of the End (Η φευθαίοθηση του τέΤΙους). Trans.

Chris Turner. Cambridge: «Polity», 1994.

- The Transparency of Evil: Essays on Extreme Phenomena (H διαφάνεια του κακού: Δοκίρια περί ακραίων φαινομένων. Trans.

James Benedict. Ν.Υ.: «Verso», 1993.

Garth, Eleanor. The A-Sexual Society (Η α-σεξουαλική κοινωνία).

Center Diary 15 (November-December1996): 43.

Lasch, Christopher. The Culture of Narcissism: American Life in an Age of Diminishing Expectations W κουλτούρα του ναρκισσι­ σμού: η ζωή στην Αμερική σε μια εποχή συρρικνούμενων προσ­ δοκιών. Ν.Υ.: «Norton», 1979.

May, Rollo. Love and Will (Αγάπη και θέληση). N.Y.: «Dell/Norton», 1969.

- My Quest for Beauty (Αναζητώντας την ομορφιά). N.Y.: «Saybook», 1985.

McLuhan, Marshall, και George G. Leonard. «The Future of Sex» («Το μέλλον του φύλου»). Look Magazine. July 25,1996.58.

Mead, Margaret. Male and Female (Αρσενικό και θηλυκό) N.Y.: «Mentor», 1955.

Reich, Wilhelm. Sexual Revolution IH σεξουαλική επανάσταση).

London: «Vision», 1972.

Slater, Philip. The Glory of Hera: Greek Mythology and the Greek Family (Ήρας κλέος.· Ελληνική μυθολογία κι ελληνική οικογέ­ νεια). Princeton, NJ: «Princeton UP», 1968. ΤΗΧ-1138. Σκηνοθεσία Τζορτζ Λουκάς. Σενάριο Τζορτζ Δούκας και Walter Murch. Πρωταγωνιστούν: Robert Duvall, Donald Pleasance, Don Pedro Colley, Maggie McComie και Ian Wolfe. Πα­ ραγωγός Francis Ford Coppola. American Zoetrope, 1971.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΓΚΛΗΣ

Ο Άρχοντας Ο Άρχοντας

Ο Γιάννης Μαγκλής είναι ένας από τους κο­ ρυφαίους σύγχρονους πεζογράφους μας. Ο Ά ρ χοντά ς του είναι παιδί της νιτσεϊκής φιλο­

σοφικής σκέψης. Όμως, πέρα για πέρα γήι­ νος. Πατάει στέρεα στο χώμα. Σου προσφέ­ ρει, όχι την άρνηση, αλλά την κατάφαση της ζωής. Ένας ο δρόμος του: η πάλη ενάντια στο πεπρωμένο ως την ύστατη πνοή. Με αυτοπε­ ποίθηση στις δυνάμεις του. Με περηφάνεια. Με αξιοπρέπεια, όπως ταιριάζει στο δυνατό άνθρωπο. Αλύγιστος, κι ας ξέρει πως σε κάιοια στροφή του άνισου αγώνα του, θα δεχτεί :ο θανάσιμο χτύπημα... η κυρία Μαρία, ο Νικόλας, ο Αλκιβιάδης, ο Μιλτιάδης, ο Άρης, η Ελένη, η Μυρτώ, η οικογένεια του Άρχοντα. Και γύρα της ένας κόσμος ολόκληρος που δούλευε τη γη, φρόντιζε τα ζώα και τις σοδει­ ές και μεριμνούσε για τις τρεχούμενες εμπο­ ρικές δουλειές... Ο Αρχοντας είναι από τα μυ­ θιστορήματα που ανοίγουν δρόμους στην πο­ ρεία του ανθρώπου πάνω στη γη. Που του δί­ νουν έναν κανόνα ζωής, που ν ’ αξίζει να τη ζήσει κανείς χωρίς να προδώσει τον άνθρωπο. Είναι γραμμένος έτσι που μπορείς να ακούσεις ευκρινέστατα τους ήχους της ψυχής του λαού μας. Απάνω απ’ όλα ορθώνεται περήφανη, δωρική, απολλώνια η αξιοσύνη της ελληνικής φυλής, το λεγόμενο “δαιμόνιό της”, η λεβεντιά, η αγωνία του Σίσυφου, που κυλάει αιώνια την πέτρα του, μα και η ατσα­ λένια δύναμη του Ανταίου, που την κρατάει όρθια. Είναι βιβλίο που σε προβληματίζει. Σου βάζει ερωτηματικά και σε υποχρεώνει να δώσεις απαντήσεις. Βιβλίο που σε τυλίγει με την αχλύ του λόγου και με τα μαγικά φτερά του σε πάει πολύ ψηλά... Ο Γιάννης Μαγκλής γεννήθηκε στην Κάλυμνο της Δωδεκάνησου όταν το νησί ήταν μέρος του Οθωμανικού κράτους. Παρακολούθησε και τέλειωσε τις εγκύκλιες σπου­ δές του στο νησί, με «ολοκρατία. Δούλεψε σε επιχείρηση σφουγγαριών και ύστερα πήγε στο Κολλέγιο της Χάβρης. Συνέχισε την εργασία του στην ίδια σπογγεμπορική επιχείρηση για είκοσι τρία χρό­ νια. Ταξίδεψε πολύ στην Ευρώπη και λίγο στην Αφρική. Διετέλεσε διευθυντής στο κατάστημα της επιχείρησης για έξι χρόνια στο Παρίσι. Παρουσιάστηκε εθελοντής για το Δωδεκανησιακό Σύνταγμα στο Αλβανικό. Είναι ο μοναδικός Έλληνας λογοτέχνης που ανέδειξε τη ζωή των Ελλήνων σφουγγαράδων.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 1 · 10 6 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 0 10 3 6 . 0 1 . 5 5 1 , 0 1 0 3 3 .9 0 .0 2 8 · FA X 3 6 .2 3 .5 5 3 E-m ail: K a le n d is@ a th .fo rth n e t.g r

Αρ. 429

επιμ ε λ ε ί α :

ΕΦΗ

Α Π Α Κ Η

1 Μαρτίου 2002 31 Μαρτίου 2002 Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται μι βάση το γνωστό Δεκαόικό Ιυοτημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία. Το Βιβλιογραφικό Δελτίο ουντάοοεταιμετην πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

Βιβλιογραφία Το βιβλίο των βιβλίων του Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 2001. Σελ. 466. 5,00 € ISBN 960-250-254-7.

ΜΑΚΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Το φαινόμενο... Αθήνα, Κάκτος, 2002. Σελ. 525.15,256 ISBN 960-582-464-χ.

FURST L. Η προοπτική του ρομαντισμού. Μετ. Κ. Σύρμα. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 416.19,08 6 ISBN 960-274-550-4.

Αρχαία φιλοσοφία

Γενικά

ΑΘΑΝΑΣΑΤΟΣ Κ. Π. Πλάτων. Αθήνα, Ινστιτούτο Του Βιβλίου, 2001. Σελ. 698. ISBN 960-91666-0-1.

ΓΚΙΚΑΣ Σ. Νέο φιλοσοφικό λεξικό. Αθήνα, Σαββάλας, 2002. Σελ. 446.

18,61 € ISBN 960-460-740-5.

ΜΠΑΛΛΑΣ Κ. Πυθαγόρας και Πυθαγόρειοι. Αθήνα, Προσκήνιο, 2001. Σελ. 281.15,756 ISBN 960-7057-75-2.

ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Κ. I. Φιλοσοφία και θεωρία του πολιτισμού. Αθήνα, Παπαζήσης, 2001. Σελ. 269.12,21 e ISBN 960-02-1525-5.

Αποκρυφισμοί

ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ Μ. Έριδες μεταφιλοσοφίας. Αθήνα, Πλέθρον, 2001. Σελ. 185. ISBN 960-548-115-0. ΜΠΕΝΑΚΗΣ Λ. Γ. Μεταβυζαντινή φιλοσοφία. Αθήνα, Παρουσία, 2001. Σελ. 255.18,51 € ISBN 960-7956-68-0. ΡΑΜΦΟΣ Σ. Ιθάκη και ιθαγένεια. Αθήναι, Αρμός, 2001. Σελ. 228.14,506 ISBN 960-527-214-8. ΤΡΙΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Οντολογική μετατόπιση. Τόμος Α'+Β'. Αθήνα, Δωδώνη, 2001. Σελ. 494+472.42,75 6 (οι δύο τόμοι). ISBN set 960-585-116-7. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ Β. Σύγχρονη πολιτισμική θεωρία. Αθήνα, Παπαζήσης, 2001. Σελ. 514.21,566 ISBN 960-02-1501-4. ΕΝΓΚΕΛΣ Φ. Λουδοβίκος Φόυερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας. Μετ. Ν. Ζαχαρώδης, Αθήνα, Προσκήνιο, 2001. Σελ. 245.

15,75 6 ISBN 960-7057-85-6. ΝΤΕΡΡΙΝΤΑ Ζ. Τα ύφη του Νίτσε. Μετ. Γ. Φαράκλας. Αθήνα, Εστία, 2002. Σελ. 94.5,206 ISBN 960-05-1006-7.

130

RORTY R. Η φιλοσοφία και ο καθρέφτης της φύσης. Μετ. Π. Μπουρλάκης-Γ. Φουρτούνης. Αθήνα, Κριτική, 2001. Σελ. 558.20,006 ISBN 960-218-257-7.

ΑΓΙΩΡΓΙΤΗ Μ. Το σπίτι της αρμονίας. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 520.

19,00 6 ISBN 960-04-1750-χ. ΣΑΡΑΙΝΤΑΡΙΑΝ X. Τ. Η επιστήμη του διαλογισμού. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 551.19,006 ISBN 960-04-2054-5.

WILSON C. Από την Ατλαντίδα στη Σφίγγα. Μετ. 0. Βέμπος. Θεσσαλονίκη, Αρχέτυπο, 2002. Σελ. 566.15,846 ISBN 960-7928-55-5. ΗΣΣΟΥΑΡΑΝ Ε. Η αγάπη κερδίζει πάντα. Μετ. Δ. Κουτσούκης. Αθήνα, Καστανιώτης, 2002. Σελ. 275.19,766 ISBN 960-05-5155-2. ΠΑΠΕΫ Δ. Η προφητεία του τέλους. Αθήνα, Λιβάνης, 2001. Σελ. 242.

10,27 6 ISBN 960-14-0487-2.

Κοινωνική ψυχολογία ΡΗΓΑΑ.-Β. Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις σε οργανισμούς, ομάδες και άτομα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 555.17,906 ISBN 960-595-975-7.

Εφαρμοομενη ψυχολογία

Γράμματα, 2002. Σελ. 247.11,70€ ISBN 960-393-949-8.

Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 166.

12.21 € ISBN 960-03-3174-χ.

ΚΑΛΑΝΤΖΗ-ΑΖΙΖΙΑ. Αυτογνωσία και αυτοδιαχείριση. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 451.22,90 € ISBN 960-593-944-7.

ΤΣΑΡΟΥΧΑΣ Κ. AIDS. Γ' έκδοση. Αθήνα, Αλήθεια, 2001. Σελ. 207.11,45 € ISBN 960-87087-0-2.

ΚΟΥΤΣΟΥΚΗΣ Κ. Σ. Πολιτική ηγεσία ηγέτες. Β' έκδοση. Αθήνα, Αναστασίου, 2001. Σελ. 445.21,36 € ISBN 960-85237-7-χ.

GRATCH Α. Αν μιλούσαν οι άνδρες. Μετ. Τ. Τουζλούκοφ. Αθήνα, θυμάρι, 2001. Σελ. 381.13,21 € ISBN 960-349-063-6.

ΔΑΜΙΑΝΑΚΟΣ Σ. Κοινωνιολογία του ρεμπέτικου. Αθήνα, Πλέθρον, 2001. Σελ. 290. ISBN 960-348-120-3.

ΛΑΖΑΡΗΣ A. Α. Στην αυγή του νέου αιώνα. Αθήνα, Λιβάνης, 2001. Σελ. 367.

13.21 € ISBN 960-14-0474-0.

ΠΕΡΑΝΤ2ΑΚΗ-ΚΑΡΑΤΖ0ΓΛ0ΥI. Κοινωνική ανομία και ναρκωτικά. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 124.10,68 € ISBN 960-03-3181-?.

ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ Α. Η δημοκρατία της συγκίνησης. Αθήνα, Πόλις, 2001. Σελ. 158.8,99 € ISBN 960-8132-59-2.

ΜΠΕΪΤΜΑΝ Α. - ΧΟΛΜΣ Τ. Εισαγωγή στην ψυχανάλυση. Μετ. I. Τέττερη. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 537.

27,47 € ISBN 960-03-3001-8. ΝΤΟΥΓΚΑΛ Τ. Μ. Τα χίλια και ένα πρόσωπα του έρωτα. Μετ. Δ. Τσαρμακλή. Αθήνα, Νεφέλη, 2001. Σελ. 310. Δρχ. 5.200.

ISBN 960-211-617-Χ.

Γενικά ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣΔ. I. Η θρησκεία. Αθήνα, Αϊβαλή, 2002. Σελ. 368.10,71 € ISBN 960-513-013-0. ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ Σ. Ο θεός στην πόλη. Αθήνα, Εστία, 2002. Σελ. 135.7,80 € ISBN 960-05-1005-9. ΜΑΜΑΣΟΥΛΑ Μ. Πατροκοσμάς, ιερουργός του λόγου και της πράξης. Αγρίνιο, Αγία Φιλοθέη, 2001. Σελ. 239. ΚΟΝΣΟΛΤ Μ. Ιδού ο άνθρωπος. Μετ. Κ. Νικάς. Αθήνα, Προσκήνιο, 2001. Σελ. 191.12,21 € ISBN 960-7057-70-8.

Μυθολογία ΨΙΜΟΠΟΥΛΟΣ Α. Μυστική αποστολή «Χρυσόμαλλον Δέρας». Αθήνα, Δωδώνη, 2001. Σελ. 669.36,63 € ISBN 960-385-119-1.

MARX Η. Το βιβλίο των μύθων. Μετ. Μ. Κόντη. Αθήνα, Κονιδάρης, 2001. Σελ. 842.37,80 € ISBN 960-392-000-2.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕ! ΕΠΙ Ι ΤΗΜΕ Ι Γενικά Ανάδοχη φροντίδα. Επιμ.

0. Καλλινικάκη. Αθήνα, Ελληνικά

Κοινωνιολογία

Πολιτική Βαλκάνια. Επιμ. Β. Βλασίδης. Θεσσαλονίκη, Ιανός, 2001. Σελ. 261.

13,21 € ISBN 960-7771-58-3. Η νέα παγκόσμια αταξία. Αθήνα, Ερμής, 2001. Σελ. 157.7,50 € ISBN 960-320-135-9. Ο αιώνας των κομμουνισμών. Μετ. Α. Εμμανουήλ. Επιμ. Σ. Μπουρνάζος. Αθήνα, Πόλις, 2001. Σελ. 757.

30,81 € ISBN 960-8132-39-8. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ν. Μύθοι και αλήθειες για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Αθήνα, Σιδέρης, 2001. Σελ. 305. ISBN 960-08-0235-1. ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Π. Κράτος και Εκκλησία. Αθήνα, Κριτική, 2001. Σελ. 221.12,00€ ISBN 960-218-243-1. ΖΟΥΡΑΡΙΣ Κ. Εισαγωγή στην απογείωση της πολιτικής. Αθήνα, Αρμός, 2001. Σελ. 187.8,80 € ISBN 960-527-210-5. ΖΟΥΡΑΡΙΣ Κ. Συμφωνημένα υπονοούμενα. Αθήνα, Αρμός, 2001. Σελ. 313.13,21 € ISBN 960-527-209-1. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑΣ Γ. Ο ρόλος των Ενόπλων Δυνάμεων στην πολιτική ζωή της Τουρκίας και της Ελλάδας. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 499.

22,90 € ISBN 960-393-980-3. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣΣ. Π. Δοκίμια πολιτικολογίας. Αθήνα, Πορεία, 2001. Σελ. 364.20,80 € ISBN 960-7043-53-7. ΚΟΥΤΙΟΓΙΩΡΓΑΣ Δ. Α. Σκέψεις πολιτικής.

ΠΑΠΑΡΙΖΟΣ Α. θεός, εξουσία και θρησκευτική συνείδηση. Τόμος Α'. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 549.20,54 € ISBN 960-393-925-0. ΠΗΛΙΧΟΣ Γ. Πνεύμα και πολιτική. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 124.10,68 € ISBN 960-03-3130-8. ΤΣΑΤΣΟΣ Δ. θ. Ευρωπαϊκή Συμπολιτεία. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 177.

12,29 € ISBN 960-03-3131-6. ΧΑΡΙΣΗΣ Α. Ν. θρησκεία και πολιτική στην Ελλάδα. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 2002. Σελ. 288.11,74 € ISBN 960-224-896-3. ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗΣ Κ. Γεωργία, ανάπτυξη και πολιτική. Αθήνα, Ο Πολίτης, 2001. Σελ. 107.6,10 € ISBN 960-7349-14-8. ΨΥΡΟΥΚΗΣ Ν. Καπιταλισμός. Λευκωσία, Αιγαίον-Κουκίδα, 2001. Σελ. 539.

20,00 € ISBN 960-359-673-8.

VIRILIO Ρ. Η στρατηγική της εξαπάτησης. Μετ. Π. Αδαμόπουλος. Αθήνα, Σύναλμα, 2001. Σελ. 94.

7,63 € ISBN 960-7578-31-7.

FINKELSTEIN Ν. C. Η βιομηχανία του Ολοκαυτώματος. Μετ. Γ. Κολοβός Α. Καλαμάρας. Αθήνα, Εκδόσεις Του Εικοστού Πρώτου, 2001. Σελ. 228.

12.21 € ISBN 960-8219-06-Χ.

KARIM Κ. Η. Η ισλαμική απειλή. Μετ. Ε. Ψωμιάδου. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 2001. Σελ. 414.17,68€ ISBN 960-374-184-1.

BALL A. R. - PETERS B. C. Σύγχρονη πολιτική και διακυβέρνηση. Μετ. Κ. Α.

131

Λάβδας. Αθήνα, Παηαζήσης, 2001. Σελ. 422.19,84 € ISBN 960-02-1527-8.

RUSSEL Β. Ισχύς. Μετ. Γ. Κυριακόπουλος. Αθήνα, Ευρασία, 2001. Σελ. 550.15,62 € ISBN 960-8187-01-X. RASHIND Α. Οι Ταλιμπάν. Μετ. Γ. Κουσουνέλος - Α. Κοσμά. Αθήνα, Ενάλιος, 2001. Σελ. 511.20,146 ISBN 960-556-097-7.

TODOROV Τ. Απέναντι στο ακραίο. Μετ. Β. Τομανάς. Σκόπελος, Νησίδες, 2002. Σελ. 270.17,06 € ISBN 960-8480-78-7.

Οικονομία ΚΑΤΣΟΥΛΑΚΟΣ Γ. Νέα οικονομία, διαδίκτυο και ηλεκτρονικό εμπόριο. Αθήνα, Κέρκυρα, 2001. Σελ. 279.

26,41 € ISBN 960-86005-8-5. ΛΑΜΠΡΙΑΝΙΔΗΣ Λ. Οικονομική γεωγραφία. Αθήνα, πατάκης, 2001. Σελ. 404.55,54 € ISBN 960-16-0282-8. ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ Α. - ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ θ. Αποενοχοποιώντας την κατανάλωση. Αθήνα, Παηαζήσης, 2002. Σελ. 122.

7,65 € ISBN 960-02-1550-8.

Λαογραφία Γ. Λ. Το καφενείο του Ζαχαράτου. Αθήνα, 2001. Σελ. 216.

20,0 0 6 .

λαμπρού

ΚΑΠΛΑΝΟΓΛΟΥ Μ. Παραμύθι και αφήγηση στην Ελλάδα: Μια παλιά τέχνη σε μια νέα εποχή. Αθήνα, Πατάκης, 2002. Σελ. 458.

ISBN 960-16-0515-1.

Κοινωνική ανθρωπολογία LEVI-STRAUS Ο.Τοωμόκαιτο μαγειρεμένο. Αθήνα, Αρσενίδης, 2001. Σελ. 479.24,42 € ISBN 960-250-079-0.

ΕΚΠΑΙΛΕΥ1Η Εκπαίδευση Ανάδυση του γραμματισμού. Επιμ. Π. Παπούλια-Τζελέπη. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 581.21,566 ISBN 960-05-5184-7. Γλώσσα και λογοτεχνία στην εκπαίδευση. Επιμ. Γ. I. Σπανός - Ε. Φρυδάκη. Αθήνα, Ίδρυμα ΓουλανδρήΧορν, 2001. Σελ. 406.20,146 ISBN 960-7079-77-9.

0 εκπαιδευτικός ως ερευνητής. Επιμ. Γ. Μπαγάκης. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2002. Σελ. 520.18,00 6 ISBN 960-575-264-9. ΜΗΤΣΗΣ Ν. Σ. Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. (18551995). Αθήνα, Gutenberg, 2002. Σελ. 710. 52,286 ISBN 960-01-0909-5. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΥ Κ. - ΧΙΩΤΑΚΗ Ε. Δραστηριότητες για την ανακάλυψη και κατανόηση του περιβάλλοντος στην προσχολική ηλικία. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 455.

18,516 ISBN 960-05-5186-5. ΠΥΡΓΙΩΤΑΚΗΣI. Ε. Εκπαίδευση και κοινωνία στην Ελλάδα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 595.

20,546 ISBN 960-595-967-6.

McBEATH J. Η αυτοαξιολόγηση στο σχολείο. Μετ. X. Δούκας - Ζ. Πολυμεροπούλου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 252.15,606 ISBN 960-595-416-χ.

ΓΛΟΙΣΛ

Οικολογία

Γενετική γραμματική και συγκριτική ανάλυση. Επιμ. Ε. Κοτζιά - Ε. Ευθυμίου. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 517.

21,56 6 ISBN 960-05-5179-0.

ΖΑΛΑΧΩΡΗ Ε. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η αλιευτική παράδοση στον Αμβρακικό Κόλπο. Αθήνα, ΚΟΑΝ, 2001. Σελ. 115.

24,946 ISBN 960-7895-17-7.

Δέκα μύθοι για την ελληνική γλώσσα. Επιμ. Γ. Η. Χάρης. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 152.11,006 ISBN 960-16-0504-2.

ΡΟΥΣΚΑΣ Γ. Η επιστροφή της Κάρλας. Αθήναι, 2001. Σελ. 185.

ISBN 960-85565-5-2.

ΣΚΑΡΤΣΗ Σ. Λ. Η προφορικότητα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 556.

9,90 € ISBN 960-595-927-7.

132

Ξένες γλώσσες ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΟΣ Π. Conjusing words in english. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2002. Σελ. 56.6,006 ISBN 960-575-28-0.

Τεχνολογία ΚΛΕΙΣΑΣ Σ. Internet για γιατρούς. Αθήνα, AnubiS, 2002. Σελ. 271.14,50 6 ISBN 960-506-528-2.

ΤΕΧΝΕΣ Λε υκ ώματα Κρήτη. Αθήνα, θυμέλη, 2001. Σελ. 205.

50,96 6 ISBN 960-87191-0-4. ΤΣΙΠΗΡΑΣΚ.Σ. Έλληνες καραγκιοζοπαίχτες πίσω από τα φώτα του μπερντέ. Αθήνα, Κοχλίας-ΕΛΙ,Α., 2002. Σελ. 89.20,286 ISBN 960-8228-18-2.

Αρχιτεκτονική ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΥΤ. Τ. Μεσαιωνικοί ναοί της Αθήνας από σωζόμενα σχέδια του Paul Durand. Αθήνα, Ε Λ ΙΑ , 2002. Σελ. 198.22,886 ISBN 960-201-155-6.

Πολεοδομία ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ-ΒΕΝΕΤΑΣ Α. Αθήνα: Ένα όραμα του κλασικισμού. Αθήνα, ΚΑΠΟΝ, 2001. Σελ. 408. 52,82 6 ISBN 960-7057-02-2.

Κινηματογράφοι Η μαρτυρία της κινηματογραφικής εικόνας: Πηγή και σχολιασμός της ιστορίας από το κινηματογραφικό έργο του Λάκη Παπαστάθη. Αθήνα, Αιγόκερως, 2001. Σελ. 145.

ISBN 960-522-166-Χ. ΚΥΡΙΑΚΟΣ Κ. Διαφορετικότητα και ερωτισμός. Αθήνα, Αιγόκερως, 2001. Σελ. 221.9,566 ISBN 960-522-165-1.

Μουσική ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ Ν. Ιταλικές νύχτες. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 169.

12,216 ISBN 960-05-5129-4. ΝΑΚΟΥ Ε. Μουσεία. Αθήνα, Νήσος, 2001. Σελ. 291.18,726 ISBN 960-86951-6-0.

Αθήνα, Ίδμων, 2002. Σελ. 64.5,28 € ISBN 960-7547-50-0.

Αρχαίοι συγγραφιί( ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. Προς τον απαίδευτον και πολλά βιβλία ωνούμενον. Μετ. Ν. Χάρλας. Αθήνα, Παρασκήνιο, 2001. Σελ. 75.4,58 € ISBN 960-7107-84-5. ΠΛΑΤΩΝ. Αλκιβιάδης. Μετ. Λ. Κούσουλας. Αθήνα, Πόλις, 2001. Σελ. 179.13,21 € ISBN 960-8132-50-9.

Μιλίτα; ROMILLYJ.DE. Η αρχαία Ελλάδα εναντίον της βίας. Μετ. Μ. Αθανασίου Κ. Μηλιαρέση. Αθήνα, Το Άστυ, 2001. Σελ. 149.10,81 6 ISBN 960-86331-5-χ.

Γc νικά ΤΖΕΤΖΗΣI. Επιστολαί. Εισ.-μετ.-σχόλ.

I. Γρηγοριάδης. Αθήνα, Κανάκης, 2001. Σελ. 311.17,00 € ISBN 960-7420-68-3.

Ποίηοη

ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣΚ.Γ. Σαν δέσμη από τριαντάφυλλα. Χαλκίδα, Διάμετρος, 2001. Σελ. 215.17,02 € ISBN 960-7746-10-4. ΚΟΡΟΠΟΥΛΗΣ Γ. Περί των γάμων υδραργύρου και θείου. Αθήνα, Ύψιλον, 2001. Σελ. 205.9,16 € ISBN 960-17-0070-6. ΛΥΜΠΕΡΗ Κ. Το ρήμα πεινάω. Αθήνα, Αγρα, 2001. Σελ. 53.

ISBN 960-325-409-6. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ Σ. Τρωγλοδύτες ονείρων. Ποίηση. Β' έκδοση. Αθήνα, Κασιανιώτης, 2001. Σελ. 62.

ISBN 960-03-2665-7. ΠΑΠΑΔΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ Α. Σημειώσεις από μια περιπλάνηση. Β' έκδοση. Αθήνα, Ίδμων, 2002. Σελ. 48.3,50 € ISBN 960-7547-53-5. ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ Μ. Ποιήματα 1980-1998. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 128.8,80 € ISBN 960-04-1950-7.

ΑΛΕΞΙΟΥ I. Ό,τι κράτησα. Ποίηση. Αθήνα, Πιτσιλάς, 2001. Σελ. 69.

ISBN 960-7826-52-3.

ΣΤΑΘΗΣ Γ. Ερωτικός λόγος. Αθήνα, 2001. Σελ. 115. ISBN 960-91681-0-8.

ΑΣΙΚΗΣ 0. Όλα σαν όνειρο. Αθήνα, Ίδμων, 2002. Σελ. 64.5,28 € ISBN 960-7547-49-7.

ΦΛΩΡΟΣ Β. Οι μνήμες των Κενταύρων. Αθήνα, Δυτικές Ινδίες, 2001. Σελ. 102.

ISBN 960-86655-4-χ.

ΔΑΝΙΗΛ Ν. Ωδή στη νέα εποχή. Αθήνα, Ίδμων, 2002. Σελ. 48.4,70 € ISBN 960-7547-48-9.

ΑΤΣΑΒΕΣ Γ. Ε. Ψήγματα-διηγήματα. Σπάρτη, Computer Land, 2001. Σελ. 69.

ΖΕΡΒΑΣ Α. Μεγάλες και μικρές διάρκειες. Αθήνα, Ίνδικτος, 2002. Σελ. 80.10,00 € ISBN 960-518-118-5.

VE0A Η. G. Μια εποχή στην Αμοργό. Μετ. Σ. Καλαμβρέζου. Αθήνα, Γκοβόστης, 2001. Σελ. 45.5,87 € ISBN 960-270-880-8.

ΖΕΡΒΑΣ Γ. Πυξίδα της άνοιξης. Αθήνα, Αγρα, 2001. Σελ. 127.8,24 € ISBN 960-325-407-Χ. ΘΕΟΔΩΡΟΥ Μ. Ανυπεράσπιστοι στίχοι. Ποιήματα. Αθήνα, Σοφίας Μέλαθρον. Σελ. 58. ΙΑΤΡΙΔΗΣ Π. Γ. Σκέψεις, εκφράσεις, ελπίδες. Ποιήματα. Αθήνα, Μέτρον, 2001. Σελ. 78. ΚΑΒΒΑΔΑΣ Σ. Πανηγυρισμοί. Αθήνα, Αγρα, 2001. Σελ. 30.6,72 € ISBN 960-325-372-3. ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ Π. Απειροβαθείς ύλες.

ΜΑΓΙΑΚΟΦΣΚΙ Β. Ποίηση και επανάσταση. Μετ. Π. Ανταίος. Αθήνα, Οδυσσέας, 2001. Σελ. 398.21,846 ISBN 960-210-410-4.

ίίιΐογραφία ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ Τ. Δεκαπέντε ιστορίες και μια βόλτα με ποδήλατο. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 103.7,006 ISBN 960-04-1985-χ. ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ Α. Η μέρα που πέρασε δεν έπαψε να υπάρχει... Αθήνα, Άγκυρα, 2001. Σελ. 96. ISBN 960-234-860-7.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Ε. Το σκοτεινό αντικείμενο του πάθους. Αθήνα, Λιβάνης, Σελ. 261.

10,276 ISBN 960-14-0439-2. ΓΑΛΗΝΟΥ Ε. Α. Σταυροδρόμια στην ομίχλη. Αθήνα, Αρσενίδης, 2001. Σελ. 141.6,716 ISBN 960-253-083-9. ΓΚΙΩΝΑΚΗ Α. Έρωτας στην άβυσσο. Αθήνα, Ίδμων, 2002. Σελ. 112.7,506 ISBN 960-7547-51-9. ΔΕΤΣΙΚΑΣ Κ. 0 ένατος κρύσταλλος. Αθήνα, Δωρικός, 2001. Σελ. 320.

12,216 ISBN 960-279-417-8. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Π. Μεγάλος λιμός. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 486.

17,02 6 ISBN 960-393-966-8. ΚΑΚΛΑΜΑΝΑΚΗ Ρ. Δαγκωμένο μήλο. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 326.11,906 ISBN 960-393-848-3. ΚΝΗΤΟΥ Β. Να φύγει η σκόνη κι ο καιρός... Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 346.13,73 6 ISBN 960-274-602-5. ΚΟΡΔΟΣΗ Α. Το Μεσολόγγι της ομορφιάς και του πνεύματος. Μεσολόγγι, Ασημακόπουλος. Σελ. 103.

6,00 € ISBN 960-8211-01-8. ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΤΟΥΤ. Ουδέν σχόλιον διότι ανέκαθεν ήμουνα κυρία. Αθήνα, Τροπικός, 2001. Σελ. 150.5,876 ISBN 960-412-085-9. ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ Τ. Η γοητεία των δευτερολέπτων. Θεσσαλονίκη, Νέα Πορεία, 2001. Σελ. 217.

ISBN 960-7786-17-3. ΠΟΛΥΡΑΚΗΣ Γ. Η κόρη της ανεμώνης. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 464.

16,79 6 ISBN 960-274-600-9. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑ-ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΔΟΥ Γ. Από ΤΟ ημερολόγιο της κυρίας Σίγμα. Αθήναι, 2002. Σελ. 163.11,20 6. ΣΤΑΥΡΑΤΗΣ A. Β. Ο κλωνισμένος θεός. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 174.11,506 ISBN 960-393-728-2. ΤΖΑΜΙΩΤΗΣ Κ. Δ. Η συνάντηση. Αθήνα, Ίνδικτος, 2001. Σελ. 112.7,006 ISBN 960-518-061-8. ΧΑΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Δανεικιά γραβάτα. Αθήνα, Εξάντας, 2002. Σελ. 160.7,63 6 ISBN 960-256-493-8. ΑΛΛΕΣ Σ. Λ. Το φλιτζάνι του διαβόλου.

133

Μει. Β. Χατζοπούλου. Αθήνα περίπλους, 2002. Σελ. 320.

14,09 € ISBN 960-8151-28-7.

AMADO J. Η Ντόνα Φλορ και οι δύο σύζυγοίτης. Μετ. Τ. Σπερελάκη. Αθήνα, περίπλους, 2001. Σελ. 646. 27,47 € ISBN 960-8202-11-6.

AUSTER Ρ. Τιμπουκτού. Μει. Β. Κυριαζή. Αθήνα, Ζαχαρόηουλος, 2002. Σελ. 224.

12,21 € ISBN 960-208-677-7. ΒΑΛΝΤΕΣΖ. Καφενείο «Η Νοσταλγία». Μετ. Α. Κυριακίδης. Αθήνα, Opera, 2001. Σελ. 293.12,21 € ISBN 960-7073-72-χ. ΒΙΤΕΖΟΒΙΤΣ Μ. Οι κάλτσες του Βασιλιά Πέτρου. Μετ. Α. Βούκοβιτς. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 116.

12,486 ISBN 960-03-3248-7. ΓΚΕΡ Μ. Ζ. Η ερωμένη του Προξένου. Μετ. X. Ξανθοπούλου. Αθήνα, Bell, 2002. Σελ. 364. ISBN 960-620-448-0. ΓΚΟΜΠΡΟΒΙΤΣ Β. Υπέρ-Ατλαντικός. Μετ. Τ. Χατζή. Αθήνα, Νεφέλη, 2001. Σελ. 186. Δρχ. 3.640 ISBN 960-211-616-1. ΕΣΚΙΒΕΛ Λ. Γρήγορος οαν τον πόθο. Μετ. Κ. Σωτηριάδου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2002. Σελ. 285.10,306 ISBN 960-410-242-7. ΚΑΡΕΪ Π. Η αληθινή ιστορία της συμμορίας Κέλι. Μετ. Μ. Κουμπαρέλη. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 454.17,906 ISBN 960-393-991-9. ΚΑΡΕΫ Π. Τζακ Μαγκς. Μετ. Α. Μπαλοπούλου. Αθήνα, Πόλις, 2001. Σελ. 427.16,146 ISBN 960-8132-36-3. ΚΡΟΥΤΙΕ Α. Λ. Τα σπίτια των αναμνήσεων. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2002. Σελ. 427.

13,99 6 ISBN 960-410-234-6. ΛΙΒΑΝΕΛΙ Ζ. Ένας άνθρωπος, μια γάτα, ένας θάνατος. Μετ. Φ. Καράογλαν. Αθήνα, Πατάκης, 2002. Σελ. 256.

14,00 6 ISBN 960-16-0302-2.

L0E Ε. Νάιν. Super. Μετ. Φ. Μπουμπούλης. Αθήνα, Κριτική, 2001. Σελ. 261.11,006 ISBN 960-218-241-5. ΛΟΡΑΝΣ Κ. Μέσα στην αγκαλιά του. Μετ. Ρ. Χάτχουτ. Αθήνα, Ψυχογιός, 2002. Σελ. 277. ISBN 960-274-621-1.

134

ΜΑΛΕΡΜΠΑ Λ. Έρωτας σε κινέζικο κρεβάτι. Μετ. Τ. Τσάκου-Κονβερτίνο. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 213.8,80 € ISBN 960-04-1921-3.

McLAINE S. Ο δρόμος. Μετ. Ε. Αλεξομανωλάκη. Αθήνα, Λιβάνης, 2002. Σελ. 346.15,00 6 ISBN 960-14-0494-5.

MONTALBAN Μ. V. Η μοναξιά του μάνατζερ. Μετ. Μ. Χατζηγιάννη. Αθήνα, Ζαχαρόηουλος, 2001. Σελ. 298.

12,21 6 ISBN 960-208-628-9. ΜΟΝΤΑΛΜΠΑΝ Μ. Β. Εγώ σκότωσα τον Κέννεντυ. Μετ. Α. Ξύδη. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2002. Σελ. 224.11,006 ISBN 960-375-227-4. ΜΟΟΡ Μ. Ν. Πρώτα γκρίζο, μετά άσπρο, μετά μπλε! Μετ. Α. Μπαλάσκα. Αθήνα, Πατάκης, 2002. Σελ. 328.16,006 ISBN 960-16-0279-8. ΜΠΑΡΝΣΤ. England, England. Μετ. Α. Κονταξάκη. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2002. Σελ. 384.16,006 ISBN 960-375-313-3.

MUSIL Q. Οι αναστατώσεις του οικότροφου Τσίρλες. Μετ. Α. Ίσαρης. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 237.

12,916 ISBN 960-16-0280-1. ΝΑΧΤΖΑΒΑΝΙ Μ. Το δισάκι. Μετ. Α. Βεκιαρέλλη. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2001. Σελ. 344.13,73 6 ISBN 960-375-222-3. ΝΓΚΟΥΓΙΕΝ Κ. Χωρίς πατρίδα. Μετ. Τ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2002. Σελ. 468.14,97 6 ISBN 960-410-228-1. ΝΕΒΟΤ Δ. 0 δρόμος της εξορίας. Μετ. Ρ. Σιμαντώβ-Ταζάρτες. Αθήνα, Διώνη, 2001. Σελ. 316.11,006 ISBN 960-7720-44-Χ. ΝΤΕΓΟΥΙΤ Ε. 0 τελευταίος σαμουράι. Μετ. Γ.-Ι. Μπαμπασάκης. Αθήνα, Ψυχογιός, 2002. Σελ. 488.19,006 ISBN 960-274-473-1.

OUFKIR R. Η μαρτυρία μιας γυναίκας. Μετ. Κ. Κουνινιώτη. Αθήνα, Λιβάνης, 2001. Σελ. 341.11,746 ISBN 960-14-0470-8. ΠΟΕ Ε. Α. Η πτώση του οίκου των Άσερ και... παραλλαγές. Μετ. Γ. Γούλας κ.ά. Αθήνα, Απόπειρα, 2001. Σελ. 141.

9,156 ISBN 960-537-035-2.

SAMPEDRO J. L. 0 λεσβιακός εραστής.

Μετ. Ε. Γκίνη. Αθήνα, Γκοβόστης, 2001. Σελ. 301.11,746 ISBN 960-270-873-5. ΣΙΜΟΝΣ Π. Ο μπρούντζινος καβαλάρης. Μετ. Γ. Σπανδωνής. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 732.19.966 ISBN 960-410-217-6. ΣΟΥΡΙ Μ, 0 θάνατος του Βισνού. Μετ. Μ.-Ε. Παξινού. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 394.16,796 ISBN 960-274-599-1. ΣΟΥΣΜΑΝ Π. Το πέπλο της ερήμου. Μετ. Α. Εμμανουήλ. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 597.19,966 ISBN 960-410-232-χ.

SPEARS B.-L. Το δώρο μιας μητέρας. Μετ. Ε. Λαζαρίδου. Αθήνα, Λιβάνης, 2001. Σελ. 225.8,806 ISBN 960-14-0486-4. ΤΟΜΣΟΝ Ν. 0 κύκλος των χαμένων κορμιών. Μετ. Α. Μανωλίδης. Αθήνα, Εμπειρία Εκδοτική, 2002. Σελ. 352.

14,446 ISBN 960-8196-45-0.

TORTAJADA Α. Η σιωπηλή κραυγή. Μετ. Τ. Σπερελάκη. Αθήνα, Ενάλιος, 2001. Σελ. 353.15,266 ISBN 960-536-093-4. ΦΟΥΕΝΤΕΣ Κ. Τα χρόνια με τη Λάουρα Δίας. Μετ. Κ. Ρούφου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 733.21,006 ISBN 960-410-213-3. ΧΑΝΤΡΑ Γ. Μοριτούρι. Μετ. Γ. Ράικος. Αθήνα, Καστανιώτης, 2002, Σελ. 162.

12,48 6 ISBN 960-03-3241-χ.

HOWARD R. Ε. Κόναν ο βάρβαρος. Μετ. Ε. Δράκου-Α. θεοφίλη. Αθήνα, Κατάρτι, 2001. Σελ. 284.10,27 6 ISBN 960-86921-6-4.

HUSTON Ν. Το αποτύπωμα του αγγέλου. Μετ. Ε. Τσολακέλλη. Αθήνα, Άγρα, 2001. Σελ. 230.12,826 ISBN 960-325-413-4.

HUSTON Ν. Το τραγούδι της πεδιάδας. Μετ. Ρ. Χάτχουτ. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 246.15,26 6 ISBN 960-03-3115-4.

Αλληλογραφία ΠΕΣΣΟΑΦ. Γράμματα στηνΟφέλια. Μετ. Μ. Παπαδήμα. Αθήνα, Εξάντας, 2001. Σελ. 229.12,206 ISBN 960-256-495-4. ΣΙΛΛΕΡ-ΓΚΑΙΤΕ. Αλληλογραφία. Εισ.μετ,-σχόλ. θ. Λάμπρου. Αθήνα, Κριτική,

2001. Σελ. 560.22,00 € ISBN 960-218-242-3.

Καστανιώτης, 2001. Σελ. 123.

ISBN 960-03-3127-8.

Μίλίτες

ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ. Ασκήσεις επί χάρτου-Ι. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 208.

ISBN 960-03-3128-6.

«... Ιθάκεςτι σημαίνουν». Αθήνα, Ε Λ ΙΑ , 2002. Σελ. 138.25,94 € ISBN 960-201-154-8. ΓΑΡΑΝΤΟΥΔΗΣ Ε. Οι Επιανήσιοι και ο Σολωμός. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 462.21,36 € ISBN 960-03-3099-9. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ Γ. Ο ναυτικός και το πρόβλημα της μοναξιάς στην ποίηση του Νίκου Καββαδία. Αθήνα, Ίδμων, 2002. Σελ. 80.4,50 € ISBN 960-7547-52-1. ΘΕΟΔΟΣΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Μετ' έρωτος και στοργής. Αθήνα, Νεφέλη, 2002. Σελ. 146. 5,28 € ISBN 960-211-622-6. ΚΑΛΛΙΝΗΣ Γ. Ο μοντερνισμός ενός κοσμοπολίτη. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2001. Σελ. 337.14,67 € ISBN 960-12-0968-9. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ Κ. Δ. θέματα παιδικής λογοτεχνίας. Αθήνα, Πορεία, 2001. Σελ. 378.18,72 € ISBN 960-7043-52-9. ΣΤΑΥΡΟΥ Μ. Π. Ο υπαρξιακός Καζαντζάκης. Αθήνα, Δρόμων, 2001. Σελ. 730.33,28 € ISBN 960-87099-0-3. ΧΑΤΖΗΦΩΤΗΣI. Μ. Από το Βυζάντιο στο Νέο Ελληνισμό. Τόμοι Α'+Β'+Γ. Θεσσαλονίκη, Κάδμος, 2001. Σελ.

285+274+293.20,63 € (Ο κάθε τόμος). ISBN set 960-8184-15-0.

0ADAMER Η. G. Ποιος είμαι εγώ και ποιος είσαι εσύ. Μετ.-εισ. Ε. Νούσια. Αθήνα, Ύψιλον, 2001. Σελ. 120.

12,21 € ISBN 960-17-0065-Χ. ΒΙΕΝ Ρ. Καζαντζάκης. Απόδ.Α. Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο, Π.Ε.Κ., 2001. Σελ. 399.16,40 € ISBN 960-524-134-χ.

TADIEJ.-Y. Η κριτική της λογοτεχνίας τον 20ό αιώνα. Μετ. I. Ν. Βασιλαράκης. Αθήνα, Τυπωθήτω, 2001. Σελ. 487.

23,48 € ISBN 960-402-010-2.

Δοκίμια ΚΑΒΑΦΗΣ Κ. Π. Τα Ελγίνεια Μάρμαρα. Το Κυπριακό Ζήτημα. Αθήνα, Σπιλιώτης, 2002. Σελ. 75.5,51 € ISBN 960-7718-18-6. ΜΟΥΝΤΕΣ Μ. Μακρινά φώτα. Αθήνα,

ΤΕΤΣΗΣ Π. Χωρίς τηλεόραση. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 267.

ISBN 960-03-3132-4. ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΗΣ Γ. X. Τεστ κοπώσεως. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 2001. Σελ. 424.

15,26 £ SABATO Ε. Μία πολύπλοκη ύπαρξη. Μετ. Κ. Παλαιολόγος. Αθήνα, Εκδόσεις Του Εικοστού Πρώτου, 2001. Σελ. 188.

11,90 € ISBN 960-8219-67-8.

Γινικά Με τους μαθητές του Ροντήρη για τον Ροντήρη. Επιμ. θ. Λάλας. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 150.10,68 € ISBN 960-03-3126-χ. ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ Μ. Έκφρασις. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 154.12,21 € ISBN 960-03-3125-1. ΤΣΙΓΚΟΥ X. Το πρόσωπο, ο λόγος, και η σκηνή. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 142.12,21 € ISBN 960-03-3104-9.

' Εργα ΜΑΤΕΣΙΣ Π. Ενοικιάζεται φύλακας άγγελος. Αθήνα, Εστία, 2002. Σελ. 126.

6,76 € ISBN 960-05-1004-0. ΚΕΪΝΣ. 4-48 ψύχωση. Μετ. Ρ. Πατεράκη-Α. Γαλέος. Αθήνα, ΚΟΑΝ, 2001. Σελ. 94.7,34 € ISBN 960-7895-19-3.

με δραματικό προσωπείο. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 99.

7,34 € ISBN 960-393-091-1.

ELAM Κ. Η σημειωτική θεάτρου και δράματος. Μετ. Κ. Διαμαντάκου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 294.

14,70 € ISBN 960-393-518-2.

UTOPIA Αρχαιολογία ΑΔΑΜ-ΒΕΛΕΝΗ Π. Θεσσαλονίκη. Θεσσαλονίκη, Ζήτρος, 2001. Σελ. 211.

22,88 € ISBN 960-7760-68-9. ΜΑΝΤΖΟΥΡΑΝΗ Ε. Η αρχαιολογία της προϊστορικής Κύπρου. Αθήνα, Ι.Τ.Β., 2001. Σελ. 518.28,99 € ISBN 960-354-116-8. ΣΕΡΜΠΕΤΗ Ε. Οινιάδες. Αθήνα, Ινστιτούτο Του Βιβλίου, 2001. Σελ. 191.18,25 € ISBN 960-354-101-χ.

GRECEM.DE. Κρήτη: Η χαμένη Ατλαντίδα. Μετ. Κ. Μαμζορίδου. Αθήνα, Φερενίκη, 2001. Σελ. 183.

ISBN 960-7952-09-χ.

RENFREW C. - ΒΑΗΝ Ρ. Αρχαιολογία. Μετ. I. Καραλή-Γιαννακοπούλου. Αθήνα, Ινστιτούτο Του Βιβλίου, 2001. Σελ. 646. 51,89 € ISBN 960-354-113-3.

Μαρτυρίη ΖΑΧΑΡΙΑΣ Κ. Ο άγνωστος αντάρτης. Αθήνα, Ελεύθερο Κάστρο, 2002. Σελ. 207. ΖΩΝΑ Γ. Α. Η ζωή με τον Πρόεδρο. Αθήνα, Γιαλλελής, 2001. Σελ. 230.

15,25 € ISBN 960-85133-7-5.

ΜΠΩΜΑΡΣΑΙ. Οι γάμοι του Φίγκαρο. Μετ. Π. Μάτεσις. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 222.13,73 € ISBN 960-03-3095-6.

ΚΟΝΤΑΞΗΣ X. Δ. Κάποτε στη Σμύρνη. Αθήνα, Παύλος, 2001. Σελ. 160.9,36€ ISBN 960-91094-7-0.

ΟΥΙΛΛΙΑΜΣ Τ. Γυάλινος κόσμος. Μετ. Ε. Μπελιές. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 128.8,80 € ISBN 960-04-2048-3.

ΚΩΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ Κ. Τρεις αληθινές ιστορίες. Αθήνα, Μαυρίδης, 2001. Σελ. 175.9,16 €

McXerec

ΜΙΡΚΟΣ Τ. Τ. Ανδρέας Παπανδρέου. Αθήνα, Λιβάνης, 2002. Σελ. 94.6,00 € ISBN 960-14-0495-3.

ΠΡΙΟΒΟΛΟΥΣ. Dario Fo. Αθήνα, Περίπλους, 2001. Σελ. 48.4,40 € ISBN 960-8202-04-3. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Μυθικά θέματα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΡΕΑ Α. Κι σεν' πως σ' λεν; Χαρίλαος Φλωράκης. Αθήνα,

135

Κασιανιώτης, 2001. Σελ. S16.15,266 ISBN 960-03-3010-7.

Βάνιας, 2002. Σελ. 386.15,266 ISBN 960-288-082-1.

ΣΕΡΕΖΗΣ Κ. Μι'κης θεοδωράκης ο οικουμενικός. Αθήνα, Κασιανιώτης, 2001. Σελ. 126.12,21 € ISBN 960-03-3172-3.

ΚΟΥΡΟΥΠΟΥ Μ. - ΜΠΑΛΤΑ Ε. Ελληνορθόδοξες κοινότητες της Καππαδοκίας. Τόμος Α’.Αθήνα, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 2001. Σελ. 222.15,266 ISBN 960-85976-5-Χ.

ΣΙΜΙΤΖΗΣ Σ. Κάποτε στη Θεσσαλονίκη. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2001. Σελ. 203.11,746 ISBN 960-12-1012-1. ΜΕΪΛΕΡ Ν. Το χρονικό της εποχής μας. Μετ. I. Διονυσοπούλου. Αθήνα, Κασιανιώτης, 2002. Σελ. 549.27,56 € ISBN 960-03-3107-3.

MENDONCA F. D. Στην Ελλάδα. Μετ. Μ. Βλάχου. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 2001. Σελ. 122.6,716 ISBN 960-374-139-6.

ΛΟΥΝΤΖΗΣ Ν. Μια ανθελληνική συνωμοσία στη Γενεύη το 1827. Αθήνα, Περίπλους, 2002. Σελ. 110.7,346 ISBN 960-8202-12-4. ΜΑΜΩΝΗ Κ. - ΙΣΤΙΚΟΠΟΥΛΟΥ Λ. Γυναικείοι σύλλογοι στην Κωνσταντινούπολη. (1861-1922). Αθήνα, Εστία, 2002. Σελ. 264.8,84 e ISBN 960-05-0984-0.

Β ι ο γραφίες

ΜΠΑΡΜΠΗΣ Κ. Ν. Ελ. Βενιζέλος. Αθήναι, Πελασγός, 2001. Σελ. 380.18,316 ISBN 960-522-113-6.

ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ Γ. Άννα-Μαρία Καλουτά. Β' έκδοση. Αθήνα, Λιβάνης, 2001. Σελ. 452.17,61 6 ISBN 960-14-0482-1.

ΝΤΑΛΑΜΑΝΓΚΑΣ Α. θ. Ήπειρος. Αθήνα, κουλτούρα, 2002. Σελ. 255.15,006

ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ Ν. Δ. Ο ναύαρχος Γεώργιος Κακουλίδης. Αθήνα, Παρασκήνιο, 2001. Σελ. 158.10,00 6 ISBN 960-7107-86-1.

ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ Κ. Κανέλλος Δεληγιάννης. Αθήνα, Κασιανιώτης, 2001. Σελ. 350.

16,64 6 ISBN 960-03-3180-4.

Ελληνική ιοτορία

ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Γ. Η αναλαμπή της Αριστερός. Αθήνα, Φιλίστωρ, 2001. Σελ. 151.9,166 ISBN 960-369-063-5.

ΑΝΑΣΓΑΣΙΑΔΗΣ Γ. - ΧΕΚΙΜΟΓΛΟΥ Ε. Η «χαμένη» Εγνατία της Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2001. Σελ. 255.24,006 ISBN 960-12-1017-2.

ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ I. Ενιαία δημοκρατική αριστερά 1951-1967. Αθήνα, θεμέλιο, 2001. Σελ. 443.24,42 6 ISBN 960-310-284-9.

ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ Δ. Δ. Κοινωνικές αντιθέσεις στην πόλη της Ζακύνθου. Αθήνα, Ε Λ ΙΑ , 2001. Σελ. 453.22,89 6 ISBN 960-201-154-8.

παπακονγκου Β. Στα πύρινα χρόνια 1940-1949. Αθήνα, Βαρβάκη, 2001. Σελ. 518.25,936 ISBN 960-7357-04-3.

ΒΟΥΛΓΑΡΙΣ Π.-Π. Χρονικό μιας πολιορκίας. 1798-1799. Αθήνα, Αναγνωστική Εταιρεία Κέρκυρας, 2001. Σελ. 240.44,02 6 ISBN 960-262-044-7.

ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ Ν. Κ. Ελ. Βενιζέλος, Αλ. Παπαναστασίου, Γ. Παπανδρέου. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2001. Σελ. 171.10,506 ISBN 960-12-1025-3.

ΕΞΑΡΧΟΣ Γ. Οι Ελληνόβλαχοι (Αρμάνοι). Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, Κασιανιώτης, 2001. Σελ. 583+813.36,63+39,686 ISBN set 960-03-2786-6.

ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗΣ Ε. 0. Η Ελληνική Κοινότητα του ΚαΤρου. (1856-2001). Αθήνα, Κότινος, 2001. Σελ. 260.

35,50 6 ISBN 960-86805-3-0.

ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣI. Σ. Ιστορία της Ελλάδος από το 1800. Τόμος Β'. Θεσσαλονίκη,

136

κ.

ΣΠΗΡΟΜΙΛΙΟΣ Μ. Ο Μέγας Αλέξανδρος στες Ινδίες. Κατερίνη, Μάτι, 2001.

Σελ. 150.8,996 ISBN 960-8042-31-3.

GARLAND R. Οι αρχαίοι έλληνες. Μετ. Δ. Γεδεών. Αθήνα, Βασδέκης, 2001. Σελ. 302.14,42 6 ISBN 960-7370-96-1.

CANFORA L. Η θάλασσα της ιστορίας. Μετ. X. Αλεξανδρίδης. Αθήνα, θεμέλιο, 2001. Σελ. 125. 5,496 ISBN 960-310-283-0.

Παγκόομια ιοτορία Σύγχρονη ισπανική ιστοριογραφία. Ε. Καρούζου. Αθήνα, Μνήμων, 2001. Σελ. 316.13,736 ISBN 960-7089-18-9. ΚΑΡΑΒΙΤΗΣI. Ο Βαλκανοτουρκικός πόλεμος. Αθήνα, Πετσίβας, 2001. Σελ. 432.20,806 ISBN 960-90010-5-χ. ΝΥΣΓΑΖΟΠΟΥΛΟΥ-ΠΕΛΕΚΙΔΟΥ Μ. Βυζάντιο και Σλαύοι. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 2001. Σελ. 430.21,366 ISBN 960-288-080-5. ΧΕΙΛΑΔΑΚΗΣ Ν. Μυστική Τουρκία. Θεσσαλονίκη, Αρχέτυπο, 2002. Σελ. 253.11,456 ISBN 960-7928-54-7. ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΟΠΟΥΛΟΥ Α. Βυζαντινή ιστορία. Τόμος Γ1. Αθήνα, 2001. Σελ. 442.30,52 6 ISBN 960-91706-0-9. ΚΟΝΝΟΛΛΥ Π. - ΝΤΟΤΖ X. Η αρχαία πόλη. Μετ. Μ. Λεβεντοπούλου. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 256.32,286 ISBN 960-378-943-7.

KOPRULU Μ. F. Οι απαρχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μετ. Σ. Παπαγεωργίου. Αθήνα, Παπαζήσης, 2001. Σελ. 280.13,746 ISBN 960-02-1526-χ. ΦΡΙΛΙΤ. Κωνσταντινούπολη. Μετ. Ε. Έμκε. Αθήνα, Περίπλους, 2002. Σελ. 430.28,006 ISBN 960-8202-27-2.

HICKEY Μ. Ο πόλεμος της Κορέας. Μετ. Δ. Π. Κωστελένος. Αθήνα, Γκοβόστης, 2002. Σελ. 621.30,006 ISBN 960-270-881-6.

[ΕΩί ΡΑΦΙΑ-ΤΑϊ Ι ΔΙ Α Γεωγραφία ΚΟΥΡΛΙΟΥΡΟΣ Η. Α. Διαδρομές στις

θεωρίες του χώρου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 614.26,90 € ISBN 960-395-968-4.

διασκεδάζει στο τσίρκο. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ψυχογιός, 2002. Σελ. 88.3,80 6 ISBN 960-274-620-3.

Κόσμοc

McCAUGHREAN C. Ιστορίες αγάπης και φιλίας. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Παπαδόπουλος, 2001. Σελ. 112.

17,02 6 ISBN 960-412-070-0.

ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ Γ. Ελάτε μαζί μου στον Πόντο. Θεσσαλονίκη, Ερωδιός, 2002. Σελ. 167.9,00 € ISBN 960-7942-25-6. ΛΑΜΑΡΤΙΝΟΣ A. Ν. Οδοιπορικό ψυχής. Μετ. Π. Πεφάνη. Αθήνα, Στοχαστής, 2001. Σελ. 245.16,85 € ISBN 960-303-118-6.

Ε λ ι ύ θ ι ρ α αναγ νώσματα Η ιδιωτική ζωή των ανθρώπων στην αρχαία Ελλάδα. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 68.8,50 € ISBN 960-04-0966-8. Στη χώρα της φαντασίας. Αθήνα, Άγκυρα, 2001. Σελ. 80.

ISBN 960-234-857-7. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Γ. Το γράμμα του Ιάσονα. Αθήνα, Παπαδόπουλος, 2001. Σελ. 64.5,87 € ISBN 960-412-056-5. ΓΕΩΡΓΑΚΟΥΔΗ θ. Από την κερασιά στο Internet. Αθήνα, Ψυχογιός, 2002. Σελ. 216.8,20 € ISBN 960-274-574-6. ΔΕΛΩΝΗΣ Α. Εγώ, ο πειρατής Αντζελο Ντελ Μάρε. Αθήνα, Ψυχογιός, 2002. Σελ. 112. 5,00 € ISBN 960-274-614-9. ΖΑΡΑΜΠΟΥΚΑΣ. Γάτες. Αθήνα, Πστάκης, 2002. Σελ. 50.11,506 ISBN 960-16-0254-2. ΚΑΠΛΑΝΟΓΛΟΥ Μ. Τα χρώματα της Ίριδας. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2002. Σελ. 26.11,456 ISBN 960-393-971-4. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ Μ. Παραμύθια από τόπους της Ασίας. Αθήνα, Πστάκης, 2002. Σελ. 38.10,50 6 ISBN 960-16-0322-0. ΤΑΣΑΚΟΥ Τ. Η μοναχική φώκια και το παλτό της κυρίας Προέδρου. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 32.8,806 ISBN 960-04-2027-0. ΚΝΙΣΤΕΡ. Η Βασούλα η μαγισσούλα...

ΕΝΔΟΧΩΡΑ. Τεύχος 78.2,936 ΕΝΤΕΥΚΤΗΡΙΟ. Τεύχος 56. 5,90 6 Ο ΕΡΜΗΣ ΤΟΥ ΞΩΒΟΥΝΙΟΥ. Τρίμηνη παιδική εφημερίδα. Φύλλο 5.2,00 e ΕΥΘΥΝΗ. Τεύχος 362.3,52 6 Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ.

ΤΑΟΥΝΣΟΝ X. Ο μπαμπάς σου κι η μαμά μου. Μετ. X. Δημηρούλη. Αθήνα, Ψυχογιός, 2002. Σελ. 96.4,406 ISBN 960-274-607-6.

Φύλλα 73,74.

ΤΣΑΟΥΣ 0. Οι δώδεκα θεοί και η μοιρασιά του χρόνου. Αθήνα, Παπαδόπουλος, 2001. Σελ. 32.

10,27 6 ISBN 960-412-079-4.

ΚΑΘΌΔΟΝ. Τεύχος 17.6,726

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΝΕΑ. Φύλλο 124.1,006 ΙΣΗΓΟΡΙΑ. Φύλλο 10.

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ 2001.10,006 ΜΑΖΙ. Τεύχος 85.0,12 6 ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ. Τόμος 32.22,98 6 ΜΑΝΗ. Τεύχος 3. 3,50 6

Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ. Τεύχος 71.6,006

ΜΕΝΤΟΡΑΣ. Τεύχος 4.

ΑΕΡΟΠΟΣ. Τεύχος 42.4,40 6

ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΑ. Τεύχος 15.13,506

ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΑ ΝΕΑ. Φύλλο 86.0,606

Η ΑΙΓΙΝΑΙΑ. Τεύχος 4. 9,156

ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΗ. Φύλλο 114.1,00 6

ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 380.2,006

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1.743.8,806

ΑΝΑΠΤΥΞΗ. ΕΒΕΑ. Τεύχος 2. ΑΝΕΥ. Τεύχος 3. 5,00 6 ΑΟΥΓΟΝΤΑΦΕ. Τεύχος 2.12,506

ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχη 115,116.7,006 ΟΜΠΡΕΛΑ. Τεύχος 56.6,00 € ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Τεύχος 117. 3,006

ΑΡΧΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Τεύχος 6.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ. Τεύχη 142,143.

2,806

ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΤΙΚΟΣ ΦΟΡΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ. Τεύχος 39.

Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Τεύχος 97.4,00 6

Η ΠΝΥΚΑ ART. Τεύχη 2,3.1,036

ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΑ. Τεύχος 95.4,40 6

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τεύχος 102.6,00 6

ΓΙΑΤΙ. Τεύχη 320,321.2,05 6

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Τεύχος 122.

ΓΡΑΦΗ. Τεύχος 51.4,00 6 ΔΑΥΛΟΣ. Τεύχος 243.5,006 ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Τεύχος 116.5,876 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ. Τεύχος 1.

5,336 ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 428.5,87 6 ΕΛΛΗΝΙΚΑ. Τεύχη 1,2.11,49 6 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΑΝΟΡΑΜΑ. Τεύχος 26.5,876

6,106 ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη περιοδική έκδοση. Τεύχος 441.3,00 e ΤΑΣΕΙΣ. Ετήσια έκδοση 2002.25,00 € ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ. Τεύχος 76.

6,006 Η ΦΥΣΗ. Τεύχος 95.3,00 e ΧΡΟΝΙΚΑ. Φύλλο 177. Δωρεάν.

HELLENIC QUARTERLY. No. 11.11,256 POESIA. Τεύχος 159. 5,00 6

137

Αρ.429

1 Μαρτίου 2002 31 Μαρτίου 2002

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλε; οι επώνυμες βιβλιοκριτικέ; και βιβλιοπαρουοιάοει; των ελληνικών εκόόοεωνπου όημοοιεύονται στον ημερήοιο και περιοίικό Τύπο

επιμέλεια:

Αριστοτέλους: Περί ψυχής (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 30.3.2002) Βαμβακάς Κ.: Οι θεμελιωτές της δυτικής σκέψης (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002)

Μανιάτης Γ.: Το προσωπείο και το πρόσωπο. Ο Ρουσό και η αναζήτηση της αυθεντικής επικοινωνίας (Φ. Τερζάκης, Η Καθημερινή, 12.3.2002) Παπαδής Δ.: Η πολιτική φιλοσοφία του Αριστοτέλη (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002) Χαλικιάς Σ. (επιμ.): Τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου. Φιλοσοφικές συνομιλίες με τους μαθητές του (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα, 17.3.2002) Βολταίρος: Φιλοσοφικό Λεξικό (θ. Βασιλείου, διαβάζω, 427) (Τ. Δημητρούλια, Το Βήμα, 17.3.2002) (Γ. Σιακαντάρης, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002) Ντερριντά Ζ.: Έμβολα - Τα ύφη του Νίτσε (Δ. Καββαθάς, Το Βήμα, 17.3.2002)

κ

Μ Α Γ Κ Α ΙΝ Η Σ

Ζιάκας Γρ.: θρησκεία και πολιτική των προϊστορικών κοινωνιών και των αρχαίων λαών (Φ. Χρονόπουλος, Ελεύθερος Τύπος, 17.3.2002)

Καστοριάδης Κ.: Ο Πολιτικός του Πλάτωνα (Β. Κάλφας, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002)

138

Η ΑΙΑΣ

Ζουμπουλάκης Σ.: Δοκίμια για τη θρησκεία και την πολιτική (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 10.3.2002) (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 28.3.2002) Κορωναίος Γ.: Περί του Ακαθίστου Ύμνου και των αγώνων του Ηρακλείου (Φ. Χρονόπουλος, Ελεύθερος Τύπος, 17.3.2002)

|ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟίΙΑ

|

Μπιτσάκης Ε.: Τα γονίδια του μέλλοντος (Δ. Σαραντάκος, αντί, 8.3.2002) Σωτηρόπουλος Δ.: Η κορυφή του πελατειακού κράτους: Οργάνωση, στελέχωση και πολιτικοποίηση της κεντρικής διοίκησης στην Ελλάδα, 1974-2000 (Β. Καπετανγιάννης, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) (Δημ. Παπούλιας, Η Καθημερινή, 5.3.2002) ΓκίντενςΆ.: Οι συνέπειες της νεωτερικότητας (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 427) Γκούντι Τ.: Η λογική της γραφής και η οργάνωση της κοινωνίας (Φ. Τερζάκης, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002) Ροκ Μ.: Η αλήθεια για τα «ναρκωτικά» (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 427)

Ρουσσώ Ζ. Ζ.: Επιστολή στον Ντ' Αλαμπέρ περί των θεαμάτων (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 14.3.2002)

I πολίτικη

Φέγεραμπεντ Π.: Αποχαιρετισμός στον Λόγο (θ. Γεωργίου, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) (θ. Γιαλκέτσης. Ελευθεροτυπία, 8.3.2002)

Αναστασόπουλος Γ.: Μύθοι και αλήθειες για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή (Κ. Αρβανιτόπουλος, Το Βήμα, 10.3.2002)

-

ι

Χάλιντεϊ Φ.: 0 κόσμος μετά το 2000 (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 30.3.2002) (Γ. X. Παπασωτηρίου, ΗΒραδυνή, 16.3.2002)

Κοσταβέλου Β.: Ψηφιακή διπλωματία (Α. Παπανδρόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 9.3.2002)

\0IK0N0MIA

Κρανιδιώτης Ν.: Η Κύπρος στην Ευρώπη (Γ. Ευαγγελόπουλος, Φ. Κυδωνιάτης, Δ. Περδίκης, Μ. Στάγκος, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002)

Σιδέρης Κ.: 0 θυμωμένος μάνατζερ (Γ. Κ. Μπήτρος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2.3.2002)

ΚούλεϊΤ.: Τρομοκρατία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17.3.2002)

Κέινς Τζ. Μ.: Η γενική θεωρία της απασχόλησης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.3.2002)

Στεβάνοβιτς Β.: Μιλόσεβιτς. Ένας επιτάφιος (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 10.3.2002)

Σίλερ Ρ.: Παράλογη ευφορία Χρηματιστηριακή χίμαιρα (Ν. Κεράνης, Το Βήμα, 17.3.2002)

jnOAITIKH EMITHMEl

ΛυριντζήςΧρ.: Σύγκριση και ερμηνεία. Η πορεία και οι προοπτικές στη σύγχρονη πολιτική ανάλυση (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 17.3.2002) Μουζέλης Ν.: Για έναν εναλλακτικό Τρίτο Δρόμο: Αναστοχαστικός εκσυγχρονισμός και τα αδιέξοδα της πολιτικής σκέψης του Άντονι Γκίντενς (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 31.3.2002) Πανταζόπουλος Α.: Η δημοκρατία της συγκίνησης (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 28.3.2002) Παπαμιχαήλ Γ.: Εξατομίκευση και παγκοσμιοποίηση. Η νέα συμβολική τάξη. Τόμος Β' (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17.3.2002) Βεντρίν X.: Les Cartes de la France a Γ heure de la mondialisation. Διάλογοι με τον Ντομινίκ Μουασί (Σ. Ντάλης, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) ΖίζεκΣ.: The Ticklish Subject: the absent center of political ontology (Γ. Σταυρακάκης, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Κάπλαν P.: Η επερχόμενη αναρχία

I

Ευαγγελόπουλος Π.: Περιουσία και αγορά: Το δίπτυχο της ελευθερίας (Α. Χατζής, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002)

Ντάλης Σ.: Η Γιουγκοσλαβία στη μετά Μιλόσεβιτς εποχή. Τα νέα πολιτικά και οικονομικά δεδομένα (Β. Καπετανγιάννης, αντί, 22.3.2002)

Λίποβατς θ.: Δημοκρατικός Λόγος, Ψυχανάλυση, Μονοθεϊσμός (Α. Πανταζόπουλος, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002)

Η ιστορία του κόσμου από τη Μεγάλη Έκρηξη ως τη σύγχρονη εποχή (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 8.3.2002) (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 10.3.2002)

(Β. Πεσμαζόγλου, Τα Νέα, 23.3.2002)

Ιωακειμίδης Π. Κ.: Η Συνθήκη της Νίκαιας και το μέλλον της Ευρώπης (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 9.3.2002)

I

\nmwrn-imiLim Ζαφειράκου Α. (επιμ.): Μουσεία και σχολεία (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 31.3.2002) Νάκου Ει.: Μουσεία: εμείς, τα πράγματα και ο πολιτισμός (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 31.3.2002)

Ναρλικάρ Τζ.: Τα 7 θαύματα του Σύμπαντος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002)

| 4 / 7 / Μ Γ 0 Λ ί/ Ο

I

Αίσωπος Γ., Σημαιοφορίδης Γ.: Η σύγχρονη (ελληνική) πόλη (Ν. Βατόπουλος, Η Καθημερινή, 3.3.2002) Γιακουμακότος Α.: Η αρχιτεκτονική και η κριτική (Γ. Τζιρτζιλάκης, Τα Νέα, 23.3.2002) Εκδόσεις Τεχνοτροπία: Μικρές πισίνες σ. Μακρά, Το Βήμα, 3.3.2002) Μπίρης Μ., Καρδαμίτση-Αδάμη Μ.: Νεοκλασική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα (Π. Τουρνικιώτης, Το Βήμα, 3.3.2002) Πατέστος Κ.: Το κιβώτιο του μοντέρνου (Γ. Τζιρτζιλάκης, Τα Νέα, 23.3.2002) Φιλιππίδης Δ.: Μοντέρνα αρχιτεκτονική στην Ελλάδα (Π. Τουρνικιώτης, Το Βήμα, 3.3.2002) Ρόσβογκ Μ.: Inside Houses, Rural Homes in Europe (T. Μακρά, To Βήμα, 24.3.2002)

lm A iM M Αρχοντάκης Μ., Γιαννούλης Γ.: Ποίηση χαραγμένη στην πέτρα (Α. Ελληνούδη, Ριζοσπάστης, 3.3.2002) Βασιλάτος Ν.: Οι πύργοι της Μάνης. Φρουροί από πέτρα (Κ. Ντελόηουλος, Η Καθημερινή, 5.3.2002) Μερακλής Μ. Γ.: Παιδαγωγικά της λαογραφίας (I. Μ. Χατζηφώτης, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 27.3.2002)

Ί

Μουτσόπουλος Ν. Κ.: Ρεντίνα II: To βυζαντινό κάστρο της μηγδονικής Ρεντίνας, η οχύρωση και η ύδρευση του οικισμού (X. Κιοσσέ, Το Βήμα, 10.3.2002) Παπαγεωργίου-Βενετάς Αλ.: ΑθήναΈνα όραμα του κλασικισμού (Μ. θερμού, Το Βήμα, 24.3.2002)

Πετρόπουλος Η.: Καπανταήδες και μαχαιροβγάλτες (Γ. Λεμονή, Δίφωνο, 1.3.2002)

Σταμπολίδης Ν. (επιμ.): Καύσεις στην Εποχή του Χαλκού και την πρώιμη Εποχή του Σιδήρου (X. Κιοσσέ, Το Βήμα, 24.3.2002)

Τυροβολά Β.: 0 ελληνικός χορός - Μια διαφορετική προσέγγιση (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002)

Σταϊνχάουερ Γ.: Το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιώς (X. Κιοσσέ, Το Βήμα, 3.3.2002)

Ασίμοφ I.: Το χρονικό του κόσμου.

Γκιρκένης Σ.: Ανθολογία ελληνικού

11 Μ Μ Μ Μ 139

χιούμορ (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 13.2002) Γούλας Γ. (επιμ.): Η μηχανή του σεξ (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002) Ηλιοπούλου I. (επιμ.): Χάριν παιδιάς (Π. Διαμαντάκου, Τα Νέα, 23.3.2002)

Ζατέλη Ζ.: Με το παράξενο όνομα Ραμάνθις Ερέβους. 0 θάνατος ήρθε τελευταίος (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 3.3.2002) Ζιώγας Β.: Ο ανθισμένος άντρας (Μ. Τσάτσου, Η Καθημερινή, 10.3.2002) θεοδώρου I.: Μελέκ θα πει άγγελος (Γ. Βέης, διαβάζω, 427)

Βαρβέρης Γ. (επιμ.): Κριτών Αθανασούλης. Μια παρουσίαση (Γ. Βέης, διαβάζω, 427) Γρυπάρης I. Ν.: Σκαραβαίοι και Τερρακότες (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Ελευθερίου Μ.: Αγρυπνία για το σκοτεινό τρυγόνι στην εκκλησία του προφήτη Ελισσαίου (Γ. Ξενάριος, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) ΕλύτηςΟ.: Ιωάννης, Η Αποκάλυψη (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 16.3.2002) Ζέρβας Α.: Μεγάλες και μικρές διάρκειες (Κ. Κουτσουρέλης, Η Καθημερινήν.1.2002) Κατσίμης Σ.: Η παλαιό διαδρομή (Α. Ζήρας, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002) Κουτσουρέλης Κ.: Ιστορίες του ύπνου (Γ. Βέης, Η Καθημερινή, 12.3.2002) Σαχτούρης Μ.: Ποιήματα, 1980-1998 (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24.3.2002) Τριβιζάς Σ.: Το πνεύμα του λόγου (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002)

Ασωνίτης Αλ.: Λάλων ύδωρ (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Γιαννακάκη Ε.: Περί ορέξεως και άλλων δεινών (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 8.3.2002) Γκόζης Γ.: Ο νυχτερινός στο βάθος (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 31.3.2002) (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 31.3.2002) (Ε.Κοτζιά, Η Καθημερινή, 24.3.2002) Γούτας Π.: Τα λάφυρα του Αυγούστου (Π. Σφυρίδης, διαβάζω, 427)

140

Κακλαμανάκη Ρ.: Δαγκωμένο μήλο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές 24.3.2002) Κορδόση Α.: 0 μυστικός κόσμος του καθηγητή Αναγνώστου (Ε. Γκίκα, Έθνος, 17.3.2002) Κωνσταντινίδου Τ.: Ανωτέρα βία (Κ. Σιμόηουλος, Αυγή, 14.3.2002)

Σταμέλος Π.: Οι μικροί παράδεισοι (Μ. Τσιγάρα, διαβάζω, 427) Σταυρακοπούλου Σ.: Οι δεξιώσεις (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 9.3.2002) Στεργιόπουλος Κ.: Το φτερό και το χώμα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Ταμπουρή Έ.: Τα δέντρα των φιλιών (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 28.3.2002) Τραυλού Π.: Με μπαλαντέρ τη μοναξιά (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 31.3.2002) Φάις Μ.: Aegypius monachus (Γ. Βέης, Μακεδονία Θεσσαλονίκης, 24.3.2002)

Κώνστας Γ.: Ενισχυτής αναμνήσεων (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 28.3.2002)

Φορτούς Μ.: Μια γυναίκα στα ίχνη του εχθρού (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης 21.3.2002)

Λεονάρδος Γ.: Μαρία η Μαγδαληνή (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 17.3.2002)

Χατζή Τ.: Στέφανος και Νανώ (Ε. Γκίκα, Έθνος, 3.3.2002)

Λιακόπουλος Ε.: Ο Αρκαδικός μου κύκλος - Μια διαχρονική μυθιστορία (Α. Παναγόπουλος, Η Καθημερινή, 5.3.2002) Μαντόγλου Α.: Βλέφαρα με τατουάζ (Λ. Εξαρχοπούλου, διαβάζω, 427) Μαρτινίδης Π.: Δεύτερη φορά νεκρός ΓΕ. Φαλίδα, Τα Νέα, 23.3.2002) Μίγγας Δ.: Σπάνια χιονίζει στα νησιά (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 17.3.2002) Πρωτόπαππα-Μπουμπουλίδου Γ.: Από το ημερολόγιο της κ. Σίγμα (Δ. Μαγκλιβέρας, Πολιτικά Θέματα, 15.3.2002) ΡούσσοςΤ.: 0 λόφος (Ε. Γκίκα, Έθνος, 24.3.2002) Σάρτης Α.: 0 θεμέλιος λίθος (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002) Σκαμπαρδώνης Γ.: Ουζερί Τσιτσάνης (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 3.3.2002) Σταμάτης Α.: Σαν τον κλέφτη μέσ' τη νύχτα (Μ. Χαρτουλάρη, Τα Νέα, 9.3.2002) Σταμάτης Σ.: Η σχεδία της Μέδουσας (Δ. Ευαγγελοδήμος, Το Βήμα, 31.3.2002) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002)

Χρηστίδης Λ.: Διακοπές στη Χέλλαντ (Λ. Πανταλέων, διαβάζω, 427) ΑλίΤ.: Το βιβλίο του Σαλαντίν (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών, 7.3.2002) Αμάντο X.: Η Ντόνα Φλορ και οι δύο σύζυγοί της (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής 24.3.2002) (Β. Πεσμαζόγλου, Τα Νέα, 16.3.2002) Άουμπ Μ.: Παραδειγματικοί φόνοι (Α,Αδάμ, Η Βραδυνή, 23.3.2002) Γκάντα Κ.: Η γνώση του πόνου (Χρ. Σπυροπούλου, Η Καθημερινή, 10.3.2002) Γκετζ Ν.: Το μέτρο του κόσμου (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002) Γκομπρόβιτς Β.: Ο Υπερ-Ατλαντικός (X. Οικονομίδου, Το Βήμα, 24.3.2002) Γκρέι Ά.: Χαμένα κορμιά (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002) Έρντριχ Λ.: Μαγικό φίλτρο (Α. Παπαδοπούλου, Bazaar, 1.3.2002) ΖορζΛ.: Ο κήπος δίχως όρια (Κ. Μποτόπουλος, Τα Νέα, 23.3.2002) Ιζό Ζ. Κ.: Οι βατσιμάνηδες της Μασσαλίας (Μ. θεοδόσης, διαβάζω, 427)

Κανταρέ I.: Κρύα λουλούδια του Μάρτη (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Καρέ Τ. Λε: Ο επίμονος κηπουρός (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002) Κάρτερ'Α.: Η ματωμένη κάμαρα (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Κόου Τ.: Η λέσχη των τιποτένιων (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002) Κούντερα Μ.: Η άγνοια (Τ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 30.3.2002) Λοράνς Κ.: Μέσα στην αγκαλιά του (Α,Αδάμ, Η Βραδυνή, 9.3.2002) (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.3.2002) Λου A.: Naiv. Super (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 31.3.2002) Μακόρμακ Μ.: Χτύπημα στο κεφάλι (Σ. Νικολαΐδου, Τα Νέα, 16.3.2002) Μανκέλ X.: Εκτελεστές δίχως πρόσωπο (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 10.3.2002) Μαρίας X.: Τα λημέρια του λύκου (Μ. Πιμπλής, Τα Νέα, 23.3.2002) (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 30.3.2002) Μέιλερ Ν.: Το χρονικό της εποχής μας Βασιλειάδου, Ημερήσια, 2.3.2002) (Φ. Χρονόηουλος, Ελεύθερος Τύπος, 3.3.2002)

σ.

Μονταλμπάν Μ. Β.: Εγώ σκότωοα τον Κένεντι/Η μοναξιά του μάνατζερ/ 0 στραγγαλιστής (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 24.3.2002) Μούζιλ Ρ.: Οι αναστατώσεις του οικότροφου Τσίρλες (Β. Χατζηβαοιλείου, Ελευθεροτυπία, 17.3.2002) ΜπαλζάκΟ. ντε: Μεγαλεία και δυστυχίες των κουρτιζάνων (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002) Μπαρίκο A.: City (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 3.3.2002) ΜπαρνςΤ.: England, England (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 9.3.2002) Μπέκετ Ε.: Κάθαρση και άλλα έργα

σ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 16.13.2002) Μπλάκμαν Μ.: Μη μου λες ψέμματα (Α. Αδάμ, Η Βραδυνή, Νάιπολ Σ.: Μισή ζωή (Κ. Σάρρος, Ελευθεροτυπία, 3.3.2002) ΝαντόΑ.: Κεραυνοβόλος Αύγουστος (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 3.3.2002) Ντέιβιντσον Κ. Τ.: Ιμάμ μπάίλντί (Ν. Τσιμπούκη, Το Βήμα, 17.3.2002) Ντελίλο Ν.: Οι χρόνοι του σώματος (θ. Σκάσσης, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002) Ντάλαν Μ.: Ladles of the Grand Tour (Β. Λαλαγιάννη, αντί, 22.3.2002) ΌουτςΤ. Κ.: Η ξανθιά/Ζόμπι (Α. Παπαδοπούλου, Το Βήμα, 31.3.2002) (Μ. Πιμπλής, Τα Νέα, 9.3.2002) θ' Χάγκαν λ: Οι πατέρες μας (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002) Πέρεκ Ζ.: Χορείες χώρων (Τ. Δημητρούλια, διαβάζω, 427) Πεσόα Φ.: Γράμματα στην Οφέλια (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 31.3.2002) (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 14.3.2002) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 24.3.2002) Πέτκοβιτς Ρ.: Η μοίρα και τα σχόλια (Τ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 2.3.2002) Πίτα Α.: Η σκιά και το ίχνος (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 31.3.2002) ΠόεΈ. Α.: Η πτώση του οίκου τωνΆσερ... και παραλλαγές (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Στεβάνοβιτς Β.: Διαθήκη (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31.3.2002) ΤαλαντιέΦ.: Ανιέλκα (Κ. Βελισσάρη, Το Βήμα, 31.3.2002) Τανλ: Η κόρη του γιατρού (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 16.3.2002)

Χάιμς Τ.: Χαμός στο Χάρλεμ (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) Χακτρουντί Φ.: Οι όχθες του αίματος (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 10.3.2002) Χάντρα Γ.: Μοριτούρι (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 31.3.2002) ΧοκΙ: Καυτή κατάσταση (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.3.2002) (Φ. Χρονόηουλος, Ελεύθερος Τύπος, 31.3.2002) Χόφμαν Ε. Τ. Α.: Το χρυσό δοχείο (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002)

ΔεληβοριάςΆ., Ζι'ας Ν.: Νίκος Εγγονόπουλος ο βυζαντινός (Π. Κουνεκάκη, Η Καθημερινή, 24.3.2002) θεοδοσοπούλου Μ.: Μετ' έρωτος και στοργής (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 15.2.2002) Κωοτίου Κ.: Η ποιητική της ανατροπής. Σάτιρα, ειρωνεία, παρωδία, χιούμορ (Κ. Βούλγαρης, αντί, 22.3.2002) Πριόβολου Σ.: Ντάριο Φο: Ένας σύγχρονος goliardus. Mistero Buffo Camnina Burana (Ν. Πετρόχειλος, To Βήμα, 10.3.2002) Χουζούρη Έ.: Η στρατιωτική ζωή στη νεοελληνική λογοτεχνία (Η. Μαγκλίνης, Η Καθημερινή, 17.3.2002) Στάινερ Τ.: Αξόδευτα πάθη/0ι Αντιγόνες/Περίδυσκολίας (Μ. Στάικου, Επενδυτής, 16.3.2002)

I ίΟΚΙΜΙλ

- ■

\

Ζουμπουλάκης Σ.: 0 θεός στην πόλη (Σ. Κακουριώτης, Αυγή, 14.3.2002) θεοδωρόπουλος Τ.: Οι μεταμορφώσεις της κρυφής Ελλάδας (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24.3.2002)

Φερμίν Μ.: 0 μελιοσοκόμος ΤΑ. Σουλογιάννη, διαβάζω, 427)

Μουλλάς Π.: Η δέκατη Μούσα (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 10.3.2002)

Φουέντες Κ.: Τα χρόνια με τη Λάουρα Δίας (Α. Ρούβαλη, Το Βήμα, 31.3.2002)

Ράμφος Σ.: Έλληνες και Ταλιμπάν (Ρ. Βρανάς, Τα Νέα, 9.3.2002)

Φώκνερ 0.: Σαρτόρις σ. Δημητρούλια, Το Βήμα, 3.3.2002)

Καγιουά Ρ.: Τα παιγνίδια και οι άνθρωποι (Π. Διαμαντάκου, Τα Νέα, 23.3.2002)

141

Κοντιγιάκ Ε. Μ. ντε: Δοκίμιο περίτης καταγωγής των ανθρωπίνων γνώσεων (θ. Γιαλκέτσης. Ελευθεροτυπία, 8.3.2002)

ΕΔΑ. Τα άγνωστα παρασκήνια (19461953) (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 3.3.2002)

Σάμπατο Ε.: Αντίοταση. Μια πολύπλοκη ύπαρξη (Β. Κ. Καλαμαράς Ελευθεροτυπία 8.3.2002) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία 3.3.2002) Στάινερ Τζ.: Αξόδευτα πάθη (Λ. Τσιριμώκου, Το Βήμα, 313.2002)

Μαραντζίδης Ν., Μιλλέτ Γ.: Προσφυγιά, κατοχή και εμφύλιος: Εθνιστική ταυτότητα και πολιτική συμπεριφορά στους τουρκόφωνους ελληνορθόδοξους του Δυτικού Πόντου (Τ. Παππάς, Η Καθημερινή, 3.3.2002)

Βέγα Λ. δε: Φουέντε Οβεχούνα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 10.3.2002)

ΜαυροειδήςΛ.: Αγωνιστές Η ελληνική Αριστερά χθες, σήμερα, αύριο (Γ. Διακογιάννης Τα Νέα, 9.3.2002)

Εκδόσεις Κοάν: Εθνικός ύμνος. Ένα θεώρημα για την ομαδικότητα (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 3.3.2002) Μαρσάν Π.: Ελένη Παπαδάκη. Μια φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος (Κ. Βίδος, ΤΟΒήμα, 24.3.2002)

Παπαδημητρίου Γ.: Η αναλαμπή της Αριστερός (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 3.3.2002)

ΣτρίντμπεργκΑ.: 0 πατέρας (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 10.3.2002)

Κωνσταντίνης Μ.: Τα ταχυδρομεία στην Ελλάδα. Η ιστορία και εξέλιξή τους (Γ. Ν. Μπασκόζος Οικονομικός Ταχυδρόμος, 30.3.2002) (Δ. Χουλιαράκης Το Βήμα, 3.3.2002) Κωφός Ε.: Η Ελλάδα και το ανατολικό ζήτημα, 1875-1881 (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 3.3.2002) Λεονταρίτης Γ.: Από τον εμφύλιο στην

142

Μήλλας Η.: Εικόνες Ελλήνων και Τούρκων: σχολικά βιβλία, ιστοριογραφία, λογοτεχνία και εθνικά στερεότυπα (Αλ. Ηρακλείδης Ελευθεροτυπία, 8.3.2002) Παπαγιώργης Κ.: Κανέλλος Δεληγιάννης (Μ. Παπαγιαννίδου, ΤΟΒήμα, 24.3.2002)

Πούχνερ Β.: Καταπακτή και υποβολείο (Μ. θεοδοσοπούλου, Εποχή, 3.3.2002)

Κιοπουρλού Μ. Φ.: Οι απαρχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Χρ. Χαλαζιάς, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 26.3.2002)

Λούντζης Ν.: Μια ανθελληνική συνωμοσία στη Γενεύη του 1827 (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 31.3.2002) Μαμώνη Κ., ΙστικοπούλουΛ.: Γυναικείοι Σύλλογοι στην Κωνσταντινούπολη (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 17.3.2002)

Βάγκνερ Ρ.: Τριστάνος και Ιζόλδη (Β. Κ. Καλαμαράς Ελευθεροτυπία 22.3.2002) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία 30.3.2002)

\lIT0PIA

Λεονταρίτης Γ.: 0 Ηλίας Τσιριμώκος και η πορεία του σοσιαλισμού (Γ. Διακογιάννης, Τα Νέα, 9.3.2002)

I

Παπακώστας Γ.: Φιλολογικά σαλόνια και καφενεία της Αθήνας (Π. Σκορδάς, αντί, 8.3.2002) Παπαχρήστος Ν.: Ελ. Βενιζέλος, Αλ. Παπαναστασίου, Γ. Παπανδρέου. Η δημοκρατική παράταξη στον Μεσοπόλεμο: προσέγγιση του πολιτικού λόγου για τους θεσμούς (Ξ. Κοντιάδης, Το Βήμα, 31.3.2002) Τσιμπιδάρος Β.: Το 1821 χωρίς δάφνες και στέφανο (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 24.3.2002) ΦωτόπουλοςΑΘ.: Οι Γιατράκοι του 1821 (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 24.3.2002) Κόνολι Π., ΝτοτζΧ.: Η αρχαία πόλη Η ζωή στην Αθήνα και στη Ρώμη (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002)

Λιόσα Μ. Β.: Επιστολές σ' ένα νέο συγγραφέα (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002) Μαζόουερ Μ.: Σκοτεινή ήπειρος.

0 ευρωπαϊκός εικοστός αιώνας (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 30.3.2002) (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2.3.2002) (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 10.3.2002) Νταμάσιο Α.:Το Λάθος του Καρτέσιου (Ν. Βαϊδάκης, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002) ΡομιγίΖ. ντε: Η αρχαία Ελλάδα εναντίον της βίας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, .

1.3.2002) Σαιντ Σ„ Τρεντέ Μ., Μπουλέκ Α.: Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.3.2002) Φίνκελσταϊν Ν.: Η βιομηχανία του Ολοκαυτώματος. Σκέψεις σχετικά με την εκμετάλλευση της εβραϊκής οδύνης (0. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 8.3.2002) Χάουαρντ Μ.: 0 ρόλος του πολέμου στη νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία (θ. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 8.3.2002)

ΐ ΜΑΡΐ ϊ ΡΙ ΐ ί Διαμαντής Α.: Αινιγματικά πρόσωπα (Λ. Πανταλέων, διαβάζω, 427) Ζερβουλάκος Γ.: Η βασίλισσα των τζιτζικιών (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 23.3.2002) Λουκάτος Δ.: Οπλίτης στο αλβανικό μέτωπο. Ημερολογιακές σημειώσεις 1940-41 (Η. Μαγκλίνης, διαβάζω, 427) Αλάσορ Ρ.: Διαταγή: «Σκοτώστε τους αιχμαλώτους!» (Φ. Χρονόπουλος, Ελεύθερος Τύπος, 3.3.2002) Κάρεϊ Π.: Η αληθινή ιστορία της συμμορίας Κέλι (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31.3.2002) (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 16.3.2002) Μπετανκούρ Ί.: Με τη φλόγα στην καρδιά (Μ. Πιμπλής, Τα Νέα, 9.3.2002) Νγκουγιέν Κ.: Χωρίς πατρίδα (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17.3.2002) Ραμονέ I.: Μάρκος, η εξεγερμένη

αξιοπρέπεια (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 3.3.2002) Φίλμπρικ Ν.: Στην καρδιά της θάλασσας (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 17.3.2002)

I ϊ/ΡΓΜ#/£Γ-ϋ rroifgm »f£n ΚαπράλοςΧρ.: Αυτοβιογραφία (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 17.3.2002) Κύρου Κ.: Οπισθοδρομήσεις. Αναδρομή ζωής (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 3.3.2002) Χαριτόπουλος Δ.:Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων σ. Παππάς, διαβάζω, 427) (Κ. Σάρρος, Ελευθεροτυπία, 3.3.2002) Γουίν Φ.: Κάρολος Μαρξ: Η ζωή του (Γ. Σιακαντάρης, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002) (Π. Τατσόπουλος, Τα Νέα, 23.3.2002) ΝόουλσονΤ.: Σάμουελ Μπέκετ (Τ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα 16.3.2002) Σαλντιβάρ Ν.: Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. Βιογραφία (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία 30.3.2002) (Γ. X. Παπασωτηρίου, Η Βραδυνή, 30.3.2002) Σατιά Ν.: Μπαλζάκ, ή η μανία της γραφής (Σ. Αποστολίδης, Ελευθεροτυπία 1.3.2002) Σέξπιρ Ν.: Μηρούς Τσάτγουιν (X. Δημακοπούλου, Εστία, 9.3.2002)

Εκδόσεις Καλειδοσκόπιο-συλλογικό: Με τον Παυσανία στην αρχαία Μεσσήνη. Ένας αρχαιολογικός περίπατος για παιδιά (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα 3.3.2002) Κονδυλάκης I.: 0 Πατούχας (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 427) Κοντός Γ., Μυταράς Δ.: Αριστείδης ο μικρός ιπποπόταμος (Μ. Ντεκάστρο, διαβάζω, 427) Λοϊζου Μ.: Και το μικρό παιδάκι τρέχει στην αγκαλιά της μαμάς του να συναντήσει την αγάπη (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 427) Χατζή Γ.: Ολυμπία και Ολύμπια (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα 3.3.2002)

Μακάρθι Μ.: Η ιστορία της κιβωτού του Νώε (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία 15.3.2002)

Νερβάλ Ζ. ντε: Ταξίδι στην Ανατολή. Αρχιπέλαγος - Κωνσταντινούπολη (X. Δημακοπούλου, Εστία, 9.3.2002)

Μέρτενς Ν.: Ένα ευγενικό και θαρραλέο κοτόπουλο (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 427)

Γίϊ/ίΓΟΜΓ-^Μ/ΙΑΓΡ/ΙΦΜΐ

Τάουνσον X.: Ο μπαμπάς σου κι η μαμά σου (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 31.3.2002)

I ΕΦΗΒΙΚΑ

I

Ζακ Μ.: Οι γενναίοι του Ρέντγουολ (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 15.3.2002)

m ilK H

Γρυπάρης Ν.: Ανέκδοτα γράμματα του Γρηγόριου Ξενόπουλου στον Λεωνίδα X. Ζώη (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 24.3.2002)

.......~

I

Δηματάτης Ν.: Get that Beat: Η ιστορία του ελληνικού ροκ στα '80s και '90s (Γ. Συκκά, Η Καθημερινή, 24.3.2002)

Μηουκάλας Π.: Υποθέσεις. Επιφυλλίδες στην Καθημερινή (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης, 10.3.2002)

Εκδόσεις Μουσείου Μπενάκη: Κρήτη (Ν. Κασσιανού, Το Βήμα, 17.3.2002)

Μυλωνάς Κ.: Η μουσική στον ελληνικό κινηματογράφο (Γ. Σβώλος, Echo anal Arts, 1.3.2002) (Μ. Φρέρης, διαβάζω, 427)

Εκδόσεις «Νέο Επίπεδο»: Ο Επιτάφιος θρήνος (X. Ποντίδα, Τα Νέα, 23.3.2002)

Τριανταφυλλίδης I.: Γιώργος Μουζάκης. Βίρα τις άγκυρες (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.3.2002) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31.3.2002)

Ξανθάκης Α.: Η Ελλάδα του 19ου αιώνα με τον φακό του Πέτρου Μωραΐτη (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 31.3.2002)

I ΤΑϊΙΑΙΩΤΙΚΑ-Ο&ΟΙΠΟΡΙΚΑ |

Τρίχα Λ.: 0 Χαρίλαος Τρικούπης και τα δημόσια έργα (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 427)

Γεωργίου Λ.: Περσία. Πορεία σε φως και σκιά (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 24.3.2002) Μάργαρης Ν. Σ.: Οδοιπορικό στο ελληνικό περιβάλλον: Οικολογικά ταξίδια και ιστορίες στην Ελλάδα του 21ου αιώνα (Δ. Κοσμίδης, Το Βήμα, 3.3.2002) Χατζηφώτης I. Μ.: Οδοιπορικά της Ρωμιοσύνης (X. Δημακοπούλου, Εστία, 9.3.2002) Λαμαρτίνος Α. ντε: Οδοιπορικό ψυχής. Από την Καρχηδόνα και την Μάλτα στον Λίβανο και τους Αγίους Τόπους (X. Δημακοπούλου, Εστία, 9.3.2002) Μισό Α.: Εκουαδόρ (Α. Αδάμ, Η Βραδυνή, 16.3.2002) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.3.2002) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31.3.2002)

Ζαχαριουδάκης Μ.: Τέκμησσα ή η Ριμάδα του Αίαντα (X. Ποντίδα, Τα Νέα, 9.3.2002)

\ h m

I

m

Ψιλάκης Ν. & Μ.: Το ψωμί των Ελλήνων και τα γλυκίσματα της λαϊκής μας παράδοσης (Η. Καστανάς, Η Καθημερινή, 24.3.2002)

I

ΙΑ Π Ο Κ Ρ Υ Φ ΙΙΜ Ο Ι Μακλέιν Σ.: 0 δρόμος. Το ταξίδι της ψυχής (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα 31.3.2002)

143

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΛΑΚΙΣ

(1925-1994)

Π Ο ΤΕΥΧΟ Ι ΙΟΥΝΙΟΥ

Οκτώ χρόνια μετά

Γ ρ ά φ ο υ ν οι:

Κώστας Μυλωνάς: Μ ε γ ά λ ο ς ερω τικός, Ό ρ ν ιθ ε ς , Η επ ο χή τη ς Μ ελισσάνθη ς, Για μ ια μικρή λ ε υ κ ή αχιβάδα

Έργα σταθμοί στην πορεία του Μάνου Χατζιδάκι Γιάννης Σβώλος: Ο «κλασικός» Χατζιδάκις. Η σχέση του Μάνου Χατζιδάκι με τη λόγια μουσική Ηλίας Μανκλίνης: Ο αρθρογράφος και ποιητής Μάνος Χατζιδάκις Δηηήτοης Μαοανκόπουλος: Ο Χατζιδάκις του Γ' Προγράμματος Θέσια Πανανιώτου: Ο κινηματογραφικός Χατζιδάκις - Η περίπτωση του Δ ρ ά κ ο υ

Επίσης:

• Ο Δηηήτοης Παπαϊωάννου μιλά για τον Μάνο Χατζιδάκι στον Ηλία Μαγκλίνη • Χρονολόγιο - Εργογραφία Μάνου Χατζιδάκι

Επίσης στο επ όμενο τεύχος:

Κριτικές και παρουσιάσεις 30 νέων βιβλίων. Τα best seller του μήνα. Ξένο βιβλίο. Πορτρέτα ξένων συγγραφέων. Σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς. Ευκαιρίας δοθείσης. Παρεμβατικά. Βραχυγραφίες. Βιβλιογραφικά Δελτία κ.ά.

Το δ ι α β ά ζ ω σ τ ο ν κ υ β ε ρ ν ο χ ώ ρ ο : w w w . t r a n s l a t i o . g r

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝ ΙΩΤΗ

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Η Λ ήδα Λ οΐζου είναι η καλύτερη ηθοποιός της γενιάς της. Μ έσα α π ό τους ρ όλους που υ π ο δ ύε­ ται ξορκίζει και τα δικά της φ αντάσματα. Στην πρεμιέρα του τελευταίου της έργου, έως και την πέμπτη πρά ξη , ό λα μ ο ιά ζο υ ν ιδανικά, ώ σπου, στο κρισιμότερο σημείο, συμβαίνει κάτι α να π ά ­ ντεχο. Η π αράσταση καταστρέφεται και η Λ ή­ δ α καταρρέει επ ί σκηνής. Τι ισ χυρίζετα ι όμω ς όταν συνέρχεται; Γιατί κανείς δεν μπορεί να την πιστέψει; Τ ι έχει δει, μ ο νά χ α αυτή, π ο υ κανείς α π ό του ς θ εα τές της π α ρά σ τα σ η ς δ εν αντιλήφθηκε; Η Λ ή δα π ρ ο σ π α θ εί μ άταια ν α βρει κ ά­ π οιες α π α ντή σ εις ω ς τη στιγμή π ο υ εισβάλλει στη ζωή της ένας άγνωστος άντρας, ο οποίος τη βγάζει α π ό το αδιέξοδο προτείνοντάς της ένα ν δ ιαφ ορετικ ό δρόμ ο, π ο υ θ α τ ο υ ς οδ ηγήσ ει σε μια αποκαλυπτική περιπλάνηση.

ΓΡΑΦΕΙΑ: Ζαλόγγου 11, 106 78 ΑΘΗΝΑ www.kastaniotis.com

Ό λ α για τη ν α γά π η του Χ άρη λοιπ όν ... Α λ λ ά ποιος είναι αυτός ο Χ άρης; Δ ε θα το πούμε εδώ στο οπ ισ θ ό φ υ λλο . Ό μ ω ς π ο ιο ς τα έδω σε ό λα για την α γάπη του Χάρη; Ο Ν ικόλας Μ παξές ή Νικ Γκάρντεν, που γεννήθηκε στην Αμερική και σ ’ όλη του τη ζωή εκεί ονειρευόταν να α ποδράσει η Νίκη της Σαμοθράκης α π ’ το Λ ούβ ρο και, π ετώ ντα ς με τα π ελώ ρια φ τερ ά της π ά νω α π ’ το ν Α τλ α ντικ ό, ν α φ τάσει στη Ν έα Υ όρκη, ν α τον πάρει στη ράχη της και φτεροκοπώντας και πά λι ν α τον π ά ει στη Σαμοθράκη, στη γενέθλια γη τω ν γονιώ ν του, της γιαγιάς του και του π α π ­ πού του. Κι α υτό... έγινε. Και θ α δούμε στο βι­ βλίο π ώ ς έγινε κ αι τι έ κ α νε ο Ν ικ ό λ α ς για να προκύψ ει αυτό ύστερα α π ό π ολλές π εριπλανή­ σεις, πολλές περιπέτειες και πολλές συγκινήσεις, μη αναμενόμενες, με πολύ γέλιο όλες αυτές.

ΤΗΛ.: 010-330.12.08 - FAX: 010-382.25.30 e-mail: info@kastaniotis.com

ΟΙ ΚΟΣ Ε ΝΟΧΗΣ

Μαρλένα Πολιτοτούλου Η Ελένη, ο Γιάννης, η Μαρίνα. Τρία αδέρφια που αντιμετώπισαν ο καθένας μίε εντελώς διαφορετικό τρόπο την απώλεια του πατέρα. Τότε που εκείνος άφησε την ταυτότητά του στο τραπέζι του σπιτιού και εξαφανίστηκε για πάντα. Η Ελένη, έπειτα από πολλά χρόνια δίπλα στην κατάκοιτη μάνα, ξαναπαίρνει το κουβάρι της ζωής τους και το ξετυλίγει. Κοιτάζει, με άλλα μάτια τον κόσμο όπου μεγάλωσε σε ένα μικροαστικό σπίτι στην Κυψέλη, με αριστερές αρχές, οράματα για ένα διαφορετικό κόσμο και ενοχές περίπου για τα πάντα. Ένα ακραίο γεγονός στάθηκε αφορμή για την αντιπαράθεση με την οικογένειά της. Έν'α JSouBo σήμα έφτασε ως αυτήν και έβαλε μπροστά τη δίκη τής μνήμης...

ΓΕΝΝΑΔΙΟ Υ 3. ·θ6 78 Α Θ Η Ν Α , τ η λ . : 0103809712 - 01 03802007, fa x : 010 w w w .k e d ro s.g r · k e d ro s S o te n e t.g r