Τεύχος 421

ΣΤΗ ΔΡΟΣΙΑ ΤΩΝ ΚΗΠΩΝ ΜΟΥ ΓΑΒΑΛΑ

Ε Σ Τ Ι Α info@ hestia.gr www.hestia.gr

ΣΥΓ ΧΡΟ ΝΗ ΕΛΛΗ ΝΙΚΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ε Π ΙΚ Α ΙΡ ΙΚ Α 13 Best Seller 14 Βραχυγραφίες 2 1 Παιδικά-εφηβικά βιβλία Γράφει ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος 2 2 Παρεμβατικά Οράματα και θάματα ενόψει της Φρανκφούρτης Γράφει ο Αλέξης Ζήρας 2 5 Ευκαιρίας δοθείσης Τα παιδιά του Φρόιη γελάστηκαν Γράφει ο Βαγγέλης Πανταζής ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ No 421, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΙ 2001 ISSN 1106-1383 Σύνταξη: 33.01.313 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315,33.01.241 Fax: 33.01.315 Ιδρυτής: ΠερικλήςΑβαναοόπουλος Διευθυντής: Ηρακλής Ποπαλέξης Σύνταξη: Γιώργος Γαλάντης ΚατερίναΓρυπονηοιώτου, βοοίλης Καλαμαράς, Λάμπρος Κουλελής Ηρακλής Παπαλέξης ΒάοωΣπάθή

ΞΕΝΟΙ Σ Υ Γ ΓΡ Α Φ Ε ΙΣ Κ Α Ι Β ΙΒ Λ ΙΑ

2 8 Πορτρέτα ξένω ν συγγραφέων Τουίλα Κάθερ (1873-1947) Γράφει η Χρύσα Σπυροπούλου 3 2 Σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς Κίαραν Κάροον (1948-) Γράφει η Χρύσα Σπυροπούλου 3 4 Ξένο βιβλίο Επιμέλεια: Ηλίας Μαγκλίνης ΤΑ Β ΙΒ Λ ΙΑ ΤΟ Υ Μ Η Ν Α

3 ? Συνεργάστηκαν οι: θανάοης Α. Βασιλείου, Λίλυ Εξαρχοπούλου, Άκης Καλόγνωμης, Βρασίδας Καραλής, Ελενα Κουτριάνου, Κωνσταντίνος Α. Μαλαφάντης, Σωτήρης Ντάλης, Γ. Δ. Παγανού, Λίνα Πανταλεων, Γιάννης Σ. Παπαδάτος, Βασίλης Ρούβαλης, Χρύοα Σπυροπούλου, Περικλής Σφυρίδης, Νικ. Λυκ. Φορόπουλος Σ ε α ' πρόοω π ο γ ρ ά ψ ο υ ν οι: 4 2 Βασίλης Τοιαμπούσης 4 5 Δημήτρης Πετσετίδης 4 9 Μάκης Πανώριος

Υπεύθυνη οικονομικών: ΒάοωΣπάθή Συνδρομές: ΑθανασίαΣπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Ποπαλέξης Επιμέλεια - Διόρθωση: ΑένιαΜοζαράκη, ΔέσποιναΡάμμου Σελιδοποίηση - Διαχωρισμοί: ΜαρίαΖαχαριουδάκη, τηλ. και fax: 38.21.700 Φιλμ - Μοντάζ: ΜΥΘΙΚΗΓραφικές Τέχνες Ιωοδόχου Πηγής 36, τηλ.: 38.44.265-38.12.373 Εκτύπωση: Δ. Πρίφτης 8 ΥιοίΟΕ, Σωντέρουύ, τηλ.: 5232323 Βιβλιοδεσία: Α. Σαλτοριάδης 8 ΥιοίΟ Ι, Κορίνθου 10, Καματερό, τηλ. 8 fax: 2311970 Διανομή: Πρακτορείοδιανομής τύπουΕυρώπηΑΣ, Αμφιαράου 15-17, τηλ.: 5199900 Ιδιοκτηοία: Γιώργος Γοβολός 8 ΣΙΑ Ε Ι Εκδότης: Γιώργος Γαλάντης Κεντρική διάθεαη: Αθήνα: «διαβάζω*, Α. Μεταξύ26, Αθήνα 10681, θεοααλονίκη: ΒιβλιοπωλείοtΚέντρο του βιβλίου», Λαοοάνη 9, τηλ. 237.463 Καλλιτεχνική επιμέλεια Σύνθεση εξωφύλλου: ΜαρίαΖαχαριουδάκη Το διαβάζωοτον κυβερνοχώρο: http:vm.translatio.gr

6 1 Ηλίας Γιούρης

79

ΤΟ Θ Ε Μ Α ΤΟ Υ Μ Η Ν Α : Α ν δ ρ έ α ς Ε μπ ειρικός ( 1 9 0 1 - 1 9 7 5 )

80

Α νοίξτε τα παράθυρα, ονοίξτε τις ψυχές: Ψυχανάλυση και λογοτεχνία

81

Αθανάσιος Αλεξανδρίδης: Ψυχαναλυτικά και ψιιχογλωοοικά πρότυπα

87

Διαμάντη Ανογνωοτοπούλου: Ζεμφάρα ή των ενορμήοεων οι ώσεις

Ε κα τό χρ ό ν ια από τ η γ ε ν ν η ο ή το υ

στο έργο του Ανδρέα Εμπειρικού. Η επικινδυνότητα ενός επετειακοά λόγου 93

Σάββας Μιχαήλ: Η ναυς των ονείρων ή το μυστικό της Ζεμφύρας

10 1

Τόπος Τοπείου: Γεωγραφικά Ανδρέα Εμπειρικού

102

Ιάκωβος Βούρτσης: Τόπος Τοπίου

104

Αναοτάοιος Βιοτωνίτης: Τοπογραφικό οτον Εμπειρικό

107

Ρενα Ζαμάρου: Χάρτης αμέριμνος και αποκαλυπτικός. Τόποι και πόλεις

119

Ευάγγελος Λιβιεράτος: Χάρτης αμέριμνος των αποστάσεων η έλξις.

στο έργο του Ανδρέα Εμπειρικού Γεωγραφική και χαρτογραφική δοκιμή στον Εμπειρικό. 124

0 Μ έγας Ανατολικός. Κπτήχηρη και λειτουργική

125

Χρήοτος Γ. Λάζος: Κατήχηση και λειτουργική ή η αφηγηματική μήτρα

133

του Μεγάλου Ανατολικού Σάρα Παπαθεμελή: Η αυτοαναφορά ως ανατροπή της ρεαλιστικής ούμβαοης οτο Μεγάλο

Ανατολικό

του Ανδρέα Εμπειρικού

Δ ΕΛ ΤΙΑ 1 3 9 Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό 1 5 0 Κ ρ ιτικ ο γ ρ α φ ία

Μην πάτε διακοπές με λάθος παρέα Δεκά δε; χιλιάδων τίτλοι βιβλίων,

Αν έχετε μια... τάση προ;

Αν Σαφνικά κουραστείτε,

αναζήτηση in s ιδανική;

την αλλοδαπή, υπάρχει

το

σ υ ν τ ρ ό φ ι για το

από ό λο υ; tous

ένα ; ο λόκληρο; ό ροφ ο;

θα σα; τονώσει,

MepiKes φορέ$ στην

Ευριπίδη; καφέ

Αλλά κι αν ακόμα δεν μπορείτε να μα ; επισκεφθείτε, μπορούμε

καλοκαίρι, χρειάζεστε

ελληνικού; εκδοτικού;

νασ α;είυπ ηρετήσ ουμε,

οίκου;, θα αναζητήσουν

με Εενόγλωσσα βιβλία στη διάθεσή

θα σα; δροσίσει,

Βοήθεια.

θα σα; γλυκάνει.

Στο Βιβλιοπωλείο

τη συντροφιά σα;.

σα;. Αν θέλετε...

Αν έχετε σκοπό

μέσω τηλεφώνου, fax ή em ail.

να αναζητάτε συχνά...

Ευριπίδη; στη στοά,

Οι ά νθρωποί μα;,

να εκφραστείτε,

κάνουμε τα πάντα για να

γ ν ώ σ τε;το υ Βιβλίου,

oas την προσφέρουμε.

θα σ α;βοηθήσ ουν

Σ' αυτό ΒέΒαια που

να βρείτε αυτό που

ίέρο υμ ε καλά.

θέλετε ή ακόμα αυτό

ένα πλήρε; τμήμα χαρτικών-σχολικών και ειδών ζωγραφική; σα;

που φαντάζεστε ότι

περιμένει.

Το Βιβλίο.

καινούργιε; συντροφιέ;, μια προνομιακή κάρτα μέλου ; και συχνέ; παρουσιάσει; βιβλίων

Αν αναζητάτε λοιπόν το βιβλίο, ελάτε στο Ευριπίδη; στη στοά.

θα σα; διευκολύνουν.

θα θέλατε.

αναζητώντας το βιβλίο Ανδρέα Παπανδρέου 11 πρώην Βασ. Κωνσταντίνου (εντό; στοά;) 152 32 Χαλάνδρι, Τηλ.: 680 0644-6 Fax: 680 0647

ΕΚΔΟ ΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΓΙΩ ΡΓΟ Υ & ΚΩ ΣΤΑ Δ Α Ρ Δ Α Ν Ο Υ

Gutenberg

· τ υ π ω θ ή τω

· Σπουδή

Διδότου 37, 10080 Αθήνα, τηλ.: 010-3642003, fax: 010-3642030, e-mail: guLub@otenet.gr

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Κ Α Σ Τ Α Ν Ι Ω Τ Η

ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΤΣΑΚΑΛΟΣ Μ έσ α στη φ α σ α ρ ία του κόσ μου ζ α λ ισ μ έν ο ι π ρ ο σ π ερ ν ά μ ε τα π ιο ό ­ μορφα π ράγματα. Δ ύ ο ακόμα βιβλία του Γ εράσιμου Τσάκαλου για τα ο π ο ία ομόφ ω να οι κριτικοί που τα δ ιά βα σα ν είπαν: Ξ α φ νιά ζο υ ν, γο η τ εύ ο υ ν , έ χ ο υ ν τη δ ύναμ η ν α σ υ μ π α ρ α σ ύ ρ ο υ ν κα ι τους π ιο απαιτητικούς αναγνώ στες. Τ α βιβλία αυτά π ρ έπ ει ν α διαβα­ στούν, δ εν π ρ έπ ει ν α τα π ροσπ ερά σουμε.

Η ΑΘΛΙΑ ΟΙΚΕΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ, μυθιστόρημα (δεύτερη έκδοση) Έ να τολμηρό κοίταγμα στους κρυφούς πόνους των ανθρώπων για την προηγούμενη ερωτική ζωή των συντρόφων τους. «Το ταλέντο του Γεράσιμου Τσάκαλου κατορθώνει να μεταβάλει ένα κείμενο σε απόλαυση ανάγνωσης, όπως θα έλεγα συμβαίνει σε κάποιες κορυφαίες περιπτώσεις, π.χ. του Ντοστογιέφσκι.» Μιχάλης Μερακλής (περιοδικό Η Λ έξη )

ΤΖΟΤΖΟ ΘΕΛΩ ΝΑ ΜΕ ΛΕΝΕ, μυθιστόρημα Ο Τζστζό είναι ένας άνθρωπος πσυ δε δέχεται κανένα στρίμωγμα, κα­ μία πειθαρχία, θεωρεί τις ηθικές του κόσμου εποχιακές, σαν τις φράου­ λες την άνοιξη και σαν τα παγωτά το καλοκαίρι. Ζει μέσα στη δική του ελευθερία συγκλονιστικές περιπέτειες. «Το θέμα του βιβλίου Τζοτζό θέλω να μ ε λένε είναι θέμα-μήνυμα που πρέπει εκ των πραγμάτων να τονιστεί, ν ’ ακουστεί και να προβληθεί. (...) Ο συγγραφέας ανοίγει καινούρια κανάλια για την κίνηση και τη δράση του Τζοτζό (...) τον οποίο παράλληλα φροντίζει να περιβάλει με μια ολοζώντανη, γεμάτη οσμές και γεύσεις πραγματικότητα». Βαγγέλης Χατζηβασιλείου (εφημερίδα Ελευθεροτυπία)

Σε

όλα

τα

β ι β λ ι ο π ω λ ε ί α

Γ ρ α φ ε ί α : Ζ α λ ό γ γ ο υ 1 1, 106 78 Α θ ή ν α , τ η λ . 3 3 0 . 1 2 . 0 8

Θ υμάμαι

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ

ΝΕΓΡΕΠ Ο ΝΤΗ Σ

8 . 1 1 .3 0 - 2 2 .9 .9 1

Ε κδόσεις Νοςτος Π λατεία Μ εσ σ ολογγίου 6 Αθήνα 11 6 3 4 , Τηλ. 721 7554 7243023, 9634 4 14, Fax: 721 0563 e-m ail: nostos@ aias.gr

Ε κδόσεις Καλειδοσκόπιο Ομήρου 50, Αθήνα 106 72 Τηλ./ Fax: 36 32 788 e-m ail: kaleid@ otenet.gr w eb-site: w w w .k aleid oscope.gr

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Α Ν Α Τ Ο Λ ΙΚ Ο Σ ΧΡΗΣΤΟ Σ Λ Α Ζ Ο Σ

Terry Southern

Η ΠΑΝΩΛΗΣ ΚΑΙ Ο ΧΟΡΟΣ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

Blue Movie

Στην ανθρώπινη ιστορία ανήκουν γεγονότα, τα οποία σφράγισαν την εποχή τους τόσο έντονα, ώ­ στε δημιούργησαν αναμνήσεις που οι γενεές τις θυμούνται με φρίκη. Στη μεσαιωνική καθώς και στη νεότερη ευρωπαϊκή ιστο­ ρία φρικιαστικά οράματα ανιχνεύουν τη ματωμένη, φριχτή πορεία του μεγαλύτερου ίσως πρωταγωνιστή της κοινωνικο-οικονομικής εξαθλίωσης των ευρωπαϊκών πληθυσμών: του «Μαύρου Θανάτου», της γνωστής πανούκλας (ή πανώλης). Πάνω σ’ ένα κατακόκκινο φόντο που ’χει χρωματιστεί από ΤΟ αίμα των εκατομμυρίων θυμάτων του, στην κορφή ενός ψηλού λόφου φτιαγμένου από τα εκατομμύρια κόκκαλα των νεκρών καγχάζει ο Μαύρος Θάνατος. Καγχάζει τα επινίκια πάνω στην άγνοια, τη δεισιδαιμονία, τη φρίκη των ανθρώπι­ νων αδυναμιών, την ηθική και τη σωματική ασυδοσία.

μυθιστόρημα Η m o cu ltχιουμοριστικά, ερωτικά και καυτά οάτυρα του Χ άλιγουντ που έχετε διαβάσει. Ένας πολυβραβευμένος σκηνοθέ­ της αποφασίζει να γυρίσει το από­ λυτο Blue Movie (ερωτική ταινία). Ηθοποιοί, παραγωγοί, συνεργάτες, στούντιο και ...το Βατικανό μπλέ­ κουν στην πιο τρελή και απίστευτη σάτυρα του κόσμου του κινηματο­ γράφου. «Η σατυρική γραφή του Terry Southern καθηλώνει, προκαλεί, συναρπάζει». Norman Mailer «Ο Terry Southern είναι ο πιο έξυπνος και πνευματώδης συγ­ γραφέας της γενιάς μας». Gore Vidal

DAVID AMBROSE O K A K U R A K A K U ZO

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΤΣΑΓΙΟΥ Ποια είναι η ιστορία του τσαγι­ ού στην Κίνα και την Ιαπωνία; Ποια η σχέση του με την τέχνη, τη θρησκεία, την καθημερινή ζώη; Πόσο έχει επηρρεάσει τη λογοτεχνία και την αρχιτεκτονι­ κή; Ποια η συμβολή του στην εξέλιξη του Ανατολικού πολιτι­ σμού; Ποια η σύνδεσή του με το Ζεν και το Ταό; Πότε και πώς έφτασε στη Δόση; Το Βιβλίο του Τσαγιού μιλάει για όλα αυτά και αποκαλύπτει πώς ένα απλό αφέψημα δημιούργησε τη δική του φιλοσο­ φία στην Κίνα και την Ιαπωνία, και πώς ταυτίσθηκε με τη «λατρεία του όμορφου έτσι όπως αναδεικνύεται μέσα από την καθημερινότητα». Ταυτόχρονα είναι και μια από τις πρώτες απόπειρες επικοι­ νωνίας και έκκλησης για κατανόηση της διαφορετικότητας των δύο μεγάλων πολιτισμών, του Ανατολικού και του Δυτι­ κού, καθώς εκείνη την εποχή, στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ιαπωνία άρχιζε να ανοίγει τα σύνο­ ρά της στη Δύση.

μυθιστόρημα, β' έκδοση Ο Ρικ Χάμάτον είναι επιτυχημέ­ νος επιχειρηματίας, έχει μία όμορ­ φη γυναίκα και έναν υπέροχο γιο. Μια μέρα, ενώ βρίσκεται στη μέ­ ση μιας συνάντησης, ένα πολύ έ­ ντονο προαίσθημα θανάτου της γυναίκας του σε τροχαίο ατύχημα τον οδηγεί στον τόπο του δυστυ­ χήματος. Εκεί τον περιμένει το με­ γαλύτερο σοκ της ζωής του. Η γυναίκα του, που πριν από λίγο (ραινόταν νεκρή, τώρα είναι ζωντανή και προσπαθεί να τον πα­ ρηγορήσει... Αλλά γιατί τον φωνάζει Ρίτσαρντ; Και γιατί αρνείται ότι έχουν έναν γιο; Ένα πρωτότυπο cult μυθιστόρημα που θα σας καθηλώσει με την απρόβλεπτη εξέλιξή του. Ένα συναρπαστικό θρίλερ που συνδυάζει σύγχρονες επιστη­ μονικές θεωρίες της κβαντικής θεωρίας για παράλληλους κό­ σμους και εναλλακτικές πραγματικότητες με την αγωνία, το ψυχολογικό δράμα και την περιπέτεια.

Π ερ ιο δικ ό κα, ε κ δ ό σ ε ις

Α ΝΑ ΤΟ Λ ΙΚ Ο Σ

Αποστολοπούλου 64, 152 31 Χαλά Iδρι, Τηλ: 6775.147, email: apt@x-treme.gr

i f f -

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΜΟΣ

I S fc »

ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ 7, 106 78 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 33 04 196 - 38 30 604, fax: 38 19 439________

π. Φ ΙΛΟ Θ ΕΟΣ ΦΑΡΟΣ

0 ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ

π. ΦΙΛΟΘΕΟΣ ΦΑΡΟΣ

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ

Ό άνθρωπος έχει πληρότητα ζωής στο ποσοστό που εχει Ικανο­ ποιήσει τρεις κύριες ανάγκες του. \ Τήν ανάγκη να άγαπά, την άνάγκη να τον άγαποΰν καί τήν άνάγκη να αισθάνεται ότι έχει Εκδόσεις 'Αρμός άξια. Ή Ικανοποίηση όμως αυτών των άναγκών εχει κάποιο κόστος. Φέρνει τον άνθρωπο σε σύγκρουση με τήν κοινωνική σύμβαση, τήν οικογένεια, τούς φίλους καί τούς γνωστούς καί μπορεί να τοΰ δημιουργήσει επαγγελματικές καί οικονομικές δυσκολίες. Κάποιοι άνθρωποι δέν θέλουν να άναλάβουν τήν ευθύνη για τήν ικανοποίηση των καίριων άναγκών τους καί άποδροΰν στήν ψυχική διαταραχή. Τό πρόβλημά τους δέν είναι ούτε βιολογικό άλλα ούτε τό βεβαρημένο ιστορικό τους άλλα ή άπροθυμία τους να άναλάβουν τήν εύθύνη τής ζωής τους. Γι’ αυτό ή θεραπεία τους δέν θά έπιτευχθή ούτε μέ φάρμακα ούτε μέ άναδρομές στο παρελθόν άλλα μέ τήν ενίσχυση τής δυνατότητος, πού έστω καί σέ λανθάνουσα κατάσταση έχουν, να τολ­ μήσουν αύτό πού χρειάζεται για να μπορέσουν να ικανοποιήσουν τήν άνάγκη τους να άγαποΰν, να άγαπώνται καί να αισθάνονται ότι έχουν άξια.

Το διαβάζω και η Επιτροπή Κριτικών (Β. ABavaobnouflos, Τ. Δημητρούλια, A. Znpos, Κ. KopoKunas, Ε. Κοτζιά, Μ. Oms, Β. Χατζηβασιλείου) απενειμον τα Λογοτεχνικά Βραβεία 2000 ΒΡΑΒΕΙΟ Π Ο ΙΗ ΣΗ Σ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΛΙΟΝΤΑΚΗΣ: Με το φω$ (Καστανιώτηε) ΒΡΑΒΕΙΟ Μ ΥΘ ΙΣΤΟ ΡΗ Μ ΑΤΟ Σ

ΕΡΣΗ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ: Ζιγκ-ζαγκ ans νεραντζιέε (Κέδροε) ΒΡΑΒΕΙΟ Δ ΙΗΓΗΜ ΑΤΟ Σ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΜΗΑΙΩΝΗΣ: Τα φαντάσματα του ΙΊορκ (Κέδροε) ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΡΩ ΤΟ ΕΜ Φ ΑΝΙΖΟ Μ ΕΝΟ Υ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΙΓΓΑΣ: Των κεκοιμημένων (ΠόΑκ)

Enions, το διαβάζω και η Επιτροπή Κριτικών (Α. Ζερβού, Μ. Κανατσούλη, Μ. Κοντολέων, Γ. Παπαδάτοε, Β. Πάτσιου) απενειμον τα Λογοτεχνικά Βραβεία 2000 ΒΡΑΒΕΙΟ Π Α ΙΔ ΙΚ Ο Υ Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΥΛΩΤΗΣ: Το άγαδμα που κρύωνε (Πατάκηε) ΒΡΑΒΕΙΟ ΕΦΗΒΙΚΟ Υ Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ

ΤΟΥΛΑ ΤΙΓΚΑ: Τα χρόνια τρέχονταε (Πστάκηε)

Πό/ΕΤΕΤΙΡΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗΣ σ τ ο ΚΑΙ ΚΕΡΟΙΣΤΕ ΤΡΙΑ ΤΕΥΧΗ Για ίνα χρόνο (1 1 τεύχη · το ένα διπλό) πληρώνετε

αντί-3£ΘΘΟ δρχ. (64,56€) μόνο 1 6 .0 0 0 δρχ.(46,960 Ιπουδαατική 14.000 δρχ. m,09 ο Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα: 26.000 δρχ. (76,30 ο Εξαμηνιαίες: Συνδρομές εσωτερικού: 9.000 δρχ. (26,41 Ο Σπουδαστική: 8.000 δρχ. (23,480 ΣΥΔΡΟΜΕΣ ΚΥΠΡΟΥ Ετήσια: 27.000 δρχ. (790 Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα: 37.000 δρχ. (1090 ΕΤΗΣΙΕΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΥΡΩΠΗ: Ετήσια: 90 $ ΗΠΑ. (95,080 Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 130 $ ΗΠΑ (137,340 ΑΜΕΡΙΚΗ & ΛΟΙΠΕΣ ΧΩΡΕΣ: Ετήσια: 100 $ ΗΠΑ. (105,65€) Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 140 $ ΗΠΑ (147,90€) Παλιά τεύχη: Λεκαπενθήμερα και μηνιαία: 2.000 δρχ. (58,700 Εμβάσματα: στη διεύθυνση: Α. Σπάθή, Ανδρ. Μεταξά 26,10681 Αθήνα, τηλ. 33.01.239, τηλ. & fax 33.01.315.

2001 Eros Ανδρέα Εμπειρικού (1901 -1975) Ανατρέξτε στο αφιέρωμα του διαβάζω

ΓΡΑΦΟΥΝ: Γιώονηε Γιαιοουανωλακίκ: Εκδίδονταε Α. Εμπειρικό Jacques Bouchard: Η ενεδρεύουσο σαγήνη ins noinons του Ανδρέα Εμπειρικού Χοιοτίνο Ντουνιά: Α. Εμπειρίκοε - Ε. Α. Πόε: Μια συνάντηση Navos Boflacupiins: 0 Msyas AvaiofliKOS

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία « Ο ι Ελ λ η ν ε ς »

15/ 6/2001 14/ 1/2001 Τα εμπορικότερα βιβλία του μήνα, σύμφωνα μι τα οτοιχώ που μας παραχώ­ ρησαν τριάντα βιβλιοπώ­ λ η απ 'όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περιοοότερες πωλήοεις.

L

ΟΥ. ΕΚΟ

Μπαουντολίνο ελληνικά γραμματα

2 . Α. ΠΑΠΑΑΑΚΗ Βαρκάριοσα της χίμαιρας καλεντηι 1 Μ. ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ Δυο φορές Έλληνας κέδρος 4 . θ . ΧΑΑΟ Ούτε το όνομά μου γκοβοπης 5 . NT. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Οι τρεις χήρες καςτανιοτης Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ

Η ανατροπή κέδρος

6 . I. ΚΑΡΥΣΤΙΑΝΗ Κουοτούμι οτο χώμα καςτανιοτης Ε. ΟΜΗΡΟΛΗ

Μοιράιδα. Μια μοίρα σαν νεράιδα α α λιβανης

7 . Γ. ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Ο Τούρκος οτον κήπο καςϊανιοτης Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ

Η αναζήτηση κέδρος

8 . Ρ. ΠΙΛΤΣΕΡ Χειμερινό ηλιοστάσιο οκεανιδα 9 . θ. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ Το Παρτάλι πατακης Λ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

Ζω από περιέργεια καπανιοτης

1 0 . Γ. ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ Ιστορία του ελληνικού εμφύλιου πολέμου 1946-1949 (Α+Β τόμος) βιβλιοραμα Β. ΝΤΕΪΒΙΣ ΧΑΝΣΕΝ - Τ. ΧΙΟ

Ποιος σκότωσε τον Όμηρο κάκτος

1 1 . Α. ΑΟΞΙΑΑΗΣ Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ Σ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Το εργοοτόοιο των μολυβιών 12 . Α. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΥ Παλιόκαιρος Π. ΜΠΡΥΚΝΕΡ Η αέναη ευφορία

καιτανιοτης

πατακης

καγτανιοτης αςταρτη

Α. ΠΑΠΑΔΑΚΗ Σαν χειμωνιάτικη λιακάδα

καλεντηι

Τα οτοιχώ παραχώρησαν τα βιβλιοπωλώ: ABijva-KopuiMq, Αλφζύποαλος-Αργοοτόλι, Αριοτοτάηξ-Αβήνα, ΑρκτούροςΙπάρτη, Βογιονάκης-ΑΟηνα, Tom-Λαύριο, Λωίώνη-Γιάννιγα, Τιρμός-Αρόμα, Ελαάρουόάκικ-Αθήνα, ίνόοχώραΑβήνα, Τοτία-Αβήνα, Ιαφ-θιοοαλονίκη, Κεηρί-θιοοαλονίκη, Κόκκινος-Ηράώιο, Λοξιάζ-θιοοαλονίκη Μοβί-ΚΜιθία, Μιχάάς-Αθψα, Μποάγιούκου-Ηούιώο, Κίοτωρ-Καηρίνη, ΌμηροςΜος, Παράμσρη-Χαλαρή Πατάκικ-Αβηνα, llkioio-Haίος Πολπώ-Αύήνα, Πρίομα-Παραιάξ, Ιάκιμ,-ΝέαΙμύρνη, ToAmpo-Pify Φαώος-Μαρούοι, Φάούρηζ-Π. Φάληρο, Φτοόλη-ΚίαΙωνία.

13

Μ . Β ΑΛ Σ Ε Ρ : 01 Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ο Ι ΚΑΙ ΤΟ Ο Λ Ο Κ Α Υ Τ Ω Μ Α Ειαός από τον Άμος Οζ, οι εκδόσεις «Καστανιώτη» προσκάλεσαν στην Αθήνα έναν άλλο πολύ σημα­ ντικό συγγραφέα, το Γερμανό Μάρτιν Βάλσερ, του οποίου το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα Η πηγή κυκλοφόρησε προσφάτως. Το βιβλίο καλύ­ πτει τα πρώτα χρόνια ενός αγοριού, του Γιόχαν, από τα πέντε του χρόνια μέχρι τα δεκαοκτώ. Η ενηλικίωσή του συμπίπτει με την άνοδο του ναζι­ σμού οτη Γερμανία και την έκρηξη του Β' Παγκό­ σμιου Πολέμου. Σε μία ενδιαφέρουσα συνέντευ­ ξη στην Πόλυ Κρημνιώτη (Αυγή, 24 ΜαΤου) ο Μ. Βάλσερ δήλωσε, ανάμεσα στα άλλα: Στέκομαι απέηαηί της (ο.ο. οτην περίοδο του ναζισμού) όπως το 99,99% των f εμμονών. Μόνο αρνητικά μπορείς να δεις όλη αυτή την περίοδο. Και ως συγγραφέας το πρώτο που οκέφτομαι για τον Χίτλερ είναι ότι έκανε τόοο μεγάλη ζημιά οτη γερμανική γλώοοα όοη δεν έκανε κα­ νείς οτα 2.000 χρόνια της ιστορίας της.

Σε ερώτημα σχετικά με το ζήτημα της συλλογι­ κής ευθύνης τω ν Γερμανών απέναντι στο Ολο­ καύτωμα, ο Βάλσερ απάντησε: Είναι μια πληγή με την οποία πρέπει να ζοάμε. Το θέμα εί­ ναι να βρούμε τον τρόπο να ουμβιώνουμε μαζί της. Εγώ είμαι της άποψης, και το είχα θέσει στην ομιλία μου πριν από δύο χρόνια στην Έκθεση της Φρανκφούρτης ξεοηκώνοπας αντιδράσεις, άτι αυτή την πληγή πρέπει να την περιποιηθεί ο καθένας σύμφωνα με τη συνείδησή του. Η άλλη άποψη λέει ότι θα πρέπει να ασχολούμαστε συνέχεια μαζί της, να τη συζητάμε δημοσίως. Αυτός ό­ μως ο δημόσιος τρόπος για μένα δεν είναι παρά τελετουργικός. Σ' αυτό το σημείο μπορούμε να κάνουμε τη σύγκριση με το διχασμό των δύο Γερμανιών. Η διχασμένη Γερμανία ήταν επί­ σης μία εθνική πληγή, και μπορούμε να πούμε, κατόπιν εορτής, ότι ο δημόσιος λόγος γι'αυ­ τή την εθνική πληγή ήταν ψεύτικος, με εορτές, αργίες, παρελάσεις, μνημόσυνα και όλα αυτά τα γνωστά. Στη Δυτική Γερμανία, για παράδειγμα, έλεγαν για τους 17 εκατομμύρια«αδελ­ φούς» της Ανατολικής Γερμανίας. Ε, ήταν για γέλια όλο αυτό, ξαφνικά έγιναν «αδελφοί». Παρόμοια είναι λοιπόν η κατάσταση με το Αουοβιτς, υπάρχει μια προσωπική αντιμετώπιση του θέματος και υπάρχει και η δημόσια τελετουργία. Η άποψη που μόλις οας εξήγησα είναι εντελώς προσωπική και μάλιστα πολλοί συμπατριώτες μου με αντιπαθούν γι' αυτή, όμως έ­ χω και υπερασπιστές ακόμα και ανάμεσα στους ίδιους τους Εβραίους. Ο πρόεδρος της Εβραϊκής Κοινότητας της Φρανκφούρτης Σάλομον Κορν έχει μιλήοει για τη συγκίνηση μέχρι τα κόκαλα. Αν τη σκέψη του Κορν την πάει κάποιος παραπέρα, αυτό το ταρακούνημα ως τα κόκαλα δεν είναι άλλο παρά προοποίηοη συγκίνησης. Αυτός ο δημόσιος λόγος γύρω από το πένθος και τις ενοχές έχει καταλήξει να γίνει προοποίηοη συγκίνησης.

14

TO L' A T E L I E R DU R O M A N ΓΙΑ TON Π Α Π Α Α Ι Α Μ Α Ν Τ Η To γαλλικό περιοδικό L' Atelier du Roman διοργανώνει στη Θεσσαλονίκη, στις 21 και 22 Σεπτεμβρίου, με την υποστήριξη του Δήμου Θεσσαλονίκης, την τρίτη του διεθνή συνάντηση, με θέμα «Ο Παπαδιαμάντης υπό άλλους ουρανούς», στο πλαίσιο του πο­ λιτιστικού προγράμματος «Η Ευρώπη του Μυθιστορήματος». Δεν πρόκειται για κλασι­ κού τύπου συνέδριο με προκαθορισμένες ομιλίες, αλλά για εργαστήριο διαλόγου, ό­ που θα ακουστούν καταρχήν οι απόψεις δεκαοκτώ ξένων συγγραφέων και πανεπιστη­ μιακών πάνω στο έργο του Παπαδιαμάντη. Ανάμεσα στους ομιλητές που θα πάρουν μέρος στο συνέδριο είναι ο Μάσιμο Ριτσάντε, κριτικός λογοτεχνίας και ποιητής, ο Τζούλιαν Έβανς, δημοσιογράφος και κριτικός λογοτεχνίας, ο Βίκτορ Ιβάνοβιτς, δοκιμιογράφος και μεταφραστής, ο Μισέλ Ντεόν, α­ καδημαϊκός και μυθιστοριογράφος, η Μπεατρίς Κομανξέ, συγγραφέας και μεταφρά­ στρια κ.ά. Στόχος της φετινής συνάντησης είναι να αναπτυχθεί ένας διάλογος γύρω από το έργο του Παπαδιαμάντη πρωτίστως και τη λογοτεχνία γενικότερα, στο πλαίσιο του οποίου θα τεθεί και το θέμα των «ασθενών γλωσσών» και των «περιφερειακών λογοτεχνιών» καθώς και των δυσκολιών που στέκουν εμπόδιο στη διάδοση και εξάπλωσή τους έξω από τα σύνορα της χώρας τους.

INTERACTIVE ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΡ. Χ Ο Μ Ε Ν Ι Α Η Αστάρια τιτλοφορείται το πρώτο interactive ελληνικό μυθιστόρημα. Δημιουργός του ο γνωστός ηεξογράφος Χρήστος Χωμενίδης. Το μυθιστόρημα «δημοσιεύεται» μέσα από τις ιστοσελίδες του η λε­ κτρονικού βιβλιοπωλείου Greekbooks.gr. Η ιδέα ήταν των υπευθύ­ νων του βιβλιοπωλείου, όπως και η επιλογή του ονόματος του Χρήστου Χωμενίδη, ο οποίος ανέλαβε να ξεκινήσει ένα μυθιστόρη­ μα για να δώσει στη συνέχεια τη «σκυτάλη» στους χρήστες του site. Κατά τα φαινόμενα, έχουν ανταποκριθεί δεκάδες επίδοξοι συγ­ γραφείς ή απλώς άνθρωποι που βρίσκουν την ιδέα ελκυστική και έ ­ χουν διάθεση για παιχνίδι. Ο Χρήστος Χωμενίδης και οι υπεύθυνοι του βιβλιοπωλείου θα πρέπει να επιλέξουν κάποια από τις συνέχειες που τους προτείνουν οι απανταχού χρήστες του Διαδικτύου και ενδεχομένως κά­ ποια στιγμή ο συγγραφέας του Σοφού παιδιού να ξαναπάρει τη «σκυτάλη». Προς το παρόν, όσοι ενδιαφέρεστε μπορείτε να συμμετάσχετε στο μυθιστό­ ρημα ανατρέχοντας στην ηλεκτρονική διεύθυνση: www.greekbooks.gr.

15

Σ Α Λ Ο Ν Ι Β Ι Β Λ Ι Ο Υ ΣΤΟ Τ Ο Ρ Ι Ν Ο

Ζυράννα Ζατίλη

Η ετήσια γιορτή βιβλίου στο Τορίνο (Salone del Libro dl Torino) πραγματοποιήθηκε και φέτος με μεγάλη επιτυχία τον Μάιο. Οι ιθύνοντες μιλούν για το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού αλλά και για την άρτια παρουσίαση των εκδοτικών οίκων που συμμετείχαν. Χίλιοι περίπου ιταλικοί εκδοτικοί οίκοι παρουσίασαν τους νέους τίτλους τους, κυρίως ιταλική λογοτεχνία αλλά και μεταφράσεις απ' όλο τον κόσμο, ενώ δεν έλειφαν οι πολύ ενδιαφέρουσες παράλληλες εκδηλώσεις που απεικονίζουν την εκ­ δοτική κίνηση της γειτονικής χώρας. Αυτή τη χρονιά, η επίσημα τιμώμενη εθνική λογοτεχνία ήταν η ολλανδική, η οποία φαίνεται ότι βρίσκει ανταπόκριση στο ελληνικό κοινό. Όσον αφορά τα καθ' ημάς, η ελληνική παρουσία κρίθηκε ιδιαίτερα επιτυχημένη, αφού ο εκδοτικός οίκος του ελ ­ ληνιστή και μεταφραστή Νικόλα Κροτσέτι έδω σε δυναμικά το παρών προσελκύοντας τα βλέμματα με την παρουσίαση των Ελλήνων συγγραφέων τω ν οποίων το έρ­ γο έχει ήδη εκδώσει στα ιταλικά (Ζατέλη, Φωστιέρης, Ρίτσος, Μάτεσις, Δούκα κ.ά.). Οι εκδόσεις «Κροτσέτι» επέστρεφαν φέτος στο Τορίνο, ύστερα από δίχρονη απουσία, με την ανανεωμένη σειρά σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας υπό τον τίτλο «Aristea» (πρόκειται για το όνομα της Ελληνίδας μητέρας του εκδότη). Όπως μας είπε ο μετα­ φραστής και συνεργάτης το υ εκδοτικού οίκου Μαουρίτσιο Ντε Ρόζα, «η σειρά 'Aristea' έκανε μεγάλη εντύπωση στο κοινό της έκθεσης ξεπερνώντας τις πιο αισιό­ δοξες προσδοκίες μας. Πολλές δεκάδες βιβλία ελληνικής πεζογραφίας διακινήθηκαν αυτές τις μέρες, με μόνη ουσιαστική προβολή την εκτίμηση του κόσμου για την καλ­ λιτεχνική επιμέλεια, τη σύγχρονη θεματολογία και τη μεταφραστική αρτιότητά τους». Ο ιταλικός Τύπος, με αφορμή την έκθεση του Τορίνο, αναφέρθηκε εκτενώς στους Έλληνες συγγραφείς. Μάλιστα, η εφημερίδα II Sole 24 Ore αφιέρωσε ολοσέλιδο άρ­ θρο της Μαρίας Κακριδή-Ferrari σχετικό με τη σημερινή εκδοτική κίνηση στην Ελλά­ δα, ενώ αρκετά τηλεοπτικά ρεπορτάζ και διαδικτυακές ιστοσελίδες παρουσίασαν εν­ διαφέρουσες κριτικές αποτιμήσεις για το μεγαλύτερο μέρος τω ν πρόσφατα μετα ­ φρασμένων ελληνικών μυθιστορημάτων στα ιταλικά. Ευχή όλων τω ν συντελεστών του δραστήριου εκδοτικού οίκου «Κροτσέτι» είναι να προσκληθεί σύντομα και η χώρα μας στο Σαλόνι Βιβλίου του Τορίνο ως τιμώμενη χώρα, καθώς το ενδιαφέρον τω ν Ιταλών για τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία είναι αναβαθμισμένο και αυξανόμενο τα τελευταία χρόνια.

Μ ΙΚ Ρ Η Α Γ Γ Ε Λ ΙΑ Πωλούνται τα ΒιΒλία του Γεωργίου Παπανδρέου: α. Πολιτικά θέματα (τόμοι 1-4) Β. Η απελευθέρωση της Ελλάδος Καλλιτεχνική βιβλιοδεσία με αφιέρωση του συγγραφέα. Πληροφορίες στο τηλέφωνο 7011145.

16

Π. Μ Π Ρ Ι Κ Ν Ε Ρ : Η Σ Κ Ε Υ Ω Ρ Ι Α ΤΗΣ Ε Π Ι Β Ε Β Λ Η Μ Ε Ν Η Σ ΕΥΤΥΧΙΑΣ Η φράση «η σκευωρία της επιβεβλημένης ευτυχίας» δεν ανήκει στον Πασκάλ Μπρικνέρ αλλά στο δικό μας Κωστή Παπαγιώργη και είναι αλιευμένη από κάποιο δοκίμιό του. Ωστόσο, στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο Η αέναη ευφορία. Δοκί­ μιο για το καθήκον της ευτυχίας (εκδόσεις «Αστάρτη») ο αμφιλεγόμενος Γάλλος συγγραφέας Πασκάλ Μπρικνέρ ασχολείται με αυτό ακριβώς το ζήτημα: τον κα­ ταναγκασμό να είμαστε (και να δείχνουμε) χαρούμενοι, ευτυχείς. Φαίνεται πως μία νέα μορφή ρατσισμού έχει γεννηθεί: οι θλιμμένοι άνθρωποι δεν έχουν θέση ανάμεσά μας. Αναφορικά με αυτό το ενδιαφέρον θέμα, ο Π. Μπρικνέρ, προσκε­ κλημένος των εκδόσεων «Αστάρτη» στην Αθήνα, έδωσε συνέντευξη Τύπου κατά την οποία δήλωσε ότι η ευτυχία έχει γίνει «μια δικτατορία που βαραίνει τον κα­ θένα μας», ότι «όλοι μας βιώνουμε τη δυστυχία σαν μια προσωπική αποτυχία και είμαστε ένοχοι που δυστυχούμε», ενώ «στην ιδεολογία της ευτυχίας υπάρχει α­ πανθρωπιά και σκληρότητα». Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζουν και μερικές από τις απα­ ντήσεις του σε συνέντευξη που έδωσε στη Λώρη Κέζα (Το Βήμα, 10 Μάίου): Είμαστε υποχρεωμένοι να δηλώνουμε ευτυχείς. Το πρόβλημα ξεκινά από την ενέργεια που δαπανά ο ούγχρονος άνθρωπος, από τα τέλη της δεκαετίας του '60, να θηρεύει την ευφορία του. [ ...] Πρέπει διαρκώς να αποδεικνύουμε ότι είμαστε υγιείς - πηγαίνουμε στα γυμναστήρια και κάνουμε υγιεινή διατροφή για να το πετύχουμε, έχουμε στραφεί στον υπερβατικό διαλογισμό και οτο βουδισμό και έ­ χουμε την τάση να μιλάμε για τη ουμμετοχή μας στην ηδονή. Έτοι ακόμη και το σεξ που ως χριστια­ νικό ταμπού καταρρίφθηκε, έγινε μια ακόμη υποχρέωση: είμαστε σχεδόν υποχρεωμένοι να έχουμε οργασμό.

0 θ. Β Α Λ Τ Ι Ν Ο Σ ΓΙΑ ΤΗΝ Π Α Γ Κ Ο Σ Μ Ι Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ο Ηπειρωτικός Αγών είναι μια εφημερίδα που εδρεύει στα Γιάννενα, η ο­ ποία δεν έχει σχεδόν τίποτα να ζηλέψει από πολλές εφημερίδες της πρω­ τεύουσας (ανάμεσα στα άλλα, περιλαμβάνει πολύ καλή σελίδα βιβλίου την οποία επιμελείται ο Νίκος Αλμπανόπουλος). Στο φύλλο της 10ης Μαΐου, λοιπόν, διαβάσαμε την παρέμβαση του Θανάση Βαλτινού από τη διάσκεψη που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα με τίτλο «Προς ένα Ευρωπαϊκό Κοινω­ νικό Κίνημα», θέμα της διάσκεψης,'παγκοσμιοποίηση και η λογοτεχνία. Πα­ ραθέτουμε μερικές από τις ενδιαφέρουσες σκέψεις του θ. Βαλτινού: ...είναι θλιβερός ορισμένες φορές ο φόβος, από την άποψη της υστερικής και συχνά ανόητης πρεμούρας για την τύχη της λογοτεχνίας, στα πλαίσια της παγκοομιοποίηοης. Η πρεμούρα μας να ξεπεράοει η ελληνική λογοτεχνία τα σύνορά της. Αυτό που θα ήθελα προσωπικά να δηλώσω είναι, πέρα από τους φόβους μου για τις εκδοτικές συνθήκες μέσα στις οποίες πρέπει να κινηθώ στο εξής, ο τρόμος να κατακυριεύοει ένα άλλο ανατριχιαοτικό ενδεχόμενο, αποτέλεσμα της καλπάξουοας παγκο­ σμιοποίησης επιόης. Υπαινίοοομαι τη μοίρα της γλώσσας στην οποία γράφω.

17

A Μ Ο Σ ΟΖ : 0 ΣΥ Μ Β ΙΒ Α ΣΜ Ο Σ ΕΙΝΑΙ Η ΛΥΣΗ Πολλά και ενδιαφέροντα ήταν αυτά που είπε ο φημισμένος Ισραηλινός συγγραφέας Άμος Οζ κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα, με αφορμή την έκδοση του μυθιστορήμα­ τος Η ίδια θάλασσα και της συλλογής δοκιμίων Η αρχή της ιστορίας (κυκλοφορούν και τα δύο από τις εκδόσεις «Καστανιώτη»). Εμείς θα σταθούμε στην ερεθιστική συνέντευ­ ξη που πήρε από το σημαντικό συγγραφέα ο Νίκος Βατόπουλος, για την Καθημερινή (25.5.2001). Με οξυδέρκεια, νηφαλιότητα και χιούμορ, ο Οζ μιλάει για το τεράστιο πρό­ βλημα μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστίνης, προτείνοντας το συμβιβασμό: Παπού οτη ζωή υπάρχει συμβιβασμός. Το αποδεικνύω πρώτος εγώ, που είμαι παντρεμένος με την ίδια γυναίκα επί 41 χρόνια. Στο δικό μου λεξιλόγιο ουμβιβαομός δεν είναι ουνθηκολόγηοη, δεν είναι υποχωρητικότητα. Είναι ουνάπηοη οτη μέση του δρόμου. [...] Είναι πάνω α­ πό 30 χρόνια τώρα που έχω χαρακτηρίοει την παλαιοτινο-ιοραηλινή σύγκρουση ως τραγω­ δία με την αρχαιοελληνική έννοια, οαν ούγκρουοη δηλαδή ανάμεοα στο Καλό και το Καλό, στο σωστό και το σωστό. [...] Είμαι υπέρ μιας ταεχοφικής λύσης, όπου όλοι είναι ανικανοποί­ ητοι και μελαγχολικοί αλλά τουλάχιστον ζωντανοί. Πρέπει να παλέψουμε να βρούμε μια τοεχοφική λύση και όχι μία οεξπιρική κάθαρση. Δεν πρέπει να είμαστε ριζοσπάστες, δεν αποζη­ τούμε το χάπι εντ. Αναζητούμε μια λύση. Το μοίραομα των κατεχομένων πρέπει να γίνει με σφιγμένα δόπια. Εδώ δε μιλάμε για μήνα του μέλιτος. Μιλάμε για ένα διαζύγιο. [...] Το κακό είναι ότι όλοι έχουν αισθήματα, αλλά όχι γνώμη. Αυτό είναι επικίνδυνο. Είναι οαν μία χει­ ρουργική επέμβαση. Κανείς δεν περιμένει από ένα χειρουργό να επιδείξει πλούτο ουναιοθημάτων.

Σε ό,τι αφορά το βιβλίο του Η ίδια θάλαοοα, ο Οζ είπε: Ένας αναγνώστης μου έγραψε και μου είπε: «Το διάβασα οαν ένα ποτήρι παγωμένο νερό μια καλοκαι­ ρινή μέρα. Μετά, κατάλαβα ότι έπινα μπράπι».

Η ΕΛΛΑΑΑ ΤΗΣ Δ Ε Κ Α Ε Τ Ι Α Σ ΤΟΥ Ί Ο Ένα πολύ ιδιαίτερο λεύκωμα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Μοντέρνοι Καιροί» με τίτλο Όταν το γέλιο στέγνωνε το δάκρυ. Μαρτυρίες και εικόνες. Δημιουργός του ο Γιάννης Τσάτσικας. Είναι ιδιαίτερο διότι είναι άκρως προ­ σωπικό (κάτι σαν άλμπουμ οικογενειακό ή σχολικό, φοιτητικό) και την ίδια στιγμή αφορά την ιστορία, το πρόσωπο της Ελλάδας μια συγκεκριμένη επο­ χή: τη δεκαετία του '40. Μέσα από κείμενα, εικόνες της εποχής και φωτο­ γραφίες, ο Γ. Τσάτσικας μας μεταφέρει στην ατμόσφαιρα μιας δύσκολης και σκληρής εποχής - η οποία όμως είχε και τα ωραία της: τα Big Bands και το σουίνγκ, τον Βασίλη Λογοθετίδη και το Οι Γερμανοί ξανάρχονται, τη Φωκίωνος Νέγρη στην ακμή της, τον Φρέντι Γερμανό απόφοιτο του Γυμνασίου και άλλα πολλά. Η ανάγνωση κυλάει αβίαστα και η νοσταλγία δε μετατρέπεται σε ανούσια παρελθοντολαγνεία. Το πρό­ σωπο μιας άλλης Ελλάδας που δεν υπάρχει πια.

18

Ένα ολόκληρο καλοκαίρι εκδηλώσεων με το γενικό τίτλο «Ελληνικό Λογοτεχνικό Καλο­ καίρι» εγκαινιάστηκε στις 31 Μαΐου στο Μόναχο από τον υπουργό Πολιτισμού του κρατι­ δίου της Βαυαρίας και τον Έλληνα πρέσβη στη Γερμανία. Τις εκδηλώσεις οργάνωσαν το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου της Ελλάδας και η Οργανωτική Επιτροπή «Φρανκφούρτη 2001» σε συνεργασία με το Literaturhaus Munchen (Σπίτι Λογοτεχνίας του Μονάχου) και ά λ­ λους αρμόδιους φορείς. Οι εκδηλώσεις αυτές εντάσσονται στο πλαίσιο της προετοιμα­ σίας της ελληνικής παρουσίας για τη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης τον Οκτώβριο του 2001, όπου η Ελλάδα είναι η τιμώμενη χώρα. Μεταξύ των εκδηλώσεων που θα πραγματοποιηθούν από τον Ιούλιο έως και τον Οκτώ­ βριο, ξεχωρίζουμε: • Τρίτη 28.9.2001, 20.00: 0 Νίκος θέμελης παρουσιάζει το βιβλίο του Η αναζήτηση με παρουσιαστή το γνωστό κριτικό λογοτεχνίας της γερμανικής τηλεόρασης Βίλφριντ Σέλερ. • Σάββατο 6.10.2001,20.00: Οι πεζογράφοι Σώτη Τριανταφύλλου, Παύλος Μάτεσις και Αντώνης Σουρούνης παρουσιάζουν τις γερμανικές εκδόσεις των βιβλίων τους, θα α­ κολουθήσει γιορτή με μουσική και ελληνικές μαγειρικές σπεσιαλιτέ. Οι παρουσιάσεις Ελλήνων συγγραφέων συνοδεύονται από τα ειδικά φυλλάδια που εκ­ δίδει το ΕΚΕΒΙ στα γερμανικά, με εργοβιογραφικά στοιχεία, αποσπάσματα από κριτικές και συνεντεύξεις και ένα δισέλιδο απόσπασμα έργου τους.

ΤΟ Φ Α Ι Ν Ο Μ Ε Ν Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ο Δ Ο Υ Λ Ο Σ Κάποιοι τον λάτρεψαν, κάποιοι τον είπαν γραφικό, άλλοι τον θεώρησαν επικίν­ δυνο. 0 λόγος για τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο. Ωστόσο, υπήρξαν κι εκείνοι (οι ελάχιστοι) οι οποίοι αποφάσισαν να ασχοληθούν σοβαρά με την περίπτωσή του, σε μια απόπειρα να ερμηνεύσουν το «φαινόμενο Χριστόδουλος» σε συνάρτηση με το γενικότερο κοινωνικοπολιτικό κλίμα που επικρατεί τα τελ ευ ­ ταία χρόνια στη χώρα μας. Ένας από αυτούς τους λίγους είναι ο έγκριτος δημο­ σιογράφος και πολιτικός αναλυτής (και τακτικός συνεργάτης του περιοδικού) Τάσος Παππάς, ο οποίος αρθρογραφεί στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία. Σε ένα μικρό τομίδιο που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Κάκτος», στη σειρά «Παρα­ βάσεις», το οποίο φέρει τον τίτλο Ο Ορθόδοξος Καισαροπαπισμός, ο Τ. Παππάς εξετάζει με νηφαλιότητα το έργο και την προσωπικότητα του προκαθήμενου της ελληνικής Εκκλησίας, ο οποίος με τα ανέκδοτα, τις «λαοσυνάξεις», τα «δημοψηφίσματα» και το «σας πάω» στους μαθητές μέχρι τη δεδηλωμένη άγνοιά του (!;) περί βασανισμών από τα ΕΑΤ/ΕΣΑ και τα αβγά που δέχτηκε πρόσφατα από μερί­ δα φοιτητών, έχει απασχολήσει τόσο τον Τύπο όσο και την κοινή γνώμη. Κάναμε λόγο παραπάνω για τη νηφάλια γραφή του Τ. Παππά. Παρ' όλα αυτά, θα πρέπει να πούμε ότι ο συγ­ γραφέας της μικρής αυτής μελέτης δε διστάζει να μιλήσει και σε πιο προσωπικό τόνο, χωρίς εμπάθεια όμως ή προκατάληψη. Το αποτέλεσμα είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα μονογραφία όχι μόνο του ανθρώπου Χριστόδουλου αλλά και της σύγχρονης Ελλάδας, έτσι όπως παλινδρομεί ανάμεσα στο μεθοδικό, εκσυγ­ χρονιστικό λόγο και τις εθνικιστικές υστερίες.

/9

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

«

Α

Γ

Κ

Υ

Ρ

Α

»

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Κ Ω Σ Τ Α Σ Λ ΙΑ Κ Ο Υ Ρ Η Σ

Χ Ρ ΙΣ Τ ΙΝ Α Λ Α Λ ΙΩ Τ Ο Υ

Η ιστορία ενός ξεχωριστού ανθρώπου και η κορύφωση μιας ιδανικής αγάπης.

Το συγκλονιστικό ταξίδι μιας νέας γυναίκας στις μνήμες, στον έρωτα, στις μικρές Κυκλάδες.

ΚΑΡΟΛ * Ο ’ΚΟΝΕΛ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΟΥ ΟΣΤΡΑΚΟΥ Ν ΙΚ Ο Σ Χ Α Τ Ζ Η Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ

Κ Α Ρ Ο Λ Ο ’Κ Ο Ν Ε Λ

Ένα βιβλίο που θα συγκινήσει. Κείμενα που ακονίζουν τη συνείδησή μας για να την κάνουν πιο λεπτή και ευαίσθητη.

Η διάσημη συγγραφέας του βιβλίου «Το παιδί-Ιούδας», μας δίνει ένα ακόμη συγκλονιστικό βιβλίο.

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ «ΑΓΚΥΡΑ» · Δ. Α. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Α.Β.Ε.Ε · Λ. Κηφισού 85 - Αιγάλεω, Τηλ.: 3478044-3455276 - Fax: (01) 3474732 Κατάστημα Πεσμαζάγλου 5 (Στοά Ορφέως) Τηλ.: 3213507 · e-mail:agyra@agyra.gr · www.agyra.gr

ΠΑΙ ΔΙ ΚΑ- ΕΦΗΒ Ι Κ Α ΒΙΒΛΙΑ

ο π λ μ μ η ι ι.

ΚΙ ΟΜΩΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ... ΔΡΑΚΟΙ Σοφία Παράσχου, Δεν υπάρχουν δράκοι, σου λέω. Εικον.: Τέχη Εώλου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμ­ ματα 2001. Σελ. 28 Είναι το ένα από τα πέντε βιβλία της σειράς «Οι μικροί μας φίλοι», που αναφέρεται στους φό­ βους και στις φοβίες των μικρών παιδιών. (Μήπως και των μεγάλων;) Αποφεύγει το σκόπελο του διδακπσμού, αποτυπώνοντας ανάγλυφα μια διασκεδαστική και ευρηματική ιστορία (αποδεικνύει ότι, πράγματι, υπάρχουν... δράκοι) η οποία αποπνέει ευχάριστη και τρυφερή διάθεση. Η θεματολογία των υπόλοιπων βιβλίων: μητρική αγάπη, συνεργασία, αλληλοβοήθεια, αποδοχή του διαφορετικού. (Για αναγνώστες από 4-5 ετών)

η tm

cftnei

'

v

ΖΩΝΤΑΝΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Ζίγκριντ Λάουμπε, Η Αία ζωγραφίζει. Εικον.: Μαρία Μπλαζεγιόφσκι. Αθήνα, Κάστωρ, 2001. Σελ. 36 Πρωτότυπο βιβλίο από ένα δίδυμο που τελευταία έχουν μεταφραστεί εκπληκτικά βιβλία του (βλ. Ο παππούς πετάει, εκδόσεις «Κάστωρ»). Λειτουργεί σε δύο νοηματικά επίπεδα τα οποία συνδιαλέγονται μεταξύ τους. Το ένα είναι το πραγματικό: μια άγρια καταιγίδα που ξεσπάει. Το άλλο φανταστικό: ένα μικρό κορίτσι ζωγραφίζει εικόνες χαρούμενες και συνδιαλέγεται μαζί τους. Μέσα από αυτή την αντίθεση είναι προφανής ο διδακτικός στόχος των δημιουργών (αντι­ μετώπιση πιθανού φόβου), που όμως το ζωντανό κείμενο και η πολύ ενδιαφέρουσα εικονο­ γράφηση με έμμεσο τρόπο τον «υπονομεύουν». ΙΓια αναγνώστες από 6-7 ετών)

ΜΙΑ ΔΑΣΚΑΛΑ ΜΕ ΝΕΕΣ ΙΔΕΕΣ Αργύρης Εφταλιώτης, Η Αγγέλικα. Εικον.: Έφη Λαδά, Απόδ.: Κώστας Πούλος. Αθήνα, ΠαπαδόπουΠος, 2001. Σελ. 28 Άλλη μια μεταφορά σημαντικού Νεοέλληνα συγγραφέα από τη γνωστή σειρά «Τα Ελληνικά». (Πρόσφατες εκδόσεις στην ίδια σειρά είναι και τα βιβλία: 0 Πανταρώτας, Στο Χριστό στο κάστρο του Α. Παπαδιαμάντη, 0 Τρομάρας του Γ. Βιζυηνού.) Η Αγγέλικα, μια δασκάλα που έφερε «φράγκικες» ιδέες και μάλλον σκανδάλιζε ένα χωριό, στο τέλος όχι μόνο αγάπησε την παράδοσή του, αλλά έπεσε θύμα κι ενός... ιθαγενούς έρωτα. Ηθογραφικό διήγημα σε εξαίσια υφολογική και διασκευαστική απόδοση ενός ήδη κλασικού, σε τέτοιες απόπειρες, συγγραφέα. (Για ανα­ γνώστες από 10 ετών)

ΕΛΠΙΔΑ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗ Γιώργος Βοϊκλής, Ο μικρός Ταράς και η «Μαύρη προφητεία». Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 152 Αν η φρίκη και όλη η ανθρώπινη θηριωδία του αιώνα που έφυγε συμπυκνώνονται στις πυρηνι­ κές δοκιμές για πολεμικούς σκοπούς και στα αποτρόπαια νέφη των πυρηνικών εργοστασίων Δύσης και Ανατολής και αν ελπίζουμε, από τις στάχτες αυτού του αιώνα, να γεννηθούν τα ορά­ ματα μιας δεύτερης, ανθρωπιστικής παγκοσμιοποίησης, τότε δεν μπορεί παρά αυτό το βιβλίο, στο βαθμό που του αναλογεί, να συνεισφέρει στην ανάγκη μεγαλύτερης και πλατύτερης συνειδητοποίησης του ανθρώπου για έναν καλύτερο κόσμο. Πρόκειται για την ιστορία ενός Ου­ κρανού εφήβου, θύματος του πυρηνικού ολοκαυτώματος του Τσέρνομπιλ, και της μετεγκατά­ στασης στον τόπο του, αφού προηγουμένως θεραπεύτηκε στο νοσοκομείο του Συλλόγου «Ελπίδα». (Για αναγνώστες από 12 ετών)

21

α π ό το νΑ Α Ε Ξ Η Ζ Η Ρ Α

Ο ρ ά μ α τα και θ ά μ α τα ενόψει τιμ Φρανκφούρτης εν ήθελε και πολύ να υποκύψω στο μεγάλο πειρασμό του να σχο­ λιάσω τα τεκταινόμενο στις γειτονικές μας χώρες, εννοώ στη Σερβία και στη Μακεδονία - κι ας το πάρουμε πια απόφαση, όπως και για μια σειρά άλλω ν δ ύ σ ε ω ν · που βρίσκονται καθ' οδόν. Και αν ψαλίδισα την αρχική μου παρόρμηση, αυτό δεν έγινε λόγω του κινδύνου να μεταβληθούν τα συνήθως πολιτιστικά σχόλια σε πολιτικά. Τι σόι παρεμβατικά θα ήταν, αν δεν αφορούσαν και στην πολιτική; Απλούστερα, σκέφτηκα ψυχραιμότερα ότι δεν είναι δυνατόν να γράφεις για τέτοια πράγματα μεσούντος του Ιουλίου, ενώ τα γεγονότα τρέχουν αδυσώπητα και το σχετικό τεύχος του διαβάζω θα δημοσιευτεί τον Σεπτέμβριο! Αλλωστε, το παιχνίδι θα εξακολουθεί να παίζε­ ται, εδώ δίπλα μας, για αρκετό καιρό ακόμα και η εχέφρων κοινή γνώμη των ευρωπαϊκών χωρών, που όπως διάβασα προ καιρού στη Liberation τοποθε­ τούσε το Μαυροβούνιο κάπου μεταξύ Τουρκίας και Ρωσίας, θα έχει φαντάζο­ μαι και ά λλες ευκαιρίες να απολαύσει τηλεοπτικώ ς την αχανή αρένα στην οποία έχουν μεταβληθεί τα Βαλκάνια. Φαίνεται όμως ότι το σύνδρομο της αρένας έτσι κι αλλιώς δε μας απολείπει. Και τώ ρα που είμασ τε προ τω ν πυλών τη ς φ ετινής Έ κθεσης Βιβλίου τη ς Φρανκφούρτης, όπου και εμφανιζόμαστε ως τιμώ μενη χώρα, τα μαχαίρια έχουν αρχίσει να ακονίζονται εδώ και μήνες... Όχι μόνο για τις ελάχιστες θέσεις εκείνω ν που πρόκειται να εκπροσωπήσουν διά ζώσης τη σύγχρονη λογοτεχνία μας - αυτές έκλεισαν από καιρού, και σε ορισμένες περιπτώσεις εν κρύπτω και παραβύστω. Αλλά και γι' αυτούς που θεωρήθηκαν ικανοί ώστε να συνταχθεί για το έργο τους ένα οκτασέλιδο φυλλάδιο, στη γερμανική και στην αγγλική, που θα ενισχύσει τον πολιορκητικό οπλισμό τη ς ελληνικής αποστολής ώ στε να εκπορθήσει τις πύλες τ η ς περιώνυμης ευρωπαϊκής βιβλιαγοράς. Καταντάει κοινοτοπία να επαναλαμβάνουμε συνεχώς ότι η ανασφάλεια, από την οποία είναι μονίμως κυριευμένος ο Έλληνας λογοτέχνης, είναι ανάλογη της σημασίας που του δίνει το ίδιο το περιβάλλον του. Αυτό όμως με κανένα τρόπο δεν του νομιμοποιεί τις παιδαριώδεις αντιδράσεις, τους υστερισμούς και τη ν πανικόβλητη συμπεριφορά κάθε φορά που προκύπτει στα δημόσια πράγματά μας η περίπτωση επιλογής ενός αριθμού συγγραφέων οι οποίοι, υποτίθεται, θα εκπροσωπήσουν την οντότητά τους, κατ' αρχάς, και το επίπε-

ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΑ

Δ

22

δο της λογοτεχνίας μας, έπειτα. Όχι ότι δεν πρέπει να ελέγχονται οι μηχανισμοί προώθη­ σης ορισμένων προσώπων ή και τα ίδια τα πρόσωπα -αυτό απαιτείται και πρέπει να γίνεται με άκρα αυστηρότητα- αλλά θα πρέπει κάποια στιγμή να γίνει κατανοητό ότι η λογοτεχνία που προωθείται από τους διάφορους κρατικούς ή ημικρατικούς μηχανισμούς θα πρέπει, τουλάχιστον, να προωθείται σωστά. Εννοώ σωστό από εμπορικής απόψεως. Κατά κανόνα, οι εμπορικές εκθέσεις βιβλίων, όπως αυτή της Φρανκφούρτης, είναι εκθέσεις προϊόντων και όσοι παίρνουν μέρος, με τον ίδιο τρόπο που οι μικροπωλητές στήνουν την πραμάτεια τους στα διάφορα ανά την επικράτεια πανηγύρια, προβάλλουν τα δυνητικά πιο ευπώλητα εμπορεύματά τους. Όποιος λοιπόν, ποιητής ή πεζογρόφος, βαυκαλίζεται ότι στήνοντας την πραμάτεια του στο παζάρι της Φρανκφούρτης, είτε πρόκειται για βιβλία είτε για διαφημιστικά... οκτασέλιδα, βάζει υποθήκες για κάποιο μελλοντικό Νόμπελ, φοβάμαι ότι είναι οικτρά γελασμένος. Αυτό που χρειάζονται οι Γερμανοί και που τελικά θα πάρουν, αν ευδοκήσουν και πάρουν κάτι, μας το έχουν ήδη πει με χίλιους δυο τρόπους, θέλουν κάτι εύκολο αν και όχι εύκολο να γρα φτεί από όλους. Ένα χορταστικό, γεμάτο νεανική προκλητικότητα, ανάλαφρο πνεύμα και ολίγη περιπέτεια, ρομάντζο. Κάτι που οι σελίδες του θα είναι αρκετές ώστε να τους κάνει παρέα το επόμενο καλοκαίρι στην Costa del Sol ή στις παραλίες τη ς Κρήτης, αποσπώντας τους για λίγο από τη φρίκη της κρεατομηχανής που τους αλέθει συστηματικά τους υπόλοιπους μήνες του χρόνου. Όσο για τους διαγκωνισμούς, τις πικρίες και τις συμμετοχές ή τους αποκλεισμούς από τις λίστες· ε, αυτά απασχο­ λούν μονάχα τη μικρή μας πόλη... □

ΒΑΝΙΑ ΚΑΤΕΛΑΝΗ Κ Ο Υ ΛΕΫ Φάτσα στην πόρτα απέναντι, πίσω α πό έν α μεγάλο κομψ ό γ ρ α φ είο , κα θόταν ένα ς ά ντρ α ς. Μ ε το που μπήκε μέσα η Μ ίνα , σήκω σε τα μάτια τ ου κα ι την κοίταξε. Τότε η Μ ίνα ή Α σημίνα ή Συλβέστρα είδε μέσα σε αυτά τα μάτια, τα μάτια της, το λαδί χρώμα τους και τις πυκνές μαύρες βλεφαρίδες, είδε σε αυτά τα μάτια που ήταν απαράλλαχτα με τα δικά της κάτι που ποτέ δεν είχε ξεχάσ ει, ένα βλέμμα που θα ανα ­ γνώ ριζε όσ α χ ρ όνια και α ν είχαν περ άσ ει και πσυ η λάμψ η του έφ τα σε στα μάτια της, ενώ θη κε με τις λάμψεις των δικών της ματιών και μαζί όρμησαν α ­ ν ά σ τ ρ ο φ α κα ι μπήκαν στα μάτια του ά ντρ α . Ο ά ­ ντρας πετάχτηκε όρ θιος σαν ν α τον τίναξε ηλεκτρι­ σμός και όρμησε π ρος το μέρος της, όμω ς στάθηκε ξαφνικά ακίνητος κοιτώντας την κατάματα και ψιθύ­ ρισε το όνομά της...

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Σ

Γ

Κ

Ο

Β

Ο

Σ

Τ

Η

23

Ν Τ Α ΝΙ Ε Λ ΡΟΝΤΩ

Αλεξάνδρεια Η π ρ ω τ εύ ο υ σ α της μ νή μ η ς

Η Αλεξάνδρεια είναι πρώτα απ’ όλα η εικόνα ενός Φάρου, μιας φλόγας που έλαμπε μεταξύ ουρανού και γης φωτίζοντας τα ταξίδια και τις τύχες των αν­ θρώπων. Είναι η ανάμνηση μιας κοσμόπολης που σχεδίασε πάνω στην άμμο της Αφρικής ένας επίδοξος βασιλιάς-ήλιος, λίγο πριν εισβάλλει σαν κυκλώνας στην Ασία, χαράζοντας κι άλλες στο πέρασμά του, ώς την Αλεξάνδρεια Εσχάτη. Είναι ακόμα η ιστορία τόσων εθνών και πολιτισμών, όπως προβάλλει μέ­ σα από τη μακρά διάρκεια και τις μοναδικές στιγμές της διασταύρωσης, της αλληλοεξόντωσης ή της συμβίωσής τους. Είναι τέλος η ακυβέρνητη πολιτεία, το μεγάλο πιεστήριο του έρωτα, η φανταστική πόλη των μυθιστοριογράφων και των ποιητών -του Καβάφη, του Ντάρρελ, του Φόρστερ, του Τσίρκα- που βρέθηκαν εκεί πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια μετά τον Αλέξανδρο.

Ο εκδόσεις t l ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΣΟΛΟΝΟΣ 133,106 77 ΑΘΗΝΑ τηλ. 3806 305,3821 813 lax 3838 173, e-mail: alexcom@otenet.gr ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΤΗ ΠΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: ΠΕΣΜΑΖ0ΓΛ0Υ 5/ΣΤΑΔΙΟΥ 44,105 64 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 3311 719

γράφα ο Β Α Γ Γ Ε Λ Η Σ

ΠΑΝΤΑΖΗΣ

ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΦΡΟΙΝΤ ΓΕΛΑΣΤΗΚΑΝ τους κύκλους των ψυχολόγων της Αμερικής κυκλοφορεί ένα χαρακτηριστικό ανέκδο­ το: «Ένας καλός ψυχαναλυτής μπορεί να βρει με την πρώτη ένα σύνδρομο στον υ­ ποψήφιο πελάτη του. Αν πάει στο ραντεβού πριν από την ώρα του είναι αγχωτικός, αν πάει μετά την ώρα του είναι κοινωνικά απροσάρμοστος, αν πάει ακριβώς στην ώ­ ρα του είναι ψυχαναγκαστικός». Το ανέκδοτο δε δείχνει μόνο το βαθμό ικανότητας του ψυχαναλυτή, δείχνει επίσης και το βαθμό της αυθαιρεσίας καθώς και την έκταση της ε­ ξουσίας που αποκτά κάποιος από την ειδίκευσή του να «ετάζει νεφρούς και καρδιάς». Και το να εξετάζει μεν νεφρούς επιδέχεται έλεγχο, ποιος όμως και με τι κριτήρια θα ελέγξει αυτόν που έχει αναγορευθεί αρμόδιος στην εξέταση της ανθρώπινης ψυχής; Το όνειρο του Φρόιντ ήταν να μετατρέψει την ψυχολογία σε ακριβή επιστήμη, πράγμα που θα επιτυγχανόταν τη στιγμή που τα αισθήματα θα ανάγονταν σε χημικούς τύπους ή θα αποκτούσαν την ακρίβεια αυτών των τύπων. Έναν αιώνα σχεδόν από τότε που προ­ βλήθηκε αυτή η ιδέα το ψυχαναλυτικό όνειρο παραμένει όνειρο θερινής νυκτός, ορθότε­ ρα εφιάλτης. Το μόνο στο οποίο έχουν προχωρήσει έκτοτε τα πράγματα είναι η πίστη των επιγόνων του Φρόιντ ότι το όνειρο μιας επιστημονικής ψυχολογίας έγινε πραγματικό­ τητα. Η πεποίθηση αυτή δεν είναι ίσως άσχετη με το βαθμό στον οποίο έχει εισχωρήσει η ψυ­ χανάλυση στην καθημερινή ζωή. Η διάδοσή της, λένε, αποτελεί απόδειξη της αλήθειας ή, τουλάχιστον, της επιστημονικότητάς της. Αν το επιχείρημα αυτό ήταν ισχυρό, θα είχε προ πολλού αποδειχτεί η επιστημονική εγκυρότατα της αστρολογίας ή του οποιουδήποτε θρησκευτικού δόγματος. Στην πραγματικότητα η ψυχανάλυση οφείλει τη δημοτικότητά της στον κοινωνικό ρόλο που επιτελεί. Όπως έχει ήδη προ πολλού παρατηρηθεί, σε μια εποχή που η θρησκεία χά­ νει τον καθοριστικό κοινωνικό της ρόλο, το έργο του εξομολογητή θα πρέπει να το αναλάβει κάποιος άλλος κοινωνικός λειτουργός προσαρμοσμένος στις σύγχρονες καταστά­ σεις. Κι αυτός ο άλλος ήρθε έγκαιρα με το μανδύα του ψυχαναλυτή. Και των δύο η απο­ στολή είναι ίδια: να ακούσουν αυτούς που έχουν ανάγκη να αποθέσουν κάπου το εσωτε­ ρικό τους βάρος. Το απαγορευμένο φορτίο που δεν επιτρέπεται να εκθέσουν ανοιχτά στην κοινωνία. Η κληρονομική διαδοχή του εξομολογητή από τον ψυχαναλυτή δεν αποκαλύπτεται μόνο από την ομοιότητα των ρόλων. Αποκαλύπτεται επίσης και από την ομοιότητα των δογμά­ των που αντιπροσωπεύουν. Και από την ομοιότητα της συμπεριφοράς τους επίσης. Η θε-

ΕΥΚΑΙΡΙΑ!

Ϊ

25

ωρία του Φρόιντ για τα συνειδησιακά στρώματα (υποσυνείδητο-εγώ-υπερεγώ), παρά τις οφειλές της στον Πλάτω­ να, αποτελεί μια εκκοσμικευμένη εκδοχή της θρησκευτικής αντίληψης που προηγήθηκε, σύμφωνα με την οποία το κορμί και η ψυχή του ανθρώπου αποτελούν αντικείμενο διεκδίκησης ανωτέρων και κατωτέρων, φωτεινών και σκο­ τεινών δυνάμεων, ηου κινούνται πέρα αη' αυτόν. Είναι δι­ δακτικό να θυμηθούμε πως το πρώτο αντικείμενο ενασχό­ λησης του Φρόιντ ήταν οι υστερίες και πως η υστερία απο­ τελούσε επίσης παλιότερα την κατεξοχήν ζωντανή από­ δειξη ότι οι δαίμονες είχαν καταλάβει το κορμί του αμαρ­ τωλού. 0 ίδιος ο αμαρτωλός έχει μεταμορφωθεί κάτω από το βλέμμα του ψυχαναλυτή σε ασθενή. Η τελευταία αυτή μεταμόρφωση ασφαλώς και συνιστά πρόοδο: κανείς δε φταίει για την αρρώστια του (εκτός, βέ­ βαια, αν εξέθεσε συνειδητό τον εαυτό του στους κινδύ­ νους του). Κρύβει όμως και ένα σημαντικό κίνδυνο: ο α­ σθενής δεν μπορεί να θεραπευτεί μόνος του. Δεν μπορεί καν να γνωρίζει την ασθένειά του. Αυτό αποτελεί ειδικότη­ τα του «γιατρού της ψυχής». Η ιδέα πως κάποιος ειδικός μπορεί να ξέρει καλύτερα από μας την ψυχή μας είναι εγγενής στην ψυχανάλυση και τη συνοδεύει από τα πρώτα της βήματα. Και είναι υπεύθυνη για μερικά από τα σημαντικότερα ηαραστρατήματά της. Εί­ ναι γνωστό, π.χ., ότι μερικές πελάτισσες του Φρόιντ ισχυρί­ ζονταν ότι είχαν κακοποιηθεί σεξουαλικά από τον πατέρα τους. Ο ισχυρισμός αυτός για τον Φρόιντ συνιστούσε τρα­ νταχτή απόδειξη του οιδιπόδειου συμπλέγματος ή του συ­ μπλέγματος της Ηλέκτρας. Χρειάστηκε πολύς καιρός, χρει­ άστηκαν πολλές μαρτυρίες πολλών ανθρώπων, για να φα­ νεί πως το πρόβλημα της σεξουαλικής κακοποίησης των παιδιών από τους γονείς ήταν αρκετά ευρύ και βαθύ, πολύ πιο εκτεταμένο και μεγάλο από το πρόβλημα του οιδιπό­ δειου συμπλέγματος. Και να γίνει σαφές ότι αν υπάρχει μια «ερωτική» έλξη ανάμεσα στα παιδιά και τους γονείς, είναι πιο φυσικό αυτή να προέρχεται κυρίως από την πλευρά ε ­ κείνων που έχουν ήδη αναπτυγμένο τον ερωτισμό τους (ε­ νήλικοι), παρά από την πλευρά εκείνων που βρίσκονται στο στάδιο μιας ασαφούς και θολής ακόμη αναζήτησης (α­ νήλικοι). Η πλάνη του Φρόιντ -που πιθανότατα εξηγεί και το γιατί δεν υπήρξε ποτέ καλός θεραπευτής- οφείλεται στην κυ­ ριαρχική σχέση προς τον πελάτη που διαμόρφωνε η πίστη πως ο ψυχαναλυτής-τρίτος μπορεί να ξέρει για την ψυχή του ψυχαναλυόμενου περισσότερα από τον ίδιο. Αυτή η στάση ξεκινάει από το ότι ο ψυχαναλυτής κατέχει ένα ερ­ μηνευτικό σχήμα όλων των συμπτωμάτων με υποθετικά πανανθρώπινη ισχύ. Ξεχνάμε ότι αν κάτι ισχύει για όλους τους ανθρώπους, δεν μπορεί να μας πει πολλά για την ι­ διομορφία του καθενός. Εξάλλου, το γενικής εφαρμογής

26

ερμηνευτικό σχήμα ενδέχεται να αποτελεί απλώς γενίκευ­ ση των προσωπικών βιωμάτων του ψυχαναλυτή. Σε μεγά­ λο βαθμό αυτό ισχύει για τον πατέρα της ψυχανάλυσης και το περίφημο οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Πιο χαρακτηριστικά ι­ σχύει αυτό για το περίφημο «στάδιο του καθρέφτη», που ο Λακάν άντλησε από την προσωπική του ιστορία και προ­ σπάθησε να το φορτώσει σε ολόκληρη την ανθρωπότητα, ως καθοριστική τάχα βαθμίδα της ψυχικής ανάπτυξης. Υπ' αυτές τις προϋποθέσεις ο ψυχαναλυτής εμφυτεύει στον πελάτη του χωρίς κι ο ίδιος να το συνειδητοποιεί πλήρως εκείνο που στο τέλος ανακαλύπτει μέσα του. 'Οταν εξετάζει κανείς φαινόμενα που δεν επιδέχονται πλή­ ρη απόδειξη, όταν τα πάντα στον ψυχικό κόσμο είναι κυ­ ρίως θέμα πρόσληψης και ερμηνείας, τα περιθώρια παρερ­ μηνειών είναι ανεξάντλητα, ενώ ταυτόχρονα τα περιθώρια ελέγχου της εγκυρότητάς τους είναι σχεδόν ανύπαρκτα. Αν ο ψυχαναλυόμενος αρνείται να αποδεχτεί την εξήγηση του ψυχαναλυτή, τόσο το χειρότερο γι' αυτόν. Η ίδια η άρ­ νηση αποδοχής γίνεται πρόσθετη απόδειξη της εγκυρότητας της διάγνωσης: «ο ασθενής αντιδρά λυσσαλέα στην α­ ποκάλυψη της οδυνηρής αλήθειας». Τα περιθώρια διαφυ­ γής έχουν αποκλειστεί. Ενόψει αυτών των κινδύνων, καλό θα είναι να προειδοποιεί κανείς τον υποψήφιο πελάτη του ψυχαναλυτή με τη φρά­ ση που στην Αμερική απευθύνουν στον κατηγορούμενο μόλις του ανακοινώσουν την κατηγορία: «από αυτή τη στιγμή οτιδήποτε πεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί εναντίον σου»! Η ψευδαίσθηση του ψυχαναλυτή ότι είναι επιστήμονας με τον ίδιο τρόπο που είναι και ο ερευνητής του φυσικού κό­ σμου και οφείλει να ενεργεί «επιστημονικά» ως αντικειμενι­ κός παρατηρητής αυξάνει την επιμονή του στην επιβολή της ερμηνείας του στον ψυχαναλυόμενο. Και αυτό αποτε­ λεί εγγενή κίνδυνο. Γιατί η συγκεκριμένη ανθρώπινη ψυχή δεν είναι αντικείμενο. Και τη γνώση της δεν μπορούμε να την αποκτήσουμε με τον τρόπο που αποκτούμε τη γνώση των αντικειμένων: σαν κατακτητές που έρχονται απέξω για να «καταλάβουν» - με τη διττή σημασία της λέξης- να ανατάμουν και να αναλύσουν ένα παθητικό αντικείμενο. Δεν πρόκειται, λοιπόν, για το αν «οι γιοι του Φρόιντ -γιατί, άρα­ γε, όχι και οι κόρες του;- κουράστηκαν». Πρόκειται για το ό­ τι γελάστηκαν στο βασικό χαρακτήρα του ρόλου τους. Ο κύριος θεραπευτικός ρόλος του ψυχαναλυτή -γιατί πράγματι έχει έναν τέτοιο ρόλο- είναι να ακούει με σεβα­ σμό, να επιτρέπει στον πάσχοντα να βγάλει από μέσα του αυτό που τον βασανίζει, αυτό που δεν μπορεί να εκφράσει πουθενά δημόσια. Αν αυτή την αποστολή την επιτελεί με ευσυνειδησία, κάνει ήδη πολλά. Περισσότερα ίσως από ό­ σα θα μπορούσε να κάνει οποιοσδήποτε επιστήμονας στη θέση του. □

ΤΖΟΝΑΘΑΝ

ΚΟΟΥ

Η λέσχη των τιποτένιων μετάφραση: ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΣΑΚΝΙΑΣ · επίμετρο: APT. ΣΤΑΜΠΟΥΛΟΠΟΥΛΟΥ

Ηλέοχη των τιποτένιων zim μια κεφάτη κωμωδία, για έφηβους μαθητές που περ­ νάνε καλά και για ενηλίκους που περνάνε χάλια- ένα μυθιστόρημα στο οποίο το προ­ σωπικό και το πολιτικό διασταυρώνονται ξαφνικά και αναπάντεχα- η καταγραφή μιας εποχής στην οποία ο ρατσισμός και η πάλη των τάξεων αφορούσαν εξίσου έ ­ να εργοστάσιο και μια σχολική αίθουσα. Έξυπνο, δηκτικό και παράξενα ρομαντικό, προσεγγίζει τη δεκαετία του 1970 με τον τρόπο που το κλασικό μυθιστόρημα του Τζόναθαν Κόου

Τι ωραίο πλιάτσικο! προσέγγιζε τη δεκαετία του 1980.

ΟΜΗΡΟΥ 32, ΤΗΛ.: 36 43 382, FAX: 36 36 501, e-mail: polis@ath.forthnet.gr

γράφει η ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΑΟΥ

ΓΟΥΙΛΑ ΚΑΘΕΡ ΗΠA (1 873-1947)

«Και οτο τέλος της εξερεύνηοής μας φτάνουμε εκεί απ' όπου ξεκινήσαμε και γνωρίζουμε τον τόπο για πρώτη φορά» 1 S. Eliot, «Little Gidding», 1942

Γουίλα Κάθερ (Willa Cather) δεν είναι τόσο γνωστή στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης και της Μεγάλης Βρετανίας, όσο ά λλες Αμερικανίδες συγγραφείς, όπως η Flannery Ο' Connor, η Eudora Welty και η Ellen Glasgow. Στην Αμερική, μάλιστα, άρχισε να αναγνωρίζεται ευρέω ς η προσφορά της όταν τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ (1922) για το βιβλίο της One o f Ours (Ένας από τους δικούς μας). Η Γουίλα Κάθερ, όπως και ο σημαντικός Αμερικανός ποιητής Ρόμπερτ Φροστ (Robert Frost), επικεντρώνει τη θεματική της στην αγροτική Αμερική και στη νοσταλγική διάθεσή της για τις αξίες τω ν σκαπανέων της αμερικανικής ηπείρου. 0 Σκοτ Φιτζέραλντ (Scott Fitzgerald) έγραψε τον Μεγάλο Γκάτσμπι (The Great Gatsby) επηρεασμένος και γοητευμένος από το μυθιστόρημα της Γ. Κάθερ Μια χαμένη κυ­ ρία (A Lost Lady), ενώ οι κριτικοί κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '30 χαρακτηρί­ ζουν το έργο της ως συντηρητικό. Και μολονότι ακόμα και σήμερα η προσφορά της Κάθερ αντιμετωπίζεται από ορισμένους συγγραφείς με επιφύλαξη -ο Φίλιπ Ροθ θε­ ωρεί παλιομοδίτικα τα μυθιστορήματά της-, ωστόσο το αναγνωστικό κοινό της εί­ ναι ευρύ γιατί ορισμένοι χαρακτήρες της παραμένουν κλασικοί. Η παρουσία της γυναικείας μορφής στα μυθιστορήματα της Κάθερ είναι έντονη αλ-

Ι

λά και σύνθετη. Από τη μια εμφανίζο­ νται οι δυναμικές γυναίκες, που α νή ­ κουν στις οικογένειες τω ν μεταναστών και αγωνίζονται οτις αγροτικές περιοχές τω ν Μεσοδυτικών Πολιτειών, και από την άλλη οι γοητευτικές, επικίνδυνες «κυρίες». Αντίθετα, οι άντρες ήρωες εί­ ναι στοχαστικοί, παθητικοί, ευαίσθητοι και παραιτημένοι. Η Κάθερ οτα διηγήματά της υμνεί την εργατικότητα της γυ­ ναίκας καθώς και το δυναμισμό τη ς. Προχωρεί, όμως, ακόμα πιο πολύ, κα­ θώς η συγγραφέας δε διακρίνει μόνο μία όψη της ζωής αλλά εισχωρεί στις α­ ντίθετες πλευρές της: το φυσικό και το τεχνητό, το αυθεντικό και τοπικό σε α­ ντιδιαστολή με το ευρωπαϊκό. Το δυϊ­ ΓΟΥΙΛ Α ΚΑΘΕΡ σμό τον συναντά κανείς και στους ήρωΜια χαμένη ές της, αφού οι περισσότεροι είναι δι­ κυρία χασμένες προσωπικότητες, και παρα­ παίουν από το βάρος τω ν αδυναμιών τους. Τα μυθιστορήματα και τα διηγήματα της Κάθερ είναι γεμάτα ανθρώπινες ιστο­ ρίες και, όπως συμβαίνει στα έπη, κάθε σύνθεση εμπεριέχει ά λλες συνθέσεις. Πηγές της έμπνευσής τη ς είναι το συ­ ναίσθημα αλλά και η μνήμη. Περιστατι­ κά τη ς ζω ής τη ς, τόποι και άνθρωποι που γνώρισε, διηγήσεις που άκουσε, γί­ νονται τα λογοτεχνικά της τοπία. Ακόμα και στις συνεντεύξεις της δεν παρέλειπε να τονίζει τη σχέση ανάμεσα στη γραφή της και τη μνήμη, την προσωπική μνήμη της αλλά και τω ν άλλων. Στο μυθιστόρημα Η Αντωνία μου (My Antonia) αποδίδεται η «πιστή εικόνα» -όπως έλ εγε η ίδια -τω ν ανθρώπων που γνώρισε το 1880 στην περιοχή Red Cloud. Η Μάριον Φόρεστερ στο Μια χαμένη κυρία είναι η Λίντια Γκάρμπερ, «μια γυναίκα που αγάπησα πάρα πολύ ό­ ταν ήμουν παιδί» καθώς ομολογεί η ίδια η συγγραφέας. Το σπίτι υπήρξε η εστία τω ν έργων της, μιας και αυτό εμπεριέχει την κατοχή και την απώλεια, την εμπλοκή και το ατομικό. Η αγάπη της προς το συγκεκριμένο και την προσωπική αναφορά που περικλείει ο οίκος την ώθησε να ασχοληθεί σε δοκί­ μιο με τα οικογενειακά διηγήματα τη ς Κάθριν Μάνσφιλντ «Πρελούδιο» και «Στον κόλπο». Και να τι γράφει ανάμεοα σε πολλά άλλα: «Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι α­ ναγκαίες στη ζωή· ωστόσο αυτές ποτέ δεν μπορεί να υπάρξουν απολύτως ικανο­ ποιητικές, καθώς το εγώ πότε τις αναζητά και πότε απομακρύνεται από αυτές...». Τα λογοτεχνικά τοπία της Κάθερ αποδίδονται με απλή και καθαρή γραφή, μολονότι

29

δεν εκφράζονται όλες οι σκέψεις και υπάρχουν σημεία σκοτεινά και διφορούμενα, σημεία που υπονοούνται. Η Γουίλα Σίμπερτ Κάθερ γεννήθηκε στο Γουίντσεστερ, στη Βιρτζίνια τω ν ΗΠΑ, το 1876 και πέθανε στη Νέα Υόρκη το 1947. Μυθιστορήματά της είναι τα ακόλουθα: Q, εσείς, σκαπανείς! (Ο, Pioneers!, 1913), Το τραγούδι του κορυδαλλού (The Song o f the Lark, 1915), Η Αντωνία μου (My Antonia, 1918), Ένας από τους δικούς μας (One o f Ours, 1922), To σπίτι του καθηγητή (The Professor's House, 1925), Ο θάνα­ τος έρχεται για τον Αρχιεπίσκοπο (Death comes fo r the Archbishop, 1927), Ίσκιοι πάνω στο βράχο (Shadows on the Rock, 1931). Έγραψε επίσης το αφήγημα χωρίς πλοκή με τον τίτλο 0 θανάσιμος εχθρός μου (Μγ Mortal Enemy, 1926), καθώς και πολλά διηγήματα και δοκίμια. □

Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα ακόλουθα βιβλία: 1. Η Αντωνία μου, μτφρ. Βούλα Δαμιανάκου, «Ίκαρος», Αθήνα χ.χ. 2. Μια χαμένη κυρία, μτφρ. Τζένη Γαβαλάκη, «Αστάρτη», Αθήνα 1991. 3. 0 γείτονας Ροζίοκι, μτφρ. Μάριαν Γεωργούδη, «Gutenberg», Αθήνα 1993. 4. 0 θανάσιμος εχθρός μου, μτφρ. Κατερίνα Σχινά, «Νεφέλη», Αθήνα 1998. Ευχαριστώ θερμά τον καλό φίλο θοδωρή Γαζώνη που πρόθυμα, για άλλη μία φο­ ρά, μου διέθεσε το ηλεκτρονικό αρχείο του βιβλιοπωλείου Ορίζοντες.

30

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

m

ΠΑΤΑΚΗ

Jean-Pierre Vernant

To

Σ

υ μ π α ν

,

ο ι

Θ

ε ο ί, ο ι

Α

ν θ ρ ω π ο ι

Ε λ λ η ν ικ έ ς ισ τ ο ρ ίε ς γ ι α τη δ η μ ιο υ ρ γ ία τ ο υ κ ό σ μ ο υ Μετάφραση: Τιτίκα Δημητρούλια Ο Jean-Pierre Vernant, ο οποίος αφιέρω σε τη ζωή του στην ελληνική μ υ ­ θολογία, μας βοηθά να αποκω δικοποιήσουμε καλύτερα το πολύπλοκο, συχνά, νόημα των μύθων. Η πρω τοτυπία του βιβλίου έγκειται στο γ ε γ ο ­ νός ότι ο Vernant λειτουργεί εν προκειμένω υπό διττή ιδιότητα, του ε π ι­ στήμονα και του αφηγητή. Στην Εισαγωγή του, ο Vernant σημειώνει ότι στο βιβλίο αυτό προσπ άθη­ σε να μεταδώ σει «άμ εσ α, απ ό πρώτο χέρι, ένα μέρος του ελληνικού σύμπαντος· ένα σύμ παν με το οποίο είμαι πολύ συνδεδεμένος και, στο ση­ μερινό μας κόσμο, θεωρώ πιο αναγκαία πα ρά ποτέ την επιβίωσή του μέσα στον καθένα μας. Μου άρεσε επίσης πο υ η κληρονομιά αυτή έφ τανε στον αναγνώ στη προφορικά, σαν τα πα ραμ ύθια της τροφού, όπω ς τα ονομ ά ­ ζει ο Πλάτωνας, με τον τρ όπο που πά ρα πολλά πρά γματα μ εταβ ιβάζο­ νται α π ό τη μια γενιά στην άλλη, εκτός του πλαισίου της επίσημης εκ ­ πα ίδευσης». Σ

Ε

Ο Λ Α

Τ Α

Β

Ι

Β

Λ

Ι

Ο

Π

Ω

Λ

Ε

Ι

Α

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

www.patakis.gr

ΒΙΒΛΙΟ ΠΩΛΕΙΟ ΠΑΤΑΚΗ: ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ 65,106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3811850

γράφει η ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

mm km

ΚΙΑΡΑΝ ΚΑΡΣΟΝ Ι Ρ Λ Α Ν Δ Ι Α (1 9 4 8 - )

Κίαραν Κόρσον είναι ποιητής -από το 1987 έχει εκδώσει επτά ποιητικές συλλογές- και μυθιστοριογράφος. Το τέταρτο και τελευταίο μυθιστόρημά του έχει τον τίτλο Shamrock Tea. 0 Κόρσον αποδίδει στα έργα του τη Βό­ ρεια Ιρλανδία και ιδιαίτερα το Μπέλφαστ με ρεαλιστικό τρόπο, μολονότι στις ι­ στορίες του πάντα υπάρχει το φανταστικό στοιχείο- μάλιστα, στο τελευταίο του μυθιστόρημα, αν μπορούμε να το αποκαλέσουμε μυθιστόρημα, το φανταστικό έχει κυρίαρχη θέση, Ένα αγόρι, ο Κόρσον, ο θείος του Σέλεστιν, ο φίλος του Μέτερλινκ, ο Πατέρας Μπράουν και ο φιλόσοφος Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν εισχω­ ρούν στα μυστικά ενός πίνακα του Γιαν Βαν Άικ, το Πορτρέτο των Αρνολφίνι. Εδώ συναντώνται θρύλοι αγίων, θαύματα, η ιστορία, η φιλοσοφία, η τέχνη, ο μύθος και η θρησκεία. Η κεντρική ιδέα του βιβλίου είναι ότι καθετί συνδέεται με καθετί άλλο. Μια μεσαιωνική άποψη για την ενότητα του κόσμου - για ό,τι ονο­ μάζουμε μαγεία. Το ερώτημα που, εντέλει, ανακύπτει είναι εάν η τέχνη μιμείται τη ζωή ή εάν η ζωή μιμείται την τέχνη. Πάντως, οι παράδοξες και λογικές αλλη­ λουχίες των σχέσεων των πραγμάτων οδηγούν τον αναγνώστη πότε μπροστά πότε πίσω, σ' έναν κόσμο φανταστικό όπου ο χρόνος και ο τόπος δεν έχουν ση-

Ο

μασία. Άλλωστε, πίσω από κάθε ιστορία κρύβεται μια άλλη, ενώ οι εκπλήξεις δε σταματούν να επανέρχονται. Και να πό­ σο απλά κλείνει το πρωτότυπο μυθιστόρημα Shamrock Tea: «0 Βίτγκενσταϊν σήκωσε τους ώμους του, και εγώ άρχισα: Ίσως μια μέρα να επιστρέφω στον κόσμο στον οποίο κάπο­ τε εισήλθα. Προς το παρόν, εύχομαι να καταγράψω κάτι απ' αυτόν, μόνο και μόνο για να μου υπενθυμίζει ποιος είμαι. Τα πρώτα πράγματα που θυμάμαι είναι τα χρώματα της ταπε­ τσαρίας της κρεβατοκάμαράς μου...». 0 Κ. Κάρσον γεννήθηκε το 1948 στο Μπέλφαστ. Τιμήθηκε με το Λογοτεχνικό Βραβείο τω ν Irish Times, το Βραβείο Τ. S. Eliot και το Yorkhire Post. Τα μυθιστορήματά του είναι: Last Night's Fun (Διασκέδαση της προηγουμένης), The Star Factory (Εργοστάσιο αστέρας), Fishing fo r Amber (Ψαρεύ­ οντας Κεχριμπάρι), καθώς και το Shamrock Tea (Τσάι ΣάμροΚ). □

33

επιμέλεια:

Η Μ Α Σ Μ Α Γ Κ Λ ΙΝ Η Σ

Iοτ ορίες της « Μα ύ ρ η ς Λίστας) Ουόλτερ Μπερνστάιν (Walter Bernstein) είναι σεναριογράφος της

° και του κινηματογράφου, ενώ αρθρογραφεί τακτικά ■τηλεόρασης Ή στο περιοδικό The New Yorker. Διδάσκει συγγραφή σεναρίου στο σ Πανεπιστήμιο Κολούμπια και ζει στη Νέα Υόρκη. Ο Μπερνστάιν έχει μακρά ιστορία στο Χόλιγουντ. Το σενάριό του για την ταινία Η βιτρίνα, στην οποία πρωταγωνιστούσε ο Γούντι Άλεν, είχε αποσηάσει μία υ­ ποψηφιότητα για Όσκαρ Σεναρίου. Η καριέρα του όμως δεν ήταν πά­ ντα γεμάτη ευχάριστες στιγμές, ειδικά κατά τη διάρκεια της δεκαε­ τίας του '50. Προσφάτως, λοιπόν, εξέδωσε ένα βιβλίο με τις αναμνή­ σεις του από εκείνη την περίοδο και τις διώξεις των επιτροπών που είχε θεσπίσει ο διαβόητος γερουσιαστής Τζόζεφ Μακάρθι. Τίτλος του βιβλίου Μέοα έξω. Απομνημονεύματα από τη Μαύρη Λίστα (Inside Out. A Memoir o f the Blacklist, «Da Capo Press», o. 500). 0 Μπερνστάιν ήταν ένας από τους πολλούς Αμερικανούς που τις δύ­ σκολες εποχές αμέσως μετά το οικονομικό Κραχ του 1929 έγινε μέ λ οςτου νεοσύστατου Αμερικανικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Η πο λιτική του ένταξη δεν τον εμπόδισε να εργαστεί ως πολεμικός αντα ποκριτής κατά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο στη Μέση Ανατολή, την Ιτα λία και τη Γιουγκοσλαβία. 0 Μπερνστάιν ήταν ο πρώτος δημοσιογρά φος που κατόρθωσε να πάρει συνέντευξη από τον αρχηγό των παρτιζάνων της Γιουγκο­ σλαβίας, τον Τίτο. Σημαντικό μέρος του βιβλίου καλύπτει τις εμπειρίες που είναι και από τις πιο συναρπαστικές σελίδες του. Κάποτε ο πόλεμος έλαβε τέλος. 0 Μπερνστάιν δεν άλλαξε τις πολιτικές του πεποιθή­ σεις, χωρίς ωστόσο να είναι σκληροπυρηνικός ή θερμόαιμος. Είχαν όμως αλλάξει οι και­ ροί: ξεκινούσε ο Ψυχρός Πόλεμος. 0 Μπερνστάιν, αλλά και άλλοι άνθρωποι των γραμ­ μάτων και των τεχνών, όπως ο Άρθουρ Μίλερ, ο Λάρι Παρκς, η Λίλιαν Χέλμαν, ο Ηλίας Καζάν, βρέθηκαν στο μάτι του κυκλώνα: κανείς δεν ήθελε να δουλεύει μαζί τους, κανείς δεν τους χαιρετούσε στο δρόμο, ούτε καν άνθρωποι που ο Μπερνστάιν είχε βοηθήσει κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ήταν η εποχή της «Μαύρης Λίστας» που τόσο έξοχα α­ ποτύπωσε η ταινία Η βιτρίνα αλλά και ο Φίλιπ Ροθ, πολύ πιο πρόσφατα όμως, στο βιβλίο του Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή («Πόλις»). Πέρα από μια γλαφυρή αφήγηση και ένα διάχυτο αίσθημα περιπέτειας (οι συναντήσεις του συγγραφέα με τον Καζάν, τον Τζέιμς Ντιν και το διάσημο φωτογράφο Ρόμπερτ Κόπ­ πα είναι τουλάχιστον αξιομνημόνευτες), το βιβλίο του Μπερνστάιν είναι και ένα χρονικό της όχι και τόσο γνωστής ιστορίας του Αμερικανικού Κομμουνιστικού Κινήματος. Όσο για την αναβίωση της εποχής, της οικονομικής ανέχειας της δεκαετίας του '30 και του αιμα­ τηρού Β' Παγκόσμιου Πολέμου μέχρι την παρανοϊκή δεκαετία του '50, είναι πράγματι εκ­ πληκτική. □

Μελέτες πάνω στον Ψ υ χ ρ ό Π ό λ ε μ ο ετά τη ν κατάρρευση τω ν κομμουνιστικών καθε­ στώτων το 1989, η μ ελέτη του Ψυχρού Πολέμου έχει αποκτήσει νέο ενδιαφέρον δεδομένου ότι τα αρχεία των χωρών του σοβιετικού μπλοκ απελευθερώ­ θηκαν. Συνεπώς, νέα στοιχεία ήρθαν στο φως αναφορι­ κά με το ρόλο που διαδραμάτισε η ΕΣΣΔ και οι «δορυφό­ ροι» της από τη λήξη του Β' Παγκόσμιου Πολέμου έως τα τέλη της δεκαετίας του '80. Ωστόσο, μέχρι να ανοίξουν τα αρχεία των πρώην σοβιε­ τικών χωρών, πολλοί αναλυτές, ορμώμενοι κυρίως από την ολέθρια ανάμειξη της Αμερικής στο Βιετνάμ, θεώ ­ ρησαν ότι ο κύριος υπεύθυνος για το ψυχροπολεμικό κλίμα που ακολούθησε το 1945 ήταν η Δύση και κυρίως οι ΗΠΑ. Σήμερα όμως, η μελέτη των αρχείων αυτών έ ­ χει αποδείξει πλέον ότι το μερίδιο ευθύνης βαρύνει εξί­ σου και τις δύο πλευρές. Αυτά και άλλα πολλά αναλύο­ νται στο συλλογικό τόμο Ιστορία του Ψυχρού Πολέμου (Cold War History), του πρώτου τεύχους ενός ετήσιου περιοδικού που περιλαμβάνει μ ελέτες και άρθρα πάνω στο συ­ γκεκριμένο θέμα (εκδόσεις «Frank Cass», διεύθυνση: 900 Eastern Avenue Ilford, Essex IC2 7HH). Γίνεται λοιπόν φανερό ότι έχουμε μπει πια σε νέα φάση διερεύνησης τω ν διεθνών σχέσεων και της παγκόσμιας ιστορίας του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Τα γεγο­ νότα πολλά και τα ζητήματα που προκύπτουν ακόμα περισσότερα: ο λυσσαλέος α­ νταγωνισμός στον πυρηνικό εξοπλισμό, οι κρίσεις στο Βερολίνο το 1949, το 1953 και κυρίως το 1961, η εκτέλεση του ζεύγους Ρόζενμπεργκ στην Αμερική, όπως επίσης ο μακαρθισμός και το «κυνήγι των μαγισσών», ο θάνατος του Στάλιν το 1953 και η μετα­ στροφή της σοβιετικής γραμμής μετά το 1956 και το φημισμένο κρυφό συνέδριο στο οποίο πρωτοστάτησε ο Κρούτσεφ, κυρίως όμως ο πόλεμος στην Κορέα (1950-1953) και η κρίση στην Κούβα (1962), τα δύο θερμά επεισόδια της περιόδου, ο πόλεμος στο Βιετνάμ και αργότερα η ρίψη του νοτιοκορεατικού τζάμπο από τους Σοβιετικούς, η σκληρή στάση των Ρέιγκαν - θότσερ και η αντίστοιχα άκαμπτη στάση των γηραλέων Γκρομίκο και Αντρόηοφ και πολλά ακόμα γεγονότα μείζονος ή ελάσσονος σημασίας, που όλα όμως σχηματίζουν το παζλ που λέγεται «Ψυχρός Πόλεμος». Οι μελέτες στο συγκεκριμένο τόμο φιλοδοξούν να εξαντλήσουν το θέμα τους, να διεισδύσουν στην καρδιά των προβλημάτων, να δώσουν απαντήσεις και να θέσουν νέα ερωτήματα. Στον αναγνώστη μένει, εκτός από το αυστηρώς ιστορικό και επιστημονικό ενδιαφέρον, και αίσθημα νοσταλγίας για μια ολόκληρη εποχή ηου έχει περάσει ανεπι­ στρεπτί. □

Μ

Ρίτοαρντ Νίξον, αηιπρόιίρος των ΗΠΑ

(1953-1961)

35

100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΥ Φέτος τό Υ π ουργείο Πολιτισμού κήρυξε τό 2 0 0 1 ’Έ τ ο ς Ε μ π ειρικ ού. Στο πλαίσιο αυτό ξεκίνησε μια σειρά τιμητικών εκδηλώσεων για τα εκατόχρονα από τη γέννηση τού ποιητή : συνέδρια, ελληνικές καί ξένες εκδόσεις, εκθέσεις, αφιε­ ρώματα

σέ περιοδικά καί εφημερίδες, δημιουργία μεγάλου

κόμβου στο

Διαδίκτυο, εκδηλώσεις σέ διάφορες πόλεις τής Ε λ λ ά δ α ς καί τού έξωτερικοϋ. Οί Ε κ δόσ εις ’Ά γρ α προγραμματίζουν σειρά εκδόσεων μέ κείμενα τού Άνδρέα Εμ πειρικού καί μελέτες γιά τό έργο του.

Υ Ψ ΙΚ Α Μ ΙΝ Ο Σ ΑΝΔΡΕΑ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΥ

ΑΝΔΡΕΑΣΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ ΖΕΜΦΥΡΑ ΤΟΜΥΣΤΙΚΟΝΤΗΣ ΠΑΣΙΦΑΗΣ

-Ή

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΑΓΡΑ

Φωκιανοϋ 7 - Στάδιο, 116 35 ’Αθήνα, Τηλ. 7011.461 - FAX 7 0 1 8 .6 4 9

http://www.agra.gr — e-mail:info@agra.gr

100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΥ ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΤΩΣΪΣ ΙΔΕΟΨΥΧΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΗΣ ΝΕΥΡΩΣΕΩΣ ΜΕ ΠΡΟΩΡΕΣ ΕΚΣΠΕΡΜΑΤΩΣΕΙΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΑ Κ ΕΙΜ ΕΝΑ

§

ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ Τ Α Ξ ΙΔ Ι Σ Τ Η Ρ Ω Σ Σ ΙΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΚΛΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Το ήμερολόγιο καί οί φωτογραφίες τοϋ Α. ’Εμπειρικού άπό το ταξίδι του στή Ρωσσία — ΕΣΣΔ, μέ τον Γ. Θεοτοκά καί τον 0 . Έ λύ τη , τον Δεκέμβριο του 1962.

Γ ιά πρώτη φορά συγκεντρώνονται, μεταφράζονται καί έκδίδονται τά ψυχαναλυτικά κείμενα τοΰ Α .Ε ., που υπήρξε έ πρώτος "Ελληνας ψυχανα­ λυτής.

Α ν δ ρ ε α ς Ε μ π ε ιρ ικ ό ς

Α ν δ ρ ε α ς Ε μ π ε ιρ ικ ό ς

Π Ρ Ο ΪΣ Τ Ο Ρ ΙΑ

Ο

Ή

Φ Ω ΤΟ Φ ΡΑ Κ ΤΗ Σ

Κ ΑΤΑΓΩ ΓΗ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΥΚΩΜΑ

'Ετοιμάζεται

'Ε τοιμάζεται

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Τά ποιήματα και πεζά πρό τή ς Ύφικαμίνου καί τής Ένδοχώρας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Λεύκωμα p i τις σπουδαίες φωτογραφίες πού τραβούσε συστηματικά b Α.Ε.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΑΓΡΑ

Φωκιανοΰ 7 - Στάδιο, 116 35 Αθήνα, Τηλ. 7011.461 - FAX 7 0 1 8 .6 4 9

http://www.agra.gr — e-mail:info@agra.gr

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

τ α Μ )λ ία του μήνα ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Κριτικές:

ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΑΜΠΟΥΣΗΣ Η γλυκιά Μπονόρα 40 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΣΕΤΙΔΗΣ Τροπικός του Δέοντος 44 ΜΑΚΗΣ ΠΑΝΟΡΙΟΣ Το καράβι στο Βουνό 48 Παρουσιάοεις: ΓΙΑΝΝΗΣ ΗΑ. ΕΜΙΡΗΣ Κάψε την άλλη!.........................51 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΕΡΑΜΕΥΣ Βρώμικη πόλη......................... 52

Γ

-

Κριτική: MARTIN HEIDEGGER Επιστολή για τον

ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ Ιστορική ανθολογία ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΕΡΒΟΣ Το παιδομάζωμα

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Κριτική: ΡΟΥΘ ΡΕΝΤΕΛ To δέντρο με τα χέρια ........................ 53 Παρουοίοοη: ΖΟΖΕ ΚΑΡΔΟΖΟ ΠΙΡΕΣ De profundis. Αργό βαλς....... 55

DAVID McCRONE Η κοινωνιολογία τβ Οι αυριανοί μας πρόγονοι

1 nommj ΜΕΛΠΩ ΑΞΙΩΤΗ Π

Κ *'^

^Μ Ε Λ Ε Τ Η ^;^; ^

£ \

ΜΑΡΙΑ Μ. ΜΕΝΔΡΙΝΟΥ Η εκλογική πολιτική στο ελληνικό πολιτικό σύστημα: Εσωτερικές κι Ευρωπαϊκές παράμετροι, 1974-2000 ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΗΛΙΑΣ ΠΟΥΡΗΣ Η ποιητική του Ν. Γ. Πεντζίκη........ 60

[ξ ' '

<3

Πορουοίαοη: JOHN Ρ. HOTTER Ηγέτης στις αλλαγές

Παρουσίαση: ΧΡΗΣΤΟΥ X. ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ Οι αγραυλούντες Νυχτερινή περιπέτεια............................................... 64

1

.............. 73

αομμο

ΑΥΤΟΒΙΟ

Πορουοίαοη: ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ Οδύνη ΑυτοΒιογραφικό χρονικό

Μ

Η Β Μ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Μ

Παρουοίοοη: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ Τα παιδιά και η ιστορία Ιστορική οκέψη, γνώση και ερμηνεία

.............. Ζ4

1

Η

ΕΦΗΒΙΚΑ-ΠΑΙΔΙΚΑ

Παρουσιάσεκ: .............. Ζ4 ΣΙΛΙΑ ΡΙΣ Η μικρή μάγισσα ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ Ο Σιμιγδαλένιος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ανιπμεοαοτο μύο0 και το Ριίω|JQ του ΠΕΡΙΚΛΗ ΣΦΥΡΙΔΗ ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΑΜΠΟΥΣΗΣ

Η γλυκιά Μπονόρα Αθήνα, Κέδρος, 2000 Σελ.280 Βασίλης Τσιαμηούσης από την πρώτη του εμ ­ φάνιση στα γράμματα το 1988 με τη συλλογή διηγημάτων Η βέσπα κι άλλα επαρχιακά διη­ γήματα μέχρι το πρόσφατο βιβλίο το υ Η γήυκιά Μπονόρα (διηγήματα) -μεσολάβησε το μυθιστόρη­ μα Εκτός έδρας (1995) και τα διηγήματα Χερουβικά στα κεραμίδια (1996)- αντλεί τα θέματά του από τη ζωή μιας επαρχιακής πόλης του ελληνικού βορ­ ρά - τη Δράμα, όπου γεννήθηκε το 1953, ζει και εργάζεται. Υπάρχει μια διαδοχική εξακτίνωση των θεματικών επιλογών του από τα κοινωνικά δεδο­ μένα της περιοχής (όπου η συμπάθειά του σ τρέ­ φεται στους ανήμπορους, τους ανάπηρους, τους στερημένους οικονομικά ή ερωτικά, τους χτυπημέ­ νους από τη μοίρα, έτσι ώστε να παρουσιάζεται η

0

0 Β. Τοιαμπούοης είναι γεπημένος αφηγητής. Κυρίως όμως είναι άριοτος χειριστής του \αϊκού \όγου ζωή τη ς επαρχίας ως το περιθώριο τη ς εθνικής μας ανθρωπογεωγραφίας) προς την απώτερη και πρόσφατη ιστορία του τόπου (Κατοχή, Εμφύλιος,

40

Χούντα) αλλά κυρίως προς τα σύγχρονα κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα που προέκυψαν μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων στις γειτονικές χώρες του βορρά. Στα έντεκα διηγήμα­ τα του πρόσφατου βιβλίου του η δράση δεν περιο­ ρίζεται στη Δράμα, που υπάρχει μόνο ως φόντο σε κάποια απ' αυτά χωρίς να κατονομάζεται, αλλά υ­ περβαίνει τα σύνορα της επικράτειας και εστιάζε­ ται οε κοινωνικά δράματα που συμβαίνουν στη Βουλγαρία και στα Σκόπια (αναφέρεται στο τέλος της ζωής κάποιων Ελλήνων πολιτικών προσφύγων του Εμφυλίου), για να καταλήξει οε επεισόδια που έζησε ο αφηγητής στην πρώην Ανατολική Γερμα­

νία και στο Βερολίνο. Γενικά τα σύγχρονα κοινωνι­ κά προβλήματα που περνάει ο Τσιαμπούσης στη λογοτεχνία με το τελευ τα ίο βιβλίο του δεν αφο­ ρούν μόνο την ελληνική επαρχία αλλά ολόκληρη την κοινωνία. Δύο διαζευγμένοι σύζυγοι ζουν για λίγο πάλι μαζί διότι η κόρη το υ ς νοσηλεύεται σε μονάδα εντατικής θεραπείας. Την ημέρα που πε­ θαίνει το παιδί τους, κάτω από το βάρος του κοι­ νού πόνου, σμίγουν και ως αντρόγυνο για μία και τελευταία φορά και ύστερα χωρίζουν ακολουθώ­ ντας ο καθένας το μοναχικό του δρόμο, στο πολύ ωραίο διήγημα «Το κλουβί». 0 ξεπεσμός ενός διά­ σημου μουσικού, Έλληνα πολιτικού πρόσφυγα στη Βουλγαρία, με τη ν κοινωνική ανατροπή που επ έ­ φ ερε η αλλαγή του καθεστώτος στη γειτονική αυ-

0 συγγραφέας ακολουθεί το ρεύμα της νεορεαλιοτικής πρόζας που καλλιεργούν οι πεζογράφοι του κύκλου της «Διαγώνιου» τή χώρα, στο διήγημα «0 μαέστρος». Η νοσταλγία μέχρι θανάτου ενός άλλου πολιτικού πρόσφυγα που ζει στη νέα πλέον δημοκρατία τω ν Σκοπιών, στο διήγημα «0 Σάντσο». Εδώ μάλιστα ο Τσιαμπούσης εισάγει και το στοιχείο της ζωοφιλίας ως αντί­ δοτο της μοναξιάς και του αισθήματος του επικεί­ μενου θανάτου από καρκίνο. Κι αυτό το διήγημα είναι από τα καλύτερα του βιβλίου. Ως θέμα του επ έλεξε και τη νόσο του «Αλτσχάιμερ» -στο ομότιτ­ λο διήγημα, όπου μάλιστα ο άρρωστος, που χάθη­ κε και τον ψάχνουν, υπήρξε και γιατρός- για να κα­ ταθέσει τον προβληματισμό του αν πρέπει ή αξίζει να ζει κανείς όταν έχει καταντήσει βιολογικό ρά­ κος. 0 ξεπεσμός πάλι μιας αυταρχικής και εγω κε­ ντρικής πιανίστριας γίνεται θέμα στο διήγημα «Πι­ κρές μελιτζάνες». Το ζήτημα της πολιτικής προέ­ λευσης στη γενιά μετά τον Εμφύλιο, αλλά και της ηθικής στάσης του ατόμου ως στοιχείου της προ­ σωπικής του αξιοπρέπειας εξετάζεται στο διήγημα «0 βιβλιοθηκάριος». Η χαρτοπαιξία επανεμφανίζε­ ται στο διήγημα «Η γλυκιά Μπονόρα», παράλληλα με το πάθος του λεσβιακού έρωτα. Δύο άλλα διη­

γήματα, «Οι ψείρες» και «Το κτήμα», έχουν να κά­ νουν με σύγχρονα ερωτικά ήθη. Με αφορμή τον τραγικό θάνατο ενός κοριτσιού σ' ένα εγκαταλειμ­ μένο επαγγελματικό ψυγείο που συμμάζεψε ένας παλιατζής, ο Τσιαμπούοης στο διήγημα «Το ψυγεί­ ο» μάς εξιστορεί τις συνθήκες διαβίωσης σε φ τω ­ χογειτονιά της Δράμας τα πρώτα χρόνια μετά τον Εμφύλιο. Το βιβλίο κλείνει με το διήγημα «Berlin», όπου μας αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο μια επει­ σοδιακή ολιγοήμερη παραμονή του στο Βερολίνο, όπου μαζί με κάποιους συναδέλφους του συμμε­ τείχε σ' ένα πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χωρίς συγκεκριμένο επιστημονικό σκοπό, εκτός α­ πό την ανάγκη να φαγωθούν τα κονδύλια του κοι­ νοτικού αυτού προγράμματος, κάτι που χαρακτηρί­ ζει την ελληνική πολιτική νοοτροπία και πράξη. Κάποια σχόλια που αφορούν στην πεζογραφία του Τσιαμπούση και ειδικότερα το τελευταίο του βιβλίο κρίνονται απαραίτητα: 1 .0 Τσιαμπούσης είναι βιωματικός πεζογράφος μέχρι και αυτοβιογραφικός. Δε δημιουργεί, δη ­ λαδή, ένα φανταστικό κόσμο αλλά αναπαρασταίνει αυτόν μέσα στον οποίο ζει. Αναπαρά­ σταση όμως δε σημαίνει απλή καταγραφή. Απα­ ραίτητη είναι η μυθοπλασία, η σύνθεση και η α­ φαίρεση. Η καθημερινή καταγραφή της πραγμα­ τικότητας ανήκει, ως γνωστόν, στη δημοσιογρα­ φία, που δεν είναι, βέβαια, λογοτεχνία. 0 βιωμα­ τικός συγγραφέας πρέπει να ισορροπεί ανάμεσα στο βίωμα και το μύθο. Όταν χάνεται η ισορρο­ πία και η πλάστιγγα γέρνει προς τη μία ή την άλ­ λη πλευρά, τό τε το αποτέλεσμα χωλαίνει. Αν γέρνει προς την πραγματικότητα, δεν έχει το α­ νάλογο βάθος. Αν πέφτει πολύς ο μύθος, μπο­ ρεί να μην πείθει. Για παράδειγμα, στο διήγημα «Η γλυκιά Μπονόρα» -που έδωσε και το φανταζί τίτλο στο βιβλίο- το μυθοπλαστικό στοιχείο υ ­ περτερεί και φαίνεται φτιαχτό, γι' αυτό, παρόλο που το διήγημα διαβάζεται ευχάριστα, δεν πεί­ θει. Ενώ στο «Αλτσχάιμερ», παρόλο που κι εδώ η φαντασία δείχνει να έχει το πάνω χέρι, το α­ ποτέλεσμα είναι πολύ καλό, γιατί ο Τσιαμπούσης πέτυχε τη χρυσή τομή. Και για να μην υπάρ­ ξει παρεξήγηση, δεν ενδιαφέρει αν το επεισόδιο που αφηγείται ο συγγραφέας υπήρξε αληθινό ή όχι, αλλά η αληθοφάνεια την οποία εκπέμπει. Κάτω, λοιπόν, από αυτό το πρίσμα, απορεί κα­ νείς γιατί ο Τσιαμπούσης επ έλ εξε να βάλει ως πρώτο το πιο αδύνατο ίσως διήγημα της συλλο­ γής, τις «Ψείρες», όπου οι ήρωές του πάνε κι έρ­

41

χονται σ' ένα νευρω τικό και ανόη το ερω τικό σούρτα φέρτα. 2 .0 Τσιαμπούσης διαθέτει ψυχογραφική ικανότη­ τα. Οι χαρακτήρες, έτσι όπως μας τους παρου­ σιάζει στα διηγήματά του, πείθουν ότι είναι γνή­ σιοι, παρόλο που πολλοί είναι τύποι περιθωρια­ κοί, και οι πράξεις τους συνάδουν με τον ιδιαίτε­ ρο ψυχισμό τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ξεπεσμένη πιανίστρια στο διήγημα «Πικρές μελι­ τζάνες». 3 .0 Τσιαμπούσης είναι γεννημένος αφηγητής. Κυ­ ρίως όμως είναι όριστος χειριστής του λαϊκού λόγου. Τα διηγήματά του κερδίζουν -κάποια γί­ νονται συναρπαστικά- με τα διαλογικά τους μέ­ ρη. Και ξέρει πώς να περνάει σκέψεις, προβλη­ ματισμούς και κρίσεις δικές του μέσα στις κου­ βέντες τω ν ηρώων του, παρακάμπτοντας τον κίνδυνο να εξολισθήσει το διήγημα προς τη φι­ λοσοφία ή την κοινοτοπία. Χαρακτηριστική η πα­ ράγραφος από το διήγημα «Ο Σάντσο» που ανα­

φέρεται στον Έλληνα πολιτικό πρόσφυγα που ζει εξόριστος στα Σκόπια: «Αυτός έχει στο πλάι του το ραδιόφω νο και, ότα ν δεν κοιμάται απ' την επήρεια των φαρμάκων, ακούει το δεύτερο πρόγραμμα της Ελλάδας. Κάπου κάπου τα μάτια του δακρύζουν κι ά λλες φορές, ακούγοντας τις ειδήσεις, φτύνει από σιχασιά. Προχτές μετέδι­ ναν μια συζήτηση για την Εθνική Αντίσταση -πού τη θυμήθηκαν τέτοια εποχή!- κι αυτόν τον έπιασαν τα κλάματα. 'Π ροδότες', είπε, 'χαλάσαμε εμείς τη ζωή μας κι εσείς μαλώνετε για το ποιος πέτυχε την Εθνική Συμφιλίωση'. Στο τέλος ένας υπουργός τραγούδησε αντάρτικα τραγούδια κι αυτός, για να μην τον ακούει, τράβηξε το ραδιό­ φωνο και το έριξε στο πάτωμα». 4. Άλλο χαρακτηριστικό στοιχείο της πεζογραφίας του Τσιαμπούση, από το πρώτο κιόλας βιβλίο του, είναι το χιούμορ. Χιούμορ συναντάμε, άλ­ λοτε περισσότερο κι άλλοτε λιγότερο, σ' όλους τους βιωματικούς συγγραφείς της θεσσαλονί-

0 Βασίλης Τσιαμπούσης

.

i

Η πρότααη ορφανή, στοιχισμένη ατο αριστερό περιθώριο του κορπιούτερ, τρεις μέρες οτοίχειωοε να περιμένει. Οι καφέδες έπιαοαν διψήφιο νούμερο, μα δεν κατεβάζουν ιδέες. Το στερεοφωνικό στο διπλανό δωμάτιο δε λογαριάζει την αγωνία του συγγραφέα που δεν

W

.

έχει έμπνευση. Κάποια στιγμή, επιτέλους, τα δάχτυλα χαϊδεύουν το πλήκτρα και στην y / '

^ Η Η

°ϋ°νη σχηματίζεται ένας μαρμάρινος καρπός, που το κουκούτσι του ίσως να είναι το ποθούμενο διήγημα. Και αρχίζουν τα σκαλίαματα και η μικρογλυπτική, και τα τριψίματα

και τα οτιλβώματα-και να πετιούνται στον αέρα οι απόστροφοι και τα κόμματα, να σου I βγάλουν το μ άτι- μέχρι να αποκαλυφθεί άθικτο το κρυμμένο κείμενο. Το κείμενο που εντέλει θα καταλήξει σ'ένα βιβλίο ή στο καλάθι των αχρήστων. Τα πιο πολλά διηγήματα της Γλυκιάς Μπονόρας γεννήθηκαν ύστερα από επώδυνο τοκετό. «0 Σάντσο» και ο ι«Πικρές μελιτζά­ /

"

y ^ H r ν

νες» με παίδεψαν μήνες, αλλά «Το κλουβί» και το «Berlin» ολοκληρώθηκαν σε δύο μόνο μέρες. «Οι ψείρες» γράφτηκαν οαν ένα αστείο, οι επιπτώσεις τους όμως κρατούν ακόμη - η φαεινή ιδέα του Οίκου να μπει το διήγημα σημαιοφόρος έδωσε λαβή για ποικίλα σχόλια. Πέντε από τα διηγήματα ήταν παραγγελίες για εφημερίδες και περιοδικά' οε ένα, όταν το παρέδωαα, μου ζήτησαν να κάψω διακόσιες λέξεις. Οι συγγραφείς είναι ύποπτοι γενικώς, και άχι μόνο για ενδοτικότητα και συναλλαγή. Έτσι κι αλλιώς, όμως, οι αναγνώστες τούς ξεβρακώνουν, τους τρυπούν τη μύτη, τους ανοίγουν το στόμα κι εξετάζουν τα δόντια τους, τους κάνουν ανάλυση αίμα­ τος να μάθουν την ομάδα και το ρέζους τους, τους βασανίζουν για να ομολογήαουν... Στην περίπτωση της Γλυκιάς Μπονόρας τα κείμενα είναι γυάλινα. Και η'Αντα,ο Βασίλης, η Τοσούλα, ο μαέστρος Γρηγοριάδης, ο Σάντσο, ο γιατρός, η κοντέοα, η γλυκιά Μπονάρα, ο Χρίστος, η Μαρίνα κι η Νατάοα, ο Γιάννης κι η Ατλάζω, ο Παναγιώτης, ο

42

Τηλέμαχος κι ο Στράτος... είααατε εοείς. Η μεγαλύτερη ενοχή μου, που σας διάλεξα ως ήρωές μου. Και το μοναδικό μου άλλο­ θι; Ότι η αλήθεια της λογοτεχνίας δε μοιάζει με την αλήθεια της ζωής... (Τη μοναδική ιστορία του βιβλίου που την έζηαα προσωπικά δεν την πίστεψε κανένας.)

κης. Στον Τσιαμπούση όμω ς α υτό το χιούμορ μετατρέπ εται α ρκετές φορές σε ειρωνεία, σε σαρκασμό και σε παρωδία. Κι είναι ο αυτοσαρ­ κασμός του συγγραφέα που παρωδεί ακόμα και την προσωπική ζωή του αφηγητή, που μας κερ­ δίζει στο διήγημα «Berlin», παρ' όλα τα απίθανα που εξιστορούνται. 5. Ποιες επιρροές αφομοίω σε ο Τσιαμπούσης; Αν πρέπει κόπου να τον κατατάξουμε, πού πρέπει; Με ποιους ά λλους συνομήλικούς του συγγρα­ φείς συγγενεύει; Νομίζω ότι ακολουθεί το ρεύμα της νεορεαλιστικής πρόζας που καλλιέργησαν οι πεζογράφοι του κύκλου της «Διαγώνιου»; Ιωάννου. Καζαντζής, Σφυρίδας - λιγότερο ο Παπαδημητρίου. Με τρία κύρια κοινά στοιχεία: τη βιωματικότητα, το χιούμορ και τη μικρή ή μέτρια σε έ ­ κταση αφηγηματική φόρμα, θα έλεγα ότι συγγε­ νεύει με τους συνομήλικους του: Καλούτσα, Βογιατζόγλου, Σκαμπαρδώνη και με τον Κουτσούκο (μόνο ως προς το βιβλίο του Μακάρι να νικούσαν οι κόκκινοι). Καθώς ο χώρος στον οποίο εξελίσ­ σεται η πλοκή των διηγημάτων του επεκτείνεται από τη συγκεκριμένη επαρχιακή πόλη -τη Δρά­ μα- προς τις γύρω βαλκανικές χώρες, τη Βουλ­ γαρία και τη Δημοκρατία τω ν Σκοπίων, και με το τελευτα ίο διήγημα του βιβλίου καταλήγει στην πρώην Ανατολική Γερμανία και στο Βερολίνο, η διαδρομή αυτή θυμίζει το μυθιστόρημα 0 συν­ δυασμός, ενός άλλου Βορειοελλαδίτη πεζογράφου, του Σάκη Τότλη από την Έδεσσα, που έγινε μάλιστα και πετυχημένη κινηματογραφική ταινία με το χαρακτηριστικό τίτλο «Βαλκανιζατέρ». 6. Ελλοχεύει στον Τσιαμπούση, που ως βιωματικός συγγραφέας αντλεί το υλικό του από την ίδια ε ­ μπειρική μήτρα, ο κίνδυνος της επανάληψης; Με αφορμή το βιβλίο του το θέμα τίθεται για συζή­ τηση. Προσωπικά πιστεύω ότι στον αιώνα που μόλις πέρασε δοκιμάστηκαν τα πάντα. Πρωτο­ πορίες που εντυπώσιασαν και ξεχάστηκαν μέσα σε λίγα χρόνια. Δεν είναι, κατά την άποψή μου, καθόλου κακό, ούτε λίγο, ο συγγραφέας να αξιοποιεί και να κατα θ έτει στη λογοτεχνία τις προσωπικές του εμπειρίες, που ο τρόπος με τον οποίο τις αξιοποιεί και τις καταθέτει εκφράζει εν πολλοίς και τον ψυχικό του κόσμο. Αλλά και την εποχή και τα κοινωνικά και ιστορικά γεγονότα της κάθε εποχής. Αρκεί να 'ναι καλογραμμένα για να α ντέξουν στο χρόνο. Αυτό κάνει ο Τσιαμπούσης με τη μέχρι σήμερα δουλειά το υ και πιστεύω ότι κερδίζει το στοίχημα. □

Ε κ δ ό σ ε ις Π ο ιό τ η τ α ς DENIS RICHARDS Ιστορικός

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ And τη γαλλική επανάσταση ως το τέλος του 20ου αιώνα Μ ε ειδικό Π α ρ ά ρ τ η μ α γ ια τ η ν Ε λ λ η ν ικ ή Ισ το ρ ία

Μ ετά φ ρ α σ η Φ. Κ. ΒΩΡΟΣ Δεμένο με 788 σελίδες, 71 εικόνες εκτός κειμένου και 23 χάρτες

Ε

Κ Δ Ο Σ Ε I Σ

ΠΑΠΑΑΗΜΑ Π ρ ο σ φ ο ρ ά σ το ν Π ο λιτισ μ ό Ιπ π οκ ρ ά τους 8 Α θ ή να Τ η λ.: 3 6 .2 7 .3 1 8

Ο ρεαλισμός οτην καλύτερη του μορφή του Γ. Δ. ΠΑΓΑΝΟΥ δ η μ η τ ρ η ς π ετσετ ίδ η ς

4

Τροπικός του Δέοντος Αθήνα, Νιφίλη, 2001 Σελ. 144

Δημιίτρης Πετσετίδης (γενν. 1940) είναι καθιε­ ρωμένος πεζογράφος με τέσσερις συλλογές διηγημάτων από το 1986 έως το 19981. Ως βιω­ ματικό συγγραφέα, προικισμένο με το φυσικό χάρισμα του αφηγητή, θα μπορούσαμε να τον κατατάξουμε στους μεταπολεμικούς πεζογράφους της μνήμης. Η θεματογραφία και η συγγραφική του μέθοδος παρα­ πέμπουν στο ρεαλισμό. Η τέχνη του θεμελιώνεται στη γνώση των πραγμάτων. Το νέο του βιβλίο, ο Τροπικός του Λέοντος, αποκαλύ­ πτει μια εντελώ ς άγνωστη συγγραφική ταυτότητα. Μόνο το βαθύτερο πνεύμα του βιβλίου υποδηλώνει τις γνωστές συγγραφικές προθέσεις και ευαισθησίες που παρατηρούνται στα διηγήματά του. 0 συγγραφέ­ ας, «παίζων άμα και σπουδάζων», κατασκευάζει έναν 0 Δ. Πετσετίδης, πεζογράφος που πατάει γερά στην παράδοση της καλύτερης ρεαλιστικής μας διηγηματογραφίας, με τον Τροπικό του Λέοντος αποδεικνύει με τρόπο πολύ πειστικό ότι δε μένει στατικός στα μέ­ χρι τώρα επιτεύγματά του, αλλά μπορεί να ανανεώ­ νεται και να αναζητεί νέες μορφές έκφρασης. Στο σημείο αυτό είναι αναγκαίες δύο παρεκβάσεις: η πρώτη σχετίζεται με τον Γουόλτερ Μίτι και το δημι­ ουργό του και η δεύτερη με την έννοια της φαντα­ ήρωα-καρικατούρα που αφηγείται με τη μορφή απο­ σίωσης. 0 Γουόλτερ Μίτι είναι ο ήρωας του διηγήμα­ μνημονευμάτων τα ανεξάντλητα κατορθώματά του. τος «Η κρυφή ζωή του Γουόλτερ Μίτι» (1942) του Αυτοσυστήνεται από την α ρχή :«Είμαι ο Λέων Ίδας Αμερικανού συγγραφέα Τζέιμς θέρμπερ (1894-1961) Μπονασπάρτπς, ετεροθαλής αδερφός του Γουόλτερ (James Grover Thurber). Το διήγημά του, πολύ δημο­ Μίτι!» Με τα λόγια αυτά προειδοποιείται ο αναγνώ­ φιλές -όχι μόνο στην Αμερική-, μεταφράστηκε στα στης για το είδος του βιβλίου που κρατάει στα χέρια ελληνικό και συμπεριλήφθηκε σε ανθολογίες αμερι­ του: μια σάτιρα πολλαπλών στόχων που δομείται με κανικού διηγήματος'. 0 Γουόλτερ Μίτι είναι ένας ανπλήθος φαντασιώσεων. θρωπάκος περασμένης ηλικίας που ξεχνά και κατα­

Ο

0 Δ. Πετσετίδης πατάει γερά οτην παράδοση της καλύτερης ρεαλιστικής ρας πεζογραφίας

44

πιέζεται από την αυταρχική γυναίκα του. Για να ξεφύγει από τον ασφυκτικό κλοιό της πραγματικότητας, καταφεύγει στο χώρο των φαντασιώσεων, όπου με­ ταμορφώνεται σε περήφανο και αγέρωχο ήρωα. Για τον θέρμπερ πρέπει να προσθέσω ότι εργάστηκε ως δημοσιογράφος στην εφημερίδα New Yorker, ό­ που δημοσίευσε το περιώνυμο διήγημά του, και ότι εικονογραφούσε με γελοιογραφίες τα κείμενό του, με τα οποία ασκούσε κριτική στη νοοτροπία και στα ήθη της εποχής του. Έχει κάτι κοινό με τον Έλληνα συγ­ γραφέα που εργάστηκε επίσης ως γελοιογράφος σε εφημερίδες3. Ανάμεσα στα δύο κείμενα παρατηρούνται ουσιαστικές διαφορές, καίτοι οι αρμοί των μύθων τους φαίνονται συγγενικοί Οι φαντασιώσεις του Γουόλτερ Μία δεν εξωτερικεύονται, αλλά συνιστούν την κρυφή ζωή του, ενώ του Λέων Ίδα Μπονασπάρτη διατυμπανίζονται α­ πό τον ίδιο ως κατορθώματά του. Η διαφορετική καταγωγή και κουλτούρα του Έλληνα συγγραφέα καθορίζει και το είδος της σάτιρας. Ο ήρωάς του αντιδρά σύμφωνα με τα δικά του φυλετικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά. Ο Τροπικός του Λέοντος ανήκει στο είδος της παρω­ δίας, δηλαδή στην κωμική απομίμηση του ύφους ή

των τρόπων κάποιου συγγραφέα -συνήθως με χτυ­ πητή ιδιοτυπία- ή οποιουδήποτε άλλου πράγματος με σκοπό τη διακωμώδηση. Ο παρωδός δε διασκεδά­ ζει μόνο εις βάρος άλλου, αλλά ασκεί και ένα είδος λογοτεχνικής κριτικής. Οι παρωδίες του Πετσετίδη εί­ ναι πολλές και δεν περιορίζονται αποκλειστικά στη λογοτεχνία4. Επεκτείνονται στον κινηματογράφο, στη λογοτεχνική κριτική, στην πολιτική, στα σύγχρονα γε­ γονότα, σε συμπεριφορές και νοοτροπίες, με διάθεση σατιρική. Ο Λέων έχει πολλές ομοιότητες με τον ετεροθαλή α­ δερφό του. Οι γυναίκες τους επίσης έχουν κοινά χα­ ρακτηριστικά. Υπάρχουν πολλές αναφορές στον Γου­ όλτερ Μίτι. Μια λανθάνουσα αντιπαράθεση ανάμεσα στους δύο τύπους στοχεύει στο να τονίσει τις διαφο­ ρές: *Φυσικά ποτέ δε ζήλεψα τον Μίτι, τον αγαπούσα και τον θαύμαζα και πάντα τον θαυμάζω, αλλά δεν τον ζήλεψα ποτέ. Μερικές ευφυείς σκέψεις και πράξεις του τις είχα ως υπόδειγμα, αλλά κάμποσες φορές κι εγώ σε ανάλογες περιπτώσεις φέρθηκα με εξίσου α­ ξιοσημείωτους και, όπως κατάλαβα, εντυπωσιακούς για τον πολύ κόσμο τρόπους5» (σ. 13).

0 Δημήτρης Πετσετίδης γράφει για το βιβλίο του Τοοπικότ του Λεοντο Είμαι eναηίον της τακτικής του να μιλάει ο συγγραφέας για το βιβλίο του. Πώς το Εγρα­ ψε, γιατί το έγραψε, που το έγραψε, με τι το έγραψε -μολύβι, ατιλό διάρκειας, στιλό μελάνης, γραφομηχανή, υπολογιατή PC ή laptop-, επί πόσο διάστημα το αυνέγραφε. Ποιες είναι οι απόψεις του επί του θέματος, τι ήθελε να πει εδώ και τι εκεί, ποια είναι τα πρότυπά του, πώς και από ποιους επηρεάστηκε, κατά ποιο ποσοστά συμβαδίζει με τις αντιλήψεις αυτές ή με τις ιδέες τις αλΑες. Τέτοιες ενέργειες δίνουν λαβή για παρερμηνείες, για παρεξηγήσεις, για παραναγνώοεις, δρουν αποπροσανατολιστικά ή πειθαναγκάζουν τον αναγνώστη ή, ακόμη, γίνονται πρόξε­ νοι αυθαίρετων τοποθετήσεων εν οχέσει με τις προθέσεις του συγγραφέα - και να! ιδού μια αφορμή να βρεθεί κάποιος νεόκοπος κριτικός για να αποδείξει την αναηιατοιχία προθέσεων και κειμένου. Εξάλλου στο προκείμενο βιβλίο ποιος είναι ο πραγματικός συγγραφέας; 0, στη φωτογραφία, εικονιζάμενος -πάντοτε είχα την αίοθηοη ότι οι φωτογραφίες μου, άχι μόνο αυτές, αλλά ακόμη και οι καθρέφτες εξεικόνιζαν κάποιον άλλο και όχι τον εαυτό μου- ή ο Λέων Ίδας Μπονααπάρτης; Από τη δεκαετία του ‘60 nou μου κατέβηκε η ιδέα να γράψω αυτό το βιβλίο μέχρι σήμερα, οτην ανατολή της νέας χιλιετίας, που ήδη κυκλοφορεί τυπωμένο, προτιμώ να μη μιλάω γι' αυτό. Κι ύστερα, αν υποθέσουμε πως έλεγα ότι μερικά κομμάτια του βγήκαν απλά και σχετικά γρήγορα, ενώ άλλα όχι, όπως π.χ. το τέλος, το οποίο με ταλάνιαε επί μακράν, το 'γραψα και το ξανάγραψα πολλές φορές μέχρις ότου να καταλήξει όπως κατέληξε, τι περισσότερο θα πρόσθετα; Είμαι εναντίον της τακτικής του να μιλάει ο συγγραφέας για το βιβλίο του. Έχει εκείνο τη φωνή του.

45

Οι ικανότητες και δραστηριότητες του Λέοντα είναι απεριόρκπες: μεγαλοφυής μαθηματικός, κορυφαίος ε ­ ρευνητής, χειρουργός, τεχνοκράτης, διπλωμάτης, ε ­ φευρέτης, λογοτέχνης, σκηνοθέτης, ποδοσφαιρι­ στής, κολυμβητής, επαναστάτης και πολλά άλλα. Πα­ ράλληλα είναι και ακαταμάχητος εραστής. Είναι μια καρικατούρα θαυματοποιού Ρωμιού που κατορθώνει τα ακατόρθωτα. Πίσω από τους άθλους του η αυτοειρωνεία. Η δράση τους εκτείνεται χρονικό από την πε­ ρίοδο της χούντας ως τις μέρες μας. Απλώνεται στα

'Ενα ούγχρονο, ζωντανό, ε\\ηνικό βιβλίο Βαλκάνια, στην Ευρώπη, στη Λατινική Αμερική. Σ' αυ­ τόν προστρέχουν ηγέτες, υπουργοί, αρχηγοί δογμά­ των, για να δώσει λύσεις σε προβλήματα που τους α­ πασχολούν, να προλάβει κοινωνικές αναστατώσεις, να εξιχνιάσει σκοτεινά εγκλήματα. Διεκπεραιώνει με επιτυχία όλες τις υποθέσεις. Μοναδικός και ακαταγώ­ νιστος. Οι ηρωισμοί του δεν περιορίζονται στα βιολο­ γικά όρια της ανθρώπινης ζωής. 0 Λέων είναι διαχρο­ νικός ήρωας. Αυτός συνέβαλε στην καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια! Σε ορισμένα σημεία η σάτιρα είναι ιδιαίτερα δηκτική. 0 συγγραφέας παραλλάσσει παρωδώντας μύθους, ο­ νόματα, γεγονότα, καταστάσεις, συγγραφείς, ιδεολο­ γήματα με έναν καταιγισμό λαϊκών ευφυολογημάτων (καλαμπούρια). Η επινοητικότητά του φτάνει ως τον παροξυσμό. Χρησιμοποιεί την υπερβολή και την κατά­ χρηση των μέσων, όπως π.χ. τα λογοπαίγνια. Με το όνομα του ήρωα διακωμωδεί εθνικιστικά ιδεολογήμα­ τα, όπως π.χ. την πίστη στις αρχαιοελληνικές καταβο­ λές των νεοελλήνων. 0 Λέων Ίδας Μπονασπάρτης α­ νακαλεί τον αρχαίο βασιλιά της Σπάρτης Λεωνίδα, τον Λέοντα της Νεμέας, αλλά και τον Βοναπάρτη ως κα­ ταγόμενο δήθεν από τη Μάνη. 0 άθλος του Ηρακλή ο σχετικός με το λέοντα της Νε­ μέας παρωδείται με το επεισόδιο του ξυλοδαρμού ε ­ νός μικρού Ηρακλή από το μικρό επίσης Λέοντα στη Νεμέα. 0 Πετσετίδης παρωδεί με οίστρο αριστοφανικό. Ακόμη και ο μύθος της αριστοφανικής Λυσιστράτης παρωδείται σε ένα σύγχρονο πλαίσιο. Ευφυής εί­ ναι, εκτός των άλλων, και η παρωδία της λογοτεχνι­ κής κριτικής, στην οποία αφιερώνει πολλές σελίδες στο βιβλίο του (98-108), καθώς και των αστυνομικών και μαθηματικών μυθιστορημάτων. Σχετικά με τα μα­

θηματικά μυθιστορήματα η ατυχία του Πέτρου Παπα­ χρήστου, ήρωα του μυθιστορήματος Ο θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχ, να μην ανακοινώσει έ­ γκαιρα τις ενδιάμεσες αποδείξεις της έρευνάς του για την Εικασία παραλληλίζεται με ανάλογη ατυχία του Λέων Ίδα Μπονασπάρτη που, ενώ πρώτος αυτός α­ πέδειξε το θεώρημα του Fermat, δεν το ανακοίνωσε γιατί ήθελε να συντομεύσει την απόδειξη, κι έτσι τον πρόλαβε ο Ουάιλς. 0 Λέων όμως δεν το πήρε κατά­ καρδα όπως ο συνάδελφός του Πέτρος. Στην εξιστόρηση τω ν κατορθωμάτων του Μπονα­ σπάρτη παρεμβάλλονται σφήνες που παραπέμπουν στο εμπειρικό και ιδεολογικό στίγμα του συγγραφέα και στην κριτική του στάση απέναντι στα πράγματα, η οποία έχει και μια διάσταση πολιτική, θα αρκεστώ σε δύο μόνο παραδείγματα. Το πρώτο σχετίζεται με την εμπειρία από τον Εμφύλιο: «Εγώ όμως ξέρω τι πάει να πει εμφύλιος και, πολεμώ­ ντας, είχα άλλη μια ακόμη τραυματική εμπειρία, μέσα από τις φοβερές μάχες της Βοσνίας...»(σ. 11). Το δεύτερο αναφέρεται στη φιλική σχέση του Λέοντα μετονΤσεΓκεβάρα: «Θυμάμαι όταν κάναμε μαζί τη βασική εκπαίδευση του δολιοφθορέα-αντάρτη σε ένα στρατόπεδο της Σιέρα Μαέστρο το 1957. Του είχαν προξενήσει μενάλη ε ­ ντύπωση οι τελείω ς ανορθόδοξοι, ακόμη και για α­ νταρτοπόλεμο, τρόποι με τους οποίους έφερνα σε πέρας δύσκολες αποστολές και εγχειρήματα. Μου ζήτησε να γίνουμε φίλοι...» (σ. 51-52) Στο σημείο αυτό πρέπει να υπενθυμίσω ότι ο ήρωας ενός κορυφαίου διηγήματος του Πετσετίδη, που ήταν ο τελευταίος αντάρτης της Πελοπόννησου, ακούει στο όνομα Σαμπατές ή Βαγγέλης Γκεβάρα. Και μερικές τελικές παρατηρήσεις. Το κείμενο, παρά την πληθώρα των επεισοδίων που περιορίζουν την εμβέλειά του, έχει τις αρετές της φυσικής ροής του λόγου και γενικά της αφηγηματικής άνεσης, δηλαδή έχει στοιχεία που ανταποκρίνονται στο χαρακτήρα του και καθιστούν απολαυστική την ανάγνωση. 0 συγγρα­ φέας στην έκθεση των κατορθωμάτων του ήρωά του δεν τηρεί τη χρονική ακολουθία. Ως πεζογράφος της μνήμης συνδέει τα γεγονότα μεταξύ τους με την τε ­ χνική των συνειρμών. Εκμεταλλεύεται ακόμη την τε­ χνική του εγκιβωτισμού για να εντάξει στην κύρια α­ φήγηση άλλα επειοόδια και να επανέλθει σ' αυτή συ­ νειρμικά. Παράδειγμα η αφήγηση η σχετική με την Τζοάννα (σσ. 20-29), ο Τροπικός του Δέοντος έχει ξέ­ νο πρότυπο, είναι ένα σύγχρονο, ζωντανό, ελληνικό βιβλίο. Αρχίζει και τελειώνει σαν σε σχήμα κύκλου με τον Γουόλτερ Μία. Στον επίλογο λανθάνει μια διακρι­

τική συγκίνηση για ένα λογοτεχνικό τύπο σαν να ήταν αληθινό πρόσωπο. 0 συγγραφέας καθώς αναμετρή­ θηκε πολύ καιρό με το ξένο πρότυπο, κατακτήθηκε απ' αυτό. Η συγκίνησή του μεταφέρεται στον ανα­ γνώστη με μια παρωδία του ύφους του Βενέζη από τον πρόλογο της Γαλήνης,5Παραθέτω τον επίλογο: •Πρότεινα στον Γουόλτερ Μίτι να εκδώσει αυτός την ιστορία της ζωής του κι εκείνος μου απάντησε ότι προτιμά να την κρατήσει κρυφή. Τότε, του είπα ότι ε ­ γώ σκοπεύω να δημοσιεύσω λίγα περιστατικά του βί­ ου μου, και έχω την εντύπωση ότι δεν του καλοάρεσε αυτή μου η πρόθεση. Τελευταίως, ο Γουόλτερ γκρινιάζει ότι δεν με καταλα­ βαίνει αρκετά, δεν μπορεί να αυλλάβει τα νοήματα και τις φράσεις που ανταλλάσσουμε στο τηλεοπτικόφωνο, την εφεύρεσή μας. Γίρασες, καημένε Γουόλτερ, σκέφτομαι αλλά δεν του λέω τίποτε. Εξάλλου γιατί να ταράξω τη γαλήνη του. Στη μητέρα μας, το Αιγαίο, θα φυσούν σίγουρα κ ' ε ­ φέτος τα μελτέμια. Είναι ο καιρός τους. Τα κύματα, ό­ πως πάντα, θα δέρνουν τους γυμνούς βράχους των νησιών, και στις ασέληνες νύχτες θα στεφανώνουν τον αφρό τους με άστρα. Μια νύχτα θα ξυπνήσουν οι θαλασσινές θεότητες που αναπαύονται στο βυθό, θα πάνε ώς τ ' ακρογιάλι και θα ρωτήσουν τα γέρικα δέ­ ντρα, τις ελιές με τους τυραννισμένους κορμούς, να μάθουν αν τίποτα νέο υπάρχει για τον Γουόλτερ. ' Άραγε θα ζεΐ;" θα ρωτήαουν πάλι οι θεότητες της θάλασσας. Κι οι ελιές που είναι σίγουρες γι' αυτό θα τις ησυχά­ σουν. Ώ ! Πώς γίνεται να πεθάνεί;'» (σ. 138-139) □

Ε κ δ ό σ ε ις Π ο ιό τ η τ α ς

MICHELINE GRENET

ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΣΤΡΑ ΤΟ 17ο ΑΙΩΝΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Μ ετ ά φ ρ α σ η ΣΤΑΥΡΟΥ ΒΛΟΝΤΑΚΗ

1. Βλέπε Γ. Δ. Παγανός: Δημ. Πετσετίδης, 0 Σαμηατές ζει και άλλες ιστορίες του γλυκού νερού, διαβάζω, χχ. 390/1998,0 .71-74. 2. Μία από αυτές είναι τα Αμερικανικά διηγήματα (19001950), «Ίκαρος», Αθήνα, 1953. 3. 0 Δ. Πετσετίδης εργάστηκε από το 1963 έως το 1983 ως γελοιογράφος στις αθηναϊκές εφημερίδες και περιοδικά: Ταχυδρόμος, Επίκαιρα, Τα Νέα, Κυριακάτικη Ελευθεροτυ­ πία, Εξόρμηση, Το ποντίκι κ.ά. 4. Ανάμεσα στα λογοτεχνικά έργα που παρωδούνται είναι το διήγημα του θέρμπερ, τα μυθιστορήματα: Το ελληνικό φθινόπωρο της Έβα-Ανίτα Μπένγκστον (1987) του Δ. Κούρτοβικ και Ο θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχτου Απ. Δοξιάδη, το ποίημα του Κ. Καβάφη «Ουκ έγνως», ο Η. Βενέζης κ.ά. 5. Ηλίας Βενέζης, Γαλήνη, «Εστία», έκδοση 9η, σ. 15.

Με 398 σελίδες και 14 εικόνες εκτός κείμενον

Ε

Κ Δ Ο Σ Ε I Σ

ΠΑΠΑΔΗΜΑ Π ρ ο σ φ ο ρ ά σ το ν Π ο λ ιτισ μ ό

Ιπ π ο κ ρ ά το νς 8 Α θ ή ν α Τ η λ .: 3 6.27.3 18

47

Κατακλιιομός φαντασίας της Μ Ν ΑΣ ΠΑΝΤΑΛΕΩΝ MAKHZ ΠΑΝΩΡΙΟΣ Το καράβι οτο Βουνό

i Ο

Αθήνα, Καστανιώτης, 2000 Σίλ. 272

Μάκπς Πανώριος υπηρετεί με συνέπεια εδώ και χρόνια τον τομέα της επιστημονικής φαντασίας στο χώρο της λογοτεχνίας, τομέα κάπως παραμελημένο από τους συγγραφείς μας. Δεν εκπλήσσει, επομένως, το γεγονός πως και στο νέο μυθιστόρημά του, Το καράβι στο βουνό, ο πανώριος επιστρέφει σε γνώριμα θέματα που φιλτράρονται μέσα από την πλούσια φαντασία του. 'Οταν το μαχητικό αεροσκάφος του ήρωα, Μάλχου Ευγενιανού, καταρρίπτεται από εχθρικά πυρά, εκείνος καλείται να επιβιώσει σ' έναν κόσμο άγνωστο που μπορεί να κρύβει παγίδες και αινίγματα αλλά και ακα­ ταμάχητα θέλγητρα. Περιπλανώμενος σ' ένα βραχώ­ δες και απελπιστικά έρημο, καθ' όλα αφιλόνεξο, το ­ πίο θα οδηγηθεί στην κορυφή ενός βουνού. Και εκεί Ανθρώπων» αποκαλύπτει τα μυστικά της στον «ξένο» που νομίζει ότι έχει φτάσει σε αδιέξοδο του αποκαλύμέσα από το τοπίο της και τα πλάσματα που το κατοι­

0 Μ. Πανώριος στήνει μαεοτρικά ρια πο\ύ ενδιαφέρουσα πλοκή μεοα από την οποία ξετυλίγεται ρια ιοτορία πρωτότυπη πτεται ένα καράβι το οποίο με τη σειρά του θα τον ει­ σάγει σ' έναν ξεχασμένο στο μύθο του αρχαίου κό­ σμου. 0 Μάλχος Ευγενιανός θα γευτεί με τρόμο αλλά και δέος πρωτόγνωρες εμπειρίες και συγκινήσεις. Όπως και στο Ακόμη και τα πουλιά και εδώ «η Γη των

48

κούν. Το νέο αγόρι του προαναφερθέντος βιβλίου έ ­ χει πολλά να μοιραστεί με τον Μάλχο. Ο τελευταίος θέλει να μάθει και να γνωρίσει αλλά κυρίως να επικοι­ νωνήσει. Από την αρχή μέχρι και το τέλος αυτή είναι η μόνη επιθυμία του και ο μεγαλύτερος φόβος του. Για να διασκεδάσει αυτή την τρομακτική, διαβρωτική σιω­ πή που απλώνεται παντού, νιώθει ότι η φύση, τα βρά­ χια, ο αέρας, η γη ζουν και του μιλούν σε μια γλώσσα άγνωοτη. Μόνο όταν, υπερπηδώντας εύλογους εν­ δοιασμούς και ανησυχίες, μπαίνει μέσα στο καράβι θα συναντηθεί και θα συναναστραφεί έμψυχα όντα, θα αντικρίσει με ανακούφιση κάθε λογής ζώα μέσα σε τεράστια κλουβιά να τον καλούν κοντά τους με την ι­ διαίτερη λαλιά τους. Μα αυτό που θα σηματοδοτήσει το μοναχικό του ταξίδι δεν είναι άλλο από την παρου­

σία της θάμαρ, η οποία θα του γνωρίσει την «αρχαία οικογένειά» της. Από τη στιγμή αυτή ο Μόλχος Ευγενιανός θα βρεθεί στο κέντρο ενός μύθου που τον αγνοεί, μολονότι ο ί­ διος αποτελεί μέρος του. Με το πέρας του ταξιδιού θα γνωρίζει πολλά περισσότερα, όμως ο κόσμος του θα φαντάζει πλέον πολύ μικρότερος απ' ό,τι πριν από την κατάρριψη του υπερσύγχρονου αεροσκάφους του. Ο Μάκης Πανώριος στήνει μαεστρικά μια πολύ ενδια­ φέρουσα πλοκή μέσα από την οποία ξετυλίγεται μια ιστορία πρωτότυπη, ιδιαιτέρως ευφάνταστη, που, ω­ στόσο, σε κάποιο σημείο δε φαίνεται να λειτουργεί. Η σημαντικότερη -και πιθανότατα μοναδική- αδυναμία του βιβλίου ίσως εντοπίζεται στον κόσμο αυτό καθαυ­ τό που καλείται να ανακαλύψει ο ήρωας. Το καράβι που ο Μόλχος βρίσκει στην κορυφή του βουνού στην ουσία φιλοξενεί το παρελθόν του, ένα παρελθόν τό ­

σο μακρινό, καταποντισμένο στη λήθη, που πια δεν υφίσταται ως παρελθόν, αλλά περισσότερο ως κόσμος αυθύπαρκτος σε μια γωνιά του χρόνου. Δεδομένου του έργου που κουβαλά στις πλάτες του ο συγγρα­ φέας, ο αναγνώστης προσδοκά κάτι πιο δυνατό συ­ γκινησιακά από μια ιστορία βγαλμένη σαν από σχολικό εγχειρίδιο θρησκευτικών. Με κανένα τρόπο δε θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι το ύφος του είναι δι­ δακτικό. Ωστόσο, η σταδιακή αποκάλυψη μεμονωμέ­ νων αλλά οπωσδήποτε «ηχηρών» στοιχείων -τα ζώα ανά ζευγάρια αρσενικού-θηλυκού, η αρχαϊκή ενδυμα­ σία, η οχταμελής «οικογένεια», η ακατάπαυστη βροχή, το υπερμεγέθες καράβι που βρίσκεται αγκυροβολη­ μένο στη στεριά- των οποίων η σύνθεση συνηγορεί στο γεγονός ότι ο Μόλχος Ευγενιανός βρίσκεται μέσα στην Κιβωτό του Νώε, μάλλον απογοητεύει με την ευκολία της. Βέβαια, η παραπάνω επισήμανση αφορά αποκλειστι-

0 Μακης Πανώριος γράφει για το μι 0 συγγραφέας είναι ένας ταξιδευτής του ονείρου. θέλω να πω επινοεί το προσωπικό του ταξίδι και το πραγματώνει με φαντασία και λόγο. Αυτό το αναρχικό οδοιπορικό αποκαλύπτει, ωοτόοο, τον «άλλο εαυτό», εκείνον που επιχειρεί να ξεπεράοει τα όρια και να βυθι­ στεί στη θαυμαστή φαντασμαγορία των ονείρων και των εφιαλτών. Απ' αυτή την άποψη, πιοτεύω ότι τα όνειρα και οι εφιάλτες είναι ο πιο αυθεντικός εαυτός, όχι μόνο επειδή τολμά να επαναδημιουργήοει τον κόομο με τις δικές του «παραμυθένιες» συντεταγμένες, αλλά και γιατί δε διατάξει να διερευνήοει με «βλάσφημη» προκλητικότητα πολλές φορές τις πιθανές εκδοχές του «αν». Επιχείρησα να ναυπηγήσω Το καράβι οτο βουνό με τις δυνατότητες που προσφέρει το προαναφερθέν «αν», χρησιμοποιώντας συμβολικά ένα «φανταοτικό» πλοίο. Υλικά του οι νόμιμες «υπερβολές» της παραδο­ σιακής καταγωγής του. «Αν», λοιπόν, ένας σύγχρονος σκεπτικιστής βρισκόταν, «ως διά μαγείας», μέσα οτη «μυθική» Κιβωτό του βιβλικού Κατακλυσμού, πώς θα αηιμετώπιξε αυτό το «παράλογο» γεγονός και, βεβαίως, πώς θα αηιμετώπιξαν την «πα­ ράλογη» εμφάνισή του οι κάτοικοί της; Αυτό ήταν το αρχικό ερέθισμα. Στη συνέχεια άρχισε να αποκτά μυθιστορηματική υπόστααη. Κατ' αρχάς το ίδιο το πλοίο με τα διάφορα αντικείμενά του και τα ξώα. Κι ύστερα τα πρόσωπα. 0 Μόλχος Ευγενιανός, ταξιδιώτης του χρόνου, αλλά με όση καθημερινότητα μπορεί να εμπεριέχει και που πρέπει τώρα να διαπιστώσει το «μύθο», ο αρχαίος Νώε με τη σύξυγο και τα παι­ διά του, Σιμ, Χαμ και Ιάφεθ με τις συζύγους τους, καθημερινοί και αυτοί οπωσδήποτε, και τέλος ο Κύριος και οι Άγγελοί του, καθόλου μεταφυσικοί, απλώς εκπρόσωποι ενός προηγμένου επιστημονικό-τεχνολογικού μέλλοντος. Όλοι τους θα βρεθούν αντιμέτωποι με αυμβάηα που ξεπερνούν το νοητικό τους ορίζοντα και θα προσπαθήσουν να τα αντιμετωπίσουν. Άλλοι θα αρκεοτούν να τα διαπιστώσουν, άλλοι θα τα διερευνήοουν και άλλοι θα τα υπερφυοικοποιήσουν. Όπως γίνεται και στη ρεαλι­ στική πραγματικότητα εξάλλου, όπου ένα «ανεξήγητο» συμβάν εκπορεύεται εξ Ουρανού. θέλοντας, ωστόσο, να είμαι ειλικρινής, όσο μπορεί, βεβαίως, να είναι ένας συγγραφέας, κατά βάθος το μόνο που ήθελα ήταν να γράψω μια ιστορία με μια συγκεκριμένη μυθολογία και να κάνω, μέσα απ' αυτή, το ταξίδι στο όνειρο μαζί με τους «ονειρι­ κούς» ταξιδιώτες της.

κά στο περιεχόμενο, κάτι που ασφαλώς μεγιστοποιεί την υποκειμενικότητά της. Από το σημείο, όμως, που γίνεται σαφές ότι ο ηλικιωμένος του οποίου τη φιλοξενία απολαμβάνει ο ήρωας στην ιδιότυπη κα­ τοικία του δεν είναι άλλος από τον Νώε, ο συγγρα­ φέας εγκαταλείπει τη σφριγηλή, εντονότατα γλαφυ­ ρή και αναμφίβολα γοητευτική γραφή του και υιοθε­ τεί ένα ύφος υπερβολικά πομπώδες, αφαιρώντας α­ πό τα πράγματα, τους ανθρώπους και τα τεκταινόμενα όχι μόνο την ομορφιά τους αλλά και την αλή-

Μέσα από μια εναλλαγή ψευδαισθήσεων και «πραγματικοτήτων» ο συγγραφέας αφηγείται ένα παραμύθι γοητευτικό αλλά συνάμα σκληρό θεία τους. Διότι μπορεί ο Πανώριος να μας έχει συ­ νηθίσει σε ιστορίες και κόσμους φανταστικούς, αλλά μας έχει μιλήσει εξίσου για αλήθειες που καθένας μας έχει βιώσει. Υπάρχουν στιγμές που χάρη στην τέχνη του συγγραφέα ο αναγνώστης αισθάνεται τον ήρωα πολύ κοντά του, οικείο, όπως άλλωστε είναι. «Σώπασε πάλι κι έμοιαζε ξαφνικά μόνος και αδύνα­ μος και τόσο άνθρωπος». 0 Μάλχος Ευγενιανός πε­ ρισσότερο μοιάζει γέννημα του σύγχρονου, πολυ­ σύνθετου κόσμου μας παρά απόγονος της «οικογέ­ νειας του καραβιού». Όταν, ωστόσο, ο Πανώριος βάζει τον Νώε του να μεταφέρει στο σαστισμένο επισκέπτη το προμήνυμα του κατακλυσμού, το βιβλικό ύφος υπονομεύει την αμεσότητα των λεγομένων του. «‘Θα πέσει 1...1 ένα μεγάλο νερό. Θα νυχτώνει και θα ξημερώνει, ξανά και ξανά και ξανά, και το μεγάλο νερό θα πέφτει ώ­ σπου θα τα σκεπάσει όλα, αλλά ακόμη και μετά θα συνεχίσει να πέφτει και δε θα υπάρχει πια γη και ου­ ρανός παρά μόνο ένα νερό παντού. Τόοο πολύ νερό θα πέσει", μου είπε ο Γνώστης των Πάντων». 0 λό­ γος σαν να χάνει προς στιγμήν το ρυθμό του. Επίσης, οι συνεχείς επαναλήψεις και η επιμονή του συγγραφέα να επιστρέφει σε συγκεκριμένες περι­ γραφές (είτε αυτές αφορούν το τοπίο είτε τους αν­

50

θρώπους είτε τις ψυχολογικές τους διακυμάνσεις) κουράζουν και αποδυναμώνουν το λόγο που, στο σύνολό του, ανήκει, οπωσδήποτε, στις αρετές του βιβλίου. Το μυθικό καράβι ταξιδεύει μέσα στο χρόνο και μαζί του ο Μάλχος, ο οποίος θα ταξιδέψει ακόμη μακρύτερα για να φτάσει στα τρίσβαθα του εαυτού του. «Ήταν κυρίως η αποδοχή εκείνου του άλλου εαυτού του που κατοικούσε από πάντα μέαα του και τώρα, εδώ, μπροστά στην πύλη του σύμπαντος, λίγο πριν από την αναχώρηση του άλλου και τη γέννηση του νέου, δε δήλωνε απλώς και μόνο την παρουσία του, αλλά τόνιζε ουσιαστικά το νόημα και τη σημασία της συμφιλίωσης και της ταύτισης με τον αναχωρούντα» λέει ο συγγραφέας για τον ήρωά του σε μια από τις καλύτερες στιγμές του. Η ιστορία του Πανώριου είναι η ιστορία του ανθρώ­ που που πέφτει για ν' αρχίσει ν' ανεβαίνει. Μόνο δια­ πιστώνοντας τη φενάκη ή καλύτερα -για να μην εί­ μαστε αφοριστικοί- την ανεπάρκεια των υλικών, τ ε ­ χνολογικών του κατακτήσεων ο άνθρωπος θα απο­ κτήσει απόλυτη συνείδηση της φύσης - μ ε την πιο ευρεία έννοια- και μέσω αυτής του εαυτού του, του παντοτινού άγνωστου και επικινδυνότερου εχθρού. Αγωνίες που έχουν εκφραστεί και σε προηγούμενα έργα του (Αύριο, Η αυτοκρατορία της μηχανής. Μέσα από μια εναλλαγή ψευδαισθήσεων και «πραγ­ ματικοτήτων» -κατά το «η αλήθεια δεν είναι μία»-, ο συγγραφέας αφηγείται ένα παραμύθι γοητευτικό αλλά συνάμα σκληρό, ενίοτε φλύαρο και αναληθοφανές, κάπου υπερβολικό, άλλοτε κωμικό κι άλλοτε τραγικό, με ευτυχή κατάληξη, όπως, δηλαδή, όλα τα παραμύθια. Αναντίρρητα εκείνο που εντυπωσιάζει στο έργο του Πανώριου είναι η γοητεία του λόγου του, όπως ήδη επισημάνθηκε. Με τις λέξεις του μοιάζει να ζωγρα­ φίζει τα επιβλητικά τοπία της φαντασίας του. Ακόμα κι αν ορισμένες φορές ο λόγος του απεκδύεται τη σαφήνεια χάριν της καλλιέπειας, η γραφή διατηρεί τη δυναμικότητά της. Είναι πράγματι άξιο απορίας και μνείας ότι ο συγγραφέας κατορθώνει με εξονυχι­ στικές περιγραφές του «τίποτα» να καθηλώνει τον α­ ναγνώστη του. Το καράβι στο βουνό είναι ένα ταξίδι σε κάποιο «αλ­ λού», ένα ταξίδι γνώσης αλλά και απώλειας (της πρότερης) γνώσης. «Λέω, ωστόσο, όπως και να 'χει, πως πάπα κάτι δε θα ξέρουμε. Πάντα κάτι θα 'ναι ε ­ κεί πέρα που δε θα το φτάνουμε. Και πάντα θα ταξι­ δεύουμε, μ' ένα καράβι ή και χωρίς καράβι, και πά­ ντα δε θα φτάνουμε». □

Χ ά ρ τιν ο ι £ ρ ω π ς ΓΙΑΝΝΗΣ ΗΛ. ΕΜΙΡΗΣ

4

Κάψ« την Ά λ λ η !

Αθήνα, Καοτανιώτης, 2000 ΣιΧ. 224

άψε την Άλλη! Κάψε αυτήν που νομίζει ότι το επίπεδο είναι ωραίο και η ζωή μια ευθεία, χωρίς ανηφοριές και κατηφοριές. Κάψε την Άλλη, που πάντοτε σκέφτεται τι είναι το σωστό, τι θα τη συμβούλευαν οι γονείς της, κάψ' την κι έλα μαζί μου σ ' αυτό το παράξενο ταξίδι που προχωρεί

Κ

Αισθανόμενος να τον προβληματίζει ιόιαίτερα η μέχρι τώρα πορεία του βίου του, ο ήρωας του ί. Εμίρη βάζει στο μικροσκόπιο τη ζωή του και, κυρίως, τουςερωτες του σε βάθη απροσμέτρητα, προχωρεί και δεν βρίσκει τέλος, γιατί η ψυχή του ανθρώπου δεν έχει πάτο· προτρέπει την αγαπημένη του αλλά, ενδόμυχα, και τον εα υτό του ο Γιάννης Ηλ. Εμίρης στο νέο του μυθιστόρημα Κάψε την άλλη! Με διάθεση εμφανώς αυτοβιογραφική, περιγράφει τις προσπάθειες ενός άντρα, γύρω στα σαράντα, α­ φ ενός να κατακτήσει μια γυναίκα πολύ νεό τερή του -μ ε το βαρυσήμαντο όνομα Ποθητή- και α φε­ τέρου να περατώσει τη συγγραφή της μελέτης του με θέμα τον έρω τα στη λογοτεχνία, θα αποτύχει και στους δύο στόχους του, τουλάχιστον στο πλαί­ σιο των σελίδων του βιβλίου του. Αισθανόμενος να τον προβληματίζει ιδιαίτερα η μ έ­ χρι τώ ρα πορεία το υ βίου το υ -π ροβληματισ μοί που σαν να αφυπνίστηκαν από την ελκυστική πα­ ρουσία της εικοσιτριάχρονης Ποθητής-, βάζει στο μικροσκόπιο τη ζωή του και, κυρίως, τους έρω τές του. θυμάται, νοσταλγεί, κρίνει, απογοητεύεται. Από την άλλη μεριά, μέσω της ανάγνωσης και της γραφής (αμφότερα περί έρωτος) ευελπιστεί να κα-

ταδυθεί στην ψυχοσύνθεση τω ν γυναικών που πό­ θησε, αγάπησε, απέρριψε και παράλληλα να κατα­ νοήσει (κι άλλοτε να δικαιολογήσει ή ακόμα και να συγχωρήσει) τα όσα ο ίδιος έπραξε ή αμέλησε να πράξει. 0 Εμίρης χτίζει το μύθο του με βάση δύο στερεότυ­ πα επίπεδα, τη θεωρία και την πράξη. Στη γυναίκα που επιδιώκει να κατακτήσει χαρίζει βιβλία που μι­ λούν για τον έρωτα στην πιο άφθαρτη, εξιδανικευτική και απόλυτη διάσταση. Όμως, κι εκείνος έχει να αντλήσει γλαφυρότατες εικόνες από το πλούσιο ερωτικό παρελθόν του, με σύνηθες φόντο τη θά­ λασσα. 0 ήρωας κυριεύεται ολοκληρωτικά από τον έρωτα, από τον Πόθο (ο συγγραφέας τού προσδίδει δια­ στάσεις σχεδόν μεταφυσικές). Είτε συναντάται σ' ένα άξιο λογοτεχνικό έργο (από την πλευρά του γράφοντος ή του αναγνώστη, δε φαίνεται να έχει σημασία κατά τον Εμίρη) είτε στα γυναικεία θέλγη­ τρα, ο έρωτας ανατρέπει κάθε δεδομένο, αναθεω­ ρεί το χρόνο, παρελθόντα, παρόντα, μέλλοντα και αφανίζει, εκμηδενίζει («καίει») τον Άλλο, όχι τον άλ­ λο μας -το ν κακό, επιφανειακό- εαυτό, αλλά αυτόν που προσπαθεί να καταπνίξει τον αληθινό, το μο­ ναδικό εα υτό μας. Ο συγγραφέας και αφηγητής μάλλον έχει πάρει την απόφασή του και καταπονη­ μένος από την απόρθητη Ποθητή ομολογεί: ’ ...πιέ­ ζω τον εαυτό μου να διαβάσω λίγο, ν' ασχοληθώ με τις σημειώσεις μου, να ξαναμπώ στο παιχνίδι του έρωτα από την πίσω πόρτα, τη σίγουρη, αυτήν του βιβλίου, αυτήν που δεν κλείνει ποτέ στα μού­ τρα σου!·

ΛΙΝΑΠΑΝΤΑΛΕΩΝ

51

Ιδιωτικές αναζητήσεις ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΕΡΑΜΕΥΣ

Βρώμικη πόλη Αθήνα, Καοτανιώτης, 2000 Σελ. 168 ια μυστηριώδη και, όπως αποδεικνύεται, ε ­ πεισοδιακή περιπλάνηση στους δρόμους μιας πόλης «βρώμικης» επιχειρεί στο πρώτο του βιβλίο ο Δημήτρης Κεραμεύς. Ήρωάς του ένα άτομο αρκετά σκοτεινό, απροσδιο­ ρίστου ηλικίας και επαγγέλματος. Οι μόνες πληρο­ φορίες που έχουμε σχετικά με τον άνθρωπο αυτό περιορίζονται στο ότι περνάει τις μέρες του κλει­ σμένος σ' ένα μικρό δωμάτιο, το σπίτι του, ενώ τις νύχτες δίνει το παρών σε κάθε είδους μπαράκια κα­ ταναλώνοντας σεβαστές ποσότητες αλκοόλ. Σε μια προσπάθεια να ξεφύγει από τους ανιαρούς ρυθμούς της ζωής του και να βρει ένα χειροπιαστό λόγο ύπαρξης κρεμάει στην εξώπορτα μια πινακίδα με το όνομά του και την ένδειξη «Ιδιωτικός Αναζητητής». Η ανάληψη τη ς πρώτης -και τελευ τα ία ς μάλλον- υπόθεσης, η οποία φαντάζει ιδιαίτερα ε λ ­ κυστική, δεν αργεί να έρθει. Από τη στιγμή, λοιπόν, που μια μοιραία ξανθιά χτυπάει το κουδούνι του Αλέξανδρου Κάππα αρχίζει και η περιπετειώδης πε­ ριπλάνηση του τελευταίου. Το μυθιστόρημα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί α­ στυνομικό αν ο συγγραφέας επέμενε με συνέπεια στη διαλεύκανση της υπόθεσης που με αρκετά εύ ­ στοχο και ενδιαφέροντα τρόπο παρουσιάζεται στις πρώτες σελίδες. Ωστόσο, φιλοδοξία του Κεραμέως -τουλάχιστον κάτι τέτοιο εικάζεται από την αφηγη­ ματική δομή- είναι να χρησιμοποιήσει την ιστορία ως αφορμή, αφενός για να σκιαγραφήσει τον ήρωά του και αφετέρου για να καταδυθεί σε ατέρμονες φιλοσοφικές αναζητήσεις. Διατηρούμε κάποιες επι­ φυλάξεις όσον αφορά στην επίτευξη του στόχου.

52

«Βαρέθηκα να ψάχνω για χαμένες Εδέμ. Βαρέθηκα να ψάχνω για χαμένους παραδείσους. Πότε επιτέ­ λους θα καταλάβουμε ότι δεν υπάρχουν; Αφορμή για τη ζωή ο θάνατος, ή το αντίθετο; Ποιος νικά στο παιχνίδι της επιβίωσης;». Παρόμοια ερωτήματα θα βασανίζουν τον ήρωα μέχρι το τέλος του βιβλίου, μένοντας, φυσικά, πάντοτε αναπάντητα. Ακόμα όμως κι αν ξεπεράσουμε αυτές τις μακρές και κάπως παρείσακτες, ως προς το σύνολο της α­ φήγησης, υπαρξιακές αγωνίες, που θα τις καταχω­ ρίζαμε στις αδυναμίες μάλλον του βιβλίου, και η σύνθεση καθαυτή της κεντρικής ιστορίας μοιάζει σε πολλά σημεία ανεδαφική, ασυνεπής και εύθραυστη. Οπωσδήποτε η γραφή του Δημήτρη Κεραμέως είναι γοητευτική, γρήγορη και δυνατή, με κατάλληλες δόσεις σαρκασμού -όταν δεν καταντάει κυνισμός-, ενώ η αφήγηση συχνά καθηλώνει τον αναγνώστη. Ακριβώς επειδή αυτές οι αρετές είναι εμφανείς στο βιβλίο, πιστεύουμε ότι μια πιο προσεκτική και σφαι­ ρική δόμηση της μυθιστορηματικής πλοκής θα επέ­ φερε ένα σαφώς αρτιότερο αποτέλεσμα.

ΛΙΝΑΠΑΝΤΑΛΕΩΝ

;ε ν η ΠΕΖΟΓΡΑΦ ΙΑ

Η πραγματικότητα των ψευδαιοθήοεων της ΧΡΥΣΑΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ ΡΟΥΘ ΡΕΝΤΕΛ

Το δέντρο μ« τα χέρ ια Μτφρ.: Στέλλα Νικολαΐδου Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001 Σελ. 400 Χωρίς οικογένεια, ο άνθρωπος, μόνος στον κόσμο τρέμει από το κρύο. Αντρέ Μορουά

κόσμος της Ρουθ Ρέντελ είναι σκοτεινός, απρό­ βλεπτος, πέραν του καλού και του κακού, και τα μέλη του κινούνται από τα ένστικτα και τις απωθημένες επιθυμίες. Οι ήρω ές της είναι άτομα καθημερινά που ακολουθούν μια, ας πούμε, φυσιο­ λογική ζωή έως τη στιγμή κατά την οποία θα συμβεί η έκρηξη, και τό τε το φαινομενικά υγιές θα αποδει­ χτεί νοσηρό και ακραίο. Άτομα με εμμονές τριγυρνούν σ' ένα σύμπαν ιδιωτικό, στο οποίο οι ψευδαι­ σθήσεις και οι φαντασιώσεις γίνονται πραγματικότη-

0

ΐνας κόσμος σκοτεινός απρόβλεπτοςπέραν του καλού και του κακού τα, ενώ οι συνέπειες της συμπεριφοράς τους είναι πάντοτε ολέθριες. Διαταραγμένες προσωπικότητες διαμορφώνουν απόλυτες καταστάσεις στις οποίες συμπαρασύρουν τα αντικείμενα των πόθων τους· η βία, το αλλόκοτο και παράδοξο, οι πλάγιες διαδρο­

μές χρησιμοποιούνται κατ' αρχάς με συνέπεια και προσήλωση για την επιδίωξη τω ν «υψηλών στό­ χων», ήτοι την ικανοποίηση τω ν σκοτεινών επιθυ­ μιών. Οι πράξεις υπαγορεύονται από το νοσηρό υ­ ποσυνείδητο, που πνίγει κάθε υγιή και ψύχραιμη στάση και συμπεριφορά. Οι περιγραφές των χώρων και η λεπτομερής αποτύπωση των εσωτερικών αλ­ λά και εξω τερικώ ν διακινήσεων τω ν ηρώων δημι­ ουργούν ατμόσφαιρα ανάλογη με τις συνιστώσες και τις απαιτήσεις της πλοκής. Κάθε μυθιστόρημα, κάθε διήγημα της εκπροσώπου του ψυχολογικού θρίλερ, της Ρουθ Ρέντελ, αποτε­ λ εί μια έκπληξη, ένα ταξίδι στις θαμπές πλευρές

53

του διαταραγμένου ψυχισμού του ατόμου. Το Δέ­ ντρο με τα χέρια (1984, Αγγλία) είναι ο καμβάς στον οποίο διαπλέκονται διάφοροι ακραίοι χαρακτήρες. Η Μπένετ, επιτυχημένη συγγραφέας, είναι μια ανύπα­ ντρη μητέρα, που βρίσκει την ευτυχία στο πρόσωπο του μικρού της γιου, ο οποίος όμως, εντελώ ς ξαφ­ νικά, πεθαίνει σε νοσοκομείο. Η Μόπσα, η σχιζοφρε­ νής μητέρα της που έχει έρθει στο Λονδίνο από την Ισπανία, όπου ζει μόνιμα με τον άντρα της, για ιατρι­ κές εξετάσεις, απόγει ένα δίχρονο αγόρι -στην ηλι-

Άτομα με εμμονές τριγυρνούν ο'ένα ούμπαν ιδιωτικό, οτο οποίο οι ψευδαισθήσεις και οι φαντασιώσεις γίνοπαι πραγματικότητα κία περίπου του χαμένου της εγγονού, τον οποίο ποτέ δεν είχε αποδεχτεί- από την παλιά τους γειτο­ νιά, μια υποβαθμισμένη περιοχή του Λονδίνου. Το παιδί, εξώγαμο μιας ζωηρής χήρας που καταβροχθί­ ζει τους άντρες, είχε κακοποιηθεί από τους διάφο­ ρους συγγενείς και γείτονες οι οποίοι αναλάμβαναν να το προσέχουν· έτσι η διαμονή του κοντά στην Μπένετ τού προσφέρει γαλήνη και φροντίδα· ικανο­ ποίηση νιώθουν και οι δύο πλευρές- η Μπένετ, μά­ λιστα, δένεται τόσο πολύ συναισθηματικά με το έ ­ ξυπνο και επικοινωνιακό αγόρι, ώστε όχι μόνο δεν το παραδίδει στη μητέρα του ή στην αστυνομία δια­ κινδυνεύοντας την ηρεμία και το όνομά της, αλλά επιπλέον εξαρτά την προσωπική της ζωή και ευτυ­ χία από την παρουσία του. Τα γεγονότα, εντέλει, θα δικαιώσουν και τους δύο που στο βάθος έχουν κοι­ νές ανάγκες: την αυθεντική αγάπη, την υποσυνείδη­ τη επιδίωξη να στηρίξει ο «ισχυρός» τον αδύναμο, ρόλοι που εναλλάσσονται! Τα πάθη της Κάρολ, της φυσικής μητέρας του αγοριού, στέκονται μοιραία για την ίδια αλλά και για όποιον, έστω στιγμιαία και από κακό υπολογισμό, βρίσκεται στο πλευρό της· μια περίπτωση οικονομικής απάτης, στην οποία κα­ ταφεύγει ένας απελπισμένος δευτερεύουσας ση­ μασίας ήρωας, ξεδιαλύνεται εντελώ ς τυχαία και μ' ένα γελοίο τρόπο. Η κάθαρση επιτελέστηκε! Οι ανθρώπινοι τύποι της Ρουθ Ρέντελ κινούνται πά­

54

ντα στο περιθώριο των συναισθηματικών τους επι­ λογών, έρμαια των ενστίκτων και των πνευματικών τους διαταραχών. Σ' αυτό το έργο της, ωστόσο, ί­ σως από τα λιγότερο σκοτεινά και με αίσιο τέλος, σε ορισμένες περιπέτειες των ηρώων της οι ακραί­ ες στάσεις δεν είναι πάντα μοιραίες και ολέθριες. Πάντως, ακόμα κι εδώ ο θάνατος καιροφυλακτεί και το κακό, το απόστημα, δεν αργεί να εκραγεί. Η α­ τμόσφαιρα μυστηρίου και σιωπηρής αναστάτωσης και αναμονής για τις επόμενες κινήσεις των προσώ­ πων συναρπάζουν τον αναγνώστη καθώς εισέρχε­ ται σ' ένα σύμπαν στο οποίο κυριαρχεί το νοσηρό και το ασύνηθες. Το κοινό και αναμενόμενο, άλλω­ στε, δεν αποτελούν τα συστατικά της διέγερσης του ενδιαφέροντος και της συμμετοχής του δέκτη στα δρώμενα. Για άλλη μία φορά, επανέρχονται στο προσκήνιο του ιδιόμορφου κόσμου της Ρουθ Ρέντελ χαρακτή­ ρες, άτομα που ζουν τις φαντασιώσεις τους, καθώς οι ψευδαισθήσεις τους επιβάλλονται στην καθημερινότητά τους, και φαίνεται ότι η ανυπόφορη γι' αυ­ τούς πραγματικότητα γίνεται κατά κάποιο τρόπο α­ νεκτή μόνο μέσω της φαντασίας. □

Μνήμη_ _ _ _ _ _ _ μιας αμνημοσύνης ΖΟΖΕ ΚΑΡΔΟΖΟ ΠΙΡΕΣ

De p rofu nd is, Α ργό βα λς Μτφρ.: Αθηνά Ψυλλιά Αθήνα, Καοτανιώτης, 2000 Σελ. 102 ο εγκεφαλικό επεισόδιο είναι μια κατάσταση που δεν έχει εξερευ νηθ εί σε όλες τις διαστά­ σεις του από τη σύγχρονη ιατρική. Κάποιοι α­ σθενείς περιέρχονται σε κατάσταση «φυτού» και είτε δεν επανέρχονται ποτέ είτε αργούν να επανέλθουν· κάποιοι άλλοι παρουσιάζουν κινητικά προβλήματα ή προβλήματα ομιλίας ή και τα δύο μαζί. Ένας διάσημος συγγραφέας επιχειρεί να κα­ ταγράψει τη ν κατάσταση στην οποία περιήλθε έ ­ πειτα από ένα τέτοιο επεισόδιο και να φωτίσει έ ­ ναν τομέα που δεν είναι γνωστός ούτε και στους γιατρούς. Η γραφή, με το δικό της νυστέρι, επιχει­ ρεί να καταγράψει τη ν κατάσταση, κάτι που συμ­ βαίνει ξαφνικά και σύντομα ο ασθενής βρίσκεται σε άχρονο χρόνο. Κατά τον Πίρες το πρώτο πράγ­ μα που συμβαίνει είναι η διάλυση του παρόντος λόγω τη ς αμνημοσύνης, άρα και τη ς απώλειας τω ν συναισθηματικών δεσμών, και η αδυναμία συ­ σχετισμού, άρα και αμφισβήτησης, τω ν πραγμά­ των. Επιπλέον ο ασθενής παύει να είναι ο εαυτός του, χάνει την ταυτότητά του και γίνεται ένας άλ­ λος. Κατά τον Πίρες, στη δική του περίπτωση, άκουγε και καταλάβαινε όσα άκουγε, αλλά τα έ ­ σβηνε αμέσως. Κύριο μέλημα του ασθενούς είναι να αναγνωρίσει τα ονόματα άλλων (συγγενών, φί­ λων), ώστε μέσα από αυτά να φτάσει να αναγνω­ ρίσει και τη δική του ταυτότητα. Άλλα χαρακτηρι­

Τ

στικά τη ς κατάστασης: ο τρόπος που ο ασθενήςσυγγραφέας έβλεπ ε τις πινακίδες σαν αναγραμ­ ματισμούς και η σκέψη ότι μπορεί να βαδίζει προς την τρέλα. Όταν ξαφνικά επανέρχεται πλήρως αρ­ χίζει πλέον να σκέφτεται την επιστροφή του στο σπίτι και τις ασχολίες του και να ενδιαφέρεται για την τύχη τω ν συνασθενών του στον ίδιο θάλαμο. Έχει αρχίσει το στάδιο τη ς ανάρρωσης και μαζί τη ς λήγει και η νοσοκομειακή λευκότητα που τον περιέβαλε. Η πένα του Πίρες δεν κατορθώνει απλώς να εξορκίσει το κακό αλλά και να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για το ·τι σκέφτεται και πώς σκέφ τε­ ται όποιος δ εν καταφ έρνει με κάποιον τρόπο να μ εταδώσει τη σκάφη του», όπως αναφέρει στον πρόλογό του ο καθηγητής ιατρικής Ζουάο Λόμπο Αντούνες.

ΛΙΛΥΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΥ

σ © 55

ΠΟ ΙΗΣΗ

Χορός πραγμάτων, χώρος μνήμης του ΒΡΑΣΙΔΑ ΚΑΡΑΛΗ ΜΕΛΠΩ ΑΞΙΩΤΗ Ποιήματα Φιλολογική επιμέλεια: Μαίρη Μικέ Αθήνα, Κέδρος, 2001 Σελ. 195 αρά τις αντίθετες απόψεις, πιστεύουμε ότι ό ­ ντως υπάρχει μια ετερότροππ και διαφορετική γυναικεία γραφή στα ελληνικά. Οι επανεκδόσεις έργων γραμμένων από γυναίκες κατά τα τελευταία χρόνια δείχνουν πέραν πόσης αμφιβολίας ότι ο κό­ σμος που κατοικούσε η Ελισάβετ Μουντζάν Μαρτινέγκου δεν ήταν ο κόσμος στον οποίο ζούσε ο Διο­ νύσιος Σολωμός· ότι η Πόλη της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου δεν ήταν εκείνη του Γιάννη Ψυχάρη και ό­ τι η μυθοπλασία της Καλλιρόης Παρρέν ιχνογραφού­ σε μια πραγματικότητα εντελώς ανόμοια από εκείνη του Ανδρέα Καρκαβίτσα. 0 κατάλογος τω ν γυναικών συγγραφέων θα μπο­ ρούσε να συνεχιστεί επ' άπειρον· σκέφτομαι ακόμα

Π

Τα ποιήματα της Μ. Αξιώτη προσθέτουν τώρα ένα οημαηικότατο κεφάλαιο για την αναθεώρηση του κατεστημένου ανδροκεπρικού κώδικα αξιών

* Α Ξ 'Ιό Τ Η Π Ο Ι Η Μ Α Τ Α

την Αιμιλία Δάφνη, μια αδίκως παραγνωρισμένη διηγηματογράφο, ή ακόμα και τη Μυρτιώτισσα ή την Πηνελόπη Δέλτα, τα κείμενα των οποίων, αν είχαν γραφεί οε άλλη γλώσσα, θα αποτελούσαν κλασικά μνημεία κοινωνικής αυτογνωσίας. Τα ποιήματα της Μέλπως Αξιώτη προσθέτουν τώρα ένα σημαντικότατο κεφάλαιο για την αναθεώρηση του κατεστημένου ανδροκεντρικού κώδικα αξιών. Οφείλουμε εξαρχής να δηλώσουμε τον ανεπιφύλα­ κτο θαυμασμό μας προς το συνολικό έργο της Αξιώ­ τη, πεζογραφικό και δοκιμιακό. Η Αξιώτη δε μετατρέ­ πει σε λογοτεχνικό ύφος τον εαυτό της- δεν κρύβε­ ται, δε διαλέγει μυθικά προσωπεία, δεν υηοκαθιστά

τα πιστεύω της με κάποια απόκρυφη σημειολογία α­ προσδιόριστων υποδηλώσεων: δηλώνει απερίφρα­ στα αυτό που είναι και αυτό που θέλει να είναι, διαρ­ θρώνοντας ένα λόγο δραματικής αμεσότητας. Μολονότι μάλιστα επικαλείται το παρελθόν, δεν ξ ε ­ πέφτει ποτέ σε καμιά μορφή ιστορισμού, όπου κα­ θετί απτό και συγκεκριμένο αποτυπώνεται και αφανί­ ζεται σε μυθικές αναγωγές και μετατοπίσεις. Η αμεσότητά της αυτή έχει δώσει στο μοντερνιστικό κίνη­ μα όπου εντάσσεται από θέση μια ηθική ευθύτητα και μια ιστορική υπευθυνότητα, στις οποίες δε μας έχουν συνηθίσει οι ιεροφάντες του στην Ελλάδα και αλλαχού. Η Αξιώτη επιλέγει μια εκδοχή του μοντερνισμού που ταυτόχρονα είναι κοσμοθεωρία και ιδεολογική θέση.

Η γραφή της Μ. Αξιώτη καταγράφει τη φωνή του υποτψημένου γυναικείου οώματος, που θαυμάζεται χρησιμοποιούμενο ως σεξουαλικό απικείμενο αλλά που 5εν μπορεί να καταστεί υποκείμενο γνώσης και ενεργειας διαλύοντας τη ν εσωτερική της συνοχή, αναδιαρθρώνοντας το αισθητικό της διάγραμμα και καταρ­ γώντας τη μυθευτική της αφιστορίκευση. Υιοθετώ­ ντας το μοντερνισμό θεσπίζει, όπως παρατηρεί ο Μισέλ Φουκό για ανάλογες περιπτώσεις, μια «αντι-λογία» στην επίσημη και αποδεκτή μορφή του. Στα ποιήματά της καταγράφεται μια παλλόμενη ύ­ παρξη που φλέγεται από την ποίηση των ιδεών και επιδιώκει να διαρθρώσει μια γραμματική των ιστορι­ κών τους συμφραζομένων. Η Αξιώτη καταστρώνει μια ποιητική τοπικών ολοκληριών· δεν καταφεύγει στο αποσπασματικό και το κρυπτικό, μολονότι κατα­ λαβαίνουμε ότι τα ποιήματά τη ς χρειάζονται ένα κλειδί για να αποκαλύψουν τη συμμετρία τους. Η Αξιώτη, όπως και κάθε καταπιεσμένος, παίζει με τη γλώσσα του δυνάστη της, καταστρώνοντας μια συ­

ντακτική πολυσημία και μια εικονοπλαστική ρευστό­ τητα που τη φέρνουν στην πρώτη γραμμή του εκ­ φραστικού πειραματισμού στη γλώσσα μας. Αναμφίβολα, η ποίησή της ιδιοποιείται σύμβολα και λογότυπους άλλων ιδιολέκτων. Πίσω τους ωστόσο διαγράφεται μια προσωπική εξιστόρησα μια εξιστόρηση προσωπικών αναφορών και σημειώσεων: η Μύκονος γίνεται Αθήνα που γίνεται Μόσχα που γίνε­ ται Δνείπερος. Όταν γρά φ ει: «Μ ισητά πολύ σπίτια/στερημένα της αγάπης...· (σελ. 59) καταλα­ βαίνουμε ότι τα σπίτια αυτά είναι διαφορετικά από ε ­ κείνα του Σεφέρη: η Αξιώτη περιγράφει τα πράγματα του σπιτιού της, όχι τους συμβολισμούς μιας οδύσ­ σειας πίσω τους. Ο Σεφέρης γνωρίζει ότι τα σπίτια του του τα πήρε η Καταστροφή· η Αξιώτη βλέπει το σπίτι της να λεηλατείται από τους συνέλληνές της: σημαντική διαφορά αν θέλουμε να κατανοήσουμε τη δυναμική των σημειώσεών τους. Επίσης, όταν η ηοιήτρια μιλάει για τη θάλασσα, η γλώσσα της δεν έχει αντληθεί από λεξικά και γλωσ­ σάρια λογοτεχνικών κειμένων· είναι η πραγματική γλώσσα των θαλασσινών, η σωτηρία της μέσα στην αποξένωση και την εξορία. Αυτή είναι μια άλλη δια­ φορά της θάλασσάς της από εκείνη των σεφερικών αργοναυτών. Στο λόγο της Αξιώτη υπάρχει η ειδικότης και η μοναδικότης εκάστου αντικειμένου, εκεί­ νου που έχει η ίδια βιώσει και εσωτερικεύσει. Στα ποιήματα της συλλογής Θαήασσινά (1961) η δραματουργική της φαντασία έχει οδηγήσει τη γραφή σε ένα εκφραστικό όριο πολυσημίας μέσα από την ο­ ποία η γλώσσα μεταμορφώνεται σε κρυστάλλωμα πολυεδρικό σπάνιας διαύγειας και βαθύτητας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Αξιώτη εκπατρίστηκε και ότι έζησε εκτός πολιτισμικής εστίας για πολλά χρό­ νια. Η ποιητική της για τούτο χαρακτηρίζεται από μια λογική νομαδική, εν διαρκή κινήσει, διαθλασμένη μέ­ σα από τα κάτοπτρα τω ν αναμνήσεων που δεν κα­ ταλήγουν στη νοσταλγική επανασυγκόλληση μιας παραδείσιας ενότητας στην παιδική ηλικία. Η Αξιώτη θυμάται βέβαια ότι ήταν παιδί, αλλά είναι από τους λίγους συγγραφείς μας που έχει αποδεχτεί την ενηλικίωσή της, που έχει αποδεχτεί τον ιστορικό χρόνο της σωματικής της παρουσίας. Έχει έτσι αφήσει πίσω της τη σεφερική ευτοπία του παιδικού οράματος, την ελυτική Εδέμ της ερωτικής πληρότητας, τη νιρβάνα του διαρκούς οργασμού του Α. Εμπειρικού: αντίθετα, πλησιέστερα προς την απτότητα του λόγου του Κόλλας και τη μυστική συμμετρία των συμβόλων του Εγγονόπουλου, διαχέει το στίχο της αγκαλιάζοντας την ολοκληρία του

57

ανθρώπινου σώματος ως μονάδας ενοποιητικής και ενοποιούσας. Σύγκορμη δονείται από τις λιγοστές α­ ναμνήσεις που της έδωσε η ζωή και μιλάει με το πά­ θος και την απελπισία και την αγριότητα του στερη­ μένου ανθρώπου σαν βλέπει πως έχει προδοθεί α­ κόμα και από τα πιστεύω του. Και σε αυτή την ολο­ κληρωτική απώλεια βεβαιοτήτων εδραιώνεται η ποί­ ησή της. Εκ πρώτης όψεως, το συγγραφικό υποκείμενο των ποιημάτων της εμφανίζεται αφεστιασμένο και σπα­ σμωδικό· θα προτιμούσαμε ωστόσο να το θεωρού­ σαμε υποκείμενο πολυοπτικό. Η ποιήτρια διαρκώς μετακινείται και βλέπει το αντικείμενο από πολλα­ πλές γωνίες, το ονομάζει πολλαπλώς, το αηοκαθιστά στην υλική και τοπική του ολότητα. Κατ' αυτό τον τρόπο η πραγματική βαρύτητα του αντικειμένου και της γλώσσας αναδύεται μέσα στο ποιητικό κεί­ μενο. Η Αξιώτη αγγίζει το θέμα της εμπειρικά και μέ­ σα σε αυτή την εμπειρική σχέση εντοπίζει το νόημα της αναγωγής της σε συγγραφική πράξη, θα υποστηρίζαμε μάλιστα ότι ο λόγος της χαρακτη­ ρίζεται από αξιοθαύμαστη ασυμμετρία, μια προφυέστατη αντι-αισθητική, που μόνο στα τελευταία ποιή­ ματα του Ρίτσου θα ξανασυναντήσουμε (όταν δηλα­ δή έχασε τις βεβαιότητες που τον έκαναν σούπερ σταρ) καθώς και παράλληλες μαρτυρίες κυρίως γυ­ ναικών και ομοφυλόφιλων ποιητών μετά το 1970. Η Αξιώτη απεχθάνεται τη λειότητα ύφους και την επι­ μελημένη «λογοτεχνικότητα», που κατέστη λανθάνων κώδικας αξιολόγησης μετά τη γενιά του '30. Η ποίησή τη ς από τη Σύμπτωση (1939) μέχρι και τα Θαλασσινά (1961) διαλύει κάθε ορίζοντα προσδο­ κίας ταλαντευόμενη ανάμεσα οε μια ανήσυχη παραδοσιακότητα και ένα χαώδη νεωτερισμό. Αναμφίβολα, όπως και στην πεζογραφία της, η Αξιώ­ τη συντάσσει μια εναλλακτική εκφραστική- δεν υπο­ τάσσεται στην προσδοκία λόγου της εποχής της, α­ φού προβάλλει ως ουσιώδη κώδικα σημασιογονίας τη σωματική στιγμιαιότητα, το ερωτηματικό της ε ­ νεργής συνειδήσεως στο τέλος κάθε οριστικού συ­ μπεράσματος. Πράγματι, σε όλα της τα ποιήματα ο αναγνώστης θαυμάζει την εξατομικευμένη οπτική, την απροσδόκητη σύναψη, τη νεοφάνεια τω ν συ­ νειρμών. Κανείς άλλος ποιητής δεν έχει επιχειρήσει να προεκτείνει την επικράτεια του λογοτεχνικού λό­ γου σε χώρους όπου η λογοτεχνία δεν είχε ως τότε υπάρξει. Η Αξιώτη επιμένει σε μια εξερεύνηση του χώρου όχι με σκοπό να διαρθρώσει μια αισθητιστική τοπιογρα­ φία αλλά για να αποσυναρμολογήσει τον κόσμο της

58

θεσμοθετημένης ιστορίας και να τον μετατρέψει σε πολυεδρικό προσωπικό ασυνείδητο. Για τούτο δεν επιδιώκει να συνθέσει μύθους και να εγγράψει μέσα τους αιτήματα συλλογικά· γι' αυτά υπάρχει η εξωκειμενική πραγματικότητα της πράξης. Αντίθετα, μετατρέπει τα πάντα σε χορό, σε μια χο­ ρογραφία των ιδεών όπου η μνήμη ρυθμίζει και με­ λωδεί το βηματισμό τους. Μια τέτοια ρευστοποίηση των πάντων, η απόλυτη συγχώνευση των υπαρκτι­ κών διαστάσεων σε ένα σύμπαν χωρίς σταθερά πε­ ριγράμματα αποτελεί την κύρια ποιητική παρακατα­ θήκη της ποιητικής της, δηλαδή του ήθους της, προς τη νεοελληνική λογοτεχνία. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αναμφίβολα άν­ θηση των σπουδών γύρω από την Αξιώτη. Πολλά α­ πό τα μελετήματα που έχουν δημοσιευτεί εγγρά­ φουν το έργο της σε προβληματικές που δεν του α­ νήκουν και ενσωματώνουν τη θεματική του σε μια παράδοση μαχόμενου μοντερνισμού, από τον οποίο η ίδια είχε πάρει πολλές αποστάσεις. Το έργο της Αξιώτη παραγνωρίστηκε πρώτα γιατί ή­ ταν γραμμένο από μια κομμουνίστρια και έπειτα ε ­ πειδή αυτή η κομμουνίστρια ήταν γυναίκα με τη δική της επιθετική και διεκδικητική θέση. Το έργο της δεν ήταν εκείνο της μεμψίμοιρης υποτονικότητας, όπως αυτό της Έλλης Αλεξίου, που απολάμβανε άλλωστε και των ευλογιών του κόμματος και μετέτρεπε την ι­ δεολογική θέση σε κοριτσίστικο κουτσομπολιό. Δεν υπήρχε τρόπος να οριοθετηθούν και να τοποθετη­ θούν τα κείμενά της ούτε μέσα στο πλαίσιο της κομ­ ματικής ορθοδοξίας ούτε μέσα στον κανόνα αποδε­ κτών έργων που συνετάχθη με τον Κ. θ. Δημαρά. Η απόρριψη του έργου της όμως δε φαίνεται να ο­ φείλεται σε λόγους αισθητικής αξίας ή καλλιτεχνικής ευστάθειας. Επιμένουμε ότι -μολονότι μάλιστα αυτό ακούγεται αρκετά μεσοπολεμικό- η ιδεολογία και το φύλο της καθόρισαν τον αποκλεισμό της από έναν κανόνα έργων που βρήκαν τη θέση τους στην επίση­ μη εκδοχή της λογοτεχνικής παράδοσης στη γλώσ­ σα μας. Σήμερα μπορούμε να διαβάσουμε το έργο της εκτι­ μώντας ακριβώς τον αρνητικό και ανατρεπτικό του χαρακτήρα, όχι επειδή σε μια εποχή εκκοσμικευμένου φιλελευθερισμού επιζητούμε μυθολογίες ηρωι­ κών και ασυμβιβάστων προσωπικοτήτων. Η ανατρεπτικότητα του έργου της ενεργοποιεί το διάλογο ως καλλιτεχνική ενέργεια του πνευματικού μας κόσμου, αφαιρώντας κάθε αυτάρκη βεβαιότητα ως αρχή προσλήψεως οποιουδήποτε αισθητικού μορφώμα­ τος. Με την Αξιώτη εισήλθε στη γλώσσα μας η αρχή

της απροσδιοριστίας του καλλιτεχνικού υποκειμέ­ νου, εξαιτίας του δυναμικού του επαναπροσδιορι­ σμού με βάση την έλλειψη κοινωνικής αποδοχής. Αν με τον Καβάφη και την ομοφυλοφιλία του γνωρί­ ζουμε την αρχή της αβεβαιότητας που εκδηλώθηκε με τον ειρωνικό σκεπτικισμό, αν με τον Καρυωτάκη

Όταν με τον καιρό ξαναγραφτεί η λογοτεχνική μας ιοτορία, τα ποιήματα της Μ. Αξιώτη θα λάβουν θεοη εφάμιλλη, αν όχι ανώτερη, από το Μυθιστόρηματου Σεφερη και τους Προσανατολισμούς του Ελύτη και τη σωματική του δυσφορία γνωρίσαμε την αρχή του αυτοδιαλυόμενου υποκειμένου που οδήγησε στον αισθητικό σχετικισμό, με την Αξιώτη μαθαίνου­ με την αρχή της απροσδιοριστίας του υποκειμένου ε ­ πειδή το έργο της αποτυπώνει την τραγικότερη μορ­ φή υπαρξιακής ανομίας που γεννιέται από την επίση­ μη αμφισβήτηση αυτού που είσαι και από την απόρ­ ριψη αυτού που πράττεις. Μέσα μάλιστα και στα συμφραζόμενα της κυριαρχίας της γενιάς του '30, που εδραιωνόταν πάνω στον αυτοθαυμαζόμενο φαλλοκεντρισμό των Σεφέρη-Ελύτη-Εμπειρίκου, η γραφή της Αξιώτη καταγράφει τη φωνή του υποτιμημένου γυναικείου σώματος, του σώματος εκείνου που θαυμάζεται χρησιμοποιούμενο ως σεξουαλικό αντικείμενο, αλλά που δεν μπορεί να καταστεί υποκείμενο γνώσης και ενέργειας. Εδώ άλλωστε εντοπίζεται και το τραγικό στοιχείο της λιγοστής της ποίησης- θα υποστηρίζαμε μάλιστα ότι στο έργο της, πεζογραφικό και ποιητικό, καταγράφε­ ται μια τραγικότητα υπαρξιακής τάξεως, που θα φα­ νερωθεί αργότερα στην ποίηση του Ανδρέα Αγγελάκη, λίγο πριν αυτός ηεθάνει. Η Αξιώτη έγραψε ποιή­ ματα τα οποία δεν μπορούσαν να θεωρούνται ποιή­ ματα και πεζογραφήματα που δεν μπορούσαν να θε­ ωρούνται πεζογραφήματα- αυτή η επίσημη απόρρι­ ψη του έργου της την οδήγησε στην ανάγκη εξεύρε­ σης μιας αντίπαλης και ενίοτε ακραίας αισθητικής και

πολιτικής τάξης, στην οποία θα μπορούσε να εντα­ χθεί και να γίνει αυτό που επιθυμούσε να είναι. Δυστυχώς και εκεί εξακολουθούσε να παραμένει γυ­ ναίκα: ακόμα και η αριστερή κριτική την αντιμετώπιζε με συγκατάβαση και με κάποιο χαμόγελο ειρωνικό. (Με πόση γενναιόδωρη κατανόηση της απαντάει ο Γιάννης Ρίτσος στα γράμματά του άλλωστε!). Από αυτό μπορούμε να κατανοήσουμε και τη σκληροπυ­ ρηνική της ιδεολογία- σαν το τελευταίο έρμα πλοή­ γησης προς μια ουτοπία όπου η ίδια με το γυναικείο της σώμα, την επαρχιακή καταγωγή της, την αντιγραμματική της γλώοσα θα μπορούσε να αντικρίσει τον άλλο και να κατανοηθεί από αυτόν για εκείνο που ακριβώς ήταν: γυναίκα και ιδεολόγος. Νομίζουμε ότι αυτό το βλέμμα αποδοχής και επιδοκι­ μασίας δεν της το πρόσφερε ποτέ η εποχή της, αλλά είμαστε σίγουροι ότι θα της το δώσει με ολοένα και αυξανόμενο σεβασμό και εκτίμηση το άμεσο μέλλον. Όταν με τον καιρό ξαναγραφτεί η λογοτεχνική μας ι­ στορία, τα ποιήματα της Αξιώτη θα καταλάβουν θέση εφάμιλλη, αν όχι ανώτερη, από το Μυθιστόρημα τ ου Σεφέρη και τους Προσανατολισμούς του Ελύτη, έργα της ίδιας εποχής που επιχείρησαν να διατυπώσουν ποιητικά το άλλοθι μιας ανδροκεντρικής καταπιεστι­ κής κοινωνίας η οποία απέκλειε όσες φωνές δεν α­ ποδέχονταν τη συμβολική της τάξη. Η πληρέστατα σχολιασμένη έκδοση των ποιημάτων από τη Μαίρη Μικέ είναι εξαιρετική συμβολή για τη συνολική κατανόηση και επανερμηνεία της νεοελλη­ νικής λογοτεχνίας. Τα σχόλιά της, η αλληλογραφία της Αξιώτη με τον Γιάννη Ρίτσο, το επίμετρο κρίσεων που παραθέτει αποδεικνύουντη φιλολογική δεινότη­ τα και την αισθητική ευθυκρισία της. Ίσως σε αυτή την έκδοση να εδραιωθεί μια πληρέ­ στερη και πλέον ακριβής αντίληψη της νεοελληνικής γραφής στην ποικιλομορφία τω ν εκδηλώσεών της και να δοθεί η ευκαιρία να ξαναδιαβάσουμε την Αξιώ­ τη ως τη μεγαλύτερη αιρετική συγγραφέα των λογο­ τεχνικών μας πραγμάτων μέχρι σήμερα- μια συγγρα­ φέα που δε διεφθάρη από τη λαγνεία της φήμης ού­ τε από τη συγκαταβατική αναγνώριση, αλλά ακολού­ θησε το σκοτεινό όραμα πεπεισμένη ως το τέλ ο ς γιατί εκεί μέσα του έβλεπε η ίδια το δικό της φως. Κάποτε, όταν ξεπεράσουμε την αγκύλωση της κριτι­ κής σε επαγγελματικό πιστοποιητικό, ίσως σκύψουμε με μεγαλύτερη ηθική ευθύνη στο τραγικό μεγαλείο έργων σαν αυτό της Αξιώτη. Δεν αποκλείεται να ανακαλύψουμε μέσα τους το ωραιότερο μέρος της ζωής μας: τα όνειρα της νιότης μας ηου τόσο γρήγορα απορρίψαμε. □

59

ΜΕΛΕΤΗ

Η κατά Πεντζίκη νεωτερικότητα τιu ΕΛΕΝΑΣ ΚΟΥΤΡΙΑΝΟΥ ΗΛΙΑΣ ΠΟΥΡΗΣ Η ποιητική του Ν. Γ. Π ιντζίκη Αθήνα, Νιφέλη, 2000 Σελ. 255

II Η

αυτοαναφορικότητα και π προβαλλόμενη ως προβληματική, αμφισβητήσιμη ή και ανύπαρκτη I I συνεκτικότητα, με την εκμετάλλευση μιας εξί­ σου προμελετημένα αδιάφορης ή «τυχαίας» κειμενικής συνοχής, ίσως απ οτελούν τις πρωτεύουσες («dominant» κατά Roman Jakobson) αρχές του πεζογραφικού έργου του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Στο βιβλίο του Ηλία Γιούρη1εηιχειρείται η σταδιακή δι­ είσδυση σ' ένα φαινομενικά ανοιχτό, όμως στην πραγματικότητα εξαιρετικά και προγραμματικά ερμη­ τικό έργο. Όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, η αντί­ στασή του στην εφαρμογή μιας οποιοσδήποτε κριτι­ κής μεθόδου επιβάλλει την εμπλοκή της ανάγνωσης στη διαδικασία συγκρότησης της σημασίας. Πρόκειται για μια ποιητική του δικτύου, όπου ο συγγραφέας α­ ναλαμβάνει το ρόλο του συρραφέα ενός πλέγματος

Εργαοία που παρουσιάζει μεθοδικά την αισθητική πρωτοτυπία της κεψενικής πρότασης του Ν. Πεπζίκη χωρίς αρχή ή τέλος. Στον αναγνώστη ανατίθεται η α­ νακάλυψη μιας διάβασης ανάμεσα στα αδιάτακτα

Ή λίας Γιούρης

Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ Ν.Γ. ΠΕΝΤΖΙΚΗ

στοιχεία και η επανοργάνωσή τους. Η δυσφορία την οποία ενδεχομένως αισθάνεται είναι η απόδειξη της αποτελεσματικότητας του κειμένου· είναι η δύναμη που ανατρέπει τον ορίζοντα προσδοκίας του και τον εξαναγκάζει (αν δεν εγκαταλείψει την ανάγνωση) να αντιμετωπίσει με σκεπτικισμό αλλά δυναμικά τις κειμενικές δομές. Σύμφωνα με τον Η. Γιούρη, ο ένας από τους δύο πό­ λους της πρακτικής του Πεντζίκη είναι το αρχείο, δη­ λαδή, ο τόπος στον οποίο λαμβάνει χώρα η συνθετι­ κή αναζήτηση. 0 άλλος είναι η αρχιτεκτονική. Το αρ­ χείο συγκροτείται από τους διαφορετικούς λόγους που ο συγγραφέας διαχειρίζεται, και υφίσταται αλλε­

πάλληλες ιδιοποιήσεις, μετασχηματισμούς και μετα­ μορφώσεις. 0 στόχος δεν είναι η ρεαλιστική αναπα­ ράσταση της πραγματικότητας, αλλά η ανασύνθεση ημιτελών και ετερόκλητων αποσπασμάτων λόγων και ο δημιουργικός συνδυασμός τους, σε μια διαδικασία διαρκούς πειραματισμού. Για το μοντάζ των αποσπα­ σματικών στοιχείων συχνά χρησιμοποιούνται ακόμη και τα προϊόντα μιας προγενέστερης τέτοιας διαδικα­ σίας κατάτμησης και συνδυαστικής. Επομένως, το εκάστοτε νέο κείμενο υπόκειται δυνητικά στην προο­ πτική της αποσυναρμολόγησής του σε επιμέρους τμήματα ή «πλίνθους» (αξίζει να επισημανθεί, επ' ευ­ καιρία, πως τη μεταφορά αυτή ο Ν. Πεντζίκης χρησι­ μοποιούσε ήδη από το 1935)2, από τους οποίους θα μπορούσε να οικοδομηθεί νέο υλικό. Τον «συγγραφέα-συγκολλητή» (κατά τον αυτοχαρακτηρισμό του

Πεντζίκη) δεν ενδιαφέρει το αποτέλεσμα, η σύνθεση ενός οριστικού κειμένου, αλλά η δημιουργική διαδικα­ σία ως πρακτική. Η «αντιγραφική μνήμη» (και αυτή η έκφραση του ανή­ κει) αποτελεί τεχνική αφομοίωσης και σύνδεσης άλ­ λων κειμένων. Η υποκειμενικότητα του συγγραφέα συγκροτείται από το υλικό άλλων βιβλίων -χαρακτη­ ριστικό παράδειγμα η Έρσηχου Γεωργίου Δροσίνη, έργο στο οποίο βασίζεται το πεντζικικό Μυθιστόρημα της κυρίας Έροης-, πράγμα που, κατά τον Η. Γιούρη, δείχνει πως δεν υπάρχει ενδοσκόπηση (εσωτερικός μονόλογος) αλλά διακειμενικότητα. Ανάλογα ιδιάζουσα είναι και η αναπαράσταση της εξωτερικής πραγμα­ τικότητας. Οι τοπωνυμίες προσδιορίζουν συγκεκριμέ­ νους γεωγραφικά χώρους, αλλά και την οντότητά τους όπως συγκροτείται στα άλλα κείμενα- έτσι, λό-

0 Ηλίας Γιούρης γράφει για το βιβλίο του Η ποιητική του Πεντζίκη Γιατί ο Πεηζίκης Πρώτα, γιατί το έργο του Πεντζίκη αποτελεί μια απέραντη κριτική terra incognita. Me ελκύουν αυτές οι οάοεις σιωπής, αυτές οι αδιεραίνηττς γραμματολογικές νησίδες οτην ιστορία της λογοτεχνίας. Όταν ξεκίνησα να γράφω, νόμιζα ότι ήμουν αρκούντως δεκτικός ώστε να αποκρυπτογραφήοω το νεύμα που εξέπεμπε με όλα του τα σημεία αυτό το παράδοξο έργο. Οοτόοο το έργο αμυνόταν ανένδοτα ενάντια οε κάθε είδος γνώσης που θα έσπευδε να τελειώσει μαζί του φυλακίζοντάς το οε μια κατηγορία. Απιστεκόταν στην κοινοτοπία, όπως θα απιστεκόταν κάποιος αν τον έσερναν με τη βία οε κάποιο εχθρικό πεδίο. Τι έπρεπε να κάνω; Όλα όσα βρίσκονταν μπροστά μου περιμένοντας ακόμη να γίνουν κατανοητό διέγειραν ένα είδος ενδόμυ χης, πεισματικής επαγρύπνησης: στρεφόμουν στο έργο του Πεντζίκη όχι όπως οε κάποιο αντικείμενο στο οποίο θα εφάρμοζα κάποια γνώαη, αλλά όπως οε ένα έργο που αδιάκοπα με έφερνε αντιμέτωπο με το άγνωοτο των ίδιων των θεωρητικών εργα­ λείων με τα οποία ζητούσα να το προοεγγίοω. δεν κατάφερνα να επωφεληθώ από ένα εξασφαλισμένο θεωρητικό υπόβαθρο, από μια εδραία παρακαταθήκη εννοιών και μεθόδων, ή από δοκιμασμένες οπτικές γωνίες. Το έργο αυτό αν άφηνε τα μυστικά του να υπεισέρχονται στον ιστό μιας επιχειρηματολογίας, αυτό γινόταν πάπα εις πείσμα και εις βάρος των πρόδηλων προϋπο­ θέσεων της θεωρίας. Αδιάκοπα με ανάγκαζε να το υποβάλλω οτη δοκιμασία ανοίκειων ερωτημάτων, να το εκθέτω στο φως παράξενων οπτικών γωνιών. Δούλεψα λοιπόν προοπαθώπας να εκμεταλλευτώ αυτές τις διαφυγές από τη λογοτεχνική θεωρία. Αναζητούσα λιγότερο εκεί­ νο που μου πρόοφερε η ίδια ως σύστημα και περισσότερο ό, τι μετά βίας επέτρεπε ο κώδικάς της, ά, τι επέτρεπε μόνο λοξά να καταλάβω. Για μένα αυτές οι διαρροές από το ούοτημα αποτελούν πάπα δείκτες μιας αποκάλυψης, αφετηρία της πραγματι­ κής σκέψης. Υπαινίοοοηαι μια μικρή ρωγμή, μια διαφαινόμενη γραμμή φυγής, την οποία δε δίσταζα ούτε στιγμή να ακολου­ θήσω, κάθε φορά με όλο και μεγαλύτερο οάστιαμα' επέλει, αν κατόφερα να γράψω ήταν επειδή όχι μόνο δεν έφραξα αυτές τις ρωγμές, αλλά επειδή παραχωρούσα οε αυτές ολόθυμα τη ουγκατόθεοή μου και δε φοβόμουν να φτάαω ίοαμε εκεί όπου με οδηγούσαν. θα ήθελα να τιμήσω αυτή την περιπλάνηση ως συστατικό στοιχείο του βιβλίου μου' τις εναλλαγές φωτός και ακάτους, τις κατολισθήσεις από την αόριστη προαίοθηοη στην απρόοπτη σαφήνεια. Χωρίς αυτή τη ουνεχή, την ατέρμονη εργασία παλιν­ δρόμησης, χωρίς την απεγνωομένη ενεργητικότητα με την οποία ξανάρχιζα έπειτα από κάθε εκτροχιαομό, το έργο αυτό θα έμενε ατελείωτο. Το αποτέλεσμα; Προοπάθηοα να διανοίξω το έργο του Πεπζίκη οε εναλλακτικές αναγνώσεις, να διευρύνω τα ουμφραζόμενα που θα διευκόλυναν την αναγνωστική κυκλοφορία του.

you χάρη, αξιοποιούνται κειμενικά γνωστά στοιχεία, με παραπομπές σε διηγήσεις από τα παραμύθια ή τη λαϊκή παράδοση κ,λπ. Δεν είναι, ωστόσο, εφικτό να διαθέτει ο συγγραφέας την απόλυτη εποπτεία του προγράμματος συστηματοποίησης του αρχείου. Όπως υποδηλώνει ο Η. Γιούρης, ίσως αυτό οδηγεί συχνά την κριτική να του προ­ σάπτει έλλειψη συνοχής, αυθαιρεσία στην οργάνωση του υλικού του, κακοτεχνία. Στην πραγματικότητα, εκκρεμεί πάντα η αναζήτηση και η ανεύρεση τρόπων οργάνωσης του άτακτου αρχειακού υλικού. Στην Αρχι­ τεκτονική της σκόρπιας ζωής καθίσταται σαφές το α-

Σταδιακή διείσδυση σ'ένα φαινομενικά ανοιχτό, όμως στην πραγματικότητα εξαιρετικά και προγραμματικά ερμητικό έργο διέξοδο του οργανωτικού εγχειρήματος- η ίδια, ε ­ ντούτοις, επιδίωξη χαρακτηρίζει και το Αρχείον, όπου είναι ενδεικτική η επινόηση ενός περίπλοκου συστή­ ματος από ερμάρια, κουτιά, καταπακτές και κρυψώ­ νες, με τα οποία επιχειρείται η αρχειοθέτηση και η τα­ ξινόμηση των διάσπαρτων και ετερογενών λόγων. Σύμφωνα με το συγγραφέα, το Αρχείον αποτελεί έτσι αντιπροσωπευτικό δείγμα του τρόπου με τον οποίο εργάζεται ο Πεντζίκης, ενώ ταυτόχρονα καθίσταται το όριο, πέρα από το οποίο του είναι αδύνατο να προχω­ ρήσει. Τα έργα του Πεντζίκη εκμεταλλεύονται ακριβώς την αυτοαναφορική χειρονομία που θεματοποιεί τη διαδι­ κασία της σύνθεσης: την πολύπλοκη οργάνωση, τη μορφολογική και σημασιακή μεταβλητότητα και ατα­ ξία. Παράδειγμα αποτελούν οι Σημειώσεις εκατό ημε­ ρών, όπου υιοθετούνται μεν οι τυπολογικές συμβά­ σεις της ημερολογιακής γραφής, αλλά όμως πληρούται με ένα υλικό που μοιάζει με παραλήρημα ή με την παιδική σκέψη. Εφαρμόζονται διάφορες πρακτικές, έ ­ τσι ώστε το συνολικό αποτέλεσμα να λειτουργεί ως «σπόγγος» (πρόκειται για μία ακόμη εύλογη μεταφορά του Πεντζίκη). Το βασικό σχήμα στο οποίο βασίζεται το έργο είναι οι αλλεπάλληλες αντιθέσεις. Σύμφωνα με τον Η. Γιούρη, η διαλεκτική ανάμεσα στο τυχαίο και την οργάνωση ή στην ελευθερία και τη δέ­ σμευση, που αναπτύσσεται στο έργο του Πεντζίκη, δε

62

συνδέεται με τον υπερρεαλισμό, θα πρέπει ωστόσο να σημειωθεί πως ο Η. Γιούρης δεν έχει λάβει υπόψη του πολλά υπερρεαλιστικά θεωρητικά κείμενα της δεκαετίας του 1920 και δε δείχνει ενημερωμένος για την υπερρεαλιστική βιβλιογραφία στη δεκαετία του 1930. Έτσι, ίσως όφειλε να μην έχει προχωρήσει σε συμπεράσματα για τη σχέση του έργου του Πεντζίκη με τον υπερρεαλισμό, της οποίας η σημασία είναι μάλλον αποφασιστικότερη απ' όσο ο συγγραφέας αποφαίνεται. Λόγου χάρη, σε αντίθεση με ό,τι υποστη­ ρίζει (σ. 130), το υπερρεαλιστικό τυχαίο φυσικά δεν περιλαμβάνει απλώς την απροσδόκητη εμφάνιση ε ­ ξαιρετικών συμβάντων. Ούτε ο προσδιορισμός του αυτοματισμού (σ. 113) είναι ακριβής- οι απόπειρες ε ­ πεξεργασίας της θεωρίας του αυτοματισμού δεν πε­ ριορίζονται στα δύο υπερρεαλιστικά μανιφέστα, ενώ το ενδιαφέρον των υπερρεαλιστών για την τέχνη των τρελών και των παιδιών και το λογοπαίγνιο θα μπο­ ρούσαν να έχουν δώσει πρόσφορο έδαφος για μια συγκριτική αντιμετώπιση. Επίσης, δεν ανιχνεύεται κα­ τά πόσο η «αισθητική της αδεξιότητας» μπορεί να συνδέεται θεωρητικά όχι μόνο με τη μοντερνιστική αι­ σθητική της προκλητικής δυσμορφίας, αλλά, ειδικότε­ ρα, με τη συνειδητή και συστηματική υπονόμευση της παραδοσιακής έννοιας του ωραίου και της αρμονίας, με την αισθητική του υπερρεαλιστικού άμορφου, τις θεωρίες για το λαβύρινθο (και τις ψυχαναλυτικές θε­ ωρίες που αναφέρονται σε αυτές)· ακόμη, θα μπο­ ρούσαν να έχουν ληφθεί υπόψη η αυτοαναφορικότητα, η μεταγλωσσικότητα, η χρονικότητα και οι μετα­ φυσικές αναζητήσεις στο πλαίσιο του υπερρεαλι­ σμού. Νομίζω ακόμη πως η θεωρία του χάους ίσως δεν είναι η καταλληλότερη για να προσδιοριστεί η ποιητική του Πεντζίκη. Η θεωρία του χάους αναπτύ­ χθηκε μεν για να περιγράφει η δομή της δυναμικής των χαοτικών συστημάτων, αλλά είναι μάλλον υπερ­ βολική η σύγκριση του πεντζικικού κειμένου και των στρατηγικών που αυτό αναπτύσσει με τα χαρακτηρι­ στικά που εμφανίζει ένα χαοτικό σύστημα στην εξέλι­ ξή του, δηλαδή η χαοτική κίνηση. Μία γραφή που ως αντικείμενό της έχει τα όριά της και, συγκεκριμένα, την αδυναμία ή την αντίστασή της να προσδι-ορίσει τον κόσμο (της) ως κείμενο, που ε ­ πικαλείται τη ρευστότητά της και όχι την προσκόλλη­ σή της σε μια καθορισμένη σημασία, αποτελεί από τη φύση της (ή την κατασκευή της, την οικοδόμησή της, την ύφανσή της κ,ο.κ.) κατεξοχήν παράδειγμα διακειμενικότητας, δηλαδή μιας φαινομενικά ανιδιοτελούς, στην ουσία όμως σκόπιμης και πολυσήμαντης δια­ σταύρωσης κειμενικών επιφανειών. Βέβαια, θα πρέπει

να σημειώσω ότι ο Πεντζίκης δεν εμπλέκεται στον ιδεολογικό-κοινωνικό προβληματισμό που ουνάδει με τη μεταδομιστική προσέγγιση της διακειμενικότητας, δηλαδή με την έννοια που απέδωσε στον όρο αυτό η Julia Kristeva. Στο ζήτημα αυτό θα μπορούσε ενδεχο­ μένως να στηριχτεί μια πρώτη αντίρρηση στην πρότα­ ση του Η. Γιούρη να αντιμετωπιστεί το έργο του Πεντζίκη στο πλαίσιο μιας νεωτερικότητας που, κατά τη γνώμη του, υπερβαίνει τα όρια του μοντερνισμού. Ωστόοο, ακριβώς η ιδεαλιστική τάση που διαπερνά το έργο του Πεντζίκη όπως κι ένα στοιχείο που δε θίγει καθόλου ο Η. Γιούρης, δηλαδή η ιδιαίτερη αίσθηση της ειρωνείας, είναι τα χαρακτηριστικότερα δείγματα του μοντερνισμού του. Λόγου χάρη, το γεγονός πως ο Πεντζίκης εκλαμβάνει τα πρόσωπα του έργου του Δροσίνη ως πραγματικά δε συνιστά ακριβώς «οντολογικό σκάνδαλο», αλλά εύγλωττο δείγμα της ιδιότυπης (και ιδιότροπης) ειρωνείας του. Αλλά και η (ενδιαφέρουσα, αν και πολύ σύντομη) με­ λέτη της πεντζικικής θρησκευτικότητας δε συνδέεται πειστικά με τη «νεωτερική» γραφή του. Είναι ωστόσο σημαντική η επισήμανση πως η θρησκευτικότητα του έργου του σχετίζεται με τον προβληματισμό του Πε­ ντζίκη για τη γραφή. Κατά τη γνώμη μου, δε γίνεται ε ­ πίσης σαφές γιατί η διακειμενικότητα καταργεί ανα­ γκαστικά τον εσωτερικό μονόλογο. Δε νομίζω ότι το ψυχολογικό στοιχείο απορρίπτεται ή αδρανοποιείται· αντιθέτως, είναι ο στόχος/αντικείμενο της πεντζικικής ειρωνείας, του περίεργου κράματος (νωχελικού, κά­ ποτε χαυνωτικού ή και κακεντρεχούς προς τον ανα­ γνώστη) ναρκισσισμού και (αυτο)σαρκασμού. Στα δύο πρώτα κεφάλαια υπάρχει σύγχυση ανάμεσα στη συγ­ γραφική προθετικότητα και το αποτέλεσμα (βλ. λ.χ. σ. 127)· το πρόβλημα υπερβαίνεται στη συνέχεια. Σε τέ ­ τοιες μελέτες, βέβαια, είναι απαραίτητο το ευρετήριο, και δε θα έπρεπε να λείπει από εδώ. Είναι σαφές πως οι παραπάνω επισημάνσεις αναφέρονται σε επιμέρους ζητήματα και όχι στο συνολικό αποτέλεσμα του βιβλίου. Πρόκειται για μία εργασία που παρουσιάζει μεθοδικά και υπερασπίζεται με συ­ νέπεια την αισθητική πρωτοτυπία και τη δύναμη της συγγραφικής αντίληψης και κειμενικής πρότασης του Πεντζίκη. θα αποτελέσει ουσιαστικό βοήθημα στην προσέγγιση του έργου του. □ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Αν και αυτό δεν αναφέρεται, πρόκειται για τη διδακτορική διατριβή του· βλ. και την προδημοσίευση ενός μέρους της στο Λόγου Χάριν4 (καλ. 1996), σ. 99-113. 2. Βλ. «Το βράδυ μιας συντροφιάς, Γράμμα στο "τρίτο μάτι" από τον Στ. Κοσμά», Το 3ο Μάτι 1 (Οκι. 1935), σ. 28.

Τα έργα του Φρίντριχ Νίτσε σε καινούρια μετάφραση του Ζήση Σαρίκα • Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα • Πέρα από το καλό και το κακό • Το λυκόφως των ειδώλων - Αντίχριστος Ίδε ο άνθρωπος • Η θέληση για δύναμη • Τζέρυ Μπράουν Η άλλη Αμερική • Καρλ Πολάνυι Ο μεγάλος μετασχηματισμός • Λιούις Μάμφορντ Η ιστορία των ουτοπιών • Μαρία Λουίζα Μπερνέρι Περιήγηση στην Ουτοπία • Μάρτιν Μπούμπερ Μονοπάτια στην Ουτοπία • Ζαν Μπωντριγιάρ Η καταναλωτική κοινωνία • Πωλ Βιριλιό Η πληροφορική βόμβα • Στέφανος Μπαλής Μαθηματικά και ποίηση • Χριστίνα Φλόκα Η φαρμακογνωσία του Οδυσσέα Ελύτη • Μωυσής Μιχαήλ Μπουρλάς Ελληνας, Εβραίος και αριστερός • Μαρκ Φερρό Η ιστορία υπό επιτήρηση • Πάτρικ Μπράντλιτζερ Αρτος και θεάματα • Χάννα Άρεντ Γ ια την επανάσταση Ανθρωποι σε ζοφερούς καιρούς • Νικόλαος Μουτσόπουλος Διαδρομή αυτογνωσίας. Τα χρόνιατης παιδείας • Χρίστος Τσολάκης Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική • Γιώργος Χουρμουζιάδης Λήγια από χώμα • Ετέλ Αντνάν Περί πόλεων και γυναικών • Εντουάρ Ντυζαρντέν Εδρεψε δάφνες • Λώρενς Στερν Αισθηματικό ταξίδι •Τόμας Μπέρνχαρντ Οι Φτηνοφαγάδες • Ανα Νόβακ Οι ατυχίες της ψυχής • Γιαν Νέρουντα Ιστορίες από την παλιά Πράγα • Ιβάν Ίλλιτς Για τις ανάγκες του ανθρώπου σήμερα • Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου Επιλογές και σύνολα. Ποιήματα (1965-1995) Δοκίμια και δοκιμασίες

37003 Σκόπελος

Τηλ 0424-23277, 23283 031 -263363

63

Δ Ο Κ ΙΜ ΙΟ

Υπαρξιακές αναζητήσεις

ί

ΧΡΗΣΤΟΥ X. ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ

Οι αγραυλούντες

Νυχτβρινή ncpmcTcia Αθήνα, ίκδόσας των φίλων, 2000

Ι(λ. 264

ο από εικοσαετίας εξαντλημένο διαλογικό δο­ κίμιο του εξέχοντα διανοητή της νεότερης γε­ νιάς Χρήστου Μαλεβίτση Οι αγραυήούνιες, βι­ βλίο σπάνιας στοχαστικής πυκνότητας, πνευματι­ κής διαύγειας και λογοτεχνικής χάρης, πραγμα­ τεύεται σε μια σειρά στάσιμων και επεισοδίων ό ­ λα τα μεγάλα θέματα της Ύπαρξης και τω ν προ-

Τ

Βιβλίο σπάνιας στοχαστικής πυκνότητας βλη μ ά τω ν το υ ανθρώπου. Στο χεύ ο ν τα ς στην πνευματική εξύψωση του ανθρώπου, προσαρμό­ ζει τη διαλογική του σε θέματα θρησκευτικής πί­ στης και ηθικής δεοντολογίας. Οι διάφορες ιστορικές λύσεις, που έχουν σχέση με τις θρησκευτικές, κοινωνικές, ηθικές, φιλοσο­ φικές πεποιθήσεις κ.ά., συνυπάρχουν πάντοτε ως κίνητρο των κατευθύνσεων του ανθρώπου και της ισορροπίας του. Η συνείδηση της ανθρωπότητας διαμορφώθηκε, όπως παρατηρεί ο συγγραφέας, από απ ροσγείω τα π νεύματα μιας κοινω νικής πραγματικότητας που επιτρέπει στον άνθρωπο να πολιτεύεται όπως αυτός θέλει και σύμφωνα με τα ιδεώδη που επικρατούν. Οι ιδεολογίες που έχουν πέραση σήμερα είναι οι υποσχέσεις της μελλοντι­ κής ευμάρειας, ως τη ς μόνης ευτυχίας του αν­ θρώπου. Οι πιο δυνατές επιρροές που δέχεται ο άνθρωπος είναι έξω από τους μεγάλους δασκάλους του και­ ρού του. Ο άνθρωπος π αλεύει για τη ν πρόοδό του, η δε επιστήμη είναι άξια να του ανοίξει τα μάτια μέχρι το βαθμό που θα αντιληφθεί την κα­

64

τάστασή του και τις κατευθύνσεις που πρέπει να ακολουθήσει. Το κυρίαρχο πρόβλημα είναι η αγω­ νία του ανθρώπου, η οποία αν δε βρει διέξοδο στην πραγματικότητα, θα καταλήξει στον ψυχικό μαρασμό και το θάνατο. Σημασία έχει αν ο άνθρω­ πος, σαν φαινόμενο μέσα στην αιωνιότητα, δεν περιοριστεί μόνο στο σαρκίο του, αλλά αν αναζη­ τήσει, μέσα σε ορισμένο τόπο και χρόνο, την ο­ μορφιά του υπερπέραν ως τη μόνη λύση της σω­ τηρίας του. Η απόπειρα να ξεχωρίσουμε τις γενικότερες τά ­ σεις που παρουσιάζει ο άνθρωπος μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι χωρίς προγραμματισμένη κατεύ­ θυνση τις περισσότερες φ ορές τα βιώματά του κατευθύνονται σε πρότυπα που ο ίδιος δεν έχει επιλέξει. Τα εμπόδια ενάντια στη θέλησή του, ό­ πως η ανεπάρκεια του χρόνου, το ασυμβίβαστο στις κοινωνικές δομές, οι δυσκολίες της δουλειάς, με τα γνωστά δεδομένα τού δημιουργούν αφόρη­ το άγχος που τη λύτρωσή του αναζητεί στη σφαί­ ρα του ιδεατού, στον κόσμο που χάραξαν οι μεγά­ λοι φιλόσοφοι και αναμορφωτές της ανθρωπότη­ τας. Με την οριοθέτηση που ο συγγραφέας έθεσε στο βιβλίο του Οι α γραυήούντες κατόρθωσε να βοηθήσει αποτελεσματικά τις ανθρώπινες αγωνίες και να δώσει λύση σε πολλά από τα προβλήματα. ΝΙΚ. ΛΥΚ. ΦΟΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦ ΙΑ

Χρονικό οδύνης ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ

Ο δύνη Αυτοβιογραφικό χρονικό

Πρόλ.: Κώστας Βρπτάκος Αθήνα, Πόλις, 2000 Σελ. 344 Νικηφόρος Βρεττάκος (1912-1991), παρά τη λεπταίσθητη εσω τερικότητά του, έδω σε στην ποίηση και στο όλο έργο του εξέχουσα ανοίγει συρτάρια μνήμης και όπου οι προσωπικές θέση στην αγάπη προς τον άνθρωπο και τον κόσμο, περιπέτειες του ποιητή γίνονται αφορμή για την ε ­ επιθυμώντας ειλικρινά να αμβλύνει τον ανθρώπινο ξερεύνηση της παγκόσμιας ανθρώήινης οδύνης. πόνο και να εξάρει την ειρήνη και τη δικαιοσύνη. Το βιβλίο είναι ιδιαίτερα χρήσιμο και στο μελετητή Η Οδύνη είναι αυτοβιογραφικό βιβλίο, το οποίο ο της σύγχρονης ποίησης, αφού μπορεί να διαβαστεί Βρεττάκος ολοκλήρωσε το 1968. Κυκλοφόρησε την και ως εισαγωγή στο πολυσήμαντο έργο του μεγά­ επόμενη χρονιά στην Αμερική αλλά παρέμεινε α­ λου ποιητή. νέκδοτο στην Ελλάδα ως το θάνατό του. Ανάμεσα στην εξομολόγηση και το δοκίμιο, είναι κείμενο που ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣΔ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

0

65

Φ ΙΛ Ο ΣΟ Φ ΙΑ

Η α-Χήί)εια της γλώσσας, της σκέψης, του ανΕΙρώπου το υ Α Κ Η Κ Α Λ Ο Γ Ν Ω Μ Η ■θ

MARTIN HEIDEGGER

Επιστολή για τον ανθρωπισμό Μτφρ.-Εισ.: Γ. Ξηροπαΐδης Αθήνα, Ροές, 2000 Σ'λ. 208 σκέψη του Heidegger είναι σκέψη που προκαλεί. Στους αμύητους συχνά προκαλεί πλήξη στο μέτρο που οι δυσνόητοι, και μάλλον προβλημα­ τικοί στη μετάφρασή τους, όροι δίνουν την εντύπω­ ση μιας σκέψης εσωστρεφούς, ερμητικά κλεισμένης στον εαυτό της (και αποτελεί ίσως ειρωνεία αυτό για ένα στοχαστή στον οποίο η έννοια του ανοίγματος, της διάνοιξης κατέχει τόσο κεντρική θέση). Στους περισσότερο μυημένους η χαϊντεγγεριανή σκέψη α­ ποτελεί σαφώς μια πρόκληση καθώς συγκρούεται με όλη την προηγούμενη φιλοσοφική παράδοση, στρέφοντας τα πυρά της όχι στο οικοδόμημα αλλά στα ίδια τα θεμέλια της μεταφυσικής όπως την ξέ-

Η

Το κυρίως κείμενο είναι ρεον και οδηγεί επιδέξια τον αναγνώστη οε μια διαδρομή πρωτόγνωρη ίοω ςα\\ά, γι'αυτό, ουναρπαοτική 66

Martin

HEIDEGGER ΕΠ ΙΣΤΟ ΛΗ ΓΙΑ Τ Ο Ν Α Ν Θ Ρ Ω Π ΙΣΜ Ο

ρουμε από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Για όλους, το εγχείρημα του Heidegger είναι μια πρόκληση να σκεφτούμε την ίδια μας τη σκέψη. Και αυτή η αναδί­ πλωση της σκέψης στον εαυτό της είναι πάντοτε δύσκολη. Το αποτέλεσμα στο οποίο αποβλέπει ο συγγραφέας του Είναι και χρόνος είναι αυτό που ο ίδιος ονομάζει αποδόμηση ή καταστροφή (Destruktion) της μετα-

Φυσικής. Το μεγάλο σφάλμα της μεταφυσικής, λέει ο Heidegger, έτσι όπως αυτή διαμορφώθηκε από την εποχή του Πλάτωνα και μετά, είναι ότι έθεσε στο κέντρο της προσοχής της το Ον ξεχνώντας το Είναι. Ρωτάει τι είναι το Ον και ξεχνά να ρωτήσει τι εί­ ναι το Είναι. Και ενώ έτσι η σκέψη του Heidegger μοι­ άζει καθαρά «θεωρητική», ο ίδιος ο Γερμανός στοχα­ στής έρχεται να μας δείξει την επικαιρότητά της: «η σύγχρονη εποχή, που είναι χαμένη μέσα στα όντα, ζει μέσα στην πλήρη λήθη του Είναι». Η διαφορά α­ νάμεσα στο Ον και το Είναι κ αλείται από το ν Heidegger οντολογική διαφορά και η λήθη της ισοδυναμεί με τη μετατροπή της σκέψης σε «ενασχόλη­ ση με τη φιλοσοφία»· μια φιλοσοφία που νιώθει συ­ νεχώς την ανάγκη να δικαιολογεί την ύπαρξή της έ­ ναντι της επιστήμης και να διεκδικεί μέρος του κύ­ ρους, της «αντικειμενικότητας» που έχει εκείνη. Και τούτο διότι βρισκόμαστε πλέον παγιδευμένοι στο δί­ πολο «υποκείμενο-αντικείμενο» και η αλήθεια ορίζε­ ται ως αλληλουχία λόγου και πράγματος: ένα νοούν

0 Μ. Heidegger, κάνοντας μια ιοτορική αναόρομή, παρατηρεί ότι όλα τα είόη ανθρωπισμού που εμφανίστηκαν κατά καιρούς στην ιστορία του δυτικού πολιτισμού καθορίζουν την ουσία του ανθρώπου χωρίς να ρωτούν για την αλήθεια του Είναι υποκείμενο βρίσκεται απέναντι στον κόσμο και εκφέ­ ρει λόγο γι' αυτόν. Εξού και η αντίληψη που θέτει τη γλώσσα ως σύστημα σημείων και εργαλείο επικοι­ νωνίας. Η δικτατορία της δημοσιότητας, χαρακτηρι­ στική της νεότερης εποχής, δεν απέχει πλέον πολύ και η γλώσσα γίνεται έτσι όργανο συναλλαγής και ε ­ ξουσίας, εξουσίας πάνω στο Ον. Μέσα σε αυτά τα συμφραζόμενα η ουσία τού ανθρώπου κινδυνεύει. Όταν ο Beaufret ρωτάει τον Heidegger πώς να ξαναδώσουμε νόημα στη λέξη «ανθρωπισμός», εκείνος απαντά ότι αν πρόκειται να γίνει κάτι τέτοιο, τό τε

πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε την ουσία του αν­ θρώπου. Κάνοντας μία ιστορική αναδρομή ο συγ­ γραφέας της Επιστολής για τον ανθρωπισμό παρα­ τηρεί ότι όλα τα είδη ανθρωπισμού που εμφανίστη­ καν κατά καιρούς στην ιστορία του δυτικού πολιτι­ σμού καθορίζουν την ουσία του ανθρώπου χωρίς να ρω το ύ ν για τη ν α λήθ εια το υ Είναι. Και για το ν Heidegger ο άνθρωπος ορίζετοι ως έκ-οταση, ως έ ­ να εξίστασθαι προς το Είναι. Τούτο δε σημαίνει ότι ο άνθρωπος θεάται, θεωρεί το Είναι και αποφαίνεται σχετικώς επ' αυτού, αλλά μάλλον ότι η ουσία του ανθρώπου διαμένει στο κάλεσμα (ή τη διεκδίκησή) του από το Είναι. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος διαμέ­ νει στο άνοιγμα, στο ξέφ ω το στο οποίο η αλήθεια του Είναι εκ-καλύπτεται. Γιατί το Είναι έχει καλυφθεί από τη λήθη. Και για τον Heidegger α-λήθεια σημαί­ νει έξοδος από τη λήθη. Στο Είναι και χρόνος επιχειρείται να κατανοηθεί το Είναι υπό το πρίσμα αυτό, ως προσδιορισμός τα υτόσημος με το χρόνο, σε πλήρη ρήξη με την παραδοσιακή μεταφυσική που νοεί το Είναι ως ά-χρονο. Όμως, μολονότι η σκέψη που ερωτά για το Είναι βρίσκεται αυτομάτως εκτός μεταφυσικής, εξακολουθεί αναγκαστικά να χρησιμο­ ποιεί τη γλώσσα της. Από εδώ προκύπτει και η δυ­ σκολία να πετύχει η σκέψη το στόχο της κι αυτός εί­ ναι ο λόγος που το Είναι και χρόνος θα εκδοθεί ανο­ λοκλήρωτο. Στην Επιστολή για τον ανθρωπισμό, που γράφεται το 1947, δηλαδή είκοσι χρόνια μετά, ο Heidegger προσπαθεί να εξηγήσει τους λόγους αυ­ τής της αποτυχίας. Το κείμενο αυτό, που έχει παραλήπτη το νεαρό τότε Jean Beaufret, σπάει τη συγγραφική σιωπή που τη ­ ρούσε ο Heidegger από το 1929. Η σιωπή αυτή δε θα πρέπει να ερμηνευθεί μόνο ως αποτέλεσμα της ιστορικής συγκυρίας, δηλαδή, της συναίνεσης αρχικώς του Γερμανού στοχαστή στο ναζιστικό καθε­ στώς, της διαφοροποίησής του έπειτα και της επα­ κόλουθης απομάκρυνσής του από το πανεπιστήμιο που συνεχίστηκε όμως, μέχρι το 1951, και από τις γαλλικές αρχές κατοχής, και δε θα πρέπει να θεω­ ρήσουμε ότι η σιωπή αυτή έχει οπωσδήποτε αρνητι­ κό πρόσημο. «Το πιο σημαντικό είναι να έλθει η αλή­ θεια του Είναι οτη γλώοσα και να φθάσει η σκέψη οε αυτήν τη γλώσσα. Ίσως τό τε να απαιτεί η γλώσσα πολύ λιγότερο την εσπευσμένη έκφραση από τη σιωπή. Αλλά ποιος από εμάς τους σημερινούς θα μπορούσε να φαντασθεί πως οι προσπάθειές του να σ κεφθεί περνάνε μέσα από το μονοπάτι της σιω­ πής,·» Κάπως ανεκδοτολογικό θα μπορούσαμε να πούμε ό­

67

τι δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως το πρωτότυπο της χαϊντεγγεριανής επιστολής χάθηκε, πιθανώς για πάντα, όταν ο Joseph Rovan, στον οποίο ο Jean Beaufret την είχε εμπιστευθεί για να τη μεταφράσει στα γαλλικά, την ξέχασε βγαίνοντας από κάποιο τα­ ξί. Η υλική εκδοχή της γλώσσας, με τη μορφή μιας επιστολής, μοιάζει να εντάσσεται κι αυτή στο παιχνί­ δι ανάμεσα στη σιωπή και το λόγο, την κάλυψη και το φανέρωμα. 0 καθηγητής Γ. ΞηροηαΤδης, έπειτα από μια ουσια­ στική και εύστοχη εισαγωγή, προχωρεί σε μια μετά­ φραση που προσπαθεί να αποδώσει με τη μεγαλύ­

τερη δυνατή ακρίβεια τη σύνθετη σκέψη του Γερμα­ νού στοχαστή, η οποία -είνα ι α λήθ εια - εκδιπλώνεται σε άμεση συνάφεια με τις ιδιαιτερότητες της γερμανικής γλώσσας (με ουσιώδεις όμως αναφορές και στην αρχαία ελληνική, την κατεξοχήν, κατά τον Heidegger, γλώσσα της φιλοσοφίας). Τα σχόλια, η βιβλιογραφία και το ορολόγιο των γερμανικών λέξε­ ων συμπληρώνουν μια δίγλωσση έκδοση όπου το κυρίως κείμενο, σωστά πλαισιωμένο από τα δευτερεύοντα, βοηθητικά είναι ρέον και οδηγεί επιδέξια τον αναγνώστη σε μια διαδρομή πρωτόγνωρη ίσως αλλά, γι' αυτό, συναρπαστική. □

ΙΣΤΟΡΙΑ

Ιοτορικά ανέκδοτα

® Γιάννης Βλαχογιάννης ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ Ιστορική ανθολογία Επιμ.: Αλκής Αγγέλου Αθήνα, Ιστία, 2000 Σιλ.872 ΕΣΤΙΑ: Νέα ΕλληνικήΒιβλιοθήκη

λογοτέχνης Γιάννης Βλαχογιάννης, ιδρυτής και διευθυντής του Ιστορικού Αρχείου του Κρά­ τους επί είκοσι τρία χρόνια (1914-1937), αφοσιώθηκε στη μελέτη των ιστορικών προσώπων του κτηριστικές, έντονες πινελιές, σε ένα έργο που ονο­ '21, μελέτησε μοναδικό αρχειακό υλικό και έκανε μάζουμε συνήθως ιστορικό ανέκδοτο. Επειδή όμως μνημειώδεις εκδόσεις, ώστε, εκτός από λ ο γο τέ­ η αυστηρή επιστημονική συνείδησή του δεν του ε ­ χνης, να αναγνωριστεί και ως ένας από τους κορυ­ πέτρεπε να τα παρεμβάλει στο κυρίως έργο του, τα φαίους ιστοριοδίφες. συγκρότησε σε ένα σώμα και μας τα πρόοφερε ως Η σπαρταριστή ζωντάνια και μοναδικότητα τω ν ι­ συμπλήρωμα του ιστορικού έργου του. στορικών ντοκουμέντω ν που μελετούσ ε, για τα Πρόκειται για έργο γλαφυρό, δροσερό, διαφωτιστιπρόσωπα που ιστοριοδιφούσε, τον έκανε να συλκό για πρόσωπα και γεγονότα, που διαβάζεται α­ λάβει την ιδέα να μας παρουσιάσει τις προσωπικό­ πνευστί! τη τες αυτές στην καθημερινότητά τους, με χαρα­ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣΔ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

0

68

Παιδομάζωμα_ _ _ _ _ ΔΗΝ1ΗΤΡΗΣΣΕΡΒΟΣ Το παιδομάζωμα κα · ποιοι φοβούνται την αλή8«ια Πρόλ.: X. Φλωράκης - Γ. Μωραΐτης Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 2001 Σιλ. 3S2 χο βιβλίο παρουσιάζονται ιστορικά ντοκουμέ­ ντα (φωτογραφικό υλικό, γραπτές μαρτυρίες, διάφορες πηγές) τα οποία φωτίζουν και απο­ καλύπτουν το έγκλημα που διαπράχτηκε σε βά­ ρος των Ελληνόπουλων τον καιρό του Εμφυλίου. παιδιών που ζούσαν στις περιοχές τω ν πολεμικών Αρχικά περιγράφεται το «μάντρωμα» της νεολαίας επιχειρήσεων στις σοσιαλιστικές χώρες, με σκοπό από την ΕΟΝ του Μεταξά και ακολούθως το παι­ να μπορέσουν να επιζήσουν, να ανατραφούν και δομάζωμα τη ς Φρειδερίκης κατά τα χρόνια του να ξαναγυρίσουν κάποτε στην πατρίδα τους. Εμφυλίου, όταν αρπάχτηκαν χιλιάδες παιδιά απ' Πάντως, από όποια οπτική γωνία και αν διαβαστεί τα χωριά τη ς Μ ακεδονίας, τη ς Θράκης και τη ς το βιβλίο, γίνεται αμέσως αντιληπτό, λόγω της Ηπείρου, η αγοραπωλησία βρεφών, ο εγκλεισμός φύσης του, πως πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημα­ 55.000 αγοριών και κοριτσιών στα αναμορφωτήντικό ντο κουμέντο τη ς ιστορίας του Εμφυλίου, ρια-φυλακές. που συμβάλλει στην εθνική μας αυτογνωσία. Από την άλλη πλευρά αιτιολογείται από το συγ­ γραφέα η μεταφορά, από το Δημοκρατικό Στρατό, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

ί

69

ΚΟ ΙΝΩ ΝΙΟ ΛΟ ΓΙΑ

Έθνος-Κράτος versus Κράτους-Εθνών DAVID McCRONE Η κοινω νιολογία του €&ν·κ·ομού

I

Οι αυριανοί μας πρόγονοι

Μτφρ.: Νίκος Βαφέας, Γεώργιος Βάγιας Επιστ. επιμ.: Κωνσταντίνος Κοσκινάς Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000 Σελ. 496

Π ριν από εξήντα χρόνια κάθε προσπάθεια που θα

1 1 παρακώλυε τις ποικίλες ομάδες μεταναστών να I I γίνουν, λόγου χάρη, Αμερικανοί, Γάλλοι, Άγγλοι ή Γερμανοί, εθεωρείτο διακριτική σε βάρος τους μετα­ χείριση. Σήμερα, κάθε προσπάθεια κοινωνικής έντα­ ξης και αφομοίωσης των αντίστοιχων ομάδων θεω­ ρείται διακριτική εις βάρος τους μεταχείριση. Η έναρ-

Μελέτη του εθνικισμού μεοα από την επιοκόπηοη των βασικότερων εκόηλώοεών του ξη του 21ου αιώνα χαρακτηρίζεται από το μαρασμό των πρώην ισχυρών -ισμών και την αναβίωση του ε ­ θνικισμού, εκφράζοντας τη μεταξύ τους αντίστροφη σχέση, αλλά και την ανάγκη ανασύνθεσης χρηστικών κοινωνικοπολιτικών εξισώσεων του τύπου κράτος= έ ­ θνος. Η διεθνικότητα και η περιφερειακότητα αμφι­ σβητούν το έθνος-κράτος από τα έξω. 0 εθνικισμός και ο φυλετισμός το υποσκάπτουν από τα μέσα, με α­ ποτέλεσμα το έθνος-κράτος, η βασική μονάδα της πολιτικής συναλλαγής του σύγχρονου κόσμου, να υ­ ποκαθίσταται από το κράτος των εθνοτήτων. Παρα­ δοσιακές ή και νεοπαγείς ελίτ έχουν μετατραπεί σε ε ­ φευρέτες «φορητών» μύθων και σε κυνηγούς παλαι­

70

ών στερεότυπων για νέες ταυτότητες. Έτσι, από το μαύρο-άσπρο του Ψυχρού Πολέμου η παγκόσμια κοι­ νότητα οδηγήθηκε γρήγορα στο καλειδοσκόπιο πολι­ τισμών που ανακαλύπτονται ή και επινοούνται εκ νέ­ ου. Με το έργο του Η κοινωνιολογία του εθνικισμού, ο Σκοτσέζος καθηγητής David McCrone επιχειρεί τη με­ λέτη του εθνικισμού μέσα από την επισκόπηση των βασικότερων εκδηλώσεών του, εμπλουτίζοντας την ήδη υπόρχουσα βιβλιογραφία. Από την κλασική του μορφή κατά τη διαδικασία συγκρότησης των κρατών του 19ου έως τους μετα-αποικιοκρατικούς ή απελευ­ θερωτικούς εθνικισμούς του 20ού αιώνα, αποκωδικοποιούνται οι πιο πρόσφατες εκδηλώσεις του αυτονομιστικού και του αποσχιστικού δυτικού νεο-εθνικισμού και του μετα-κομμουνιστικού εθνικισμού στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες. «0 εθνικισμός είναι κυρίως ένα κοινωνικό και πολιτικό κίνημα. Εκδηλώνεται τόσο οε πλούσιες όσο και οε φτωχές χώρες. Έχει αριστερές καθώς και δεξιές παραλλαγές. Άλλοτε συνεργάζεται κι άλλοτε αντιπαλεύει τα ταξικά και φυλετικά κινήμα­

τα» σημειώνει ο McCrone, τονίζοντας ότι «οι πιο ισχυ­ ρές μορφές του είναι εκείνες που χρησιμοποιούν τη δύναμή του, ενώ αρνούνται την ύπαρξή του». Με τις όποιες, ωστόσο, παραλλαγές του, ο εθνικισμός είναι ακαταμάχητος και αφορά στην ιστορία, με την έννοια ότι γράφει ταυτόχρονα και τη δική του. Κατασκευάζει μια αφήγηση για το παρελθόν του που νομιμοποιεί το παρόν και χαράσσει το δρόμο προς το μέλλον του. Να γιατί υπάρχει πιθανότητα να είναι εθνικιστές οι «αυριανοί μας πρόγονοι». Από τα πλέον ενδιαφέροντα μέρη του βιβλίου είναι το Τέταρτο Κεφάλαιο - φόρος τιμής στον Ernest Gellner. 0 βοημικής καταγωγής Αγγλος κοινωνικός φιλόσοφος ξεκίνησε πρώτος τη μελέτη του εθνικισμού στα μέσα της δεκαετίας του 1960 και γονιμοποίησε το διάλογο γύρω από το θέμα, έως το θάνατό του το 1995. Για τον Gellner, ο εθνικισμός δε συνιστά κληρονομιά των «σκοτεινών θεών» που πρέπει να εξαφανιστεί μα­ ζί με τα απόβλητα της ιστορίας. Είναι αυτός που δημι­ ουργεί τα έθνη και όχι το αντίθετο. Τα επινοεί μάλιστα και εκεί που δεν υπάρχουν. Ο Gellner, βασισμένος στην ιδέα της άνισης ανάπτυξης, υποστήριξε ότι ο ε ­

θνικισμός είναι συμφυής και αναγκαίος όρος για την ύ­ παρξη των σύγχρονων κοινωνιών και ότι οι άνθρωποι είναι εθνικιστές γιατί πρέπει να είναι. Απέρριψε τη συμβατική άποψη ότι προέρχεται από αταβιστικά, φυ­ λετικά ένστικτα και τον θεώρησε ένα θεμελιακά νεωτερικό γεγονός. Τον περιέγραψε σαν ένα φαινόμενο της Cesellschaft που χρησιμοποιούσε το ιδίωμα της Cemmeinschaft: μια κινούμενη απρόσωπη κοινωνία που προσαρμόζεται στην κλειστή κοινότητα. Μετατό­ πισε έτσι τη μελέτη του από το πεδίο της ιστορίας σ' αυτό της κοινωνιολογίας και της πολιτικής επιστήμης - πράγμα που τον καθιέρωσε ως το βασικότερο μελε­ τητή του εθνικισμού στον 20ό αιώνα. Στην πολύ καλή ελληνική έκδοση ξεχωρίζει η εργασία του Κωνσταντίνου Κοσκινά, που ως επιστημονικός ε ­ πιμελητής του έργου το εμπλούτισε με απαραίτητες σημειώσεις, σχόλια και αποσαφηνίσεις στο τέλος του κάθε κεφαλαίου, ώστε να αποκτήσει αυτοτέλεια πο­ λύτιμη τόσο για τον αμύητο αναγνώστη όσο και για τον απαιτητικό ερευνητή.

ΘΑΝΑΣΗΣΑ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΠΟ ΛΙΤΙΚΗ

Εκλογές και Εκλογικά συστήματα

I

Μ ΑΡ ΙΑ Μ . ΜΕΝΔΡΙΝ ΟΥ

Η « λ ο γ ι κ ή πολιτική οτο ελ λ η ν ικό πολιτικό ούοτημα: Εσωτερικές και

ευρωπαϊκές παράμετροι, 1 9 7 4 -2 0 0 0

Αθήνα, Παπαζήσης, 2000 Σελ. 368

Τ ο βιβλίο αυτό για το σημαντικό θέμα της εκλοI γικής πολιτικής στην Ελλάδα τοποθετεί με συστηματικό τρόπο την ελληνική περίπτωση στο πλαίσιο τη ς συγκριτικής διεθνούς βιβλιογραφίας της πολιτικής επιστήμης. Το βιβλίο μέσα από το πρίσμα της συγκριτικής ανάλυσης εφαρμοζόμενης σε μια χώρα εξετάζει τις παραμέτρους της εκλογι­ κής πολιτικής στο ελληνικό πολιτικό σύστημα. Η

I

71

συγγραφέας προσεγγίζει το εκλογικό σύστημα ως sul generis πολιτικό θεσμό και μελετά τη λειτουρ­ γία τω ν εκλογικών κανόνων στο πολιτικό σύστημα ηου ισχύουν ως διαδικασία σύνθεσης και συναίνε­ σης επιμέρους αιτημάτων, υπογραμμίζοντας το «συντονιστικό-ρυθμιστικό» τη ς χαρα κτήρα. Η πλούσια ελληνική εκλογική εμπειρία συνθέτει ένα από τα πλέον πρόσφορα υποδείγματα για τη μ ε­ λέτη της συνάφειας μεταξύ διαφορετικών εκλογι­ κών νόμων και πολιτικής πραγματικότητας. Στα οκτώ κεφάλαια που το αποτελούν, το βιβλίο: πραγματεύεται τις βασικές θεματικές και μεθοδο-

Ένα βιβλίο που πραγματεύεται τις βασικές θεματικές και μεθοδολογικές προοεγγίοεις στην εκλογική αναμέτρηση λογικές προσεγγίσεις στην εκλογική πολιτική ανά­ λυση (κεφ. 1), παρέχει εκτενή ιστορική αναδρομή των εκλογικών μεταρρυθμίσεων στην Ελλάδα επι­ κεντρώ νοντας στη σημασία τη ς α νά δειξης τη ς πρακτικής τω ν συχνών εκλογικών μεταρρυθμίσε­ ων (κεφ. 2), παρουσιάζει αναλυτικά τους εκλογι­ κούς νόμους και τα εκλογικά αποτελέσματα τω ν βουλευτικών εκλογών, καθώς και τω ν Ευρωεκλο­ γών τη ς περιόδου 1974-2000 (κεφ. 3), επιχειρεί

στη βάση μιας σειράς δεικτών τη συστηματική πο­ σοτική ανάλυση τω ν επιμέρους εκλογικών αποτε­ λεσμάτων (κεφ. 4) και διερευνά τις παραμέτρους που συνδέονται με τις ιδιαιτερότητες της ελληνι­ κής εκλογικής πολιτικής, με την εξέταση της επί­ δρασης που ασκούν οι επιμέρους εκλογικοί μηχα­ νισμοί (κεφ. 5), τα στοιχεία και η δομή του κομμα­ τικού συστήματος (κεφ. 6), καθώς και κεντρικές παράμετροι του πολιτικού συστήματος (κεφ. 7). Στη βάση της ανάλυσης αυτής, το βιβλίο εξετάζει την αμφίδρομη σχέση μεταξύ εκλογικού και πολι­ τικού συστήματος και συνδέει τη μ ελ έτη τη ς ε ­ κλογικής πολιτικής με τις ευ ρ ύ τερ ες δυναμικές αλλαγής, διατήρησης ή αναπαραγωγής σε ένα πολιτικό σύστημα (κεφ. 8). Η ανάλυση της Μ. Μενδρινού παρέχει συστηματι­ κή διαπραγμάτευση τω ν κύριων παραμέτρων της ελληνικής εκλογικής πολιτικής, αναλυτική παρου­ σίαση τω ν εκλογικών δεδομένω ν τη ς περιόδου 1974-2000, καθώς και στοιχεία από την εφαρμογή μιας σειράς δεικτών πολιτικής ανάλυσης σχετικά με το ελληνικό πολιτικό και κομματικό σύστημα. Αν και απευθύνεται κυρίως σε πολιτικούς επιστήμονες-πολιτικούς αναλυτές, το βιβλίο παρουσιά­ ζει μεγάλο ενδιαφέρον και για το ενημερω μένο κοινό, καθώς επεξηγεί και αναλύει κεντρικά ζητή­ ματα εκλογικής πολιτικής από την περίοδο εισα­ γωγής των κοινοβουλευτικών θεσμών στην Ελλά­ δα μέχρι και τις βουλευτικές εκλογές του Απριλίου του 2000.

O S' 72

ΣΠΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ

Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ ΙΑ

Το οωοτό μάνατζμεντ

ί

JOHN Ρ. HOTTER Ηγέτης στις α λ λα γ ές Πρόλ.: Νίκος Μ. Εμπέογλου Αθήνα, Κριτική, 2001 Σελ. 198

πίεση που ασκείται στις επιχειρήσεις για α λ­ λαγή θα αυξηθεί μέσα στις επόμενες δεκαε­ τίες. Η λεπτή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο νικητή και το ν ηττημένο, αυτόν που υπήρχε και αυτόν που θα εξακολουθεί να υπάρχει, ορίζε­ ται από τη δυνατότητα για προσαρμογή και την ι­ κανότητα για αλλαγή. Ωστόσο, οι μέθοδοι που α­ κολούθησαν ως τώρα οι μόνατζερ για να μ ετα ­ μορφώσουν τις εταιρείες τους σε εύρωστους α­ ν τα γ ω ν ισ τές -Μ ά ν α τζ μ ε ν τ Ολικής Π ο ιό τη τα ς (TOM), re-engineering, προσδιορισμός το υ άρι-

Η

Ιδαίτερα χρήσιμη έκδοση γι' αυτούς που ασχολούηαι με θέματα διοίκησης τραπεζών και ΔΕΚΟ στου μεγέθους επιχείρησης, αλλαγής δομής, αλ­ λαγή εταιρικής κουλτούρας- συχνά αποτυγχάνουν λέει ο Kotter, διότι δεν κατορθώνουν να α λλά ­ ξουν τις συμπεριφορές. Ο καθηγητής του Harrard Business School, ο John R. Kotter, δεν κάνει τίποτε ά λλο από το να προσφέρει έναν οδηγό επιβίω­ σης. Η εταιρική κουλτούρα, η διαχείριση γνώσης, ο επαναπροσδιορισμός της οργάνωσης αλλά και τη ς διοίκησης είναι κάποια από τα οκτώ στάδια που επιβάλλει το ασταθές παρόν για την εξασφά­ λιση ενός σίγουρου μέλλοντος. Πέρα από το γ ε­ γονός ότι το βιβλίο προλογίζεται από τον πρόεδρο

του Δ.Σ. της Ελληνικής Εταιρείας Διοικήσεως Επι­ χειρήσεων, πράγμα που από μόνο του αποτελεί μια θερμή σύσταση, ο ηγέτης στις αλλαγές αυτοσυστήνεται με τον καλύτερο τρόπο καθώς μέσα σε λιγότερο από διακόσιες σελίδες δίνει σύντομα, άμεσα και μεθοδικά το χάρτη με τις παγίδες, αλλά και το δρόμο για την επιβίωση. Ο Kotter εξετάζει τις προσπάθειες εκατό επιχειρή­ σεων να αναμορφωθούν σε ισχυρές και ανταγωνι­ στικές. Τονίζοντας ξανά και ξανά τη σημασία του ηγέτη για την πραγματοποίηση της αλλαγής, το βιβλίο Ηγέτης οτις αλλαγές παρέχει πολύτιμη ε ­ μπειρία και εγγυημένα πρότυπα που είναι απαραί­ τητα στους μάνατζερ. Εντοπίζει τα συνηθισμένα λάθη που κάνουν οι ηγέτες και οι μάνατζερ όταν επιδιώκουν να προκαλέσουν αλλαγές και προτεί­ νει τρόπους για τον υπερκερασμό τω ν εμποδίων. Το βιβλίο αυτό, που προλογίζει ο πρόεδρος της ΕΕΔΕ Νίκος Εμπέογλου, είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για ό λο υ ς όσοι ασχολούνται με θέμα τα διοίκησης τραπεζών και ΔΕΚΟ.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ

73

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Διδαοκαλία ιστορίας

ί

ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ

Τα παιδιά και η ιστορία Ιστορική σκέψ η , γνώση και ερμηνεία

Αθήνα, Μεταίχμιο, 2000 Σ«λ. 232

1 1 ιστορία δεν είναι μόνο ένα σημαντικό σχολικό μάθημα, αλλά και ένα μέσο που συμβάλλει I I στη συνειδητοποίηση τη ς ατομικής, κοινωνι­ κής, πολιτισμικής και εθνικής ταυτότητας. Γι' αυτό και οι σκοποί, το περιεχόμενο και η διδακτική μεθο­ δολογία του μαθήματος έχουν ιδιαίτερη εκπαιδευτι­ κή σημασία. Το βιβλίο παρουσιάζει μια θεωρητική διερεύνηση της ιστορικής σκέψης και γνώσης των παιδιών και

Η

συζητά αναλυτικά τα πορίσματα μιας τριετούς σχετικής έρευνας που οδή­ γησε σε εν δ ια φ έ­ ροντα συμπερά­ σματα και θέσ εις για τη σχολική ι­ στορία. Γενικότερα, οι θ έ­ σεις και οι προβλη­ ματισμοί τη ς συγγραφέως μπορούν να συμβάλουν στο διάλογο και στην ποιοτική ανα­ βάθμιση των όρων με τους οποίους διδάσκεται η ι­ στορία στο σχολείο.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣΔ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

ΕΦΗΒΙΚΑ-ΠΑΙΔΙΚΑ

Το αληθινό κυνήγι των μαγιοοών

IΤ

ΣΙΛΙΑΡΙΣ

Η μικρή μάγισοα Μτφρ.: Πόπη Εμμανουηλίδου Αθήνα, Μεταίχμιο, 2001 Σελ. 224

ο μυθιστόρημα τη ς Σίλια Ρις έχει γρα φτεί με την πρόθεση ν' αγγίξει το εφηβικό αναγνωστι­ κό κοινό, το οποίο απ οτελεί μία καθ' όλα δύ­ σκολη target group κατηγορία και σε ό,τι αφορά το αντίστοιχο ελληνικό κοινό οι εκδοτικές επιλο­ γές είναι σαφώς περιορισμένες. Η Βρετανίδα συγγραφέας, ακολουθώντας τα «κα­ λέσματα» της εποχής στη διεθνή βιβλιαγορά, τύ ­ που Χάρι Πότερ, άρχισε να γράφει μυθιστορήματα για παιδιά και εφ ήβο υς μαθητές που θέλουν να

74

διαβάζουν και να παρακολουθούν ιστορίες τρ ό ­ μου, μυστηρίου και φαντασίας. Δουλεύοντας ως δασκάλα αντιλήφθηκε την ανάγκη κάλυψης αυτού του λογοτεχνικού κενού κι έτσι από το 1993 έχει εκδώσει στη Βρετανία δεκαπέντε βιβλία. Η Μικρή

Έξυπνη δομή, εκφραοτική ακρίβεια και μυθοπ\αατική ευχέρεια μάγισσα είναι το πιο πρόσφατο και έχει γνωρίσει μεγάλη αποδοχή από το νεανικό κοινό τόσο στις αγγλόφωνες χώρες όσο και αλλού, αφού ήδη έχει μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες και έχει γνω ­ ρίσει μεγάλη εμπορική επιτυχία. Ήδη, η εύφημος μνεία από το Φεστιβάλ Παιδικού και Εφηβικού Βι­ βλίου της Μπολόνια δημιούργησε εκδοτική κινητι­ κότητα, ενώ ο λογοτεχνικός Τύπος κάνει λόγο για ένα βιβλίο που βρίσκει απήχηση στον ευεπίφορο έφ ηβο αναγνώστη, με τις ά μεσες αναφορές στη σημερινή π ροκατάληψη, τη μισ αλλοδοξία, το ν πουριτανισμό, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την ι­ δεολογική αναξιοπιστία. Η μικρή μάγισσα δεν είναι άλλη από μια νεαρή κο­ πέλα, τη Μαίρη Νιούμπερι, που μεγάλω σε δίπλα στη γιαγιά της. Εκείνη κατηγορήθηκε για τις παρα­ φυσικές ικανότητές της, δικάστηκε και οδηγήθηκε στην κρεμάλα. Το φόντο είναι η Αγγλία του 17ου αιώνα με τις θρησκευτικές προκαταλήψεις και τις

πολιτικές ανακατατάξεις. Η νεαρή ηρωίδα μετακο­ μίζει στο Νέο Κόσμο, εκ εί όπου πιστεύει ότι θα μπορέσει να αποβάλει από πάνω τη ς το στίγμα το υ «μαγισσόπαιδου». Η ίδια αντιλαμβάνεται τη διαφορετικότητά της· έχει μαγικές ικανότητες που τη διαφοροποιούν αλλά και τη φ έρνουν σε σύ­ γκρουση με το νέο περιβάλλον, στο οποίο οι δει­ σιδαιμονίες, η προκατάληψη και τα κοινωνικά πά­ θη κατατρύχουν τους εποίκους, αφού έχουν μετα­ φ ερθεί αυτούσια από την άλλη πλευρά του Ατλα­ ντικού. Έρμαιο της καταπίεσης, της ανελευθερίας τη ς συνείδησης, η ηρωίδα κάνει τη δική της μικρή επανάσταση, εναντιώνεται στη δυναστική εξουσία τω ν ταγών του θεού, που κατά τη χριστιανική ρή­ ση «...δεν θα ανεχτείτε να ζει μια μάγισσα» ή την αντίστοιχη εβραϊκή «άνδρας ή γυναίκα που έχουν ένα τέ το ιο πνεύμα ή που είναι μάγοι πρέπει ο ­ πωσδήποτε να θανατωθούν». Ο ξέν ο ς Τύπος αγκάλιασε το βιβλίο με θέρμη. Η Μικρή μάγισσα έχει γραφτεί με τη μορφή ημερο­ λογιακών καταχωρίσεων και διαθέτει έξυπνη δο ­ μή, εκφραστική ακρίβεια και μυθοπλαστική ευχ έ­ ρεια ώστε να ελκύει τον αναγνώστη, με πειστική εικονοποιία και γλαφυρότητα. Η ιστορική ανάπλα­ ση το υ μεγάλου αποικιακού ρεύμα τος προς την Αμερική του 17ου αιώνα είναι ρεαλιστική. Μοιάζει με φιλμική αφήγηση που τολμά να καταγράψει μία κάθε άλλο παρά κολακευτική εικόνα τω ν προγό­ νων του σημερινού «αμερικανικού ονείρου».

ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΟΥΒΑΛΗΣ

OS' 75

Παράδοοη και ποίηση ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ

Ο Σιμιγδαλένιος Εικον.: ΕύηΤοακνια Αθήνα, Εοτία, 2001 ΣίΧ.92 υνηθισμένη συγγραφική πρακτική στη λογοτε­ χνία, ιδίως στην παιδική, είναι οι διασκευές έργω ν και μάλιστα παραδοσιακών. Ένα απ' αυτά είναι το παραμύθι Ο Σιμιγδαλένιος. Υπάρχουν αρκετές διασκευές. Εκείνη που ξεχωρίζει, γιατί όχι μόνο ξεφ εύγει από την καθαρή παραμυθική αφή­ γηση, αλλά για τη σημαίνουσα μεταγραφή της σε ά λλο είδος, το θεατρικό, είναι η συγκεκριμένη που παρουοιάζουμε. Γνωστός ο λογοτεχνικός μύθος: μια βασιλοπούλα πλάθει με διάφορα υλικά το ν άνθρωπο που θα παντρευτεί, το Σιμιγδαλένιο. Τούτο προκαλεί τη ζήλια σε μια άλλη βασιλοπούλα, η οποία στέλνει στρατό και το ν απαγάγει. Η πρώτη όμως, με τη βοήθεια τω ν φωτεινών άστρων του ουρανού, α­ ναζητά ασταμάτητα και, βέβαια, βρίσκει τον καλό της. Ο μύθος εγκλείει πολλά διακείμενα από τη θρη­ σκευτική παράδοση και τη λαϊκή αφηγηματική τ έ ­ χνη τη δική μας και της Δύσης. Εκείνο όμως που έ ­ χει, νομίζω, μεγαλύτερη σημασία σε τούτο το εγ­ χείρημα είναι η έμμετρη παρουσίαση και η διαλε­ κτική της σχέση με το περιεχόμενο. Ο συγγραφέ­ ας, μορφικά και ιδεολογικά, συνέθεσε θαυμάσια τη δυτικότροπη ανάλογη παράδοση με την ελ λ η ­ νική, τη ν παραδομένη κυρίω ς και τη σύγχρονη, τη ν παράδοση του κρητικού θεάτρου αλλά και των δημοτικών τραγουδιών. Η αναπλαστική δεινό­ τητά του, η ευρηματικότητά του (συνεχείς κορυ­ φώσεις, χιουμοριστικές στιγμές, δικά του στοιχεία

Σ

76

που δένουν περισσότερο το μύθο) και οι μεγάλες οεναριακές και σκηνικές δυνατότητές του (τελευ­ ταία -Απρίλιος 2001- ανέβηκε η όπερα Οι Δαιμονι­ σμένοι, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι, στη Λυρική Σκηνή, σε δικό του λι­ μπρέτο, αποσπώντας ευνοϊκές κριτικές), συνάμα και ο εξαίσιος χειρισμός της γλώσσας, μεταπλά­ θουν με απόλυτα ποιητικό τρόπο σε εντελώ ς σύγ­ χρονο ένα παραδοσιακό έργο, όπου η κυρίαρχη α­ ξία είναι ο θρίαμβος μιας άμετρης αγάπης, ικανής να νοηματοδοτήσει τη ν κάθε μας στιγμή, ιδίως στην εγγαστρίμυθη εποχή μας. Ένα βιβλίο, από τα λίγα του θεατρικού λόγου, που έχει εξίσου λογοτεχνική αξία με τη θεατρική του παρουσία και ο αναγνώστης, μικρός ή μεγάλος, μπορεί να το απολαύσει διαβάζοντάς το. Βεβαίως και προσφέρεται Ο Σιμιγδαλένιος για θεατρική πα­ ράσταση και, γιατί όχι, για όπερα. Και η εικονογρά­ φηση βρίσκεται στο κλίμα του μύθου, αφηγηματι­ κή, με πολλά στοιχεία από τη θεατρική σκηνογραφική και ενδυματολογική παράδοση. (Για αναγνώστες και... υποκριτές όλω ν τω ν ηλι­ κιών)

ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

κυκλοφορεί Σ’ αυτά τα αφηγήματα σκιαγραφείται με αδρομέρεια, που την προσπορίζει η γνώση της αλήθειας και η αγανάχτηση, ό,τι συμ­ S H L O M O K A LO

βαίνει κάτω από τη λαμπρή επιφάνεια μιας πλανερής πραγματικότητας: το κυνήγημα του αλλόφυλου, η σαθρή αξία του χρυσαφι­ ού, το αδικαιολόγητο φονικό και η κυνικότη­ τα της ομολογίας του, η γελοιότητα των μεγάλων αμυντικών έργων που προκαλείται από τη θρασύτητα της αντίπαλης γελοιότη­ τας, που όμως δε λαμβάνεται υπόψη από τον αντίπαλο η βεβαιότητα της απειλής της κακίας της, η θυσία του επιστήμονα που

TO ΑΟΛΛΑΡΙΟ ΚΑΙ TO ΟΠΛΟ

είναι αδιανόητη από το κατεστημένο του αφανισμού της Γης, η δυσωδία πίσω από τους δήθεν ηρωισμούς, η ανατριχιαστική άποψη για την ανταπόδοση της ευεργεσίας με την εξολόθρευση ενός λεωφορείου

S

γεμάτο αθώους αμάχους στον «πόλεμο» της Γιουγκοσλαβίας, το αλυσόδεμα ενός

---------- ολόκληρου κόσμου από τις ανάγκες που I Ο Σλόμο Κάλο είναι εβραϊκής καταγωγής που γεννήθηιο 1928 στη Σόφια της Βουλγαρίας. Από τα δώδεκα ■χρόνια του υπήρξε μέλος μυστικής αντιφασιστικής οργάΒνωοης. Σε ηλικία δεκαπέντε χρόνων συνελήφθη και Βεγκλείστηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Από μικρός Β έγραφε ποίηση και στα δεκαοχτώτου βραβεύτηκε σ' έναν Β ποιητικό διαγωνισμό. Σπούδασε Ιατρική στην Πράγα, όπου Βεργάστηκε επίσης ως δημοσιογράφος. Το νεοσύστατο _ )ύ Ισραήλ τον έστειλε, ως εθελοντή κάτοικο εξωτερικού, να εκπαιδευτεί πιλότος στο Χόλμοτζ. Μετανάστευσε στο Ισραήλ το 1949, όπου και Μάστερ στη Μικροβιολογία από το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ. Χρημάτισε διευθυντής των ιατρικών εργαστηρίων στη μεγαλύτερη υπηρεσία ιατρικής μέριμνας του Ισραήλ. Έχουν εκδοθεί πάνω από σαράντα βιβλία του στο Ισραήλ. Μερικά από αυτά: «Το Είδωλο» (The Image), «Πς την αιωνιότητα» (Forevermore), «Ο μαχητής εαυτός μου> (The self as fighter), «Η μέρα έρχεται» (The day is com ing), ·<0 βασιλιάς που το όνομά του είναι αγάπη» (The king whose name is love), «Εσύ Τέχνη Εσύ» (Thou Art Thou). Πολλά από τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, στα ισπανικά, στα βουλγάρικα, στα ιταλικά και στα πορτο-

του γεννάνε οι μοντέρνοι καιροί αλλά και το ξεβράκωμα του «εκπολιτισμένου» ανθρώ­ που με το πισωγύρισμά του στην εποχή της ανθρωποφαγίας, η γέννηση της «τρομο­ κρατίας» από την επιμονή ορισμένων να μην ενδώσουν στο ξεπούλημα της Φύσης και της Ανθρωπιάς, το λάθος μιας Επανάστασης να θέλει να ξεριζώσει από ηρωικούς μαχητές της τη δική τους άποψη για την ηθική της ζωής. Και τα δέκα αφηγήματα, συνδεμένα μεταξύ τους με τον ιστό του θάρρους να βρεθεί και να ειπωθεί η αλήθεια, είναι ισάριθμες δυνατές γροθιές στο στομάχι του παραμυθιασμένου με την «επίσημη», επιφα­ νειακή, άποψη για το νόημα των όσων συμβαίνουν στον κόσμο- είναι κανονιές από το πυροβόλο της γνώσης, χωρίς επικάλυψη από σιγα­ στήρες προκατασκευασμένων θέσεων και απόψεων.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Λ ΕΝ Τ Η Σ } ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 11 · 106 79 ΑΘΗΝΑ λ ΤΗ Λ. 36.01.551 · FA X 3623.553 * * E-mail: Kalendls@ath.forthnet.gr________________________________________

Ο Άγρας, I · 104 Αίσωπος · 167 Αλεξάνδρου, A . · 212 Αξιωτη, Μ .· 311 Απολλιναίρ, Γκ. ·2 3 1 Αραγκόν, Λ . · 168 Αριοτοτελης · 135 Αριστοφάνης· 72 Α ρ τώ ,Α .·151

Βαλερί Π . · 183 Βάρναλης, Κ. · 88* Βελενοτινλής, Ρ .·2 3 5 Βενεζης, Η . · 337 Βερλαίν, Π. · 378 Β ε ρ ν ,Ι.·1 0 5 Βιάν, Μ. · 85 Βιξυηνός, Γ. · 278 Βολταίρος · 177 Βουτυράς, Α. · 298

θεοτοκάς, Γ .· 137 θεοτάκης, Κ. · 92 θερβάπες, Μ. πε · 176 Θουκυδίδης· 191

I Ιονέοκο, Ε .· 122 Ί φ ε ν ,ί· 1 8 1

Κ Καβάφης Κ.Π. · 78.3 89 ΚαΙαντςακης, Ν. · 190,377 Καιρης, θ . · 106 Κόλας, Ν. · 387 Κάλβος Α . · 140 Κομά, Α . · 110 Καποδίοτριας, I. · 2 7 5 Καραγάτοης, Μ. ·2 5 8 Καρκαβίτοας, Α. · 306 Καρουξος, Ν. · 393 Καρυωτακης, Κ . · 157 Καοτοριάδης, Κ. · 385 Κενά, Ρ .·3 2 0

Δ

Εγγονόπουλο^, Ν .·3 8 1 Έλιότ, Τ Ι. · 133 Ελυάρ, Π. · 201 Ελύτης, Οδ. · 362,372 Εμπειρικός, Α .·3 5 8 Εξυπερά,Α. ντε I . · 330 Έοοε, Ε. · 109

Ιενί, I . · 66 1\ντ, Α. · 206 Ιολά, ί · 97

Μ Ναρπόκοφ, Β .· 162 Νέοι λογοτέχνες· 6 9 ,8 7 Νικολαιδης, Α. · 379 Νίτσε, Φ. · 91 Ντεκάρτ, Ρ . · 369 Ντίκενς, Κ. · 229 Ντεριπά. I · 397 Ν τιη ε ρ ο ·1 03 Ντοοτογιέφακυ, Φ. · 131 Ντυράς, Μ. · 134

Γειτς, Ου. Μ πάτλερ·391 Γιουροενάρ, Μ .· 81 Γκαίτε, Γ.Β. · 154 Γκράροι,Α. · 2 9 5 Γκρην Γκ. · 267 Γ λ η νο ς ,Δ .·6 Γ Γουλφ, Β. · 153

Δ όντης·230 Δέλτα, Π. · 300 Δουμάς, Α . · 147

,Γ .· 3 5 6 •25 7 Μάρκες, Γκ,Γκ. · 2 2 3 Μαρξ, Κ. · 83* Μίλλερ, Α. · 259 ΜΙλλερ, X. · 273 Μισίμα, Γ .·2 5 3 Μολιέρος · 179 Μοπαίν,Μ. π ε · 3 0 4 Μοράβια, Αλ. · 256 Μοριοον, Τ .·4 0 6 ΜούΙιλ, Ρ .· 199 Μπαλξάκ, 0. ν τ ε · 60* Μπάροουζ, 0 . · 3 8 3 Μπαρτ Ρ · 93 Μπαταιγ, I . · 187 Μπέκετ, Σ . · 115 Μπόρχες,ΧΑ · 7 9 Μπρετόν, Α. · 207 Μπρεχτ, Μ .· 211 Μπωβουάρ, Σ. π ε · 136 Μυριβήλης, Σ. · 309 Μωπαοάν, Γκ. ν τ ε · 204

Λακάν I . · 126 Λαπααιώτης, Ν. · 95 Λεβί·Στρως, Κ. · 158 Λειβαδίτης, 1 · 228 “ιεκατοάς, Π . · 166 \ιοτάρ,Ζ.Φ .·388 Λόρκο, Φ.Γ. · 192 Λουκιανάε · 102 Λουπεν,Α.·218 Λώρενς, Ντ. X . · 132 Λωτρεαμόν · 355

Μ Μαγιακόφοκι, Β. · 121 Μαιηλερ,Ν. · 286 Μακρυγιάννης · 101 Μαλακάοης · 357 Μαν, Τ. · 90

Ξ ϊενόπουλος, Γ. · 2 6 5

Ο ος · 174 υελ, i · 226 I ντ, 0. · 152 Ουγκό, Β .· 111 Ουιλιαμς, Τ. · 139

δ Π

Μ α μ ά ς , Κ. ·3 3 4 Πάλλης,Α. · 1 1 8 Πεντζικης, Ν .Γ .·4 0 7 Πάουντ, £. · 178 Παπαδιαμάπης Α. · 165 Παπαντωνίου, I . · 285 Παραμυθάδες · 108*

' Τα τεύχη που οημειώνονται με αοτερίοκο έχουν εξαντληθεί.

Χάιντεγκερ, Μ. · 161 & 399 Χάκκας, Μ. · 297 Χάρμετ, Ν. · 182 Χαρντυ, Τ. · 324 Χατζηαργόρης, Κ .·6 3 Χατξης,Δ.

ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ (

1901- 1975)

ΓΑιιφάία, 1971. Φωτογραφία Λ. [μπιιρίκου

100 χρόνια από τη γεννηοή του

Το διαβάζω 8ημοβι<ύα τις δ ια λ έξο ς του Α ' Κύκλου « δ ικώ ν μίλίτητών για το βίο και το έργο του τιμώμίνου ποιητή (οι 6ια λ έξ« ς εκφωνή­ θηκαν στο αμφιθέατρο του ΥΠΠΟ από τις 2 .4.01 έως τις 2 3 .4.01) Δ ιοργάνω ση: Υπουργείο Πολιτισμού, Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και η Οργανωτική Επιτροπή Ανδρέα Εμπειρικού.

οικονομική υποστήριξη του Ύπουργάου Πολιτισμού

79

Ο Ανδρέας Εμπειρικός ή τα ν ένας από τους πρωτοπόρους Έ λληνες ψ υχαναλυτές και άοκηοε το επάγγελμα του ψ υχαναλυτή για πολλά χρόνια. Σε ποιο βαθμό η ψ υχανάλυση επηρέασε το λ ο ­ γοτεχνικό του έργο; Σε ποιο βαθμό μπορούμε να ερμηνεύσουμε τη λο γοτεχ νία μέσα από τη ν ψ υχανάλυση; Η συζήτηση σ τρ έφ εται σε αυτά τα θέματα και ερευνά τα όρια και το βάθος της αλληλεπίδρασης τω ν δύο δρασ τηριοτήτω ν του Ανδρέα Εμπειρικού.

80

Αρχές Ιεκαετίας τον '50. Φωτογραφία Β. Εμπειρικόν

Ανοίξτε τα παράθυρα ανοίξτε τις ψυχές: Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία

Ψ υ χ α ν α λ υ τ ι κ ά και ψυχογλαοοολογικά πρ ό τ υ πα ο τ ο ί ρ γ ο τ ου Ανάρια f ρπιιρ Η ιπικινδυνότητα ινόξ ι π ε τ ι ι α κ ο ύ \oyou το υ

Α Θ Α Ν Α Σ ΙΟ Υ

κατό χρόνια από τη γέννησή του (1901), στο κατώφλι του νέου αιώνα, που μερικώς, ίσως, μπορούμε να φανταστούμε και πολλαπλώς, ίσως, θέλουμε να διαμορφώσουμε, ο εηετειακός εορτα11 σμός του Ανδρέα Εμπειρικού θέτει, κατά τη γνώμη μου, το κεφαI λαιώδες ερώτημα «τι από τον προηγούμενο αιώνα, τι από την προηγούμενη χιλιετία αξίζει να περάσει στην επόμενη (ημερολο­ γιακή τουλάχιστον) φάση της ελληνόφωνης δημιουργίας». Έχοντας, με υ­ ποψιασμένη αισιοδοξία, μια σχεδόν ψευδαισθησιακή εμπιστοσύνη πως το αξιοκρατικό φίλτρο του χρόνου θα επιτρέψει να περάσει ό,τι αξίζει, νιώθο­ ντας πως ο Εμπειρικός το περνά γιατί το αξίζει, αλλά και πως το πέρασμά του έχει μια ανάδρομη δράση η οποία και διαμορφώνει το ίδιο το φίλτρο, προσπαθώ να δω τις συντεταγμένες αυτής της αξίας. Το εγχείρημα είναι δύσκολο μέσα στις επετειακές συντεταγμένες, οι οποίες έχουν την τάση να εξιδανικεύουν, να αγιοποιούν το πρόσωπο (δες και το πρόσφατο επετειακό αφιέρωμα στον Ανδρέα Εμπειρικό με τίτλο «Της μη συμμορφώσεως άγιος») αντιστρέφοντας, σε πρώτο επίπεδο, τις αρχικές αντιδράσεις («βιβλίον σκανδαλώδες, γραμμένο από ένα παράφρονα») του 1935, κατά την έκδοση της Υψικαμίνου. Ενοποιώντας τους δύο πόλους στο μόρφωμα «σαλός άγιος» φοβάμαι ότι υπάρχει κίνδυνος ο λόγος του δημιουργού να θεω-*

I

JL

* Ψυχίατρος-ψυχαναβυτής

ρηθεί ξανά αποκαλυπτικός αλλά και ερμητικά κλειστός, και ο λόγος για το δημιουργό να γίνει δοξαστικός και όχι αναλυτικός. Οι ταυτίσεις μου με τον Ανδρέα Εμπειρικό (και οι δύο -αν μια τέτοια «συγγένεια» μου επιτρέπεται!- μαχόμενοι στον τομέα της ψυχανάλυσης και της ποίησης) θα πρι­ μοδοτούσαν μια τάση δοξαστικής ανθρωηοφαγίας, ό­ μως ο ποιητής μάς κρατά μακριά από κάθε τέτοια ιδέα μετ-εν-σάρκωσής του. «Πάρε τη λέξι μου. Δώσε μου το χέρι σου», λέει προτρέποντάς μας να κινηθούμε προς αυτόν σαρκικά, ενορμητικά αλλά και δείχνοντάς μας πως αυτό που θα ακουμπήσουμε δεν θα είναι ο ίδιος αλλά η μετουσιωμένη εγγραφή των ενορμήσεων στο λόγο του. Όχι ο ίδιος αλλά αυτός. Αυτόν, τω ν κειμένω ν, το πρόσωπο, τη ν personna «Ανδρέας Εμπειρικός» αναζητώ, το ιδιωτικής χρήσεως μόρφωμα «Ανδρέας Εμπειρικός» κατασκευάζω, το μύθο «Ανδρέας Εμπειρικός» μελετώ, μέσα από τα κείμενά του και από τα κείμενα άλλων ατόμων, τα οποία όλα -ακόμα και τα δικά το υ - θεωρώ κείμενα «αναφοράς» στο μόρ­ φωμα Ανδρέας Εμπειρικός (με κορυφαίο παράδειγμα το κείμενο του Οδυσσέα Ελύτη1) και όχι στο συφικό πρόσω­ πο Ανδρέας Εμπειρικός, το οποίο θα πρέπει να αφήσουμε σιγά σιγά να σβηστεί. Πηγές: το μέχρι σήμερα εκδοθέν στα ελληνικά ποιητικό και πεζογραφικό έργο του Ανδρέα Εμπειρικού. Τα δύο, στα γαλλικά, ψυχαναλυτικά κείμενά του «υη cas de nevrose obsessionnelle avec ejaculations precoses» και «Un cas d' homosexualite inconsciente». Από τη μεριά των φιλολογικών μελετών: α) την πρωτεύ­ ουσα θέση κατέχει η μελέτη του Γιώργη Γιατρομανωλάκη Ανδρέας Εμπειρικός ο ποιητής του έρωτα και του νό­ στου («Κέδρος», 1983) που καλύπτει ερμηνευτικά όλο το γνωστό, μέχρι το 1983, έργο του Ανδρέα Εμπειρικού, κα­ θώς και τα επίμετρα στα έργα που έχουν επιμεληθεί στη συνέχεια, β) δύο οξυδερκή κείμενα του Δ. Ν. Μαρωνίτη «Ποιητική 1», «Ποιητική 2» στο βιβλίο του Πίοω-μπρος («Στιγμή», 1986), γ) η μελέτη του Γ. Κεχαγιόχλου «Εις την οδόν των φιλελλήνων» του Ανδρέα Εμπειρικού («Πολύτυπο», Αθήνα 1984), δ) τα αφιερώματα των περιοδικών Χάρτηςτ. 17/18,1985, Πρόοωπατ. 64, 27.5.2000, Αντί τ. 731,9.2.2001. Από τη μεριά των ψυχαναλυτικών μελετών: α) σημαίνουσα θέση κατέχουν οι ιστορικο-ψυχαναλυτικές εργα­ σίες του Θανάση Τζαβάρα2 που μελετά και αποδεικνύει ότι ο Ανδρέας Εμπειρικός υπήρξε ο πρώτος και πρώτος τη τάξει Έλληνας ψυχαναλυτής, β) οι εργασίες της Ελέ­ νης Τζαβάρα5 σχετικά με το πώς έγινε αποδεκτή η ψυχα­ νάλυση στην Ελλάδα, γ) το άρθρο των Ε. και Γ. Κούρια4 «Μια περίπτωση ψυχαναλυτικής πρακτικής μαζί με υπερ­

82

ρεαλιστικές περιπλανήσεις» που σχολιάζει το μοναδικό δημοσιευμένο ψυχαναλυτικό άρθρο του Ανδρέα Εμπειρι­ κού «Un cas de nervose obsessionnelle avec ejaculations percoces». To Βουνό ω ς μεταφορά του ποιητικού έργου του Ανδρέα Εμπειρικού

θα προσπαθήσω να σας πω πώς βλέπω το έργο του και ποια μοντέλα ψυχαναλυτικά και γλωσσολογικά νομίζω ότι εξελίχτηκαν μέσα σ' αυτό. Όμως θα ήθελα να σας πω, γιατί θεωρώ ότι είμαστε σ' ένα εργαστήριο έρευνας ψυχοδυναμικής και όχι σ' ένα ανατομικό τραπέζι, πώς φαντάζομαι το έργο του Εμπειρικού- από εκεί θα κατα­ λάβετε και ποιες είναι οι προτιμήσεις μου και, ίσως, το μοντέλο πάνω στο οποίο θα κάνω την ανάλυσή μου. Βλέπω το ποιητικό και πεζογραφικό έργο σαν ένα βουνό. Ένα βουνό που ανεβαίνει πολύ απότομα, με καταρρά­ κτες, πίδακες και με τους αχνούς αυτούς που ανεβαί­ νουν όταν πέφτουν οι καταρράκτες, πολύ ψηλά, πολύ γρήγορα. Αυτή η πλαγιά του βουνού είναι η Υψικάμινος (1935). Επάνω το βουνό δεν είναι άγριο, δεν έχει άγριες κορυφές. Έχει ένα εξαιρετικό υψίπεδο. Το υψίπεδο αυτό, που είναι πλούσιο και γεμάτο, για όλους όσοι το φ έρ­ νουμε τώρα στη μνήμη μας, είναι η Ενδοχώρα (1945). Λίγο πιο κάτω από το υψίπεδο και σε συνέχεια μ' αυτό, όπως προέκυψε και συγγραφικά, είναι ένα άλλο υψίπεδο που μας είναι ίσως το πιο άγνωστο από το έργο του Εμπειρικού Αι γενεαί πάσαι ή Η σήμερον ως αύριον και ως χθες- πρόκειται για την πολύ μεγάλη, σπουδαία και τελευταία μπορούμε να πούμε, ίσως με μια έννοια, ποι­ ητική του συλλογή, που εκδίδεται μόλις στα 1984. Οι πλαγιές που πέφτουν από αυτά τα υψίπεδα είναι τα Γραπτά ή Προσωπική μυθολογία. Είναι η Οκτάνα, μια πε­ ρίεργη πλαγιά, που μια μοιάζει στην Υψικάμινο, μια μοιά­ ζει στα Γραπτά. Πέφτουν οι νουβέλες και πέφτει μια πλαγιά, που για μένα είναι η πιο ήρεμη, η πιο μεγάλη σε έκταση, η λιγότερο απρόβλεπτη, Ο Μέγας Ανατολικός. Μου αρέσει να κάνω βόλτα στα υψίπεδα. Μου αρέσει, αν χρειαστεί να κατεβώ, να κατεβώ από την Υψικάμινο. Νομίζω πως έχοντας τοποθετήσει το βίωμά μου ως προς το έργο, μπορώ να πω τι νομίζω ότι γίνεται σ' αυτό το έργο. Παραδειγματικές α νο χές, συνταγματικές αντοχές

Όταν ο Εμπειρικός γράφει την Υψικάμινο, προτείνει μια ε ­ παναστατική γραφή στα ελληνικά. Είναι μια προσπάθεια να δηλώσει μαζί δύο πράγματα: την ψυχανάλυση και το σουρεαλισμό. Είναι, όπως λέει σε μια συνέντευξή του πολύ αργότερα, «με τη θέρμη του επαναστάτη». Πρέπει

σαν επαναστάτης που είναι να χτυπήσει δυνατά. Χτυπά δυνατά μέχρι ένα όριο, όμως! Ποιο είναι το όριο; Το επισημαίνει πολύ καλά ο Γιατρομανωλάκης, αν πάρουμε και δούμε το έργο από τον άξονα του λόγου. Ο Εμπειρικός φτάνει μέχρι το να διαταράξει τις παραδειγματικές σχέσεις μέσα στο λόγο. Δεν ξέρω πόσο εξοικειωμένοι είστε με τη σύνταξη· η φράση μας, λεει η γλωσσολογία, έχει τους κανόνες με τους οποίους συνδέονται τα στοιχεία που την απαρτίζουν. Αυτές είναι οι συνταγματικές δομές, π.χ. εγώ αυτή τη στιγμή κάνω τη φράση «μιλώ στο ακροατήριο». 0 κανόνας της σύντα­ ξης μας λέει πως το «μιλώ» συντάσσεται με αιτιατική, θα

Λοζάνη, 1920-21

πάρει ένα συμπλήρωμα που θα είναι στην αιτιατική. Μπορώ τη φράση μου να την αλλάξω, να την κάνω «μι­ λώ στο πλήθος, μιλώ στο λαό». Η συνταγματική σχέση υποχρεωτικά θα διατηρηθεί, εφόσον θέλω να επικοινω­ νήσω μαζί σας. Εκεί που είναι το αντικείμενο, βλέπετε ό ­ τι το έχω αλλάξει. Το έκανα «ακροατήριο», «λαός», «πλή­ θος». Μπορώ να βάλω πλήθος λέξεω ν. Πρόκειται για παραδειγματικές αλλαγές που θα γίνουν υποχρεωτικά στη σύνταξη που προβλέπει το ρήμα, το «μιλώ». Ο Εμπειρικός και οι σουρεαλιστές τις παραδειγματικές σχέ­ σεις τολμούν και τις καταλύουν. Σε κάθε στίχο της Υφικαμίνου θα διαπιστώσουμε την πλήρη κατάργηση των πα­ ραδειγματικών σχέσεων (ο κλώνος υπέθαλφε την στα­

χτοθήκη — κοντά - κοντά στην εσπεριδοειδή βραδυά. .. ενεφανίσθη και χάθηκε η δεσποινίς που συνάντησα μέσ' στο συρτάρι μου). Αντιθέτως σέβονται, τηρούν ή φοβούνται, θα έλεγα, να θίξουν τις συνταγματικές σχέσεις. Οι φράσεις είναι τέλει­ ες συντακτικά. Κατά τη γνώμη μου, αυτό σημαίνει ότι ο Εμπειρικός θέλει να δείξει ότι βρίσκεται όταν γράφει στο επίπεδο του ασυνειδήτου, όπου δηλαδή όλα μπορούν να συνδυαστούν με όλα: κάθε αναπαράσταση, κάθε φα­ ντασίωση μπορεί, αφού το ασυνείδητο είναι άναρχο, ά­ χρονο και χωρίς τοπικά όρια, να συνδυαστεί με κάθε φαντασίωση-αναπαράσταση. Δεν έχουν αρχίσει να μπαί­ νουν ακόμη οι κανόνες που επιβάλλει η αρχή της πραγ­ ματικότητας- ο ψυχισμός λειτουργεί με την αρχή της ευ­ χαρίστησης, άρα μπορούν να γίνουν όλοι οι συνδυασμοί. Αν σκεφτούμε τα όνειρά μας θα καταλάβουμε αμέσως ότι σε αυτά παράγονται τέτοιου είδους σχέσεις. Μπορώ λοιπόν να με βλέπω να περνάω έναν τοίχο, να πίνω ένα βουνό, να καβαλικεύω ένα σύννεφο, όλα αυτά μπορώ να τα δω στο όνειρό μου και αυτά τα επιβάλλει στη γλώσσα, τα επιβάλλει στην ελληνική ποίηση, μας τα προσφέρει σαν δυνατότητες ο Ανδρέας Εμπειρικός με την Υφικάμινο. Συγχρόνως η γλώσσα διευρύνεται, και αυτό θα το ακολουθήσει με συνέπεια ο Εμπειρικός σε ό­ λη του τη ζωή, όχι μόνο στη γλώσσα που μιλάει αυτός και η εποχή του (μια γλώσσα που συνδυάζει στοιχεία δημοτικής και στοιχεία καθαρεύουσας), αλλά σε ολό­ κληρο το φάσμα της ελληνικής γλώσσας. Αυτή η θέση προκύπτει από ένα ψυχαναλυτικό ανάλογο ή ένα ψυχα­ ναλυτικό πρωθύστερο: όπως μπορώ να χρησιμοποιήσω όλες τις φαντασιώσεις, έτσι μπορώ να χρησιμοποιήσω και όλες τις λέξεις. Όλο το ασυνείδητο είναι δικό μου, σε όλο το ασυνείδητο μπορώ να πάω, σε όλες τις λέξεις, φορείς φαντασιώσεων, νοημάτων, αναπαραστάσεων μπορώ να πάω. Όμως ο σεβασμός των συντακτικών δο­ μών μάς επιτρέπει και μια ακόμη ψυχαναλυτική υπόθε­ ση: ο ποιητής δεν επιτρέπει στη γραφή του την «αποδόμηση των βασικών, στοιχειωδών μονάδων που είναι οι συνταγματικές σχέσεις της φράσης επειδή δεν επιτρέπει την αποδιοργάνωση τω ν αντίστοιχων σχέσεων μέσα στις θεμελιώδεις, φαντασιώσεις καταγωγής. Ενύπνιο, όνειρο, ονειροπόληση

Ποιος μπορεί να είναι ο ψυχικός μηχανισμός που αποτε­ λεί το μοντέλο της Υφικαμίνου-, θα έλεγσ ότι είναι το «ε­ νύπνιο». Το όνειρο μέσα στον ύπνο. Πρόκειται για τη φα­ ντασίωση που έχουμε γι' αυτό το όνειρο που γίνεται μες στον ύπνο, γιατί από τη στιγμή που ξυπνάμε δε θυμόμα­ στε παρά το «όνειρο», δηλαδή αυτό που διηγούμαστε σε σχέση με το ενύπνιο. Το ενύπνιο, χωρίς τη λογοκρισία

83

του συνειδητού, μοιάζει να είναι το πρότυπο για το ποίη­ μα της αυτόματης γραφής, που είναι το αίτημα της σου­ ρεαλιστικής γραφής. Δε θεωρώ όμως ότι όλα τα ποιήμα­ τα της Υψικαμίνου αποτελούν αποκλειστικά προϊόντα αυ­ τόματης γραφής, αλλά ότι αρκετά έχουν ήδη υποστεί κάποιες επεμβάσεις όσον αφορά το στήσιμό τους. Μερι­ κά, μάλιστα, είναι εξαιρετικά δομημένα ποιήματα, όπως το έχει επισημάνει ο Γ. Γιατρομανωλάκης. Και όλα, λίγο πολύ, έχουν μια κάποια χαλαρή δομή. Όμως σχηματικά μπορούμε να πούμε ότι ο Ανδρέας Εμπειρικός με την Υψικάμινο ως σουρεαλιστής διακινεί και διακινείται από τις αρχετυπικές ενέργειες του ενυπνίου και ως ψυχανα­ λυτής ρηματοποιεί τις ασυνείδητες φαντασιώσεις. Η Υψι­ κάμινος μοιάζει να προτείνεται ως ο λόγος του ασυνει­ δήτου της πρώτης φροϊδικής τοπικής. Στη συνέχεια ο Ανδρέας Εμπειρικός γράφει την Ενδοχώρα σχεδόν χωρίς ημερολογιακή διακοπή με την Υψικάμι­ νο. Ίσως να υπάρχουν και ποιήματα που επικαλύπτονται, η Ενδοχώρα όμως εκδίδεται πολύ αργότερα, το 1945. Η καθυστερημένη έκδοση επιδρά στις διεργασίες που κά­ νει ο Εμπειρικός στα ποιήματό του, στις διεργασίες που κάνει στον ίδιο του τον εαυτό, στις διεργασίες που κάνει η εποχή πάνω του, γιατί τα χρόνια που μεσολαβούν είναι χρόνια τραγικά τα οποία ωθούν τους ανθρώπους να σκεφτούν και να συνειδητοποιήσουν πολλά ζητήματα, θεω ­ ρώ ότι στην Ενδοχώρα γίνεται μια μεγάλη αλλαγή η ο ­ ποία μεταθέτει το μοντέλο από το ενύπνιο στο όνειρο. Αυτό θα δώσει τη δομή των ποιημάτων. Το όνειρο ψυχα­ ναλυτικά είναι μια ιστορία του ύπνου που θυμόμαστε και διηγούμαστε. Μια ιστορία που οι ψυχαναλυτές ακούμε σαν να είναι η καλύπτουσα ιστορία. Πρόκειται για το έκδηλο περιεχόμενο του ονείρου, που ξέρουμε πως έχει υποστεί συμβολικές μετατροπές λόγω της επίδρασης της απώθησης και της λογοκρισίας. Είναι ένα υλικό με­ ταλλαγής, το οποίο προέρχεται από μια υποκείμενη ι­ στορία που βρίσκεται πλησιέστερα στη φαντασίωση, στο βίωμα ευχάριστων ή (και) τραυματικών γεγονότων (ψυχικών ή πραγματικών). Η ιστορία αυτή είναι το λανθάνον περιεχόμενο του ονείρου. Πρόκειται λοιπόν για δύο εγγραφές: η δεύτερη εγγραφή, η εγγραφή του έκδηλου περιεχομένου, γίνεται γιατί πρέπει το όνειρο να είναι εν μέρει αποδεκτό από τον άνθρωπο όταν ξυπνήσει. Να μην τον τρομάζει πάρα πολύ, να μην τον κάνει να ντρέ­ πεται πάρα πολύ, όχι μόνο όταν ξυπνήσει, αλλά και για να μην ξυπνήσει· αυτές οι μεταλλαγές γίνονται κατά τη διάρκεια του ύπνου για να μπορέσει να συνεχιστεί ο ύ­ πνος. Όπως λεει ο Φρόιντ «το όνειρο σώζει τον ύπνο». Όταν οι συμβολικοί μετασχηματισμοί είναι ανεπαρκείς, το όνειρο μετατρέπεται σε εφιάλτη, ξυπνάει το άτομο και χάνεται ο ύπνος. Το όνειρο αυτού του τύπου, με τη

84

διπλή εγγραφή, είναι το όνειρο το οποίο δίνει το μοντέ­ λο στην Ενδοχώρα- κατά συνέπεια η Ενδοχώρα περιέχει ποιήματα μιας πολύ πιο σταθερής δομής, μιας περισσό­ τερο εμφανούς ιστορίας, την οποία παρακολουθούν οι αναγνώστες καλύτερα. Συγχρόνως οι αλλαγές που έ ­ χουν γίνει μέσα στον ιστορικό χώρο τοποθετούν την Ενδοχώρα ως ποιητική συλλογή περισσότερο αποδεκτή από την Υψικάμινο όταν εμφανίζεται, και οι κριτικές είναι πολύ πιο θετικές. 0 Εμπειρικός συνεχίζει και γράφει ποιή­ ματα· Η συλλογή Αι γενεαίπάοαι ή Η σήμερον ως αύριον και ως χθες καλύπτει μια πολύ μεγάλη περίοδο, για πά­ ρα πολλά χρόνια, ίσως μια εικοσαετία, και εκδίδεται μετά το θάνατό του. Η δομή αυτών των ποιημάτων αρχίζει και γίνεται προοδευτικά όλο και πιο στέρεη. θα έλεγε κα­ νείς, εγώ τουλάχιστον που δεν είμαι φιλόλογος ας τολ­ μήσω να το πω, πως αυτά τα ποιήματα, έπειτα από τα πρώτα, που είναι αρκετά κοντά χρονολογικά στην Ενδο­ χώρα, δεν είναι σουρεαλιστικά ποιήματα. Είναι ποιήματα τα οποία έχουν πολύ στέρεη δομή, με πολύ καθαρή την εμφανή ιστορία· είναι ποιήματα συμβολικά. Έχουν μέσα πάρα πολλούς συμβολισμούς, μεταφορές, παρομοιώ­ σεις. Η δομή αρχίζει και παίζει όλο και πιο σημαντικό ρό­ λο. 0 Μαρωνίτης και ο Γιατρομανωλάκης επισημαίνουν ένα μοντέλο το οποίο ορζεται από τη χρήση πέντε τύ­ πων ρητορικής και το οποίο ορισμένες φορές λειτουργεί ασφυκτικά ως προς το ποίημα. Νομίζω όμως ότι υπάρ­ χουν και ποιήματα που επωφελούνται πολύ από το ότι υπάρχει δομή και μερικά από αυτά μάλιστα φτάνουν σε νεωτερισμούς που δεν ξέρω και πόσο ο ίδιος ο Εμπειρι­ κός, όντας πάντοτε σουρεαλιστής, είχε αντιληφθεί ότι τους εγκαινίαζε και τους προωθούσε στη νεοελληνική ποίηση. Αναφέρομαι, για παράδειγμα, στο ποίημα «Γη», όπου ο Εμπειρικός, κατά τη γνώμη μου, πλησιάζει στα ό­ ρια της φωνητικής ποίησης. Είναι ένα ποίημα 17 στίχων· στους 14 στίχους επαναλαμβάνει 24 φορές το φώνημα (Γη), «Γη, γη, γη, γηγενής, του γίγνεσθαι», με έναν τρόπο που είναι ο τρόπος της φωνητικής ποίησης, με έναν τρό­ πο που δίνει ρυθμό και που «αδειάζει» πλέον το σημαί­ νον ίΓη) από το σημαινόμενο Γη. Έχοντάς το ακούσει πια τόσες φορές, πλέον δεν το ακούς, με τρόπο που μοιάζει ίσως με αυτόν στις ασκήσεις που κάνουν στις ανατολικές πρακτικές λέγοντας το «ομ», με τρόπο που υπάρχει επί­ σης στη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική. Το σημαίνον «αδειάζει» από το περιεχόμενο, γίνεται κενό σχήμα, για να μπορέσεις να το ανοίξεις και να βάλεις μέσα σ' αυτό ό,τι θέλεις. Γίνεται καινό σχήμα. Στο οημείο αυτό η δομή παζει πολύ μεγάλο ρόλο. Αφού μας έχει κάνει το άνοιγ­ μα στη Γη, στη θηλυκή υπόσταση, και μας έχει φέρει στο σημείο να ανοίγουμε και να τη φανταζόμαστε όπως θέ­ λουμε, κάνει ένα γύρισμα με τρεις τελικούς στίχους,

στους οποίους δεν υπάρχει καθόλου το σημαίνον [Γη). Είναι θα έλεγα οι τρεις τελευταίοι ανδρικοί στίχοι που έρχονται και κολλάνε στο ποίημα ή το φαλλικό στοιχείο που αποδίδει στη γυναίκα Γη.

Μ( τη Βιβίκα

Με ηδονή αναμοχλεύουμε τα χώματά μας Σπέρνοντας στις γυναίκες και στην γη Λέγοντας: Γη γη γηγενής, γη, μάνα γη Γη, γη, πατρίδα μας παντού στην οικουμένη, Γη της καρδιάς μας, Γη του πέους μας Γη της ψυχής μας Άνευ ολέθρων, δίχως μιάσματα και δίχως ζήλια γη Γη, άνευ όψεων, εδεμική Γη αθωότητος και γη ευδαιμονίας Γη, γηγενής και γη ευδαιμονίας Γη, γηγενής στο αίμα μας (δικαιοσύνη) Άνευ ορίων και άνευ όρων γη Σφύζουσα γη του γίγνεσθαι (μεγαλωσύνη) Γη, γη, του μέλλοντος υπάρχεις ήδη Στο αίμα μας, Στο σπέρμα μας Και στα άσματά μας Πρόκειται για ένα σημαντικότατο νεωτερισμό ηου φέρνει ο Εμπειρικός στην ελληνική ποίηση. Την πάει πολύ πέρα από αυτό που ο ίδιος έφερε με το σουρεαλισμό. Τα χρό­

νια εκείνα αρχίζει να εισάγει νεολογισμούς, δικές του λέ­ ξεις στα ποιήματα. Είναι ένας άλλος τρόπος για να πει ότι μπορούμε να πάμε πιο πέρα από τις παραδειγματικές σχέσεις, πιο πέρα από τη λέξη, σπάζοντάς την και δημι­ ουργώντας ένα σημαίνον άνευ σημαινομένου. Μέσα στο πλαίσιο ποιήματος δημιουργείται μια ατμόσφαιρα, με το συναίσθημα και με τα νοήματα· εκεί προσφέρονται κά­ ποιες «θήκες», οι νεολογισμοί, κάποια κενά σημαίνοντα ό­ που πλέον ο αναγνώστης του ποιήματος θα βάλει, χάρη στη δική του ελευθερωμένη από τον ποιητή διεργασία, το δικό του περιεχόμενο. Πρόκειται για ένα μεγάλο νεω­ τερισμό, ηου δεν ξέρω αν τον εισάγει, αλλά πάντως τον στηρίζει ο Εμπειρικός μέσα από την ποιητική του δου­ λειά. Αυτά νομίζω ότι γίνονται επειδή σιγά σιγά ίσως έχει ελαττωθεί η πίεση του σουρεαλισμού πάνω του, επειδή το αφηγηματικό μέρος δίνει ένα πλαίσιο στο ποίημα ως προς την οργανωμένη του ιστορία και δομή· αυτό που ε­ πιτρέπει άλλα ανοίγματα, πρωτοποριακά, που δε στοχεύ­ ουν στις έτοιμες φαντασιώσεις, στις έτοιμες λέξεις, αλλά στο κενό των λέξεων, στο κενό των φαντασιώσεων. Συνοψίζοντας την ποιητική γραφή του Ανδρέα Εμπειρι­ κού ως προς το ψυχαναλυτικό μοντέλο θα μπορούσε κανείς να εγκαταστήσει τις αναλογίες: α) η Υφικάμινος εί­ ναι ο λόγος του ασυνείδητου, β) η Ενδοχώρα ο λόγος του προσυνείδητου, ο χώρος των διπλών εγγραφών α­ νάμεσα στην εικόνα και τη λέξη, ο χώρος του συγκερα­ σμού του συνειδητού με το ασυνείδητο, γ) Αι γενεαί πό­ σοι ο λόγος του συνειδητού που μετασχηματίζει συμβο­ λικά τη φαντασία. Η ασφάλεια που παρέχει η ανάπτυξη της δομής, των πολλαπλών συμβολικών εγγραφών, επι­ τρέπει και την ευρύτερη ποιητική -δ ες αποδιοργανωτική- χρήση της λέξης και ως προς τη μορφολογική και ως προς τη φωνητική διάστασή της. Με αυτό τον τρόπο ο Ανδρέας Εμπειρικός επιτυγχάνει, ή το ποιητικό είδος επι­ τυγχάνει να τον επιβάλει, κείμενα με αποσπασματικό, στιισικό και αποκαλυπτικό χαρακτήρα: ποιήματα. Παράλληλα κάνει μια ολόκληρη διεργασία, μέσα από πεζά, από νουβέλες και από το Μέγα Ανατολικό, όπου το αφηγηματικό μέρος κερδίζει περισσότερο έδαφος και όπου το μοντέλο, ως προς την ψυχική λειτουργία, είναι το μοντέλο της ονειροπόλησης. Ονειροπόληση είναι αυ­ τή η κατάσταση στην οποία μπαίνουμε συνειδητά, αφή­ νουμε τη φαντασία μας να τρέχει, την καθοδηγούμε και, αν καμιά φορά κάτι δε μας πάει πολύ καλά, μπορούμε κάπως να την ξαναβάλουμε στο δρόμο που θέλουμε. Με τη μεγάλη αφήγηση ο Εμπειρικός νομίζω ότι «πιάνε­ ται» (ξανά), συνειδητά ή ασυνείδητα, σε μια άλλη παγί­ δα, που έρχεται από μια άλλη πλευρά του ασυνείδητου. Το λόγο κατά τη γνώμη του τον διαμορφώνει στα πεζά και στο μακρύ πεζό, που είναι ο Μέγας Ανατολικός, αυτό

85

και περισσότερο, οι σκληρές παιδικές αισθητικές ταυτί­ σεις κερδίζουν έδαφος και οργανώνουν το πλαίσιο του λόγου (και του ψυχισμού;). Αυτά δεν έγιναν βέβαια τόσο αυτόματα. Νομίζω ότι και συνειδητά ο Εμπειρικός κινήθη­ κε προς τα κει, μέσα από την ιδέα να πλησιάσει τον ε λ ­ ληνισμό και μέσα από τον ελληνισμό την παγκόσμια ιστο­ ρία και τον πολιτισμό να γίνει μια δόξα κοινή, μια δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Ελλήνων... Π ρω θύακρη κ ατάληξη

Λίνινγκραντ, 26.12.1962. Ο Εμπαρίκος φοτογραφημένος από τον 0. Ε\ύτη

το μέρος του ασυνείδητου που λέγεται «το ιδεώδες του Εγώ». Πρόκειται για πολύ πρώιμες ταυτίσεις οι οποίες αναφέρονται στον πατέρα της προϊστορίας του υποκειμέ­ νου (στον οιδιπόδειο πατέρα της μητέρας) και στον πα­ τέρα της ιστορίας του υποκειμένου (στον πατέρα του οι­ διπόδειου του). Οι ταυτίσεις αυτές δημιουργούν αισθητι­ κές αξίες και οργανώνουν το λόγο μας και την αισθητική δημιουργία μας από πολύ νωρίς. Η υπόθεσή μου είναι ότι ο Εμπειρικός μεγαλώνει σε μια Ελλάδα παλλόμενη, μια Ελλάδα η οποία συναντά την α­ πελευθέρωση της Βορείου Ελλάδος (που γεμίζει με τρο­ μερό ενθουσιασμό τον ελληνισμό), τους Βαλκανικούς, τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Έχει έναν πατέρα ο οποίος βοηθά ενεργά τους αγώνες του έθνους. Φαντάζομαι ότι μέσα σ' αυτό το κλίμα υπάρχουν πάρα πολλοί ενθουσιώ­ δεις λόγοι, λόγοι επαναστατικοί επίσης, από άλλα διαβά­ σματα που κάνει, λόγοι ρητορικοί. Αυτοί οι λόγοι εγγράφονται στο ιδεώδες του Εμπειρικού και όσο μεγαλώνει ο Εμπειρικός, όσο απομακρύνεται από το ασυνείδητο (γιατί σταματά την εργασία του ως ψυχαναλυτής από το 1951), όσο απομακρύνεται από την καθημερινή άσκηση της ψυ­ χανάλυσης και αφήνεται στη μεγάλη φόρμα τόσο, όλο

Η σχηματική πορεία της δημιουργικότητας του Ανδρέα Εμπειρικού η οποία επιχειρήθηκε απαιτεί περισσότερη υ­ ποστήριξη σε τρεις τουλάχιστον άξονες: α) στη θεματική ανάπτυξη ώστε να φανούν οι διεργασίες κατά την πρόο­ δο του έργου από το ενύπνιο στη συμβολική έκφραση, β) στη δομική ανάλυση των κειμένων, γ) στην παρουσία­ ση του εννοιολογικού ψυχαναλυτικού οπλοστασίου με το οποίο εργάζεται η σκέψη του Ανδρέα Εμπειρικού. Στην κατεύθυνση αυτή ο γράφων έχει προχωρήσει στην ανάλυση τω ν ψυχαναλυτικών κειμένων του Ανδρέα Εμπειρικού και θεωρεί πως η ισχυρή αντίστασή του ως προς την έννοια της ενόρμησης του θανάτου καθόρισε, στερώντας το έργο του από ουσιαστικότερη ανθρωπογνωσία και από τη δυναμικότερη αποδιοργανωτική τάση, που ίσως αποτελεί την απαραίτητη αγωνιώδη βαλβίδα για την ποιητική εκτίναξη. Σχετικά με αυτά ο γράφων θα επανέλθει σε επόμενο κείμενο. Ως προς το αρχικό ερώτημα της αξίας και της ικανότητας του έργου του Ανδρέα Εμπειρικού να περάσει το φράγ­ μα του χρόνου, ο γράφων θεωρεί πως ο Ανδρέας Εμπει­ ρικός ανήκει στη διεθνή κομπανία που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βλέπει τη λογοτεχνία, και η λογοτεχνία βλέπει τον άνθρωπο, εγκαθιστώντας, μαζί με την ψυχανάλυση, νέο τρόπο θεώρησης του κόσμου. Ο Ανδρέας Εμπειρικός, άνευ όρων, άνευ ορίων, θα περά­ σει στον Αιώνα... □ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Οδυσσέας Ελύιης (1970), Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρικό, «Ύψιλον», Αθήνα, 1980. 2. θ. Τζαβάρας, «Στοιχεία και σημεία από δύο αρχεία». Ψυχανά­ λυση και Ελλάδα, 0. Τζαβάρας (επιμ.), Εταιρεία Σπουδών Νεοελλ. Πολιτ. και Γενικής Παιδείας, Αθήνα, 1984/0. Τζαβάρας, «0 Ανδρέας Εμπειρικός και η ψυχανάλυση». Χάρτης, τ. 17/18, Νοέμ. 1985, α. 565-57/και πλήθος άλλων σχετικών ελληνό­ φωνων και γαλλόφωνων κειμένων. 3. Helene Tzavaras, «Oedipe ou Ulysse? Identite et filiation de la psychanalvse en Grece» in 1o, Rev. Inter, de Psychanalyse, No 4,1993, ο. 87-93/και άλλα κείμενα. 4. E. Κούρια και Γ. Κούριας, «Μια περίπτωση ψυχαναλυτικής πρακτικής μαζί με υπερρεαλιστικές περιπλανήσεις», Ψυχανά­ λυση και Ελλάδα, ό.η.

Ζίμφύρα ή των ινορμή οι ώ ο ί ΐ ξ της Δ ΙΑ Μ Α Ν Τ Η Σ Α Ν Α Γ Ν Ο Σ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ *

/τ \\

ν και η φροϊδική ψυχανάλυση υπήρξε για τους υπερρεαλιστές το άνοιγμα ενός νέου πεδίου γνώσεων και ανακαλύψεων, η συνεννόηση ανάμεσα στην πρώτη γενιά ψυχαναλυτών στη Γαλλία αλλά και στον ίδιο τον Φρόιντ και τους υπερρεαλιστές υπήρξε δύσκολη έως αδύνατη. Οι υπερρεαλιστές ήθελαν να ανοίξουν περάσματα ανάμεσα στην εσωτερική και την εξω τε­ ρική πραγματικότητα, ενώ η φροϊδική αντίληψη για το ασυνείδητο ήταν δομημένη στη μεταψυχολογία που διαχωρίζει την ψυχική από την αντι­ κειμενική πραγματικότητα, ορίζοντας διαφορετική δομή για την καθεμία. Ωστόσο ο Μηρετόν προσδιόρισε τις κοινές τους προθέσεις: το διακύβευμα της παιδικότητας, του φύλου και του χαμένου και ξαναποκτημέ­ νου παραδείσου. Η προσέγγιση των υπερρεαλιστών με την ψυχανάλυ­ ση αφορά στο βασικό υπερρεαλιστικό ζήτημα της άρσης της διχοτομίας της ανθρώπινης ύπαρξης ανάμεσα στη λογική και τις ενορμήοεις. Επι­ χείρησαν τη σύνθεση της συνείδησης και του ασυνείδητου, την κατάρριψη των εδραιωμένων από τον πολιτισμό απαγορεύσεων, μέσα αηό τη Θήρα της επιθυμίας για την ανακάλυψη της ετερότητας και της θεώρη­ σης του ανθρώπινου όντος ως συνεκτικού όλου. Ο Εμπειρικός, ερχόμε­ νος σε επαφή στη Γαλλία (Παρίσι, 1925) και με τα δύο πεδία του δυνα­ μικού κινήματος των ιδεών, προσπάθησε «τις νέες αυτές αναμοχλεύσεις» να τις κάνει «παραστάσεις» μέσα από τη γραφή του. Η ψυχανάλυση και η λογοτεχνική γραφή μοιάζουν να διαφέρουν, αφού η ψυχανάλυση ως αναλυτική διαδικασία προσβλέπει στη διασάφηση του περίπλοκου, ενώ η λογοτεχνική γραφή συσκοτίζει, αποκρύπτει, με­ ταμφιέζει το απλό σε περίπλοκο, «ούτε λέγει, ούτε κρύπτει αλλά σημαί-

* Επίκουρη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

81

νει», οδηγώντας τον αναγνώστη σε ένα λαβύρινθο με πολλές ατραπούς σημαινόντων, απομακρύνοντάς τον συνεχώς από την έξοδο του νοήματος. Ωστόσο και οι δύο, η ψυχανάλυση και η λογοτεχνία, προσβλέπουν στην επένδυση και στην εμπλοκή τόσο του ψυχαναλυ­ τή και του ψυχαναλυόμενου με την αναλυτική διαδικα­ σία όσο και του συγγραφέα και του αναγνώστη με την κειμενική διαδικασία. Στην ποσότητα και στην ποιότητα της εμπλοκής και της επένδυσης οφείλεται η επιτυχία και των δύο αυτών διαδικασιών. Στους κόλπους του υπερρεαλιστικού κινήματος υπήρ­ ξαν δύο μεγάλες τάσεις: από τη μια η διεκδίκηση της ελεύθερη ς σεξουαλικότητας αποδεσμευμένης από κοινωνικά προσκόμματα, που συνοδεύεται από το μύ­ θο της αθωότητας, της απουσίας προπατορικού αμαρ­ τήματος και τη ς επανάκτησης ενός επί γης παραδεί­ σου. Από την άλλη, κυριαρχεί η ελεύθερη εκδίπλωση της ενόρμησης και η σύνδεση της επιθυμίας με την έν­ νοια της απαγόρευσης και με τη ν αναγκαιότητα της παράβασης και της υπέρβασής της. Στον Εμπειρικό μπορούμε να δούμε και τις δύο αυτές τάσεις. Στον έρωτα υπάρχει ο χαρακτήρας του ιερού αλλά και η γοητεία του ανίερου. Το παιχνίδι της ανα­ μονής είναι διαρκές και η επιθυμία αλλάζει συνεχώς μάσκες. Στο έργο του η σεξουαλική συνάντηση δίνει άλλοτε ένα αίσθημα ενότητας και σύντηξης και άλλο­ τε εδραιώνει και αυξάνει την αγωνία και το σκόρπισμα του υποκειμένου. Η εμπειρίκεια γραφή σπεύδει προς την αναζήτηση του άλλου - της γυναίκας, η οποία κά­ ποτε γίνεται το αντίγραφο (double) του άντρα. Έτσι η πράξη του έρωτα αποβαίνει ένα όργιο φαντασιώσεων, προβολών, ταυτίσεων και υποκαταστάσεων. 0 Λακάν, επαναπροσεγγίζοντας τη φροϊδική θέση για τη διαφο­ ρά της ενόρμησης και του έρωτα (της αγάπης), ανα­ φέρει ότι «ο Φρόιντ διακρίνει δύο πεδία: το ενορμητικό από τη μια και το ναρκισσιστικό πεδίο του έρωτα από την άλλη, υπογραμμίζοντας ότι στο επίπεδο του έρω ­ τα υπάρχει αμοιβαιότητα του αγαπώ και του αγαπιέμαι και ότι στο άλλο πεδίο πρόκειται για καθαρή δραστη­ ριότητα για το υπ οκείμενο»1. Το σύνολο έργο του Εμπειρικού είναι ένα δυναμικό ρεύμα με δύο εκβολές, μια ενορμητική και μια ερωτική. Στη μελέτη αυτή θα σταθούμε στην ενορμητική εκβολή του έργου του, ό­ πως εκφράζεται μέσα από τη Ζεμφύρα ή Το μυστικόν της Πασιφάης1, που αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας, κατά τον επιμελητή της έκδοσης, με τίτλο Τα χαϊμαλιά του έρωτα και των αρμάτων, που γράφε­ ται ανάμεσα στο 1944 και 1945. Τα άλλα δύο μέρη της είναι η Αργώ ή Πλους Αεροστάτου και άλλο ένα ανέκ­ δοτο, η Βεατρίκη ή Ένας έρωτας του Buffalo Bill. Την ί­

88

δια περίπου περίοδο αρχίζει να γράφεται και ο Μέγας Ανατολικός. Η Ζεμφύρα είναι θηριοδαμάστρια σε ιπποδρόμιο, ακο­ λουθώντας το επάγγελμα του πατέρα της, ταυτιζόμε­ νη «πλήρως με τον τελειότερον στα μάτια της εκπρό­ σωπον του κυριάρχου φύλου, τον νικητή των λεοντα­ ριών» (ο. 19). Η ταύτιση του επαγγέλματος ουσιαστικά αποδίδεται κειμενικά με ταύτιση του φύλου και των ι­ δεωδών του. Έτσι η Ζεμφύρα που «ποτέ δεν μπόρεσε να δεχθή και να παραδεχθή την καταπίεοιν και την θέσιν της γυναίκας» (σ. 18), ταυτίζεται με τον πατέρα της και την απουσία πέους την υποκαθιστά το μαστίγιον «που θα συνεπλήρωνε το χάσμα που είχε ανάμεσα στα σκέλη» (σ. 14). Το μαστίγιο γίνεται ένα φετίχ5, ο φαλ­ λός ο κρυμμένος πίσω από τα πέπλα4, «ο φαλλός της γυναίκας σαν να τον έχει ως σπόντα»5, με το οποίο «ώριζε χωρίς συμβιβασμούς τις τύχες των ανθρώπων και τω ν ζώων» (σ. 19). Το μαστίγιο αυτό ως φετίχ είναι ταυτόχρονα μερικό αντικείμενο και χαμένο αντικείμενο και έτσι γίνεται στήριγμα της επιθυμίας. Μέσα απ' αυτό η Ζεμφύρα παρουσιάζεται στους θεατές κάτω από τη μάσκα της δύναμης, της κυριαρχίας, μέσα σε μια πα­ ρωδία ανδρισμού: «με οξύτατα παραγγέλματα και αυ­ τόχρημα λάγνες ιαχές τα κυβερνούσε». «Επί τινα χρό­ νον οι λ έ ο ν τες εξηκολούθησαν να διαγράφουν κύ­ κλους, πέριξ του θηλυκού αυθέντου των, αλλάσσοντες υπό τας διαταγάς του κατά καιρούς κατεύθυνσιν και ελιγμούς, όταν, κατόπιν νέου παραγγέλματος της θηριοδαμαστρίας, εστράφησαν όλοι μαζί προς την ξαν­ θήν νεάνιδα ουγκλίνοντες τας κεφαλάς των προς αυ­ τήν. Τότε η Ζεμφύρα ήρπασε εις την αριστερόν της ένα κοντάρι και ήρχισε να εξερεθίζη τα ωραία θηρία εις βαθμόν που τα ηνάγκαζε να ωρύονται και να γρυλλίζουν. Έπειτα με ένα παράγγελμα διαφορετικόν και με α λλεπ άλληλα πλαταγίσματα του καμτσικιού της, τα πρόσταζε, το εν κατόπιν του άλλου, να υπερπηδήσουν το προτεταμένον της κοντάρι, διαγράφοντα τόξα σφρι­ γηλά και άψογα εις τον αέρα ενώ εκείνη εφώναζε με έ ­ ξαλλον τρυφερότητα τα ονόματά των 1...1» (σ. 10). Η ενόρμηση στην αφήγηση αυτή, όπως και στην Αργώ άλλω στε, υπάρχει σε μια «πολύμορφη» κατάσταση. Βρίσκουμε ίχνη της τόσο στα γεγονότα της εξωτερικής πραγματικότητας (βλ. τα εισαγωγικά μέρη που αφο­ ρούν γεγονότα που συμβαίνουν έξω από το τσίρκο ό­ πως και γεγονότα μέσα στο τσίρκο) όσο και σ' αυτά της ψυχικής πραγματικότητας, δηλαδή στα οράματα, στους ρεμβασμούς, στις αναμνήσεις και στις φαντα­ σιώσεις. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο, κοινό μάλιστα και στις δύο αφηγήσεις, που έχει σχέση με τη λειτουρ­ γία της ενόρμησης, είναι το στοιχείο του χρόνου, του

Κέρκυρα. Φωτογραφία Α. Ιρπαρίκου

χρόνου ανάμεσα στα παρελθόντα γεγονότα, τις φα­ ντασιώσεις και τα γεγονότα της τρέχουσας πραγματι­ κότητας. 0 χρόνος ανάμεσα στις δύο πραγματικότητες κυκλοφορεί χωρίς εμπόδια. Στη διασταύρωση ακριβώς των γεγονότων, των δύο πραγματικοτήτων αναδύεται η ενορμητική ταραχή που κινητοποιεί τη δράση των υ­ ποκειμένων. Είναι επίσης ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι όπως το κυρίαρχο της ενόρμησης είναι ο κυκλικός χαρακτήρας τη ς και ο σκοπός τη ς είναι η επιστροφή στο κύκλωμα έτσι και η ίδια η γραφή της αφήγησης εί­ ναι κυκλική. Ξεκινά από το αφηγηματικό παρόν, γυρνά πίσω στο παρελθόν της Ζεμφύρας και στις αντηχήσεις τω ν αναμνήσεων, τω ν οραμάτων και τω ν φαντασιώ­ σεων και επιστρέφει πάλι στο παρόν της αφήγησης, η οποία κλείνει με το γνωστό ρητορικό και μεγαλόφωνο τρόπο του Εμπειρικού. Το παρόν της αφηγηματικής δράσης διακόπτεται από αναπολήσεις της Ζεμφύρας που αηοτυπώνουν την ε ­ πιμονή του ηδονοβλεπτισμού μέσα από μια σειρά ε ­ ρωτικών σκηνών στις οποίες «ευρέθη, χωρίς να γίνη α­ ντιληπτή» (ο. 13). Οι σκηνές αυτές υπέχουν θέση αρχέγονων σκηνών που η επαναληπτικότητά τους, η ο­ ποία θα λάβει στο Μεγάλο Ανατολικό γιγαντιαίες δια­ στάσεις, επιζητεί συνεχώς και εξιδανικεύει την ηδονή. Η δύναμη τω ν εικόνων αιχμαλωτίζει και ερεθίζει στο μέγιστο βαθμό τη Ζεμφύρα. Τα συναισθήματα που συ-

νάητονται με τις σκηνές αυτές είναι άγχος, οίκτος για τη γυναίκα, απέχθεια και ζηλότυπος θαυμασμός για τον εραστή. Η ταύτιση του εραστή με τον πατέρα της και η επιθυμία της να ταυτιστεί μ' αυτόν και όχι με τη γυναίκα αποκαλύπτει το φόβο του ευνουχισμού και το φθόνο του πέους. Εδώ, όπως και στην Αργώ, βλέπου­ με μία προβολή της φροϊδικής θεωρίας πάνω στο λο­ γοτεχνικό κείμενο. Η κλειτορίδα είναι το αντίστοιχο του πέους, είναι ένα ομοίωμα πέους (ο. 18), η γυναίκα εί­ ναι «ακρωτηριασμένη», «πρωταρχική ευνούχος και ευ ­ νουχισμένη η ίδια»6. Το γυναικείο σώμα παρουσιάζεται σαν στήριγμα του ευνουχισμού. Έτσι η Ζεμφύρα ψά­ χνει να βρει τη γυναίκα - τη θηλύτητα μέσα από τον ά­ ντρα, γινόμενη το αντίγραφό του (double) μέσα από έ ­ να συνεχή παραλληλισμό των «αισθημάτων και των η­ δονών» τους. Το πέος, μέσα στην ενορμητική του λει­ τουργία στο έργο του Εμπειρικού, μοιάζει αποσπασμέ­ νο από το σώμα, καταλαμβάνοντας αυτόνομη αξία. Ο άντρας αποκτά αξία από το πέος του, που κατέχει ιδιό­ τη τες και αξίες συμβολικές, υπογραμμίζεται το μέγεθός του, που τον κάνει νικητή, καταχτητή και μανιώδη κυνηγό. Γιατί αυτή η επιμονή άραγε του κειμένου στις «ερωτι­ κές σκηνές», οι οποίες μάλιστα γίνονται «ερεθιστικό» αλλά και «αποτρόπαιο» θέαμα για τους ήρωες; Η αρχέγονη σκηνή διαπερνά αυτό που χωρίζει το φαντασιακό

89

από το πραγματικό, το μύθο από το γεγονός, την απωθημένη ή ξεχασμένη ιστορία από την τρέχουσα επικαιρότητα και έτσι γίνεται το πρότυπο της μεταφορικής σχέσης ανάμεσα στις δύο πραγματικότητες, την υλική και την ψυχική. Η αρχέγονη σκηνή είναι το όριο της φα­ ντασίωσης και της μνήμης, ένας τόπος απ' όπου ο ήρωας βλέπει την άλλη πραγματικότητα. Αυτή η άλλη πραγματικότητα είναι η πραγματικότητα του φύλου και η περιδίνηση γύρω από το για πάντα χαμένο αντικείμε­ νο. Στην Αργώ ή Πλους αεροστάτου ο αφηγητής μάς αφη­ γήθηκε τα συναισθήματα του ήρωα Πέντρο Ραμίρεθ μπροστά στη θέα της ερωτικής συνεύρεσης της κόρης του Καρλότας με τον εραστή της Γκονζάλεθ, η οποία ανακαλεί στη μνήμη του την αρχέγονη σκηνή των γο­ νιών του. Στο παρόν αφήγημα έχουμε τη Ζεμφύρα να παρακολουθεί τις ερωτικές σκηνές του πατέρα της με δύο παιδίσκες ή και τις ερωτικές σκηνές δύο άλλων ε ­ ραστών, ταυτίζοντας όμως τον πατέρα της στο πρό­ σωπο του εραστή. Και στις δύο αφηγήσεις, τόσο ο Ρα­ μίρεθ όσο και η Ζεμφύρα αισθάνονται αγχωμένοι και ακινητοποιημένοι μπροστά στη θέα του φύλου. Το άγ­ χος εδώ είναι άγχος ευνουχισμού και για τον άντρα και για τη γυναίκα. Η επιθυμία που γλιστρά μέσα από τις λέξεις είναι να μην υπάρξει ευνουχισμός. Το στήριγμα της επιθυμίας είναι η φαντασίωση που δημιουργεί ένα αντικείμενο επιθυμίας -τη Ζεμφύρα-, τη γυναίκα που αρνείται τον ευνουχισμό και γίνεται φ αλλική,«συμπλη­ ρώνοντας το ιδικόν της χάσμα, άπαξ διά παντός, με έ ­ να μαστίγιον» (σ. 14). Αυτή η γυναίκα -που απηχεί τη μητέρα στην αρχέγονη σκηνή- χωρίς πέος, αντικείμε­ νο επιθυμίας («Τέτοια είναι η γυναίκα πίσω από το πέ­ πλο της: είναι η απουσία πέους που την κάνει φαλλό, αντικείμενο επιθυμίας·'), γίνεται το όνειρο κάθε άντρα μέσα στο ιπποδρόμιο κατά την παράσταση. Να στα­ θούμε λίγο εδώ: ο Α. Εμπειρικός βάζει τη Ζεμφύρα να δίνει μια παράσταση στους θεατές, όπου με το μαστίγιο δαμάζει τα λιοντάρια αλλά και τους θεα τές που την κοιτούν. Ωσάν η παράσταση της θηριοδαμάστριας να είναι η μετωνυμία της παράστασης της αρχέγονης σκηνής. Η Ζεμφύρα είναι μια «γόησσα», «με μαύρα μάτια ηδυ­ παθή», «με πρόσωπον παρθένου αγαλλιώσης», είναι «εύμορφη, σκληρή, ανελεήμων», είναι αυτή που «με λύσσα αποκρούη τον έρωτα όλων των ανδρών» αλλά που «η ίδια έκανε το παν για να τους διεγείρη, το παν για να την ερωτευθούν» (σ. 20). Μια ναρκισσιστική αυτάρκεια την περιβάλλει και την κάνει άτρωτη και απρό­ σιτη, εξάπτουσα την επιθυμία. Γι' αυτό και παραμένει παρθένα, έξω δηλαδή από τη σεξουαλική πράξη και έ ­

90

ξω από τη σεξουαλική διαφορά. Η Ζεμφύρα μέσα από την παραπάνω περιγραφή της αναδύεται ως η φαντασματική παράσταση της μητέρας. Σε όλο το αφήγημα, αλλά και σε όλο το έργο του Ε­ μπειρικού, η κυρίαρχη ενόρμηση που α π οτελεί μια σταθερή δύναμη8 είναι η βλεπτική (σκοηική). Η δύναμη της Ζεμφύρας, εκτός από το μαστίγιό της, είναι η λάμ­ ψη τω ν ματιών της που μαγνητίζει τα λιοντάρια αλλά και τους θεατές. Το «βλέπω» της Ζεμφύρας εμπεριέχει και προϋποθέτει το «με βλέπουν» τω ν θεατών αλλά και τω ν λιονταριών. Αλλά η ενόρμηση στο κείμενο ε ­ κλύεται κυρίως τη στιγμή της «παράστασης», όπου η Ζεμφύρα «κάνει να την βλέπουν»9. Είναι γνωστό ότι μέ­ σα σ' αυτό το «κάνω να με» συγκεντρώνεται η δραστη­ ριότητα της ενόρμησης κατά τον Λακάν. Αυτό το βλέμ­ μα της Ζεμφύρας φοβίζει αλλά και προκαλεί την επι­ θυμία. Το βλέμμα, κατεξοχήν ενορμητικό αντικείμενο, μέσα στην ενορμητική του διακίνηση από το υποκείμε­ νο στο αντικείμενο και τανάπαλιν, διαπερνά ταυτόχρο­ να αυτόν που βλέπει και αυτό(ν) που τον βλέπει. «Οι άνδρες, οι λέοντες, τα αρσενικό» είναι γοητευμένα και τυφλωμένα από το βλέμμα της Ζεμφύρας, κατακλύζο­ νται από το βλέμμα της. Το βλέμμα σαν «τυφλό στίγ­ μα», όπου ο άλλος ή το βλέμμα του είναι μια «ενορμη­ τική παγίδα»10. Αυτή τη λειτουργία του βλέμματος μπο­ ρούμε να την παρατηρήοουμε και στην Αργώ (ηδονοβλεπτισμός τω ν τριών αεροναυτών αλλά και του π, Ραμίρεθ), όπως και στους «οπταστές» -για να χρησιμο­ ποιήσω τον όρο του Α. Εμπειρικού στο Μεγάλο Ανατο­ λικό- όταν κοιτούν τις ερωτικές σκηνές, όσο και στο παρόν αφήγημα, όπου όλοι και όλα βλέπουν, τους βλέπουν, κάνουν να τους βλέπουν, θα λέγαμε ότι η σεξουαλικότητα με τη μορφή των μερικών ενορμήσεων εκδηλώνεται ως δεσπόζουσα όχι μόνο στην ψυχική οικονομία του υποκειμένου11(Φρόιντ), αλλά και στην ποιητική οικονομία του έργου του Εμπειρικού. Τώρα, τι είναι εκείνο που ψάχνουν να δουν όλα τα ποι­ ητικά υποκείμενα του Α. Εμπειρικού που μετέρχονται όλων αυτών των ηδονοβλεπτισμών; «Εκείνο που ψά­ χνουν να δουν είναι το αντικείμενο ως απουσία. [...] Όχι ο φ αλλός αλλά η απουσία του. [...] Εκείνο που κοι­ τάμε είναι α υτό που δεν μπορεί να ιδω θεί·'2. Όχι η Ζεμφύρα-γυναίκα, αλλά η Ζεμφύρα-φαλλός. «Η νεαρά θηριοδαμάστρια ενήργεί3 στο μέσον της κο­ νίστρας, προφανώς ηδονίζουσα, προφανώς ηδονιζομένη» (σ. 20). Βρίσκει λοιπόν την ηδονή μέσα στην η­ δονή του άλλου στην οποία παρευρίσκεται. «Τα μάτια της έλαμπαν, το στήθος της ανεβοκατέβαινε γοργά, οι ρώθωνές της επάλλοντο και διεοτέλλοντο και η όλη έκφρασις του προσώπου της, καθώς και αι οξείαι ανα-

Φωτογραφία Β. Εμπαρίκον

φωνήσεις που εξήρχοντο από τα ανοικτά και αχεδόν αιμάασοντα χείλη της, έδειχναν το ν βαθμόν της διεγέρσεώς της» (σ. 11). Όλη αυτή η ηδονή είναι χαρα­ κτηριστικό ότι υφαίνεται μέσα από τη βλεπτική ενόρμηση, τις φαντασιώσεις, τις προβολές, τις ταυτίσεις και τις υποκαταστάσεις. Τα πρόσωπα τω ν θεατών εκ ­ φράζουν αγωνία, τρόμο και ικανοποίηση. 0 σαδομαζο­ χισμός Ζεμφύρας-λεονταριώ ν προβάλλεται και στους θεατές, οι οποίοι με τη σειρά το υ ς προβάλλονται σ' αυτούς ανάλογα με τις ενορμήσεις τους. Και η αφήγηση περαιώνεται με μια θριαμβευτική ανα­ τροπή: η δαμάστρια «δαμάζεται» από το θηρίο και γί­ νεται «εν τρυφερόν και εύοσμον εμπρός εις τα ορμέμφυτά του θήλυ» (σ. 28). Η περιγραφή της ενορμητικής σκηνής συνδέει την ερωτική συνεύρεση με τη βιαιότη­ τα, την παρθενία με τη βίαιη κατάκτηση αλλά και την τρυφερότητα, την κατίσχυση από το αρσενικό με την απειλή του θανάτου. Η υποταγή της και η παθητικότητά της απέναντι στην ανταρσία του θηρίου βαφτίζεται «αναγέννηση». Το μερικό ενορμητικό αντικείμενο που αρθρώνει εδώ τη ν ενορμητική σκηνοθεσία είναι το στήθος, του οποίου η παρουσίαση μέσα από την ερω ­ τική σκηνή τη ς Ζεμφύρας με το θηρίο υπακούει στη διαλεκτική της ενόρμησης, που δρώντας ταυτόχρονα στο σωματικό και στο ψυχικό επίπεδο παράγει το μ ές

στο σώμα νοούμενο ως ολότητα14. Το στήθος της Ζεμ­ φύρας μοιάζει αποσπασμένο από το υπόλοιπο σώμα της μέσα στην περιγραφή του: «α/'φνης εφάνηοαν γυ­ μνοί, σφιχτοί και παλλόμενοι στο φως οι δύο μεγάλοι και ωραίοι λευκ ο ί μ αστοί της» (σ. 28), ·ω σφραίνετο τώρα ενδελεχώς τα στήθη της. Έπειτα φρυάττων, ήρχισε να τα γλείφη, με περιηάθειαν, με ηδυπόθειαν !...]» (σ. 28), ·και αι θηλα ίτω ν ορθωμένων της βυζιών εσ κληρύνθηααν και ξεπ ετάχθηκαν σαν αιμάασοντα κόκκινα βέλη» (σ. 29). Στην παράσταση του τέλους του τσίρκου, αλλά και της ίδιας της αφήγησης, η ενόρμηση που κυριαρχεί είναι η στοματική. Το λιοντάρι γλεί­ φει και πιπιλίζει το στήθος, και βεβαίως και η Ζεμφύρα κάνει να την πιπιλίζει, και μοιάζει να το αποσπά από το σώμα του άλλου - της Ζεμφύρας μέσα στην περιγρα­ φή της ενορμητικής δραστηριότητας: •Η γλώασα του λέοντος, θερμή, λαχταριστή και κόθυγρος, λείχουαα και περιλείχουοα τους σφύζοντας ελ α ­ στικούς μαστούς της δαμαζομένης νεάνιδος, εξήρχετο από το στόμα του και ειοήρχετο πάλιν εν τό ς αυτού, πλατυνομένη ολονέν κατά την ηροέκταοιν και εκβολήν και στενεύουσα προς στιγμήν κατά την αηόαυραιν και εισδοχήν, διά να ξεδιπλωθή, να εξέλθη πάλιν, τυλιοσομένη και περιτυλιααομένη επί της ελαστικής σαρκός και τούτο κα τ' επανάληψιν, και τούτο πολλές, πολλές

91

και λαίμαργες φορές, με αύξουσαν περιπάθειαν και λαγνείαν· (σ. 29). Η σχέση και ταυτόχρονα η διαφορά του έρωτα (της α­ γάπης;) και τη ς ενόρμησης βρίσκεται ακριβώς εδώ: «Εάν μέσα στον έρω τα ψάχνουμε αντικείμενα μέσα στον άλλον με την ελπίδα να βρούμε εκεί το συμπλή­ ρωμα που μας χρειάζεται, μέσα στην ενόρμηση το υ­ ποκείμενο αποσπά στον(από) τον άλλο αυτό που θα είναι η δική του απώλεια»15. Μέσα απ' αυτή την αποκο­ πή, από αυτή τη μερικότητα που χαρακτηρίζει την ε ­ νόρμηση ενώνονται η Ζεμφύρα και το λιοντάρι. Η ενορμητική «θέση», αυτός ο χώρος, μέσα από τον ποιη­ τικό λόγο του Εμπειρικού προβάλλει σαν «χώρος θερ­ μός, χώρος άναυδος, χώρος εκστατικός, χώρος ακατα­ μάχητος, με μυρωδιές και γεύσιν υακίνθων»16. Η στοματική ενόρμηση του λιονταριού που αποσπά το στήθος της Ζεμφύρας στον τόπο του μητρικού Άλλου πραγματοποιείται κάτω από τα βλέμματα των θεατών, ενώνοντας έτσι τις δύο ενορμητικές τροχιές, τη στο­ ματική και τη βλεπτική σε μία. Μέσα απ' αυτό το τ ε ­ λευταίο ενορμητικό μερικό αντικείμενο -το στήθοςδεν επιστρέφουμε άραγε στη μητέρα και μήπως η «α­ ναγέννηση» τη ς Ζεμφύρας, για τη ν οποία μιλά ο Α. Εμπειρικός, όπως άλλωστε και η περιγραφή της ηδο­ νής: «7/ απερίγραπτος ηδονή! Μία πυκνή αλληλουχία από σύγκορμα και ούφυχα σκιρτήματα απανωτά την εξεσφενδόνιζαν σε κόσμον νέον, όναυδον, οργασμικής σαγήνης. Ήτο ωσάν να ενεβαπτίζετο επιπλέουσα (εν τέλει) ελαφρά σε φωσφορίζον πέλαγος γλυκύτατος απροσμετρήτου I...]» (σ. 29), μήπως δε δίνουν το στίγ­ μα της φαντασίωσης της ένωσης με τη μητέρα; Άλλω­ στε, ο ίδιος ο αφηγητής αναφέρει σε πρόληψη17ότι «ο/ στεγαζόμενοι την ώρα εκείνη κάτω από την τεράστιον τέντα του ιπποδρομίου, ως εις αγκόλας μιας μητρός πανδήμου, επεκοινώνουν, άλλοι συνειδητά, οι πλείστοι όμως εντελώ ς ασυνειδήτως, με τους βαθύτερους ρυθμούς της οικουμένης, με τα πλέον συγκλονιστικά θέσφατα της Φύσεως μέσον τούτου του ωραίου συ­ νάμα δέκτου και πομπού που ελ έγ ετο Ζεμφύρα» (σ. 22). Γι' αυτό άραγε «οι πλέον κατανοητικοί και οξυδερ­ κείς» από το πλήθος των θεατών διέκριναν ότι «ε/χε νι­ κήσει το λεοντάρι και δι' αυτού ο έρως οριστικά και αναντιρρήτως» (σ. 30); Το ερώτημα που απομένει να α­ παντήσουμε είναι αν είχε νικήσει και η γυναίκα. Ίσως μια απάντηση να είναι ένα απόσπασμα από ένα κείμενο του Α. Εμπειρικού από την Οκτάνα, που πολλά σημεία του18 απηχούν και συναγελάζονται με αντίστοι­ χα της Ζεμφύρας. Το κείμενο έχει τίτλο «Σαλτιμπάγκοι στα πέριξ του Παρισιού» και φέρει υπότιτλο επεξηγη­ ματικό εντός παρενθέσεως (ερμηνεία ενός πίνακος

92

του Πικάσσο)19. Χώρος δράσης του ποιητικού αυτού κειμένου είναι πάλι το ιπποδρόμιο, όπου κινείται ένας θίασος από αρλεκίνους, σαλτιμπάγκους και ιππεύτριες. Η Άννα, η κορυφαία του θιάσου, είναι ·μεγαλόχαρη, πάνδημος μαζί και ουρανία, χιμαιρική, ποιητική και ω­ ραία, αινιγματική και ονειροπαρμένη». Είναι μια παρουσία-απουσία. Ωστόσο και ως παρούσα και ως απούσα «Από την ηαράστασιν και συνεπώς από τους χαιρετι­ σμούς του τέλου ς δεν πρόκειται βεβαίως να λείψη η Άννα. Το σώμα της θα είναι εκεί, εντόνως εκεί, εντός της πραγματικότητος και εντός του στίβου» (σ. 90). □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. J. Lacan, «De I'amour k la libido», Le Sdminaire Uvre XI, Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse, «Seuil», Παρίσι, 1973, σ. 182. 2. Α. Εμπειρικός, Ζεμφύρα ή Το Μυστικόν της Πασιφάης, «Άγρα», 1998. Στο εξής οι αναφορές οτις σελίδες μέσα στο κείμενο θα αναφέρονται σ' αυτή την έκδοση. 3. S. Freud, «Le fetichisme» (1927), La vie sexuelle, «P.U.F», Παρίσι, 1982, 0.134,136. 4. J. Lacan, «La fonction du voile», Le S0mlnaire Uvre IV, La relation d'objet, «Seuil», Παρίσι, 1994, o. 153,155. 5. J. Lacan, «Thdorie du manque d'objet», o. 23 και «L'objet fetiche», o. 152,153, ό.π. 6. M. Bonaparte, Sexuallt0 de la femme, 10/18, Παρίσι, 1979.0. 204. 7. J. Lacan, Ecritsll, «Seuil/Points», Παρίσι, 1971, o. 188 (ανα­ φερόμαστε στην έκδοση που χρησιμοποιούμε). 8. 0 Φρόιντ επιμένει στο χαρακτηριστικό της ενόρμησης να είναι και να εκδηλώνεται σαν μια σταθερή δύναμη αναφέροντας: «Η ενόρμηση δεν δρα ποτέ σαν μια δύναμη στιγ­ μιαίας επίδρασης αλλά πάντοτε σαν μια σταθερή δύνα­ μη». Freud, «Pulsions e t destins des pulsions», Mitapsychologie, «Callimard/lddes», Παρίσι, 1983, σ. 14. 9. J. Lacan, «De I'amour k la libido», ό.π., σ. 177. 10. Δ. Ανογνωστοπούλου, Η ποιητική του έρωτα στο έργο τουΑ. Εμπειρικού, «Ύψιλον», 1999 (3η), σ. 128-130. 11. «Η ενόρμηση είναι η συναρμολόγηση μέσω της οποίας η σεξουαλικότητα μετέχει στην ψυχική ζωή», Ζ. Λακάν, «Η μερική ενόρμηση και το κύκλωμά της», Το Σεμινάριο βι­ βλίο XI, μτφρ. Α. Σκαρπαλέζου, «Ράππα», 1975, σ. 225. 12. Αυτόθι, ο. 233-234. 13. Το ρήμα «ενήργει» το χρησιμοποιεί συχνά ο Α. Εμπειρικός για να χαρακτηρίσει τη στάση του άντρα στον έρωτα. 14. Δ. Ανογνωστοπούλου, ό.π., σ.121-135. 15. J.-D Nasio, L'inconscientέ venir, «Christian Bourgois», Πα­ ρίσι, 1980, σ. 62. 16. Α. Εμπειρίκος, Αργώ ή Πλους αεροστάτου, «Ύψιλον», 1980, σ. 26. 17. C. Genette, «Discours du fecit». Figures III, «Seuil», Παρίσι, 1 9 7 2 .0 . 105-115. 18. Δεν ήταν δυνατόν στο πλαίσιο της διάλεξης που δόθηκε να αναλυθούν τα σημεία προσέγγισης των δύο κειμένων. Ωστόσο, επιφυλασσόμαστε για εκτενέστερη και αναλυτι­ κότερη εξέταση του σχετικού θέματος προσεχώς. 19. Α. Εμπειρίκος, Οκτάνα, «Ίκαρος», 1980, σ. 86-91.

νους

Η

τ ων

η το μ υ σ τ ι κ ό της

Ζιμφυρας

το υ Σ Α Β Β Α Μ Ι Χ Α Η Λ *

1. Τις αύτη η εκκύπτουσα ωσεί όρθρος;1 •Εκ πατρός Πρωσοίς και εκ μπτρός Λιθουανή, ωραιοτότη και νεαρά·2 η Ζεμφύρα! Η καταγωγή της μπορεί να αναγραφεί και αλλιώς: εκ σπέρματος Σιγισμούνδου Φρόυντ και εν μήτρα Ποιήσεως συνελήφθη και εκυήθη η Ζεμφύρα. Το θαύμα της παραδόξου κυήσεως έγινε δυνατό να συντελεσθεί χάρη στον Ανδρέα Εμπειρικό, τον ποιητή του Ύψους που ως ψυχαναλυτής γνώριζε τους κραδασμούς των εγκάτων. Χάρη σ' αυτόν γεννήθηκε το πλάσμα αυτό της ψυχανάλυσης και του Απόλλωνα. 0 υπερρεαλισμός έφερε το Ασυνείδητο, την επιστήμη του και τις ανακαλύ­ ψεις της στο κέντρο της ποιητικής δημιουργίας. 0 Ανδρέας Εμπειρικός οδή­ γησε το υπερρεαλιστικό πρόταγμα στην ακραία του συνέπεια. Στη ζωή και στο έργο του ποίηση και ψυχανάλυση δεν έρχονται απλώς σε ιδεολογική σχέση ή και σε γόνιμη αλληλεπίδραση. Χωρίς την απώλεια της μοναδικότητάς τους, χωρίς την αναγωγή της ποιητικής αλήθειας οε ψυχαναλυτικές κα­ τηγορίες και χωρίς τον υποβιβασμό των τελευταίων σε ποιητικό πρόσχημα και φιλολογικό διάκοσμο, ποίηση και ψυχανάλυση υπάρχουν σε αλληλοπεριχώρηση. Η ποίηση γίνεται σκάφανδρο και οξυγόνο της ψυχαναλυτικής κατάδυσης σε άπειρο βάθος και η ψυχανάλυση γίνεται προωθητική δύναμη της ποιητικής πτήσης σε άπειρο ύψος. Με την κατάλυση κάθε παγωμένης τάξης, γκρεμί­ ζοντας τα τείχη ανάμεσα σε επιστήμη και τέχνη, διασαλεύοντας τα πάντα μέσα σε διαρκή μεταμόρφωση -σε διαρκή επανάσταση- ενώνοντας Ύψος και Βάθος, εν Φαντασία και Λόγω, αποκαλύπτεται το Όραμα της άνευ ορίων και άνευ όρων απελευθέρωσης των πάντων με τον ελευθερωμένο και ε ­ λευθερωτή Έρωτα, αρχή και εγγυητή για «τον ερχομό και την ανάγκη των νέων Παραδείσων·1.

* Γιατρός-δοκιμιογράφος

93

Σοφός τη καρδία, «χαχάμ λεβ», ονομάζεται στη γλώσσα της Βίβλου όποιος ξεπερνάει το χάσμα του νου και της καρδιάς, του Λόγου και της Φαντασίας. Ένας σοφός τη καρδία ήταν κι ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρικός. Μα μή­ πως και η Ψυχανάλυση, που με πάθος υπηρέτησε πι­ στά, δεν είναι ένα είδος σοφίας της καρδιάς, η οδός που χαράζει η σοφία για να γνωρίσει τους λόγους της καρδιάς που ο Λόγος δε γνωρίζει, κατά τη ρήση του Πασκάλ; Και πώς θα μπορούσε να χωριστεί η σοφία της καρδιάς από την docta spes, τη σοφή Ελπίδα για τον Κό­ σμο που έρχεται; 2 .0 Οδυσσέας Ελύτης είχε δείξει την αλληλοπεριχώρηση ποίησης και ψυχανάλυσης στο ελευθεριακό όραμα του Ανδρέα Εμπειρικού όταν έγραφε εύστοχα για το Με­ γάλο Ανατολικό ότι «ναυπηγήθηκε με τα υλικά του ψυχα­ ναλυτή στις δεξαμενές ενός οραματιστή και προφήτη»4. Στις ίδιες δεξαμενές του μεσσιανικού οράματος και με τα υλικά που ανεξάντλητα ανασύρει η ψυχαναλυτική εξόρυξη ναυπηγήθηκε όλος ο ποιητικός στόλος του Ανδρέα Εμπειρικού, μαζί και η ναυς των ονείρων, η Ζεμφύρα. Ήταν ο Ελύτης πάλι που εντόπισε «την ίδια σύσταση των υλικών, τους ίδιους στόχους και το ίδιο αποτέλεσμα» στην Αργώ ή Πλους Αεροστάτου, τη Ζεμφύρα ή Το μυστι­ κόν της Πασιφάης και το Μεγάλο Ανατολικό, για να τονί­ σει ότι τα πρώτα είναι δορυφόρος του τελευταίου. 0 Γιώργης Γιατρομανωλάκης παρατηρεί σωστά ότι η Αργώ και η Ζεμφύρα δεν μπορεί να ιδωθούν απλώς σαν σμικρύνσεις της γιγάντιας τοιχογραφίας του Μεγάλου Ανατολικού5. Είναι ανεξάρτητα κείμενα, αυτοτελείς κό­ σμοι. Αλλά ένα ποιητικό ή ουράνιο σώμα μπορεί να είναι μονα­ δικό, ένας κόσμος αυτοτελής κι όμως να περιστρέφεται σαν δορυφόρος γύρω από ένα άλλο εξίσου μοναδικό ποιητικό ή ουράνιο σώμα. Η Αργώ, ή Ζεμφύρα και η Βεα­ τρίκη, η Τριλογία με τον κοινό τίτλο Τα Χαϊμαλιά του Έρω­ τα και των Αρμάτων, δεν πλαισίωναν μόνο χρονικά την πρώτη γραφή του Μεγάλου Ανατολικού ούτε έχουν μόνο κοινά μοτίβα. Περιστρέφονται όντως γύρω από τον ίδιο Πλανήτη-Γίγα, το Μέγα Ζήτημα που εγείρει η ωκεάνια μυ­ θιστορία: τη Μετάβαση σ' ένα Νέο Κόσμο με μια Κιβωτό του Έρωτα, που διασώζει όλους τους πόθους από τους τυφώνες και τις καταιγίδες διασχίζοντας τον ωκεανό της Ιστορίας. 0 Μέγας Ανατολικός ποντοπορεί στο μέλλον. Ο επιβάτης του Ιούλιος Βερν το οραματίζεται ως άνευ τάξεων Πα­ γκόσμια Συμπολιτεία, πανερωτική και πανελεύθερη. Μα και οι Αργοναύτες, στην αρχή της Αργώς, κι αυτοί «ναυ­ πηγοί και πλαστουργοί του μέλλοντος των»6 είναι, όπως και ο ποιητής της Ζεμφύρας που πλημμυρίζει «από νο­

94

σταλγίαν και λαχτάραν για ό,τι δεν σέρνεται και κλαυθμηρίζει»\ Στη Μετάβαση κεντρική θέση κατέχει σαν Διαμεσολαβη­ τής της η Κιβωτός, ο Τόπος που περικλείει τους πόθους. Αλλάζοντας μορφές, άλλοτε είναι υπερωκεάνιο, άλλοτε αερόστατο κι άλλοτε τσίρκο. Είναι η Machine D6sirante, το Μέγα Τεχνούργημα που μεσολαβεί ανάμεσα στη Φύ­ ση και τον Πολιτισμό, νικώντας τους καταναγκασμούς της Φύσης μα και τη Δυσφορία μέσα στον Πολιτισμό. Γύρω από τη Μεγάλη Αφήγηση του Μεγάλου Ανατολικού περιστρέφονται σαν δορυφόροι και τα τρία Χαϊμαλιά του Έρωτα και των Αρμάτων, η Αργώ, η Ζεμφύρα, η Βεατρί­ κη. Είναι ακριβώς «χαϊμαλιά», φυλακτά ή και φυλακτήρια, για να θυμηθούμε ξανά τη Βίβλο, που κλείνουν μέσα τους γραφές μεσσιανικής προσδοκίας. Διαφορετικές γρα­ φές. Το κάθε αφήγημα αποτελεί ένα διαφορετικό κόσμο - που, όμως, συνδέεται με τους άλλους και οι τρεις τους με τη Μεγάλη Αφήγηση. Τα τρία Χαϊμαλιά του Έρωτα και των Αρμάτων συνδέο­ νται και διαδέχονται το ένα το άλλο, όπως συνδέονται μεταξύ τους στην αλληλουχία τους και τη διαφορετικότητά τους τα τρία μέρη της Commedia του Dante. Η Αργώ, αν και «χαρμόσυνος και ελαφρά και πανευδαίμων σαν σέλας Αθανασίας» διαβαίνει πάνω από την τραγωδία του Πέντρο και της Καρλότας, το οιδιπόδειο Inferno. Η Ζεμφύρα γνωρίζει το Purgatorio, με τα μαστίγια και προπαντός με την έσχατη δοκιμασία της με το λέοντα Ζαμβέζη, το salto mortale που γίνεται salto vltale. Όσον αφορά το Paradiso και τη μετάβαση σ' αυ­ τόν και στην άμεση θέαση της «Αγάπης που κινεί τον ή­ λιο κι όλα τα άστρα (Τ amor che move, II sole e T altre stellef, εδώ είναι αναγκαία η παρουσία μιας Βεατρίκης. (Για την τελευταία, σχετικά με το ομώνυμο αφήγημα, προς το παρόν, αγνοούμε σχεδόν τα πάντα. Κάποιο φως διαφαίνεται από την παρουσία/απουσία της στο Μεγάλο Ανατολικό. Μήπως, όμως, ήταν τότε πολύ νω­ ρίς, μετά το Τραύμα στα Κρώρα, να γράψει ο ποιητής το δικό του Paradiso;) Αμέσως μετά τα Κρώρα αρχίζει η συγγραφή του Μεγά­ λου Ανατολικού και τον Ιούνιο του 1945 ολοκληρώνεται η Ζεμφύρα: εάν συνεχίσουμε τη μεταφορά του δορυφό­ ρου, η Ζεμφύρα περιστρέφεται γύρω αηό το Γίγα-Πλανήτη, όπως η Europa, η Ευρώπη γύρω από τον πλανήτη Δία. 0 δορυφόρος Ευρώπη δεν είναι καθόλου μια σμί­ κρυνση του πλανήτη Δία. Αντίθετα παρουσιάζει γνωρί­ σματα μοναδικά σ' όλο το ηλιακό σύστημα, που δεν παύ­ ουν να εκπλήσσουν τους επιστήμονες. Η επιστημονική φαντασία του Arthur Clark10διείδε και νεότατα ευρήματα οδηγούν τους επιστήμονες να εικάσουν ύπ κάτω από τη λεία επιφάνεια της ουράνιας Ευρώπης που καλύπτεται α-

σης Τζαβάρας’1, όταν επισημαίνει τη σχέση της εμπειρίκειας Ζεμφύρας με το σημαντικό άρθρο του 1919 του Φρόιντ «Χτυπάνε ένα παιδί»". Η σύνδεση γίνεται αβίαστα, καθώς ο ίδιος ο Εμπειρικός δίνει το κλειδί στον ενήμερο στα ψυχαναλυτικό, αφήνο­ ντας τη Ζεμφύρα να πει τη φράση ·γι' αυτό της ήτο αδύ­ νατον να δη ποτέ να δέρνουν ένα παιδί».15 Το μελέτημα του Φρόιντ για τη φαντασίωση «δέρνουν έ­ να παιδί», την τόσο διαδεδομένη στη βιλελμινική Γερμα­ νία (τις πολιτικές επιπτώσεις θα δούμε αργότερα), είναι συμβολή, όπως λέει και ο υπότιτλος, στη γένεση των διαστροφών γενικά και του σαδομαζοχισμού ειδικότερα. Το αφήγημα Ζεμφύρα αναπνέει σε μια ατμόσφαιρα διά­ χυτης αλγολαγνείας. Τούτο φαίνεται αίφνης με το ζεύγος των Ούγγρων’34 (προάγγελο του ζεύγους Κάρολ και Εύας Ντουχόνυι, στο Μ εγάλο Ανατολικό, μόνο που εκεί η Εύα είναι μελαχρινή, ενώ εδώ, στη Ζεμφύρα, καταγράφεται στις ·πυρρότριχες»). Φαίνεται και στον ευρύ κύκλο θαυ­ μαστών της νεαρής θηριοδαμάστριας, οι οποίοι«έβλεπαν την Ζεμφύρα μ ε διάθεοιν που ιοοδυναμούσε μ ε ενορμήαεις και αισθήματα αλγολαγνείας» και«εκυμαίνοντο μ ε ­ ταξύ τω ν δύο άκρων της ενεργητικής και της παθητικής αλγολαγνείας »15.

Mf το γιο του, τον Λιανίία, 1958 πό πάγους θειικού οξέος υπάρχει και κινείται ένας αόρα­ τος ωκεανός. Έτσι και με τη Ζεμφύρα. Κάτω από την παγερή επιφά­ νεια, με το μαστίγιό της να καίει σαν βιτριόλι, κινείται ένας απόκρυφος ωκεανός, η υδάτινη αχανής έκταση, που ο Φρόιντ ονόμασε «άγνωστη ήπειρο»: η γυναικεία σεξουα­ λικότητα. Σε κάθε περί -τον Δία- στροφή, σε κάθε κυμάτι­ σμά, σε κάθε κίνηση της Ζεμφύρας τίθεται το διαρκώς καίριο και διαρκώς ανανεούμενο ερώτημα: Was will das Weib? Τι θέλει το θήλυ; 3. Αυτό τον υπόγειο ωκεανό της θηλύτητας αποκαλύπτει ο Ανδρέας Εμπειρικός με τη διεισδυτική ματιά του ψυχα­ ναλυτή και του ποιητή, θυμίζει τον ωκεανό στο φαντα­ στικό πλανήτη του Στανισλάβ Λεμ, που αποθανάτισε στην ταινία του Solaris ο Αντρέι Ταρκόφσκί: έχει την ικανό­ τητα να προβάλλει στην πραγματικότητα τα όνειρα και τις φαντασιώσεις των οπτασιών του. Στη Ζεμφύρα, ο Α. Εμπειρικός προχωρεί παραπέρα. Δεί­ χνει πως αυτός ο ωκεανός μεταμορφώνεται από αντικεί­ μενο του ανδρικού πόθου σε υποκείμενο της γυναικείας απόλαυσης. Μπορούμε να προσεγγίσουμε τη διαδικασία αυτή γένεσης και ανάδυσης του υποκειμένου ακολουθώ­ ντας το λαβύρινθό της με το νήμα που μας δίνει ο Θανά­

Ο Φρόιντ ανιχνεύει την καταγωγή και τον πυρήνα της αλγολαγνικής σχέσης αναλύοντας τη διαλεκτική ανάπτυξη της φαντασίωσης του ξυλοδαρμού ενός παιδιού σε τρεις φάσεις, απ' τις οποίες μόνο η τελευταία έρχεται στη συ­ νείδηση και αναφέρεται στο ιστορικό. Τις υπενθυμίζουμε πολύ βραχυγραφικά. Στην πρώτη φάση «0 Πατέρας δέρνει ένα παιδί». Η α­ προσδιοριστία της αρχικής φάσης, με ασυνείδητη την ε­ πιλογή του αιμομικτικού αντικειμένου, θυμίζει στον Φρόι­ ντ τις αμφίσημες προφητείες των τριών μαγισσών στον Banquo, στο σεξπιρικό Macbeth: Lesser than Macbeth and greater Not so happy, yet much happier Thou shalt get kings, though thou be none16. Στη δεύτερη φάση «0 Πατέρας με δέρνει» η αιμομικτική επιλογή γεννάει ενοχή και πρωταρχική απώθηση, δίνο­ ντας μαζοχιστικό χαρακτήρα στη σχέση. Όσο κι αν απου­ σιάζει στη συνείδηση, αυτή η φάση είναι ουσιαστική και η αναγκαιότητά της αναδεικνύεται στην ανάλυση. Στην τρίτη φάση υπάρχει φαινομενική επιστροφή στην α­ προσδιόριστη αρχή «δέρνουν ένα παιδί» με την άρνηση της δεύτερης φάσης να παίρνει την αντεστραμμένη μορ­ φή της σαδιστικής σχέοης, που εμπεριέχει, όμως, αρνητι­ κά τον προγενέστερο μαζοχιστικό χαρακτήρα. Στο κορίτσι, ενώ αρχικά κυριαρχείτο πλέγμα του ευνουχι­ σμού και ο «φθόνος του πέους», μεταξύ δεύτερης και τρίτης φάσης υπάρχει η φαντασίωση της ταύτισης με το

95

άλλο φύλο17, ενώ η αρχική παθητική-μαζοχιστική σχάση της μετεξελίσσεται από την απώθηση σε σαδιστική18. Η πυκνότατη διαλεκτική του Φρόιντ, που εδώ αναγκαστικά συνοψίζεται απλουστευτικά, ρίχνει φως και στην ανέλιξη της Ζεμφύρας ως υποκειμένου. Στην αρχική φάση της απροσδιοριστίας κυριαρχεί η (απωθημένη) αιμομικτική επιλογή του αντικειμένου, ο θαυμα­ σμός και ο φόβος του πατρός Amadeus Braumer μαζί και το δέος των λιονταριών, με το οποίο «συνυπήρχε και έ ­ νας οίκτος, μια συμπόνια για τα οκληρώς δοκιμαζόμενα θηρία·'3. Εδώ, «ο Πατέρας δέρνει/δαμάζει τα θηρία».

Η επόμενη ουσιώδης φάση, με την αιμομικτική/μαζοχιστική σχέση -«ο Πατέρας με δέρνει/με δαμάζει σαν να ήμουν λιοντάρι»- φαίνεται να απουσιάζει εντελώς από την αφήγηση, όπως κι από τη συνείδηση της Ζεμφύρας. Όπως απουσιάζει εντελώς, μετά την πρώτη και τελευ­ ταία αναφορά της, η Λιθουανή μητέρα, καταβροχθισμέ­ νη από τον Πρώσο πατέρα - με τον ίδιο τρόπο που η Γερμανία καταβρόχθισε τη Λιθουανία μετά το αισχρό σύμφωνο Μολότοφ/Ρίμπεντροπ (μια καίρια πολιτική πα­ ρατήρηση που τη χρωστάμε στον Λεωνίδα Α. Εμπειρικό). Εδώ βρίσκεται ο σκληρός πυρήνας της πρωταρχικής α­ πώθησης που θα επανέλθει ριζικά μεταμορφωμένο στη δραματική αναμέτρηση Έρωτα και θανάτου, ανάμεσα στη Ζεμφύρα και το λέοντα Ζαμβέζη, στην κορύφωση της αφήγησης. Ανάμεσα στη δεύτερη και τρίτη φάση, η Ζεμφύρα θα ξεπεράσει το αρχικό πλέγμα ευνουχισμού και το φθόνο του πέους, ταυτιζόμενη, όπως προβλέπει και η ανάλυση του Φρόιντ, με τον Πατέρα, το φύλο του και το ρόλο του. «Ω ναι λοιπόν! Θα συνεπλήρωνε τον ιδικόν της χάσμα, ά­ παξ διά παντός, μ ε ένα μαστίγιον στον χέρι και από θυγατήρ θα γινότανε υιός του βασιλιά τω ν θηριοδαμαστών, του ξακουσμένου Amadeus Braumer, ομόφυλη μ ε αυτόν και ισότιμός του!·™

Το συμβάν-κλειδί που την κάνει να αρνηθείτον προηγού­ μενο εαυτό της συντελείται όταν βλέπει κρυφά και μέχρι τέλους τον έρωτα a tergo ενός ανδρός με μια ιππεύτρια στα κλουβιά των ζώων. Τότε «απηρνήθη ολοκληρωτικά την θέσιν των θηλέων-θυμάτων και παίρνοντας την θέσιν των αρρένων, συνεταυτίοθη πλήρως μ ε τον τελειότερον στα μάτια της εκπρόσωπο του κυριάρχου φύλου, μ ε τον π ατέρ α της, τ ο ν νικητή τω ν λιονταρ ιώ ν, τ ο ν μ έγ α ν Amadeus Braumer»2'.

Ολοκληρώνοντας την τρίτη, κατά Φρόιντ, φάση της φα­ ντασίωσης, η κόρη παίρνει τη θέοη του Πατέρα στην αρ­ χική φάση: η Ζεμφύρα δέρνει/δαμάζει τα παιδιά/λιοντάρια. Αλλά με την ολοκλήρωση και των τριών διαλεκτικών στιγμών της φαντασίωσης «δέρνουν ένα παιδί», η Ζεμφύ­ ρα τερματίζει μόνο την πρώτη μεταμόρφωσή της, την

96

πρώτη άρνηση της απροσδιόριστης αρχής. Η μεταμόρ­ φωση είναι αναμφίβολα ριζική, η άρνηση ουσιώδης: «Η μικρή Ζεμφύρα ησθάνετο να κλείει μέσα της οριστικά μια πόρτα και, την ίδια στιγμή, να ανοίγη μια άλλη...Μ ε­ γάλη πόρτα διά πλατα ανοιγμένη εμπρός σε λεω φ όρο που οδηγούσε πολύ πιο πέρα από το Μεκλεμβούργον, πολύ πιο πέρα από τον παλαιόν της εαυτόν, προς όλα τα θαύματα του κόσμου·22.

Αλλά μια δεύτερη μεταμόρφωση, ακόμα συγκλονιστικό­ τερη, την περιμένει, μια άρνηση της πρώτης άρνησης, ό­ ταν γίνει η μοιραία συνάντησή της με το λέοντα Ζαμβέζη στην αρένα του τσίρκου. 0 λέων ξεφεύγει ξαφνικά από τη μαγγανεία της θηριοδαμάστριάς του, κινείται εναντίον της απειλητικά αλλά τελικά οσφραίνεται το στόμα της και μετά, αφού σκίσει τον επενδύτη, τους γυμνωμένους μα­ στούς, αλλάζει η διάθεσή του και καταφιλεί τα στήθη της Ζεμφύρας, περιπαθώς, ηδυπαθώς. «...Εις το μεταίχμιον αυτής της αλλαγής», γράφει ο ποιη­ τής, «σαν ξαφνικός ανθός εφούντω σε ο έρως του θηρί­ ου, τώρα που η δαμάστρια δεν ήτο πλέον εν τρυφερόν και εύοσμον εμπρός στα ορμέφυτά του θήλυ». Και συνε­

χίζει ο Ανδρέας Εμπειρικός: «Αλλά εάν υπήρξε μεγάλη η επισυμβάσα αλλαγή εις τον Ζαμβέζη, η λαβούσα χώραν εις την φυχήν της Ζεμφύρας ήτο πολύ μεγαλυτέρα. Διότι εις την περίπτωσιν του ζώου επρόκειτο μόνον π ερί αλλαγής διαθέσεως. Ενώ εις την περίπτωσιν της δαμάστριας, η αλλαγή υπήρξε αλλαγή εί­ δους και μάλιστα βαθυτάτη»2>.

Η «αλλαγή είδους», η δεύτερη μεταμόρφωση, έρχεται μέσα από τη συνάντηση με το θάνατο, την απειλή της εκμηδένισης, και το ξεπέρασμά της από το ορμέφυτο της Ζωής, του Έρωτα. 0 λέων Ζαμβέζης, the Big Cat, σπρώχνει τη Ζεμφύρα στην άβυσσο της jouissance, στην Ungrund της καθ' εαυτό γυναικείας απόλαυσης. «Διά πρώτην φορά εις την ζωήν της ένοιωθε τώρα η Ζεμ­ φύρα την ηδονήν της γυναικός και έβλεπε όλες τις δυνα­ τότητες της θηλύτητός της»2\

Μέχρι τότε η Ζεμφύρα ήταν αντικείμενο του πόθου, θέση που διεκδικούσε με την καλλονή και το μαστίγιό της και ταυτόχρονα αρνούνταν και απόδιωχνε. Δεν αποδεχόταν ότι η Γυναίκα είναι «Pas-Toute»25 κατά την έκφραση του Lacan. Τώρα από το αντικείμενο του πόθου αναδύεται το υποκείμενο της γυναικείας απόλαυσης, μιας απόλαυοης πέραν του φαλλού, για να θυμηθούμε πάλι τον Lacan26, και άρα χωρίς την ανάγκη υποκατάστατού του. Το άνοιγ­ μα που επιτρέπει η θέοη της Pas Toute δεν είναι έλλειμ­ μα, στέρηση, αλλά άνοιγμα στις άπειρες δυνατότητες της θηλύτητας, πλεόνασμα που ξεφεύγει από κάθε πε­ ριοριστική γενίκευση. Το άνοιγμα επιτρέπει την αποδοχή του Άλλου, επανα-

προσδιορίζει τον Άλλο, κάνει ακουστό το κάλεσμά του. Και η ανταπόκριση στο κάλεσμα του Άλλου, για να θυμη­ θούμε τον livinas, είναι η υποκειμενικότητα. Η υποκειμενικότητα της Ζεμφύρας αναδύεται μέσα από τη διαλεκτική της αρνητικότητας, μέσα από άρνηση και άρνηση της άρνησης. Εδώ, όπως σωστά επισημαίνει ο Slavoj Zizek27, συμπίπτουν ο Hegel και η ψυχανάλυση: το ελεύθερο υποκείμενο δεν είναι εκ των προτέρων δεδο­ μένο αλλά το αποτέλεσμα μιας δια­ δικασίας τραυματικών τομών, απω­ θήσεων και αγώνων για την εξουσία και την αναγνώριση. Ο Εμπειρικός αναπλάθει με απαράμιλλο ποιητικό τρόπο αυτή τη διαλεκτική, ωθώντας τη στα άκρα - και ανατρέποντας, τε­ λικά, κάθε εξουσιαστική σχέση στην αλληλοαναγνώριση των φύλων ως υποκειμένων. Πηγαίνει πέρα από τον Χέγκελ και τη διαλεκτική Αφέντη και Δούλου, όπως και ο παλιός δάσκα­ λος του ποιητή, ο Καρλ Μαρξ. Η ελεύθερη υποκειμενικότητα των άπειρων δυνατοτήτων της θηλύτητας καλεί τον Άλλο όχι σαν αντικεί­ μενο ηδονικού εξουσιασμού, όχι ό­ πως πριν με το μαστίγιο στο χέρι αλ­ λά σαν ελεύθερο υποκείμενο ·εις τη ν δημιουργίαν και τη ν μοιρασιά της υηερτάτης ηδονής », τώρα που «δεν ήτο θύμα του άρρενος το θήλυ 1...1 Δ εν ή το πλάσμα τυραννούμενον υπό την κραταιάν και διεισδυτική ιοχύν του ανδρός»2*.

0 Α. Εμπειρικός ήταν και παραμένει ο κατεξοχήν αντίΣαντ.4 4. Στο τέλος της αφήγησης, ο ποιητής ρίχνει το μέγα γαρίφαλον από την κομβιοδόχη του «στα πόδια της Ζεμφύ­ ρας και ατενίζων εναλλάξ την ξανθήν νεανίδα και τον νι­ κητήν Ζαμβέζην έξαλλος εκραύγασε: AVEIMPERATOR COMMODE, CESAR CESARUMI·29 0 άνδρας ποιητής φαντασιώνει κι αναγνωρίζει τη θηλυκή καλλονή όπως η ίδια φαντασίωνε και αναγνώριζε τον ε ­ αυτό της πριν, στη διάρκεια της πρώτης μεταμόρφωσής της, όταν ταύτιζε τον εαυτό της με τον Πατέρα της και την εικόνα του Καίσαρα Κόμμοδου στην έγχρωμη λιθο­ γραφία του πατρός της30. Η ανδρική φαντασίωση ταυτίζε­ ται με τη γυναικεία φαντασίωση όταν αυτή ξεπερνιέται με την ανάδυση του υποκειμένου της γυναικείας από­ λαυσης. Υπάρχει εδώ μια ασύμπτωτη σύμπτωση - η ίδια η ασυμμετρία της σεξουαλικής σχέσης.

Ακόμα: ο ποιητής χαιρετίζει τη Ζεμφύρα σαν θριαμβευτή σ' έναν αγώνα όπου ως νικητής αναγνωρίζεται ο λέων Ζαμβέζης. Αναγνωρίζει σαν νίκη της πρώτης το θρίαμβο του δεύτερου. Το υποκείμενο της θηλυκής απόλαυσης, μετά την ανάδυσή του, αντιμετωπίζει την εξής διαλεκτι­ κή, που αναπτύσσεται σε τρεις στιγμές. Πρώτον, αναδύεται μισοκρύβοντας-μισοφανερώνοντας με τα μπράτσα της τα γυμνωμένα στήθη, λέγοντας

Με το γιο too, τον Λεωνίδα, 1958

νοίΐέ31. Δείχνει και ταυτόχρονα κρύβει. Δείχνει ότι δάμασε το λιοντάρι ενώ γνωρίζει ότι τη δάμασε. Σε μια δεύτερη στιγμή, από τη σκοπιά του Άλλου, ανα­ γνωρίζεται ότι δάμασε το λιοντάρι, χωρίς να αναγνωρίζε­ ται ότι δαμάστηκε. Σ' αυτή τη στιγμή ανήκει και η ταύτιση της φαντασίωσης του άνδρα με τη φαντασίωση της γυ­ ναίκας που ξεπεράστηκε. Υπάρχει, όμως, και μια τρίτη στιγμή. 0 ποιητής, που με το χαιρετισμό του φαίνεται να αναγνωρίζει χωρίς να ανα­ γνωρίζει το υποκείμενο της θηλύτητας, σιωπηρώς γνωρί­ ζει το ποιητικό του πλάσμα, τη Ζεμφύρα. Γνωρίζει ότι αυ­ τό που φαντασιώνει και αναγνωρίζει δεν αναγνωρίζεται πια από τη Ζεμφύρα. Αναγνωρίζει χωρίς να αναγνωρίζει και δεν αναγνωρίζει ό,τι αναγνωρίζει, μια και γνωρίζει ότι η Ζεμφύρα δε βλέπει πια τον εαυτό της σαν Κόμμοδο και Πατέρα αλλά σαν Γυναίκα. Η αναγνώριση που αστοχεί πετυχαίνει το στόχο της. Γιατί ο Ποιητής αναγνωρίζει το υποκείμενο της θηλύτητας ως διαρκώς φευγαλέο, ανυπότακτο στην κάθε αντρική φα­ ντασίωση.

97

Μέσα από την αναγνώριση της αναγνώρισης και της μη αναγνώρισης -της ταυτότητας της ταυτότητας και της μη ταυτότητας στη γλώσσα του Χέγκελ- υπάρχει υπέρβαση της αντίφασης. Όχι μόνο η γυναίκα αναδεικνύεται σε υ­ ποκείμενο της απόλαυσής της αλλά και ανοίγει το δρόμο ώστε ο άνδρας να αναδυθεί ως ελεύθερη ερωτική υπο­ κειμενικότητα. Το υποκείμενον ή υποκείμενον, subjectum qua subjectum, προ-υποθέτει την αναγνώριση του Άλλου που ξεφεύγει από κάθε περιοριστική γενίκευση, που α­ φήνει πάντα ανοιχτό, όχι αναπάντητο, αλλά πάντα ανανεούμενο το ερώτημα της ύπαρξής του. Γι' αυτό και η εμφάνιση της θηλύτητας και των άπειρων δυνατοτήτων της ως υποκειμένου που θέτει διαρκώς το ερώτημα: Was will das Weib? -τι θέλει το θήλυ;- είναι πράξη γενεσιουρ­ γός της υποκειμενικότητας εν γένει. 0 χαιρετισμός του Αυτοκράτορα είναι χαιρετισμός στο θριαμβεύοντα Έρωτα, που γέννησε τη θηλυκή ερωτική υποκειμενικότητα, ύμνος στην παντάνασσα Φύση και στα ορμέμφυτα της Ζωής. Η Ζεμφύρα δεν είναι Αυτοκράτορας ούτε Αφέντρα: αναγγέλει την Αυτοκρατορία του Έρωτα και κάθε μεγαλοσύνης της ελεύθερης ανθρωπό­ τητας και των αδελφών θηρίων.

0 Α-Αντάμ παρουσιάζεται αρχικά σαν οντότητα αδιαφοροποίητη, παρ' όλη την εξαρχής βιολογική διαφορά σε «άρσεν και θήλυ». Για να γίνει η διαφορά φύλου ψυ­ χική πραγματικότητα μεσολαβεί μια κρίσιμη μετάβαση. Αν πρώτη στιγμή είναι η δημιουργία του Α-Αντάμ, δεύ­ τερη στιγμή είναι η συνάντησή του με τα «αδελφό θη­ ρία», τα οποία ονομάζει, χωρίς αμφιβολία, με την ίδια «έξαλλον τρυφ ερότητα με την οποία η Ζεμφύρα έλεγε τα ον όματα: Bobby, Ζαμβέζη, Darling, Τοαρ, Llggla,

Kittle και Fanny55. Και είπε Κύριος ο θεός. Ου καλόν είναι τον άνθρωπον μόνον55. Ου καλόν, λο-τοβ. 0 Ραμπί Μωσέ μπεν Ραχμάν ή Ρα­ μπάν ή Ναχμανίδης (1195-1270), ο μέγας Εβραίος ια­ τροφιλόσοφος, καββαλιστής και σχολιαστής της Βί­ βλου το Μεσαίωνα, εξηγεί ότι «τοβ», καλό, είναι ταυ­ τόσημο με την ύπαρξη και ου καλόν, λο-τοβ, με την άρνησή της, την εκ-μηδένιση57. Η δημιουργία των ζώ­ ων και η ονομασία του καθενός απ' αυτά από τον άν­ θρωπο ως «ψυχή ζώσα», «νέφες χαγιά», ως υποκείμε­ νο, δεν ξεπερνάει τη μοναξιά του ανθρώπου και η ύ­ παρξή του απειλείται με εκμηδένιση. Η συνάντηση με τα αδελφό θηρία και η επίκληση του ονόματός τους είναι συνάντηση και με το θάνατο, όπως και στη συνά­ 5. Η διαλεκτική γένεση του υποκειμένου στη Ζεμφύρα ντηση, τη μοιραία εκείνη μέρα, της Ζεμφύρας με τον Ζαμβέζη. Γιατί; Επειδή, εξηγεί ο Ναχμανίδης, τα ζώα του Εμπειρικού βρίσκει το μακρινό και απροσδόκητο πρό­ δεν μπορούν να ονομάσουν. Ενώ ο Α-Αντάμ «εκάλεσε γονό της - στην ίδια τη βιβλική αφήγηση περί Πρωτοπλά­ ονόματα πάσι τοις κτήνεσι και ηάσι τοις πετεινοίς του στων στη Γένεση. Ιδιαίτερα εάν αφήσουμε την αποπρο­ ουρανού και πάσι τοις θηριοίς του αγρού» για τον ίδιον σανατολιστική μετάφραση των 0' και επιμείνουμε στο ε ­ «ουχ ευρέθη βοηθός όμοιος αυτώ».58Βοηθός, δηλαδή, βραϊκό πρωτότυπο και λάβουμε υπόψη μας ταλμουδιπου να κάνει κι αυτός το ίδιο -εξηγεί ο Ναχμανίδης- να κούς και μεταταλμουδικούς σχολιαστές, όπως είναι ο Ρατον ονομάσει ως «ψυχή ζώσα» - νεφές χαγιά, ως υπο­ σί και ο Ραμπάν, ο πατριαρχικός μύθος ενός άνδρα Αδάμ κείμενο. που δημιουργείται πρώτος ενώ από το πλευρό του φτιά­ Ου καλόν είναι τον άνθρωπον μόνον. χνεται η γυναίκα σε δεύτερο χρόνο καταρρέει σαν στρέ­ 0 άνθρωπος, συνεχίζει ο Ναχμανίδης, είδε τον πόθο βλωση του πρωτοτύπου. των ζώων που ζευγάρωναν, ένιωσε μόνος, ένιωσε να Όπως υπενθυμίζουν πολλοί μελετητές, πριν από την εμ­ εκμηδενίζεται, βυθίστηκε στη θλίψη και αποκοιμήθηκε. φάνιση της Εύας, ο πρωτόπλαστος άνθρωπος δε λέγεται Και μέσα στον ύπνο του, αποσπάστηκε από το θεό η στο εβραϊκό πρωτότυπο Αντάμ αλλά Α- Αντάμ. Μόνο με­ πλευρά του που έγινε γυναίκα, Εύα-Χιβά, Ζωή. τά την Εύα γίνεται Αντάμ. Τέτοιου είδους αλλαγές (όπως π.χ. η αλλαγή του ονόματος Αβράμ σε Αβραάμ ή της Σα­ Στο Ταλμούδ59υπάρχει μια έντονη συζήτηση για το τι σημαίνει «πλευρά», ξεκαθαρίζοντας ότι δεν πρόκειται ράι σε Σάρα) γνωρίζουμε ότι κάθε άλλο πάρα τυχαίες εί­ για θωρακική πλευρά αλλά για όψη του αρχικού αν­ ναι. Αφορούν τη μεταμόρφωση του ίδιου του εν λόγω θρώπου. 0 Ραμπί, ο Ρ. Γιρμεγιάου μπεν Ρ. Ελαζάρ, ό­ προσώπου. Ακόμα και στους 0' διαφαίνεται εάν προσέ­ ξουμε: πως κι αργότερα ο Ραμπάν, επιμένουν ότι «πλευρά» σημαίνει πρόσωπο. 0 αρχικός άνθρωπος είχε δύο πρό­ Και εποίησεν ο θεός τον άνθρωπον (= Α-Αντάμ), κατ' ει­ κόνα σωπα, εκ των οποίων το ένα αποσπάστηκε, ήρθε ενώπιος ενωπίω με το άλλο και το ονόμασε. Η Χιβά-Εύα θεού εποίησεν αυτόν, άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς55 ή ήρθε πρόσωπο με πρόσωπο με τον Α-Αντάμ και τον ο­ νόμασε ως ψυχή ζώσα. Από δω και εμπρός θα είναι ο και επωνόμασε το όνομα αυτού Αδάμ ή ημέρα εποίησεν αυτούς55 Αντάμ, το υποκείμενο του ανδρικού πόθου.

98

«και ήσαν οι δύο γυμνοί ο τε Αδάμ και η γυνή αυτού και ουκ ησχύνοντο»"

ναι η υπέρβαση του Πατρός και του Νόμου του, ο θάνα­ τος που το θάνατο πατά:«Μη... Μη μου σκοτώσετε τον Ζαμβέζη!».

6. Στην ίδια συζήτηση για τα δύο πρόσωπα του ανθρώ­ 0 Ζαμβέζης είναι η Φύση, ο ερωτικός σύντροφος, κι ακό­ που στο Ταλμούδ, ο Ραμπί Γιοχανάν είπε: «Καλύτερα να μα, είναι το «Παιδί που κάποιοι δέρνουν». πηγαίνεις πίσω από ένα λιοντάρι παρό πίσω από μια γυ­ 0 Klaus Theveleit, στο Male Fantasies, μελετώντας τα ναίκα. Καλύτερα να πηγαίνεις πίσω από μια γυναίκα παρά πί­ σω από ένα είδωλο. Κι ακόμα καλύτερα να πηγαίνεις πίσω α­ πό ένα είδωλο παρά από το πίσω μέρος (το χωρίς είσοδο) τη Συναγωγής όταν η συνά­ θροιση προσεύχεται»41. 0 Ανδρέας Εμπειρικός ανατρέ­ πει την τάξη: είναι χίλιες φο­ ρές καλύτερο να πηγαίνεις πί­ σω από μια Γυναίκα που την παίρνουν από πίσω τα λιοντά­ ρια μέσα σε ένα τσίρκο που συναθροίζει σε τόπον ιερόν, σε Συναγωγή προσευχομένων, όλους τους πόθους, πα­ ρό να τρέχεις πίσω από τα εί­ δωλα της αστικής ντεκαντέντσας, τις κίβδηλες αξίες της 0 Εμπιιρίκος μι τον Ε\ότη στη Μυτιλήνη, 1934 παρούσας κοινωνικής πράξης πραγμάτων, «τηνγογγύζουσαν απραξίαν των χασομέρηδων των βουλεβάρτων»*. γραφτό δεξιών ανδρών του γερμανικού στρατού μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, που επάνδρωσαν τα φασιστι­ Ενάντια σ' αυτούς που ρητά καταγγέλλει ως «κιβδηλο­ ποιούς του έρωτα και των αρμάτων»", ο ποιητής αντιπακά Τάγματα Εφόδου, ανακάλυψε τη βαθιά επίδραση πά­ ραθέτει τα δικά του ελευθεριακό Χαϊμαλιά του Έρωτα και νω τους της διαδεδομένης στη Γερμανία του Κάιζερ φα­ ντασίωσης για τον ξυλοδαρμό των παιδιών αλλά και τη τω ν Αρμάτων, μαζί και τη Ζεμφύρα με το μυστικό της. φυσική τους απέχθεια απέναντι σ' ό,τι θεωρούσαν ότι α­ Γιατί η Ζεμφύρα δεν ανακαλύπτει τις άπειρες δυνατότη­ τες της θηλύτητάς της με την υπαγωγή στην κυρίαρχη πειλεί να παραβεί και να υπερβεί τα όρια και τους όρους συμβολική-κοινωνική τάξη της πατριαρχίας: στο τέλος του φυσικού και του κοινωνικού κόσμου. Οι Εβραίοι ήταν ιδιαίτερα απεχθείς επειδή ακριβώς ζούσαν στο μεταίχμιο θριαμβεύει όχι ο νόμος του Πατρός αλλά το Μυστικό της διαφορετικών κόσμων, ήταν «εδώ και εκεί», σαν τον Πασιφάης! Dybbuk των θρύλων τους. Ήταν τα κατεξοχήν υβρίδια. Η 0 λέων Ζαμβέζης μπορεί να φαίνεται σαν μεταμόρφωση Πασιφάη παρέβη και η Ζεμφύρα υπερέβη τα όρια και του Amadeus Braumer - στην πραγματικότητα, τον βγά­ τους όρους κατά τον πιο απεχθή για τα μέλη των Ταγμά­ ζει από τη μέση σαν τον κύριο φραγμό στην ανάπτυξη των Εφόδου τρόπο. Ταυτόχρονα η Ζεμφύρα ξεπερνούσε της γυναικείας σεξουαλικότητας της Ζεμφύρας. το δικό τους τρόμο, που έφτανε στη συνείδηση με τη 0 άνθρωπος ήρθε αντιμέτωπος με το ζώο και με το χά­ φράση «Δέρνουν ένα παιδί...». σμα ανάμεσά τους. Χάσμα αλληλένδετο με το οιδιπόδειο Εναντίον πάσης αρχής και εξουσίας, η Ζεμφύρα προαναγ­ ρήγμα, πληγή χαίνουσα σαν γκρεμός, απειλή θανάτου. γέλλει έναν κόσμο πέρα από το ρήγμα ανθρώπου και Πασιφάη και Ζεμφύρα διάβηκαν και οι δύο το χάσμα. Φύσης, πέρα από την οιδιπόδεια τραγωδία, τον κόσμο Αλλά εδώ βρίσκεται και η διαφορά τους. της πέραν από το Δίκαιο Δικαιοσύνης. Αναγγέλλει την Αυ­ Το μυστικό της Πασιφάης είναι η παράβαση του Νόμου τοκρατορία του Έρωτα, αυτοκρατορία χωρίς εξουσιαστή που τον ενισχύει τελικά. Γεννάει τον Μινώταυρο, το τέ­ αυτοκράτορα, αυτοκρατορία του πλήθους, της multitudo ρας της εξουσίας. Το μυστικό της αγγελικής Ζεμφύρας εί­

99

που συγκεντρώνεται με πόθους και πάθος στο τσίρκο της Ζεμφύρας, «σε χώρον ιερόν, σε τόπο μεγίστου μυστηρί­ ου »46να τη δουν και να την ακούσουν να τους ονομάζει. «Οι φιλόσοφοι ερμήνευσαν μόνο τον κόσμο με διάφο­ ρους τρόπους»47- το ζήτημα, όμως, είναι ότι η Ζεμφύρα μάς ονομάζει και μας καλεί να τον αλλάξουμε! νοΙΙέι! 7. Η Ζεμφύρα μάς καλεί με την άρρητη απόλαυση, την α­ γαλλίασή της. «Τι απερίγραπτη ηδονή! Μια πυκνή αλληλουχία από σύ­ γκορμα και σύψυχα σκιρτήματα απανωτά την εξεσφενδόνιζαν σ ε κόσμον νέον, όναυδον, οργασμικής σαγήνης. Ήτο και σαν να ενεβαπτίζετο επιπλέον. Εν τέλει ελαφρά σε φωσφορίζον πέλαγος γλυκύτατος απροσμέτρητον. Ωσάν να την εσκέπαζαν και ευθύς μετά να την ξεσκέπα­ ζαν αλληλοδιαδόχως κύματα παφλάζοντα και ε ξ ηδονής αφρόεντα κύματα ότε μ εν χλιαρά, κύματα ανεκλαλήτου ηδυπαθείαςΛ

Εμπρός στο συγκλονιστικό θέαμα της ασπαιρούσης κό­ ρης, προσηλωμένος ως αόρατος οπταστής, μόνον ένας μυστικός των παθών του κόσμου όπως ήταν ο Αλέξαν­ δρος Παπαδιαμάντης θα αναγνώριζε το θαύμα! «Ήταν απόλαυσις, όνειρον, θαύμα [...]. Ήταν πνοή, ίν­ δαλμα αφάνταστον, όνειρον επιπλέον εις το κύμα. Ήταν νηρηίς, νύμφη, σειρήν, πλέουσα ως πλέει ναυς μαγική, η ναυς των ονείρων»45. Η Ζεμφύρα προβάλλει πλέον μεταμορφωμένη. Είναι η Σουλαμίτ στο Σιρ-α-Σιρίμ, στο Άσμα Ασμάτων, ερωτική και πανευδαίμων στο τέλος της Ιστορίας. Μιζστ... Τις αυτή η εκκύπτουσα ωσεί όρθρος καλή ως σελήνη εκλεκτή ως ήλιος θάμβος ωςτεταγμένη50; Ή, για να αποδώσουμε εγγύτερα στο εβραϊκό πρωτότυ­ πο: Ποια είναι αυτή που προβάλλει σαν τον Αυγερινό η καθάρια σαν την ολόλευκη Σελήνη η περίλαμπρη σαν τον πύρινο Ήλιο ωσάν των άστρων τις τροχιές η Τρομερή; Είναι η Ζεμφύρα η Λέαινα, η Βασίλισσα των Λεόντων, Imperatrix Mandi, Imperium Amoris! Ω Χαίρε εσύ η Γυναί­ κα η απλώς Γυναίκα! □

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕ! ΑΝΑΦΟΡΕΣ: 1. Άσμα Ασμάτων σι' 10. 2. Α. Εμπειρικού, Ζεμφύρα ή Το Μυστικόν της Πασιφάης, «Αγρα», 1998, σ. 8. 3. Α. Εμπειρικού, Οκτάνα, «Ίκαρος», 1980, ο. 38.

4. 0. Ελύτη, Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο, στο Εν Λευκώ, «Ίκαρος», 1992, σ. 154. 5. Ζεμφύρα ό.π. Σημείωμα του επιμελητή, σ. 37. 6. Α. Εμπειρικού, Αργώ η Πλους Αεροστάτου, «Ύψιλον», 1980, σ. 8. 7. Ζεμφύρα 6.π.σ. 24. 8. Αργώ ό.π. σ. 86. 9. Dante, Commedia, «Paradiso», Canto XXXIII, 145. 10. A. Clark, 2010 Οδύσσεια Δύο, «Κάκτος», 1983. 11. θ. Τζαβάρα, «0 πρώτος Έλληνας ψυχαναλυτής», ειδικό αφιέ­ ρωμα otov Α. Εμπειρίκο, Τα Νέα, - «Πρόσωπα του 20ού αιώ­ να» 27.5.2000, σ. 27. 12. Βλ. S. Freud «Un enfant est battu», Oeuvres Competes, PUF 1996, V. XV 0.115-146. 13. Ζεμφύρα ό.π. σ. 18. 14. Βλ. ό.π. σ. 21. 15. ό.π. σ. 10-11. 16. W. Shakespeare, Macbeth, Πράξη Α', Σκηνή 3. 17. S. Freud, ό.π. σ. 138. 18. ό.π. σ.141. 19. Ζεμφύρα ό.π. σ. 12. 20. ό.π. σ. 14-15. 21. ό.π. 0.19. 22. ό.π. 0.15. 23. ό.π. 0 .28. 24. ό.π. σ. 30. 25. J. Lacan, Le Seminaire llvre XX, Encore, «Seuil», 1975. 26. J. Lacan ό.π. σ. 69. 27. S. Zizek, The Ticklish Subject, «Verso», 1999, a. 274. 28. Ζεμφύρα 6. π. σ. 30. 29. ό.π. σ. 21. 30. ό.π. σ. 15-16. 31. ό.π. 0. 31. 32. Reuven Kimelman, The seduction of Eve and the exegetical politics of Gender, Biblical Interpretation, 1996 vol. IV No 1, a. 1-39. 33. Γέν. a' 27. 34. Γέν. ε'2. 35. Ζεμφύρα ό.π. σ. 10. 36. Γέν. β' 18. 37. Ramban (Nachmanides), Commentarv on the Torah Genesis, 2:18 και 1:10, «Shilo», 1971,0.7 6 και 39. 38. Γέν. β’ 20. 39. Βαβυλωνιακό Ταλμούδ, Μπεραχότ 61a 40. Γέν. β' 25. 41. Μπεραχότ 61a. 42. Ζεμφύρα 6. π. σ. 23. 43. ό.π. σ. 22. 44. ό.π. σ. 27. 45. Παρατίθεται από το The Empire of Wealth του Michael Ryan στο http://laurel. conucall. edu/politicsandculture 46. Ζεμφύρα ό.π. σ. 21. 47. K. Marx, Theses on Feuerbach, MECW v. 5 Progress 1976, o. 5. 48. Ζεμφύρα 6. π. ο. 29. 49. Α. Παπαδιαμάντη, Όνειρο στο Κύμα, Απαντα (Γ. Βαλέτα 1954), τόμος 3,0.421-422. 50. Άσμα Ασμάτωνστ' 10.

Τόπος Τοπώυ: Γεωγραφικά Ανδρεα Εμπειρικού Ο Ανδρέας Εμπειρικός είναι σ υγγρα φ έας που το π ο θ ετεί τη δράοη τω ν ηρώ ω ν το υ όχι μόνο οτο ο τενό ελλη ν ικό χ ώ ρο α λ λά σχεδόν σε όλο το ν κόομο. Οι ήρω ές του κυ κ λο φ ο ρ ο ύ ν από τη ν Ευρώπη έω ς τη ν Αμερική και τη ν Ασία, από τις αχανείς εκτάσεις της Ρωσίας έω ς τη Μ ε­ σόγειο και το ν Α τλ α ν τικ ό ω κεανό. Ποιος είναι ο γεω γραφ ικός (φ αντα σ τικός ή πραγματικός) χάρ της που σ υγκρο τεί ο ποιητής και ποια η σημασία τω ν τόπω ν και τοπίω ν του;

101

Τόπος τ οπί ου

το υ ΙΑ Κ Ω Β Ο Υ Β Ο Υ Ρ Τ Σ Η *

/r\\

πό τις πρώτες δημοσιεύσεις του Α. Εμπειρικού το ποίημα «θρυ­ λικόν ανάκλιντρον» είναι τυπικό για το θέμα μας:

Ο ειρμός του ποταμού διεκόπη. Η συνοχή όμως του τοπείου είταν τόση που και ο ποταμός κυλούσε. Μ έσα από τα φύλλα των αγρώ ν προς το γεφ ύρι που χτυπούσε ο ήλιος τα σπάρτα τα λευκά στήθη τα λουλούδια μέσα στα διάφανα πουκάμισα που ακκουμπούοαν στα χαράματα τα κορίτσια σκύβαν γυμνά ή σχεδόν γυμνά να συνθλίφουν και να χαϊδέψουν γενικά τα σώματά τους και τα σώματα τω ν ανθών. 0 περιφερειακός δρόμος του έγινε δρόμος ολοκλήρου πόλεω ς και το ποτάμι που την χωρίζει σε έξη μέρη αγκαλιάζει την ώρα που ουνελήφθη το τοπείο στα δάχτυλα του πεπρωμένου. Υψικάμινος, 1935.

Στην Υψικάμινο το «τοπείο», αόριστο και ελλειπτικό, υποσημαίνεται, υπο­ δηλώνεται. Περιγράφεται κυρίως με λέξεις κλειδιά που, αν τις ταξινομή­ σουμε, είναι σημεία είτε ενός θαλασσινού (άμμος, γιαλός, πόντος, θά­ λασσα, μαϊστράλι, φλοίσβος, παλίρροια, κύματα) είτε ενός ορεινού και απόγκρεμνου (όρη, οροσειρές, φαράγγια, βάραθρα, απορρώγες βράχοι, χείμαρροι) είτε, τέλος, ενός πεδινού, ήρεμου και παραδείσιου τοπίου (πεδιάδα, λόφοι, δέντρο, δενδροστοιχίες, δάσος, σπάρτα, θημωνιές, δρυμός, θάμνοι, λόχμες, ποταμός, λίμνη, καλάμια, νούφαρα, κήπος, δεν­ δρύλλια)· στο βάθος, στην «περιφέρεια», πάντα ο δρόμος, η ανώνυμη πόλη, η πολιτεία ή η κωμόπολη, ενώ το φως και το υγρό στοιχείο κυ­ ριαρχούν (αιθρία, ήλιος, φως, νερό, μπάρες, σταγών, φυσσαλίδα, πάγος, κρύσταλλα). Μέσα σ' αυτό το τοπίο κινούνται ανάλογα σύννεφα, γλάροι, τρικάταρτα καράβια, φυσητήρες, κήτη, ακόμη και αστακοί, πέρδικες, γυ­ παετοί, άλογα και φυσικά η νέα γυναίκα. Όλα «θηράματα των λογισμών». Και μέσα σ' αυτό το κρυπτικό σκηνικό μια δραματική πράξη βρίσκεται πά­ ντα σε εξέλιξη: διαδραματίζεται «η σκηνή του λυτρωμού της νέας γυναικός από τους διαξιφιζομένους λογισμούς».

*Δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας

102

Η τόοο διακριτική υποδήλωση του σκηνικού δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από την ενάργεια μιας τυπικής, ρη­ τορικής στην προέλευσή της, ποιητικής υποτύπωσης. Η συνειδητή και συνεπής μάλιστα χρήση του γραφ ι­ κού ενεσ τώ τα προβάλλει, ζωντανεύει και παραστατικοποιεί το υπερρεαλιστικό θαύμα, θα μπορούσαμε έ ­ τσι να πούμε πως στην Υψικάμινο είναι η γραφική α ­ πεικόνιση του ποιήματος-γεγονότος που ο Εμπειρικός επιδίωκε την εποχή εκείνη ή ίσως λίγο νωρίτερα. Στην Ενδοχώρα, σ' αυτό «το πιο χ αρ ού μ εν ο καράβι του πελάγους» με ποιήματα της περιόδου 1934-1937 (στην πραγματικότητα του 1934-35, καθώς εκεί ανή­ κουν τέσσερις από τις έξι ενότητες) η περιγραφή του ίδιου ουσιαστικό φωτεινού τοπίου, συνυφασμένου με τους ίδιους θρύλους, είναι περισσότερο ξεκάθαρη, σαφέστερη (δες «Το ρήμα αγναντεύω») και τολμηρό­ τερη (δες «Εχεμύθεια», «Δύο», «Αντί φλυτζανιού»). Εδώ αποκτά νόημα όλη εκείνη η αποκαλυπτική κου­ βέντα, που μόλις το 1960 διαβάσαμε, αν και γράφτη­ κε ήδη προπολεμικά: «...Και ιδού που μία φράσις γίνε­ ται κορ βέττα και μ ε ούριον ά νεμ ον αρμενίζει, καθώ ς νεφ έλ η που τη ν π ρο ω θεί μ αϊσ τρ άλι ή τραμουντάνα. Μία ανταύγεια ηχεί, μία σταγόνα πλημμυρίζει και μία φ ω νή ανθεί. Ένα π αιδί σ τέ κ ει ο ρθ ό σ ε ξ έ φ ω τ ο ά λ ­ σους σιω πηλού και ακαριαίως μ εγαλώ νει μπροστά σε μ ια γυναίκα. Ένα φ ουσ τάνι γίνεται σ έ λ α ς φ ω τειν ό. Μ ία φ ω τογρα φ ία ζει, έχει ολόκληρ η δική τη ς δράαι, σ υ ν υ φ α σ μ έν η μ ε τ η ν ζ ω ή τ ο υ θ ε α τ ή , όπ ω ς έ ν α φ λουρί, ένα κρύσταλλο, ή ένα γάντι. Ιδού και μ ία ε φημερίς, που γίνεται δάαος μυροβόλον, ή και υψίπεδον μ ε χιονοσκεπείς κορδιλιέρες. Η ποίησις μ ετα γγ ί­ ζ ε τα ι α τη ζω ή και η ζω ή ο τη ν ποίησι. Η σ υ μ μ ετοχ ή μ ας σ ε οιονδήπ οτε φ αινόμενον ή γεγονός, δ ε ν απο­ κ λ είε τα ι πια καθόλου. Ένα συναίσθημα, μ ία παρόρμησις, μία λέξις, μπορούν να γίνουν χειροπ ιασ τές ο­ ντότητες, στιλπνά αντικείμενα μ ε ζωή παλλόμενη και μορφ ή δική τους». («Αμούρ- Αμούρ», Γραπτά, 1960). Ήδη στην Υψικάμινο υπήρχε η κατ' εξαίρεση αναφο­ ρά στον «ήλιο το υ Κορινθιακού», μοναδικό όμως πα­ ράδειγμα, όταν οτην Ενδοχώρα το θαλασσινό τοπίο κυριαρχεί (είναι «π μ έθ η τω ν κυμάτων», «τ' α σ τέρια που κυλούν στην πρύμη», «το ταξείδι τω ν ιστών», ·οι σ π οράδες», ·ο ι κ ο ρ α λ ιέν ες σ υ μ π λη γ ά δ ε ς τω ν νη­ σιών»), οι τόποι ονομάζονται και διευρύνονται («του βαποριού που τ α ξ ιδ εύ ε ι σ τις Ινδίες», «Σιγκαπούρη», «Ποντοηράκλεια », «τα υψ ηλά Ιμαλάια», «η Καλαμάτα και ο Προύθος», «η Γρενάδα και το Αραράτ», «η Αλταμίρα»), ενώ συγχρόνως το τοπίο μεγεθύνεται («ο/ ε ­ ξωτικό/' τόποι», «η δ ό ξα τω ν κορυφών», «η γο η τεία τω ν νε ροσ υρμ ώ ν και τ ο υ κατα ρρά κτη», «τα π λα τιά

ποτάμια», «η μαγεία τω ν κοιλάδων», «οι παιδικές ανα­ μνήσεις», «οι ερω τικές εντυπώσεις») και μετατρέπε­ τ ε σε ένα μυθικό, ερωτικό και μεγαλειώδες σκηνικό. Στον ίδιο τύπο ανήκει βέβαια και το προλογικό κείμε­ νο των Γραπΐών, το «Αμούρ-Αμούρ», που γράφεται άλλωστε την ίδια εποχή (1939) με τα ποιήματα της Ενδοχώρας. Ωστόσο εδώ η αναφορά των τόπων απο­ κτά μια νέα αξία, καθώς η συσσώρευση των ονομά­ των με την αναφώνηση και τη θριαμβευτική επίκληση εισάγει τη μιμητική αρμονία·, πρόκειται δηλαδή για το διπλό παιχνίδι της συμφωνίας της ψυχής του τοπίου με τη συγκίνηση, το συναίσθημα της ποιητικής ψυχής ή αντίθετα της συμφωνίας του ρυθμού της ποιητικής φωνής με το όνομα του τόπου, την ουσία των πραγ­ μάτων. «Και είνα ι η δό ξα το υ κατα ρρά κτη αυ τού , η δόξα του Ρίο Μπογκότα. Και είναι η μ αγεία του, η μ α­ γεία το υ τριπλού άλμ ατος της κοιλάδος Υοαεμίτα. Και είναι η γοητεία του, η γοητεία όλω ν τω ν νεροσυρμών τω ν Άλπ εω ν, τω ν Πυ ρ ρηναίω ν και τω ν Απεννίνων» («Αμούρ-Αμούρ», Γραπτά, 1960).

Όλοι φυσικά γνωρίζουμε πως στο κείμενο αυτό ο Εμπειρικός μάς εισάγει τολμηρότατα από το πεδίο των παιδικών αναμνήσεών του, από τις θερμές και εύφ ορες πεδιάδες του Δούναβη και της Κριμαίας στην ερωτική και πανελεύθερη ήπειρο της υποκειμε­ νικής του ενδοχώρας, που τη διαβρέχει «ο Αμούρ, ο π οταμός, ο Αμούρ ο Έρω ς·: «Είπα π ά ν το τε Ναι. Π ά­ ντα και π άντοτε. Πάντα και π άντοτε θα ρ έη ο Αμούρ, και ε ντό ς και εκτός, μ ε τη ν παντάναασα ορμή του, ό ­ πως και χθες, όπως και σήμερα, όπως και τώ ρα που πλημμυρίζει μέσ α μ ου και ξεχειλίζει και μ ε αναγκάζει να κρ αυγά σω μ ε ό λ η τ η ν δύ ν α μ η τω ν π νευ μ όνω ν μ ο υ : "Αμούρ! Α μ ο ύ ρ !’ » («Αμούρ-Αμούρ», Γραπτά,

1960). Αλλά στο σημείο αυτό έχουμε ήδη περάσει σε ένα Φανταστικό τόπο με στοιχεία από ρεαλιστικά τοπία, σε ένα δηλαδή τόπο τοπείου. Και αν η υπόθεση αυτή είναι σωστή, τι άλλο παρά έ ­ νας τέτοιος φανταστικός τόπος με ρεαλιστικά όμως τοπία μπορεί να είναι η Άνδρος, που εμφανίζεται για πρώτη φορά μαζί με τον ποταμό Αμούρ στη συλλογή κειμένων της περιόδου 1936-1946 (στα Γραπτά δη­ λαδή) και κυριαρχεί κατόπιν; Και ακόμη, τι άλλο παρά ένας τέτοιος φανταστικός τόπος με ρεαλιστικά όμως τοπία μπορεί να είναι η Άνδρος, στο Μ εγάλο Α νατολι­ κό-, Και σε αυτή την περίπτωση, μήπως όλα τα κείμε­ να από τα τέλη της δεκαετίας του '40, καθώς και οι δύο τελευταίες συλλογές Οκτάνα και Η σήμ ερον ως αύριον και ως χθες, δε χαρακτηρίζονται από μια σει­ ρά παρόμοιων, ιμερικών τόπων τέτοιων τοπίων; □

103

Τοπογραφικά οτον Εμπε το υ Α Ν Α Σ Τ Α Σ Η Β ΙΣ Τ Ω Ν ΙΤ Η *

συνείδηση των ποιητών είναι μυθικής τάξεως - σε αντίθεση με αυτή των πεζογράφων που είναι ιστορικής αντίστοιχης. 0 γενι­ κός αυτός διαχωρισμός μπορεί να μην έχει καθολική ισχύ, αλλά πάντοτε είναι χρήσιμος, αν πρόκειται κανείς να ασχοληθεί με τη φύση και τη λειτουργία των ειδών. Οι εξαιρέσεις, τα μεικτά είδη, η πειραματική γραφή και τα σχετικά συνιστούν ένα άλλο ζήτημα και δεν είναι του παρόντος, καθώς φυσικά και τα φαινόμενα συγγραφέων που έδωσαν σημαντικό έργο και στην ποίηση και την πεζογραφία, όπως λ.χ. ο Γκέτε, ο Τόμας Χάρντι ή ακόμη ακόμη και ο Κίπλινγκ ή ο Καζαντζάκης. 0 παραπάνω ορισμός ωστόσο, μιλώντας για τον Εμπειρικό, μας είναι ιδιαι­ τέρως χρήσιμος, προκειμένου να μη μας διαφύγει ότι ο δημιουργός της Οισάνας πριν και πάνω απ' όλα είναι ποιητής και ότι το ογκώδες έργο του Ο Μέγας Ανατολικός αποτελεί έργο ποιητή. Δεχόμενοι λοιπόν ότι η ποιητι­ κή συνείδηση είναι μυθική οδηγούμαστε αυτομάτως στο επόμενο συμπέ­ ρασμα: ότι εκείνο που ενδιαφέρει πρωτίστως έναν ποιητή είναι η Γεωγρα­ φία και όχι η Ιστορία. Στην ένσταση πως ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές, ο Καβάφης, είναι ποιητής της Ιστορίας θα αντέτεινα πως η Ιστο­ ρία μυθοποιείται στον Καβάφη, πως όλος ο ιστορικός χρόνος γίνεται πα­ ρόν, δηλαδή χρόνος ποιητικός, χρόνος της παρουσίας και όχι του πριν και του μετά. Τα γεωγραφικά των ποιητών πάντοτε παρουσίαζαν πολύ μεγάλο ενδια­ φέρον. Κυρίως επειδή διαπιστώνει κανείς πως η έννοια των αποστάσεων στην ποίηση είναι τουλάχιστον ανύπαρκτη. Την τοπογραφία, επομένως, θα πρέπει να τη θεωρούμε προϊόν ανάκλησης και συσσώρευσης και όχι ακολουθίας. Γι' αυτό και ο ποιητής τη μια στιγμή μπορεί να βρίσκεται στην Αθήνα και την αμέσως επόμενη στην άλλη άκρη της Γης. 0 ποιητής δε διανύει αποστάσεις. Οι τόποι και οι πόλεις στο έργο του λειτουργούν ση­ μειακά, όπως και τα ονόματα, τα κτίσματα, οι εικόνες. Μπορεί να βρίσκε­ ται εδώ και ταυτοχρόνως αλλού. Δε μεταβαίνει αλλά ενσωματώνει στο

* Συγγραφέας-κριτικόζ

104

παρόν εκείνο που βρίσκεται μακριά και στο χώρο και στο χρόνο, ό,τι δηλαδή στη γλώσσα της μεταφυσικής αποκαλούμε επέκεινα. Όλα τούτα είναι εμφανέστατα στο έργο των δύο κορυ­ φαίων του ελληνικού υπερρεαλισμού, του Εμπειρικού και του Εγγονόπουλου, και τα παραδείγματα που θα μπορούσε κανείς να αντλήσει από το έργο τους πάμπολλα. θα μείνω μόνο σε ένα ποίημα του Εμπειρικού, το «Δρόμο», που εκδόθηκε το 1974 στη Θεσσαλονίκη α­ πό τις εκδόσεις «Τραμ», ένα από τα σημαντικότερα επι­ τεύγματα τόσο του ίδιου όσο και της νεότερης ποίησής μας. Το ποίημα είναι γραμμένο σε πρόζα, αφού για να περ­ πατηθεί ένας δρόμος απαιτείται γραμμική -υποτίθεταιαφήγηση, αλλά ευθύς αμέσως ο προσεκτικός αναγνώ­ στης διακρίνει την ανατρεπτική γραφή: εσωτερικές ο­ μοιοκαταληξίες, στίχοι δημοτικών τραγουδιών, δεκαπε­ ντασύλλαβοι. Ακόμη και μια απήχηση ελαφρώς καβαφι­ κή («Απολείπειν ο θεός Αντώνιον») ή αν θέλετε ελιοτική («Ραψωδία χειμωνιάτικης νύχτας»).

Το άνοιγμα του ποιήματος, το άνοιγμα του δρόμου, εί­ ναι βεβαίως η αυγή της ζωής, η αλλιώς η αυγή του χρό­ νου, που την ακολουθεί η παράταξη του βίου, το άδραγμα των στιγμών, ενώ σήματα και ονόματα παρε­ λαύνουν στη συνέχεια, παλλόμενα, φωτεινά και σκοτει­ νά, για να καταλήξει στην αφετηρία των πορθμείων, ό­ που ό,τι ως τότε υπήρξε ποίκιλμα, ανάταση και δράμα θα λειτουργήσει σαν ακαριαίος απολογισμός. 0 δρόμος δεν τελειώνει μ' εμάς. Μ' εμάς τελειώνει μόνο ο δικός μας δρόμος, τον οποίο ωστόσο θα ακολουθήσουν οι επιγενόμενοι.

Τι είναι όμως ο δρόμος του Εμπειρικού; Είναι πριν απ' ό­ λα το αστραπιαίο πέρασμα από την υδρόγειο, η εικόνα του χάρτη μέσα σε μια λάμψη. Περνά από παντού, κα­ θώς λέει ο ποιητής. Από πόλεις, από ποταμούς, από λι­ μάνια και ερήμους, από βουνά, λίμνες, υψίπεδα, χωριά και πεδιάδες, είναι ο κόσμος, δηλαδή είναι η ζωή και τα ονόματα των τόπων μια ακολουθία ψευδωνύμων της ζωής, ή ακόμη κι ένας τρόπος να πει ο ποιητής αυτό που συχνά κάποιοι του αρνούνταί: ότι ο κόσμος, ως χώ­ ρος, ως διάστημα και ως ποίκιλμα είναι μεγαλύτερος και σημαντικότερος από την κοινωνία. Αυτό το ταξίδι, ο δρόμος, ο περίπατος ή η περιπολία στο χώρο και το χρόνο καταλήγει φυσικά στο σταμάτημα, την αιφνίδια διακοπή, που την αήοκαλούμε θάνατο. 0 θάνατος, ό­ πως και η ζωή, λειτουργεί ως έννοια πρωτογενής στους υπερρεαλιστές. Η ζωή, αντιπροσωπεύοντας την έναρ­ ξη, δεν είναι ποτέ απολογιστική και τέτοια την καθιστά μόνο η σκέψη ή, όπως τόσο ωραία το λέει ο ποιητής, ο οίστρος του θανάτου. 0 δρόμος περνά από παντού και τον περνούν οι πάντες. «Έως που, ξάφνου, κάθε τόσο, μια πινακίς μη ορατή πα­ ρά στους καλουμένους, πάντα εμφανίζεται για τον κα­ θένα, όπου και αν βρίσκονται οι γηγενείς και οι ταξιδιώται, μια πινακίς μ ε γράμματα χονδρά και απλά που γρά­ φει: "Τέρμα εδώ. Ετοιμασθήτε. 0 ποταμός Αχέρων"».

Φωτογραφία Β. Ερπιιρίκου

«Καμιά φορά, φ ωνές ακούονται την νύκτα, φ ωνές μιας γυναικός, που άνδρες π ολλοί σ' ένα χαντάκι τη βιάζουν, ή, ά λ λ ε ς φ ορές, άλλες φ ω νές - εκείνο το δυσοίωνο παράγγελμα: “Στον τόπο!" που μ έγαν τρόμον έσπερνε μ έσ ' στις ψυχές των οδοιπόρων».

«Εξακολουθεί, σκληρός, σκληρότερος παρά ποτέ, σκυρόστρωτος ή μ ε άσφαλτο ντυμένος, και μαλακώνει, ό­ ποια και αν είναι η χώρα, όποιο και είναι το τοπείον, κά­ τω από σέλα ς αγλαόν αθανασίας, μόνον στα βήματα τω ν ποιητών εκείνων, που οι ψυχές τω ν ένα μ ε τα κορ­ μιά τω ν είναι, τω ν ποιητών εκείνων, τω ν ακραιφνών και τω ν αχράντων, καθώς'και τω ν αδελφ ώ ν αυτώ ν Αγίων Πάντων».

Αυτονόητο πως εδώ έχουμε να κάνουμε με μια άτυπη -η πιο σωστά με μια έμμεση- δήλωση πίστης στη σημασία και τη διάρκεια της ποιητικής δημιουργίας, που καθαυτή δεν περιέχει, εν πάση περιπτώσει, τίποτε το πρωτότυπο. Εκείνο που την καθιστά πρωτότυπη, πέραν της διατύπω­ σης και της ανατρεπτικής ομοιοκαταληξίας, είναι το γεγο­

105

νός ότι μας επαναφέρει στην αρχή του ποιήματος, όπου ανοίγεται ο δρόμος, σε μια δεύτερη αθωότητα που την αποκτούν ή την οικειοποιούμαι μόνο όσοι διαθέτουν κα­ θαρή καρδιά, όσων η ψυχή είναι ένα με τα κορμιά των. Αυτό το βάρος της αθωότητας είναι που «λειαίνει» το δρόμο, δηλαδή που κάνει τον κόσμο αν όχι καλύτερο, τουλάχιστον ανεκτικότερο και λιγότερο ανυπόφορο.

Η ανεκτικότητα τούτη οφείλεται -και πρέπει να το τονί­ σουμε- στη βαθιά πίστη που τρέφουν οι Έλληνες υπερ­ ρεαλιστές στην καθαρότητα, δηλαδή στην κατάφαση στη ζωή, που την υπερασπίστηκε επιστρατεύοντας επι­ χειρήματα στα όρια, κάποτε, της υπερβολής όλος ο ελ­ ληνικός υπερρεαλισμός, ο οποίος έμεινε -και για το λό­ γο αυτό, πιστεύω- ανοιχτός ως το τέλος σε ό,τι καινού­ ριο προσκόμιζε η καλλιτεχνική δημιουργία παγκοσμίως. Εκείνο που ευσχήμως αποκλήθηκε κοσμοπολιτισμός, για τους Έλληνες υπερρεαλιστές υπήρξε στοιχείο υγεί­ ας. Η δημιουργία στον Εμπειρικό, όπως άλλωστε και στον Ελύτη, λειτουργεί υπερβατικά - και όχι βεβαίως με τη μεταφυσική έννοια. Είναι η μεγάλη χειρονομία πά­ νω από τα πράγματα και η ανάγκη να υπερυψωθούμε και στη συνέχεια να πάμε πέρα από αυτό που μας κρα­ τά δέσμιους της συνθήκης, ή απλούστερα να παραμεί­ νουμε νέοι, όσο μπορούμε άφθαρτοι, ακόμη και την έ­

106

σχατη στιγμή του τέλους, κρατώντας ψηλά το επίπεδο του ενθουσιασμού, έστω κι αν ξέρουμε πως όπου να 'ναι όλα τελειώνουν. Δημιουργία, επομένως, δεν μπο­ ρεί να υπάρξει χωρίς κατάφαση στη ζωή και χωρίς άρ­ ση, εξορκισμό ή ακόμη και καταστροφή όλων όσα τη διακυβεύουν. Πρόκειται για μάχη, που για να κερδηθεί ένα μόνο όπλο υπάρχει. Ακατανίκητο, αιώνιο και αναντι­ κατάστατο: η παντοδυναμία των αισθήσεων. Γι' αυτό άλλωστε και τα περιστατικά από το λεγόμενο εθνικό βίο στο «Δρόμο» του Εμπειρικού λειτουργούν ση­ μειακά, ή αν θέλετε ιδιοσυστασιακά, και όχι ιδεολογικά ή ταυτοτικά. Διαμορφώνουν ένα σημαντικό τμήμα της ποιητικής τοπογραφίας προσφέροντάς μας τη γεωγρα­ φία ενός ποιητικού χρόνου που λειτουργεί ερήμην των συμβάσεων, όπου η σκάλα του Ωρωπού βρίσκεται λίγο πιο κάτω από τη Σιέρα Μάντρε και ο Ομέρ Βρυώνης δί­ πλα στον Εδουάρδο Χέρμπερτ, όπως συμβαίνει αντί­ στοιχα και σε ένα άλλο σημαντικό ποίημα του ελληνι­ κού υπερρεαλισμού, τον «Μπολιβάρ» του Εγγονόπουλου, στον οποίο ο ήρωας της Λατινικής Αμερικής Σιμόν Μπολίβαρ παίρνει τη μορφή του Οδυσσέα Ανδρούτσου. Αν υποστηρίξουμε πως όλα τούτα μας παραπέμπουν στη ρομαντική ιδέα περί τέχνης, δε θα έχουμε πέσει έ­ ξω. Αλλωστε, ένας άλλος μειζων εκπρόσωπος του ελ­ ληνικού και του διεθνούς υπερρεαλισμού, ο Νικόλαος Κάλας, το υποστήριξε γραπτώς και με επιχειρήματα. Η γεωγραφία υπήρξε πάθος και των ρομαντικών, όπως ό­ λοι μας γνωρίζουμε. Κανείς σχεδόν από τους σημαντι­ κούς εκπροσώπους τόσο του ελληνικού όσο και του διεθνούς υπερρεαλισμού δεν υπήρξε αγεωγράφητος, πράγμα διόλου ανεξήγητο, αφού η σύνθετη εικόνα του κόσμου δεν μπορεί να αποτυπωθεί χωρίς τη σημειακή λειτουργία ονομάτων και τόπων, που αποτελούν, όπως τα σημαντικά έργα στην αρχιτεκτονική, πόλους αναγνωρίσεως και προσανατολισμού. Η ποιητική δημιουργία σε κάθε υπερρεαλιστικό έργο (υπό την προϋπόθεση φυσι­ κά ότι είμαστε αρκετά προσεκτικοί ώστε να μη μας πα­ ρασύρει η σαρωτική εικονοποιία, που σε τελική ανάλυ­ ση δεν είναι παρά η θριαμβευτική επαναφορά της συ­ ναισθησίας στην ποίηση) αντιστοιχεί στο κτίσμα και ο ρυθμός στη διάταξη των στοιχείων του χώρου. 0 «Δρόμος» είναι ένα σχετικά σύντομο ποίημα, ώστε εύ­ κολα αναγνωρίζει κανείς τη σημειακή λειτουργία της παρατακτικής, κατά βάση, ονοματολογίας του. Καθώς ανοίγει και κλείνει διαγράφοντας μια κυκλική πορεία, α­ ναρωτιέται κανείς αν αυτή η μέσω του ρυθμού ανα­ πτυγμένη τοπογραφία είναι πέραν της κατάφασης και μια αναμφισβήτητη προβολή του ότι τελικά τίποτε δεν πάει χαμένο, όταν, φυσικά, η φωνή περιγράφει και το μάτι μπορεί να μιλά. □

Χάρτης αμέριμνος και αποκαλυπτικός Τόποι κ α ι π ά λ α ς στο του Αγόρια

γ«

Ερπαρ Ρ ΙΝ Α Σ 1 A H A P 0 V

1 ο ενδιαφέρον του Α. Εμπειρικού για τις πόλεις εκδηλώνεται ήδη α­ πό την Υψικάμινο'. Όπως έχουμε δείξει και αλλού2, μολονότι στις δύο πρώτες συλλογές του Εμπειρικού η φύση παίζει πρωτεύοντα ρόλο στην ποίησή του, παρατηρείται παράλληλα μια βαθμιαία με­ τατόπιση από τον εξωτερικό, φυσικό χώρο σε ένα αστικό περιβάλ­ λον. Φαίνεται ότι ο ποιητής εγκαταλείπει ένα οιονεί παραδεισένιο φυσικό τοπίο και εισέρχεται σε έναν αφύσικο, κατασκευασμένο τόπο, σε έ­ να θεσμοθετημένο, πολιτικό κόσμο. Όμως η συλλογή στην οποία βλέπου­ με να εμφανιξεται συστηματικά ο ποιητής μέσα στην πόλη (με το προσω­ πείο διαφόρων ηρώων), να περιγρόφεται λεπτομερώς ο αγώνας του για την αναμόρφωση της πόλης και να εδραιώνεται ο ηγετικός πολιτικός του ρόλος είναι τα Γραπτά. Στα τελευταία επίσης κείμενα των Γραπτών αρχιξει να αποκτά σημασία το θέμα μιας παγκόσμιας πολιτείας (οι Ηνωμένες Πολι­ τείες του Νέου Κόσμου), ένα όραμα οικουμενικό το οποίο αναπτύσσεται κυρίως στην Οκτάνα και ολοκληρώνεται στο Μεγάλο Ανατολικό όπου ο ρό­ λος του ποιητή στην πόλη φαίνεται κυριαρχικός. Τα πράγματα, ωστόοο, όπως συμβαίνει συχνά στο έργο του Εμπειρικού, δεν είναι μονοσήμαντα. Παράλληλα με την αισιόδοξη εκκίνηση, την οραματική σύλληψη του νέου κόσμου και την πολιτική όρεξη για την πραγμάτωσή του, υπάρχει και το απραγματοποίητο τέλος. Η αθεράπευτη νοσταλγία για όλα όσα καθίστανται απροσπέλαστα εξαιτίας των φραγμών της πραγματι­ κότητας5. Αυτή η διάσταση ανάμεσα στους πόθους και την πραγματικότητα είναι αισθητή κυρίως στα τελευταία κείμενα της Οκτάνας. Έτσι τα δύο «λυ­ ρικά» και «στυτικά» άλογα του «Giorgio de Chirico» (σ. 83-85) εγκαταλείπουν την πόλη. Φεύγουν από τα αρχαϊκά χτίσματα του λόφου είτε εκουσίως είτε διωγμένα από τους κατοίκους που δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν τους πό-

"Δρ Κλασικής Φιλολογίας

107

θους και την ομορφιά τους. Η θάλασσα, ωστόσο, μπρο­ στά στην οποία στέκουν τα άλογα αποτελεί μια άλλη ε­ χθρική και ακατανίκητη δύναμη, μια ανυπέρβλητη και α­ διάβατη τάφρο για την ορμή και τις επιθυμίες τους4. Στη «Νήσο των Ροβινσώνων» ο ευφυής και ρωμαλέος ερημίτης-ποιητής, επιβάτης του ναυαγισμένου «μπάρκου-Γη της Επαγγελίας»5, ασκεί (σε αντίθεση με τον επίδοξο βα­ σιλιά των Ελλήνων Νεοπτόλεμο) μια ανώφελη εξουσία μέσα σε ένα εδεμικό αλλά ακατοίκητο βασίλειο. Α. Η παλαιό και νέα πόλη. Ένα από τα βασικά θέματα που εμφανίζονται στην Υψικάμινο είναι η εικόνα μιας δυ­ στυχισμένης πολιτείας (πβ. τα σχετικά επίθετα: «σκοτει­ νή», «πενιχρή», «κατακαημένη», «μαρτυρική», «ηαμηάλαιη»)6. 0 πόλεμος ή άλλες καταστροφικές ενέργειες (πυρ­ πολήσεις, κατακρημνίσεις και φυσικές καταστροφές, κα­ ταιγίδες, κυκλώνες) αποτελούν το κύριο μέσο για την κα­ τάλυση των σαθρών θεσμών μιας πολιτείας όπου καθί­ σταται αισθητή η ερωτική αλλά και πολιτική καταπίεση7. Η καταστροφή της παλαιός πόλης συνδυάζεται με την α­ νανέωση και την έλευση του μελλοντικού κόσμου: όταν σκύβουμε εμπρός στα άχυρα μιας χαμμένης πόλεως ό­ ταν προσεταιριζόμεθα την ψιχάλα του ρίγους είμεθα όλοι εντός του μέλλοντός μας («Κλωστήριον νυκτερινής ανά­ παυλας», πβ. Υψ. 14). Όμως εκτός από την εικόνα της φθοράς, η Υψικάμινος

μας δίνει και την ευφορία ενός νέου κόσμου8. Η ευφορία αυτή καθίσταται αισθητή καθώς η πόλη συνδυάζεται με τη φύση. 0 υγιής εξωτερικός κόσμος με την ελευθερία και την ερωτική διέγερση της φύσης παίζει ρόλο παρηγο­ ρητικό και οιονεί θεραπευτικό σε σχέση με την άρρωστη, καταπιεσμένη ερωτικά πόλη και τη συναφή θλίψη των ανθρώπων («Τα σύρματα των αισθημάτων», πβ. Γρ. 148, 151). Ο ποιητής βλέπει στη συμπλοκή του τοπίου με την πόλη και των σωμάτων με τα λουλούδια την ακμή του νέου κόσμου που είναι πεπρωμένο να υπάρξει («θρυλι­ κόν ανάκλιντρον»). Η εικόνα της πόλης στο «θρυλικόν ανάκλιντρον» συνδέε­ ται και ολοκληρώνεται με την εικόνα της ακμής μιας άλ­ λης πόλης στην Υψικάμινο, όπου εμφανίζεται με τρόπο καθαρότερο το ερωτικό αλλά και πολιτικό όραμα του Εμπειρικού9. Η πόλη αυτή αποτελεί τον πυρήνα των μελ­ λοντικών πόλεων που ευαγγελίζεται ο ποιητής. Αναφε­ ρόμαστε στα «Πούπουλα της ευδαιμονίας», ένα ποίημα οτο οποίο η αναγέννηση της παλαιός πόλης δεν είναι μό­ νο ερωτική αλλά και πολιτική. 0 ποιητής φαίνεται βέβαιος ότι το άρρωστο κριάρι που στεγάζεται σήμερα στο μητροπολιτικό ναό της θα αντικατασταθή από μια γυναίκα διαρκώς συνουσιαζομένη και γύρω από την κεντρική οδό θα παίζουν οι πολιτικοί κατάδικοι το θειον δράμα της ανα-

108

στάσ εω ς ενός κομμένου κεφαλιού μ ε μουσικήν υπόκρουσι σελέστας.

Η εικόνα της παλαιός πόλης της Υψικαμίνου επανεμφανί­ ζεται και στο ποίημα της Ενδοχώρας με τίτλο «Το ρήγμα». Εδώ η ερειπωμένη πόλη θα μπορούσε κανείς να ισχυρι­ στεί ότι μοιάζει με μια δυστυχισμένη γυναίκα: στα πυκνά κλαριά του δάσους Παραμιλούν οι άνεμοι και συνυφαίνονται Μ ε τα μαγνάδια της ερειπωμένης πόλεως Μ ε τα ρι­ νίσματα του χάλυβος Μ ε τα παλιά φ ορέματα Και μ ε τους στεναγμούς τω ν καρωτίδων Μιας άγνωστης δρακός αν­ θρώπων που π αλεύουν'0. Αν εξαιρέσουμε πάντως το

«Ρήγμα», η γενική εντύπωση που αποκομίζει κανείς από την Ενδοχώρα είναι ότι η ανατρεπτικότητα που υπάρχει στην Υψικάμινο (συχνά υποδαυλίζεται από την ίδια την υ­ περρεαλιστική γραφή) υποχωρεί αισθητά εδώ. 0 ποιητής φαίνεται να πιστεύει (αργότερα μεταβάλλει άποψη) ότι ο υπερρεαλισμός έχει κιόλας κατισχύσει, ότι ο έρωτας μπορεί και τελείται ανεμπόδιστα και ότι οι άνθρωποι απο­ λαμβάνουν την ελευθερία και την ευτυχία του (υπερρεα­ λιστικού) οράματος μέσα σε ένα αποδεκτό αστικό περι­ βάλλον. Οι αγώνες των «γενναίων» μαχητών της Υψικαμί­ νου, που σηκώνουν τα μπράτσα τους για την οριστική κα­ τίσχυση τω ν τέρψεων (21,27, πβ. 69, 70), μοιάζουν να ευοδώνονται στην Ενδοχώρα·. Έτσι λοιπόν οι κόποι μας δεν πήγανε χαμένοι Σηκώνουνε τους πέπλους τω ν και δείχνουν Τα δυνατά τους μπράτσα εξογκωμένα Ν ' απλώ­ νονται προς την καρδιά της πόλεως Σαν μάγοι της ανατο­ λής και να σηκώνουν τα δάχτυλα των κοιμισμένων ένα-ένα Προς την γιομάτη μυρωδιές αλληλουχία Των καϊκιών που πλέχουν μ έσ ' στους δρόμους Μ ε θησαυρούς και τρόφ ιμα Μ εμακρυομένων τόπων οαν το β λέμμα Μιας ρεμβαζούσης γυναικός («Αύξησι»).

Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουμε είναι ότι από την ιδέα μιας ερειπωμένης και άρρωστης πόλης μεταβαίνου­ με σε μια εδραιωμένη, ένδοξη και γεμάτη ερωτισμό πό­ λη. Στο ποίημα της Ενδοχώρας «Ράμφος ή Νίκη του υ­ περρεαλισμού»11 πρωταγωνιστικό ρόλο παίζει η ίδια η πόλη που αντικατοπτρίζει τη νέα εποχή. Εδώ η πολεμική γλώσσα της Υψικαμίνου μεταβάλλεται σε ερωτική. Έτσι, λ.χ„ τα πλατανοφόρα δέντρα των μεγάρων της ρουμανι­ κής πολίχνης, που ως άλλοι αρχάγγελοι θα κρατούν στα χέρια τους ρομ φ αίες ή λόγχες π επυρακτωμένες («Τα πούπουλα της ευδαιμονίας»12) γίνονται ερωτικοί μιναρέδες-λόγχες. Παράλληλα καθίσταται αισθητή και μια αλ­ λαγή στη θρησκεία: ο μητροπολιτικός ναός, τόπος ερωτι­ κής καταπίεσης, αντικαθίσταται από τους ηδονικούς μιναρέδες: Η πόλις εδραιώθηκε και στέκει Μέσα στη δόξα της καθώς καθρέφτης του καιρού της Οι μιναρέδες της λογχί­ ζουνε και δρέπουν Τα σύνεφα της ηδονής". Στο ίδιο επί­ σης ποίημα παρατηρείται, εκτός από τον ερωτισμό που

υποβάλλουν τα κτίρια (πβ. Ενδ. 21,97), και η ζωοποίηση της καινούριας «αμάραντης» εποχής που ενσαρκώνεται στο σώμα μιας νέας γυναίκας: Η πόλις σκόρπισε τα δώρα

ρές στη νίκη που προσδιορίζει την αρχή μιας νέας επο­ χής: Όλοι οι πέπλοι σκίστηκαν. Πάαα φενάκη απέπτη.

της στο νάμα Μιας εποχής που δεν μαραίνεται στον χρό­

ται ο αντίλαλος μιας μάχης. Το δόρυ μπηγμένο κατάσαρ­ κα στο χώμα, σημειώνει το τέλος μιας πλήρους εποχής και την αρχή μιας ιστορίας που μόλις τώρα ανθίζει. Τα κά­ νιστρα των κοριτσιών, που θωπεύει ο αφηγητής, πλήρης νίκης, είναι γιομάτα θρύλους. Π ολλοί ε ξ αυτών θα μνη­

Επάνω στην καμένη γη, πήζει ο πολτός και κρυσταλλού-

μονεύονται εσαεί

νο Μιας εποχής τρανής γαλανομάτας Με ελιές της Καλα­ μάτας στα μαόλιά της.

Όπως στο παραπάνω ποίημα έτσι και σε άλλα της Ενδοχώρας ο ποιητής φαίνεται να απολαμβάνει τα αποτελέ­ σματα μιας νίκης και ενός θριάμβου που εκτείνεται σε ε ­ ρωτικό, κοινωνικό και καλλιτεχνικό επίπεδο. Οι διαξιφι­ σμοί μέσα στην πόλη για χάρη των «λαμπερών» λέξεων που προφέρουν στον ύπνο τους οι «εσπερίδες»-γυναίκες καταλήγουν στη ρήξη του πέπλου της νύχτας και στην εμφάνιση της ημέρας που αποκαλείται Σήμερα14. «Ήμε­ ρα» κοπάδια την ακολουθούν και τα μάτια της είναι γαλά­ ζια, τα φύλλα της πράσινα, τα τριαντάφυλλά της κίτρινα και τα νύχια της κατακόκκινα. Στον άνεμό της πλαταγί­ ζουν οι σημαίες των μπαλκονιών όπου οι «χθεσινές εσπε­ ρίδες» λύνουν τα μαλλιά τους και φορούν βραχιόλια σαν λέξεις στιλπνές («Υπερκειμένη»)15. Η ευφορία αυτή του ποιητή πρόκειται να συνεχιστεί (με διάφορες παλινδρομήσεις) και στο μέλλον. Έτσι στα Γρα­ πτά («Μορφές αιθρίας») συναντούμε ξανά ρητές αναφο­

Στα Γραπτά, επίσης, διάφοροι θρυλικοί ήρωες αγωνζονται για τη «θεμελίωση μιας νέας εποχής» στη ζωή των πόλεων. Όπως, π.χ„ ο ψύχραιμος ποδηλάτης-ποιητής στα «Κείμενα»16. Μολονότι αρχικά υπομένει τις επιθέσεις των κατοίκων της πολιορκημένης πόλης και τελικά πέ­ φτει θύμα του δημάρχου εξαιτίας της αντισυμβατικής ε ­ ρωτικής του συμπεριφοράς (πβ. την αντίθετη τύχη του θρυλικού ήρωα της Λεοντουπόλεως), αργότερα οι κατακτητές ιδρύουν, πάνω στα ερείπια της πυρηολημένης πόλης, το ποδηλατοδρόμιο όπου διεξάγονται σήμερον οι μεγαλείτεροι και στιλπνότεροι αγώνες ποδηλάτων. Η «νί­ κη του υπερρεαλισμού» κορυφώνεται και στον «Επενδύτη» όπου το κύριο πρόσωπο είναι ένας ευειδής, ψηλός και ρωμαλέος άνδρας που μοιάζει με Άγγλο ευπατρίδη αλλά και με Πελοποννήσιο εκ Καλαμών, ή εκ Πύργου της Ηλείας. 0 παράξενος αυτός και ερωτικός άνδρας, που στέκει μια ανοιξιάτικη μέρα με βαρύ ποδήρες παλτό και αλεξιβρόχιο ανοιχτό σε κάποιο λιμενοβραχίονα της Κέρ­ κυρας, θυμίζει όχι μόνο τους «γενναίους» της Υψικαμίνου (21), που φορούν μεγάλες ομπρέλλες μπρος σε καθρέ­ φ τε ς γαλακτερούς, αλλά και τον «ωκεάνειο» ποιητή Ducasse (πβ. Σήμ. 60, Οκτ. 36)” . Δεν αποκλείεται επίσης η φιγούρα αυτή να αποτελεί και εξιδανικευμένη περσόνα του ίδιου του συγγραφέα18. Οι «περιπατητικοί» φιλόσοφοι στην παραλιακή πλατεία, που φρονούν ότι πρέπει να τι­ μωρηθεί για την αλλόκοτη εμφάνισή του και την απομά­ κρυνσή του «από τα κείμενα και τις παραδόσεις», παρα­ μένουν «εμβρόντητοι» όταν, αντί για την προσδοκώμενη «κεραυνοβόλο τιμωρία», ακούν τις καμπάνες να ηχούν χαρμόσυνα κάτω από τον αίθριο ουρανό. Στα Γραπτά, τέ­ λος, ευοδώνεται ο δημόσιος ρόλος του λογοτέχνη στην πόλη. Εκτός από το παράδειγμα του «Παλληκαριού της Λεοντουπόλεως», χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση του Δ. Κάρτερ. 0 αγαθός μορμόνος, ύστερα από μια πε­ ρίοδο ραστώνης και ειδυλλιακής ζωής στις όχθες της λί­ μνης, κατορθώνει να γίνει δήμαρχος στη Salt Lake City ή Νέα Ιερουσαλήμ όπου συνδυάζει την πολιτική με τη συγ­ γραφική δραστηριότητα. Β. Τόποι πραγματικοί και τόποι ιδεατοί. Ένα κύριο χαρα­ κτηριστικό των πόλεων ή των χωρών που απαντούν στο

109

έργο του Εμπειρικού είναι η προσωποίησή τους κάτι που εντάσσεται στη γενικότερη τάση του ποιητή για τη ζωο­ ποίηση της φύσης και του κόσμου. Όπως έχει παρατηρή­ σει ο Γ. Γιατρομανωλάκης (ό.π. 92), η ζωοποίηση της φύ­ σης και η φυτολογική περιγραφή ζώων ή ανθρώπων δεν αποτελεί στο έργο του Εμπειρικού μόνο έναν τρόπο ποι­ ητικό, αλλά δηλώνει την πρόθεση του ποιητή να ενοποι­ ήσει όλα τα στοιχεία σε ένα σύνολο σύμφωνα με το υ­ περρεαλιστικό όραμα της συνένωσης των αντιθέτων και της κατάλυσης των στεγανών. Έτσι η γη, η θάλασσα, ο χρόνος (εποχή, ημέρα, νύχτα, νεότητα) συχνά ηροσωποποιούνται και περιγράφονται ως έμβια όντα ΙΕνδ. 50, 55 (14), 69, 71, 75, 89, 95,111 (17)1. Αλλά και τα προϊόντα του τεχνικού πολιτισμού, είτε πρόκειται για ραπτομηχα­ νές και φάρους είτε για το γίγαντα υπερσιβηρικό, την Αργώ και το Μεγάλο Ανατολικό, είναι για τον ποιητή «ζώ­ α», όντα ζωντανά, υποκείμενα δηλαδή ενεργά και όχι α­ πλά αντικείμενα του κόσμου. Ένα τέτοιο ζων στοιχείο με­ γάλης κλίμακας είναι και η πόλη. Μολονότι στις δύο πρώτες ποιητικές συλλογές του Εμπειρικού η πόλη δεν προσωποποιείται καθαρά, μπο­ ρούμε εντούτοις να εντοπίσουμε κάποια ποιήματα, κυ­ ρίως στην Ενδοχώρα, στα οποία, όπως είδαμε, η ευτυχι­ σμένη ή δυστυχισμένη πολιτεία μοιάζει να προσλαμβάνει γυναικεία χαρακτηριστικά. Στα Γραπτά επίσης («Μορφές αιθρίας») η τέρψη μιας ανώνυμης πόλης από τη συνεχώς αυξανόμενη θαλπωρή του καλοκαιριού που καταφθάνει στιλπνό, παφλάζον και ζεστό'3, φαίνεται ότι παραλληλί­ ζεται με την ηδονή μιας νεάνιδας που «σπαρταρά» και «ασπαίρει» καθώς κάποιος δημόσιος υπάλληλος, μ ε όλο το πάθος του κριού που κρούει σε μια πύλη, κινείται μ ε αύξουσαν ορμήν μέσα στα σκέλη της ". Αλλά και η περιγρα­ φή του τόπου στο κείμενο «Τόπος τοπείου» (το οποίο θα μπορούσε να παραβληθεί με έναν πίνακα ζωγραφικής) α­ ντιστοιχεί με την περιγραφή ενός γυναικείου σώματος. Εκτός από τα παραπάνω παραδείγματα υπάρχουν και αρ­ κετές περιπτώσεις όπου οι πόλεις προσλαμβάνουν όχι μόνο την εξωτερική εμφάνιση, αλλά και το χαρακτήρα ο­ ρισμένων γυναικών. Είναι ντροπαλές ή χαρακτηρίζονται από ερωτική ελευθεριότητα. Υπάρχουν πόλεις που κλεί­ νουν τις πύλες των τα βράδια Όπως τα πέταλα τα ντρο­ παλά λουλούδια Και πόλεις πάντοτε ανοικτές σαν δεκτι­ κές γυναίκες (Σήμ. 123). Άλλοτε πάλι οι πόλεις διαθέτουν

εκτός από ερωτική ελευθεριότητα και ερωτική ηθική. Η Οκλαχόμα είναι χορεύτρια και τραγουδίστρια στο μπαρ «η Πράσινη Ιρλανδία». Από παιδίσκη αρεσκόταν στους γρή­ γορους ρυθμούς και στα πλατιά τραγούδια, που μ οιά­ ζουν με πεδιάδες απλωτές που τις διατρέχουν βίσονες και αγέλες άλογα του Τέξας ή του Αρκάνσας. Σε αντίθεση

με τις περισσότερες φιλενάδες της αυτή προτιμά να ακο­

110

λουθεί όχι εκείνους που της προσφέρουν τα περισσότε­ ρα χρήματα, αλλά τους ασίκηδες που ξέρουν να καβαλλάν τ ' αλόγατα και τα ωραία κορίτσια (Γρ. 86-7). Οι πόλεις και οι χώρες της Νότιας Αμερικής δεν κατοικούνται μόνο από ερωτικούς πληθυσμούς αλλά περιγράφονται και οι ίδιες ως ποθητές γυναίκες: Ω χώρες του ήλιου και τω ν χυμών της γης Χώρες βαθύκολπες μ ε όρθιους μαστούς Μ ε φύλλα στο φύλον σας από peyote Και ακό­ μη παραπέρα Ω Σάντα Φε ντε Μογκοτά Λίμα Μοντεβιδέο Μπραζίλ -όχι Μπραζίλια μα, Μ πραζίλ-Χώρες πυκνόφυτες σαν δόντια αλιγατόρων Ω χώρες αμαζονικές Μ ε καβαλλάρηδες και αμαζόνες Σε επελάσεις βραδινές σε πό­ ρπες και λειβάδια (Σήμ. 125). Κάποτε η ερωτική τόλμη

των αμαζόνων συνδυάζεται με τους ενδόμυχους πόθους των «παρθενικών» χωρών του Αμαζόνιου: Τα υψηλά πα­ ράθυρα της Κολομβίας Μακρυά από τον Αμαζόνιο κλαίνε τις αμαζόνες Που χάσαν τα καπίστρια τω ν α λόγω ν Και τώ ρα τρέχουν σχεδόν γυμνές σαν σύννεφα Πατώ ντας στη χλόη της ελευθερίας των Παντοτινά καράβια του ιδικού των ταξιδιού Πριν ξεκουμπώσουνε τα φορέματα Πριν βγάλουν έξω τους μαστούς τω ν Πριν πέσουνε να κοιμη­ θούν στην αγκαλιά των εξαδέλφων των Μ ε την ηχώ της Santa Fe στην μνήμη τω ν Και την ροήν του Rio Bogota στο κορμί των Κάνοντας ανάμεσα στα στήθη των Μια νέα κατανομή νυκτερινών ερώτων Παρά τα σφυρίγματα των ερπετών Του Αμαζόνιου ποταμού που τις ελάτρεψε Παρά τον βόμβο των φοβερών εντόμων Του Αμαζόνιου ποτα­ μού που τις εχάιψε Μ έσ' στις πυκνόφυτες φυτείες φυτών ευόσμω ν Του Αμαζόνιου ποταμού που τις σημάδεψ ε Εκπέμπων την ευχή παρθένου χώρας Ως δώρον της ανοίξεω ς ως μέγα μεσημέρι Ενώ καταντικρύ των τώρα στέ­ κουν Γίγαντες νοήμονες γλυκείς και πράοι Που τις κοιτά­ ζουν έκθαμβοι και σφύζοντες («Των ενορμήσεων οι χώ­ ρες», Σήμ. 23).

Αντίστοιχες περιγραφές διαθέτουμε και για τον ελληνικό χώρο. Κύριο συνεκτικό στοιχείο τόσο των εξωτικών όσο και των ελληνικών πόλεων παραμένει ο ερωτισμός των γυναικών. Ταυτόχρονα οι ποικίλες γεωγραφικές διακυ­ μάνσεις δηλώνουν την επιθυμία του ποιητή να απλωθεί σε οικουμενικές εκτάσεις, σε μια συνένωση των τόπων με σύνδεσμο την κοσμολογική ουσία του έρωτα21. Από την ελληνική ενδοχώρα χαρακτηριστική περίπτωση προ­ σωποποίησης αποτελεί η Άνδρος. Η γενέτειρα του ποιη­ τή Ανδρέα Σπερχή, πρωταγωνιστή στο Μεγάλο Ανατολι­ κό, αναδύεται από τη μνήμη του ως νήσος-γόησσα και καλλίμαστη γυναίκα. Τα κυπαρίσσια της λογχίζουν τον ουρανόν μ ε περιπάθειαν, μ ε ηδυπάθειαν, ως ένθεοι νεάνιδες ή κορυφαίοι αμαζόνες, ενώ το ίδιο το νησί αποκαλείται με ποικίλα γυναικεία ονόματα: Άρτεμις, Υδρούσα, Ανεζιώ, Χρουσινιώ, Αλκμήνη, Μαριώγγα. Στο θηλυκό αυ-

τό νηοί ο Σπερχής γευόταν κάθε πρωί την γαλακτούχον σάρκα m u μυστηρίου-σύκου, ή τους καρπούς που δρέπονται σταις Στραπουργιαίς και εις εκείνους τους π έριξ τω ν επα ύλεω ν βαθείς και θεσπεοίους κήπους (Μ Α 7.

95-6, 8.145). Από τα προηγούμενα χωρία καθίσταται προφανής όχι μόνο η προσωποποίηση αλλά και η ερωτι­ κή, σωματική, θα λέγαμε, σχέση του ποιητή με την «εδεμική» (Ρωσσία 14) Άνδρο. Για τους ήρωεςτου Εμπειρικού

έμψυχης πόλης αποτελούν το θέμα του «ιμερικού ιστο­ ρήματος» του αφηγητή. Η Αθήνα «άρχει» στη χώρα ως άνασσα τηλαυγής έχοντας διαδεχτεί την αρχαία πόλη που ακτινοβολούσε, υφωμένη εις το λεκανοηέδιον, μ ετα ξύ τω ν ιδίων αρμονικών λ ό ­ φων, αναπτύσοουσα τους ρυθμούς της. Εκ τω ν ρυθμών αυτών, αν όχι άηαντες, σχεδόν όλοι θαυμάζονται και από την παρούσαν εποχήν, όπως εθαυμάσθησαν και απ' όλας τας ενδιαμέσους, αίτινες, ε ν τη αδιαπτώτω συνοχή των, καθιατούν την αλληλουχίαν τω ν αιώνων μιαν άλυαον που, αν όλοι οι κρίκοι της δεν είναι χρυαοί, και, αν ακόμη υ­ πάρχουν σηοραδικώς μεταξύ αυτών και με ­ ρικοί χάλκινοι, ή και εκ λευκοσιδήρου, οι κα­ τά πολύ περισσότεροι έχουν, αναμφιαβήτω ς, το βάρος και τη ν απ αστράπ τουοαν στιλπ νότητα το υ π ολυ τιμ οτέρου και του πλέον εκθαμβωτικού χρυαού.

Εδώ, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε άλλα κείμενα του Εμπειρικού, δεν υφίσταται ρήξη ανάμεσα στην παλαιό και τη νέα πόλη. Όπως στο παρελθόν έτσι και στο παρόν η πόλη έχει ένα δικό της ρυθμό ανάπτυξης που εναρμονίζεται με τη ζωή του ανθρώ­ που. Η «ζώσα» σημερινή πόλη είναι εξίσου γοητευτική με την αρχαία. Η αίγλη και η γοητεία της απορρέει από το ζωηρό φως (πβ. ό.π. 663), τη στιλβηδόνα των πάλλευΛένινγκραντ, 28.12.1962. Φωτογραφία Α. [μπαρίκου κων, ως επί το πλείστον, κτισμάτων, πλού­ σιων και φτωχών, την ασυνήθιστη ρυμοτο­ μία της και την πρωτότυπη συγκρότησή της, έστω και αν οι πατρίδες δεν είναι ηθικές έννοιες και σχήματα νοητικά, δεν εγκρίνεται πάντοτε, από πολλούς ντόπιους και ξέ­ αλλά οργανικοί οντότητες και ερωτικές πραγματικότητες (Μ.Α. 6.211, πβ. 8.145)“ . 0 έρωτας προς την πάτρια γη νους, η έλλειψη πολεοδομικής πληρότητας και ευρυθή την «αγαπημένη» πόλη, όπως και ο έρωτας προς τη γυ­ μίας. Η γοητεία της πόλεως οφείλεται επίσης και στην «ψυχή» της, στην αριστοκρατική ευγένεια και στο κάλλος ναίκα, αποτελεί συχνά κίνητρο για αγωνιστική δράση. Οι του λαού της, από τον οποίο δε λείπουν βεβαίως τα ψε­ «μεγάλοι», οι ολοκληρωμένοι εραστές είναι και αναμορ­ φωτές τόοο του τόπου τους όσο και του κόσμου γενικό­ γάδια. Η γοητεία που «ακτινοβολούσα αναδίδεται» από τερα (Γρ. 158,194,199, Μ Α 2. 305-13, Πβ. 8.149-50). την πόλη αποτελεί τελικά μια σύνθεση αρετών, προτε­ ρημάτων αλλά και ελαττωμάτων. Εξάλλου ο έρωτας και η ανδραγαθία οδηγούν οτην ίδια οριακή ηδονή (6.202-3, πβ. 6.200-1,212-3)23. Η πόλη δεν αποτελεί ψυχρό άθροισμα οικοδομών, οδών ή τεχνικών επιτευγμάτων ούτε το έμψυχο μέρος της είναι Ως πόλη με γοητεία ερωτική, «ζωντανό θεσπέσιο σώμα» ένας συμβατικός πληθυσμός, αλλά έχει τη μορφή και την και ίνδαλμα ενός ωραίου, ηδονικού βίου περιγράφεται και οντότητα ενός πολυσύνθετου ζωντανού κόσμου που η Αθήνα στο κείμενο «Άρμαλα ή Εισαγωγή σε μια πόλη» που αποτελεί τμήμα ενός ημιτελούς μυθιστορήματος με γεννάται, εξελίσσεται και αναπτύσσεται. Τα σώματα, τα συναισθήματα και οι πράξεις των κατοίκων, η αλληλου­ τίτλο Η Πόλις*. Στο μυθιστόρημα αυτό, σύμφωνα με τη χία και η συνύφανση των γεγονότων, τα βιώματα γενικό­ γνωστή συνέντευξη του ποιητή στην Α. Σκαρπαλέζου το τερα της «τηλαυγούς» πόλης μοιάζουν με τη διάρθρωση 1967, πρωταγωνιστικό ρόλο παίζει η ίδια η πόλη25. Τούτο των εδρών ενός διαμαντιού, οι οποίες αποτελούν τη μο­ προκύπτει και από το δημοσιευμένο στο Χάρτη (ό.π. ο. νολιθική αλλά και πολύπλευρη συγκρότησή του. Όπως 531-544) τμήμα του μυθιστορήματος όπου ο βίος, τα κάποιος που εξετάζει ένα διαμάντι δεν μπορεί να κατα­ θέλγητρα, η φανερή αλλά και αφανής συγκρότηση της

111

νοήσει και να απολαύσει τη μονολιθική ακεραιότητά του παρά μόνο αν δει από κοντά τον πολύεδρο κρύσταλλο και αν εννοήσει, «νιώσει», την πολυσχιδή συνάθροιση και συσχέτιση των εδρών του, έτσι και αυτός που επιθυμεί να «αισθανθεί» και να απολαύσει μια πόλη πρέπει όχι μό­ νο να παρατηρήσει «εκ του σύνεγγυς» μερικές τουλάχι­ στον από τις ιδιομορφίες της, αλλά και να «συγκινηθεί» α­ πό τα στοιχεία εκείνα που συνθέτουν την καθολική, ενι­ αία ύπαρξη και γοητεία της. Η συμμετοχή στα βιώματα και στην καθημερινή ζωή της Αθήνας καθώς και το διεισδυτικό βλέμμα ενός ευαίσθη­ του παρατηρητή-flaneur αποτελούν απαραίτητες προϋ­ ποθέσεις για την κατανόηση της πολυσύνθετης μορφής της πόλης. Σύμφωνα με τον ευαίσθητο αυτό παρατηρη­ τή, η ιδιόρρυθμη επέκταση και ανάπτυξη της πόλης συ­ στήνει την ιδιότυπη αρμονία της. Αυτή η αρμονία δεν εί­ ναι αποτέλεσμα κάποιας εξωτερικής επιβολής. Δεν υπο­ τάσσεται και δεν υπακούει σε καμία ξένη προς τους «βα­ θύτερους ρυθμούς» της πόλης νομοτέλεια ή επιταγή. Όπως σε ένα καλλιτεχνικό έργο, έναν πίνακα ζωγραφικής (πβ. την περιγραφή της πόλης στις σ. 533-4), μία σύνθε­ ση συμφωνική ή εις μέγα έρνον αντιακαδημαϊκώς ποιητι­ κόν, βλέπομεν να ολοκληρούται και εις την πόλιν τούτην, ακόμη και εις τας πλέον χαώδεις στιγμάς της ζωής της, η ιδική της αρμονία. Εναπόκειται εις ημάς, ή εις τους ευαισθήτους ε ξ ημών, να την κατανοήσωμεν και να την απολαύοωμεν*.

Όπως προκύπτει από το παραπάνω παράθεμα, η Αθήνα είναι μια πόλη όπου η ζωή συνυπάρχει με την τέχνη, μια πόλη ζωντανή, πραγματική και ταυτόχρονα μια πόλη της λογοτεχνίας27 ή μιας ερωτικής «υποκειμενικής ενδοχώρας» («Αμούρ-Αμούρ», Γρ. 26,28) που αντιστοιχεί σε ένα αντισυμβατικό καλλιτεχνικό έργο. Η τεράστια πόλη σφύ­ ζει ως μέγας έμψ υχος οργανισμός όπως αντίστοιχα «σφύζουν» τα σφριγηλά κορμιά των γυναικών, γηγενών και αλλοδαπών, οι οποίες (νταντάδες κυρίως) διατηρούν (σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει με τον ετερογενή πληθυ­ σμό των σύγχρονων μητροπόλεων) αναλλοίωτη την ε ­ θνική και πνευματική τους ιδιοσυγκρασία καθώς και τη γλωσσική τους ιδιαιτερότητα (η Γαλλίς... λαλεί... σκορηίζουσα... ριπάς τινας μελω δικός από την γλώσσαν του Ρονοάρ, του Baudelaire και του Ρακίνα). Από το κέντρο, την καρδιά της μεγαλούπολης, το ζωογόνο αίμα μεταφέρεται με ίση δύναμη, μέσα από τις αρτηρίες, προς όλες τις συνοικίες, πλούσιες και φτωχές. Η Αθήνα, ωστόσο, δεν είναι μόνο η απτή πόλη του λεκανοπεδίου αλλά και ένα μεγάλο «ονειρικό άστυ» που υψώνεται ως «πόλις με­ γιστάνων». Ανήκει στην κατηγορία των πόλεων-«τηλαυγών αστέρων» που έχουν μια ιδιαίτερη σημασία πέραν της αμέσως ορατής και το σχήμα της επιθυμίας του ή-

112

ρωα-αφηγητή. Οι πόλεις αυτές διαφέρουν από τις απλώς ωραίες ε ν τη έννοια της καλής ρυμοτομίας, του πλούτου των καταστημάτων και του πλήθους των εκσυγχρονισμέ­ νων εγκαταστάσεων. Αι πόλεις αυτοί εκτείνονται και υπερυψούνται, και ως οραταί και απταί οντότητες βεβαίως, αλλά, ε ν τω άμα, αποτελούν υπερηραγματικά ινδάλμα­ τα, χτίσματα μυθικά, πύργους ποιήσεως ακαταλύτου και οράματα υπερβατικά. Τι είναι κοντά σε αυτές, οι άλλες; Το πολύ, ό,τι είναι ένα φόρεμα, έστω και καλόν, έστω και βαρύτιμον, συγκρινόμενον με ένα ζωντανόν σώμα θεσπέσιον και ωραίον πέραν του νοητού.

Όπως η καβαφική Αλεξάνδρεια είναι μια μυθική και αισθη­ σιακή πόλη «των απολαύσεων» διαμορφωμένη από τη φαντασία, τις αναμνήσεις, τα «ινδάλματα της ηδονής» του ποιητή, μισή πραγματική και μισή φανταστική, έτσι και η ηδονική Αθήνα είναι μια ζωντανή οντότητα, μια πραγματική πόλη μεταπλασμένη όμως σε προσωπική ποιητική εικόνα, σε ένα, θα λέγαμε, «αισθηματοποιημένο» τοπίο, μέσα από το όραμα ενός ευαίσθητου παρατη­ ρητή. Η πραγματική πόλη, όπως και στον Καβάφη, είναι σημαντική επειδή έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει ζω­ τική πηγή έμπνευσης και να υποδεχθεί «του ερωτισμού... τα οράματα». Επιπλέον η ποικίλη σύνθεση του πληθυσμού της Αθήνας δηλώνει πως αυτή η πόλη, όπως αντίστοιχα και η Αλε­ ξάνδρεια, αποβαίνει οικουμενική. Άνθρωποι με διαφορε­ τική εθνικότητα και νοοτροπία συμβιώνουν αρμονικά με­ τέχοντας σε έναν ορισμένο τρόπο ζωής, όπου προέχει η λατρεία του σωματικού κάλλους, η προσήλωση στην τέ­ χνη και η ευφάνταστη δημιουργία28. Σε αυτή την εξιδανικευμένη πόλη, όπου τέρπονται σε παραδεισένιους κή­ πους οι μεγάλοι και τα αγγελικά παιδιά, «το γλυκύ έαρ» της ζωής, βρίσκει καταφύγιο και ο ίδιος ο αφηγητής τη δύσκολη άνοιξη του 196729. Οι προσωποποιημένες επομένως πόλεις του Εμπειρικού αποτελούν εικόνα ενός κόσμου απελευθερωμένου και ε ­ ρωτικού όπου οι άνθρωποι απολαμβάνουν τις χαρές της ζωής. 0 σωματοποιημένος ανάγλυφος χάρτης των πόλε­ ων, ελληνικός και παγκόσμιος, μοιάζει, σύμφωνα με το χαρακτηρισμό της Ενδοχώρας, «αμέριμνος» («Πουλιά του Προύθου», 7). Όμως, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, η θετική στάση του Εμπειρικού απέναντι στη ζωή δε σημαίνει ότι ο ποιητής δεν έχει συνείδηση των δυσκολιών και των εμποδίων που παρουσιάζονται συχνά στην καθημερινή πραγματικό­ τητα. Η ύπαρξη, ωστόσο, των εμποδίων και οι ανικανο­ ποίητοι πόθοι «γεννούν, τρέφουν και διατηρούν» τη νο­ σταλγία του μέλλοντος (Οκτ. 83 εξ.) και κατ' επέκταση τον αγώνα για έναν καλύτερο κόσμο. Η υπερήφανη αυτή στάση απέναντι στις αντιξοότητες ισχύει και στην περί-

παρξιακή, κατίσχυση δηλαδή των ενορμήσεων της ζω­ ής), που προβάλλεται ήδη στη ρουμανική πολίχνη της Υψικαμίνου, μοιάζει να διακυβεύεται καθώς το κείμενο «Πολλές φορές την νύκτα» τελειώνει με την εικόνα της λαιμητόμου. Στο ίδιο κείμενο η νίκη, που συνεπάγεται την εδραίωση της πόλης στην Ενδοχώρα, αντιστρέφεται σε ήττα και η πόλη κυριεύεται από βάρβαρους κατακτητές που εισβάλλουν καταρρίπτοντας τα τείχη. Όμως η κατά­ χτηση αυτή δε συνδέεται, όπως στα «Κείμενα» των Γρα­ πτών, με το θρίαμβο μιας νέας κοινωνικής ποιητικής πάνω στα ερείπια της πόλης. Στο «Πολλές φορές την νύκτα» (1963), όπου πρωταγωνιστικό ρόλο παίζει πάλι η Αθήνα, η πένθιμη και φοβερή ιαχή «Εάλω η Πόλις» αντικαθιστά «της Υπερμάχου Στρατηγού τα νικητήρια». Από τα γκρεμισμένα ντουβάρια της Πόλης εισβάλλει, μαζί με τους βάρβα­ ρους κατακτητές, ο Χάρος ως στυγνός δρεπανηφόρος καβαλάρης, ενώ στη στερνή έ­ παλξη ο Χριστός, έχοντας εκ νέου μπήξει ο ίδιος τον σταυρό του, θρηνεί, μαρτυρικά στητός, κάτω από βαριά νέφωση. Το κείμενο, ωστόσο, αυτό, αν και εχει στενή σχέση με τη «Νύχτα» του Καρυωτάκη30, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως αμιγώς απαι­ σιόδοξο ή αισιόδοξο καθώς οι δορυάήωτες στιγμές της θλίψεως συνυπάρχουν με τις αφρόεσσες στιγμές ευδαιμονίας και η αλωμένη πόλη με τις ηδονικές πόλεις, των ο­ ποίων οι ψυχές σαν εκτοπλάσματα, πάνω

και καλλιτεχνικών) που αντιπροσώπευε γι' αυτόν η Αλε­ ξάνδρεια. Στην υπερήφανη αντιμετώπιση της ήττας και της απώλειας όλων εκείνων των πραγμάτων που καθόρι­ ζαν τη ζωή στην αλεξανδρινή πόλη, ο Εμπειρικός προ­ βάλλει μια διαφορετική αλλά εξίσου σθεναρή αντιμετώ­ πιση της αντίξοης κατάστασης, της Αλεξάνδρειας που φεύγει: εμμονή στον αγώνα ακόμη και μέσα στις πιο αντί­ ξοες συνθήκες, στις πιο πικρές... τω ν καιρών αρμύρες. Εξισορρόπηση της φυγής με την άφιξη και της ήττας με την προσδοκία μιας νίκης. Στο θεϊκό θίασο που εγκαταλεί­ πει με μουσικές εξαίσιες το νικημένο στρατηγό αντιπαρατίθεται η άφιξη άσπρων αρχαγγέλων με απλωμένα πα­ νιά, σάλπιγγες και απίστευτες ιαχές. Οι «θαλάσσιοι» αυτοί ταξιάρχες, που έρχονται σαν τ ο «Χριστός νικά·, κομίζουν την ηδονή και την αγαλλίαση. Η αμφιθυμία του ποιητή σχετικά με το θέμα της πόλης εί­ ναι προφανέστερη στην Οκτάνα όπου ο θάνατος αποτε­ λεί κυρίαρχη ιδέα, συμπληρωματική του αναστημένου Χριστού. Εδώ το όραμα της ευδαιμονίας και της αναγέν­ νησης ή της «ανάστασης» (με έννοια πολιτική αλλά και υ­

απ' τα δώ ματα και πάνω απ' τους δρόμους φ ωσφορί­ ζουν. Η εικόνα επίσης της ήττας, της σταύρωσης και του

Φωτογραφία Μ. Χατζηλαζάρου

πτώση που η ιδανική πόλη «φεύγει». Η απώλεια της πό­ λης απασχολεί όχι μόνο τον Καβάφη αλλά και τον Εμπει­ ρικό, όπως φαίνεται από το ποίημα «Οι Αρχάγγελοι» (Σήμ. 126), το οποίο συνδιαλέγεται με το καβαφικό ποίημα «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον». Στο καβαφικό ποίημα κεντρικό θέμα αποτελεί η αξιοπρε­ πής και θαρραλέα στάση (χωρίς θρήνους, αυταπάτες και μάταιες ελπίδες) με την οποία θα πρέπει να αντιμετωπί­ σει ο Αντώνιος την απώλεια των απολαύσεων (ερωτικών

μαρτυρίου αντιδιαστέλλεται από τις επόμενες εικόνες (σαν άρσις μιας νεφέλης, σαν αλλαγή του θυμικού σε μια περίπ τωσι κυκλοθυμίας ) της ανάστασης του Χριστού, των «άγιων γαμόσταυρων» καθώς και την ανακήρυξη του έρωτα οε «εν τούτω νίκα της ζωής» ή τη διακήρυξη της πίστεως σε έναν Έρωτα-Χριστό, νικητή του θανάτου και λυτρωτή51, αφού μόνον ο έρω τας τον θάνατο νικά (Σήμ. 99)52. Εξάλλου αθάνατοι και νικητές θεωρούνται όσοι πε­ θαίνουν την κορυφαία στιγμή της ολοκλήρωσης του πά­ θους, ερωτικού ή αγωνιστικού (Μ.Α. 6. 202-3, πβ. Γρ. 194). Η ισορροπία ανάμεσα στην ηδονή και το πένθος, στη ζωή και το θάνατο, στην αισιοδοξία και την απαισιοδοξία απο­ τελεί ένα άλλο σταθερό χαρακτηριστικό του έργου του Εμπειρικού, γεγονός που αποδεικνύεται και από τη σχέση του με την αρνητική όψη που έχει η πόλη στο έργο του Καρυωτάκη, αλλά και του Καβάφη. Έτσι στο κείμενο «Όταν οι ευκάλυπτοι θροϊζουν στις αλλέες» (1964) ως

113

αρνητικό είδωλο απέναντι στις ζωντανές φωτεινές ευ­ φρόσυνες και εδεμικές πόλεις υψώνεται η καταθλιπτικιί καβαφική Πάλι των «μαύρων ερειπίων»55 που συνδυάζε­ ται με τη σκοτεινή, μελαγχολική και καταρρέουσα Πρέβε­ ζα του Καρυωτάκη, ενός ποιητή που δεν μπόρεσε ποτέ να «συμφιλιωθεί με τους κήπους» (βλ. το πεζό «Φυγή»). 0 αφηγητής μας προειδοποιεί ότι η ανοργασμική, άρρωστη και πεισιθάνατη Πρέβεζα, όπου ο μόνος «αναμενόμενος» (πβ. αντίθετα τον «αναμενόμενο από την Ανατολή, από το Ισπαχάν» στα Γρ. 135-8) είναι ο κύριος Νομάρχης πάνω στο λαντώ του, όπου και αν βρίοκεαθε, πάντα κοντά αας θάναι. Και πάντα θα αας φοβερίζη (Οκτ. 65). Γ. Οκτάνα και Αποκάλυψη. Όπως ήδη αναφέραμε στην Οκχάνα, η αρνητική όψη της πόλης συνυπάρχει με τη θε­ τική. Στη συλλογή αυτή και συγκεκριμένα στο κείμενο «Όχι Μπραζίλια μα Οκτάνα» (1965) ουσιαστικά κωδικοποιείται το όραμα του Εμπειρικού για μια εδεμική, αγγελική και αναμάρτητη Άνω πόλη που θα είναι πρωτεύουσα του Νέου Κόσμου. Η Οκτάνα θα είναι ένας επίγειος παράδει­ σος όπως αυτός που ευαγγελίζονται οι ποικίλοι «ισαπόστολοι» ποιητές και οι «άγιοι της μη συμμορφώσεως» (Οκτ. 24-5, 36-8, πβ. 81-2). Στην πόλη αυτή δε θα υπάρ­ χουν αιματοχυσίες, «βαριά αμαρτήματα» (πβ. Οκτ. 44) και εκμετάλλευση του ανθρώπου από τον άνθρωπο. Αντίθε­ τα θα υπάρχει κατανόηση της αγωνίας των «αλγούντων» και θα κυριαρχεί παντού και πάντα η καλοσύνη, η δικαιο­ σύνη, η αγάπη, η πολιτική και ερωτική αθωότητα, η «θεο­ τική» ένωση του «εγώ» με το «εσύ» μέσα από μια «εκτό­ ξευση ιμερική» και υπέρτατη μέθεξη που ίσως αυτή να α­ ποτελεί τη θεία Χάρη. Συνεκτικός δεσμός των «αδελφωμένων» λαών, οι οποίοι θα διατηρούν ανέπαφες τις πνευματικές και εθνικές τους ιδιομορφίες, θα είναι ένας ορισμένος τρόπος ζωής που θα διαμορφώνεται με βάση τις 23 φράσεις-επεξηγήσεις για το τι σημαίνει «Οκτάνα». 0 ρυθμός της ζωής δε θα εί­ ναι αποτέλεσμα κάποιας αυτάρεσκης πολιτικής ή καλλι­ τεχνικής επιβολής και ιδεολογίας. Η Νέα Πόλη δε θα κτι­ στεί από οιηματίες αρχιτέκτονες και πολεοδόμους, αλλά θα οικοδομηθεί ή μάλλον θα «δημιουργηθεί στην καρδιά του μέλλοντος και των ανθρώπων» ύστερα από πολλά οδυνηρά, βλακώδη και ανιαρά χρόνια. Οποιαδήποτε δη­ λαδή εξωτερική μεταβολή θα απστελέσει πρώτα αντικεί­ μενο στοχασμού και καρπό εσωτερικής αλλαγής. Η πόλη θα είναι όχι πολιτικής μα ψυχικής ενότητος Παγκόσμιος Πολιτεία.

Η Οκτάνα, μια οικουμενική πόλη (πιθανώς ομοσπονδία) που έχει αποβάλει τα ατομικά της χαρακτηριστικά (η νέα πόλη δε θα ονομαστεί Μπραζίλια, Σιών, Μόσχα, Νέα Υόρκη), αποτελεί μάλλον ένα συνταγματικό χάρτη, μια νέα

114

διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου, παρά μια πόλη που μπορεί να προσδιοριστεί πάνω στο γεωγραφι­ κό χάρτη. Παρ' όλα αυτά η απάντηση στο ερώτημα «τι θα πει Οκτάνα» θα βρεθεί μπροστά μας, αν «ανοίξουμε διά­ πλατα τις ψυχές», όχι μονάχα νοητή, μα και απτή - σώμα περικαλλές και έμψυχον και σφύζον. Η Οκτάνα, μολονότι δεν είναι εξιδανικευμένη μορφή μιας υπαρκτής πόλης (ό­ πως η Αθήνα), δεν παύει να θεωρείται οντότητα σωματι­ κή και γενικότερα ενότητα υλική και πνευματική, αφού, ό­ πως θα δούμε, αποτελεί όραμα μιας γήινης και ταυτό­ χρονα ουράνιας πολιτείας. Η δημιουργία της Νέας Πόλης που ευαγγελίζεται ο ποιη­ τής συναρτάται με την εγκατάλειψη της παλαιός, η ο­ ποία, αν διατηρηθεί κενή ως το μέλλον, θα αποτελεί δείγμα μιας ελεεινής και αποφράδας εποχής, ένα παρά­ δειγμα προς αποφυγήν. Ενδεχομένως, προτού κτιστεί η Νέα Πόλη στα υψίπεδα της Οικουμένης, να υπάρξει και μια «άλωση οριστική» ή η «τρομακτική μάχη» του επερχομένου Αρμαγεδδώνος. Η αναγέννηση, η Νέα Πόλη, θα προέλθει, όπως συμβαίνει ήδη στην Υψικάμινο, ύστερα α­ πό την καταστροφή της παλαιός. Η θρησκευτική γλώσσα που διαπιστώσαμε στην Υψικάμινο («Τα πούπουλα της ευδαιμονίας») γίνεται ευκρινέστερη στο νεότερο κείμενο και μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε ακριβέστερα τις κα­ ταβολές του οράματος της σωματοποιημένης «άνω» πό­ λης που αναδύεται ύστερα από τον πόλεμο και τη συντέ­ λεια του παλαιού κόσμου. 0 ποιητής ουσιαστικά μεταπλάσσει στην «Οκτάνα» το ό­ ραμα της «καινής» Ιερουσαλήμ του ευαγγελιστή Ιωάννη στην Αποκάλυψη. 0 άγγελος δείχνει στον Ιωάννη από ένα ψηλό βουνό την αγία τετράγωνη πόλη που κατεβαίνει α­ πό τον ουρανό ως νύμφη στολισμένη για τον άντρα της, τον ισχυρό και ένδοξο Βασιλέα- Αρνίον. Η νέα Ιερουσα­ λήμ, όπου δε θα υπάρχει πόνος και πένθος και όπου οι άνθρωποι θα απολαμβάνουν τους καρπούς των δέντρων της «ζωής», θα προβάλει ύστερα από μια περίοδο φυσι­ κών καταστροφών και πολέμων (ο Αρμαγεδδών είναι το πεδίο των μαχών) που κορυφώνονται με τη νίκη των ου­ ράνιων στρατευμάτων του Αρνιού επί των επίγειων βασι­ λέων54 και την πυρπόληση της αμαρτωλής Βαβυλώνας55. Σύμφωνη με τη θρησκευτική και μαχητική ιδεολογία του κειμένου είναι και η καταληκτήρια διακήρυξή του. Όσοι πιστοί και «ζεστοί» (η ίδια λέξη υπάρχει και στην Αποκά­ λυψη) επιθυμούν να αλλάξουν τη σημερινή άδικη και ε­ λεεινή πραγματικότητα, καλούνται να ανακράξουν μαζί με τον ποιητή-προφήτη, ως προσευχή και πολεμικό παιά­ να, το όνομα της νέας άνω πόλης, τη λατρευτική και αμεταχείριστη λέξη «Οκτάνα» (παρόμοιες ουράνιες φωνές και ωδές προαγγέλουν την επερχόμενη κρίση και την πτώση της Βαβυλώνας στην Αποκάλυψη)16.

Ένα ανάλογο θέμα σχετικό με την αγωνιστική ιδεολογία των μορμόνων αναπτύσσεται στο Μ εγάλο Ανατολικό. 0 απόστολος της Εκκλησίας των Μορμόνων X. Ουάιτ ορα­ ματίζεται την πόλη του, τη Νέα Ιερουσαλήμ της Γιούτα ως ουράνια πολιτεία με ένοπλους αγγέλους και πλήθος Αγίων των Τελευταίων Ημερών και πιστών οπαδών των δύο πρώτων αρχηγών της νέας θρησκείας. Ακολουθεί μια ερωτική σκηνή ανάμεσα στον Ουάιτ και σε νεαρή επιβάτιδα από την τρίτη θέση, την Έθελ. Κατά το ερωτικό αυτό επεισόδιο η ιμερική ώση προβάλλεται ως κινητή­

ριος δύναμη ενός πολιτικού οράματος. Η βιβλική Ιερου­ σαλήμ, η «κόρη της Σιών», η οποία καλείται να εγερθεί α­ πό τη σκόνη της και να ολοκληρώσει τους «δεσμούς» της με τον αιώνιο πατέρα, συγχέεται, μέσα στην ηδονική έ­ ξαρση του μορμόνου, με την αγγελική Έθελ. Οι ερωτικές επικλήσεις του αγαθού μορμόνου προς την πόλη-γυναίκα τον καθιστούν στα μάτια του Σπερχή προφήτη μιας νέ­ ας εποχής, ενός καινούριου κόσμου, και τα λόγια του η­ χούν στην ψυχή του Έλληνα ποιητή ως σάλπισμα μιας «παλιγγενεσίας»” . Σχετικό εξάλλου με το όραμα του Ουάπ: φαίνεται και το προηγούμενο όραμα του I. Βερν. 0 ευφάνταστος αυτός επιβάτης του υπερωκεάνιου οραμα­ τίζεται την ίδια νύχτα το «Μ. Ανατολικό» ως ουράνιο σκά­ φος με τον Ροβύρο τον κατακτητή-Πάνα στο πηδάλιο, περιστοιχιζόμενο από λεγεώνες εφήβων και νεανίδων που ψάλλουν υπερκόσμιους ύμνους από τον Μεσαία τ ου Χέντελ (2.297-9, πβ. 7.21-2). Δ. Μ έγας Ανατολικός - η πλωτή πόλη. Στην κατηγορία των μυθικών πόλεων του Εμπειρίκου ανήκει και ο «Μ. Ανατολικός» ως «πλωτή» οικουμενική πολιτεία (1.61,2. 301,4.62,7.218 , πβ. 8 . 58)Μ, όπως άλλωστε και η συγ­ γενική Αργώ (πβ. και τα υπερωκεάνια της Ενδοχώρας 69,

102). Για το ηδονικό όμως αυτό υπερωκεάνιο, που είναι ένα ρωμαλέο αρσενικό και όχι θηλυκό καράβι59, ένας μυ­ θικός θαλασσοπόρος γίγαντας, γενναίος μαχητής και κα­ ταχτητής που ανήκει, όπως και διάφοροι άλλοι ήρωες του μυθιστορήματος, στην κατηγορία των θεϊκών και επι­ κών προσώπων του ποιητή®, απαιτείται ειδική μελέτη η οποία αναγκαστικά δεν μπορεί να συμπεριληφθεί στα ό­ ρια του παρόντος άρθρου. Εδώ περιοριζόμαστε σε ορι­ σμένες συνοπτικές παρατηρήσεις. Η ιδέα μιας Παγκόσμιας εδεμικής Πολιτείας αδελφωμέ­ νων λαών που προβάλλεται στην Οκτάνα ανα­ πτύσσεται στο Μ εγάλο Ανατολικό". 0 Ιούλιος Βερν, συγγραφέας και συλλέκτης γραμματο­ σήμων (όπως και ο ίδιος ο Εμπειρικός) όλων των χωρών του κόσμου (5.190), φαντάζεται ότι ως κυβερνήτης του ατμομυοδρόμωνος Cape Hatteras φθάνει μαζί με πολλούς γνω­ στούς ήρωές του στις Ηνωμένες Πολιτείες ό­ που τυγχάνουν θερμής υποδοχής από τον πρόεδρο Grant. Ακολούθως ο ευφάνταστος ε­ πιβάτης οραματίζεται την ενηλικίωοη της νέας ηπείρου και την εποχή του Νέου Κόσμου. Οραματίζεται δηλαδή ότι στο απώτερο μέλ­ λον (στους σκοτεινούς αιώνες συγκαταλέγε­ ται όχι μόνο ο 19ος αλλά και ο 20ός, 5.162) θα συσταθεί μια ερωτική και ειρηνική Παγκό­ σμια Συμπολιτεία των Ηνωμένων Πολιτειών της Υφηλίου" όπου η Υδρόγειος θα διαιρείται σε ζώνες Παραδείσου και Προόδου (5.161 εξ., 182 εξ., πβ. 4 .63)15. Ανώτατος λειτουργός θα είναι ο εκλεγόμενος ανά τετρα­ ετία πρόεδρος που θα αντλεί τη δύναμή του τόσο από το λαό όσο και από το παγκόσμιο κογκρέσο. Εκτός από τον πρόεδρο, σπουδαία θέση στη γενική ιεραρχία της Παγκό­ σμιας Συμπολιτείας κατέχουν οι «ένθεοι», άνθρωποι δη­ λαδή που, όπως ο Μ. Αλέξανδρος και ο Σ. Φ(ρόιντ) (5. 163), επετέλεσαν εξαιρετικές πράξεις στον κόσμο. Η πα­ ρουσία του Αλεξάνδρου προφανώς σχετίζεται με τον πο­ λιτικό ρόλο του καταχτητή αυτού που επεδίωξε την ένω­ ση δύο κόσμων και μια «παγκόσμια ευτυχία» χρησιμοποι­ ώντας, εκτός των άλλων, και τη συμφιλιωτική δύναμη του έρωτα (ελληνοασιανικές γαμήλιες τελετές)". 0 Βερν οραματίζεται ως πρόεδρο του Παγκόσμιου Κρά­ τους μια «προφητική» ποιητική μορφή του 19ου αιώνα. Τον Αμερικανό W. Whitman (Μ Α 5.164-5), ο οποίος όχι μόνο ύμνησε τον έρωτα, τη φύση, την τεχνολογική πρό­ οδο, αλλά πίστευε, επίσης, ότι η λογοτεχνία και οι τέχνες γενικότερα θα μπορούσαν να παίξουν αποφασιστικό ρό­ λο στην πραγμάτωση μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Οι «μαθητές» του άλλωστε εγκαθιδρύουν και διαδίδουν τη θρησκεία του Πάνα που είναι η επίσημη θρησκεία της Πα­

115

γκόσμιας Συμπολιτείας, αφού ο θεός (όχι της χριστιανο­ σύνης αλλά της «ολοκληρωτικής και παντάνασσας Φύσεως») είναι το «Παν ή ο Παν». 0 μεγαλοδύναμος Πάνας, το ενσαρκωμένο σχήμα του Θεού, το αμέοως αντιληπτόν εις τους ανθρώπους, ... σπέρμα εκ σπέρματος, σαρξ εκ σαρκός και πνεύμα εκ φωτός, είναι η αντικειμενική έκ­

φραση του έρωτα ως κοσμολογικής ενωτικής ουσίας των πάντων και ως αναγεννητικής, δημιουργικής δύναμης (5. 162-3,6.190-1,8.142, πβ. 1.108 εξ.)45. Οι σχέσεις του Εμπειρικού με τον αιοθησιακό και πανθεϊστή Whitman εί­ ναι προφανώς πολλές. Εδώ επισημαίνουμε μόνο ότι ό­ πως ο Whitman εμφανίζεται στα ποιήματά του (βλ. το στίχο με τον οποίο συστήνεται στον Βερν: Walt Whitman, a Kosmos, o f Manhattan the Son, 5.164), έτσι και ο συγ­ γραφέας του Μεγάλου Ανατολικού εμφανίζεται στο έργο του με το «διαφανέστατο ψευδώνυμο» (κατά τον Ελύτη) του Ανδρέα Σπερχή (πβ. 5. 52, 7. 96 εξ., 8.143 εξ.). 0 Σπερχής εξάλλου ομολογεί το θαυμασμό του για τον επι­ κολυρικό και αντισυμβατικό Αμερικανό ποιητή (8.147, πβ. 3.253, Οκτ. 3 7 ,102)46. Όπως ο ατμομυοδρόμων Cape Hatteras φθάνει στην Αμε­ ρική, έτσι και ο «Μ. Ανατολικός», κύριος ήρωας του έργου (8. 58), φθάνει (σε αντίθεση με το «μπάρκο Γη της Επαγ­ γελίας») ως νικητής ηγέτης στις Ηνωμένες Πολιτείες, το όνομα των οποίων ηχεί στις ψυχές των επιβατών ως συ­ νώνυμο με τη «Γη της Επαγγελίας» (8. 202-3, 226)47. Ωστόσο το υπερωκεάνιο παραμένει τελικά μια πλωτή πό­ λη, στο μεταίχμιο ξηρός και θάλασσας. Μολονότι κατά την άφιξή του στη Νέα Υόρκη υψώνει την Αστερόεσσα (8. 218), αυτό δε σημαίνει ότι τα αστέρια της σημαίας αντι­ στοιχούν ήδη με τις χώρες μιας ιδανικής παγκόσμιας συ­ μπολιτείας στην οποία θα μπορούσε να ενταχθεί και το ί­ διο. Ο «Μ. Ανατολικός» είναι ένας «νέος αστερισμός» (2. 297-8) και μια ιδιότυπη πολιτεία. Γι' αυτό και είναι μεγαλοπρεπώς απομονωμένος από τα υπόλοιπα πλοία τόσο κα­ τά την αναχώρησή του από το Λίβερπουλ όσο και κατά την άφιξή του στη Νέα Υόρκη, αφού και στα δύο λιμάνια δεν υπάρχουν αρκετά μεγάλα ντοκ για τον ελλιμενισμό του (1.9,8.227). Η είσοδος στα ντοκ παραμένει για την ώρα μια μελλοντική προσδοκία (8.227-8). □ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Όλες οι παραπομπές στο έργο του Εμπειρίκου γίνονται από τις εκδόσεις «Άγρα». Εξαιρούνται η Αργώ ή Πλους αεροστάτου («Ύψιλον») και η Οκτάνα («Ίκαρος»). Μια συνοπτική εκδοχή του κειμένου που δημοσιεύεται εδώ διαβάστηκε στο υπουργείο Πολιτισμού (9.4.01) για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του ποιητή. 2. Βλ. Ρ. Ζαμόρου, «Πόλη και πολιτική στον Α. Εμπειρικό», Χάρτης 17-18 (1985), 701-710. Για την πόλη στο έργο του Εμπειρίκου βλ. και: Γ. Γιατρομανωλάκης, Ανδρέας Εμπειρικός. Ο ποιητής του έρωτα και του νόστου («Κέδρος», Αθήνα 1983), 118, ΙΣΟ­

116

Ι, 132,134-5,138,140,142-3,149,153,173,184-7, Ε. Φιλοκύπρου, «Οκτάνα, Σινώπη, Αμοργός: Τρεις αόρατοι τόποι 'ό­ που τό ρήμα κρουσταλλώθηκε και φέγγει'», Ελληνικά 44 (1994), 399-408, Π. Βουτουρής, Η Συνοχή του Τοπίου. Εισαγω­ γή στην ποιητική του Ανδρέα Εμπειρίκου («Καστανιώτης», Αθή­ να 1997), 107,197,270. 3 Βλ. Γιατρομανωλάκης ό.π. 188 εξ. 4. Πβ. αντίθετα πώς ο Μ. Ανατολικός, ωραίος και δυνατός «θαλασοβάμων κέλης», καταφθάνει ως ολυμπιονίκης μαραθωνο­ δρόμος στο τέρμα της επικής του θαλασσοπορείας (8.217-8, πβ. 203,6.206). Για την «ιπποδύναμη των μηχανών του Μ. Ανατολικού, βλ. Μ.Α. 4.62-3 και Θελξινόη (ΙΑ, 1856) στο Ανευ ορίων, άνευ όρων ΓΕκδοοη της Οργανωτικής Επιτροπής για την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννηση του Ανδρέα Εμπειρικού, Υπουργείο Πολιτισμού-Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, Αθήνα 2001), 29. Για το αθλητικό ιδεώδες στον αγωνιστικό και ερωτικό στίβο, βλ. και Μ.Α. 3 .1 4 ,1 7 ,4 .4 5 , Ενδ. 11, Σήμ. 26 (πβ. «Τα γκωλ-ποστ» του Εγγονόπουλου), 35,49,55-6, Οκτ. 88,90. 5. Πβ. «Η άσπρη φάλαινα», Συντέλεια 2-3 (1990-1), 35. 6. Πβ. και τη «χειμαζόμενη» πολιτεία στη Σήμ. 41 (13) και στο Μ.Α. 3.18. 7. Βλ. Ζαμόρου ό.π. 703 εξ. Για τη συνύπαρξη πολεμικής, ερωτι­ κής και λειτουργικής γλώσσας, βλ. Γιατρομανωλάκης ό.π. 140,142,149,173-4,184,186-7, Γ. Κεχαγιόγλου, Αι λέξεις. Μορφολογία του μύθου («University Studio Press», Θεσσαλονί­ κη 1987), 19 εξ., Π. Βουτουρής ό.π. 16-20, 53-9,124 εξ., 211 εξ. 8. Για το διαχωρισμό παλαιού και νέου κόσμου στο έργο του Εμπειρίκου, για τα χαρακτηριστικά των δύο αυτών κόσμων και τη μεταβολή μιας αρνητικής κατάστασης σε θετική, βλ. Για­ τρομανωλάκης (1983) 63-75,90 εξ., 149,178-9,181 εξ., Βου­ τουρής ό.π. 101 εξ., 125 εξ., 238 εξ. 9. Για την πολιτική γλώσσα της Υψικαμίνου, βλ. και Γιατρομανωλάκηςό.π. 72-5. 10. Πβ. τη συνέντευξη του Εμπειρίκου στο Χάρτη ό.π. 634-5: «Και είναι μόνον μία δραξ ανθρώπων εκείνη που πιστεύει ότι αυτή η δραξ μπορεί να γίνει κάτι το καθολικόν, το παναν­ θρώπινος αλλά μέσα από μια μακρά αναμονή και δυσχερεστάτη πορεία και υπομονή με επιμονή συνυφαομένη». 11. Πβ. την ερωτική σημασία του ράμφους, Ενδ. 36,99,111 (20), Σήμ. 42 (16). 12. Πβ. τη θρησκευτική («αποκαλυπτική»;) ατμόσφαιρα (άνοιξε ο κριτής όλων των αγώνων...) μέσα στην οποία συντελείται η διαοπάθισις της υπερηφάνειας των παλαιών αστών (Υψ. 59). 13. Η μωαμεθανική (όπως και η μορμονική και η «πανική») θρη­ σκεία θεωρείται, σε αντίθεση με τη χριστιανική, ηδονική και δυναμική. Βλ. Ενδ. 21,101, Σήμ. 32, Γρ. 157,158,170, Αργώ 28, 37, 57, 59,84, Μ.Α. 2. 311,4.279, 5. 61,162, 6. 200, 8. 214, 223, πβ. Οκτ. 48. 14. Πβ. Υψ. 36, 53 και Σήμ 62: Άμορφες λέξεις χθεσινές μα σή­ μερον σχηματισμένες Ολόστομες καθαρές δεδηλωμένες Μετά την υπερνίκησιν των πρώτων δισταγμών Μετά την έ' κρηξι των πράξεων των τολμηρών 15. Είναι αισθητή η αντίθεση με το ζοφερό κόσμο του Καρυωτάκη όπου τα τριαντάφυλλα «σβήνουν» την εσπέρα «σαν πό­ θοι» και η Νύχια πλησιάζει απειλητική τον ποιητή ίΜε ζητού­ νε τα νύχια σου. Στα χνότα σου βλέπω που ωχριούν άνθη και φώτα, ενώ ο ίδιος δεν έχει να ανατάξει παρά την κουρελια­ σμένη σημαία μιας χαμένης μάχης.

16. Για tnv ερμηνεία ίων «Κειμένων», βλ. Γιατρομανωλόκης ό.π. 103-5, C. Saunier, Ανδρέας Εμπειρικός. Μυθολογία και ποιη­ τικά («Άγρα», Αθήνα 2001), 87-8. 17. Πβ. και τον ύμνο του «γέροντα ωκεανού» στο πρώτο από τα «Άσματα του Μαλντορόρ» σε μετάφραση του Ν. Εγγονόπουλου. 1 8 .0 Εμπειρικός, ορισμένες φωτογραφίες του οποίου θα μπο­

oxidnurl] y οιφαάλοιπφ

ρούσαν να συγκριθούν με τη φιγούρα του «Επενδύτη» (βλ. Βουτουρής ό.π. 235), παρέμεινε ένα μεγάλο διάστημα στο Λονδίνο (πβ. Μ.Α. 8.147 εξ.). 19. Πβ. την παφλάζουσαν ερωτική έξαρση και το θέρος-νυμφίο (Γρ. 56, 68. Βλ. και Οια. 23). 20. Πβ. Σήμ. 97, «Η άσπρη φάλαινα» 41. 21. Για το συνεκτικό ρόλο του έρωτα ως συμπαντικής ενωτικής ουσίας στο έργο του Εμπειρικού (μια ανάλογη ιδέα υπάρχει και στο έργο του Σικελιανού), βλ. Γιατρομανωλόκης ό.π. 379,120-1,125,135,141-2,184, Βουτουρής ό.π. 201-8. 22.0 Ρώσος πρίγκιπας και επαναστάτης I. Μπλαγκοράντοβ όχι μόνο αποκαλεί τη Ρωσία «μητέρα», αλλά «ομολογεί» ότι αγα­ πά την πατρίδα του όπως και την ερωμένη του, με τρόπο δηλαδή απόλυτο (5.121-2,7.130). 23. Στην προσωπική ενδοχώρα του Εμπειρικού ο ποταμός Αμούρ είναι το ιδεατό πεδίο όπου συνυπάρχει η ανδραγαθία με τον έρωτα και την αγάπη προς τη Ρωσία και τη μητέρα του (Γρ. 27, πβ. Αργώ 55-6). 24. Βλ. I. Βούρτσης, «Χρονολόγιο Ανδρέα Λ. Εμπειρικού» και Δ. Καλοκύρης, «Άρμαλα ή ο δρόμος για την πόλη», Χάρτης ό.π. 523, 561. 25. Βλ. Ηριδανός 4 (1976) 15: Η πόλη «είναι η Αθήνα, χωρίς να αναφέρεται. Η ίδια η πόλις είναι η υπόθεσιςτου έργου, διάφο­

ρα στοιχεία από ανθρώπους που την συγκροτούν, μαζί με την πόλη». 26. Η περιπλάνηση στην πόλη (θέμα μποντλερικό) και η αποκά­ λυψη της κρυμμένης μαγείας, του παράδοξου που παραμέ­ νει απαρατήρητο σε μια πρώτη ματιά, αποτελούσε συνήθη πρακτική των υπερρεαλιστών. Βλ. Ζ. I. Σιαφλέκης, Από τη Νύχτα των Αστραπών στο Ποίημα Γεγονός. Συγκριτική ανά­ γνωση Ελλήνων και Γάλλων υπερρεαλιστών («Επικαιρότητα», Αθήνα 1989), 121-2. Πβ. και την περιδιάβαση στη Μόσχα (Ρωσσ/άΐΟ). 27. Για τις πόλεις της λογοτεχνίας, βλ. και Λ. Τσιριμώκου, Εσω­ τερική ταχύτητα. Δοκίμια για τη λογοτεχνία («Άγρα», Αθήνα 2000), 98-112. 28. Για το θέμα της καβαφικής πόλης που θίγεται εδώ, βλ. ανα­ λυτικότερα Ε. Keely, Η Καβαφική Αλεξάνδρεια. Εξέλιξη ενός μύθου (μετ. Τζ. Μαστοράκη, «Ίκαρος», Αθήνα 1979). 29. Για τα αισθήματα του Εμπειρικού σχετικά με την 21η Απριλί­ ου, βλ. Οδ. Ελύτης, Ενλευκώ («Ίκαρος», Αθήνα 1992), 158. Πρόπλασμα της Αθήνας φαίνεται ότι αποτελεί η πόλη που περιγράφεται στις «Μορφές αιθρίας» (Γρ. 88-9). Η πόλη επί­ σης που αχνίζει από ηδονή στην Οια. 26 (κείμενο γραμμένο στις 9.7.60 στη Γλυφάδα) θυμίζει την «ηδυπάθεια» της Αθή­ νας (Χάρτης ό.π. 533). 30. Για τη σχέση με τον Καρυωτάκη καθώς και για την οργάνωση του «Πολλές φορές την νύκτα» με βάση ζεύγη καταστάσε­ ων, βλ. Γιατρομανωλόκης ό.π. 156,160-2. 31. Αναφορικά με την ισορροπία ανάμεσα στον έρωτα και το θά­ νατο δεν πρέπει να παραβλέψουμε την κατάληξη του κειμέ­ νου όπου το αίμα αναβλύζει όπως το σπέρμα. Για το θέμα αυτό καθώς και για τον πανσεξουαλισμό ως πράξη λυτρωτι­ κή έναντι του θανάτου, βλ. Γιατρομανωλόκης ό.π. 155,157, 159. Πβ. και Α. Μπρετόν, Μανιφέστα του σουρρεαλισμού (ει­ σαγωγή, μετάφραση, σχόλια Ε. Μοσχονά, «Δωδώνη», Αθήνα 1972), 117: «Αν υπάρχει μια ιδέα... που αντιστάθηκε στους μεγαλύτερους πεσιμιστές, νομίζουμε ότι αυτή είναι η ιδέα του έρωτα, που είναι η μόνη ικανή να συμφιλιώνει κάθε άν­ θρωπο, στιγμιαία ή όχι, με την ιδέα της ζωής». Πβ. και τις α­ πόψεις του Φρόιντ για την αντιπαράθεση θανάτου και έρωτα που παραθέτει ο Βουτουρής ό.π. 256. 32. Βλ. και Οια. 22, 23, 24, Σήμ. 97,126, Μ.Α. 7. 95,105, 8. 219. Στο Μ.Α. ο Χριστός, μολονότι υπήρξε «ηρωικός με τον τρόπο του», θεωρείται «χλωμός Νυμφίος» (2.196-7, πβ. 5 .70 ,7. 78,89). Η χριστιανική θρησκεία προβάλλοντας την ενοχή και τη «μαρτυρική αγάπη» στερεί τον άνθρωπο από την ιμερική του δύναμη (4.49-50,274,6.186-7, πβ. 1.21). Η «ελεύθερη διάθεση και χρήση» της ιμερικής ενέργειας είναι απαραίτητη για την αποδέσμευση και όλων των άλλων ενεργειών που έ­ χει ανάγκη η «χειμαζόμενη» ανθρωπότητα για να πολλαπλασιαστεί η δύναμή της και έτσι να προχωρήσει σε μεταρρυθ­ μίσεις και κατακτήσεις (5.162,7.213-5, πβ. 7.88,110). Είναι χαρακτηριστικό ότι από τη χριστιανική θρησκεία εμφανίζονται συνήθως πολεμιστές άγιοι (ο άγιος Γεώργιος, Μ.Α. 6.200, πβ. Σήμ. 124) και ταξιάρχες άγγελοι (Σήμ. 126, πβ. 20), ενώ υπάρχει συγκρητισμός του Χριστού με τον Άδωνι (Σήμ. 98) και τον Πάνα (Οκτ. 44-5, πβ. Μ.Α. 7.22), με ένα θεό δηλαδή που αποτελεί αντικειμενική έκφραση της παντοδύναμης και αναγεννητικής ιμερικής ενέργειας (Μ.Α 8.142). Στην Οκτάνα, ωστόσο, προβάλλεται το πρότυπο ενός δυναμικού Μεσαία (72-3), υιοθετούνται τα «συμβολικά» λόγια του Ιησού μαζί με τις σκέψεις των άθεων και τις «τηλαυγείς εκλάμψεις» του Ζα-

1 17

ρατούστρα (77), ενώ ο Χριστός συνυπάρχει όχι μόνο με τον Πάνα αλλά και με τον Μωάμεθ (37, βλ. και σημ. 8). Για το θρησκευτικό συγκρητισμό, βλ. και Οκτ. 8 καθώς και τις παρα­ τηρήσεις του Γιατρομανωλάκη ό.π. 174 και του Saunier ό.π. 32,110, 33. Τον ευδιάκριτο απόηχο της καβαφικής Πόλεως επισημαίνει και ο Γιατρομανωλάκης ό.π. 158. 34. Πβ. ηώς ο Χριστός-Πάνας και αμνός-κριός (Οκτ. 44-5, ηβ. και τον θεϊκό Αίγαγρο, Οκτ. 32-4) μεταπλάσσεται στον «Βασιλιά Κογκ» σε ένα οιονεί θείο Ζώο της Αποκάλυψης που γκρεμίζει τα κτίρια στο Παρίσι ωσάν να είχε εκοπάσει ο Αρμαγεδδών. Το υπερφυσικό αυτό πλάσμα της Ζούγκλας είναι όχι μόνο αρχετυηικό σύμβολο της απόλυτης εδεμικής αθωότητας, ε­ λευθερίας και ηδονής, αλλά και δυναμικός Μεσαίας που ο­ δεύει θριαμβευτικά μέσα στη μυστηριακή και ιερή ατμόσφαι­ ρα της πόλης. Για το μεσσιανικό ρόλο του Ζώου ως συμβό­ λου επιστροφής στην άγρια, αθώα φύση καθώς και γενικότε­ ρα για τις μεσσιανικές μορφές σιο έργο του Εμπειρικού, βλ. Saunier ό.π. 59 εξ., 111 εξ., Γιατρομανωλάκης (1983) 153, Βουτουρής ό.π. 135 εξ., 231 εξ. 35.0 Γιατρομανωλάκης, ό.π. 149, αναφερόμενος γενικά στο ό­ ραμα μιας Άνω πόλης κάνει λόγο για «πόλη-αποκάλυψη». 0 Γ. Κεχαγιόγλου, «0 Ανδρέας Εμπειρικός ως προφήτης της ό­ γδοης ημέρας, ή περί αναγραμματισμών», Πόρφυρας 74 (1995), 235-6, συνδέει το όνομα «Οκιάνα» αφενός με την ό­ γδοη μέρα της δημιουργίας και αφετέρου με τη φωνητική μεταγραφή του «ανακτώ». Έτσι η επαγγελία της Νέας Πό­ λης, που συνεπάγεται την ανθρώπινη μάχη με ό,τι αναστέλ­ λει την έλευσή της και συναρτάται με μια νίκη που επιτυγχά­ νεται, στο μεταίχμιο μιας δεύτερης παρουσίας, ύστερα από έναν αποκαλυπτικό Αρμαγεδώνα, ισοδυναμεί με την κατά­ χτηση ενός ερωτικού Παραδείσου και μιας παιδικής αθωότη­ τας αλλά και με την ανάκτηση μιας εσωτερικής-ψυχολογικής ένωσης του «εγώ» με το «εσύ» και το «id». Για τη σχέση ορι­ σμένων άλλων κειμένων της Οκτάνας με την Αποκάλυψη κα­ θώς και τη σημασία που έχει στο έργο του Εμπειρικού η απο­ κάλυψη με τη γενικότερη σημασία του όρου, βλ. Βουτουρής ό.π. 211 εξ., 224 εξ., Γ. Γιατρομανωλάκης, «Αποκάλυψη και αναγέννηση στον Α. Εμπειρικό», Χάρτης ό.π. 649-67 (με προηγούμενες βιβλιογραφικές αναφορές), Α. Κουμανούδη, «Η διαδικασία της αποκάλυψης και ο θεός Παν στον Μεγάλο Ανατολικό του Α. Εμπειρικού», Μολυβδοκονδυλοπελεκητής 6 (1998-9), 156 εξ. 36. Για πολεμικό παιάνα κάνει λόγο και ο Γιατρομανωλάκης ό.π. 186-7,189. Πβ. την ηρωική μουσική (νότες μιας αρχινιομένης εποποιίας Υψ. 40, πβ. 49, θούρια και σάλπιγγες ισχυρότε­ ρες από αυτές της Ιεριχούς Σήμ. 95-8) ως προάγγελο του νέου κόσμου. 0 Κεχαγιόγλου (1995), 236, επισημαίνει όχι οι «Ζεστοί» είναι οι «μη χλιαροί» κατά το ευαγγελικό ιδίωμα. 37. Βλ. Μ Α 2. 302-13, πβ. ΗσαΤας ΝΑ 9,17, ΝΒ1-2. Βλ. επίσης Μ.Α 5.197-8, 8.138,149 εξ„ 151 εξ., «Άσπρη φάλαινα» 456, Γρ. 199-201, Διάλεξη για τον Νίκο Εγγονόηουλο 11,13. 38. Πβ. τις «πλωτές επαύλεις» και την «πλεούμενη πόλη» της Υψ. 25,28. 39. Τα πολλά καράβια που απαντούν σιο έργο του Εμπειρικού έ­ χουν σχέση, εκτός των άλλων, και με τη ναυτική ιστορία της οικογένειάς του (τα υπερωκεάνιά της ταξίδευαν στην Αμερι­ κή). Δεν είναι τυχαίο ότι στη «Μανταλένια», όπου ο αφηγητής γίνεται πλοίαρχος του ομώνυμου θηλυκού καραβιού-γοργόνας (πβ. Ενδ. 110 (14), Οκτ. 93, Μ.Α. 1.62], διαβάζουμε ότι η

118

παλαιό και ισχυρή οικογένεια των Εμπειρικών καπετάνεψε και καηετανεύει πάντα την μοίρα του ωραίου νησιού. Η ίδια η Άνδρος παραβάλλεται με μυθική φρεγάδα και νήσο-γόησσα (ΜΑ 5.183,7.96). Δύο από τα καράβια της εφοπλιστικής οι­ κογένειας των Εμπειρικών ονομάζονταν «Maid of Andros» και «Γόησσα». Το τελευταίο (που διέθετε και βιβλιοθήκη) ήταν για τον ποιητή πλάσμα Ζωντανό, «γυναίκα-Γόησσα», και δια­ δραμάτιζε συχνά ηρωικούς ρόλους στην παιδική του φαντα­ σία. Το πλοίο «Ομόνοια» επίσης, με το οποίο ο Σπερχής απο­ πλέει από την Άνδρο (ΜΑ 7.97), στην πραγματικότητα ανή­ κε στον παππού του Εμπειρικού. Βλ. Δ. I. Πολέμης, «0 Ανδρέας Εμπειρικός βιογραφεί τον πατέρα του», Πέταλον 5 (1998), 6,54-5,67 και «Ο Ανδρέας Εμπειρικός και η Άνδρος» στο Μνήμη Ανδρέα Εμπειρικού («Ύψιλον», Αθήνα 1987), 1920. 40. Βλ. 2. 211, 6.183,199, 204, 7.11, 22, 8.137, 217-9, πβ. 1. 207,8. 201-3. Βλ. και Ενδ. 101. 41. Για τη σχέση του οικουμενικού οράματος της παγκόσμιας πο­ λιτείας του Μ. Ανατολικού και της «Οκτάνας», Γ. Γιατρομανω­ λάκης, «Ιούλιος Βερν - Ανδρέας Εμπειρικός: Αντικριστοί κα­ θρέφτες», Ο Πολίτης 18 (1996), 48, Σ. Μιχαήλ, Πλους και Κα­ τάπλους του «Μεγάλου Ανατολικού» («Άγρα», Αθήνα 1995), 82-3,95, Κουμανούδη ό.π. 165. 42. Για την ειρήνη, πβ. Οκτ. 40, Υψ. 24, Σήμ. 105-6,131, Ρωσοία 17 καθώς και (βλ. Γιατρομανωλάκης (1983) 1701 το ενδιαφέ­ ρον του Εμπειρικού για τα ειρηνιστικά κηρύγματα των «beat» ποιητών. Στους ποιητές που οραματίστηκαν μια συμμαχία των λαών με σκοπό την ειρήνη ανήκει και ο ΒερανΖέρος, το έργο του οποίου βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του Μ.Α. 3.256. Το ποίημά του «La sainte alliance des peuples» μετέφρασε και ο Καρυωτάκης όταν ακόμη προσδοκούσε ότι από τα «χαλά­ σματα» του πολέμου θα πρόβαλε ένας κόσμος «καινούρ­ γιος», «ιδανικός» και ειρηνικός. 43. Στην Παγκόσμια Συμπολιτεία του φιλοτελιστή Βερν (θαυμα­ στή ειδικότερα των γραμματοσήμων του νεοσύστατου ελ­ ληνικού κράτους, 5.193-4), όπου οι χώρες διατηρούν την ε­ θνική τους έκταση, η Ελλάδα εμφανίζεται με πολλά από τα χαμένα εδάφη της (5.182-3). Πβ. το μεγαλοϊδεατισμό του Σπερχή (8.146), αλλά και την ανατροφή του ίδιου του Εμπει­ ρικού με το όραμα της μεγάλης Ελλάδας. Βλ. Πολέμης ό.π. 60, πβ. 22-3. 44. Βλ. τα αποσπάσματα από τον Παπαρρηγόπουλο, τα σχετικά σχόλια του Άγγλου ελληνιστή Κλίφορντ (Μ.Α. 77-84, 901,105-6, πβ. 4. 280, 6. 200 και 5. 61,7. 92-3), το ποίημα της Σήμ. 136 και το προσωπικό Λεξικό του Εμπειρικού, Τα Νέα, «Πρόσωπα» 64 (27-5-00), 18. Όπως ο Κλίφορντ, έτσι και ο πατέρας του Εμπειρικού ήταν γνώστης της Ιστορίας του Παπαρρηγόπουλου. Βλ. Πολέμης ό.π. 66. 45. Για τον Πάνα, βλ. και Κουμανούδη, ό.π. 158 εξ. Πβ. και σημ. 21. 46. Πβ. την ανάλογη σχέση Εγγονόπουλου και WhiTman για την οποία βλ. Ν. Βαγενάς, Σημειώσεις από το Τέλος του Αιώνα («Κέδρος», Αθήνα 1999), 110. Βλ. και Α. ΒογιατΖόγλου, «Με αφορμή το ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου 'Περί ύψους"», Ο Πολίτης 126 (1994), 55, για τη σχέση Εμπειρικού και Γουίτμαν όσον αφορά στην αναλογία ανάμεσα στη στιγμή της δημιουργίας και την ερωτική έκσταση. 47. Πβ. πώς οι ατομικές εξάρσεις των επιβατών συναθροίζονται σε «ένα» αίσθημα που παραβάλλεται με την ακαριαία άνθη­ ση ενός «παμμέγιστου» και «αδιαίρετου» κήπου (8.217).

Χάρτης αμ των αποστάσεων

ι ‘ Η'ξ Γ εωγραφική και χ α ρ τ ο γ ρ α φ ι κ ή δοκιμή οτον Εμπειρικό του

ΙΪΑ Γ Π Λ Ο Ϊ

1. Η ποιητική της γεωγραφίας, αν έτσι την πούμε εδώ, είναι νομίζω μια εν­ διαφέρουσα περιπέτεια της λογοτεχνίας. Άλλοτε ενδογενής του έργου και άλλοτε εξωγενής, άλλοτε δηλαδή συστατικό του και άλλοτε σκηνικό του. Και όχι μόνο στην αξιόλογη ταξιδιωτική ή «γεωπεριηετειώδη» εκδοχή του, που θα ήταν άλλωστε κάτι αναμενόμενο, αλλά και σε πολλές άλλες, λιγό­ τερο προφανείς εκδοχές. Τα ίδια και στην ποίηση, όπου μερικές φορές στη γεωγραφία εδράζεται το έργο ή οι κορυφώσεις του. Σε μια προσπάθεια διερεύνησης του ονειρικού, στην επιστημονική χαρτογραφική έκφραση της γεωγραφίας, εφόσον ο χάρτης είναι και μετασχηματι­ σμός ονείρου, είδα ότι η υπαρξιακή ανάγκη μας για την αναπαράστασή της, της γεωγραφίας εννοώ, διαχέεται στο λογοτεχνικό έργο με διάφορους τρό­ πους, συνειδητά ή όχι, σε άλλη έκταση, μορφή, ένταση, με μεταφορές και σε διάφορα επίπεδα, προφανή ή λιγότερο προφανή. Η γεωγραφία και η αναπαράστασή της, σε διάφορες κλίμακες του χώρου και του χρόνου, φαίνεται να αποτελούν μια ελκυστική και προκλητική διά­ σταση της λογοτεχνίας, πολλές φορές συστατική, που αξίζει να διερευνηθεί και να αναδειχτεί από τους αγαπητικούς και τους κριτικούς της δεύτε­ ρης. Είναι, βλέπετε, κι εκείνη η μάλλον άγνωστη πρόκληση του μέγιστου γεωδαίτη Ερατοσθένη, που επινόησε μαζί και για πρώτη φορά στην ελληνι­ κή τα ονόματα γεωγράφος και φιλόλογος, δύο αιώνες προ Χριστού. Όταν ο Δημήτρης Καλοκύρης, ποιητής της γεωγραφίας ο ίδιος, μου μίλησε για το αφιέρωμα αυτό στον Εμπειρικό, ήξερε ήδη πόσο με είχε παρασύρει η δική του απόδοση του εκπληκτικού για την επιστήμη, τεχνολογία και τέ­ χνη της Χαρτογραφίας παραρτήματος της Παγκόσμιας ιστορίας της ατιμίας *

*Καθηγητής του Α.Π.Θ.- Πρόεδρος Εθνικής Χαρτοθήκης

119

του Μπόρχες, όπου ηεριγράφεται η μεγαλειώδης χαρτογραφική ουτοπία της ένα προς ένα αναπαράστασης του γεωγραφικού χώρου, που αποτελεί θεμελιώδες διδακτι­ κό και επιστημονικό ζήτημα της υψίστης αυτής επινόησης του ανθρώπινου πνεύματος, της Χαρτογραφίας. Όπως ή­ ξερε από τις κουβέντες μας στο θέμα ότι, για μένα, το ποίημα «Οι σύντομες σκέψεις για τους χάρτες» του Μίροσλαβ Χόλουμπ αποτελεί κορυφαία μεταφυσική ευθεία α­ πόδειξη της χρηστικής δύναμης του χάρτη, για την «επι­ στροφή» και τη «σωτηρία». Είχα κι εγώ τα δικά μου. Το ενδιαφέρον να βρίσκω γεω­ γραφία και χάρτες σε ποιήματα και σε μυθιστορήματα, μήπως και αποπλανηθεί κανείς από τους -αλίμονο- απα­ θείς πολυτεχνίτες φοιτητές μου. Κι ανάμεσα στα διάφο­ ρα, ο Ιούλιος Βερν, ο γνωστός επιβάτης του Μεγάλου Ανατολικού, που προσφέρει άφθονο υλικό με τις περιπέ­ τειες των Άγγλων και των Ρώσων τοπογράφων του στην Αφρική... 2. Αν στα επιφανειακά και τα τρέχοντά μας είναι κοινό κτήμα και τετριμμένο η προς Ιόνιον παραπομπή του Καβάφη ή η προς Κύπρον του Σεφέρη, το κατά Ελύτην Αρχι­ πέλαγος ή το γεωγραφικό λογοπαίγνιο του Εγγονόπουλου που πλούτισε την υπαινικτική ελληνική, ο Εμπειρίκος δεν είναι ευρέως γνωστός για το αν και προς ποια γεω­ γραφία ή αναπαράστασή της κλίνει ή παραπέμπει. Είναι βέβαια γνωστός στους ειδικούς ως «κοσμοπολίτης» συγ­ γραφέας, με την πολιτιστική και ιδεολογική κυρίως και όχι ίσως με τη γεωγραφική έννοια του όρου. Συχνά οι ειδικοί αναφέρονται στην ουτοπία του Εμπειρι­ κού. Δεν είμαι όμως σίγουρος αν και κατά πόσο οι αναφερόμενοι στον όρο αυτό ειδικοί εννοούν την πρωτογενή και αυθεντική έννοιά του. Δηλαδή την κατά θωμά Μόρον έννοια και όλων των άλλων μεταγενεστέρων, που συνέ­ δεσαν την ουτοπία τους με τη γεωγραφία και ιδιαίτερα με κάποια Νήσον, όπως άλλωστε και ο ίδιος ο θωμάς. Από την ειδική ανάγνωση του Εμπειρικού μέσα από το ψυχρό και ίσως για πολλούς βέβηλο φίλτρο μιας γεω­ γραφικής διαστροφής προκύπτουν κάποια ενδιαφέρο­ ντα, νομίζω, ζητήματα. Από αυτά, ίσως βάσιμα μπορεί να υποθέσει κανείς ότι ο Εμπειρίκος πρέπει να είχε μια ιδιαί­ τερη γεωγραφική αίσθηση της θάλαοοας και των βου­ νών, του προσανατολισμού στο χώρο, της κλίμακας και της χωρικής αναπαράστασης γενικότερα, όπως και μια προσεκτική και αρκετά προετοιμασμένη ανθρωπογεωγραφική αίσθηση. Επιπλέον, από προσεκτικές παρατηρή­ σεις φαίνεται ότι είχε και μια ενδιαφέρουσα κλίση στο βαθύτατα γεωγραφικό έργο του Ιουλίου Βερν. Η ικανό­ τητα και ευαισθησία του στις επιμέρους τοπιογραφικές και πεδολογικές περιγραφές είναι εντυπωσιακή, όπως και οι εκπληκτικές μερικές φορές περιγραφές υπαίθρων,

120

γεωχωρικών φαινομένων και των μεταβολών τους στο χρόνο. 3. Εδώ βέβαια δε θα μπορούσα να αναφερθώ εξαντλητι­ κά σε όλα αυτά, θα περιοριστώ σε ορισμένα μόνο, ας πούμε σε τέσσερα επιλεγμένα, που θα οας θέσω σε συ­ ντομία. θα οας παρουσιάσω λοιπόν: • Τη χαρτογράφηση της συνολικής γεωγραφίας στην ο­ ποία κινείται μεγάλο μέρος του έργου του Εμπειρικού. • Τη χαρτογράφηση της ελληνικής συνιστώσας της ου­ τοπικής παγκόσμιας πολιτείας του, κατά τη γεωγραφική της έννοια, όπως ηεριγράφεται στο Μεγάλο Ανατολικό. • Την πολύ συγκεκριμένη εμπειρίκεια χαρτογραφία της Άνδρου, από την οποία μπορεί να προκύψει και να εκδοθεί ένας «κατά Εμπειρικό» νέος χάρτης της. • Τέλος, θα διακινδυνεύσω κάποιες υποθέσεις για τις γε­ ωγραφικές επιρροές που, όπως φαίνεται, είναι πιθανόν να του άσκησε ο Βερν και ίσως τα πολύ διαδεδομένα παίγνια, παράγωγα του έργου του. 4. Οι γεωγραφικές αναφορές στα πρώτα έργα του Εμπει­ ρικού είναι ελάχιστες και καθόλου «δυτικές», όπως, π.χ„ στην Υφικάμινο όπου από τα Εκβάτανα και το Ισηαχάν επι­ στρέφει στον Κορινθιακό για να ξαναφύγει στην ανατολή, στην πολίχνη της ρουμανικής πεδιάδος που θα ακμάοη και μετά στην Κίνα, για να ξανάλθει στο Μαρόκο σε μια ε­ ντόπια Κυρία. Το ίδιο και στην Ενδοχώρα όπου από τις Ινδίες πάει στη Σιγκαπούρη, μετά στην Ποντοηράκλεια, α­ φήνεται σε μια βορειοανατολική παλάμη, αναφέρεται στο φλοιό της γης και επιστρέφει πάλι στην Ελλάδα, πιο κάτω από τον Κορινθιακό, στην Καλαμάτα. Ξαναφεύγει στην ανατολή με τα Πουλιά τ ου Προύθου, μας χαρίζει τον υπέροχο τίτλο Χ άρτης αμέριμνος και μετά από τη Γρενάδα στο Αραράτ και από τους Καρχηδόνιους στην Αλταμίρα, για να δικαιολογηθεί ίσως των αποστάσεων η έλξις

Η χαρτογραφική απεικόνιση1της πρώτης παγκόσμιας γε­ ωγραφίας του Εμπειρικού έχει ήδη ολοκληρωθεί. Είναι α­ νατολική και καθ' όλα βορειοημισφαίρια. Στο Γραπτά ή Προσω πική Μ υ θ ο λ ο γ ία ο τ ο «ΑμούρΑμούρ», εκτός από μία, ας πούμε, κατά παρέκκλιση ανα­ φορά οτην Ελβετία, στις Άλπεις, στα Πυρρηναία και στα Απέννινα και από ένα σάλτο μέχρι το Ρίο Μπογκότα, ξαναγυρζουμε οτην ανατολική γεωγραφική τάξη: από την πυκνότητα των ρουμανικών τόπων (Δούναβις, Μηαραγκάν, Μπραϊλα, ΙομαΊλι, Πικέτο, Βλαχιά, Βεσσαραβία, Γα­ λάτσι, Κωνστάντζα) στην Ουκρανία (Σεβαστούπολι, Κρι­ μαία) και τη Ρωσία στην Κιργιζία, τη Σιβηρία και τον Αμούρ μέχρι την Οχοτσκική. 0 «Τόπος Τοπείου» είναι ολόκληρο μια καταπληκτική, στην κυριολεξία, τοπογραφική περιγραφή και όχι απλώς

χοπιογραφικιί, ενώ ο Ισημερινός (στην υπέροχη φράση Από την άλλη όχθη του Ισημερινού) είναι μια κυρίαρχη α­ ναφορά στο έργο του, μαζί άλλωστε με μερικούς άλ­ λους γεωγραφικούς όρους, όπως θα δούμε παρακάτω. Στον «Επενδύτη» συγκρίνεται η Αγγλία με την Πελοπόν­ νησο, εφόσον η ομοιότης αιωρείται μεταξύ του... άγγλου ευπατρίδη και του πελοποννησίου εκ Καλαμών ή εκ Πύρ­ γου της Ηλείας... Εδώ, η ελληνική αναφορά συμπληρώ­ νεται με την Κέρκυρα.

μέχρι των ακραίων σημείων της Δύαεως...· είναι ένα χα­

ρακτηριστικό κλειδί γι' αυτό2. Κατά τα άλλα, εδώ μετακο­ μίζουμε κυρίως στη Νότια Αμερική, στην Κολομβία, στον Αμαζόνιο, στο Σάντα Φε ντε Μπογκοτά, στον Rio Bogota, στο Μεξικό, στη νέα Γρενάδα, αλλά ελάχιστα κάτω από τον προσφιλή του Ισημερινό, με την υπέροχη γεωγραφι­ κή περιγραφή ...στην απωτάτην άκραν του ορίζοντος, πί­ σω από τις πανύψηλες χιονοσκεπείς Κορδιλλιέρες των Άνδεων, έλαμπε, έλαμπ ε στο φως ο Ισημερινός, προς τον οποίον εφέρετο ε ν θριάμβω η ουράνια σφαί­ ρα, χαρμόσυνος και ελαφ ρά και πανευδαίμων, σαν σέλας της Αθανασίας. Στην Αργώ, ενώ η δράση εξελίσσεται στην Κο­

λομβία και οι ισπανογενείς αναφορές είναι πολ­ λές (Βαλλαντολίντ, παλαιό Γρενάδα, κόρη γνή­ σιων Ισπανών, κόρη της παλαιός Γρενάδας), ο α­ νατολικός χάρτης του Εμπειρικού επαναλαμβά­ νεται και συμπληρώνεται (Ουράλια, Νότιος Ρωσσία, Μπαχτσί-Σεράι, Ρώσσοι, Τάταροι, Καζακστάν, Καυκάσιοι, Πέρσες, Εβραίοι, Νίζνι-Νόβγκοροντ, Ινδίες, Καμβόζη, Ινδοκίνα, Ιαπωνία), αλλά και δι­ ευρύνεται στη Δύση, πάντα όμως περιορισμένα εκεί (Μισσούρης, Ατλαντικός, Μάγχη, Βρεττανικές νήσοι, Λονδίνο, Παρίσιοι, Άγγλοι, Γάλλοι, Αμε­ ρικανός) και στο Νότο (Τιμπουκτού, Ζαμβέζης ) χωρίς να ξεχνάει βέβαια την Ελλάδα, τους Έλλη­ νες και τη χιουμοριστική σύνδεση του... Μηολιβάρ... προγόνου του μεγάλου ημών Ελληνοαλβανού ποιητού και ζωγράφου Νικολάου Εγγονοπούλου. Βρετάνη, αρχές ίεκαετίας του '50. Φωτογραφία Β. Εμπειρικοί)

Το κανονικότατο ποίημα «Η Αφροδίτη» θα μπορούσε να θεωρηθεί ως «ποίημα αστέρων» με επαναλαμβανόμε­ νους πρωταγωνιστές τους Τοξότη, Αιγόκερω, Σείριο και Ωρίωνα. Στο «Jungfrau» ή την «Ηχώ των Ωραίων» έχουμε πάλι την κοσμοπολίτικη ελβετική αναφορά πλήθους ορεινών θερέτρων και βουνοκορφών, με τον «Τυμφρηστό» όμως σε σουρεαλιστική συνάφεια με το «Jungfrau». Αφήνω, προς το παρόν, τον «Σαμουήλ Χάρδιγκ» ως μέρος του ξεχωριστού, τέταρτου και τελευταίου ζητήματος αυ­ τών που σας λέω, γι' αυτό και δεν τον περιλαμβάνω ε ­ δώ. Στο Αργώ ή Πλους αεροσ τάτου, από μία λεπτομέρεια φαίνεται σαφέστατα, κατά τη γνώμη μου, ότι ο Εμπειρι­ κός ήταν γνώστης πολύ συγκεκριμένων και εξειδικευμένων θεμάτων από την Ιστορία της Γεωγραφίας, πράγμα που ενισχύει την άποψή μου για μια ιδιαίτερη γεωγραφι­ κή κλίση και ροπή του. Η φράση «... ακτάς τω ν Φοινίκων

0α αφήσω και εδώ, για το τελευταίο τέταρτο ξε­ χωριστό θέμα, το σχόλιο για τους τρεις γεωγρά­ φους πρωταγωνιστές του Αεροστάτου. Με το Ζεμφύρα ή Το μυστικόν της Πασιφάης φεύγουμε για το σκληρό κόσμο του κεντροευρωπαϊκού τσίρκου. Εδώ ο Πρώσσος, η Πρωσσίς, το Μεκλεμβούργον, η Λιθουανή, ο Ούγγρος, η Ουγγαρέζο, η Ουγγαρία, η Βουδα­ πέστη και η Βιέννη συναντώνται με τη Βόρεια Αμερική, το Νιαγάρα, την Alabama, τους Παρισίους, τον Βρετανό, τον Αμερικανό, έναν Ρωμαίο και βεβαίως τον απανταχού Έλληνα. 0 έκτων βασικών πρωταγωνιστών λέων Ζαμβέζης5, ο εις την αυτογνωσίαν οδηγήσας την νεαρόν Πρωσσίδα ακροβάτιδα, είναι ο μόνος εκ των λεόντων του τσίρ­ κου που φέρει γεωγραφικό όνομα. Όνομα το οποίο ο Εμπειρικός αναφέρει συχνά στο άλλο έργο του, από τα εξαιρετικά ελάχιστα αφρικανικά και από τα εξίσου ελάχι­ στα νοτίωςτου Ισημερινού. Τώρα, μπορεί να σχεδιαστεί μια μεταγενέστερη χαρτογραφική απεικόνιση της παγκόσμιας γεω γραφ ίας του Εμπειρικού. 0 «νέος» αυτός χάρτης του εξακολουθεί βο-

121

ρειοημισφαίριος, συγκεντρωμένος στα μεσαία βόρεια γε­ ωγραφικά πλάτη με έμφαση στην κεντρική Ευρώπη, ενώ η κλίση στην ισημερινή Αμερική είναι τώρα προφανής. Στο χάρτη αυτό δεν απεικονίζεται, προς το παρόν, η αμε­ ρικανική συγκέντρωση, όπως προκύπτει στον «Σαμουήλ Χάρδιγκ», που θα μας απασχολήσει στο τέλος. Στο Μεγάλο Ανατολικό (Μ.Α.) έχουμε έναν πλήρη παγκό­ σμιο ανθρωπογεωγραφικό θίασο. Δε λείπει σχεδόν τίπο­ τε. Όμως, τις γνήσια γεωγραφικές αναφορές του Εμπειρι­ κού στο Μ.Α. τις εντοπίζουμε σε τρία κυρίως σημεία, τα οποία και μας απασχολούν εδώ: • Στην ουτοπική του παγκόσμια πολιτεία, όπου η όποια γεωγραφική οριοθέτηση γίνεται μόνο για τις περιοχές «παραδείσου», όπως στην Ελλάδα. • Στη σχεδίαση ενός χάρτη της Άνδρου μέσα από μια προσωπική επιλογή τόπων της νήσου, που είναι μια πρό­ κληση για τη σύνταξη και έκδοση ενός νέου, κατά Εμπει­ ρικόν, χάρτη της νήσου. • Στην παρουσία του Ιουλίου Βερνο οποίος, όπως φαί­ νεται και από τις άλλες άμεσες ή έμμεσες αναφορές και σε άλλα έργα, πρέπει να έπαιξε σημαντικό ρόλο σε πολ­ λές σκηνογραφίες αλλά και ρόλους του εμπειρίκειου έρ­ γου. Πρέπει επιπλέον να σημειώσω ότι και εδώ δε λείπει ο πε­ ρίφημος Ζαμβέζης, για τη συχνή εμφάνιση του οποίου πρέπει μάλλον να ζητήσουμε ερμηνείες από τους οικεί­ ους και τους μελετητές του συγγραφέα. Στο Μ Α. δεν παρατηρείται άλλη γεωγραφική αναφορά σε σπουδαία γεγονότα της χρονολογίας του ταξιδιού του. Το 1867 ήταν άλλωστε ένα ιδιαίτερα ήσυχο γεωπο­ λιτικά και κοινωνικά έτος, αφού τα κύρια γεγονότα, σε παγκόσμια κλίμακα, ήταν η ολοκλήρωση της επικράτη­ σης των Βορείων στην Αμερική και η ίδρυση του Καναδά. 5. Στο Κεφάλαιο 61 του Μ.Α. έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον η χαρτογράφηση των περιοχών παραδείσου (και όχι προ­ όδου) της Ελλάδος μέλους της παγκοσμίου συμπολιτεί­ ας. Όπως ήδη αναφέραμε, σε μεγάλο μέρος του έργου του Εμπειρικού η ελληνική γεωγραφία είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Στο Μ.Α., όμως, παρουσιάζεται με λεπτο­ μέρεια το ελληνικό ουτοπικό Κράτος του. Η Ελλάς εκτεί­ νεται από τη Βόρειο Ήπειρο μέχρι τις Ευρωπαϊκές ακτές Βοσπόρου και την Κωνσταντινούπολη. Από όλη την Ανα­ τολική Θράκη στα σαντζάκια της Σμύρνης, του Ικονίου και της Προύσης. Από το Μοναστήριον στην Κύπρο. Πρωτεύουσές του είναι δύο, η Αθήνα για τις τέχνες, τις επιστή­ μες, και παν ατοιχείον πολιτιστικόν και η Κωνσταντινού­ πολή για τη διοίκηση και τας ομοσπονδιακός πολιτικός αρχάς.

Οι περιοχές του ελληνικού Παραδείσου ορίζονται με κλα­ σματική γεωουμβολαιογραφική λεπτομέρεια. Στον ηπει­

122

ρωτικό χώρο, το 1/2 του Πηλίου, το 1/5 του Κορινθιακού μ ε βάθος ενδοχώρας 12 χλμ. σε Πελοπόννησο και Σ τε­ ρεά Ελλάδα, ολόκληρη η νοτιοανατολική ακτή της Αττι­ κής από της θ έο εω ς «Ελληνικόν» όπου υπήρχε άλλοτε ο αερολιμήν τω ν Αθηνών μέχρι του Σουνίου σε βάθος 10 χλμ. Το Σαραντάπηχον, η περιοχή Βυτίνας, το Καρπενήσιον με το 1/2 της Ευρυτανίας, μεγάλη περιοχή διαρρεομένη από τον Λούρον, η πεδιάδα του Άργους, αι Μυκήναι,

το 1/3 της Εύβοιας, το 1/3 της Χαλκιδικής με ολόκληρον τον Άθω, ολόκληρος η κοιλάδα των Τεμπών, το 1/2 της Αρκαδίας, το 1/3 της Ηλείας και η Ολυμπία, το 1/2 της Πάρνηθας, το 1/2 του Πεντελικού με τον Διόνυσο και μέ­ χρι τη Νέα Μάκρη, ολόκληρος η Δεκέλεια. Στο νησιωτικό χώρο, το 1/2 της Κέρκυρας με τους Παξούς, η Πάρος, η Σίφνος, η Μήλος, η Ρόδος, το 1/4 της Κρήτης και της Κύπρου, το προς Μαύρη θάλασσα τμήμα του Βοσπόρου, η Θάσος, το 1/2 της Σάμου, η Σαλαμίνα, η Αίγινα, ο Πόρος, οι Σπέτσες. Η πέραν της Αδριανουπόλεως έκτασις, μέχρι της Μαύρης Θαλάσσης, το 1/2 της συγκλονιστικώς ωραίας νήσου Άνδρου, της ω ραιοτέρας των Κυκλάδων, με επιμέρους αναφορές σε τρεις ναούς λατρείας του Πανός: στην παλαιόν θέσιν της Αγίας Τριάδος. Κοντά στη θέση Φάσσα όπου και ο μεγαλύτερος ε λ ­ ληνικός φάρος και στην Παλαιούπολι. Στην Άνδρο επιστρέφει στο Κεφάλαιο 96 του Μ.Α. στην Νήσον την έκπαγλον, την βασιλίδα του Αιγαίου. Αφού ο­ ρίσει τρεις τόπους γεωαναφοράς, Όρμος Γαυρείου, Κόρθιον, Κάστρο Χώρας (μεταξύ Κάβο Σταρά και Αγίας Τριά­ δας), δημιουργεί μια «μεταφορική ιστορική γεωγραφία» της Νήσου, την παραλία της Τροίας (Γυάλια), τον κόλπο του Μαγγελάνου (Παραπόρτι), τον μέγα της Αλεξάνδρει­ άς λιμένα (Νειμποργιός), την Αγία Λαύρα (Μονή Παναχρά­ ντου), τους πύργους ιπποτών της Δύσεως [πύργοι της Μεσσαριάς και του Κορθίου, τον πύργο της Βαβέλ [πύρ­ γος (αινιγματικός) Γαυρείου). 0 χάρτης της Άνδρου, κατά Εμπειρικόν, ολοκληρώνεται με επτά ακόμη τοποθεσίες (Στραπουργιά, Λάμυρα, Αποι­ κία, Μενήτα, Παλαιόπολις, χωρία Άρνης, Ασυνετί, χωρία Κορθίου, Λεβαντάρα) και μπορεί τώρα να εκδοθεί συσχε­ τίζοντας μάλιστα την τοπωνομαστική του με τη σημερινή εκφορά των τοπωνυμίων. 7. Το τελευταίο μέρος της μικρής αυτής χαρτογράφησης της γεωγραφίας του Εμπειρικού είναι αφιερωμένο οτη μεγάλη επιρροή που, κατά τη γνώμη μου, φαίνεται ότι του άσκησε το γεωγραφικής έμπνευσης έργο του Ιουλί­ ου Βερν και ίσως κάποια εμπορικά παράγωγα του έργου αυτού, όπως τα περίφημα παίγνια που κυκλοφόρησαν αργότερα, κυρίως στη Γαλλία. Αυτή η αναφορά μου γίνε­ ται ανεξάρτητα και επιπλέον της πρωταγωνιστικής πα­ ρουσίας του Βερν στο Μ.Α.

Μπαίνω αμέσως στο θέμα: και το τροχοπροωθούμενο σκάφος του Εμπειρικού, ο Μεγάλος Ανατολικός δηλαδή, αλλά και το Α ερόσ τα το της κεντροαμερικανικής του Αργούς, διακοσμούν το εξώφυλλο του δημοφιλούς βι­ βλίου του Ιουλίου Βερν, Voyages Extraordinaires - Les enfants du Capitaine Grant - Voyage autour du Monde,

των εκδόσεων «Χετζέλ». Στο «Σαμουήλ Χάρδιγκ» στα Γραπτά ή Προσωπική μυθο­ λογία ακολουθούμε μια εκπληκτική γεωγραφική διαδρο­ μή διαμέσου των Ηνωμένων Πολιτειών από τις ακτές του Ατλαντικού, τη Νέα νάρκη, μέχρι τις ακτές του Ειρηνικού, τον Άγιο Φραγκίσκο. Πλλινόι, Σικάγο, λ. Μίσιγκαν, Άγ. Φρα-

θωρικό Λαυρίου, αρχές δεκαετίας του '60. Φωτογραφία Η. Μιλά

γκίσκος, Ν. Υόρκη, Κλήβελαντ, Πίτσμπουργκ, Ινδιανάπολι, Ντε Μόυν (Wyoming), Λίνκολν Νεμπράσκα, Salt Lake City Ιούτα, Νεβάδα, Κάρσον Σίτυ, Ειρηνικός, Σακραμέντο, ΚολοράντοΙ. Εδώ, το εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι και αυ­ τή η διαδρομή εξελίσσεται σε μέσα γεωγραφικά πλάτη, στην κεντρική, κατά μήκος, ζώνη των Ηνωμένων Πολιτει­ ών, θυμίζοντας έντονα δημοφιλές εμπορικό γεωγραφικό παιχνίδι των αρχών του 20ού αιώνα5. 0 ίδιος ο Εμπειρικός αναφέρεται κατά τη διαδρομή σε σφαιριστήριο και σε μη­ χανικά παιχνίδια, θυμίζοντάς μας τα γεωγραφικά παιχνίδια που στηρίχθηκαν στο έργο του Ιουλίου Βερν. Ένα παρά­ δειγμα τέτοιου παιχνιδιού, από τα πολλά διαθέσιμα, πα­ ρουσιάζει καταπληκτική ομοιότητα με τη γεωγραφία που περιγράφεται στο «Σαμουήλ Χάρδιγκ». Τέλος, στο Αργώ ή Πλους αεροστάτου οι τρεις από τους πρωταγωνιστές είναι σαφέστατες αναφορές σε φιγούρες-κλειδιά στο έργο του Βερν, σε άμεση σχέση με τη γεωγραφία. 0 «Άγγλος» είναι κα θ η γ η τή ς τη ς

αστρονομίας, ο «Γάλλος» αντισυνταγματάρχης είνα ι ε ξε ­ ρευνητής της Κεντρώας Αφρικής και ο «Ρώσσος» ναύαρ­ χος είναι ο πρόεδρος της αυτοκρστορικής γεωγραφικής εταιρίας της Πετρουπόλεως!

Τα τρία παραπάνω παραδείγματα, μαζί με την παρουσία του Βερν στο Μ.Α. με κάνουν να πιστεύω ότι ο Εμπειρικός πρέπει να ήταν φανατικός αναγνώστης των γεωγραφι­ κών έργων του, όπως και άλλων γεωγραφικών κειμένων, θα πρέπει να ήταν επίσης συνειδητός χρήστης χαρτών, θα εκπλησσόμουν αν μάθαινα ότι δεν ήταν! 8. Όμως, μπορούν άραγε όλα αυτά, που ανακατασκευά­ ζουν, χαρτογραφώντας την, μια κάποια γεωγραφία, να θεμελιώσουν την εικόνα ενός συγγραφέα που ενέτασσε συνειδητά τη γεωγραφία στο έργο του; Εγώ, ένας μη ει­ δικός της λογοτεχνίας, είναι δύσκολο να απαντήσω. Διαι­ σθητικά τολμώ να υποθέσω ότι οι γεωγραφικές αναφο­ ρές του αποτελούν συνειρμικές εκφράσεις της επιρροής που του ασκούσαν τα γεωγραφικά κείμενα και ιδιαίτερα ο Βερν, που φαίνεται ότι ο Εμπειρικός διάβαζε με παιδική χαρά, γοητευμένος ίσως από τις σουρεαλιστικές -για την εποχή εκείνη- ιστορίες του. Η υπόθεσή μας για τις συνειρμικές αναφορές του Εμπει­ ρικού στη γεωγραφία στηρίζεται κυρίως στις «συμπυκνω­ μένες» και «κατά ριπές», θα έλεγα, περιγραφές του, που τις κάνει κυριολεκτικά χωρίς ανάσα, έτσι «για να τελειώ­ νει μ' αυτές». Η γεωγραφία του εμφανίζεται κατά περιό­ δους, συσσωρευμένη, με πυκνές παραθέσεις και ορμητι­ κότατα, και ύστερα χάνεται, για να επανέλθει πάλι αργό­ τερα το ίδιο πυκνή και συσσωρευμένη όπως πριν. Η παρουσίασή μου αυτή στηρίχθηκε σε μεγάλο μέρος του έργου του Εμπειρικού. Δεν το κάλυψε όλο. Εύχομαι ολοκληρώνοντάς το άλλα να επιβεβαιωθούν και άλλα να αποκαλυφθούν. Προς το παρόν αξίζει νομίζω να συντά­ ξουμε το χάρτη της Άνδρου απ' την αρχή, του Ανδρέα Σπ-αρχή το χάρτη, να τον έχουμε τα καλοκαίρια στο νησί και να τον χαιρόμαστε... □ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. 'Ενα σημαντικό πλήθος ηλεκτρονικών χαρτών, που συ­ ντάχθηκαν ειδικό για τη μελέτη αυτή, συνόδευσε, ως ο­ πτικό παρακολούθημα, την προφορική προυοίαση της 9ης Απριλίου στο Υπουργείο Πολιτισμού. Οι ενδιαφερό­ μενοι για τους χάρτες αυτούς μπορούν να επισκεφθούν τις ιστοσελίδες της Εθνικής Χαρτοθήκης, στη διεύθυνση www.mapllbrary.gr/Embiricos.htm. 2. Βλ. Ε. Λιβιεράτος, Χαρτογραφίας και χαρτών περιήγηοις 25 αι­ ώνες από τους Ίωνες στον Πτολεμαίο και τον Ρήγα. Εθνική Χαρτοθήκη, 1998. 3. Αναφέρεται οκτάκις στο κείμενο αυτό. 4. Τρία χρόνια πριν από το ταξίδι του Μ.Α., ο Ιούλιος Βερν είχε γράψει το Ταξίδι στο Κέντρο της Γης (1864). 5. Για τις σχετικές εικόνες βλ. www.maplibrarY.gr/Embiricos.htm

123

Ο Μ έ γ α ς Α ν α τ ο λ ικ ό ς θεω ρ είται το εκτενέσ τερ ο και τολμ ηρότερο μυθιστόρημα της ν εοελ­ λη ν ική ς λο γ ο τεχ ν ία ς . Σ το υς ο κτώ τόμους ή στις 2 .1 0 0 σ ελίδες του υπάρχουν π ολλές και ε ξα ιρ ετικ ά τολμ ηρές σ κηνές, που σ ύμ φω να με κάπ οιους κ ρ ιτικο ύ ς εγ γίζ ο υ ν τα όρια της πορνογραφίας. Είναι πράγματι έτσ ι; Μ πορούμε να υποστηρίξουμε ό τι ο Εμπειρικός έγρα ψ ε ένα τόσο ε κ τε ν έ ς έργο απλώ ς και μ όνο για να π ρ ο κα λέαει με τη ν αθυροοτομ ία το υ ; Ή μήπως η ερ ω τικ ή το λμ η ρ ό τη τα το υ Μ ε γ ά λ ο υ Α ν α τ ο λ ικ ο ύ απ οτελεί πρόσχημα για να ειπω θεί κ ά τι ά λ λο ; Έτσι κ ι αλλιώ ς το θέμα παραμένει ανο ιχτά κ α ι η πραγμάτευοη το υ έχει να κά νει τόσο με τη ν πορνογραφία όσο και με τη ν ερω τική τέχνη.

124

Ελβετία, αρχές δεκαετίας του '50. Φωτογραφία Μ.Εμπειρικού

Ο Μέγας Ανατολικός: Κατήχηση και Λειτουργική

ΚαπΙχηοη και h /τουργική ή ηα φ η γ η μ α τ ι κ ή μ ή τ ρ α του

Μεγάλου Ανατολικού το υ Χ Ρ Η Σ Τ Ο Υ Γ. Λ Α Ζ Ο Υ *

ρχή σοφίας, ονομάτων επίσκεψις» συμβουλεύει ένα παλιό από­ φθεγμα και με αυτό τον τρόπο οφείλω να ξεκινήσω, διερευνώντας κατ' αρχάς τις σημασίες των δύο όρων που εκ πρώτης όψεως φαίνονται παράδοξοι. Στο λεξικό του Δημητράκου, στα λήμματα «κατήχηση» και «λειτουργική» βρίσκουμε τις ακόλουJ U θες σημασίες. Κατήχηση: (ί) η διά ζώσης φωνής διδασκαλία, (Η) εκκλησιαστική ορολογία: η διδασκαλία των χριστιανικών δογμάτων σε εκείνους που προσήρχοντο στη χριστιανική πίστη, βλ. για παρά­ δειγμα τη φράση «η κατήχησις τω ν νεοφώτιστων», (ίϋ) συνεκδοχικώς: το βιβλίο που περιέχει τα χριστιανικά δόγματα και την ορθόδοξο ερμηνεία τους, (Ιν) η μύηση, η εισαγωγή σε ένα δόγμα ή σε μια μυστική εταιρεία. Από τις σημασίες που συγκέντρωσα, στο Μ ένα Ανατολικό εφαρμόζονται κατ' αρχάς η τέταρτη και η πρώτη. Αλλά και η δεύτερη και η τρίτη βρί­ σκουν μια έμμεση, λοξή, κριτική και ειρωνική εφαρμογή, καθόσον το μυθιστόρημα-ποταμός του Α. Εμπειρικού λειτουργεί ως διδασκαλία νέων δογμάτων και συγχρόνως είναι ένα βιβλίο που περιέχει αυτές τις ιδέες και την κατά τον Εμπειρικό ορθόδοξη ερμηνεία τους. Λειτουργική: (I) εκείνο το τμήμα της χριστιανικής θεολογίας το οποίο πραγματεύεται I—I

*Διευθυντής Εθνικού κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ)

125

τα σχετικά με τις τελετές και το τυπικό της λατρείας και περιέχει την ιστορία, τη θεωρία και την ερμηνεία των ιερουργιών, (II) το βιβλίο το οποίο περιέχει αυτά τα θέματα. Αν ουνδυάοουμε αυτές τις σημασίες της «λειτουργι­ κής» με μια κεντρική σημασία του όρου «λειτουργία», ο οποίος μεταξύ άλλων σημαίνει: α) το έργο, την πράξη, την ενέργεια, β) τον ιδιάζοντα τρόπο ενέργειας των σωματικών οργάνων και των αισθήσεων, διαπιστώνου­ με ότι εφαρμόζεται στο Μ εγάλο Ανατολικό, αφού το κείμενο δεν περιορίζεται στην κατήχηση, αλλά τη συ­ νοδεύει και τη συναρμόζει με τη «λειτουργική», δηλαδή με την περιγραφή των πράξεων και την τέλεσή τους με τρόπο που προσιδιάζει στο περιεχόμενο των δογμά­ των. Η σύζευξη των δύο εννοιών, «κατήχηση και λειτουργι­ κή», η οποία δίνει τον τίτλο του κειμένου αλλά και της συνεδρίας, προσδιορίζει μια ουσιαστική διάσταση της μορφής και του περιεχομένου, ή αλλιώς μια κεντρική αφηγηματική μήτρα του Μεγάλου Ανατολικού, και αυτό θα προσπαθήσω να δείξω. Η παρατήρηση ότι ο Μένος Ανατολικός είναι ένα κείμε­ νο που αποβλέπει να διαπλάσει τους αναγνώστες και να τους μυήσει σε έναν κόσμο «απολύτου αθωότητος, απολύτου ελευθερίας, απολύτου ηδονής», έχει γίνει με εύστοχες διατυπώσεις από τον Γιώργη Γιατρομανωλόκη. Στο «Επίμετρο» του πρώτου τόμου σημειώνει ότι οι ερωτικές σκηνές «όλες μαζί μάς οδηγούν (...) σε μια ε­ ρωτική μαθητεία. Όπως οι ήρωες έτσι και οι αναγνώ­ στες του Μ εγάλου Ανατολικού απολαμβάνουν ένα ύψιστο μάθημα της ερωτικής διδασκαλίας, μυούνται και ε­ ξοικειώνονται με την εκθαμβωτική διαδικασία του έρω­ τα. Οι ήρωες (και οι αναγνώστες άλλωστε) εξελίσσο­ νται προοδευτικά μέσα σε αυτή τη μαθητεία.!...) Υπό αυτή την έννοια ο Μέγας Ανατολικός είναι ένα μυητικό και παιδευτικό κείμενο που έχει σκοπό να διαπλάσει ε ­ ρωτικό, να κατηχήσει και να οδηγήσει σε ωριμότητα και ελευθερία τους αναγνώστες του» (0 Μ έγας Α νατολι­ κός, «Άγρα», 1990, 0. 319-320). Η σύζευξη «κατήχηση και λειτουργική», που παραπέ­ μπει στον τίτλο του βιβλίου και του μαθήματος των θρησκευτικών που διδάσκονταν πριν από σαράντα χρό­ νια όλα τα Ελληνόπουλα στην Έκτη Δημοτικού, δε συ­ στήνει μόνο μια ειρωνική αναφορά, παραπέμπει ευθέ­ ως και σε μια οραματική, προφητική διάσταση, σε μια διάσταση «μεσσιανική» -με τη σημασία που έχει ο όρος στον Μπένγιαμιν- η οποία συνδυάζει την πίστη στη δυ­ νατότητα έλευσης «μιας τελείως ελευθέρας κοινω­ νίας» με τη στράτευση και το κήρυγμα υπέρ του έρω­ τος, ο οποίος είναι «ο όξων της ζωής μας, οποιαδήποτε

126

κι αν είναι η κοινωνία ή η ελπιζομένη κοινωνία» («Μάχο­ μαι διό την απελευθέρωσιν του έρωτα», Συνέντευξη στην Α. Σκαρπαλέζου, Ηριδανός, τχ. 4,1976, σ. 14). Η θρησκευτική διάσταση που εντοπίζει ο Ελύτης με την παρατήρηση ότι «ο Μέγας Ανατολικός ναυπηγήθηκε με τα υλικά του ψυχαναλυτή στις δεξαμενές ενός οραματιστή και προφήτη» (Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρικό, «Ύψιλον», 1980, σ. 69) ενισχύεται ρητά από τον ίδιο τον Α. Εμπειρικό. Στη συνέντευξη που έδωσε στην Α. Σκαρπαλέζου ομολογεί τη βαθύτατη επίδραση και τη γοητεία που άσκησε πάνω του ο Τολστόι, συσχετίζοντάς τη με τη δική του μάχη για την απελευθέρωση του έρωτα: «Το πνευματικό μου βάπτισμα έγινε με τον Λέοντα Τολστόι. (...) Διατηρώ όλην την αγάπη για τον παππού Τολστόι, όμως αντί καλόγερος έγινα ο άνευ ο­ ρίων υπέρμαχος του Έρωτος. 0 Λέων Τολστόι, όπως ε­ πίσης και ο Ιησούς, εις το σημείον αυτό είχαν λάθος διότι, αν ο έρωτας και η ποίηση αφαιρεθούν από την ζωή τα άλλα όλα καταρρέουν» (στο ίδιο, 13-14). Αυτή η ιδέα επαναλαμβάνεται με συνέπεια σε πολλά σημεία του έργου του. Στον κατάλογο των προγόνωνπροφητών που ψάλλουν «τον ερχομό και την ανάγκη των νέων Παραδείσων» συγκαταλέγονται «ο Λέων Τολστόι, κόσμος και ήλιος θερμουργός, πατήρ θεών και ανθρώπων» και ο Ιησούς Χριστός, ο οποίος σε ένα άλ­ λο ποίημα συνδέεται με τον Πάνα («Οι Μπεάτοι ή της μη συμμορφώσεως οι άγιοι» και «Το μέγα βέλασμα ή Παν-ίησούς Χριστός», Οκτάνα, «Ίκαρος», 1980). Στην Αργώ, αυτό το θέμα αναπτύσσεται από το ναύαρχο Βλαδίμηρο Βιερχόυ, ένα πρόσωπο που συνθέτει τον τολστοϊκό θεϊσμό με τον έρωτα και την ποίηση, και από αυτή την άποψη μπορεί νομίμως νό θεω ρηθεί personna του Εμπειρικού. «Ναι, ανέκαθεν συγκινούααν τον ναύαρχον Βλαδίμηρον Βιερχόυ τα πλήθη - ιδίως σε στιγμάς μεγάλου ενθου ­ σιασμού, όταν το ρήμα γίνεται λόγος, και ο λόγος σπό­ ρος πλούσιος και ευεργετικός, όταν η κίνησις και η χει­ ρονομία γίνονται σύμβολα δυναμικά, και ο ηγέτης γίνε­ ται προφήτης, το υ τέσ τι κρίκος συνδετικός μ ε τα ς ασυλλήπτους δυνάμεις που μας ξεπερνούν, μας περι­ βάλλουν και μας περιέχουν, και ονομάζονται (...) μ ε χί­ λια επίθετα, αλλά μ ε ένα μόνον ουσιαστικόν - Θεός. Εν τούτοις πολλοί φίλοι του Βλαδίμηρου Βιερχόυ, τον θ ε ­ ωρούσαν άθεον. Α υ τός όμω ς το η ρνείτο και έλε γ ε : ‘Δεν είμαι Χριστιανός, ούτε είναι δυνατόν ποτέ να γίνω, αλλά δεν είμαι άθεος. Για μένα, υπάρχει παντού και πά­ ν το τε Θ εός’» (Αργώ ή Πλους αεροστάτου, «Ύψιλον»,

1980, σ. 54). Ύστερα από αυτές τις προκαταρκτικές παρατηρήσεις, μπορούμε να περάσουμε σ' ένα συγκεκριμένο παρά-

δείγμα που βρίσκεται στο κέντρο του έργου’ και δείχνει τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται η κατήχηση και η λειτουργική στο Μ εγάλο Ανατολικό. Πρόκειται για τα κεφάλαια 50, 51 και 52 του τρίτου μέρους (τόμ. 5) στα οποία η αφηγηματική μήτρα που εντόπισα εμφανίζεται σε υποδειγματική μορφή. Στο κεφάλαιο 50 η ανάμνηση της συζήτησης του ζω­ γράφου Μπερτιέ με τον ποιητή Μπωντελαίρ ανήκει σε αυτό που ονομάζω κατήχηση με τη στενή σημασία του όρου: είναι συγχρόνως η διά ζώσης διδασκαλία μιας «θεωρίας» σχετικά με τον έρωτα και τη χριστιανική ηθι­ κή και βεβαίως η μύηση του συνομιλητή σ' αυτή τη στάση ζωής. Στο κεφάλαιο 51 η μυητική διαδικασία συνδέει την κα­ τήχηση με τη λειτουργική και τις συνδυάζει με στοιχεία της αναλυτικής εμπειρίας. Εδώ ο Μπερτιέ αναπτύσσει μια στρατηγική γοητείας και τη συνδυάζει με μια αυτο­ σχέδια ανάλυση που έχει ως αποτέλεσμα να παρασύ­ ρει τη συνομιλήτρια -την ωραία θαλαμηπόλο Μπέττυκαι να απελευθερώσει την επιθυμία της, αναιρώντας τα εμπόδια ή τους φραγμούς που την περιορίζουν. Στο κεφάλαιο 52 η Μπέττυ δοκιμάζει νέες λαγνουργίες και μαζί της ο αναγνώστης εισάγεται στην τελετή και το τυπικό της ερωτικής πράξης. Συναιρώντας το περιε­

χόμενο του κεφαλαίου στον κεντρικό πυρήνα του, το θεωρώ ένα αηό τα πολλά κεφάλαια λειτουργικής. Το αμάρτημα του Μ πωντϊλαιρ

Το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύεται η ανάμνηση του Μπερτιέ και λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα που περιγράφονται είναι ο κόσμος της τέχνης: ζωγραφική, κριτι­ κή, λογοτεχνία και μουσική. Η αφήγηση αρχίζει «εις εν από τα μικρότερα σαλόνια του τερ αστίου πλοίου » ό­ που «ο ζωγράφος Αιμίλιος Μ περτιέ συνεπλήρωνε την ανάρτησιν ωρισμένων έργω ν του. ετοιμ άζω ν τη ν μ ι­ κρόν πλωτήν έκθεοιν » και τελειώνει με την υπερίσχυση της ηδονής «ενώ η ορχήστρα έπαιζε μ ε σφριγηλόν λυ ­ ρισμόν και ζω ηρότατον ρυθμόν, το εξαίσιον και ιμερι­ κόν πτερόεν βαλς του Βέμπερ».

Επί σκηνής, λοιπόν, ο Μπερτιέ αναφέρεται στους κριτι­ κούς τους οποίους περιφρονεί και στον Μπωντελαίρ τον οποίο, όπως και ο Εμπειρικός, θαυμάζει «ως δημι­ ουργόν μιας νέας ποιήοεως». Οι δύο φίλοι συμφωνού­ σαν σε πολλά σημεία σχετικά με την τέχνη του καιρού τους, αλλά διαφωνούσαν σε εκείνα που απορρέουν α­ πό το χριστιανισμό. «Ο Μπωντελαίρ, παρ' όλον του τον σατανιαμόν και δυ­ νατό/ τις να είπη, ακριβώς ένεκα αυτού, ήτο ουσιαστι-

127

κώς β αθύτατα χριστιανός, και μάλιστα όπως αντιλαμ­ βάνεται τους χριστιανούς η εκκλησία τω ν καθολικών»

(σ. 12-13). Η παρατήρηση έχει διπλό ενδιαφέρον. Πρώτον, διότι αυτό το κεφάλαιο της κατήχησης αναφέρεται στο αί­ σθημα ενοχής και στον έλεγχο της συνείδησης που α­ πορρέει από την κρατούσα ηθική. Δεύτερον, γιατί σε αυτή την παρατήρηση εμπεριέχεται εν οπέρματι η ιδέα που αναπτύσσει ο J. Lacan στο δοκίμιο με τον τίτλο «Kant avec Sade», όπου επισημαίνει την άρρηκτη σύν­ δεση αλλά και την αξεπέραστη αντινομία του Νόμου με τον Πόθο, την επιθυμία. Ο ηθικός Νόμος είναι ο απωθημένος πόθος, «η επιθυμία στην περίπτωση όπου λείπει όχι το υποκείμενο αλλά το αντικείμενο» (Ecrits, «Seull», 1966)!. Μετά την εισαγωγική παρατήρηση περί του σατανισμού του Μπωντελαίρ αρχίζει η περιγραφή του περι­ στατικού και του διαλόγου που αντικατοπτρίζει τη δια­ φορά απόψεων των δύο φίλων. Μια μέρα ο Μπωντελαίρ καταφεύγει στο εργαστήριο του Μπερτιέ, αφού προηγουμένως είχε διακορεύσει μια εντεκαετή ανθοπώλη, και εξομολογείται την πράξη του. Στις ισχυρότατες τύψεις και το σφοδρό άγχος που νιώθει -στο αίσθημα ενοχής που διατυπώνεται με την ερώτηση:«Πες μου δεν είμαι τέρας;»- ο Μπερτιέ απα­ ντάει με άμεσο τρόπο, ακυρώνοντας τη βασική αρχή α­ πό την οποία προκύπτει η ενοχή: «Όχι, Κάρολε, δεν ε ί­ σαι τέρας. Τερατώδης είναι μόνον ο έλεγχος της συνειδήσεώς σου. Στα ζητήματα του έρω τος δεν ισχύει καμμιά ηθική».

Εφεξής ο διάλογος παίρνει τη μορφή της κατήχησης και ο στόχος του Μπερτιέ είναι να απελευθερώσει τη συνείδηση του Μπωντελαίρ, αλλά και του αναγνώστη, από τις προκαταλήψεις που επιβάλλει η τρέχουσα ηθι­ κή. «Αγαπητέ μου Κάρολε, υπάρχει σήμερα μια κακή συνείδησις, μια νοσηρά συνείδηοις που θα εξακολουθή να είναι κακή και νοσηρά, ε φ ' όσον δεν θα είμεθα εις θέσιν να την ελευθερώ σουμε τελείω ς από κάθε προκατάληφι και να τη ς επιτρέψ ουμε να λειτουρ γήση εν τελ ώ ς διαφορετικά, δηλαδή σε βάοι φωτισμένης από το φως μιας καθολικά θετικής εποπτείας, μ ε γνώμονα όχι την συμβατική ηθική, αλ λά την εξυηηρέτησι τω ν βασικών αναγκών του ανθρώπου, κατά τρόπο που να ανταποκρίνεται σε όλες τις απαιτήσεις του οργανισμού του και του ψυχισμού του» (σ. 14). Η περί «νοσηρός συνειδήσεως» άποψη του Μπερτιέ

προκαλεί την άμεση αντίδραση του Μπωντελαίρ ο ο­ ποίος προβάλλει ένα στερεότυπο αντεπιχείρημα: η γε­ νίκευση τέτοιων πράξεων υποσκάπτει τα θεμέλια και α­

128

πειλεί την ευρυθμία του κόσμου. Τα κοχλάζοντα ερωτι­ κά πάθη, αν αφεθούν ελεύθερα, αδέσμευτα και ανυπό­ τακτα, θα δημιουργήσουν μια τάξη πραγμάτων που θα ισοδυναμεί «με κόλαση επ ί της γης». Η ιδέα που υποστηρίζει το επιχείρημα του Μπωντελαίρ είναι γνωστή: τα ιμερικά πάθη είναι κατώτερες εκδη­ λώσεις του οργανισμού που αντιστρατεύονται τα ανώ­ τερα συναισθήματα της ψυχής και την ηθική συνείδη­ ση, αυτή την εσωτερική φωνή που υπαγορεύει σε κάθε άνθρωπο τι οφείλει να ηράξει. 0 Μπερτιέ, αναπτύσσοντας το corpus της δικής του κα­ τήχησης, αναιρεί αυτήν ακριβώς την ιδέα. Κατ' αρχάς, ακυρώνει την ιεραρχία οργανικό/ψυχικό και επικαλού­ μενος τη φύση ορίζει τον ερωτικό πόθο ως «αρχικό, αρχέτυπο, πρωταρχικό και ακατανίκητο». Έπειτα αρνείται την αντινομία οργανικού/ψυχικού και την αντίθεση καλού/κακού που τη συνοδεύει και καλεί το φίλο του να δει πώς μέσω της παραδοχής του έρωτα κάθε φαι­ νομενική αντίθεση μετατρέπεται σε αρμονική σύνθεση. Του επισημαίνει ότι η ηθική που επικαλείται είναι εδραι­ ωμένη «επί ενός τεραστίου συναισθήματος ενοχής», α­ πό το οποίο απορρέει η συνείδηση, και ότι αποβλέπει στην εξάλειψη ή την αμαύρωση της ερωτικής επιθυ­ μίας. Τέλος, του προτείνει μια νέα ηθική, «εκείνη που θα επιδιώκει, όχι την περιφρούρησι νόμων, αντιβιολογικών, αλ λά την ε ις μέγιστον βαθμόν ικανοηοίησιν τω ν βασικών αναγκών του ανθρωπίνου γένους, του τέστιν τω ν ιμερικών, χωρίς ζημιά ή βλάβη για κανένα» (σ. 17).

Η κεντρική ιδέα που διατυπώνει εδώ ο Μπερτιέ περί της αρμονικής σύνθεσης οργανικού και ψυχικού εκφρά­ ζει και έναν από τους βασικούς στόχους που θέτει ο Εμπειρικός, ο ναυπηγός και κυβερνήτης του Μ εγάλου Ανατολικού, καθόσον η ρητή επιδίωξή του και η ελπιζομένη κατάληξη της μάχης που δίνει στο πεδίο των ιδε­ ών και της κοινωνικής αλλαγής είναι η ανασύνθεση της ενότητας ψυχής και σώματος: οι άνθρωποι του Νέου Κόσμου είναι εκείνοι «που οι ψυχές των ένα μ ε τα κορ­ μιά τω ν είναι». ilcpi Βίας

Η «θεωρία» του Μπερτιέ σημαδεύεται από στοιχεία που παραπέμπουν σε οργανιστικές και βιταλιστικές ιδέες: ο ισχυρός βιολογικός άνθρωπος, η ικανοποίηση των πρωταρχικών αναγκών της φυσικής του υποστάσεως, η προσφυγή στη φύση, είναι έννοιες που απαιτούν προσεκτική ερμηνεία, γιατί ο κίνδυνος της παρανόησης και της παρερμηνείας είναι συνεχώς παρών. Το ίδιο ισχύει βεβαίως και για την έννοια της βίας. Μια φράση του Μπερτιέ, που αναφέρεται ακριβώς στη βία και το βιασμό, έχει χρησιμοποιηθεί ως αποδεικτικό υλι-

κό για να υποστηριχτεί η άποψη ότι το όραμα του Εμπειρικού είναι ολοκληρωτικό και βαθύτατα αυταρχι­ κό. Την παραθέτω. Στην ερώτηση «τι γίνεται αν το θήλυ ανατάξει άρνησιν;» ο Μπερτιέ απαντά: •Τι μένει λοιπόν να γίνει; Μένει, φ ίλε μου, η προσφυγή στη φύση, ή, μάλλον, η πιστή παραμονή στα πλαίσιά της, δηλαδή η συνέχισ ις τη ς φ οράς προς απόκτηοιν του θήλεος διά της βίας, ε κ ε ί που οι πρώτοι όροι του φυλετικώς ισχυροτέρου, τουτέστιν του ανδρός, δεν έ ­ γιναν δεκτοί. Δηλαδή μ ένει ο βιασμός ως αναγκαστική επιβολή της θελήσεω ς του εραστού διά της νίκης, διά της νίκης του άρρενος » (σ. 15). Από εδώ, όσοι υποστηρίζουν την άποψη ότι το όραμα του Α. Εμπειρικού είναι ολοκληρωτικό και αυταρχικό, συμπεραίνουν ότι στον Εμπειρικό «η ηδονή ισοδυναμεί (πάντα και μόνο) με ικανοποίηση της επιθυμίας της α­ πόλυτης κυριαρχίας του ισχυροτέρου, της κυριαρχίας του αρσενικού επί του θηλυκού» (Τ. Καγιαλής, Τα Νέα, 23 Μαρτίου 2001).

Η κατηγορία είναι σοβαρή και μας υποχρεώνει να στα­ θούμε και να ελέγξουμε την εγκυρότητά της, καθόσον χρεώνει τον Εμπειρικό, ή τουλάχιστον το ιδεολογικόπολιτικό όραμά του, με ιδέες φαλλοκρατικές/αυταρχικές και εντέλει φασιστικές. Όμως, για να ισχύει αυτή η άποψη θα πρέπει να συ­ ντρέχουν οι ακόλουθες προϋποθέσεις: α) το πρόσωπο που τις εκφέρει να είναι εκπρόσωπος του συγγραφέα -δηλαδή μια personna του Εμπειρι­ κού- και να μιλάει εξ ονόματός του, β) οι ιδέες που διακηρύσσει να μην αντιφάσκουν με τις ιδέες άλλων προσώπων του έργου που -τουλάχι­ στον ως προς τη διατύπωση συγκεκριμένων απόψε­ ω ν- νομίμως θα μπορούσαν να εκληφθούν ως personnae του συγγραφέα, γ) εφόσον αποτελούν μέρος της κατήχησης, να συ­ μπληρώνονται και να πραγματώνονται στα αντίστοι­ χα κεφάλαια της λειτουργικής. Από την ανάγνωση του Μ εγάλου Ανατολικού και των

129

άλλων έργων του Ανδρέα Εμπειρικού προκύπτει με σα­ φήνεια ότι καμία από τις τρεις προϋποθέσεις δεν επα­ ληθεύεται. α) 0 Μπερτιέ είναι ένα πρόσωπο του 19ου αιώνα που απηχεί ιδέες του καιρού του, οι οποίες βρίσκονται εγγύτερα σε διατυπώσεις του Νίτσε, που και αυτές έχουν συχνά παρερμηνευτεί, παρά στις ιδέες του Εμπειρικού. Αυτή η παρατήρηση μας προειδοποιεί ότι είναι κατά κα­ νόνα λάθος να σπεύδουμε να ανακηρύξουμε κάθε πρόσωπο του έργου personna του συγγραφέα και να του αποδίδουμε όλες τις απόψεις που διατυπώνουν οι χαρακτήρες οε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο της αφήγη­ σης. Διότι κατ' αυτό τον τρόπο καταργούμε τις συνθή­ κες της λογοτεχνικότητας και την ιδιαίτερη λειτουργία των προσώπων του μυθιστορήματος, τα οποία δεν απηχούν μονόχορδα τις θέσεις του συγγραφέα, β) Σε άλλα σημεία του έργου, άλλα πρόσωπα διατυπώ­ νουν ιδέες διαφορετικές, που αποκλίνουν από εκεί­ νες του Μπερτιέ και δίνουν στη βία εντελώς διαφο­ ρετικό νόημα. Άμεσο παράδειγμα ο Χανς Έντελμαν, ο οποίος διατυπώνει με ακρίβεια το κεντρικό σημείο που διαφοροποιεί το Μεγάλο Ανατολικό από τα ερωτογραφήματα του Σαντ. «Διότι ναι μ εν ε θαύμαζε ο Ελβετός τον μαρκήσιον του Σαδ, α λλά ουδόλως συνεφώνει ε ν τω συνόλω μ ε την φιλοσοφίαν του, και αηέκρουε την αντίληφιν ότι ο έ ­ ρω ς πραγματοποιείται πλήρως μόνον διά του βασανιαμού, των πόνων και της θυματοποιήσεως του εκόστοτε αντικειμένου τω ν πόθων ενός εραστού. (...) Διά τον διαπρεπή αυτόν οοφόν, ο έρω ς ή το πάντοτε ένα συν, και ουδέποτε ένα μείον. Εάν ο Έντελμαν ήτο φίλος και υπέρμαχος μ ετα ξύ άλλω ν και της βίας και ιδιαιτέρως του βιασμού, ήτο υπέρμαχος αυτώ ν τω ν πράξεω ν ε ν τη έννοια της υπερνικήσεως τω ν εμποδίων, τω ν φυσι­ κών (σωματικών) και ηθικών, που παρενεβάλλοντο ή α­ ν τετίθεντο εις την πραγμάτωσιν, το ν πλουτισμόν, την έξαραιν και την ολοκλήρωσιν του έρω τος και της ηδο­ νής, και ουχ ί ε ν τη σαδιατική εννοία που έ τε ιν ε προς την αφαίρεοιν και ε ν τέλει, κατ' ανάγκην, προς την κα­ ταστροφήν» (τόμ. 3, ο. 281-2).

Είναι φανερό ότι σε αυτό το απόσπασμα η βία και ο βια­ σμός συνδέονται με τη «νοσηρά συνείδηση» και ορίζο­ νται ως υπερνίκηση των ηθικών εμποδίων που παρεμ­ βάλλει «η σημερινή βλακώδης ηθική». Στο ποίημα «Όχι Μπραζίλια μα Οκτάνα» όπου διατυπώνει το ουτοπικό όραμα της Νέας Πόλεως, ο Εμπειρικός προ­ βαίνει σε μια ρητή, ριζική και χωρίς αμφισημίες καταδίκη της βίας:«Οκτάνα θα πη μη συμμετοχή και μη αντίταξι βίας εις την βίαν» (Οκτάνα, «Ίκαρος», 1980, σ. 79).

130

γ) Στο Μ εγάλο Ανατολικό δεν υπάρχει καμιά σκηνή βια­ σμού, σε καμιά από τις ερωτικές σκηνές του έργου η βία δεν υπερβαίνει αυτό που ο Έντελμαν αποκαλεί «υπερνίκηση τω ν φυσικών ή ηθικών εμποδίων».

Τα πρόσωπα που στην πρώτη ερωτική προσέγγιση προβάλλουν κάποια αντίσταση, η οποία ουδέποτε είναι σταθερή και συνεχής, δεν επαληθεύουν τη βασική προϋπόθεση που απαιτείται να συντρέχει για να μπορεί κανείς να μιλήσει περί βίας και βιασμού. Δηλαδή, η α­ ντίσταση που προβάλλουν δεν απορρέει από μια ε ­ δραία βούληση η οποία να εκφράζει την ενιαία συνεί­ δησή τους. Και τούτο γιατί σύμφωνα με την πρώτη το­ πική θεωρία του Φρόιντ -την οποία ο Εμπειρικός ακο­ λουθεί κατά γράμμα- η αντίσταση προβάλλεται από το συνειδητό, δηλαδή τη «νοσηρά συνείδηση» η οποία εί­ τε μέσω της κατήχησης είτε μέσω της ανάλυσης ή, απλούστερα, μέσω της λαγνουργίας, πρέπει να εξανα­ γκαστεί να υποκύψει. Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο και όλες οι ερωτικές σκηνές καταλήγουν στην αμοιβαία ηδονή. Αντιθέτως, στον Σα­ ντ η συμμετοχή του θύματος δεν απαιτείται ούτε προ­ κύπτει - η κοινότητα της ερωτικής πράξης είναι μόνο η κοινότητα των θυτών. Ενώ στον Εμπειρικό η ηδονή πά­ ντοτε μοιράζεται -θα έλεγα ισότιμα- και το ζεύγος ή ό­ λη η κοινότητα των λαγνουργών απολαμβάνει εξίσου το γλυκασμό της ηδονής. Επιπλέον, η διάκριση ενεργητικό-παθητικό δε μερίζεται με ενιαίο τρόπο ώστε «ενεργητικό» να είναι πάντοτε και μόνο το αρσενικό και «παθητικό» το θηλυκό. Η Τζέην Μπόσουελ και η παιδίσκη Έθελ -με διαφορετικό τρόπο η καθεμιά- είναι εξίοου «ενεργητικές» με τους άρρενες επιβάτες. Στον Εμπειρικό, συνεπώς, η ερωτική πράξη δεν ορίζε­ ται και βεβαίως δεν επιτελείται κάτω από τον αστερι­ σμό της βίας. 0 έρωτας είναι μια αθώα, καθαρή, αγνή επιθυμία και η ερωτική πράξη αμοιβαία απόλαυση δί­ χως ενοχή. Γοητα'α και αυτοσχέδια ανάλυση

Στο επόμενο κεφάλαιο ο διδακτικός τόνος εγκαταλείπεται και π κατήχηση επιτελείται με νέους τρόπους, πιο υπαινικτικούς, που συνδυάζουν την αισθητική εμπειρία με την άσκηση της γοητείας και την αυτοσχέδια ανάλυ­ ση. Παράλληλα, αναπτύσσεται ένα κρίσιμο κεφάλαιο της λειτουργικής: η προσέγγιση και η κατάκτησα Το στήσιμο της έκθεσης έχει τελειώσει και η νεαρή υ­ πηρέτρια παρατηρεί τους πίνακες γοητευμένη. 0 Μπερτιέ την επιθυμεί και θέλει «να έλθη το ταχύτερον εις λαγνική επαφήν μαζύ της» (σ. 22). Όμως η προσέγ­ γιση που επιχειρεί είναι σύνθετη: αφενός, είναι άμεση

αλλά άφωνη, σιωπηρή, θέλει να προκαλέσει την επι­ θυμία της επιδεικνύοντας τη δική του, αφετέρου, είναι έμμεση, διαλογική, με θέμα της συζήτησης όχι την ε­ ρωτική πράξη αλλά την τέχνη. «Η θελκτική νεάνις (...) την στιγμήν εκείνην διέκρινε την καυλωμένην υπό το παντελόνι του ψωλήν του Αιμίλιου Μ περτιέ και ερυθριώ σα βαθύτερον, έ μ ειν ε άναυδος. (...) ο Αιμίλιος Μπερτιέ, ευχαριστημένος από το γεγο­ νός ότι είχε γίνει αντιληπτή η οτύσις του, και προσποι­ ούμενος ότι δ εν είχε εννοήσει ότι η Μ π έπ υ την είχε παρατηρήσει, είπε: ‘Μα γιατί διέκοψες την φράοι σου; Σε ρώτησα πώς σου φαίνονται οι ζωγραφιές μου."» (σ.

23). Δε θα επιμείνω στον εξαντλητικό σχολιασμό της αφή­ γησης που προχωρεί κλιμακώνοντας την ένταση της ε ­ πιθυμίας και ολοκληρώνεται στο 52ο κεφάλαιο με την περιγραφή της λαγνουργίας. Εντελώς συνοπτικά, σχε­ δόν με τηλεγραφικό τρόπο, θα καταγράφω τα κύρια σημεία. 1. Τόσο οι σκηνές της προσέγγισης, της γοητείας, όσο και οι σκηνές της λαγνουργίας φανερώνουν την α­ μοιβαιότητα της επιθυμίας και της απόλαυσης.

2. Η έμφυτη ευαισθησία και το αισθητικό ένστικτο της ακαλλιέργητης θαλαμηπόλου αποδεικνύονται πολύ πιο ευθύβολα από την ικανότητα των κριτικών. Η Μπέπυ ξεχωρίζει αυθόρμητα τα καλύτερα έργα και η επιλογή της συμπίπτει με εκείνη του Μπωντελαίρ. Επιπλέον, τα έργα που της αρέσουν είναι εκείνα που εκφράζουν την ερωτική έξαρση. 3. Αυτό που συλλαμβάνει αυθόρμητα η Μπέπυ την ο­ δηγεί συνειρμικά σε μια σειρά από αναμνήσεις που προσδιορίζουν όλο και πιο καθαρά το νόημα των έρ­ γων. Ο Μπερτιέ παρεμβαίνει με · ερ ω τή σ εις ε ν τέ χνως ψυχολογικές» και τη βοηθάει να ανακαλύψει και να αποδεχτεί αυτό που ήδη ξέρει. Η Μπέπυ θυμάται ότι η έκφραση του πορτρέτου που της αρέσει, «έκφρασις περιπαθής, βαθέως ουγκλονιουκή, ήτις θα ηδύνατο να εκληφ θή ε ξ ίαου, ως έκοτασις νεάνιδος δια τελούσης ε ν μυστικοπαθεί εξάρσει, όσον και ως έκφρασις μιας ασπαιρούσης από ηδονή και ε ν οργασμώ τελούσης κόρης», είναι εκείνη που είχε παρατη­

ρήσει σε ορισμένες εικόνες αγίων γυναικών σε στιγ­ μές έκστασης. Αλλά «η χαρίεσσα θαλαμηπόλος ενεθυμήθη ακαριαίως κάτι άλλο»: το γλυκασμό, την έκ-

131

φράση αγαλλιάσεως που έπαιρνε το πρόσωπό της και το πρόσωπο άλλων γυναικών τη στιγμή του ορ­ γασμού. 4. Από το προηγούμενο παράθεμα φαίνεται καθαρά ότι η αυτοσχέδια ανάλυση στην οποία προβαίνει ο Μπερτιέ είναι μια άλλη μορφή κατήχησης. Οι ανα­ μνήσεις και οι συσχετίσεις που παρουσιάστηκαν αιφνιδίως στο νου της, «ως έγχρωμοι φ ω τεινοί προβολ α ί μαγικού φανού επ ί λευκής οθόνης», απελευθέ­ ρωσαν την επιθυμία της και την έκαναν να δει ότι η θρησκευτική και η ερωτική έκσταση φανερώνονται με τον ίδιο τρόπο, ότι είναι αποτέλεσμα της ίδιας ενόρμησης που μεταφράζεται διαφορετικά. Δε θα επιμείνω, το θέμα είναι σε αδρές γραμμές γνω­ στό, αλλά θέλω να τονίσω ότι ο Ανδρέας Εμπειρικός χρησιμοποιεί συνειδητά τους όρους και τη γλώσσα των εκκλησιαστικών κειμένων για να έκφράσει ό,τι νιώθουν οι εραστές. 5. Σημείωσα προηγουμένως ότι στο Μεγάλο Ανατολικό δεν υπάρχει καμιά σκηνή βίας ή βιασμού, άλλη από την υπερνίκηση των ηθικών εμποδίων, και αυτό φαί­ νεται καθαρά στη συνέχεια της αφήγησης. Παρότι η Μπέττυ επιθυμεί εξίσου τη λαγνική επαφή, το συναί­ σθημα ενοχής δεν της επιτρέπει «να εκστόμισα όλην την αλήθειαν ». 0 Μπερτιέ διαισθάνεται το αδιέξοδο και χωρίς άλλη σκέψη τη φιλά στο στόμα. Η Μπέττυ προβάλλει ασθενή αντίσταση και εκείνος συνεχίζει το φίλημα διά της βίας.«Τέλος, αποσηών τα χείλη το υ από τα ιδικά της, τ η ν ε κ ο ίτα ξ ε μ ε έγκα υ λ ο ν βλέμμα. Η Μ πέττυ ουδεμίαν αντίστασιν αντέτασσ ε πλέον» (σ. 35).

Η καθαρά λειτουργική περιγραφή έπεται - και όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να διαβάσει το αντίστοιχο κεφά­ λαιο. Από την προηγούμενη ανάλυση προκύπτει με σαφή­ νεια το συμπέρασμα ότι η κατήχηση και η λειτουργική είναι πράγματι μια αφηγηματική μήτρα που οργανώνει όχι μόνο τις μικροδομές που εντόπισα στα κεφάλαια 50, 51 και 52, αλλά τη συνολική αφήγηση του ταξιδιού του Μ εγάλου Ανατολικού, η οποία παίρνει τη μορφή μιας σειράς επεισοδίων στα οποία η κατήχηση διαδέχε­ ται τη λειτουργική και αντιστρόφως. Αυτή η διάταξη δί­ νει στη σύνθεση του έργου μια μορφή ραψωδιακή, πα­ ρόμοια με εκείνη που διαπιστώνει ο Barthes στα έργα του Σαντ5. Από αυτή την άποψη, η σχετικά χαλαρή σύν­ θεση του Μ εγάλο υ Ανατολικού δεν είναι ελάττωμα, αλλά ουσιώδες κατηγόρημα αυτού του είδους της α­ φήγησης. Για τον ίδιο λόγο δεν αποτελούν αδυναμίες της σύνθεσης αφηγηματικές τεχνικές όπως ο εγκιβωτι-

132

σμός μιας αφήγησης μέσα σε μια άλλη ή οι συρταρω­ τές αφηγήσεις που διακόπτουν την ευθύγραμμη ανά­ πτυξη της πλοκής. Εντούτοις, η κατήχηση και η λειτουργική μπορεί να εί­ ναι -και κατά κανόνα είναι- εν μέρει βαρετές. Παρότι, λοιπόν, κανένα επεισόδιο δεν είναι όμοιο με τα υπόλοι­ πα, αντιθέτως καθένα φέρνει στην επιφάνεια μια δια­ φορετική πτυχή του έρωτα και της ενοχής, ο Μ έγας Ανατολικός είναι ένα μυθιστόρημα-ηοταμός που μπο­ ρεί να γεννήσει στον αναγνώστη -όπως κάθε αφήγημα αυτού του είδους- και το αίσθημα της ανίας. Έχω παρά ταύτα τη γνώμη ότι αυτή η διάσταση είναι έ ­ να από τα στοιχεία που διακρίνουν το έργο του Εμπειρι­ κού από την πορνογραφία. Αν η πορνογραφία έχει στό­ χο, μεταξύ άλλων, να υπονομεύσει την κριτική ανά­ γνωση και να παρασύρει τον αναγνώστη σε μια ανά­ γνωση ανάλογη με εκείνη του Έντελμαν που διαβάζει ερωτογραφήματα απομονώνοντας μόνο τις ερωτικές σκηνές, ο ρυθμός που δίνει στην ανάγνωση του Μεγά­ λου Ανατολικού η επανάληψη και η διαδοχή των σκη­ νών της κατήχησης και της λειτουργικής επιτρέπει -ή ί­ σως επιβάλλει- μια άλλη στάση. Σε αυτή την περίπτω­ ση θα πρέπει να δεχτούμε ότι ο Μέγας Ανατολικός, αλ­ λά και ευρύτερα το συνολικό έργο του Εμπειρικού, έχει την ίδια συμβολική δομή και την ίδια λειτουργία με ε­ κείνες που έχουν τα πορτρέτα του Μπερτιέ: είναι έργα φτιαγμένα με ηδονή και πίστη, τα οποία ανεξάρτητα α­ πό το θέμα τους, «τόσον ως προς την ύλην, όσον και ως προς τον τρόπον με τον οποίον εφιλοτεχνήθησαν»

είναι άκρως ηδονικά. Και ότι οι ερωτικές σκηνές του ό­ πως τα έργα εκείνα που ο Μπερτιέ δεν εξέθετε δημο­ σίως, αλλά «επ εδείκνυε και ε π ώ λ ει μόνον ε ις τους πραγματικούς μύστας της ερωτικής ηδονής και της ε ρωτογραφίας» (σ. 25): δηλαδή έργα που αναφέρονται στον έρωτα και συγχρόνως κατέχουν την ιδιότητα στην οποία αναφέρονται4. Από αυτή την άποψη, ο Μέγας Ανατολικός διαθέτει ένα ακόμα προσόν: είναι ένα βιβλίο που περιέχει ίσως τα ωραιότερα ερωτικά κείμενα που έχουν γραφεί στα ελ­ ληνικά, κείμενα ρεαλιστικά και ιμερικά. □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Στο Μεγάλο Ανατολικό η αφήγηση μοιράζεται σε 100 κεφά­ λαια. 2. Βλ. Σ. Μιχαήλ, Πλους και κατάπλους του «Μεγάλου Ανατο­ λικού», «Αγρα» 1995, Ο. 68-69. 3. R. Barthes, Sade, Fourier, Loyola, «Seull», o. 143. 4. Βλ. N. Goodman, Langages de /' art, J. Chambon, 1990. Κα­ τά τον Goodman αυτή ακριβώς είναι η κύρια ιδιότητα των έργων τέχνης.

ως

ανατροπή της ρ ε α λ ι σ τ ι κ ή ς σύμβασης στο

Μεγάλο Ανατολικό του

Ανόρία της Σ Α Ρ Α Σ Π Α Π Α Θ Ε Μ Ε Λ Η *

I ην άνοιξη ίου 1867 το μόλις ναυπηγημένο ατμόπλοιο «Great Eastern» διαπλέει τον Ατλαντικό ωκεανό από το Λίβερπουλ στη Νέα Υόρκη. Ιδού το θέμα του Μ εγάλου Ανατολικού. Την αφή­ γηση αναλαμβάνει σε τρίτο πρόσωπο ένας αφηγητής, του εί­ δους που η θεωρία της λογοτεχνίας αποκαλεί παντογνώστη. Αμέτοχος στη δράση και γι' αυτό φλεγματικός και αξιόπιστος, αναμεταδίδει με σχεδόν υποχονδριακό τρόπο όλα τα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα στη διάρκεια του ταξιδιού, προσπαθώντας να πείσει ότι συνέβησαν πραγματικά. Η επιλογή της συγκεκριμένης τεχνικής εκ μέρους του συγγραφέα σημαίνει ότι επιθυμεί να εγγράφει το μυθιστό­ ρημά του στο ρεαλισμό, δηλαδή στο ρεύμα που πριμοδοτεί την αλη­ θοφάνεια, για να υποβάλει στον αναγνώστη την εντύπωση ότι το κεί­ μενο δεν είναι πλασματικό, επινοημένο, απεικόνιση της πραγματικότη­ τας, αλλά η ίδια η πραγματικότητα. 0 ρεαλισμός χαρακτήρισε την τ έ­ χνη όλου του 19ου αιώνα και τη στρατηγική του αποστράφηκαν όσο τίποτε οι υπερρεαλιστές. Ο Ανδρέας Εμπειρικός, εισηγητής του υπερ­ ρεαλισμού στην Ελλάδα, με επιμονή και συνεχείς επιστροφές στο αρ-

* Φιλόλογος

133

χικό υλικό του, αφιέρωσε στο Μ εγάλο Ανατολικό συ­ νολικά είκοσι πέντε χρόνια. Γιατί επέλεξε να γράψει το οκτάτομο αυτό μυθιστόρημα, το οποίο θεωρούσε έργο της ζωής του, σύμφωνα με τη νόρμα που περιφρονούσε περισσότερο; Από την πρώτη μέχρι την τελευταία αράδα του το ί­ διο το κείμενο κραυγάζει την απάντηση. Σκέφτηκα ότι θα ήταν αρκετά ενδιαφέρον να την αναζητήσουμε σήμερα στα χωρία όπου ο Μ ένος Ανατολικός αναφέρεται σε άλλες τέχνες ή σε άλλα λογοτεχνικά κείμε­ να. Μέσα στο δήθεν πραγματικό σύμπαν του μυθιστορή­ ματος κινούνται μεταξύ άλλων προσώπων ο Γάλλος ζωγράφος Αιμίλιος Μπερτιέ και ο φωτογράφος Λου­ δοβίκος Νουμπάρ. Τα έργα τους, με τα οποία έρχο­ νται σε επαφή και κάποιοι επιβάτες του πλοίου, περιγράφονται από τον αξιόπιστο αφηγητή με ακρίβεια που επιτρέπει στον αναγνώστη να τα «δει» και αυτός. Από την άποψη της τεχνικής, λοιπόν, ο Ανδρέας Εμπειρικός είναι απολύτως εναρμονισμένος με το γράμμα του ρεαλισμού, που επιτάσσει πιστή απεικό­ νιση. Είναι όμως ποτέ δυνατόν να παραμείνει εντε­ λώς συμμορφωμένος ένας «της μη συμμορφώσεως άγγελος»; Η τεχνική είναι μόνο μια φόρμα, ένα κέλυφος. Με τι είδους περιεχόμενο το γεμίζει ο δημιουρ­ γός του; Η θεματική των εικαστικών έργων που περιγράφονται είναι τολμηρότατη: η παιδική σεξουαλικό­ τητα, η διάθεση αυτοερωτισμού, οι προωθημένες ερωτοπραξίες μεταξύ ενήλικων ανδρών και νεαρότα­ των κοριτσιών. Πρόκειται ουσιαστικά για θέματα που απασχόλησαν κατά κόρον τους υπερρεαλιστές, κα­ θώς αυτοί αναζήτησαν με μανία τη δίοδο προς την τέλεια απελευθέρωση του ανθρώπου από την απα­ γόρευση και τη συμβατικότητα. Επομένως, ο Ανδρέας Εμπειρικός, κατασκευάζοντας αυτή τη διάσταση μορ­ φής και περιεχομένου, δημιουργεί ένα χάσμα στο ο­ ποίο παρεισφρέει ο ίδιος και σαρκάζει μια ολόκληρη λογοτεχνική παράδοση. Με άλλα λόγια, επικαλείται το ρεαλισμό μόνο για να τον υπονομεύσει εκ των έ ­ σω, συγκλίνει προς ένα λογοτεχνικό κανόνα μόνο για να δηλώσει τελικό την απόκλισή του απ' αυτόν. Επιπλέον, αν το κείμενο λόγω της τεχνικής του ταυτί­ ζεται με τη ζωή, τα εικαστικά έργα στα οποία αναφέρεται αντιπροσωπεύουν την τέχνη. Η μεθοδευμένη παρουσία πινάκων και φωτογραφιών στο κείμενο απο­ σκοπεί ακριβώς στη σύγκριση μεταξύ πραγματικότη­ τας και φαντασίας, δύο καταστάσεων που παραδοσια­ κά θεωρούνται διαφορετικές. Ποια διαφορά υπάρχει όμως ανάμεσα στα εικαστικά έργα και τα επεισόδια του Μ εγάλου Ανατολικού, αφού αναπαριστούν τους ί­

134

διους απαγορευμένους συνδυασμούς και τρόπους ε ­ ρωτικής συνεύρεσης; Μέσα στη σύγκριση αυτή, λοι­ πόν, ρευστοποιείται η αντίθεση μεταξύ πραγματικότη­ τας και φαντασίας και προκύπτει η απόλυτη ταύτιση των δύο, όπως κάθε υπερρεαλιστής θα επιθυμούσε. Έτσι, μετά την τολμηρή θεματική, στον αναγνώστη μεταλαμπαδεύεται άλλο ένα υπερρεαλιστικό ιδεώ­ δες, αυτό της κατάργησης των διαζεύξεων και της α­ νακήρυξης της φαντασίας σε τρόπο αντιμετώπισης της ζωής εξίσου δόκιμο με τη λογική. Παράλληλα -για να μην ξεχνάμε το μυητικό χαρακτήρα του κειμέ­ νου- ο αναγνώστης μαθαίνει να αποδέχεται την ελεύ­ θερη ερωτική έκφραση ως θέμα της τέχνης, με την προοπτική να την αποδεχτεί σταδιακά και στη ζωή. Εξάλλου, τη στιγμή που η περιγραφή μεταγράφει στο δικό της λεξιακό κώδικα τα εικονιστικά δεδομένα της ζωγραφικής και της φωτογραφίας, ένα τεράστιο κά­ τοπτρο τίθεται ανάμεσα στο κείμενο και το εικαστικό έργο, στο συγγραφέα και το ζωγράφο ή το φωτογρά­ φο, στον αναγνώστη και το θεατή. Πίνακες και φωτο­ γραφίες αποδεικνύονται εικαστικά ανάλογα της γρα­ φής. Μια μορφή τέχνης αναφέρεται σε μια άλλη. Όπως είναι προφανές, κάθε τέτοια αυτοαναφορά, κα­ θώς στρέφει το κείμενο στην ίδια την τέχνη, το απομακρύνει από την πραγματικότητα και αυτομάτως υ­ ποσκάπτει τα θεμέλια του ρεαλισμού. Αν, τέλος, λάβουμε υπόψη ότι οι συγκεκριμένοι καλ­ λιτέχνες του πλοίου εξακολουθούν να φιλοτεχνούν εν πλω νέα ερωτικά θέματα στα οποία πρωταγωνι­ στούν πρόσωπα του μυθιστορήματος, τότε καταλή­ γουμε στην εξής παρατήρηση: σύμφωνα με τον Τσβετάν Τοντόροφ, το λογοτεχνικό κείμενο με τον έ ­ να ή τον άλλο τρόπο εσωκλείει και καταγράφει ολό­ κληρη την πορεία της δημιουργίας του’. Στην περί­ πτωση του Μ εγάλου Ανατολικού το λογοτεχνικό κεί­ μενο αφηγείται τη διαδικασία δημιουργίας άλλων καλλιτεχνικών έργων, τα οποία όμως απεικονίζουν με τη σειρά τους επεισόδια που κατασκευάζουν την πλοκή του κειμένου. Πίνακες και φωτογραφίες παρα­ πέμπουν, λοιπόν, στη λογοτεχνία και όχι σε κάποιου είδους πραγματικότητα. Αφού εξετάσαμε πού απολήγει η εμπλοκή του Μ εγά­ λου Ανατολικού με τα εικαστικά, ας δούμε τι συμβαί­ νει όταν το μυθιστόρημα «αναδιπλώνει» την ίδια τη γραφή, όταν δηλαδή αναφέρεται στη λογοτεχνία. 0 Μέγας Ανατολικός φιλοξενεί τη λογοτεχνία κατ' αρχάς στη βιβλιοθήκη του, την οποία επισκέπτεται ο Ελβετός ιατροφιλόσοφος Χανς Έντελμαν (3, 251 κ.ε.)2. Δύο είναι οι μεγάλοι σταθμοί κατά την περιήγη­ σή του στο χώρο: ο πρώτος προς τιμήν του Έγελου,

του φιλοσόφου για τον οποίο ο Ανδρέας Εμπειρικός έχει δηλώσει πως, σε αντιδιαστολή με τον Καντ, μπο­ ρεί να εκφράσει με μεγάλη ευκρίνεια το υπερρεαλι­ στικό ιδεώδες. 0 δεύτερος σταθμός, μπροστά στο δυσπρόσιτο ράφι με τα ερωτογραφικά έργα. Το αφηγηματικό σχόλιο υ­ πογραμμίζει την ευχάριστη έκπληξη του Χανς Έντελμαν όταν εντοπίζει τη Juliette του Σαντ. Ανοίγει το βι­ βλίο σε τυχαία σελίδα και βυθίζεται στην ανάγνωση του γαλλικού πρωτοτύπου, μέρος του οποίου αντι­ γράφει αυτούσιο ο Ανδρέας Εμπειρικός στο Μ εγάλο Ανατολικό. Ερεθισμένος ο Χανς Έντελμαν συμπράττει με τη Φλώσσυ Νόρρις, μια παιδίσκη που κινείται στο χώρο για ερωτικούς λόγους. Για τον τρόπο που λει­ τουργεί η Ju liette θα μιλήσουμε αμέσως παρακάτω, με αφορμή άλλα δείγματα του είδους. Κατά τα άλλα, το μέρος του κειμένου που αφορά τη βιβλιοθήκη είναι πολύτιμο για το μελετητή του Ανδρέα Εμπειρικού, γιατί ο συγγραφέας βρίσκει την ευκαιρία να μιλήσει ιστορικά για τη γραφή που προτι­ μά. Φιλοσοφία, ιστορία, γεωγραφία και κυρίως λογο­ τεχνία αποτελούν το αποταμίευμά του, το οποίο -ειρήσθω εν παρόδω- είναι εξαιρετικά πλούσιο. Σ' αυτό

το πλαίσιο φανερώνει και κάποιες από τις πηγές του5. Μια τελευταία παρατήρηση: η βιβλιοθήκη δε βρέθηκε αυτοφυώς μέσα στο σκάφος. Ως χώρος και ως περιε­ χόμενο ήταν προϊόν επιλογής ίσως της κατασκευα­ στικής εταιρείας, που προφανώς αποσκοπούσε στο να οδηγεί εκεί τους επιβάτες και να τους φέρνει σε ε­ παφή με επιλεγμένα κείμενα, μεταξύ των οποίων και τα ερωτογραφικά. Η βιβλιοθήκη, λοιπόν, παρουσιάζει αναλογίες με το μυθιστόρημα, που ως ένα κατασκευ­ ασμένο, αυοτηρώς αρχιτεκτονημένο κείμενο, απο­ σκοπεί στο να μυήσει τον αναγνώστη όχι μόνο σε μια σειρά από πρωτάκουστες αντιλήψεις αλλά και σε μια τολμηρή λογοτεχνία. Η ερωτογραφία ωστόσο δεν υπάρχει μόνο μεταφορι­ κά στις αποσκευές του Ανδρέα Εμπειρικού. Υπάρχει και, κυριολεκτικά αυτή τη φορά, στις αποσκευές των προσώπων του έργου του. Από τη βαλίτσα της ανα­ σύρει η Μαρκελίνη Ντυραντέλ το L' e d u ca tio n de Laure, έργο που αποδίδεται στον Μιραμπό, στην πραγματικότητα όμως ανήκει στο μαρκήσιο ντε Σαντι­ γί. Όμοια με την περίπτωση της Juliette, τα αποσπά­ σματα παρατίθενται στα γαλλικά, γλώσσα του πρω­ τοτύπου, και διακόπτονται μόνο για να καταγραφεί α-

135

ηό τον αφηγητή η πορεία του ερεθισμού της Μαρκελίνης. Εε μια επόμενη φάση, η Γαλλίδα τυχοδιώκτρια συνεχίζει την ανάγνωση, αυτή τη φορά με την AntiJustine (1798). Παρενθετικά αναφέρω πως το έργο ανήκει στον Restif de la Bretonne, ο οποίος θέλησε να καταπολεμήσει τη βλαβερή επίδραση μυθιστορη­ μάτων όπως η Justine (1791) του Σαντ και να εξάρει την αρετή4. Παρά την πρόθεσή του πά­ ντως, ο Restif de la Bretonne έπεσε μέ­ σα στην παγίδα που προσπάθησε να στήσει στον Σαντ: ενώ θέλησε με τα ί­ δια υλικά να κατασκευάσει το αντίθετο της Justine, τελικώς δημιούργησε ένα έργο εξίσου «βλαβερό» με αυτό που ή­ θελε να υπονομεύσει. Αξίζει να σταθούμε σε μια λεπτομέρεια που ποικίλλει την αφήγηση: μέρος του κειμένου διαβάζει η Μαρκελίνη καθι­ σμένη μπροστά σε καθρέφτη, «διά να

δηγούν αδιάσειστα εσωτερικά κριτήρια, όπως η πα­ νομοιότυπη με τα επεισόδια του Μ εγάλο υ Α νατολι­ κού σκηνοθεσία, οι ολόιδιες παρομοιώσεις και μετα­ φορές, η χαρακτηριστική σύνταξη του Ανδρέα Εμπει­ ρικού, οι όμοιοι διάλογοι, αλλά, κυρίως, η αναφορά στην Τζέην Μπόσουελ, την οποία ο αναγνώστης του Μ εγάλου Ανατολικού έχει γνωρίσει ως Αγγλίδα ηθο­

βλέπη (...) τη ν ηδυπαθή αυ τοερω τικήν τη ς πράξιν» (3, 207). Η σκηνοθεσία αυ­ τή δενείναι καθόλου συμπτωματική: η Μαρκελίνη τοποθετείται μπροστά στον καθρέφτη τη στιγμή που διαβάζει ένα έργο το οποίο αντικατοπτρίζει -και στον τίτλο το υ - ακόμη ένα άλλο, κατά μία έννοια το πρότυπό του. Έτσι, η αυτοα­ ναφορά του κειμένου φτάνει πολύ μα­ κριά, αφού με το συγκεκριμένο παράθε­ μα ο Μ έγας Ανατολικός καταθέτει άλλη μία από τις πηγές του, που με τη σειρά της αντικατοπτρίζει το δικό της πρόγο­ νο: όπως αναφέρει με άλλη αφορμή ο Ρ. Mackrldge, όσο και αν ο ρεαλισμός ζητά από το κείμενο να μιμείται τη ζωή, αυτό εξα κο λ ο υ θεί να μιμείται την τέχνη5. Ερωτογράφημα όμως, το The memoirs o f an English Chamber-Maid, μεταφέρει μαζί της και η Γερτρούδη Νόρρις (4,1115). Το βιβλίο περιέρχεται λαθραία στα χέρια της κόρης της, Φλώσσυ (6,10 κ.ε.). Ένα μέρος του αγγλικού «πρωτοτύπου» διαβάζει μαζί της και ο αναγνώστης του Μ εγάλου Ανατολικού. Αν καταφέρα­ με να ταυτίσουμε τα άλλα ερωτογραφήματα, για το συγκεκριμένο πρέπει να πούμε ότι, παρόλο που φ έ­ ρει το ψευδώνυμο SPUNK ως όνομα συγγραφέα και φέρεται τυπωμένο στις Βρυξέλλες το 1866, είναι γραμμένο από τον ίδιο τον Ανδρέα Εμπειρικό εξίσου όπως το υπόλοιπο κείμενο6. Στο συμπέρασμα μας ο­

136

ποιό που ταξιδεύει στην Αμερική για επαγγελματι­ κούς λόγους. Τα παραθέματα από τα υπαρκτά ερωτογραφήματα λειτούργησαν ακριβώς όπως νωρίτερα οι πίνακες του Αιμίλιου Μπερτιέ και οι φωτογραφίες του Λουδοβίκου Νουμπάρ: μετάγγισαν στον υποτιθέμενο ρεαλισμό του Μ εγάλο υ Ανατολικού μια δόση τέχνης, δηλαδή Φαντασίας, που όμως δε διαφέρει σε τίποτε από τα «πραγματικά» συμβαίνοντα επί του πλοίου.

Το τελευταίο παράθεμα λειτουργεί όμοια με αυτά στο βαθμό που επίσης πυροδοτεί και αιτιολογεί νέα ερωτικά επεισόδια που δένουν την πλοκή του μυθι­ στορήματος. Επειδή όμως δηλώνει στον τίτλο του πως πρόκειται για απομνημονεύματα και στον υπότιτ­ λό του για «true stories», δεν παραπέμπει άμεσα τον αναγνώστη στο χώρο της μυθοπλασίας7. Ωστόσο το κάνει έμμεσα, στο μέτρο που η ταύτιση με το Μ εγά­ λο Ανατολικό, η οποία κορυφώνεται στην παρουσία της Τζέην, καθιστά και το μυθιστόρημά μας επίσης «true story». Αν λοιπόν νωρίτερα είχαμε υπογραμμίσει την ομοιό­ τητα του Μ εγ ά λ ο υ Α ν α το λ ικο ύ με τα πλασματικά πρότυπά του (Ju lie tte, L' education de Laure, AntiJustine), τώρα προκύπτει η ομοιότητά του με μια δή­ θεν αληθινή ιστορία. Έτσι το μυθιστόρημά μας τίθε­ ται στον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας και καταργεί τη διάκρισή τους. Και σ' αυτό το σημείο του κειμένου λάμπει το υπερρεα­ λιστικό πυροτέχνημα. Η βιβλιοθήκη του σκάφους και τα ερωτογραφήματα των επιβατών του, λοιπόν, αποκαλύπτουν σε μεγάλο βαθμό τα τολμηρά διακείμενα του Μ εγάλου Ανατολι­ κού, στην ουσία τα πρότυπά του. Αν όμως έπρεπε να σταθεί κανείς σε ένα μόνο κείμενο που εγκιβωιίζει ο Μ έγας Ανατολικός, αυτό βέβαια θα ήταν το Une Ville Flottante, η Πλωτή πόλις του Ιουλίου Βερν, ο οποίος είναι επίσης ένας από τους επιβάτες του πλοίου. Ο Ανδρέας Εμπειρικός περιγράφει πώς ο Γάλλος συγ­ γραφέας εμπνέεται και σχεδιάζει το μυθιστόρημά του, πώς δανείζεται από τα «πραγματικά» πρόσωπαεπιβάτες του πλοίου για να κατασκευάσει τα πλαστά του δικού του έργου, πώς αμέσως μετά ξεκινά τη συγγραφή, πώς, τρεις ώρες αργότερα, διαβάζει στο μικρό θαυμαστή του Μπίλλυ τις σελίδες που μέχρι ε ­ κείνη τη στιγμή είχε γράφει και οι περισσότερες αντι­ γράφονται από το γαλλικό πρωτότυπο στο Μ εγάλο Ανατολικό (8, 57 κ.ε.). 0 Γ. Γιατρομανωλάκης συμπυκνώνει σε λίγες σειρές τα σχετικά με αυτό τον αριστοτεχνικά σχεδιασμένο εγκιβωτισμό, που λειτουργεί τόσο αυτοαναφορικά και ποιητικά συγχρόνως: «αρχίζει ένα λογοτεχνικό παίγνιο όπου το πρότυπο έργο γίνεται μέρος του λογο­ τεχνικού του ειδώλου, όπου ο παλαιός συγγραφέας γίνεται ήρωας του νέου δημιουργήματος, που ο ίδιος έχει εμπνεύσει, και όπου οι ήρωες του νεότερου δη­ μιουργού τροφοδοτούν τη φαντασία του αρχικού συγγραφέα»8, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ότι στο συγκεκριμένο εγκιβωτισμό, ο οποίος σημειωτέον απαντά στον τελευταίο τόμο του μυθιστορήματος, το

παιχνίδι μεταξύ αυθεντικότητας και πλαστότητας κορυφώνεται. Η τελευταία κουβέντα του Ανδρέα Εμπει­ ρικού επί του θέματος είναι πως το έργο του είναι ε­ ξίσου επινοημένο με το πρότυπό του. Ξεκινήσαμε με την παρατήρηση ότι, αντίθετα από αυ­ τό που θα περίμενε κανείς από τον Ανδρέα Εμπειρικό, ο Μ έγ α ς Α ν α το λ ικό ς είναι γραμμένος ρεαλιστικά. Εστιάσαμε την ανάγνωσή μας μόνο στα χωρία του Μ εγάλου Ανατολικού όπου ο συγγραφέας καταφεύ­ γει στην αυτοαναφορά και είδαμε ότι τη χρησιμοποιεί για να εισαγάγει στον υποτίθεται πραγματικό κόσμο του μυθιστορήματός του τον πλασματικό κόσμο της τέχνης και της φαντασίας. Μ' αυτό τον τρόπο αναδεικνύει τελικά την πλασματικότητα και του δικού του κειμένου. Παρατηρήσαμε ότι οι αυτοαναφορές ανοί­ γουν το έργο στη διακειμενικότητα και το μπολιάζουν με τα πρότυπά του. Από όλους τους δρόμους κατα­ λήξαμε στο συμπέρασμα ότι ενώ αξιοποιείται ο ρεα­ λισμός, αξιοδοτείται ο υπερρεαλισμός. Περιοριστήκαμε σε μερικές μόνο από τις περίπου 2.000 σελίδες του Μ εγάλου Ανατολικού, τις εξετάσα­ με κάτω από ένα μόνο πρίσμα, και παρ' όλα αυτά εί­ δαμε πόσο πλούσιες είναι σε κρυμμένο νόημα. Με διαφορετικούς όρους, διανύσαμε μερικά μόνο μιλιά ενός πολυκύμαντου ταξιδιού. Ο κυβερνήτης του εγγυάται πως και η υπόλοιπη διαδρομή θα είναι εξίσου ελκυστική. □ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Τ. Todorov, «Η ερμηνεία του αναγνώστη», μεχ. Λίζυ Τσιριμώκου, στο Choderlos de Laclos, Οι επικίνδυνες σχέσεις, μεχ. Ανδρέσς Σχάικος, «Άγρα», Αθήνα 1989-1990, χόμ. Β', ο. 315. Το κείμενο περιλαμβάνεται στο Tzvetan Todorov, Litt6rature et signification, «Larousse», Παρίσι 1967. 2. Όλα τα παραθέματα παραπέμπουν στην έκδοοη: Ανδρέ­ ας Εμπειρικός, Ο Μέγας Ανατολικός, φιλολογική επιμέλεια Γιώργης Γιατρομανωλάκης, «Άγρα», Αθήνα 1990-1992. 0 πρώτος δείκτης μέσα στην παρένθεση αφορά τον τόμο και ο δεύτερος τη σελίδα. 3. Μία ακόμη παράθεση λογοτεχνικών κειμένων στο Μεγά­ λο Ανατολικό συναντάμε και πάλι στο πλαίσιο της περι­ γραφής του χορού που διοργανώθηκε στο σαλόνι του πλοίου, όπου καταγράφονται τα κείμενα των William Blake, Shelley, Byron, Shakespeare, που απήγγειλε μονα­ δικά η Τζέην (6,14 6 κ.ε.). Το μέρος αυτό του κειμένου παρουσιάζει αναλογίες με την περιγραφή της βιβλιοθή­ κης, από την άποφη ότι κατασκευάζεται ως εγκωμιαστικό σχόλιο, ως φόρος τιμής του συγγραφέα στους συγκεκρι­ μένους ομότεχνούς του. 4. Βλ. S. Alexandrian, Ιστορία της ερωτικής λογοτεχνίας, μετ. Νέλλη Κούτοη και Ιάκωβος Μαντάς, ·Π. Τραυλός - Ε. Κωσταράκη», Αθήνα 1997, σ. 295. 5. Ρ. Mackridge, «Συμβολικές και ειρωνικές δομές στην

137

6.

Eroica», στο Κοσμάς Πολίτης, Erolca. επιμ. Peter Mackridge, «Ερμής», Αθήνα 1991, ο. πα'. Το έργο εξάλλου δεν αναφέρεται από τον εξαντλητικό κατάλογο του S. Alexandrian. Υπάρχει ωστόσο η ενδιαφέ­ ρουσα και «προκλητική» πληροφορία ότι το 1866, κατά την παραμονή του στις Βρυξέλλες, ο Αλμπέρ Γκλατινί, συγγραφέας που είχε ήδη δώσει δείγματα άσεμνης γρα­ φής και φίλος του Μποντλέρ, έγραψε τα Εύθυμα κατορ­

θώματα του αιδεσιμότατου Μηοναβαντίρ ντε δα Μπραγκέτ Uoyeuset6s galantes et autres du vidame Bonaventure de la Braguette). Βλ. S. Alexandrian, ό.π., o.

Παρίοι, 1955 (πιρ.). Φωτογραφία Β. Εμπορικού

337. To περιεχόμενο του έργου ωστόσο δεν έχει καμία σχέση με το έργο που διαβάζει η Φλώσσυ.

7. Ή ας πούμε ότι η παραπομπή στη λογοτεχνία γίνεται μό­ νο με την απόδοση του ονόματος D. Η.... οε κάποιο πρό­ σωπο (6, 60). 0 σχετικά επαρκής αναγνώστης εύκολα προσθέτει στα αποσιωπητικά το επίθετο Lawrence. Ίσως ο Ανδρέας Εμπειρικός αποσιωπά το πλήρες όνομα γιατί πρόκειται για συγγραφέα που δεν είχε γεννηθεί την επο­ χή στην οποία τοποθετείται το The Memoirs of an English Chamber-Maid ή ακόμη ο Μένος Ανατοδικός. Έτσι, εμμέ­ σως αποτίει φόρο τιμής σε ένα σχεδόν σύγχρονό του ερωτογρόφο. 8. Γ. Γιατρομανωλάκης, «Επίμετρο», Ο Μέγας Ανατοδικός, ό.π., ο. 313.

138

Αρ.421

επ ιμ έλεια : Ε Φ Η

Α Π Α Κ Η

1 1ουνίου 2001 30 Ιουνίου 2001 Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία. Το Βιβλιογραφικό Δελτίο ουηάοοεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

2001. Σελ. 477. Δρχ. 9.980. ISBN 960-8480-87-6. Οργανιουοί

Μουσιακές αντιλήψεις στην αυγή του 2000. Βενετία. 2000. Σελ. 60. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7743-15-Χ. Το έργο του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας. Επιμ. X. Α. Μαλτέζου. Βενετία, 2000. Σελ. 48. Δρχ. 1.040. ISBN 960-7743-14-8.

ΝΙΤΣΕ Φ. Ο ευρωπαϊκός μηδενισμός. Μετ. Δ. Αγγελή. Αθήνα, Ευθύνη, 2001. Σελ. 140. Δρχ. 3.640. ISBN 960-8150-07-8. Αρχαία

φιλοσοφία

ΜΑΝΙΑΤΗΣ Γ.Ν. Η μεταβολή και η ταυτότητα στη φιλοσοφία του Ηράκλειτου. Αθήνα, Παπαζήσης, 2001. Σελ. 422. Δρχ. 6.240. ISBN 960-02-1469-7. Αποκρυφιομόε

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Γενικά

ΓΟΥΝΕΛΑΣ Σ. Αντίλογος στον Στέλιο Ράμφο. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 120. Δρχ. 2.080. ISBN 960-03-2995-8. ΚΟΝΔΥΛΗΣ Π. Επιστήμη, ισχύς και απόφαση. Αθήνα, Στιγμή, 2001. Σελ. 73. Δρχ. 2.280. ΚΥΡΙΑΖΟΓΙΟΥΛΟΣ Σ. Δ. Προλεγόμενα εις την ερώτησιν περί θεού. Αθήνα, Γρηγόρης, 2000. Σελ. 303. ISBN 960-333-229-1. ΚΡΙΣΝΑΜΟΥΡΤΙ. Η αλήθεια και το υπαρκτό. Μετ. Ν. Πιλάβιος. Αθήνα, καστανιώτης, 2001. Σελ. 210. ISBN 960-03-2984-2. LIVINGSTONE R. W. Η αποστολή της Ελλάδας. Μετ. X. Τσαλικίδου. θεσσολονίκη, θύραθεν, 2001. Σελ. 421. Δρχ. 7.480. ISBN 960-8097-00-2. ΜΟΡΕΝ Ε. Η μέθοδος. Τόμος Γ': Η γνώση της γνώσης. Μετ. θ. Τσαπακίδης. Αθήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2001. Σελ. 378. Δρχ. 6.000. ISBN 960-7058-99-2. ΝΙΤΣΕ Φ. Η θέληση για δύναμη. Μετ. Ζ. Σαρίκας. Σκόπελος, Νησίδες,

ΔΕΡΒΕΝΗΣ Κ. Ο άρχοντας των κεραυνών. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 320. Δρχ. 3.000. ISBN 960-04-1828-4. ΛΕΟΥΣΗΣ Μ. Γ. Φως στα μυστικά των αρχαίων ελλήνων. Αθήνα, Πελασγός, 2001. Σελ. 128. Δρχ. 2.600. ISBN 960-522-132-2.

Γενικά

ΠΑΠΑΓΈΩΡΠΟΥ Γ. Κ. Ψυχολογία. Δ' έκδοση. Αθήνα, Γρηγόρης, 2001. Σελ. 414. ISBN 960-333-256-9. TANG I. Πορνογραφία: Η κρυφή ιστορία του πολιτισμού. Μετ. Κ. Καραγιάννη. Αθήνα, Οξύ, 2001. Σελ. 158. Δρχ. 3.640. ISBN 960-806-842-8. Κοινωνική

Ψυχολονία

MAISONNEUVEJ. Εισαγωγή στην ψυχοκοινωνιολογία. Μετ. Ν. Χριστόκης. Αθήνα, Τυπωθήτω, 2001. Σελ. 361. Δρχ. 6.500. ISBN 960-8041-87-2. Εφαρμοομένη

ώυχολονία

Προσχολική ηλικία: Φροντίδα-αγωγήανάπτυξη. Μετ. Κ. Πετρογιάννης.

139

Αθήνα, Κασχανιώχης, 2001. Σελ. 476. Δρχ. 8.320. ISBN 960-03-2993-1.

Κασχανιώχης, 2001. Σελ. 298. Δρχ. 6.240. ISBN 960-03-3028-Χ.

ΚΡΕΣΛΕΡ Λ. Η σύγχρονη ψυχοσωματική του βρέφους και του παιδιού. Μεχ. Σ. Λεωνίδη. Αθήνα, Κασχανιώχης, 2001. Σελ. 537. Δρχ. 8.320. ISBN 960-03-2943-5.

Πολιτική Από ίο Άμστερνταμ στη Νίκαια. Επιμ. Σ. Ντάλης. Αθήνα, Κριτική, 2001. Σελ. 582. Δρχ. 9.500. ISBN 960-218-222-9.

ΠΙΑΖΕ Ζ. Η γλώσσα και η σκέψη χου παιδιού. Μεχ. Μ. Αβαριχσιώχη. Αθήνα, κασχανιώχης, 2001. Σελ. 357. ISBN 960-03-3002-6.

Η πολιτική σήμερα. Επιμ. Α. Ρήγος Κ. Τσουκαλάς. Αθήνα, θεμέλιο, 2001. Σελ. 525. Δρχ. 8.320. ISBN 960-310-274-1.

ΘΡ ΗΣ Κ ΕΙΑ Γενικά

Από χην Ανάσταση του Λαζάρου σχην Ανάσταση του Χριστού. Μεχ. Γ. Β. Μαυρομάτης. Αθήνα, Αρμός, 2001. Σελ. 273. Δρχ. 3.500. ISBN 960-527-187-7. ΚΑΡΔΑΜΑΚΗΣ Μ. Σ. Οι πειρασμοί της ιστορίας και η μαρτυρία της εκκλησίας. Αθήνα, Αρμός, 2001. Σελ. 261. Δρχ. 3.500. ISBN 960-527-186-9. ΜΠΑΚΟΥΡΟΣ Β. Κ. Οι ωραίοι νεκροί. Αθήνα, Έσοπτρον, 2001. Σελ. 165. Δρχ. 3.275. ISBN 960-7228-81-2. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ-ΡΟΔΟΣΤΟΛΟΥ. Πρόσωπα και δρώμενα στον Άθωνα. Άγιον Όρος, 2001. Σελ. 525. Δρχ. 6.760. ISBN 960-86589-2-6. CLEMENT C. - KRISTEVA J. To θήλυ και το ιερό. Μεχ. Α. Κόρκα. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 291. Δρχ. 5.300. ISBN 960-274-525-8. Μυθολογία

ΔΑΛΙΑΝΗΣ A. I. Τα μεγάλα ελαφηβόλια. Αθήνα, Αρσενίδης, 2000. Σελ. 109. Δρχ. 2.910. ISBN 960-253-075-8.

Γενικά

ΛΥΔΑΚΗ Α. Ποιοτικές μέθοδοι της κοινωνικής έρευνας. Αθήνα,

140

ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΡΕΧΛΗ Ζ. Η πολιτική φιλοσοφία της αρχαιοελληνικής τέχνης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 370. Δρχ. 5.000. ISBN 960-14-0348-5. ΒΕΡΕΜΗΣ θ. Πολιτισμός και πολιτική. Αθήνα, Σιδέρης, 2001. Σελ. 198. Δρχ. 4.160. ISBN 960-08-0149-5. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ Β. Παράμετροι εξωτερικής πολιτικής. Αθήνα, Σιδέρης, 2001. Σελ. 159. Δρχ. 3.120. ISBN 960-08-0215-7. ΚΑΡΑΚΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ Β. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Το Κόσοβο και οι Αλβανικοί πληθυσμοί της Βαλκανικής. Θεσσαλονίκη, ΙΜΧΑ, 2000. Σελ. 469. Δρχ. 5.720. ISBN 960-7387-37-6. ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕΙΟΝΟΤΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ. Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα. Επιμ. Λ. Εμπειρικός. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2001. Σελ. 394. Δρχ. 7.280. ISBN 960-221-206-3. ΚΟΝΔΥΛΗΣ Π. Αντίδραση-παλινόρθωοπ. Μετ. Λ. Αναγνώστου. Αθήνα, Ίνδικτος, 2001. Σελ. 107. Δρχ. 3.950. ISBN 960-518-096-0. ΜΑΖΗΣI. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Γεωπολιτική και Ελλάδα. Αθήνα, Έσοπτρον, 2001. Σελ. 279. Δρχ. 4.470. ISBN 960-7228-65-2. ΜΑΥΡΟΓΟΡΔΑΤΟΣ Γ. θ. Ομάδες πίεσης και δημοκρατία. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 279. Δρχ. 4.200. ISBN 960-378-948-8. ΜΕΤΑΞΑΣ Γ. Εμείς, αυτό και οι άλλοι.

Αθήνα, Μαύρη Λίστα, 2001. Σελ. 295. Δρχ. 4.500. ISBN 960-8044-15-4.

ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ θ. Η Νέα Τάξη και οι χρήσιμοι ηλίθιοι. Αθήνα, Κάκτος, 2001. Σελ. 110. Δρχ. 1.040. ISBN 960-382-432-1. ΣΤΑΘΑΤΟΣ Σ. Η εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η στάση της Ελλάδας. Αθήνα, Ποταμός, 2001. Σελ. 215. Δρχ. 4.400. ISBN 960-7563-49-2. ΣΤΡΙΓΑΣ A. Κ. Παγκόσμια σύγκρουση. Αθήνα, Νέα θέσις, 2001. Σελ. 496. Δρχ. 7.280. ΤΖΙΦΡΑΣ Π. Ν. Η αθωωτική μου ψήφος για τον Ανδρέα Γ. Παπανδρέου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 492. Δρχ. 6.000. ISBN 960-14-0373-6. ΤΡΟΥΜΠΕΤΑΣ. Κατασκευάζονται ταυτότητες για τους Μουσουλμάνους της Θράκης. Αθήνα, Κριτική - ΚΕΜΟ, 2001. Σελ. 267. Δρχ. 4.900. ISBN 960-218-219-9. ANDERSON Ρ. Από την αρχαιότητα στον φεουδαρχισμό. Μετ. Ε. Αστεριού. Αθήνα, Οδυσσέας, 2001. Σελ. 335. Δρχ. 4.160. ISBN 960-210-396-5. MANN Τ. Στοχασμοί ενός απολιτικού. Μετ. Μ. Πουλή. Αθήνα, Ίνδικτος, 2001. Σελ. 745. Δρχ. 10.400. ISBN 960-518-055-3. BERSTEIN S. Δημοκρατίες, αυταρχικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα στον 20ό αιώνα. Μετ. Η. Στροίκου-Σ. Βόικου. Αθήνα, ποιότητα, 2001. Σελ. 367. Δρχ. 7.000. ISBN 960-7803-18-3. DAHL R. Περί δημοκρατίας. Μετ. Β. Κόρκας. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 278. Δρχ. 5.000. ISBN 960-274-526-6. ΝΤΕΜΠΡΕ Ρ. Η μέγκενη. Μετ. Ε. Ε. Τσερεζόλε. Αθήνα, Κασχανιώχης, 2001. Σελ. 219. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2969-9.

PRZEWORSKI Α. Δημοκρατία και αγορά. Απόδ. Κ. Αθανασίου. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2001. Σελ, 326. Δρχ. 5.500. ISBN 960-524-121-8.

ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ. Γ. Λαογραφικά στη «Σύνοψη χρονική» του Κωνσταντίνου Μανασσή. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 152. Δρχ. 5.000. ISBN 960-595-618-9.

RISTOVIC Μ. A Longjourney home. Thessaloniki, I.B.S., 2000. Σελ. 158. Δρχ. 5.640. ISBN 960-7587-56-8.

ΚΑΤΣΙΚΑ-ΠΙΣΙΜΙΣΗ Μ. Λαγκάδια Αρκαδίας. Αθήνα, 2001. Σελ. 271. Δρχ. 14.560. ISBN 960-91482-0-4.

ΣΑΣΟΥΝ N. Εκατό χρόνια σοσιαλισμού. Τόμοι Α'+Β'. Μετ. Ε. Αστεριού. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 696+606. Δρχ. 12.480. ISBN set 960-05-2865-5.

ΜΕΓΑΣ Γ. Α. Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας. Β' έκδοση. Αθήνα, Εστία, 2001. Σελ. 528. Δρχ. 4.680. ISBN 960-05-0962-χ.

Δίκαιο

ΜΠΕΗΣ Κ. Ε. Η δίκη του Σωκράτη. Αθήνα, Σάκκουλας/Ευνομία Vertag, 2001. Σελ. 587. Δρχ. 9.000. ISBN 960-15-0451-6. Οικονομία Ένα νόμισμα για την Ευρώπη. Αθήνα,

Καλειδοσκόπιο, 2001. Σελ. 100. Δρχ. 7.800. ISBN 960-7846-18-4. Το μοντέλο γενικής ισορροπίας του John ν. Neumann. Αθήνα, Κριτική, 2001. Σελ. 211. Δρχ. 4.000. ISBN 960-218-151-1. ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ θ. Κ. Η ελληνική οικονομία στην εποχή της «νέας πολιτικής». Αθήνα, Παπαξήσης, 2001. Σελ. 194. Δρχ. 5.120. ISBN 960-02-1464-6. Μ ι τ α φ op i c

ΒΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Συμβολή στην ερμηνεία ναυτικών και εμπορικών όρων των Επτανησίων. Αθήνα, Παπαζήσης, 2001. Σελ. 160. ISBN 960-02-1459-Χ. Λαογραφία

Ελληνικός παραδοσιακός πολιτισμός. Λαογραφία και ιστορία. Εηιμ. X. Χατζητάκη-Καψημένου. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 2001. Σελ. 566. Δρχ. 4.900. ISBN 960-574-125-Χ. Ζάκυνθος 2001. Επιμ. Δ. Ν. Μουσμούτης. Αθήνα, Εξερευνητές, 2001. Σελ. 582. ISBN 960-8214-01-7. ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ Γ. Ανέκδοτα του Ποντιακού λαού. Θεσσαλονίκη, Ερωδιός, 2001. Σελ. 519. Δρχ. 5.640. ISBN 960-7942-04-5.

• ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ θ. Δημοτικά τραγούδια της Ρούμελης. Ρ έκδ. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 299. ISBN 960-05-2994-χ. ΣΤΟΥΡΝΑΡΑΣ Γ. Κ. Φυσικό περιβάλλον και ιστορία της Τήνου. Αθήνα, Ερίννη, 2001. Σελ. 127. Δρχ. 2.285. ΜΟΝΤΙΝΑΡΟ Μ. Του έρωτα και του θανάτου. Μετ. Σ. Τριβιζάς. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 245. ISBN 960-05-2996-6. Κοινωνική ανθρωπολογία

ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ Δ. Ενικός-πληθυντικός. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 501. ISBN 960-05-2905-6.

Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 191. ISBN 960-05-5009-5.

ROUSSEAN J.-J. Αιμίλιος ή περί αγωγής. Βιβλία Ι-ΙΙΙ. Μετ. Π. Γκέκα. Αθήνα, Πλέθρον, 2001. Σελ. 277. Δρχ. 5.720. ISBN 960-548-080-0. Εκπαίδιυοη

ΚΟΣΜΑΣ-ΔΕΛΙΡΗΣ Τ. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση στον Πολύγυρο από τα μέσα του 19ου αιώνα έως το 1967. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2000. Σελ. 294. ΠΑΪΖΗ Λ. Α.-ΚΑΒΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ Φ. Α. Η γλώσσα στο σχολείο. Αθήνα, Νεφέλη, 2001. Σελ. 578. Δρχ. 6.240. ISBN 960-211-585-1. ΧΑΡΙΤΟΣ X. Γ. Το χρονικό της Σχολής Καλογραιών του Βόλου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 458. Δρχ. 5.000. ISBN 960-595-667-7. ΜΟΡΕΝ Ε. Οι εφτά γνώσεις κλειδιά για την παιδεία του μέλλοντος. Μετ. Θ. Τσαπακίδης. Αθήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2000. Σελ. 154. Δρχ. 5.555. ISBN 960-7058-98-4. Σχολικά

ΔΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Περίληψη. Αθήνα, Γρηγόρης, 2001. Σελ. 119. ISBN 960-555-264-χ.

Εθνολογία

ΚΟΥΚΟΥΔΗΣ A. I. Οι Ολύμπιοι Βλάχοι και τα Βλαχομογλενά. Τόμος Γ. Θεσσαλονίκη, Ζήτρος, 2001. Σελ. 404. Δρχ. 10.400. ISBN 960-7760-51-4. ΠΙΤΣΕΛΑΣ Π. ΠερίΤσακώνων. (Χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 109. Δρχ. 7.280. ISBN 960-299-415-0.

m u Σινικά

ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥΑ. Ο ποιητικός νεολογισμός και οι λειτουργίες του. Αθήνα, Gutenberg, 2001. Σελ. 205. Δρχ. 4.500. ISBN 960-01-0869-2. Ελληνική

Οικολογία

ΨΑΡΙΩΤΗΣ θ. I. Περιβαλλοντολογίας περιπλανήσεις. Αθήνα, Άθως, 2000. Σελ. 186. Δρχ. 5.000. ISBN 960-551-554-2.

Π Α ΙΔΑΤΤΙΓΙΚΙΙ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΙΗ

γλώοοα

Η διδασκαλία της ελληνικής και ξένης/δεύτερης γλώσσας. Επιμ. Ν. Αντωνοπούλου κ.ά. Θεσσαλονίκη, 2000. Σελ. 440. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7779-15-0.

Θ Ε Τ ΙΚ Ε IΕ Π Ι ΙΪΗ Μ Ε Ι

Παιδαγωγικά

Σινικά

ΘΑΝΟΥ Α. Πειράματα στο νηπιαγωγείο.

peatf . D.-BRIGGS J. Μια αιρετική

141

άποψη για to χάος crow καθημερινή ζωή μας. Μετ. I. Μουζακίτη. Αθήνα, Τραυλός, 2001. Σελ. 270. Δρχ. 3.750. ISBN 960-7990-34-χ. SINGH S. Κώδικες και μυσοκά. Μετ. Ν. Κυριαζόπουλος. Αθήνα, Τραυλός, 2001 Σελ. 606. Δρχ. 6.000. ISBN 960-7990-42-0. Φ υ ο ι κή

DIACU F. - HOLMES Ρ. Απροσδόκητες ουράνιες συναντήσεις. Μετ. θ. Γραμμένος. Αθήνα, Τραυλός, 2001 Σελ. 414. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7990-40-4. Βιολογία

ΑΤΛΑΝ Α. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η ανθρώπινη κλωνοποίηση. Μετ. Τ. Αθανασόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 221. ISBN 960-03-2971-0. Οικιακή

οικονομία

WORWOOD V. Α. Αρωματικός αισθησιασμός. Μετ. Γ. Μπαρουξής. Αθήνα, Αληνών, 2001. Σελ. 318. Δρχ. 4.000. ISBN 960-326-058-4. Ζωολογία

Ιστορίες για γάτες. Μετ. Κ. ΚαψαμπέληΜ. Κιτσικοπούλου. Αθήνα, Ινστιτούτο Του Βιβλίου, 2000. Σελ. 190. Δρχ. 3.120. ISBN 960-354-098-6. Ιστορίες για σκύλους. Επιμ.-μετ. Α. Παρίση. Αθήνα, Ινστιτούτο Του Βιβλίου, 2000. Σελ. 292. Δρχ. 3.640. ISBN 960-354-099-4.

Γινικά

ΔΕΡΤΟΥΖΟΣ Μ. Λ. Η ανολοκλήρωτη επανάσταση. Μετ. X. Καψάλης. Αθήνα, Νέα Σύνορα. 2001. Σελ. 419. Δρχ. 5.500. ISBN 960-14-0375-2. Ιατοική

ΓΚΑΛΜΠΡΕΪΘ Π. Αντιστρέφοντας τη γήρανση με φυσικό τρόπο. Μετ. Μ. Γαβριήλ-Καβαλιεράτου. Αθήνα, Κέδρος,

142

2001. Σελ. 293. Δρχ. 4.500. ISBN 960-04-1736-9. YOUNCSON R. Μ. Λεξικό της γυναικείας υγείας. Μετ. Π. Τσουρόπλη. Αθήνα, Περίπλους, 2001. Σελ. 271. Δρχ. 5.200. ISBN 960-8151-23-6. Οικιακή

οικονομία

Αρχιτεκτονική

Πλατείες και πόλεις στην περιοχή της Βενετίας. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2001. Σελ. 118. Δρχ. 8.000. ISBN 960-12-0946-8. Ζωγραφική

ΚΙΖΙΡΙΔΟΥ θ. Ορθόδοξος διατροφή. Θεσσαλονίκη, Κάδμος, 2001. Σελ. 215. Δρχ. 8.320. ISBN 960-8184-09-6.

ΧΡΗΣΤΟΥ X. Η ελληνική ζωγραφική στον εικοστό αιώνα. Τόμος Α' (1882-1922) Αθήνα, ΣΠΔΟΒ, 2000. Σελ. 487. Δρχ. 6.000. ISBN 960-7133-82-Χ.

Επιχειρήσεις

Φωτογραφία

ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Διοίκηση και λογοτεχνία. Αθήνα, Ειδική Εκδοτική, 2001. Σελ. 200. Δρχ. 3.000. ISBN 960-7389-36-0.

ΜΑΡΟΜΑΤΟΥ-ΧΑΤΖΗΚΩΝΤΗ Κ. Γεραγωτικοί αντικατοπτρισμοί. Γέρα, 2001. Σελ. 140. Δρχ. 10.920. ISBN 960-86821-0-Χ.

ΝΟΝΑΚΑI. - ΤΑΚΕΟΥΤΣΙX. Η επιχείρηση της γνώσης. Μετ. Δ. Σαλεπούλα - Λ. Τσέρτου, Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 362. ISBN 960-03-2800-5.

m m Γενικά

Αρχαία κυπριακή τέχνη στο Μουσείο Πιερίδη. Επιμ. Σ. Αντωνιάδου. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 196. Δρχ. 6.240. ISBN 960-03-2955-9. ΚΑΛΑΪΤΖΑΚΗΣ Μ. Εργαλεία ξυλογλυπτικής. Αθήνα, Τροχαλία/Το Ροδακιό, 2001. Σελ. 292. Δρχ. 12.480. ISBN 960-7809-89-0. ΚΑΤΣΑΡΑΓΑΚΗΣ Ε. Σ. Ξύλινες κατασκευές. Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ, 2000. Σελ. 332. Δρχ. 6.240. ISBN 960-254-556-9. ΜΑΡΙΑΣ Φ. 0 Γκρέκο και η τέχνη της εποχής του. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2001. Σελ. 204. Δρχ. 6.000. ISBN 960-524-122-6. GREENBERG C. Πρωτοπορία και κιτς στην τέχνη του 20ού αιώνα. Μετ. Κ. Μωραΐτη. Αθήνα, Καθρέφτης. Σελ. 43. Δρχ. 1.240. ISBN 960-8186-03-χ.

LANGE J. - ΣΤΕΦΩΣΗ Μ. Κρήτη. Αθήνα, Ίτανος, 2001. Σελ. 170. Δρχ. 12.000. ISBN 960-7549-15-5. Κινηματογράφοε

EPSTEIN J. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Κινηματογράφος. Επιμ. Μ. Μωραΐαις. Αθήνα, Καθρέφτης, 2001. Σελ. 178. Δρχ. 3.430. ISBN 960-8186-04-8. Μουσική

Ιάννης Ξενάκης. Επιμ.-κείμ.μουσικολογική επιμ. Μ. Σολωμός. Μετ. Τ. Πλυτά. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 280. Δρχ. 4.700. ISBN 960-274-534-7. ΔΡΟΣΟΣ Γ.Ν.Χάιντν. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 2001. Σελ. 591. Δρχ. 5.200. ISBN 960-208-674-2.

ε ν α ιχ ο α η ς ε ιι Αθλητιομόε

Η αθλητική ανάπτυξη της Πάτρας. Επιμ. Δ. Παπαδημητρίου. Πάτρα, Περί Τεχνών. Σελ. 142. Δρχ. 5.200. ISBN 960-86814-5-6.

Κ Λ Α Σ ΙΚ Η Φ ΙΛ Ο Λ Ο ΓΙΑ Αρχαίοι

συγγραφείς

Ιπποκράτης. Ιατρική δεοντολογία-

νοσολογία. Μετ.-εισ.-σχόλ. Δ. Λυπουρλής. Θεσσαλονίκη, Ζήτρος, 2001. Σελ. 495. Δρχ. 7.280. ISBN 960-7760-46-8. ΞΕΝΟΦΩΝ. Εφέοιος. Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 2001. Σελ. 203. Δρχ. 3.120. ISBN 960-382-102-0. M s M t cc ΔΟΥΚΑΣ Κ. Πόλεμος γεννήτωρ λέξεων. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέψις, 2001. Σελ. 183. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7931-61-0. ΙΩΑΝΝΙΔΟΥ Α. Κ. Τα Carmina Burana και η τύχη στους αρχαίους συγγραφείς. Αθήνα, Δωδώνη, 2001. Σελ. 184. Δρχ. 4.160. ISBN 960-248-075-6. THIERCY Ρ. Ο Αριστοφάνης και η αρχαία κωμωδία. Μετ. Γ. Φ. Ιαλάνης. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 159. Δρχ. 3.900. ISBN 960-378-942-9.

Ποίηοη

Σαπφούς σάπφειροι. Εισ.-επιλ. Γ. Κ. Καραβασίλης. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2001. Σελ. 90. Δρχ. 2.600. ΑΓΓΕΛΟΥΑ. Επιθνησεύς. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2001. Σελ. 53. ΓΑΛΑΝΟΥ Ε. Αίλουρος άνεμος. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 74. ISBN 960-393-460-7. ΠΑΝΝΕΛΟΥ Α. Η λιτανεία των ψηγμάτων της χαράς. Αθήνα, Αστήρ, 2001. Σελ. 76. ISBN 960-203-449-1. ΔΑΝΑΣΣΗΣ Κ. Τα οικόσημα. Αθήνα, Το Ροδακιό, 2000. Σελ. 27. Δρχ. 2.080. ΔΕΡΜΙΤΖΑΚΗ Κ. Τα έλκη της ψυχής. Αθήνα, Οδός Πανός, 2001. Σελ. 49. ISBN 960-7716-65-5. ΔΙΑΚΟΜΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Στρατονίκης και Κοτνώρων. Χαλκίδα, Κωστόγιαννος, 2001. Σελ. 94. ISBN 960-543-066-5. ΚΑΚΝΑΒΑΤΟΣ Ε.' Ακαρεί. Αθήνα, Άγρα, 2001. Σελ. 51. Δρχ. 2.800. ISBN 960-325-382-0.

ΚΑΝΙΟΥΡΑΣ Σ. Χορός δυνατών θέσεων. Αθήνα, Άγρα, 2001. Σελ. 53. Δρχ. 2.420. ISBN 960-325-380-4.

θες. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 281. Δρχ. 4.000. ISBN 960-14-0361-2.

ΚΑΤΣΙΜΗΣ Σ. Η παλαιό διαδρομή. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2001. Σελ. 52.

ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΟΥ Ε. Όσα φέρνει ο άνεμος. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 426. Δρχ. 5.500. ISBN 960-14-0356-6.

ΚΕΡΑΜΙΔΗΣ χ. Τελευταία υπόσχεση. Αθήνα, Στοχαστής, 2001. Σελ. 46. Δρχ. 2.080. ISBN 960-303-112-7. ΚΛΕΦΤΟΓΙΩΡΓΟΣ Γ. Τι χρώματα να βάλω στη φωνή μου. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 75. Δρχ. 2.290. ISBN 960-03-3049-2. ΚΩΣΤΑ-ΠΕΓΙΟΠΟΥΛΟΥ Α. Ανατροπή. Θεσσαλονίκη, Ζήτη, 2001. Σελ. 63. ISBN 960-431-708-3. ΛΙΟΝΤΟΣ Σ. Ανοσοποίηση. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2001. Σελ. 51.

ΒΑΛΤΙΝΟΣ 0. Ημερολόγιο 1836-2011. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 191. Δρχ. 3.500. ISBN 960-410-191-9. ΠΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ X. Στην πνοή του χρόνου. Αθήνα, Παρασκήνιο, 2001. Σελ. 159. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7107-80-2. ΓΙΟΒΑΝΝΑ. Αντε γεια. Γ έκδοση. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 296. ISBN 960-378-203-7.

ΜΠΑΤΙΙΚΑΝΗΣ Ν. '...Σημάδια”. Αθήνα, 2001. Σελ. 61. ISBN 960-86837-5-0.

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Γράμμα στο θεό. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 202. ISBN 960-03-3029-8.

ΝΙΚΟΛΟΥΔΗ Σ. Γ. Η Ανάσταση και η γλώσσα. Αθήνα, Άγρα, 2001. Σελ. 86. Δρχ. 2.800. ISBN 960-325-373-1.

ΔΟΣΙΘΕΟΣ (Αρχιμ.). Μια γοργόνα στον Κεράτιο. Αθήνα, Χ.Σ., 2001. Σελ. 238. Δρχ. 4.680.

ΠΑΠΑΓΓΕΛΟΥ Ρ. Κλεψύδρα. Αθήνα, Διογένης, 2001. Σελ. 29. ISBN 960-7153-47-2.

ΔΡΟΣΙΝΗΣ Γ. Απαντα. Τόμος Ζ\ Αθήνα, Σύλλογος Προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2001. Σελ. 722. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7133-86-2.

ΠΕΠΕΛΑΣΗ Μ. Όλα ήταν για μια στιγμή. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 37. Δρχ. 2.080. ISBN 960-03-3039-5. ΡΩΣΣΗΣΙ.Σ. Η μόνη φλόγα. Αθήνα, Πλανόδιον, 2001. Σελ. 61. ISBN 960-8432-10-3. ΠΑΟΥΝΤ Ε. Κατάη. Μετ. Κ. Λάνταβος. Αθήνα, Αρμός, 2001. Σελ. 70. Δρχ. 1.700. ISBN 960-527-173-7. Πιίογραφία

Ανθολογία διηγήματος. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 184. ISBN 960-03-3083-2. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Δ. Αντίο Αλεξάνδρεια. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 232. Δρχ. 2.800. ISBN 960-04-1922-1. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Δ. Θιβέτ, η πόλη της γης. Αθήνα, Κέδρος. 2001. Σελ. 328. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-1874-8. ΑΛΜΠΑΝΤΑΚΗ Π. Διάλεξε ποια αγάπη

ΕΥΘΥΜΙΟΥ Μ. καθούρι ήταν και πέρασε. Αθήνα, Νεφέλη, 2001. Σελ. 148. Δρχ. 2.600. ISBN 960-211-582-3. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ Γ. Μια μικρή ηρωίδα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 145. ISBN 960-03-3030-1. καλοπαννη 0. Ιστορίες από τις Γραφές. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 159. Δρχ. 3.120. ISBN 960-410-190-0.

ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ Δ. Στη βροχή με μηχανάκι. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 158. Δρχ. 2.000. ISBN 960-393-545-χ. ΚΑΡΑΒΑΝΗΣ Σ. Ασωμάτων γη. Αθήνα, Έρευνα, 2001. Σελ. 416. Δρχ. 3.700. ISBN 960-86841-0-2. ΚΑΡΑΤΖΑ Κ. Δακρυσμένα φεγγάρια. Αθήνα, Μοντέρνοι Καιροί, 2001. Σελ. 364. ISBN 960-539-637-1.

143

ΚΑΤΤΟΥΛΑΡΗΣ Κ. Ο παραθεριστής. Αθήνα Εστία, 2001. Σελ. 340. Δρχ. 4.400. ISBN 960-05-0966-2. ΚΟΜΝΗΝΟΣ Ξ. Η μονή των Ασωμάτων. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Ίνδικτος, 2001. Σελ. 268. Δρχ. 5.500. ISBN 960-518-098-7. ΚΟΡΤΣΑΡΗΣ A. X. Αυθημερόν. Θεσσαλονίκη, Ζήχρος, 2000. Σελ. 136. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7760-41-7. ΚΡΙΤΣΙΝΗΣ Κ. Η νύχτα του Ραμφαστού. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 2001. Σελ. 188. Δρχ. 3.120. ISBN 960-208-670-Χ. ΚΟΥΜΠΑΡΕΛΗ Μ. Γάντια ύπνου. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 273. Δρχ. 3.500. ISBN 960-393-662-6. ΚΟΥΡΣΗ Μ. Νομίζουν ότι λείπω. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 62. Δρχ. 2.990. ISBN 960-03-3035-2. ΛΑΜΠΑΡΙΔ0Υ-Γ10Θ0Υ Μ. Γκρίζα πολιτεία. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 198. Δρχ. 3.500. ISBN 960-378-988-7. ΛΙΑΡΟΠΟΥΛΟΥ Ε. Ο σύλλογος. Αθήνα, Ίνδικτος, 2001. Σελ. 413. Δρχ. 5.400. ISBN 960-518-099-5. ΜΑΝΩΛΙΔΗΣ Μ. Δ. ...και, ίσως, σ' αγαπώ παράφορα! Αθήνα, Κονιδάρης, 2001. Σελ. 198. Δρχ. 3.000. ISBN 960-392-015-0. ΜΑΡΚΑΤΑΤΟΣ Γ. Ηλιαχτίδες. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 268. Δρχ. 3.500. ISBN 960-111-0351-5. ΜΗΛΙΩΡΗ Π. Τα χρόνια που δυνάστευε ο Λέων. Αθήνα, Πστάκης, 2001. Σελ. 303. Δρχ. 4.600. ISBN 960-378-987-9. ΜΗΤΣΟΥ Α. Σφήκες. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 147. Δρχ. 3.640. ISBN 960-03-3013-1. ΜΠΙΡΜΠΙΛΗ Ε. Οι αγάπες νύχτα ταξιδεύουν. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 329. Δρχ. 3.800. ISBN 960-04-1829-2. ΜΥΛΩΝΑΣ Γ. Μέλι στο κορμί της. Αθήνα, Λιβάνης, 2001. Σελ. 256.

144

Δρχ. 3.400. ISBN 960-14-0372-8. ΝΤΟΚΑΣ X. Σ. Σόλο Τόλιο. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 117. Δρχ. 2.300. ISBN 960-378-959-3. ΝΤΟΥΓΚΑ-ΚΟΤΟΠΟΥΛΟΥ Κ. Η συνάντηση των αγγέλων. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 2001. Σελ. 413. Δρχ. 4.160. ISBN 960-208-671-8.

ΤΖΕΡΜΙΑΣ Κ. Ποιος ήτον ο φονεύς του Βιζυηνού. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 263. Δρχ. 3.000. ISBN 960-393-546-8. ΤΟΜΑΖΑΝΗ Δ. θηλυκό νόμισμα. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 241. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-3018-2.

ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ. 0 τούρκος στον κήπο. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 457. Δρχ. 5.720. ISBN 960-03-3016-6.

ΤΟΜΑΡΑΣ Σ. 'Οταν το πάθος γνώρισε τον έρωτα. Αθήνα, Αισίως, 2000. Σελ. 215. Δρχ. 3.640. ISBN 960-91443-0-6.

ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Κ. Γ. Άννα τώρα κοιμήσου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 166. ISBN 960-393-450-2.

ΤΡΑΠΑΛΗ Β. Στάνκα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 248. Δρχ. 3.800. ISBN 960-14-0355-8.

ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Κ. Γ. Των Αγίων Πόντων. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 172. ISBN 960-393-430-7.

ΤΣΙΑΚΑΣ Δ. Οι ναυαγοί των ονείρων. Γ' έκδοση. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Εμπειρία Εκδοτική, 2001. Σελ. 176. Δρχ. 3.600. ISBN 960-8196-14-0.

ΠΑΠΑΔΟΥΛΗΣ Δ. 'Οταν τελειώνουν οι καιροί. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 205. Δρχ. 3.400. ISBN 960-378-932-1.

ΤΣΙΠΗΣ Φ. Η κοπάνα. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 155. Δρχ. 2.500. ISBN 960-378-315-3.

ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΣ Δ. Οτέταρτος ιππότης. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 152. Δρχ. 2.500. ISBN 960-04-1858-6.

ΤΣΙΚΡΑΣΑ. Μάτζικ, θα πει μαγεία. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 292. Δρχ. 3.400. ISBN 960-410-187-0.

ΠΑΠΑΟΙΚΟΝΟΜΟΥ Μ. Παράθυρο στον ήλιο. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 325. Δρχ. 4.900. ISBN 960-04-1682-6.

ΧΡΙΣΤΟΠΑΝΝΗΣ Γ. I. Οικογένεια Πόθου. Αθήνα, Ergo, 2000. Σελ. 140. Δρχ. 3.120. ISBN 960-86512-4-7.

ΠΑΠΑΣΤΑΥΡΟΥ Α. Τέλος κακό, όλα καλά. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 184. Δρχ. 3.400. ISBN 960-378-995-χ.

ΑΛΜΠΑΧΑΡΙΝ. Άνθρωπος από χιόνι. Μετ. Γ. Ρόσιτς. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 160. Δρχ. 2.800. ISBN 960-04-1846-2.

ΠΕΤΣΕΤΙΔΗΣΔ, Τροπικός του Δέοντος. Αθήνα, Νεφέλη, 2001. Σελ. 139. Δρχ. 2.080. ISBN 960-211-580-7. ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ Β. Μαύρος γάμος. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 266. Δρχ. 3.500. ISBN 960-04-1885-3.

ADAIR C. Κλειστό βιβλίο. Μετ. Ε. Φρυδά. Αθήνα, Σέλας, 2000. Σελ. 223. Δρχ. 3.500. ISBN 960-7246-48-9. ΑΝΤΡΠΙI. Η δεσποινίδα. Μυθιστόρημα. Μετ. X. Γκούβης. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 266. Δρχ. 4.680. ISBN 960-03-2729-7.

ρηγατος Γ. Α. Ο άνθρωπος του Σοφοκλέους και ο άνθρωπος της Σοφοκλέους. Αθήνα, Ιωλκός, 2001. Σελ. 107. Δρχ. 2.000. ISBN 960-426-189-4.

ARCHER J. Με λίγα λόγια. Μετ. Μ.-Ρ. Τραϊκόγλου. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 350. Δρχ. 1.900. ISBN 960-450-687-0.

ΣΠΟΥΡΔΑΛΑΚΗΣ X. Α. Φυτοκυάμου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 93. Δρχ. 1.500. ISBN 960-393-544-9.

VANDENBERC Ρ. 0 καθρεφτοποιός. Μετ. Ε. Γεωργούλα. Αθήνα, Κονιδάρης, 2001. Σελ. 479. Δρχ. 6.500. ISBN 960-7136-99-3.

VILAIN P. To αγκάλιασμα. Met. A. Σαλίμπα. Αθήνα, Χατξηνικολή, 2001 Σελ. 94. Δρχ. 3.500. ISBN 960-264-162-2. GIBRAN Κ. Νύμφες tou πνεύματος. Αθήνα, Printa, 2001. Σελ. 112. Δρχ. 2.800. ISBN 960-7408-45-4. WOOD Β. Οι παρθένες του παραδείσου. Μετ. Δ. Π. Κωςττελένος. Αθήνα, Κονιδάρης, 2001. Σελ. 735. Δρχ. 8.300. ISBN 960-392-008-8. ΓΟΥΝΤΧΑΟΥΣ Π. Γ. Κεραυνός εν αιθρία. Μετ. Μ. Ζαχαριάδου. Αθήνα, Ποταμός, 2001. Σελ. 380. Δρχ. 5.000. ISBN 960-7563-48-4. ENQUIST Ρ. 0 .0 γιατρός του βασιλιά και η βασίλισσα. Μετ. Α. Γεωργίου Ζ. Ψάλτης. Αθήνα, Γκοβόστης, 2001. Σελ. 462. Δρχ. 5.000. ISBN 960-270-862-Χ. ΙΣΙΓΚΟΥΡΟ Κ. Τότε που ήμασταν ορφανοί. Μετ. Τ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 392. Δρχ. 6.240. ISBN 960-03-2979-6.

2001. Σελ. 335. Δρχ. 4.500. ISBN 960-274-390-5. ΛΑΧΙΡΙ Τ. Διερμηνέας ασθενειών. Μετ. Μ. Δουμπαρέλη. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 261. Δρχ. 3.500. ISBN 960-393-658-8. LE CARRE J. 0 ράφτης του Παναμά. Β' έκδοση. Μετ. Ν. Ανδρίτσου. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 477. Δρχ. 1.900. ISBN 960-450-566-1. LEOPARDI G. Πρώτη αγάπη. Μετ. X. Κοντογεωργοπούλου. Αθήνα, Ροές, 2001. Σελ. 80. Δρχ. 2.000. ISBN 960-283-105-7. ΛΟΤΤ. Μπάτσελορ ηάρτι. Μετ. X. Παπαδημητρίου. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 400. Δρχ. 5.500. ISBN 960-378-971-2. Mo C0RMACK Μ. Χτύπημα στο κεφάλι. Μετ. Μ. Ψαράκη. Αθήνα, Οξύ, 2001. Σελ. 253. Δρχ. 3.400. ISBN 960-806-863-0. ΜΑΚΝΤΟΝΑΛΝΤ Μ. Περίπατος φαντασμάτων. Μετ. Τ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 311. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2722-Χ.

ΚΑΜΥΑ. Η πανούκλα. Μετ. Ν. Καρακίτσου-Ντουξέ - Μ. Καοαμπάλογλου-Ρομπλέν. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 356. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2738-6.

MANET Ε. Κουβανέζικη ραψωδία. Αθήνα, Μοντέρνοι Καιροί, 2001. Σελ. 516. ISBN 960-539-633-5.

KHASHOGGIS. Τσαντόρ. Μετ. θ. Δαρβίρη. Αθήνα, Το Κλειδί, 2001. Σελ. 596. Δρχ. 5.500. ISBN 960-237-164-1.

MARGOLIN Ρ. Ο τελευταίος αθώος. Μετ. Π. Ισμυρίδου. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 347. Δρχ. 1.900. ISBN 960-450-688-9.

KELLERMANJ. Η επιβίωση του ικανότερου. Μετ. Β. Τράπαλη. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 537. Δρχ. 2.000. ISBN 960-450-685-4.

ΜΑΡΙΝΙΝΑ Α. 0 χρυσός κύκλος. Μετ. Κ. Σίνου - 0. Πατρουνόβα. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 368. Δρχ. 5.900. ISBN 960-378-998-4.

ΚΕΝΤΖΙ Μ. Μια νύχτα στον σιδηρόδρομο του Γαλαξία. Μετ. Μ. Αργυράκη. Αθήνα, Ολκός, 2001. Σελ. 195. Δρχ. 4.160. ISBN 960-8154-05-7.

ΜΕΪΛΕΡ Ν. Οι γυμνοί και οι νεκροί. Μετ. Ε. ΜπαρτΖινόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 796. Δρχ. 9.360. ISBN 960-03-2827-7.

CLARKE A. C. 30 0 1 Ητελική Οδύσσεια. Μετ. Γ. Μπαρουξής. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 317. ISBN 960-620-444-8.

MESSADIEG.0 βασιλιάς Δαβίδ. Μετ. Μ. Σμυρνιώτη. Αθήνα, Γκοβόστης, 2001. Σελ. 502. Δρχ. 5.500. ISBN 960-270-864-6.

ΛΑΡΣΟΝ Μ. Όνειρα δίπλα στη θάλασσα. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ψυχογιός,

ΜΠΕΝΤΦΟΡΝΤ Μ. Η μαγεία είναι γένους

θηλυκού. Μετ. Γ. Κοντογεώργος. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 455. Δρχ. 5.000. ISBN 960-04-1781-4. BRAND J. Τρεις άντρες είναι πολλοί για μια γυναίκα; Μετ. I. ΛεμπέοηΜουζακίτη. Αθήνα, Κονιδάρης, 2001. Σελ. 186. Δρχ. 3.600. ISBN 960-392-016-9. DANSEL Μ. Ο εραστής των νεκρών. Μετ. Α. Κακαβάς. Αθήνα, Βασιλείου, 2000. Σελ. 299. Δρχ. 4.400. ISBN 960-304-018-5. denevi Μ. Η Ροσάουρα απόψε στις δέκα. Μετ. Α. Σπυριδοπούλου. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 303. ISBN 960-378-950-Χ.

0' NAN S. Speed queen. Μετ. Β. Κοκκίνου. Αθήνα, Καπάτος, 2001. Σελ. 211. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7253-67-1. PLATERO D. C. Η αλήθεια της Μήδειας. Μετ. Α. Φιλιππάτου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 216. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-0350-7. ΡΑΐΚΕΝ Φ. Η παράξενη θάλασσα. Μετ. Μ. Γαβριήλ-Καβαλιεράτου. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 259. Δρχ. 3.200. ISBN 960-04-1868-3. ΡΑΝΤΚΛΙΦ Α. Το μυστικό των Ματσίνι. Μετ. θ. Σακκέτας. Αθήνα, Στοχαστής, 2001. Σελ. 252. ISBN 960-303-111-9. ΡΕΖΑ Γ. Λόγια που δεν είπαμε ποτέ. Μετ. Λ. Παλλαντίου. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 160. Δρχ. 2.900. ISBN 960-274-492-8. ΡΟΜΠΙΝΣΟΝ Λ. Σ. Η ψυχοφάγος. Μετ. Α. Σοκοδήμος. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 2001. Σελ. 375. Δρχ. 4.915. ISBN 960-7458-46-Χ. ΣΛΙΜ Α. Νταβατζής Μετ. Φ. Ταμβακάκης. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 166. Δρχ. 4.500. ISBN 960-04-1717-2. SMITH W. Το πουλί tou Ήλιου. Γ έκδοση. Μετ. Β. Καλλιπολίτης. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 521. Δρχ. 4.200. ISBN 960-620-442-1.

145

SMITH W. Χρέος αίματος. Γ έκδοση. Μει. Ν. Χούνος. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 669. Δρχ. 2.300. ISBN 960-450-134-8.

Λεύκωμα Παηαδιαμάντη. Επιμ. Φ. Δημητρακόπουλος. Αθήνα, ERGO, 2001. Σελ. 280. Δρχ. 12.480. ISBN 960-86512-5-5.

SMITH W. Χρυσωρυχείο. Β' έκδοση. Μετ. Α. Μανωλίδης. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 409. Δρχ. 2.000. ISBN 960-450-218-2.

0 λόγος της μετάφρασης. Επιμ.-μετ. Δ. Γούτσος. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 323. Δρχ. 5.500. ISBN 960-393-722-3.

Σ0ΛΕ Ρ. Μαζάγκ. Μυθιστόρημα. Μετ. Γ. Στρίγκος. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 222. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2980-χ.

ΚΟΚΟΛΗΣ Ξ. Α. Όετι βοηθά λοιπόν...'. Η ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη. Αθήνα, Νεφέλη, 2001. Σελ. 182. Δρχ. 4.160. ISBN 960-211-581-5.

ΦΕΡΜΙΝ Μ. 0 μελισσοκόμος. Μετ. Σ. Χρυσικού. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 189. Δρχ. 2.500. ISBN 960-410-186-2.

ΛΕΟΝΤΑΡΗΣ Β. Κείμενα για την ποίηση. Αθήνα, Νεφέλη, 2001. Σελ. 214. Δρχ. 3.640. ISBN 960-211-584-χ.

ΦΟΥΡΝΙΕ Ζ. Λ. Δε σκότωοε ποτέ κανέναν ο μπαμπάς μου. Μετ. Α. Μασουρίδου. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 105. Δρχ. 1.900. ISBN 960-378-930-5. ΦΡΕΝΤΡΙΚΣΟΝ Μ. 0 Σίμων και ΟΙ βελανιδιές. Μετ. Β. Τζεβελέκη. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 528. Δρχ. 5.900. ISBN 960-378-412-5. ΧΑΜΠΙΑΝΟΒΙΤΣ-ΤΖΟΥΡΟΒΠΣ Λ. Μνήμες γυναικών. Μετ. Σ. Ζίλιχ. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 360. Δρχ. 3.600. ISBN 960-04-1847-0. HOAGΤ. Στάχτη και χώμα. Μετ. π. Κωνσταντέας. Αθήνα, Bell, 2001. Σελ. 447. Δρχ. 2.000. ISBN 960-450-686-2. Χρονογραφία

ΚΟΥΒΕΛΗΣ Μ. Χρονογραφήματα. Αθήνα, Βίγλα, 2001. Σελ. 78. Δρχ. 3.120. ISBN 960-91116-1-0. ΚΟΥΡΜΟΥΣΗΣ Γ. Εκτός θέματος. Αθήνα, Περίπλους, 2001. Σελ. 195. Δρχ. 3.950. ISBN 960-8151-96-1. Μ (\ίτες

Κρίκον Αθαναοούλης. Μια παρουσίαση από τον Γιάννη Βαρβέρη. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2000. Σελ. 116. Δρχ. 2.600.

146

ΜΑΚΡΑΚΗΣ Μ. Κ. 0 αμαρτωλός «Άγιος». Αθήνα, Αρμός, 2000. Σελ. 94. Δρχ. 2.000. ISBN 960-527-180-χ. ΜΙΧΑΗΛ-ΔΕΔΕ Μ. Διαβάζοντας Παηαδιαμάντη. Αθήνα, Φιλιππότης, 2001. Σελ. 90. Δρχ. 1.560. ΜΟΣΧΟΣ Ε. Ν. Αποδημίες και σκιαγραφίες. Αθήνα, Φιλιππότης, 2001. Σελ. 311. Δρχ. 4.990. WILLIAMS R. Ο Τ. Σ. Έλιοτ ως κριτικός της κουλτούρας. Μετ. Γ. Λυκιαρδοηούλου. Αθήνα, Έρασμος, 2000. Σελ. 30. Δρχ. 830. EIDENEIER Η. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ, θεωρία και πράξη των εκδόσεων της Υστεροβυζαντινής Αναγεννησιακής και Μεταβυζαντινής Δημώδους Γραμματείας. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2001. Σελ. 304. Δρχ. 4.500. ISBN 960-524-123-4. ΣΑΠΙΡΟ Μ. Τζ. Κ. Ρόουλινγκ. Μετ. Μ. Χωρεάνθη. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 106. Δρχ. 2.000. ISBN 960-274-553-3. ΤΟΝΝΕΤ Η. Ιστορία του ελληνικού μυθιστορήματος. Μετ. Μ. Καραμάνου. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 325. Δρχ. 6.000. ISBN 960-378-994-1. Δοκίμια

ΚΑΡΑΠΩΡΓΑ 0. Αίγυπτος, πατρίδα της

καρδιάς μου. Αθήνα, Φιλιππότης, 2001. Σελ. 124. Δρχ. 2.285. ΚΟΛΑΪΤΗΣ Σ. Λ. Το χρονικό μιας προσφοράς. Πάτρα, Περί Τεχνών, 2001. Σελ. 250. Δρχ. 4.160. ISBN 960-86814-2-1. ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ I. Ιχνηλασίες. Δοκίμια. Αθήνα, Ίνδικτος, 2001. Σελ. 382. Δρχ. 5.500. ISBN 960-518-101-0. μπαμπαςακης Γ. ι. Πολύ αργά για ήρωες. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 230. Δρχ. 3.500. ISBN 960-04-1854-3.

ΜΠΕΡΛΗΣ Α. Κριτικά δοκίμια. Αθήνα, Ύψιλον, 2001. Σελ. 153. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7949-91-9. ΡΩΜΑΝΟΣ Κ. Π. Ελληνιστικό Ισλάμ. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2001. Σελ. 148. Δρχ. 3.120. ISBN 960-221-208-χ. ΣΑΡΔΕΛΗΣΚ. Η Ορθοδοξία στο απόσπασμα. Αθήναι, Αστήρ, 2001. Σελ. 190. Δρχ. 3.000. ISBN 960-203-468-8. ΤΣΑΚΑΛΙΑΣ Α. Δ. Από τις ζούγκλες της γης στη Γαλαξιακή Αγαποκοινωνία. Αθήνα, Η Καλυψώ, 2001. Σελ. 176. Δρχ. 2.600. ΦΑΡΑΝΤΟΣ Μ. Λ. Αντί-φωνα. Αθήνα, Γρηγόρης, 2001. Σελ. 275. ISBN 960-333-254-2. ΦΩΤΕΑΣ Π. Η πόλις και ο άνθρωπος. Αθήνα, Ευθύνη, 2001. Σελ. 152. Δρχ. 3.640. ISBN 960-8150-06-χ. QUINSEYT. DE. Η δολοφονία ως μία εκ των καλών τεχνών. Μετ. Κ. Ξυλινάκης. Αθήνα, Ροές, 2001. Σελ. 140. ISBN 960-283-111-1. ΜΠΡΑΟΥΝΤ. Η άλλη Αμερική. Μετ. Β. Τομανάς. Σκόπελος, Νησίδες, 2000. Σελ. 173. Δρχ. 3.120. ISBN 960-8480-68-χ. ΟΖ. Α. Η αρχή της ιστορίας. Μετ. θ. Τσαπακίδης. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 187. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-2964-8.

Γενικά

Αρχαιολογία

Βασιλειάδου. Αθήνα, Καθρέφτης, 2001. Σελ. 220. Δρχ. 5.200. ISBN 960-8186-05-6.

ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ Β. Λόγος θεάματοςκριτικής. Τόμος Α': Αρχαίο δράμα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001 Σελ. 497. Δρχ. 7.000. ISBN 960-393-715-0.

ΘΕΟΔΩΡΟΥΛ. Μακεδονία. Αθήνα, Καλειδοσκόπιο, 2001. Σελ. 163. Δρχ. 9.800. ISBN 960-7846-17-6.

ΚΡΙΤΑΣ θ. Τα πρώτα χρόνια. Αθήνα, Το Κλειδί, 2001. Σελ. 301. Δρχ. 3.500. ISBN 960-237-162-5.

ΚΟΡΤΗ-ΚΟΝΤΗ Σ. Η «Ανατολίζουσα» Μακεδονία. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 2001. Σελ. 141. Δρχ. 3.950. ISBN 960-374-104-3.

ΜΑΜΑΗΣ Α. Σοφία Βέμπο. Η φωνή της Ελλάδας. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 323. Δρχ. 4.500. ISBN 960-04-1815-2.

Μαρτυρίες

ΜΑΤΣΟΥΚΑ-ΖΑΧΑΡΗ Π. Μαρία Σκλοντόφσκα-Κιουρί. 1867-1934. Αθήνα, Δωδώνη, 2001. Σελ. 189. Δρχ. 3.120. ISBN 960-385-076-4.

U TOPIA

ΣΑΝΖΕ Ζ.-Π. - ΡΙΚΕΡ Π. Η φύση και ο κανόνας. Μετ. Λ. Λακκά. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 382. Δρχ. 7.280. ISBN 960-03-2721-1. Έργα

ΒΙΡΒΙΔΑΚΗΣ Μ. Στην εθνική με τα μεγάλα. Αθήνα, Το Ροδακιό, 2001. Σελ. 117. Δρχ. 3.950. ISBN 960-7360-64-8. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ X. I. Συνομιλία γιγάντων. Αθήνα, Σπανίδης, 2001. Σελ. 32. Δρχ. 1.560. ISBN 960-86827-1-4.

ΚΑΝΟΥΤΑ Κ. Τρία χρόνια στη Βιέννη. Αθήνα, Εστία, 2001. Σελ. 222. Δρχ. 3.400. ISBN 960-05-0960-3. ΛΑΔΗΣ Φ. Μίκης θεοδωράκης. Αθήνα, Εξάντας, 2001. Σελ. 263. Δρχ. 5.720. ISBN 960-256-468-7. ΜΠΙΘΙΚΩΤΣΗ Α. Αντί σιωπής. Β' έκδοση. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 154. ISBN 960-03-3037-9.

ΜΠΑΚΟΝΙΚΟΛΑ X. Στα όρια της φάρσας. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 475. Δρχ. 8.000. ISBN 960-393-528-Χ.

ΞΗΡΑΔΑΚΗ Κ. - ΦΑΚΙΟΛΑ-ΚΑΛΟΤΥΧΟΥΔ. Γυναίκα για πάντα. Αθήνα, Φιλιππότης, 2001. Σελ. 120. Δρχ. 3.640.

ΣΚΟΥΡΤΗΣ Γ. Οι εκτελεστές. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 156. ISBN 960-03-2929-χ.

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Λ. Ζω από περιέργεια. Γ' έκδοση. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 241. ISBN 960-03-2887-0.

ΕΝΤΣΟΝ Μ. Πνεύμα. Μετ. Α. Γαλέος. Αθήνα, Νίκη, 2000. Σελ. 96. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7974-17-4.

ΑΛΕΞΙΕΒΙΤΣ Σ. Τσέρνομπιλ. Μετ. 0. Γεωργιάδης. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 423. Δρχ. 5.720. ISBN 960-8151-95-3.

Μελέτες

Το Αιγαίο στο θέατρο. Αθήνα, Ερίννη, 2001. Σελ. 103. Δρχ. 2.080. ΠΕΦΑΝΗΣ Γ. Π. θέματα του μεταπολεμικού και σύγχρονου ελληνικού θεάτρου. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 412. Δρχ. 6.000. ISBN 960-04-1648-6. ΣΤΑΪΚΟΣΑ. Φτερά στρουθοκάμηλου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001. Σελ. 495. Δρχ. 7.000. ISBN 960-393-617-0. RICHARDS Τ. Το ακραίο σημείο της παράστασης. Μετ. Α. Διαμαντής - Ε. Κουτσάκη. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2001. Σελ. 101. Δρχ. 1.870.

ΚΙΦ-ΦΟΞ Κ. Κωνσταντίνος Γεράκης, ο υπουργός των Μουσώνων. Μετ. Ν. Τσαγκάς. Αθήνα, Τροχαλία, 2001. Σελ. 548. Δρχ. 8.320. ISBN 960-7809-88-2. CHAUVELC. Λουκρητία Βοργία. Μετ. Τ. Σπερελάκη. Αθήνα, Περίπλους, 2001. Σελ. 301. Δρχ. 4.680. ISBN 960-8151-57-0. Ελληνική

ARIAS J. Πάουλο Κοέλο: Οι εξομολογήσεις του προσκυνητή. Μετ. Κ. Καλαντζοπούλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 312. Δρχ. 5.000. ISBN 960-14-0358-2. ΡΕΪΕΣ Α. Γυμνοί μπροστά στα φαντάσματα. Μετ. Ρ. Χάτχουτ. Αθήνα, Καστανιώτης, 2001. Σελ. 197. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2983-4. Βιογραφίες

ΒΛΑΧΟΥ Ν. Ερρίκος Ντυνάν. Αθήνα, Παπαδημητρίου, 2001. Σελ. 124. Δρχ. 2.000. ISBN 960-550-090-6. ΖΩΓΡΑΦΟΥ Β. Η Ωραία των Αθηνών. Η ζωή και το έργο της Γεωργίας

ιστορία

Αντιβενιζελικοί λίβελοι. Εισ.-επιμ. Γ. Αναστασιάδης. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2001. Σελ. 481. Δρχ. 6.500. ISBN 960-12-0928-x. Ο Ιταλώτης Ελληνισμός. Αθήνα, ΕΙΕ/ΙΒΕ, 2001. Σελ. 363. Δρχ. 9.000. ISBN 960-371-014-8. Οι ημέρες των Ελεύθερων Πολιορκημένων (1824-1826). Εισ.-σημ. Γ. Λαγανάς. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2001. Σελ. 528. Δρχ. 7.500. ISBN 960-410-188-9. ΒΗΣΣΑΡΙΩΝ. Εγκώμιον εις Τραπεζούντα. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 2001. Σελ. 138. Δρχ. 2.500. ISBN 960-343-556-2. ΒΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Σ. Ιόνιοι έμποροι και καραβοκύρηδες στη Μεσόγειο. 16ος-18ος αι. Αθήνα, FINATEC, 2001. Σελ. 232. Δρχ. 7.500. ISBN 960-8159-11-3.

I 41

ΒΟΥΡΤΣΙΑΝΗΣ Δ. Ενθυμήματα. Αθήνα, Παρασκήνιο, 2001. Σελ. 429. Δρχ. 6.760. ISBN 960-7107-79-9. ΓΕΡΟΛΥΜΑΤΟΣ Α. Κατασκοπεία στην αρχαία Ελλάδα. Αθήνα, Κάκτος, 2001. Σελ. 166. Δρχ. 3.120. ISBN 960-382-404-6. ΘΕΟΦΙΛΗΣ Γ. Α. Τα μοναστήρια και οι εκκλησίες της Στεμνίτσας. Αθήναι, 2001. Σελ. 175. Δρχ. 2.080.

Σελ. 381. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7057-79-1. ΦΟΥΓΙΑΣ Μ. Γ. Η παγκόσμια διάσταση του ελληνικού πολιτισμού. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2001. Σελ. 461. Δρχ. 6.500. ISBN 960-14-0354-Χ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ Λ. «Η Ανατολική Ομοσπονδία». Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 2001. Σελ. 110. Δρχ. 1.560. ISBN 960-288-074-0.

ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ Κ. Ιστορίες της πατρίδας μου. Αθήνα, Τυπωθήτω, 2001. Σελ. 290. Δρχ. 5.000. ISBN 960-8041-77-5.

ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Ε. Η άνοδος του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην εξουσία, 1954-1956. Αθήνα, Πατάκης, 2001. Σελ. 341. Δρχ. 5.500. ISBN 960-378-969-0.

ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ Λ. Ο θάνατος ενός ταξιάρχου. Αθήνα, Φιλίστωρ, 2001. Σελ. 152. Δρχ. 3.120. ISBN 960-369-054-6.

CASTANIS C. Ρ. 0 έλληνας εξόριστος. Μετ. X. Γ. Γιατράκος. Αθήνα, Επικοινωνίες, 2001. Σελ. 239. Δρχ. 5.500. ISBN 960-7882-10-5.

μαραντος Β. Δ. Η ιστορία της Κορώνης. Αθήνα, Γιαννίκος, 2000. Σελ. 140. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7296-61-3.

ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣΠ Δ. Φωτομαχικάαντιφωτομαχικά. Αθήνα, Κάτοπτρο, 2001. Σελ. 446. Δρχ. 5.720. ISBN 960-7778-41-3. ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΠΟΥΛΟΣ Δ. 0 Εμφύλιος Πόλεμος στην επαρχία Καλαβρύτων. 1946-1949. Αθήνα, Παρασκήνιο, 2001. Σελ. 206. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7107-74-8. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Α. Η απαγορευμένη εικόνα. Διώκτες και ιεροκτόνοι του Νίκου Ζαχαριάδη 1949-1973. Αθήνα, Φιλίστωρ, 2001. Σελ. 208. Δρχ. 3.640. ISBN 960-969-056-2. ΡΩΜΑΝΟΣ Κ. Υπόθεση Φαλμεράιερ. Αθήνα, Κάκτος, 2001. Σελ. 93. Δρχ. 1.040. ISBN 960-382-429-1. ΣΑΒΟΡΓΙΑΝΑΚΗΣ Π. Νησιωτικές κοινωνίες στο Αιγαίο. Αθήνα, Τροχαλία, 2001. Σελ. 356. Δρχ. 7.280. ISBN 960-7809-87-4. ΤΣΟΥΜΑΝΗΣ Κ. Γ. Η Ελληνική Εμπορική Ναυτιλία και το Ναυτεργατικό Κίνημα. (1939-1945). Αθήνα, Προσκήνιο, 2001.

148

Παγκόουια

επιτάφιος. Μετ. Μ. Ζηστάκης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 2001. Σελ. 459. Δρχ. 5.700. ISBN 960-374-129-9.

Κόσμιη

ΝΕΡΒΑΛ Ζ. ΝΤΕ. Ταξίδι στην Ανατολή. Εισ.-μετ. Π. Πεφάνη. Αθήνα, Στοχαστής, 2001. Σελ. 352. ISBN 960-303-077-5. ΚΙΝΓΚΛΑΙΗΚΑ. Ηώθεν.Απόδ. Κ. Βαρελίδης. Αθήνα, Στοχαστής, 2001. Σελ. 180. Δρχ. 3.330. ISBN 960-303-113-5.

ιοτορία

ΔΗΜΑΔΗΣ Ν. Α. Απότο άρωμα μιας εποχής. Θεσσαλονίκη, Ερωδιός. 2001. Σελ. 283. Δρχ. 4.160. ISBN 960-7942-03-5. ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ Π. Μ. Η Γαλλική Επανάσταση και η Νοτιοανατολική Ευρώπη. Β' έκδοση. Αθήνα, Πορεία, 2000. Σελ. 194. Δρχ. 4.160. ISBN 960-7043-51-0. ΝΙΚΟΛΑΟΥ Κ. Βυζαντινά βασιλικά συνοικέσια. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-χορν, 2000. Σελ. 59. Δρχ. 1.600. ISBN 960-7079-76-0. ΝΤΟΥΡΟΥ-ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Οι βυζαντινοί στο Φραγκικό Πριγκιπάτο της Αχαΐας. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 2000. Σελ. 52. Δρχ. 1.600. ISBN 960-7079-75-2. ΤΖΕΡΜΙΑΣ Π. Ν. Ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, Libro, 2001. Σελ. 1.327. Δρχ. 17.000 (ΟΙ δύο τόμοι). ISBN set 960-490-041-2. RICHARDS D. Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης. Μετ. Φ. Κ. Βώρος. Αθήνα, Παπαδήμας, 2001. Σελ. 688. Δρχ. 12.480. ISBN 960-206-384-χ. ΣΤΕΒΑΝΟΒΙΤΣ Β. Μιλόσεβιτς. Ένας

Γνώοας

ΧΑΤΖΗΚΟΚΟΛΑΚΗ Σ. Επαγγέλματα παλιά που δεν υπάρχουν πια. Αθήνα, Καμπανάς, 2000. Σελ. 28. ISBN 960-257-725-8. LLuJcpa

αναγνώοματα

ΠΕΤΡΟΒΙΤΣ-ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ Λ. θα 'θελα τόσα να σου πω, μπαμπά! θα 'θελα τόσα να σου πω, μαμά! Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 136. Δρχ. 2.000. ISBN 960-274-550-9. ΓΚΟΠΕ Ζ. Το μεγάλο πρόβλημα του μικρού Μάρκου. Μετ. Ε. Μάρρα. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 64. Δρχ. 1.200. ISBN 960-04-1410-6. ΚΡΟΤΟ Μ. Ν. θέλω οπωσδήποτε ένα γάτο. Μετ. Ε. Μάρρα. Αθήνα, Κάκτος, 2001. Σελ. 64. Δρχ. 1.200. ISBN 960-04-1358-4. LABARONNE C. Μια χαριτωμένη ιστορία. Αθήνα, Ζεβρόδειλος, 2001. Σελ. 32. Δρχ. 3.300. ISBN 960-078-57-1. ΜΠΛΑΚΕΡ Τ. Η δασκάλα μας η Μάγια όλο και μας κάνει μάγια. Μετ. Ν. Καρύδη. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 64. ISBN 960-274-546-0.

ΜΠΛΑΚΕΡ Τ. Με τη Μάγια στο πλευρό μου δε φοβάμαι τον εχθρό μου. Μετ. Ν. Καρύδη. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 62. ISBN 960-274-547-9. ΜΠΛΑΚΕΡ Τ. Με τη Μάγια τη γιατρό φεύγει ο πόνος οτο λεπτό! Μετ. Ν. Καρύδη. Αθήνα, Ψυχογιός, 2001. Σελ. 62. ISBN 960-274-548-7. ΝΠΜΠΕ Ζ. Οτρομερός παππούς. Μετ. Ε. Μάρρα. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 64. Δρχ. 1.200. ISBN 960-04-1596-7. ΣΑΡΦΑΤΙΣ. Η μεγάλη απόδραση του σκύλου. Μετ. Ε. Μάρρα. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 64. Δρχ. 1.200. ISBN 960-04-1571-1. ΤΡΙΝΤΕΛ Σ. Μακάρι να ήμουν ο ιπτάμενος ήρωας. Μετ. Ε. Μάρρα. Αθήνα, Κέδρος, 2001. Σελ. 64. Δρχ. 1.200. ISBN 960-04-1569-Χ.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύχος 141-142.

ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΠΑ. Τεύχος 52. Δρχ. 2.000.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗΣ ΓΛΩΣΣΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 1 (45). Δρχ. 1.500.

ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Μηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 98. Δρχ. 600.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ. Τεύχος 17. Δρχ. 2.000.

ΟΜΠΡΕΛΑ. Τρίμηνο περιοδικό. Τεύχος 55. Δρχ. 2.000.

ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΠΕΡΙΟΧΗ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 20. Δρχ. 500.

ΠΑΝΑΙΓΥΓΤΠΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 99.

ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΚΥΚΛΑΔΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ. Τόμος 12. Δρχ. 8.520.

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Τεύχος 114. Δρχ. 500.

ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. Τόμος 11. Δρχ. 6.240. 0 ΕΡΜΗΣ ΤΟΥ ΞΩΒΟΥΝΙΟΥ. Τετράμηνη έκδοση. Φύλλο 5. Δρχ. 500. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχη 555,554. Δρχ. 1.000. ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 40. Δρχ. 1.500. Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 66.

ΑΚΤΗ. Τεύχος 46. Δρχ. 1.250. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΒΕΑ. Τεύχη 5,6.

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Τόμοι 55,54. Δρχ. 7.280.

ΑΠΟΛΛΩΝΕΙΟ ΦΩΣ. Τεύχος 51. Δρχ. 1.200.

ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση. Τόμος 78, αρ. 6. Τόμος 79, αρ. 1.

ΤΟΑΛΟΓΟ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΛΟΓΟ. Περιοδική έκδοση. Τόμος 1. Δρχ. 5.000.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΟΛΙΤΩΝ. Τεύχος 6. Δρχ. 1.600.

ΤΟ ΑΛΟΓΟ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΛΟΓΟ. Περιοδική έκδοση. Τόμος 2. Δρχ. 7.000. ΑΡΔΗΝ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 50. Δρχ. 1.500. ΑΡΝΑΙΑΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 50. ΑΡΧΕΙΟΤΑΞΙΟ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 5. Δρχ. 2.800. πατι. Τεύχος 512. Δρχ. 700.

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Τεύχος 115. Δρχ. 1.700. ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 420. Δρχ. 2.000. ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ. Τεύχος 1. Δρχ. 1.000.

ΝΕΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Τεύχος 55. Δρχ. 1.500.

ΕΛΛΟΠΙΑ. Τεύχος 54. Δρχ. 1.500.

ΛΟΠΣΤΙΚΟΣ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟΣ ΦΟΡΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ. Μηνιαία έκδοση. Τεύχος 50. Δωρεάν. ΜΑΖΙ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 82. Δρχ. 40.

ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ. Τεύχος 50. Δρχ. 5.000. ΠΙΕΡΟΣ. Τεύχος 1. Δρχ. 2.500. ΠΟΙΗΣΗ. Εξαμηνιαία περιοδική έκδοση. Τεύχος 17. Δρχ. 5.200. 0 ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 88. Δρχ. 1.000. ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 99. Δρχ. 2.000. ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ. Τεύχος 14. Δρχ. 1.500. ΡΥΘΜΟΙ ΤΗΣ ΣΑΛΑΜΙΝΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 5. ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 6. Δρχ. 1.000. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 118. Δρχ. 2.080. ΤΟΛΜΗ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 8. Δρχ. 1.000. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 74. Δρχ. 1.500. ΧΡΟΝΙΚΑ. Φύλλο 175. MEDIA VIEW. Τεύχος 8. Δρχ. 1.000.

Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 158.

POESIA. Νο. 151.

ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΗ. Διμηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 110. Δρχ. 250.

REVUE DE LASOCIETE INTERNATIONALE DES AMIS DE NIKOS KAZANTZAKI. No. 21,22.

ΝΕΑ ΑΡΙΑΔΝΗ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 50. Δρχ. 1.500.

TRAVELER. Τεύχος 5. Δρχ. 5.000.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1.755. Δρχ. 2.000.

HELLENICQUARTERLY.NO. 8. HISTOREIN. Vol. 2. Drs. 5.200.

149

Αρ. 421 επιμέλεια:

1 Ιουνίου 2001 30 Ιουνίου 200J

Η Μ Α Σ

Μ Α Γ Κ Λ Ι Ν Η Σ

Χατζηφώτης, Ελεύθερος Τύπος, 3.6.2001)

Ι ψ Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοηαρουοιάοεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερηοιο και περιοδικό Τύπο

Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα»: Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24.6.2001) ΚαλοβυρνάςΛ.: Παθολόγιο λέξεων (Ν. Νΐόκας, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

ΠαππάςΤ.: Ο ορθόδοξος Καισαροπαπισμός (Ν. Ντόκας,

Μαμρομάτης Κ.: Λεξικό Αστρονομίας (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης 10.6.2001)

Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Γιούνγκσον Ρ.: Λεξικό της γυναικείας υγείας (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

\mm\mwk

—

Παναγιωτόπουλος Ν.: Η πίστη στην τάξη. Συμβολή στην ανάλυση της διατήρησης της τάξης (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001)

l»/mo*/4

Έρενρεϊχ Μ.: Nickel and Dimed (Ν. Σιώτης, Το Βήμα, 10.6.2001)

~~Ί

Παπαγιώργης Κ.: 0 Χέγκελ και η γερμανική επανάσταση (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές 3.6.2001) ΓκασέτΟ. I.: Διαστοχαομός της Ευρώπης (θ. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Μορέν Ε.: Η Μέθοδος. Η γνώση τηςγνώσης (θ. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

ΚΊΤΙΚΟ

ΟυόκερΆ., Καρράς Κ. (επιμ.): Ζωντανή ορθοδοξία στο σύγχρονο κόσμο (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Λακαριέ Ζ.: Λεξικό ερωτευμένο με την Ελλάδα (Ν. Ροντό, Η Καθημερινή, 17.6.2001)

Νεχαμάς Α.: Ητέχνη του βίου. Σωκρατικοί στοχασμοί: από τον Πλάτωνα στον Φουκό (θ. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

150

Μπότσης Π.: Το Γεροντικό του Βορρά (I. Μ. Χατζηφώτης, Ελεύθερος Τύπος, 3.6.2001)

Μπουρντιέ Π.: Για ένα ευρωπαϊκό κοινωνικό κίνημα (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 1.6.2001) Μπουρντιέ Π.: Πρακτικοί λόγοι. Για τη θεωρία της δράσης (Φ. Τερζάκης, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001) Ροκ Μ.: Η αλήθεια για τα «ναρκωτικά» (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Σένετ Ρ.: Ητυραννία της οικειότητας (Π. Κοντός, Νέα Εστία, 1.734)

\ Π Ο ΛΙΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Μορέν Ε.: Οι εφτά γνώσεις-κλειδιά (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001)

Αλιβιζάτος Ν.: 0 αβέβαιος εκσυγχρονισμός και η θολή συνταγματική αναθεώρηση (Γ. Μαλούχος, Η Καθημερινή, 24.6.2001)

Νίτσε Φ.: Η θέληση για δύναμη (0. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) (Δ. Καββαθάς, Τα Νέα. 23.6.2001)

Αρβανιτόπουλος Κ.: Η αμερικανική εξωτερική πολιτική μετά τον ψυχρό πόλεμο (Σ. Ντάλης, αντί, 15.6.2001)

Βουλγαράκη-Πισίνα Ε. (επιμ.): Αγάπη και Μαρτυρία (I. Μ. Χατζηφώτης, Ελεύθερος Τύπος, 3.6.2001) Έκδοση I. Προσκυνήματος Εκατονταπυλιανής Πάρου (I. Μ.

I

Βαληνάκης Γ.- Μπότσου Κ.: Διεθνείς σχέσεις και στρατηγική στην πυρηνική εποχή σ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 30.6.2001) Βατικιώτης Π. Γ.: Ισλάμ και κράτος (Σ. Ντάλης, αντί, 15.6.2001) ΓεννάρηςΚ.: Εξ Ανατολών (Σ. Ντάλης, αντί, 15.6.2001)

|

Δερτιλής Γ. Β.: Λερναίον κράτος (Κ. Σιμόπουλος, Νέα Εστία, 1.754)

Ανατολών κίνδυνος» (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 419)

του ανθρωπισμού (Σ. Ντάλης, αντί, 15.6.2001)

Κονδύλης Π.: Από τον 20ό στον 21ο αιώνα (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 15.6.2001)

Κοντιόδης Ξ.: Μεταμορφώσεις του κοινωνικού κράτους στην εποχή της παγκοσμιοποίησης σ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 30.6.2001)

\AH IA0H A ΛΙΟ ΙΚΗ ΙΗ

Ντάλης Σ. (επιμ.): Από το Άμστερνταμ στη Νίκαια (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 30.6.2001) (Β. θεοδωρόπουλος, Η Καθημερινή, 3.6.2001) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17.6.2001) Ρήγος'Α.- Τσουκαλάς Κ. (επιμ.): Η πολιτική σήμερα. 0 Νίκος Πουλαντζός και η επικαιρότητα του έργου του (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 14.6.2001) Συλλογικό - Εκδόσεις «Σαββάλα»: Παγκοσμιοποίηση: αισιόδοξη προοπτική ή απειλή; σ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 30.6.2001) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές 3.6.2001) Κίσιντζερ X.: Χρόνια ανανέωσης (Α. Ηρακλείδης, Εήευθεροτυπία, 15.6.2001) Μακ Κρόουν Ν.: Η κοινωνιολογία του εθνικισμού (Ν. Ντόκας, Εήευθεροτυπία, 22.6.2001) Νταλ Ρ.: Περί δημοκρατίας (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 9.6.2001) (θ. Γιαλκέτσης, Εήευθεροτυπία, 22.6.2001) Σασούν Ν.: Εκατό χρόνια σοσιαλισμού (θ. Γιαλκέτσης, Εήευθεροτυπία, 22.6.2001) Σναπέρ Ν.: Η κοινωνία των πολιτών. Δοκίμιο πάνω στην ιδέα του σύγχρονου έθνους (θ. Γιαλκέτσης, Εήευθεροτυπία, 22.6.2001)

Ταβερνιέ Π.- ΓιστοπούλουΜαραγκοπούλου Α. (επιμ.): La Communaute Academique a Γ Aube du Troisieme Millenaire. Droits et Responsabilites Fondamentaux (I. Λαμπράκη-Δημάκη, To Βήμα, 3.6.2001) Τσόμσκι Ν.: Η κουλτούρο της τρομοκρατίας (Κ. Νούλας, αντί, 1.6.2001) Χίτσενς Κ.: Η δίκη του Χένρι Κίσιντζερ (Β. Καπετανγιάννης, Εήευθεροτυπία, 15.6.2001)

______

ΙΠΟΛΠΙΚπ

Ηρακλείδης Α.: Η Ελλάδα και ο «εξ

Κρανιδιώτης Ν.: Η Κύπρος στην Ευρώπη (Σ. Ντάλης, αντί. 15.6.2001) Μανουσάκης Γ.: Χημικός και βιολογικός πόλεμος (Σ. Ντάλης, αντί, 15.6.2001) Πεζμαζόγλου Σ.: Κόσοβο: η διττή ύβρις. Επιτήρηση και τιμωρία (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 17.6.2001)

|

ΜακρυδημήτρηςΑ.: Εκθέσεις εμπειρογνωμόνων για τη Δημόσια Διοίκηση (1950-1988). 0 «Μεγάλος Ασθενής». Η μεταρρύθμιση και ο εκσυγχρονισμός της Δημόσιας Διοίκησης (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 419)

I ΠΓΡΙΒΑΛΛ ΟΝ-ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

Ρουμελιώτης Π.: Promoting Stability In the Balkans. Working with Civil Society in the Democratization Process, 19982001 (Ν. Κεράνης, To Βήμα, 10.6.2001)

Στουρνάρας Κ.: Φυσικό περιβάλλον και η ιστορία της Τήνου (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης 21.6.2001)

Σακελλαρόηουλος 0.: Υπερεθνικές κοινωνικές πολιτικές την εποχή της παγκοσμιοποίησης (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 30.6.2001)

IΛ Α Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Τσόμσκι Ν.: 0 νέος στρατιωτικός ανθρωπισμός: μαθήματα από το Κοσσυφοπέδιο (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 17.6.2001)

I ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ _____________ | Κοζάκος Π.: Ανάμεσα σε Κράτος και Αγορά. Οικονομία και οικονομική πολιτική στη μεταπολεμική Ελλάδα 1944-2000 (0. Βασιλείου, Η Καθημερινή, 17.6.2001) Πετράκος Γ. (επιμ.): Η ανάπτυξη των Βαλκανίων (Σ. Ντάλης, αντί, 15.6.2001) Ίτγουελ Τζ.- ΤέιλορΛ.: Η παγκόσμια δίνη του χρήματος. Συνηγορία για μια διεθνή ρυθμιστική παρέμβαση (Ν. Κεράνης, Το Βήμα. 3.6.2001) Ντιξιτ Α. Κ.- Νέιλμηαφ Μ. Τ.: Πώς να σκέπτεσθε στρατηγικά (Γ. Ν. Μπασκόζος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 23.6.2001) Ρίφκιν Τζ.: Η νέα εποχή της πρόσβασης (Γ. X. Παπασωτηρίου, Εήευθεροτυπία, 15.6.2001)

Τσιτσελίκης Κ.: Επιβάλλοντας την Ειρήνη. Η νομιμότητα των στρατιωτικών επεμβάσεων και τα όρια

|

|

Βαλλιάνος Δ.- Βώκος Δ.: Οι περιστεριώνες της Τήνου (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης 21.6.2001) Τσίπηρας Κ.: Ο ήχος του Καραγκιόζη (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 10.6.2001)

Ιπαιααγογικη-εκπαιδΊϋΙϊΠ Αναγνωστοπούλου Δ.- Καλογήρου Τζ.Πάτσιου Β.: Λογοτεχνικά βιβλία στην προσχολική αγωγή (Ν. Ντόκας, Εήευθεροτυπία, 22.6.2001) Εκδόσεις «Μεταίχμιο»-Συλλογικό: Αξιολόγηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων και σχολείου (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 419) Αρντουέν I.: Η καλλιτεχνική αγωγή στο σχολείο (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 419)

Πατέστος Κ.: Το κιβώτιο του μοντέρνου. Κείμενα για την αρχιτεκτονική (Α. Γιακουμακάτος, Το Βήμα, 3.6.2001)

θεοδώρου Λ.: Μακεδονία. Στα μονοπάτια των θεών και των ανθρώπων (Γ. Κορδομενίδης, Αγγεήιοφόρος της Κυριακής

17.6.2001)

151

Γκρέκο Ε.: Αρχαιολογία της Μεγάλης Ελλάδας (Δ. Μήπα, Το Βήμα, 17.6.2001)

Κριαράς Εμμ.: Γλωσσοφιλολογικά. Ύστερο Βυζάντιο - Νέος Ελληνισμός (Δ. Κωστίδης, διαβάζω, 419)

Γκρεντόρ Π.: Ανασκαφές της Τήνου το 1905 (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 21.6.2001)

Ρεηούσης Γ.: Οι βασικές δομές του συντακτικού της νέας ελληνικής γλώσσας (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 3.6.2001)

[ΐm i H M i

Χριστίδης Α. Φ.- θεοδωροπούλου Μ.ίεπιμ.): Εγκυκλοπαιδικός οδηγός για τη γλώσσα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

.... ~ ~ Ί

Εκδόσεις «Παηαζήση»-Συλλογικό: Προβλέψεις (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 419)

τον Γιάννη Βαρβέρη (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Αλεξάκης 0.: Υπήρξε (X. Σπυροπούλου, Νέα Εστία, 1.734) Αξελός Λ.: Σκοτεινό πέρασμα (Γ. Βέης, διαβάζω, 419)

Ηλιάδης Β.: Το Νόμπελ ΙατρικήςΦυοιολογίας στην υπηρεσία της ανθρωπότητας (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

Λερουά-Γκουράν Α.: Το έργο και η ομιλία του ανθρώπου (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 21.6.2001)

Μπιτσάκης Ε.: 0 Δαίμων του Αϊνστάιν. Αιτιότητα και τυπικότητα στη φυσική (Δ. Σαραντάκος, αντί, 29.6.2001)

Τσόμσκι Ν.: New Horizons in the Study of Language and Mind (Σ. Μοσχονάς, Η Καθημερινή, 19.6.2001)

Γκάλμπρεϊθ Π.: Αντιστρέφοντας τη γήρανση (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 9.6.2001) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

l ΚλΑΙΙΚΗ Φ Ι λ θ Λ Ο Γ Ι Μ ΰ Γ Ο Τ Ε Χ Μ Α I

Μάμφορντ Λ.- Ουάιτ Λ.- Έλουλ Τζ„ ΣβαρτζΣ.: Η φωτιά του Προμηθέα (Α. Κόντοχρήστου, αντί 15.6.2001) Πιτ Ν.- ΜπριγκςΤζ: Μια αιρετική άποψη για το ΧΑΟΣ στην καθημερινή μας ζωή (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 1.6.2001)

Irum

~Ί

Εκδόσεις Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας: Γλώσσα, γλώσσες στην Ευρώπη (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης 3.6.2001)

Αξιώτη Μ.: Ποιήματα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Βαρβέρης Γ.: Ποιήματα 1975-1996 ΓΑ. Σουλογιάννη, διαβάζω, 419) Βέμη Μ.: Φυτάτου ύπνου ΓΕ. Χουζούρη, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

Βερτουδάκης B.: Epigrammata Cretica (Α. Παναγόπουλος, Η Καθημερινή, 12.6.2001)

Δημουλά Κ.: Ήχος απομακρύνσεων (Ν. Δαββέτας, Το Βήμα, 3.6.2001) (Αρ. Ελληνούδη, Ριζοσπάστης 14.6.2001) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Ευθυμιάδη Ν.: Οι τυχοδιώκτες (Κ. Καλημέρης, διαβάζω, 419) ΖόμπολαςΤ.: Είδωλα και εδώλια (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης 28.6.2001)

Λουκίΰνού: Νεκρικοί και εταιρικοί διάλογοι (Σ. Αποστολίδης, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001)

Ιντζίδης Β.: Χαιρετισμούς από την Ελλάδα (Ν. Παρίσης, Νέα Εστία, 1.735) Κακναβάτος'Ε.:Ακαρεί(Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία,

Παπαγγελής θ.- Ρεγκάκος Α.: A. Companion toy Apollonius Rhodius (Δ. I. Ιακώβ, To Βήμα, 10.6.2001)

22.6.2001)

Βερνάν Ζ. Π.- Φραντζί-Ντικρού Φ.: Στο μάτι του καθρέφτη (X. Δημακοπούλου, Εστία, 23.6.2001)

Κατράκης Π.: Τα παράδοξα της ζωής (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 17.6.2001)

ΝτιπόνΦ.: L' inslgnifiancetragique (Π. Λεπάπ, Το Βήμα, 17.6.2001)

Κατσίμης Σ.: Η παλαιό διαδρομή (Δ. Κονιδάρης, Το Βήμα, 17.6.2001)

Εκδόσεις Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας: Εγκυκλοπαιδικός Οδηγός για τη Γλώσσα (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 16.6.2001) (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεοσαλονίκης 3.6.2001) (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 10.6.2001)

Χάνσον Β. Ν.- Χιθ Τζ.: Ποιος σκότωοε τον Όμηρο; (X. Δημακοπούλου, Εστία, 23.6.2001)

Κέντρου-Αγαθοπούλου Μ.: Επιλογές και σύνολα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης,

Καρανιζή X.: Η αξιοποίηση της γλωσσικής πολυτυπίας στη δημιουργία του ύφους. Το παράδειγμα του Ανδρέα Κάλβου (Δ. Κονιδάρης, Το Βήμα,

Μοντινάρο Μ.: Του έρωτα και του θανάτου. Ελληνόφωνα και ρομαντικά μοιρολόγια και ερωτικά τραγούδια από το Σαλέντο της Κάτω Ιταλίας (Ν. Δαββέτας, Το Βήμα, 24.6.2001) (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 7.6.2001) (Μ. Τσάτσου, Η Καθημερινή, 17.6.2001)

10.6.2001)

Κέντρο Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων: Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα. Αρβανίτικα, βλάχικα, γλώσσες της μειονότητας της Δ. Θράκης, σλαβικές διάλεκτοι της Μακεδονίας (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 10.6.2001)

152

.

IH 0 I H I H Αθανασούλης Κ.: Μια παρουσίαση από

ι

10.6.2001)

Κολιάβας-ΜολιωτάκηςΤ.: Ελληνικό Πανόραμα (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 5.6.2001) Κόντης Σ.: Εαυτούς και αλλήλους (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης 14.6.2001) Κουβαράς Γ.: Μέσα θάλασσα (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζοσπάστης 14.6.2001)

|

Κούρση Μ.: Νομίζουν ότι λείπω (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Μιχελής Ν.: Το Χάος και ιο Φως (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 17.6.2001)

άλλα ποιήματα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία 22.6.2001)

Μούλιος Φ.: Η πίκρα της πέτρας (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζοσπάστης, 14.6.2001)

IU E Z O f Ρ ΑΦ ΙΑ

Καζαντζής Κ.: ιστορίες της Πατρίδος μου (Ν. Τσιμπούκη, Το Βήμα, 10.6.2001)

Νικολούδη Σ.: Η ανάσταση και η γλώσσα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Αβραμίδης Ό.: Ακριβή κληρονομιά (Ε. Γκίκα, Έθνος, 28.6.2001)

Καλογιάννη θ.: Ιστορίες από τις Γραφές (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7.6.2001) (Ε. Γκίκα,Έθνος, 24.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 5.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Παπαγεωργίου Γ. Ν.: Μίσχοι και κάλυκες (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 22.6.2001)

Αδαμόπουλος Α.: Δώδεκα και ένα ψέμματα (X. Παπαγεωργίου, Νέα Εστία, 1.754)

Καλούτσας Τ.: το τραγούδι των Σειρήνων (Γ. Αράγης, Νέα Εστία, 1.754) (Γ. Δ. Παγανός, Νέα Εστία, 1.754)

Αρανίτσης Ε.: Ιψ ο τυπογράφος. 0 Ελύτης για παιδιά και ερωτευμένους (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6 .2001)

Καλπούζος Γ.: Μεθυσμένος δρόμος (Μη. Αρτινός, Ελεύθερος Τύπος, 20.6.2001)

ΠαπαγιαννόπουλοςΣ.: Τρωγλοδύτες Ονείρων (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 17.6.2001) Παπαθανασόπουλοςθ.: Θερσίτης θερσαμένης (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 17.6.2001) (Δ. Μαγκλιβέρας, Πολιτικά Θέματα, 22.6.2001) Πατρίκιος Τ.: Η αντίσταση των γεγονότων (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 5.6.2001) Σεβαστιανός Ρώοσης I.: Η μόνη φλόγα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Σκανάτοβιτς Τ.: Η αυτοκτονία του χρόνου (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 17.6.2001) Σπάνιας Ν.: Το ράμφος της αϋπνίας (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Φωκάς Ν.: Το μέτρο της κραυγής μας (Π. Μπουκάλας, Η Καθημερινή, 12.6.2001)

Χατζόπουλος θ.: Κελί (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Αβραμίδης Ό.: Με τα μάτια της ψυχής (Μ. θεοδόσης, διαβάζω, 419)

Βαλτινόςθ.: Ημερολόγιο 1856-2011 (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 17.6.2001) (Π. Μπουκάλας, Η Καθημερινή, 26.6.2001) (Κ. Παηαγιώργης, αθηνόραμα, 29.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία 1.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία 22.6.2001) Βούλγαρης Κ.: Στο όνειρο πάντα η Πελοπόννησο (Έ. Λιαροπούλου, αντί, 15.6.2001) Γαβαλά Μ.: Στη δροσιά των κήπων μου (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία 22.6.2001)

Γαρυφαλλάκη-Νικολάου Λ.: Σκέψεις σ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 22.6.2001) Γεωργακάκη Κ.-Κεσμέτη Ν.-Κουντούρη Ζ.- Σιδηρά Α.- Σταυροπούλου Ν.Σωτηριάδου Κ.: Αίσθηση γυναίκας. Προσεγγίσεις ζωής (Α. Ζήρας, Αυγή, 28.6.2001) Γεωργιάδης θ.: Το βιβλίο του Ιορδάνη Γαβρά (Α. Βαοιλάκου, Μετρά, Ιούνιος

Χυτήρης Τ.: Καλοκαίρι & Το τέλος της ομιλίας (Δ. Κονιδάρης, Το Βήμα, 17.6.2001)

2001)

Βαλιέχο Κ.: Ποιητικά άπαντα (Β. Κυριάκού, Ριζοσπάστης, 28.6.2001)

Γιοβάννα: Άντε γεια (Ε. κοτζιά, Η Καθημερινή, 10.6.2001)

Εγκάν Ν.: Ποιήματα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Γρηγοριάδης θ.: Το Παρτάλι (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Πάουντ'Ε.: Κατάη (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής,

17.6.2001) Σαρτόριους Γ.: Αλεξάνδρεια, ένας κύκλος (Δ. Χαρίτος, αντί, 1.6.2001) Χέρμπερτ Ζ.: Η ψυχή του κ. Cogito και

|

Κόππα Β.: Η δίαιτα της ύαινας (Α. Τσόλκα, Lipstick, Ιούνιος 2001) Καρτέρης Γ.: Κάτσε καλά (θ. Γρηγοριάδης, Νέα Εστία, 1.754) Καρυδάκης Σ.: Η νύχτα των ονομάτων (Ε. Γκίκα,Έθνος, 5.6.2001) Κατσουλάρης Κ.: 0 παραθεριστής (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα 9.6.2001) (Β. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Ιούνιος 2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 24.6.2001) Κεφάλας Η.: Χιόνι στα όνειρα (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 14.6.2001) Κισονέργη Κ.: Βοήθεια γειτόνοι! (I. Κολοβού, Βραδυνή, 5.6.2001) Κομνηνός Ξ.: Η μονή των Ασωμάτων (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 24.6.2001) Κοντογιάννης Π.: Συνεπιβάτες (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία 22.6.2001)

Κορτσάρης Α.: Αυθημερόν (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 24.6.2001) Κουμανταρέας Μ.: Δυο φορές Έλληνας (Κ. Νούλας, αντί 15.6.2001) Κουσαθανάς Π.: Είναι και πράματα βουβά (Λ. Πανταλέων, διαβάζω, 419)

Δόμης Ε.: 0 Αβραμιθάς (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 5.6.2001)

Λυκεσάς Α.: Τω αγνώστω (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 5.6.2001)

Δοξιάδης Α.: 0 θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ (Κ. Μποτόπουλος, Τα Νέα, 9.6.2001)

Μανίκη Ε.: Μπουκίτσες γυναικείας κατινιάς (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία 22.6.2001)

153

Μανωλίδης Μ.: ...και, ίσως, α' αγαπώ παράφορα (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 24.6.2001) Μανωλιός Μ.: Σάρκινο φρούριο (Μ. Πανώριος, Η καθημερινή, 19.6.2001) Μαρτινίδης Π.: Παιχνίδια μνήμης (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος. 30.6.2001) Μάτσα Κ.: Ψάξαμε ανθρώπο»ς και βρήκαμε σκιές (Ε. Γκίκα, Έθνος, 28.6.2001) Μαυρουδής Κ.: Οι κουρτίνες του Γκαριμπάλντι (Μ. Δερμιτζάκης, αντί 29.6.2001) Μήτσου Α.: Σφήκες (Μ. Δερμιτζάκης, αντί, 15.6.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 3.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) ΜιχαλοπούλουΑ.: Παλιόκαιρος (Α. Βασιλάκου, Μετρό, Ιούνιος 2001) (Λ. Πανταλέων, διαβάζω, 419) (Β. Χατζηβαοιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Μπούτος Β.: Τα δάκρυα της βασίλισσας (Έ. Χουζούρη, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) Νικολάου Κ.: Αληθινές ιστορίες της ζωής (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 5.6.2001) Ξανθούλης Γ.: 0 Τούρκος στον κήπο (Ε. Γκίκα, Έθνος, 21.6.2001) (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 15.6.2001) Ξεξάκης Μ.: Ο θάνατος του ιππικού (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 10.6.2001) Παπαγιάννη Β.: Ξένη (Κ. Κωνσταντίνου, αντί, 15.6.2001) Παπαδάκη Α.: Βαρκάριοσα της χίμαιρας (Ε. Γκίκα, Έθνος, 21.6.2001) Παπαδημητρίου X.: Το χαμόγελο του Τούρινγκ (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001) Παπαδοπούλου Ε.: Μια άλλη φορά (Β. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Ιούνιος 2001)

Παπαμόσχου Η.: Το χθες του έρωτα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 21.6.2001) Πετρόπουλος Α.: Εικόνες της

154

θάλασσας (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 22.6.2001)

Πετσετίδης Δ.: Τροπικός τού Δέοντος (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 24.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 10.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Πολίτης Κ.: Μάρκο Πόλο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17.6.2001) (Κ. Νούλας, αντί, 15.6.2001) Ραπτόπουλος Β.: Μαύρος γάμος (Ε. Γκίκα, Έθνος, 10.6.2001) (Ε. Γκίκα, Έθνος, 14.6.2001) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001) (Α. Μπιρμπίλη, Men, Ιούνιος 2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 17.6.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Ρωμανός Γ.: Κατακόκκινο... σχεδόν θηλυκό (Μ. Τσιγάρα, διαβάζω, 419) Σαρή Ζ.- καρακώστα Μ.: Κλειστά χαρτιά (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραοη, 16.6.2001) Τσιτσέλη Κ.: 0 θάνατος μιας πόλης (Λ. Εξαρχοπούλου, διαβάζω, 419) Φάις Μ.: Aegypious Monachus (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Χατζηγιαννίδης Β.: Οι τέσσερις τοίχοι (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

ΣέβεΤ.: Φλέγομαι (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001) Σκαβάντζου-Φουρκιώτου Γ.: Το Είναι Χάριντου Γίγνεσθαι σ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 5.6.2001) Σκαμηαρδώνης Γ.: Γερνάω επιτυχώς (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 28.6.2001) Συρρή-Στεφανίδου Α.: Εκείνη που έπρεπε να φύγει (I. Κολοβού, Βραδυνή, 3.6.2001) Τανάγρας Ά.: Η Μεγαλόχαρη (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 21.6.2001) Χαρισοπούλου Β.: Της Μεταπολίτευσης χαμένη γενιά (Β. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Ιούνιος 2001) Χατζηγιαννίδης Β.: Οι τέσσερις τοίχοι (Α. Βασιλάκου, Μετρό, Ιούνιος 2001)

Χατζής Δ.: Φωτιά (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών, 21.6.2001) ΑλίΤ.: Το Βιβλίο του Σαλαντίν (Μ. Τσάτσου, Η Καθημερινή, 3.6.2001) ΑμπλερΈ.: Βρόμικη ιστορία (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών, 21.6.2001) ΑντριτςΊ.: Η δεσποινίδα (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 1.6.2001) Ασένσι Μ.: Σαλόνι από κεχριμπάρι (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Βάλζερ Μ.: Η πηγή (Κ. Νούλας, αντί, 1.6.2001)

Βαν Γκούλικ Ρ.: Τα φέρετρα του αυτοκράτορα και άλλες ιστορίες (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Βαοάλι Σ.: Η νύχτα του λύκου (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001) Βενκλέρ Μ.: Η ασθένεια του Σαξ (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 3.6.2001) ΒιλένΦ.: Το αγκάλιασμα (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 8.6.2001) Βίντερ Λ. ντε: Ψυχή σαν κροκόδειλου (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 24.6.2001) Γέλινεκ Ε.: Οι αποκλεισμένοι (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Γιόσα Μ. Β.: Μητριάς εγκώμιο (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 24.6.2001) Γκαλεάνο Ε.: Το βιβλιστών εναγκαλισμών (Β. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Ιούνιος 2001) Γκαλιμπέρτι 0.: Τοπία ψυχής (Ε. Γκίκα, Έθνος, 14.6.2001) Γκέιλ Μ.: Να ζεις μαζί ή να μη ζεις (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) Γκομπρόβιτς Β.: Η πορνογραφία (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Γκουρ Μ.: Φόνος Σάββατο πρωί (X. Δημακοπούλου, Εστία, 21.6.2001) Γκρέισον Έ.: θα σου χαρίσω ένα αστέρι μου (Ε. Γκίκα, Έθνος, 23.6.2001) Γκρούμηε I . Μόνο και με κοιτάς στα μάτια (I. Κολοβού, Βραδυνή, 3.6.2001)

Γούντχαουζ Π.: Κεραυνός εν αιθρία (X. Δημακοπούλου, Εστία, 21.6.2001)

Λστζ Ν.: Αλλάζοντας θέσεις (Α. Παπαδοηούλου, Bazaar, Ιούνιος 2001)

Έιμις Κ.: 0 τυχερός Τζιμ (Α. Παπαδοηούλου, Bazaar, Ιούνιος 2001)

Μααλούφ Α.: Λέων ο Αφρικανός (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17.6.2001)

Έκο 0.: Μηαουντολίνο (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήιση, 5.6.2001) (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 25.6.2001) (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Μακντόναλντ Α. Μ.: τα θολά πρόσωπα της αμαρτίας (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Ελιάντε Μ.: Ιζαμπέλ και τα ύδατα ίου διαβόλου (Κ. Σχινό, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Ένκβιστ Π.: 0 γιατρός του Βασιλιά και η Βασίλισσα (X. Δημακοπούλου, Εστία, 21.6.2001) ΕσενόζΖ.: Φεύγω (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Ζιντ Α.: θησέας (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Ζολά Ε.: Το στομάχι του Παρισιού (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Ιγνάθιο Ταΐμπο Π.: Χωρίς αίσιο τέλος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Ιζόζ. κ· Solea (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Κασόγκι Σ.: Τσαντόρ (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7.6.2001) (X. Δημακοπούλου, Εστία, 21.6.2001) Κέντζι Μ.: Μια νύχτα στον σιδηρόδρομο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές. 3.6.2001)

ΜάραϊΣ.: Η κληρονομιά της Έστερ (Κ. Κατσουλόρης, Το Βήμα, 24.6.2001) (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) ΜαραΤνι Ν.: Σκοτάδι (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7.6.2001) Μαρίνινα Α.: 0 εφιάλτης (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Μάρομ Μ.: Σούλχα. 0 άνεμος της ερήμου (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 5.6.2001) Μέιλερ Ν.: Οι γυμνοί και οι νεκροί (Η. Μαγκλίνης, Η Καθημερινή, 24.6.2001) (Κ. Νούλας, αντί, 1.6.2001) (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Μισόν Π.: Βίοι ελάσσονες (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 3.6.2001) (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 15.6.2001) Μπαρθ Τ.: Το τέλος του δρόμου (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) (Α. Παπαδοηούλου, Bazaar, Ιούνιος 2001) (Κ. Σχινό, Ελευθεροτυπία, 22.6 .2001)

Κίνκελ Τ.: Οι δολοπλόκοι (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές. 3.6.2001)

Μπέλοου Σ.: Ράβελσταϊν (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 7.6.2001) (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Κιουσέ Κ.: Οι σιωπές του έρωτα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 14.6.2001) (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Μπελφρουά Ζ.: Η αλήθεια του ψεύδους (Ε. Γκίκα, Έθνος, 28.6.2001) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001)

ΚλαρκΆ.: 3001 Ητελική Οδύσσεια (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001)

Μπέντφορντ Μ.: Η μαγεία είναι γένους θηλυκού (Ε. Γκίκα,Έθνος, 17.6.2001)

Κόρνγουελ π.: Αιτία θανάτου (X. Σπυροπούλου, Η Καθημερινή, 10.6.2001)

Μπετενκούρ Π.: Τα πλοία βγήκαν σεργιάνι (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 21.6.2001)

Κόχουτ Π.: 0 άνθρωπος που δολοφονούσε χήρες (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Λόινες Μ. Μ.: Μπομάρτσο (Κ. Κατσουλόρης, Το Βήμα, 10.6.2001) Λαχίρι Τ.: Διερμηνέας ασθενειών (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 9.6.2001) (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Μπίλερ Μ.: Γη των πατέρων και των προδοτών (Κ. Νούλας, αντί, 15.6.2001) Μπλίσετ Λ.: Εκκλησιαστής (Α. Τσόλκα, Lipstick, Ιούνιος 2001) Μπράντμπερι Μ.: Δεν κάνει να τρώμε ανθρώπους (Α. Παπαδοηούλου, Bazaar, Ιούνιος 2001) Μπρικνέρ Π.: Η αέναη ευφορία. Δοκίμιο

για το καθήκον της ευτυχίας (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 3.6.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001) Ναγιάρ Α.: Αθηνά (X. Δημακοπούλου, Εστία, 21.6.2001) (Β. κ. καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001) Νταλρίμπλ 0.: Σκιές του λυκόφωτος (Κ. Σάρρος, Ελευθεροτυπία, 3.6.2001) Ντεμουζόν Α.: Όλες οι ζωές της Νατάοα (I. Κολοβού, Βραδυνή, 3.6.2001) Ντενέβι Μ.: Η Ροσάουρα απόψε στις δέκα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 14.6.2001) (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 24.6.2001) Ντυζαρντέν Ε.: Έδρεψε δάφνες (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 3.6.2001) Οζ Α.: Η ίδια θάλασσα (Κ. Νούλας, αντί, 1.6.2001) Ουμάνσκι Κ.: Βρομύλω, μια μάγισσα με βρόμικες συνήθειες (Ε. Γκίκα, Έθνος, 28.6.2001) Ουόρτον'Ε.: ΊθανΦρομ (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Πίσκο Κ.: Μόνο ένα χάρτινο φεγγάρι (I. Κολοβού, Βραδυνή, 3.6.2001) Πίτερς Έ.: Το καλοκαίρι των Δανών (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Ράικεν Φ.: Η παράξενη θάλασσα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 21.6.2001) Ρόντκλιφ Α.: Το μυστικό των Μαντσίνι, ένα σικελικό ρομάντζο (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) Ρεζά Γ.: Λόγια που δεν είπαμε ποτέ (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 16.6.2001) (Κ. Κατσουλόρης, Το Βήμα, 17.6.2001) Σα Σ.: Η πύλη της ουράνιας γαλήνης (Κ. Κατσουλόρης, Το Βήμα, 3.6.2001) (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 5.6.2001) Σβέβο Ί.: 0 φόνος της οδού Μπελπότζο (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 17.6.2001) Σλιμ Α.: 0 Νταβατζής (Β. Καραβίτης, Η Καθημερινή, 12.6.2001) Σμιθ Ν.: 0 θαυματοποιός (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6 .2001)

155

Σμιθ 0.: Το πουλί του ήλιου (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7.6.2001)

| A lf ^ ff ff

Σμιθ Ζ.: Λευκό χαμόγελο σε μαύρο φόντο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17.6.2001) (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Γουλανδρής Ν.: 491 Δελτία για τον Δημήτρη Χατζή (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 1.6.2001)

Σμιτ Έ.: Το κατά Πιλότον Ευαγγέλιον (X. Δημακοπούλου, Εστία, 21.6.2001) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001) Σοάρες Τζ.: Ποιος σκότωσε τον Ζετούλιο Βάργκας; (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001) Σραΐμπι Ν.: 0 πολιτισμός, η μητέρα μου!... (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Τζαϊβίν Λ.: Ροκ μωρά από το διάστημα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

Δάλλας Γ.: 0 κλασικισμός του Ανδρέα Κάλβου (0. Πυλαρινός, Νέα Εστία, 1.735) Δημαράς Κ. 0.: Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας (Αικ. Κουμαριανού, Η Καθημερινή, 10.6 .2001) Καΐρειος Βιβλιοθήκη: Ευανθία Καίρη. Διακόσια χρόνια από τη γέννησή της (Α. Πανάρετου, Η Καθημερινή, 19.6.2001) Κωνσταντινίδου-Σεμόγλου Ν.: Κόμικς, παιδί και αστείο (Π. Μαρτινίδης,

Τζέζεφ X.: Τα ίχνη του αίματος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

αντί, 1.6.2001)

ΤζινΧ.: Περιμένοντας (Λ. Εξαρχοπούλου, διαβάζω, 419)

ΜαγκλιβέραςΔ.: Προσεγγίσεις και καταγραφές (Ε. Ν. Μόσχος,

Τζόουνς-Γκόρλιν Ν.: Κούκλες (Ε. Γκίκα,Έθνος, 21.6.2001)

Η Καθημερινή, 26.6.2001)

Τολστόι Λ.: Πόλεμος και ειρήνη (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 24.6.2001) ΤουράνΤ.: Το ματωμένο χιονολούλουδο (Κ. Σάρρος, Ελευθεροτυπία, 3.6.2001) Τσβάιχ Σ.: Σκακιστική νουβέλα (Κ. Μποτόπουλος, Τα Νέα, 9.6.2001) Φερντινάντο Βερίσιμο Λ.: Η λέοχη των αγγέλων (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6 .2001) Φρέντρικσον Μ.: Ο Σιμών και οι βελανιδιές (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Φρίτσερ Τ.: Γεωγραφία γυναικών (Ε. Γκίκα Έθνος, 14.6.2001)

Ντουνιά X.: Κ. Γ. Καρυωτάκης. Η αντοχή μιας αδέσποτης τέχνης (Τ. Δημητρούλια, διαβάζω, 419) ΣαριγκούληΤ.: Επιγράμματα και αναλύσεις (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 5.6.2001) ΣκλαβενίτηςΔ.: Νάνος Βαλαωρίτης. Χρονολόγιο-Βιβλιογραφία-Ανθολόγιο σ. Σκλαβενίτης, Νέα Εστία, 1.735) Στουπάκης Ν.: Γεώργιος Κορέσσιος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) Γκριρ Ζ.: Η ολοκληρωμένη γυναίκα (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 2.6.2001) Κέρναν Α.: 0 θάνατος της λογοτεχνίας (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 29.6.2001) ΚλαρκΑ.: 3001: Ητελική Οδύσσεια (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001)

I

Ι Μ Η Μ ΙΛ

Κονδύλης Π.: Επιστήμη, ισχύς και απόφαση (Π. Κοντός, Νέα Εστία, 1.735) ΛορεντζάτοςΖ.: Αποσιωπήσεις (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 1.6.2001) Ξενάκης I.: Κείμενα περί μουσικής και αρχιτεκτονικής (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 9.6.2001) (Κ. Νούλας, αντί, 1.6.2001) Πολίτη Τ.: Η ανεξακρίβωτη σκηνή (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24.6.2001) Ράμφος Σ.: 0 καημός του ενός (I. Τσιβάκου, Νέα Εστία, 1.735) Ρωμανός Κ.: Ελληνιστικό Ισλάμ. Τρία δοκίμια (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001) (Φ. Τερζάκης, Η Καθημερινή, 12.6.2001) Σιμόπουλος Κ.: Άπαντα (Τ. θεοδωρόπουλος. Τα Νέα, 9.6.2001) Στεργιόπουλος Κ.: Περιδιαβάζοντας (Ε. Κστζιό, Η Καθημερινή, 24.6.2001) Φιοραβάντες Β.: Αισθητική και σύγχρονη τραγική συνείδηση (Σ. I. Καργόκος, Ελεύθερος Τύπος, 17.6.2001) Μέρντοχ Α.: Υπαρξιστές και μυστικιστές. Κείμενα για τη φιλοσοφία και τη Λογοτεχνία (0. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001) Μπέικον Φ.: Τα Δοκίμια (0. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Παγκουρέλης Β.: Σύγχρονες απόψεις για αρχαία θεάματα (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 23.6.2001) Σιβετίδου Α.: Η θέαση της σιωπής στο θέατρο του Ανδρέα Στάικου (Ζ. Σαμαρά, διαβάζω, 419)

Χάντρα Γ.: Τι ονειρεύονται οι λύκοι (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.6.2001)

ΣάτκλιφΟ.: Μπήκες στο νόημα; (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001)

Χαμπιάνοβιτς Τζούροβιτς Λ.: Μνήμες γυναικών (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

Τονέ Α.: Ιστορία του ελληνικού μυθιστορήματος (Κ. Νούλας, αντί, 15.6.2001)

Μίλερ X.: Δύστηνος άγγελος (Κ. Νούλας, αντί, 15.6.2001)

ΧοάγκΤ.: Στάχτη και χώμα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Φρίντμαν Τ.: To Lexus και η ελιά (Ν.Κυριαζής, Το Βήμα, 17.6.2001)

Πούχνερ Β.: 0 μίτος της Αριάδνης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001)

156

Μακιαβέλι Ν.: Ο Αρχιδιάβολος πήγε και παντρεύτηκε (Κ. Νούλας, αντί, 15.6.2001)

I

Ιέξπιρ: Τραγωδία Αμλέτου (Σ. Ροζάνης, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

IUTOPIA

I

Βλασσόπουλος Γ.: Συμβολή στην ερμηνεία ναυτικών και εμπορικών όρων των Επτανησίων (Σ. Κακουριώτης, Αυγή, 28.6.2001) Γκαγκούλιας Γ.: Η αθέατη πλευρά του Εμφύλιου. Τα τραγικά γεγονότα της 7ης Μεραρχίας του ΔΣΕ (X. Δημακοηούλου, Εστία 30.6.2001) Διβάνη Λ.: Η εδαφική ολοκλήρωση της Ελλάδας (Σ. Ντάλης, αντί, 15.6.2001) Λαμπάτος Γ.: Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες στην Τασκένδη (1949-1957) (Φ. Φιλίππου, Το Βάρα. 17.6.2001) Μακρής Π.: Η ανατομία μιας τραγωδίας: Βαφειάδης-Τσακαλώτος (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 10.6.2001) Μαργαρίτης Γ.: Ιστορία του ελληνικού εμφυλίου πολέμου 1946-1949 (Δ. Παλαιοθόδωρος, Αυγή, 28.6.2001) Μηαρμηής Κ.: Ητραγωδία της Ελλάδος εις πράξεις τρεις. Η κομμουνιστική επιβουλή κατά της χώρας 1918-1949 (X. Δημακοηούλου, Εστία, 30.6.2001) Παπαϊωάννου Α.: Η απαγορευμένη εικόνα - Διώκτες και ιεροκτόνοι του Νίκου Ζαχαρώδη (1949-1973) (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 17.6.2001) Πιπερίγκου-Κυριακή Ειρ.: Παναγία Προυσιώτισσα (Ε. Κούκου, Πολιτικά Θέματα, 22.6.2001) Ράγκος Γ.: Η Νάρκη. Υπόθεση «Γοργοπόταμος-Νοέμβριος 1964» (X. Δημακοηούλου, Εστία, 30.6.2001)

Κανφορά Λ.: To μυστήριο Θουκυδίδης σ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 23.6.2001) (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 22.6.2001) Μανφρέντι Β. Μ.: Ακρόπολη, η μεγάλη εποποιία της Αθήνας (X. Δημακοηούλου, Εστία, 23.6.2001) Μπρούερ Ν.: The flame of freedom. The Greek war of independence (P. Mnrtov, Τα Νέα, 2.6.2001) Ντάλμπι A.- Γκρέιντζερ Σ.: Αρχαίΰ ελληνική και ρωμαϊκή γαστρονομία (I. Μ. Χατζηφώτης, Ταυτότητα, 8.6.2001) Πέιν Σ.: Η ιστορία του Φασισμού σ. Παππά, διαβάζω, 419) Σινχ Σ.: Κώδικες και μυστικά. Η σαγηνευτική ιστορία των κρυπτογραφημένων μηνυμάτων από την Αρχαία Αίγυπτο έως το Internet (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 3.6.2001) Φαρόκι Σ.: Κουλτούρα και καθημερινή ζωή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (8. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001)

(Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 15.6.2001) Μαρίνος 0.: 0 εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης (X. Δημακοηούλου, Εστία, 30.6.2001) Ρωχάμης Β.: Το ημερολόγιο ενός δραπέτη (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 29.6.2001) Σπέρας κ.: Η απεργία της Σερίφου (Σ. Κακουριώτης, Αυγή, 14.6.2001) Τσαρούχας κ.: το βαπόρι απ' την Περσία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001) Αλεξίεβιτς Σ.: Τσέρνομπιλ: Ένα χρονικό του μέλλοντος (Μ. Δεληπέτρος, Απογευματινή, 9.6.2001) (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 2.6.2001) (Η. Μαγκλίνης, Η Καθημερινή, 17.6.2001) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001) Μουρ Σ.: Απίστευτα εγκλήματα (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 1.6.2001) Χαμπάνοβιτς-ΤζούροβιτςΛ.: Μνήμες γυναικών (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24.6.2001)

Χάμοντ Ν. Τζ.: Το Μακεδονικό Κράτος. Γένεση, θεσμοί και ιστορία (X. Δημακοηούλου, Εστία, 23.6.2001)

\ m \ ?m u m m \ ?rn n

Χόμησμηαουμ Έ.: Η εποχή των αυτοκρατοριών, 1875-1914 (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001)

ΓατόπουλοςΔ.: Ανδρέας Μιχαλακόπουλος (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 3.6.2001)

Idwrmfr

Δροσίνης Γ.: Σκόρπια φύλλα της ζωής μου (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 3.6.2001)

~ Ί

Βρανά Σ.: 0 οργασμός του μπράβο (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7.6.2001) ΔουφεξήςΑ.: Καλαβρυτινό ολοκαύτωμα, 13-12-1943. Βιώματα και αναμνήσεις (X. Δημακοηούλου, Εστία, 30.6.2001)

Σκορδάς Ε.: 0 Ορθόδοξος κλήρος στον αγώνα για την ελευθερία της Μακεδονίας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Ζέρβας Ν.: Απομνημονεύματα (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 3.6.2001)

Τσιρικνίδης X.: Αγώνες χωρίς δικαίωση... (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10.6.2001)

Κανούτα Κ.: Τρία χρόνια στη Βιέννη (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001)

θόρντον Μη.: The Greek Ways. How Greeks creaTed Western Civilization (Ν. Σιώτης, To Βήμα, 24.6.2001)

Λάδης Φ.: Μίκης θεοδωράκης - Το χρονικό μιας επανάστασης 1960-1967 (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24.6.2001)

Ιωαννίδου Μ.: Σουίτα 1610 (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7.6.2001)

ΚαραϊσκοςΤ.: Μανώλης Αγγελόπουλος. 0 Μεγάλος Τσιγγάνος, όπως τον γνώρισα (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης, 3.6.2001) Κηπουρός Δ.: Ταξιδεύοντας οε φουρτουνιασμένο πέλαγος (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 14.6.2001) Μπαμπασάκης Γ. Ί.: Πολύ αργά για ήρωες (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001) (Κ. Παπαγιώργης, αθηνόραμα, 22.6.2001) Πετσάλης-Διομήδης Ν.: Unknown Callas: The Greek Years (N. Μπακουνάκης, Δίφωνο, Ιούνιος 2001) Πορφύρης Κ.: Ενθυμήματα (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 16.6.2001)

157

Τρισόν-Μιλσανή Ε.: Το πορτρέτο της Χέντι Ντίνερ (Ν. Βατόπουλος, Η Καθημερινή, 16.6.2001) ΒουλσλάγκερΤζ.: Hans Christian Andersen. The Lift of a Storyteller (Μη. Άλλεν, To Βήμα, 10.6.2001) Κιφ-Φοξ Κωνσταντίνος Γεράκης. 0 υπουργός των Μουσώνων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001) Μοντέιγ Κ.: Οι εραστές της ελευθερίας (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 9.6.2001) Μοντέρο Ρ.: Η κρυφή ζωή διάσημων γυναικών (Β. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Ιούνιος 2001)

λογοτεχνία για μικρές ηλικίες (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 5.6.2001) Παπαγεωργίου Κ.: Ηλεκτρονική μαμά (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Παπαδιαμάντης Α.: 0 Πανταρώτας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Παπαδιαμάντης Αλ.: Η Σταχομαζώχτρα (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.6.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Περιορή Ε.: Ταξίδι με τον Πήγασο (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Πριόβολου Ε.: ΚαπετάνΖωή (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Βαλάοη Ζ.: Η βασιλοπούλα που ζητούσε το φεγγάρι (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Γεραλής Γ.: Ελληνική μυθολογία II - Οι ήρωες (Ε. Eapavtitn, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Διαμαντοπούλου Μ.: Οι μικροί θεατρίνοι (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Εφταλιώτης Α.: Η Αγγέλικα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Καραμολέγκου Σ.: Γυμνή μπροστά στον καθρέφτη (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 17.6.2001) Κλιάφα Μ.- Βαλάοη Ζ.: Ας παίξουμε πάλι (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 10.6.2001)

Κονράρος Β.: 0 Ερωτόκριτος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Κυρίτση-Τζιώτη I.: Η φώκια που τραγουδούσε (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Μπακολέα Γ.: Παιχνίδια στον ουρανό και στη γη (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Μπαλουμής Ε.: Αργοναύτες (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Ντεκάστρο Μ.: Η Αθήνα σε 7 διαδρομές (Γ. Παπαδάτος, διαβάζω, 419) Οικονομίδου Σ.: Χίλιες και μία ανατροπές. Η νεωτερικότητα στη

158

Πριόβολου Ε.: Οτρυφεράκινθος (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Ταμπάκης Γ.: Οι αρκούδες που γύρισαν το ποτάμι πίσω (Δ. Ευαγγελοδήμος, Το Βήμα, 5.6.2001) Τσάμπρα Φ.- Σκαλίδη Ζ.: 10 παιχνίδια με θεούς, ημίθεους και νύμφες (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 10.6.2001) Χατζάκης Μ.: 0 Φασουλής και η μάγισσα Μπαχλεβίτοα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Χατζημανώλη Α.: θησέας - η πάλη με τον Μινώταυρο (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Ψαράκη Β.: Ξέρω τραγούδια να σας πω... (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 10.6.2001)

Ψαραύτη Λ.: 0 λόφος με τις λιχουδιές (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Γκρέισον Έ.: θα σου χαρίσω τ' αστέρι μου (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.6.2001) Εντσενσμπέργκερ X. Μ.: Εφτά ταξίδια μέσα στο χρόνο (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.6.2001)

Καϊζέρ Ρ.: Το βιβλίο του δάσους (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Καντίν Α.: Προσοχή δράκος! (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) ΛαμπαρόνΣ.: Μια χαρηίιίτωμένη ιστορία (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Λένεν Τ.- Πουαριέ Φ.: Με τα μάτια της καρδιάς (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Λουτσιάνι Μ.: Ποιος θα 'ρθει στη θάλασσα; (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Μάρσαλ Ρ.: Μισώ το διάβασμα! (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.6.2001) (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 5.6.2001) Μπέρνετ Φ. X.: 0 μυστικός κήπος (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Μπλάκερ Τ.: Η δασκάλα μας η Μάγια όλο και μας κάνει μάγια! (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) ΜπράουνΆ.: 0 μπαμπάς μου (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.6.2001) Νάπ; Ί.: Η ζωή μου σ' ένα πιάτο (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 17.6.2001) Ντιμπέ Ζ.: 0 τρομερός παππούς (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Βάντελ Μ.: Εσύ κι εγώ, αρκουδάκι μου (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Πενάκ Ν.: 0 Κάμο και το πρακτορείο Βαβέλ (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Γκέι Μ. Λ.: Στέλλα - το αστέρι της θάλασσας (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Τζιόνο Ζ.: Ο άνθρωπος που φύτευε δένδρα (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Γκοσινί Ρ.- Σανπέ Ζ.: Οι περιπέτειες του μικρού Νικόλα (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Τράκβι Β.- Κλάρο Φ.: Το βιβλίο της θάλασσας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Γκούτμαν Α.- Χάλεσλεμπεν Γκ.: 0 Μάνος στη θάλασσα (Ε. Εαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Τρεβελιάν Κ.: Το όνειρο του Βασιλιά Ιβάν (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 24.6.2001)

ΙίΦΗΒΙ ΚΑ

I

ΣτάινερΤζ - Σπία Α.: Η βαρβαρότητα της άγνοιας (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 419)

Νέο Επίπεδο: Αρ. 33 (Μ. θεοδοοοπούλου, Εποχή, 24.6.2001)

Καζαντζάκη Γ.: Μια μικρή ηρωίδα (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

Παπαδιαμαντικά Τετράδια: Αρ. 5 (Μ. θεοδοσοπούλου, Εποχή, 24.6.2001)

Σακκά-Νικολακοπούλου Ν.: Μίλων ο Κροτωνιάτης (Ν. Νιόκας, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001) Συνεργασία σχολείων ΣκιάθουΧαλκίδας-Αθήνας: 0 κόσμος ίου Παπαδιαμάντη (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Θήρα, 17.6.2001)

Τσέλαν Π.- Τσέλαν-Λεστρανζέ Ζ.: Αλληλογραφία (1951-1970) (Β.Καμχής, Το Βήμα 5.6.2001)

Άλμοντ Ν.: Κάτι... σαν άγγελος (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

\H0YIIK H

Κίπλινγκ Ρ.: Το βιβλίο της ζούγκλας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία 1.6.2001)

Στίβενσον Ρ. Λ.: Το νησί των θησαυρών (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 1.6.2001) (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία 29.6.2001) ΤουράνΤ.: Το ματωμένο χιονολούλουδο (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία 29.6.2001)

ΙΤΑζΙΑΙΟΤΙΚΑ-ΟΑΟΙΠΟΡΙΚΑ \ Παπαδημητρακόπουλος Η. X.: Τόποι τέσσερεις συν τρεις (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 24.6.2001)

Φουρτβένγκερλ Β.: Μουσική και λόγος (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία 15.6.2001)

Ουόργουντ Β.: Αρωματικός αισθησιασμός (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 2.6.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001)

ί Λ Ε Υ Κ Ο Μ Α Τ Α ____________________ |

Φαρ Ν.: Feasting and Fasting in Greece (Ν. Κόχυλα, Τα Νέα, 29.6.2001)

Λαζαρίδης Σ.: Δι' εγκαταστάσεως 1914 (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσοαλονίκης 17.6.2001)

Ι Π ί Ρ Ι Ο Λ ΙΚ Λ

Μάξιμος Π.: Εις την Πάλιν... (Μ. Λοβέρδου, Το Βήμα 10.6.2001)

Αρχειοτάξιο: Αρ. 3 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 7.6.2001)

IΑΠ ΟΚΡΥΦ ΙΣΜ ΟΙ

|

ΙΕ Ν Λ ΙΧ Ο Λ Μ Ε ΙΣ

Νερβάλ Ζ. ντε: Ταξίδι στην Ανατολή (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία,

ΓεωργόπουλοςΣ.: Ελληνικά κρασιά (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001)

8.6.2001) I

Εκδόσεις «Πατάκη»: Ακαταμάχητα επιδόρπια (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης 10.6.2001) Κουράκου Σ.: Τα Κυριακάτικα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001) Μαρμαλάκης Η.: Μάγειρας ή Καπετάνιος (Ν. Κόχυλα, Τα Νέα 29.6.2001)

~ ~ 1

ΗΥΦΕΝ: Αρ. 1, τόμος 3 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 28.6.2001) Ιστορείν: Αρ. 2 (Κ. Μαυροειδής, Αυγή,

ΡουμίΤζ.: Μεσνεβί - Μυστικές διαδρομές στα άδυτα της ψυχής και του νου (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 15.6.2001)

Σιμόπουλος Κ.: Πώς είδαν οι ξένοι την Ελλάδα (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα 10.6.2001) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001)

Ζήρας Α. (επιμ.): Η τέχνη της γραφής (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24.6.2001)

Μπράιγκχερστ Ρ.: Στοιχεία της τυπογραφικής τέχνης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές 17.6.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία 15.6.2001)

Ελιάς Ν.: Μότσαρτ. Το πορτρέτο μιας μεγαλοφυΤας (θ. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 22.6.2001)

Ρόουλινγκ Τζ.: Ποιος κρύβεται πίσω απότονΧάρι Πότερ; (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001)

Αγγουρίδου Ρ.: Είκοσι πρόσωπα ζητούν την Ελλάδα. Απόπειρα μιας ελληνικής αυτοβιογραφίας (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεοσαλονίκης, 17.6.2001)

Παπανικολάου Κ.: Υγεία-Ζωή (Τ. Νατσούλης, Ελεύθερος, 5.6.2001) ΡουσουνέλοςΔ.: Μυκονιάτικη μαγειρική, ψηφίδες πολιτισμού (Ν. Κόχυλα, Τα Νέα, 29.6.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 8.6.2001) (Θ.Τσιχλάκη, Το Βήμα, 3.6.2001)

Δραγούμης Μ.: Ο πλάγιος δεύτερος των Επτανήσων (Ν. Μπακουνάκης, Δίφωνο, Ιούνιος 2001)

Ζακ Μ.: θύελλα στο Ρέντγουολ (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 29.6.2001)

ΙϊΥΝ ΕΝ ΐΕΥΙΕΙΙ

Παπανδρέου Α.: Μαγειρέματα σαν το σπίτι σας (Ν. Κόχυλα, Τα Νέα, 29.6.2001)

ΣικελιανόςΑ.: Γράμματα (Ζ. Λορεντζάτος, Το Βήμα 24.6.2001)

21.6.2001)

Ιχώρ: Αρ. 8 (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 9.6.2001)

I

Μνήμων: Αρ. 22 (Μ. θεοδοοοπούλου, Το Βήμα, 3.6.2001) Νέα Εστία: Αρ. 1.733 (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 2.6.2001) 0 Πολίσις: Τεύχος Μαίου 2001 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 28.6.2001) Παρέμβαση: Αρ. 114 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 14.6.2001) Ποίηση: Αρ. 17 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 28.6.2001) Jazz & Τζαζ: womad Athens 2001 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 14.6.2001)

159

ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΙ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ,

(1851-1911)

Γράφ ουν οι: • Ν. Δ. ΤριανταΦυλλόπουλος: Μ εταφ ραστικά στον Παπαδιαμάντη, A Π έν τε μ εταφ ράσ εις του Νέου Πνεύματος • • Χριστόφορος Μηλιώνης: Υποσημειώσεις στον Παπαδιαμάντη • Νίκος Μ αντάς: Ο Παπαδιαμάντης και η Εύβοια • Βρασίδας Καοαλής: Για τη Γυφτόπουλα

• Συνεντεύξεις:

; απαντούν σε ερωτήματα του Ηλία Μαγκλίνη για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη

Ακόμα: Συνέντευξη: Γιώργος Μαργαρίτης: Εμφύλιος, η αναμέτρηση μ' ένα φάντασμα Πορτρέτα ξένων συννοαΦέων: Charles Morgan (Μ. Βρετανία, 1894-1958) Lesley Glaistez (Μ. Βρετανία, 1956-) Κώστας Ακοίβος: Το διπλό ναυάγιο του Οδυσσέα Επίσης στο επόμενο τεύχος: • Κριτικές και παρουσιάσεις 30 νέων βιβλίων. Τα best seller του μήνα. Ξένο βιβλίο. Παρεμβατικά. Εξώστης. Βραχυγραφίες. Βιβλιογραφικά Δελτία κ.ά.

Το

διαβάζω

οτον κυβερνοχώ ρο:

www.translalio.gr

Ράφια γεμάτα β ιβ λ ία ,

μ υ ρ ω δ ιά ζεστού κ α φ έ ,

μελωδικές νότες,

χώρος φ ιλ ό ξε ν ο ς, ειδικά διαμορφωμένος για ευχάριστη και ήρεμη ανάγνωση. Σ τα βιβλιοπωλεία

Β Ι Β Λ Ι Ο

και ν έ ε ς ε κ δ όσ εις

όλων XCOV εκδοτικών οίκων για όλα τα θέματα:

ΣΑΒΒΑΛΑ θα βρείτε ό λ ε ς τις π α λ ιές

π α ιδικά , λ ο γ ο τε χν ία , ιστορία , ψ υ χολογ ία , κ οινω νιολογία , εκπ α ίδ ευ σ η , μεταφ υσική, φ ιλ οσ οφ ία , διδακτική, οικ ολογία , δοκίμια, π οίη σ η κ.ά. . . . και κάθε μ έρα α νά γνω ση με τις μ ε λ ω δ ί ε ς του

πιάνου

Θ ΕΣΣΑΛΟΝ ΙΚΗ : Βασ. Ηρακλείου 47 (απέναντι από το εμπορικό κέντρο) Τπλ. 270.226 Α Θ Η Ν Α: Ζωοδόχου Πηγής ι8 Τηλ. 33-ΟΙ-251- Fax: 33·°6·9>8

Μ Υ Θ ΙΣ Τ Ο Ρ Η Μ Α

livcis veapos KciXiis οικογενείαΒ κάνει ένα επικίνδυνο ταξίδι στην Καραϊβική για χάρη μι as γοητευτική s ξένη5. Όταν opoos γυρίζει στην Αθήνα, η κοσμική χριστουγεννι άτικη ατμόσφαιρα είναι γεμάτη εκπΧήξεΐ5 και υπονοούμενα. Πολύ σύντομα καταλαβαίνει ocas ο i6ios δεν είναι παρά απλό πιόνι σε μιαν υπόθεση πολιτικού εκβιασμού. Φόβθ5 και απληστία, γάμοι και ατυχήματα, μίζε$ και συμφέροντα σ' ένα «ταμπλόιντ» αφήγημα που ξεκινά στα τραπεζάκια ms πλατεία$ Κολωνακίου και εξελίσσεται φυγόκεντρα.

Ένα «νουάρ» με νόημα - και πολλά ναρκωτικά.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

www.kedros.gr

♦

κ

έ

δ

ρ

ο

* kedros@otenet.gr

ς