Τεύχος 417

ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ

Α Ρ ΙΣΤΕ ΙΔ Η Σ Μ ΠΑΛΤΑΣ

Α Ν ΤΙΚ Ε ΙΜ Ε Ν Α ΚΑΙ Ο ΨΕΙΣ ΕΑΥΤΟΥ

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΟΨΕΙΣ ΕΑΥΤΟΥ

ΚΑΙ

Το βιβλίο του Αριστείδη Μπαλτά

JW

είναι μια σειρά ασκήσεων προς

Η|

την κατεύθυνση της ενσωμάτωσης * του θεωρητικού — ως κοινωνικού, ρ | ιστορικού αλλά και ψυχολογικού F ατόμου— μέσα στις προϋποθέ- Μ σεις του θεωρητικού λόγου, συ- fj§f μπεριλαμβανομένου του επιστημονικού. Επιπλέον δείχνει πως μια τέτοιου είδους ιστορικοποίηση της γνώσης κατορθώνει να τη συνδέσει με τα πολιτικάχειραφετητικά ένδιαφέροντα της ανθρωπότητας.

ΕΚΑΟΣΕΙΕ ΤΗΙ ΕΣΤΙΑΣ ΑΠΟ

ΤΟ

1885

ΝΙΚΟΛΑΣ ΚΡΑΝΙΔΙΩΤΗΣ Η ΚΥΠΡΟΣ ΣΤΗ Ν ΕΥΡΟΠΗ Ο Νικόλας Κρανιδιώτης θεωΙ ν

Ρ°ύσε ότι η μόνη διέξοδος στο

^ Β |

σημερινό αδιέξοδο του κυπρια-

■L

κού προβλήματος ήταν η ένταx

ξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊj

κή οικογένεια. Γνήσιος ευρωπαϊστής

και

θιασώτης

μιας

Ενωμένης Ευρώπης, πίστευε αταλάντευτα ότι δεν ήταν δυνατό να μην υπάρξει μια θέση σε αυτήν την οικογένεια και για το νησί του.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΠΙΚΑΙΡΙΚΑ 1 3 Bestseller 1 4 Βραχυγραφίες 2 1 Εξώστης Γράφει ο Γιάννης Δεληολάνης 2 2 Ψηφιακός κόσμος Οι βιβλιοθήκες του Διαδικτύου Γράφει η Τιτίκα Δημητρούλια 2 4 Παρεμβατικά Η κριτική ως σάκος του μποξ Γράφει ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ No 417, ΑΠΡΙΛΙΟΣ2001 ISSN 1106-1383 Σύνταξη: 33.01.313 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315,33.01.241 Fax: 33.01.31S Ιδρυτής: ΠερικλήςΑθαναοάπουλος Διευθυντής: Upendής Ποπαλέξης Σύνταξη: Γιώργος Γαλάηης Κοτφίνα Γρυπονηοιώτου, Βαοίλης Καλαμαράς, Λάμπρος Κουλελής Ηρακλής Παπαλέξης ΒάαωΣπάθή Υπεύθυνη οικονομικόν: ΒάαωΣπάθή Συνδρομές: Αθαναοία Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλίξης Επιμέλεια - Διόρθωση: Λεvia Μαξαράκη, Δέσποινα Ράμμου Σελιδοποίηση - Διαχωρισμοί: ΜαρίαΖαχαριουδάκη, τηλ. και fax: 38.21.700 Φιλμ - Μοντάζ: ΜΥΡΙΚΗΓραφικές Τέχνες Ζωοδόχου Πηγής 36, τηλ.: 38.44.265-38.12.373 Εκτύπωση: Δ. Πρίφτης & Υιοί ΟΕ, Σωνιέρου 6, τηλ.: 5232323 Βιβλιοδεσία: Λ. Σαλτοριάδης & ΥιοίΟ.Ε., Κορίνθου 10, Καματερό, τηλ.& fax: 2311970 Διανομή: Πρακτορείο διανομής τόπου ΕυρώπηΑΣ, Αμφιαράου 15-17, τηλ.: 5199900 Ιδιοκτησία: Γιώργος Γαβαλάς 8 ΣΙΑ ΕΕ Εκδότης: Γιώργος Γαλάηης

ο Αλέξης Ζήρας 2 7 Ευκαιρίας δοθείσης Η μαγευτική ιστορία των τοπωνυμίων Γράφει ο Βαγγέλης Πανταζής 3 0 Πορτρέτα ξένω ν συγγραφέων Εάμιουελ Μπέκετ (1906-1989) Γράφει η Χρύσα Σπυροπούλου 3 6 Σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς Καρλ Α/αά^εν Γράφει η Χρύοα Σπυροπούλου 3 0 Ξένο βιβλίο Επιμέλεια: Ηλίας Μαγκλίνης

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ 4 2 Miguel Castillo Didier 0 Χριοτός ξαναοταυρώνεται ήταν το κίνητρό μου Τη συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Μπαγέρης

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑ 5 1 Συνεργάοτηκαν οι: θανάοης Α. Βαοιλείου, Στέλλα Βατούγιου, Γιώργος Βέης, Άννα Δεσμού, Λίλυ Εξαρχοπούλου, Διονύοης Κωστίδης, Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης, Νίκος Ναγόπουλος, Σωτήρης Ντάλης, Λίνα Πανταλέων, Γιάννης Σ. Παπαδάτος, Τάοος Παππάς, Βαοίλης Ρούβαλης, Χρύοα Σπυροπούλου, Μαργαρίτα Τσιγάρα, Φίλιππος Φιλίππου, Νικ. Λυκ. Φορόπουλος Σε α' πρόοωπο γράφουν οι: 53 Κώοτας Μαυρουδής 5Ζ Κατερίνα Δαοκαλάκη 5? Τάκης Θεοδωρόπουλος 61 Αγγελική Κώττη Ζ3 Παναγιώτης Κεραοίδης

91 ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑ: Η ετερότητα στην ελληνική λογοτεχνία (επιμέλεια: Ακης Καλόγνωμης) 9 2 Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου: Η πολιτισμική εικονολογία και οι στόχοι της 9 6 Λάκης Προγκίδης: Παράλληλες μεταμορφώσεις και αναποδογυρίοματα

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «διαβάζω», Α. Μεταξά 26, Αθήνα 10681, Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέηρο του βιβλίου», Λαοοάνη 9, τηλ. 237.463

1 1 4 Ε. Α. Νικολάκη: Νίκου Καχτίτση, Η Ομορφάσχημη; η αποδόμηοη των

Καλλιτεχνική επιμέλεια Σύνθεση εξωφύλλου: ΜαρίαΖαχαριουδάκη

1 2 0 Ά κης Καλόγνωμης: Η «άλλη» πραγματικότητα οτους Πολίτες της

Πίνακας εξωφύλλου: ΈηβαρηΜουνχ,«Κορίτσια στη γέφυρα» Το διαβάζω στον κυβερνοχώρο: hNp://book.calWre.gr.

1 0 7 Βασίλης Πάγκαλος: Μεταμόρφωοη και εικονολογία. 0 πίθηκος Ξουθ ή τα ήθη του αιώνος του Ιάκωβου Πιτζιπίου

στερεοτύπων ως αυτοαναφορά και «αναφορική κριτική»

οιωπής της Νένης Ευθυμιάδη

ΔΕΛΤΙΑ 127 Βιβλιογραφικά 135 Κριτικογραφία

Το 6 ΐ0 ΐβ Λ ζ ΐΜ ευ*<*ρισΤ£ί θερίκ* toos jcopnyous rws €V^6v\/3 va»^ h s y u n

thV

<*noV ov*H r\w V

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΒΡΑΒΕΙΩΝ

2000

Ευ**ιρισΤοόν*ε cnitfHS γι*ι r*i βΌν^π^ιρΛσΤ^ισνν rviV ΕΤΑΙΡΕΙΑ

Σ Υ Γ Γ Ρ Α Φ Ε Ω Ν

Το διαβάζω m η Επιτροπή Κριτικών (Β. ABovaoonouflos, Τ. Δπμηιρούλιο, A. Znpas, Κ. KapaKiiinas, Ε. Κοιζτά, Μ. (Dais, Β. ΧαιζηβασιΑείου) απένειραν ια Λογοτεχνικά Βραβεία 2000 ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΟΙΗΣΗΣ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΛΙΟΝΤΑΚΗΣ: Μ ε το φω$ (Κασχανιώτηε) ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ

ΕΡΣΗ ΣΠΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ: Ζιγκ-ζογκ o ro vspmnzies (Ketpos) ΒΡΑΒΕΙΟ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ

ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΜΗΛΙΩΝΗΣ: Το φαντάσματα του Γιορκ (Κέδροε) ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΡΩΤΟΕΜΦΑΝΙΖΟΜΕΝΟΥ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΙΓΓΑΣ: Των κεκοιμημένων (Πόδκ)

Enions, το διαβάζω και η Επιτροπή Κριτικών (Α. Ζερβού, Μ. Κανατσούλη, Μ. Κοντολέων, Γ. Παπαδάτοε, Β. Πάτσιου) απένειραν τα Λογοτεχνικά Βραβεία 2000 ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΥΛΩΤΗΣ: Το άγαΑμα που κρύωνε (Πατάκηε) ΒΡΑΒΕΙΟ ΕΦΗΒΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΤΟΥΑΑ ΤΙΓΚΑ: Τα χρόνια τρέχονταε (Πατάκηε)

ΓΙΛ/ΕΤΕ TfiPA

ΣΥΛ/ύΡΟΜΗΤΗΣ σ τ ο KAf ΚΕΡύΙΣΤΕ ΤΡΙΑ ΤΕΥΧΗ Για ενα χρόνο (11 τεύχη ■το ένα διπλό) πληρώνετε

Σπουδαοτική14.000δρχ.(€41,09) Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα: 26.000 δρχ. (£ 76,30) ΕΕαιιπνιαίεε: Συνδρομές εοωτερικού: 9.000 δρχ. (€ 26,41) Σπουδαοτική: 8.000 δρχ. (£ 23,48) ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ ΚΥΠΡΟΥ Ετήοια: 19.000 δρχ. (€ 55,76) Σπουδαοτική: 17.000 δρχ. (£ 49,89) Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα: 26.000 δρχ. (£ 76,30) ΕΤΗΣΙΕΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΥΡΩΠΗ: Ετήοιο: 90 $ ΗΠΑ (£ 95,08) Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 130 $ ΗΠΑ (€ 137,34) ΑΜΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΛΟΙΠΕΣ ΧΟΡΕΣ: Ετήοια: 100 $ ΗΠΑ (£ 105,65) Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 140 $ ΗΠΑ (€ 147,90) Παλιά τεύχη: Δεκαπενθήμερα και μηνιαία: 2.000 δρχ. (£ 58,70) Εμβάοματα: οτη διεύθυνση Α. Σπάθή, Ανδρ. Μεταξά 26,10681 Αθήνα, τηλ. 33.01.239, τηλ. & fax 33.01.315.

Ο

ΐε ρ ο ε ξ ε ι α σ φ

Πίζα, έτος 1247. Οι κάτοικοι συνταράσσονται από ένα μυστηριώδες έ­ γκλημα: μπροστά στο αρχιεπισκοπικό μέγαρο βρέθηκε το πτώμα μ/as νέas, πανέμορφης «κυρίας ελαφρών ηθών», ο αρχιεπίσκοπος Βίτάλιος υ­ ποψιάζεται ότι πίσω από τη δολοφονία θα πρέπει να κρύβονται τα ε­ γκληματικά παρακλάδια ιιμ αιρεακι^ ομάδας των Καθαρών, που -όπως Ψιθυριζόταν- μάλλον φώλιαζε σε κάποια απόκρυφη γωνιά ck|S πόλη$. Ο αρχιεπίσκοπος καλεί λοιπόν tov κορράντο από την τουρ, έμπειρο ιεροεξεταστή, και του αναθέτει τη διαλεύκανση autfjs εη3 υπόθεσης, που είχε λεπτές πολιτικο-θρησκευτικέ* προεκτάσεις. Στο πλευρό του Ιεροεξεταστή-ντέτεκτιβ βρίσκεται ένας παλιός του φίλος, ο ΓκάΝτο Καζαλμπέρτι, δομηνικανόε κι auc0s. AiaataupoOvovtas tis δυο θεματικές γραμμές tou, wjs αστυνομική έρευνας και της πνευμα­ τικής «κρίσης» του πρωταγωνιστή (που βασανίζεται από την ύ­ παρξη του «κακού» στην ίδια του την ψυχή ενάντια στο οποίο ο Θεός τον καλεί να αγωνιστεί), ο Rino Cammilleri βύθισε στο Μεσαίωνα, τον οποίο αναπαριστά με ιστορική ακρίβεια, μια περιπέτεια με μοναδική μοντέρνα ψυχολογική προσέγγιση, αυτή η ιδιαιτερότητα κάνει τον ιεροεξεταστή ένα βιβλίο ικανό να προσφέρει πέρα από την ευχαρίστηση τη$ ανάγνωσηϊ και ω θήσει για σκέψη πάνω στα θέματα τηδ αντίθεση$ που υπάρχει σε κάθε ανθρώπινη ύπαρξη ανάμεσα στην αγάπη και το μίσος την ευσέβεια και τη βία, την πίστη και την απιστία.

Το

πέταγματου

Ελ Σαγράδο Κοραθΰν δε Μαρία: ένα μοναχικό, απομονωμένο χωριό, ριζω­ μένο πάνω στην οροσειρά των Άνδεων. Κάθε ζωή του είναι συγκεντρωμένη γύρω από ένα ορυχείο κασσίτερου, μοναδική πηγή για την άθλια επιβίωση των κατοίκων. Ένας caballero, απόγονος των oonquistadores, άσπλαχνο* απέναντι στο γιο του Σιμόν. Μια μάνα νευρωτική και κτητική. Μια δασκά­ λα που μάχεται το ίδιο αμείλικτα ενάντια στον αναλφαβητισμό και atis ψ είρες 'Evas ιερέας άγιος κι ένας άλλος που δεν φαίνεται να θέλει να γίνει τέτοιο*. Μια κοπέλα ινδιάνα ερωτευμένη με το γιο του κυρίου, εκείνο τον παράξενο νέο, που μόνο αυτή κατορθώνει να καταλάβει στο εσωτερικό του δράμα. Και μάγοι, χωροφύλακες ημιονηγοί, τυ­ χοδιώκτες δίκες.. Σ' αυτόν τον πολύχρωμο μικρόκοσμο, ακίνητο μέσα στο χρό­ νο, ο Σιμόν είναι φυλακισμένο*. Ο δρόμο* με το φιδίσιο σχήμα που οδηγεί έξω από το χωριό περνάει ξυστά από γκρεμού* που του προκαλούν έναν ακατανίκητο φόβο για το κενό, ο φόβος τον καρφώνει πάνω σε βασανιστικά ερωτήματα: Μπορεί κανείΣ να ζήσει μέσα σε μια μοναξιά xojpis αισθήματα; Μπορεί να γνωρίσει τον κόσμο μέσα από μια βιβλιοθήκη; Μπορεί ν' αγαπήσει xcupis ν' αλλάξει τον εαυτό του; Η απάντηση είναι ότι η αγάπη είναι ρίσκο και ανα­ γκαιότητα.

Βασ. Κωνσταντίνον 175,19400 Κορωηί Τηλ. Παραγγελιών: 36.30.601, Fax: 36.30.622

2001 Eros Ανδρέα Εμπειρικού (1901 -1975) Αναιρείτε στο αφιέρωμα του διαβάζω

ΓΡΑΦΟΥΝ: rnijpvns Γιοτοουανωδόκηε: Εκδίδονκκ Α. Εμπειρικό Jacques Bouchard: Η ενεδρεύουσα σαγήνη ms noinons του Ανδρέα Εμπειρικού Χριστίνα Ντουνιά: Α. Εμπειρίκοε - Ε. Α. Πόε: Μια συνάντηση Novos Βαϋοωρίτηε: 0 Μέγαε ΑνατοΠικόε

Το μεγάλο βιβλιοπωλείο των βορείων προαστίων Στους τέσσερις όροφους του ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΣΤΗ ΣΤΟΑ θα βρείτε: • 80.000 τίτλους βιβλίων όλων των Ελληνικών Εκδοτικών Οίκων και όλων των κατηγοριών βιβλίων ακόμη και των πλέον εξειδικευμένων • International Bookstore (literature, art, music, architecture, interior design, computer, marketing, management, food and drinks, children books, CD ROM'S) • Πλήρες τμήμα χαρτικών, σχολικών, ειδών ζωγραφικής και hobby, αναλωσίμων ηλεκτρονικού υπολογιστή • ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ CAFi στον πρώτο όροφο και την αυλή του Βιβλιοπωλείου • Προνομιακή κάρτα μέλους (εκπτώσεις και ενημέρωση για τις δραστηριότητες μας) • Παρουσιάσεις βιβλίων για ενηλίκους και παιδιά - εκθέσεις ζωγραφικής και φωτογραφίας • Συνεχές ωράριο λειτουργίας

Δωρεάν αποστολή

Λ

■ εντός 24 ωρών στο νομό Αττκής για παραγγελίες ποσού άνω των 10.000 δρχ. Για την υπόλοιπη Ελλάδεα και τις χώρες της Ε.Ε. με χρέωση πιστωτικής κάρτας ή με αντικαταβολή (τα έξοδα αποστολής χρεώνονται σύμφωνα με τον ισχύοντα τιμοκατάλογο των ΕΛΤΑ). Μπορείτε να μας δώσετε την παραγγελία σας με ένα από τους παρακάτω τρόπους • τηλεφωνικά (στα τηλέφωνα 680 0644-646 εσωτ. 1) • με την αποστολή e-m a il στην ηλεκτρονική διεύθυνση info@evripidis.gr • με fax στο 680 0647

--- Β I Β λ I Ο

Μ U

λ

1 1Ο

Ανδρέα Παπανδρέου 11 εντός στοάς (πρώην Βασ. Κωνσταντίνου) 152 32 Χαλάνδρι Τηλ.: 680 0644-6 Fax: 680 0647.wvwv.evripidis.gr e-m a il: info@ evripidis.gr

Ο συγγραφέας Γιώργος Κανόνης-Δόμβρος πρωτοπαρουσιάοτηκε to 1984 με την ποιητική συλλογή του Μια Βιαφορετική αρχή. Τρία χρόνια μετά, το 1987, εκδόθηκε το μυθιστόρημά του Η φίλη μου. (Και τα 6ύο από τις εκδόσεις «Ηριδανός».) Τώρα επανέρχεται με το μυθι­ στόρημα Οι επτά υπέροχες του Βασίλη, από τις εκδόσεις «Όμβρος». Το βιβλίο αποτελείται από επτά ιστορίες σχετικές με τη ζωή επτά κυριών που τις συνδέει η σχέση τους με τον Βασίλη, έναν καθηγητή αρχαίων ελληνικών. Οι ιστορίες αρχίζουν περίπου το '6 0 και φτά­ νουν ως τις μέρες μας. Η πειστική περιγραφή της διαδρομής που ακολουθούν τα πρόσωπα στο μυθιστόρημα σκιαγραφεί τον άντρα και τη γυναίκα των δεκαετιών αυτών. Στο μυθιστό­ ρημά του ο συγγραφέας ενδιαφέρεται και ασχολείται κυρίως με την παντοδύναμη σχέση του αρσενικού με το θηλυκό που, εντέλει, διευθύνει ολοκληρωτικά τη ζωή όλων μας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΟΜΒΡΟΣ», ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 23,1 0 6 80, ΑΘΗΝΑ · ΤΗΛ.: 3644230,3644073 · FAX: 3639069

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ ΡΑΝΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Terry Southern

...ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΝΑ ΒΛΕΠΩ Τ Η Ν ΠΛΑΤΗ ΤΟΥ

Blue Movie

μυθιστόρημα Έκανες τον γύρο του κορμιού μου. Κι ύστερα ήρθες να σταθείς πλώ μου. Μ ’ άγγιζε η ζωή σου. Κω σ ’ άρεσε... Κι εκεί, μέσα στην ησυχία του απομεσήμερου όλα ήταν σιωπή... ούτε οι ανάσες μας δεν ακουγο-

Ένα διαφορετικό ερωτικό μυθιστόρημα. Ένας γιατρός, μια ασθενής του. Ένας απρόοπτος έρωτας. Και οι δύο παντρεμένοι. Και οι δύο να προσπαθούν να ξεφύγουν, να νιώσουν, να πετάξουν, να ταξιδέψουν σε μέρη πρωτόγνωρα. Ένα ριψοκίνδυνο ερωτικό παιγνίδι με απρόσμενη εξέλιξη.

Η mo cult χιουμοριστικά, ερωτικά και καυτή σάτυρα τουΧόλιγουντ που έχετε διαβάσει. Ένας πολυβραβευμένος σκηνοθέ­ της αποφασίζει να γυρίσει το από­ λυτο Blue Movie (ερωτική ταινία). Ηθοποιοί, παραγωγοί, συνεργάτες, στούντιο και ...το Βατικανό μπλέκούν στην πιο τρελή και απίστευτη σάτυρα του κόσμου του κινηματο­ γράφου. «Η σατυρική γραφή του Terry Southern καθηλώνει, προκαλεί, συναρπάζει». Norman Mailer «Ο Terry Southern είναι ο mo έξυπνος και πνευματώδης συγ­ γραφέας της γενιάς μας». Gore Vidal

DAVID AMBROSE

ΜΑΡΙΑ ΖΑΒΟΥ

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΓΑΛΑΞΙΑΣ ΝΕΦΕΛΩΝ

Η ΑΦΥΠΝΙΣΗ

μυθιστόρημα Ο Ρικ Χάμιλτον είναι επιτυχη­ μένος επιχειρηματίας, έχει μία όμορφη γυναίκα και έναν υπέ­ ροχο γιο. Μια μέρα, ενώ βρί­ σκεται στη μέση μιας συνάντη-

A m b r fc s e

Εναλλακτική Π ρ ί^ β ίό ιη ΐα

δηγεί στον τόπο του δυστυχή1 'μ| I ου ματος. Εκεί τον περιμένει το με/ JE. γαλυτερο σοκ της ζωής του. Η γυναίκα του, που πριν από λίγο φαινόταν νεκρή, τώρα είναι ζωντανή και προσπαθεί να τον παρηγορήσει... Αλλά γιατί τον φωνάζει Ρίτσαρντ; Και γιατί αρνείται ότι έχουν έναν γιο; Ένα πρωτότυπο cult μυθιστόρημα που θα σας καθηλώσει με την απρόβλεπτη εξέλιξή του. Ένα συναρπαστικό θρίλερ που συνδυάζει σύγχρονες επιστη­ μονικές θεωρίες της κβαντικής θεωρίας για παράλληλους κόσμους και εναλλακτικές πραγματικότητες με την αγωνία, το ψυχολογικό δράμα και την περιπέτεια.

«Υπάρχει ένας κόσμος οντοτήτων και αγγέλων γύρω μας που δεν βλέπουμε, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει. Κάποιοι έχουν το χάρισμα να επικοινωνούν με αυτόν. Κάποιοι τον νιώθουν και κάποιοι τον αμφισβητούν. Υπάρ­ χουν πολλά επίπεδα πνευματικής επικοινωνίας. Ο καθένας σύμφω­ να με την ψυχική του εξέλιξη μπορεί να έχει πρόσβαση σε κά­ ποια από αυτά. Αυτήν την περίοδο οι δυνάμεις που έχουν κατέβει κοντά στον πλανήτη Γη είναι πολλές. Ο ελλαδικός χώρος προορίζεται και ετοιμάζεται για κάτι μεγάλο. Ας ενωθούμε ό­ λοι πνευματικά, ώστε το όραμά μας να είναι ένας νέος πλανή­ της, μια Γη αναγεννημένη και φωτεινή, με κατοίκους γεμάτους Γνώση και Αγάπη». Ένα μοναδικό βιβλίο πραγματικά αποκαλυπτικό. Μια προ­ κλητική προσωπική μαρτυρία που ίσως σας οδηγήσει σε άλ­ λους δρόμους αναζήτησης και συνειδητότητας.

Π ερ ιο δ ικ ό κτ 1 ε κ δ ό σ ε ις

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ

Αποστολοποήλου 64. 152 31 Χαλί \froi. Τηλ.: 6775.147. email: aot@x-tren

ξένη πεζογραφία Συγκλονιστικά γεγονότα, οικογενειακά μυστικά, θαμμένεβ μνήμεβ και πρόσωπα του σήμερα. Γεμάτο χιούμορ και ευαισθησία είναι ένα μυθιστόρημα μ ε βαθιά κατανόηση m s σχέσηβ ανάμεσα στη μνήμη και την αλήθεια. Βραβείο ms Κοινοπολιτεϊαβ του Καναδά για το Καλύτερο Πρώτο Μυθιστόρημα “ Η ΜακΝτόναλντ ζωγραφίζει ένα τοπίο που το διαποτίζουν ανθρώπινεε συγκινήσειβ... 'Εχει βρει τη γλώσσα m s καρδιάβ που ρέει κάτω από τον καθημερινό λόγο... Δεν υπάρχει περίπτωση να αντισταθεί κανείβ σ’ αυτή την ιστορία.” THE GLOBE AND MAIL

Όταν ένα αστυνομικό θρϊλερ παντρεύεται με τη γοητεία ms λογοτεχνίας ο συνδυασμόβ είναι εκρηκηκόβ. Ταχυδακτυλουργόβ στο επάγγελμα. Συγκατοικεί μαζί m s ένα χρόνο γνωρίζονταβ μόνο το όνομά ms. Η απόλυτη ευτυχία. Του ανακοινώνουν το θάνατό ms. Η γυναίκα σκοτώθηκε στο τρένο. Ατύχημα; Δολοφονία; Αυτοκτονία; Η αστυνομία αρχίζει tis ανακρίσειβ. Πιθανολογούν ότι είναι τρομοκράτηβ του I.R.A. Ο iSios κινδυνεύει σκαλίζονταβ το παρελθόν ms. Αυτό που θα ανακαλύψει, Εεπερνάει και την πιο ζωηρή φαντασία.

Μια συγκλονιστική οικογενειακή εποποιία, μια ματωμένη ανθολογία γυναικείου πόνου, ένα λεΕικό m s παντοτινήβ γυναικείαβ μοίραβ. Από την Ίβανα που στην αρχή του 19ου αιώνα σκότωσε έναν Τούρκο κάπου στα βουνό του Μαυροβούνιου, μέχρι την Ίβα που στα τέλη του 20ού αιώνα προσπαθεί να Εεφϋγει από το πεπρωμένο των γυναικών προγόνων m s και να πάρει τη ζωή m s στα χέρια ms. Οι απίστευτεβ ιστορίεβ tous μοιάζουν με παραμύθι... Περιεκτική και δυνατή πεζογραφία μέσα στην οποία ο κάθε άντραβ θα βρει τη γυναίκα των ονείρων του και η κάθε γυναίκα ένα τουλάχιστον μέροβ του εαυτού ms.

νέες κυκλοφορίες

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ # Κ w w w . k e d r o s . g r *

ξ

δ

ρ

ο

k e d r o s @ o t e n e t . g r

ς

ξένη πεζογραφία rioios ακριβώβ είναι ο ρόλοε των διαχωριστικών γραμμών; Τι συμβαίνει με rous λαούε και οι χάρτεε in s ανθρωπότηταε αλλάζουν διαρκώε μέσα στην ιστορία; 'Evas Σέρβοε βρίσκεται Εαφνικά από τη φ λέγόμενη Γιουγκοσλαβία στον χιονισμένο Καναδά. Προσπαθεί να δώσει απαντήσειε στα παραπάνω ερωτήματα. Όμωβ οι διαχώρισακέε γραμμέε και τα σύνορα τον ακολουθούν. 'Ελλειψη επικοινωνίαβ, αποΕένωση, μοναΕιά. 'Ενα φιλοσοφικό μυθιστόρημα για το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στην Ανατολή και στη Δύση, κοιταγμένο μέσα από την αδυναμία ενόε ανθρώπου να ενταχθεί σ’ έναν άλλο χώρο, σε μια άλλη επικράτεια, σ’ έναν άλλο χάρτη.

Ο πραγματολογικόε σκελετόε του Βιβλίου των Εναγκαλισμών περιβάλλεται τη σάρκα και τα οστά pias σειράε παραβολικών, ηαράδοΕων, ονειρικών και αυτοβιογραφικών κειμένων που μαε υπενθυμίζουν όλα όσα Εέραμε και τείνουμε να Εεχάσουμε, συνδυάζονταε ιστορία και ποιητικότητα, φαντασία και οΕυδερκή πολιτικό στοχασμό, αιχμηρότητα και ευαισθησία. Ο Γκαλεάνο, λακωνικόε και μεστόε αφηγητήε Tns σύγχρονηε, κοινωνικήε και πολιτικήβ ζωήε, αφιερώνεται συστηματικά στην κατάργηση των διαχωριστικών γραμμών μεταΕύ δημοσιογραφίαε, im opias και λογοτεχνίαε, διατηρώνταε παράλληλα και συγκεράζονταε αριστοτεχνικό τα χαρακτηριστικά Tns καθεμιάβ tous .

Το μυθιστόρημα περιγράφει το ταΕίδι ενόε νέου άνδρα, του Σαβέριο, που - yios Ιταλών φυγάδων στη γη m s Αιγϋπτου - πηγαίνει στην έρημο Σίβα για να βρει το απαραίτητο κουράγιο ν’ ανασυνθέσει την ιστορία m s οικογένειάβ του, κυρίαν του πατέρα του, αναρχικού φούρναρη και πιστού θεράποντα των ποιημάτων του Ουγκαρέτι. Μια φυγή στο μαγευτικό κόσμο m s λογοτεχνικήε φαντασίαε και m s ouTonias, μα μ ε ένα απρόσμενο τέλοε που επιτρέπει στον ήρωα να Εαναβρεί πραγματικά αυτό που αναζητούσε: “Την πλευρό μου που ανήκει στον θεό , την πλευρά μου που ανήκει στην αναρχία” .

νέες

κυκλοφορίες Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ w v v . k e d r o s . g r

♦

κ

έ

δ

ρ

ο

* k e d r o s @ o t e n e t . g r

ς

Αρχαία Ε λληνική Γ ραμματεία « Ο ι Ελληνες»

15/ 2/2001 14/ 3/2001 Τα Εμπορικότερα βιβλία

L I. ΚΑΡΥΣΤΙΑΝΗ Κουστούμι στο χώμα 2.

Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ Η ανατροπή

καςτανιο της

κέδρος

3.

Π. ΚΟΕΛΟ Το ημερολόγιο ενός μάγου

4.

Σ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Το εργοοτόσιο των μολυβιών

όλη την Ελλάδα, δηλώνο-

5.

Ρ. ΠΙΛΤΣΕΡ Χειμερινό ηλιοοτάσιο

πας ο καθένας τους τέοοε-

6 . Ν. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Οι τρεις χήρες

του μήνα, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώ­

νεα σύνορα πατακης

ρησαν 30 βιβλιοπώλες απ'

ρα βιβλία που είχαν τις πε­

ωκεανιδα

ΓΚ. ΞΙΝΚΓΙΑΝ Το βουνό της ψυχής

ρισσότερες ηωλήοεις.

καςτανιο της

νεα σύνορα

7.

Α.ΖΑΟΥΙΗΣ Αλέξανδρος και Ασπασία

8.

Κ. ΚΙΣΣΟΝΕΡΓΗ Στις ομορφιές σου είσαι σήμερα

9. Α. ΑΟΞΙΑΔΗΣ

ωκεανιδα εμ πειρ ια - εκδοτικη

Ο θείος Πέτρος και η εικασία

του Γκόλντμπαχ

καςτανιω της

Μ. ΚΑΡΑΓΑΤΣΗΣ Ιστορίες αμαρτίας και αγιοσύνης 10;

ΓΙΟΒΑΝΝΑ Μάγδα

εστία

ΚΕΔΡΟΣ

Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ Η αναζήτηση

ΚΕΔΡΟΣ

Α. ΠΑΠΑΛΑΚΗ Σαν χειμωνιάτικη λιακάδα

καλεντης

ΤΖ. ΡΟΟΥΛΙΝΓΚ Ο Χάρι Πότερ και το κύπελλο της φωτιάς

11. Γ. ΙΩΑΝΝΟΥ Το κατοχικό ημερολόγιο 12. 13.

I. ΑΛΙΕΝΤΕ

Κόρη της μοίρας

ψυχογιός

εστία

ωκεανιδα

Γ. ΡΙΤΣΟΥ Ανθολογία (επιμ. X. Προκοπάκη) NT. ΓΚΕΤΖ Το θεώρημα του παπαγάλου

κέδρος

πόλις

Τα στοιχεία παραχώρησαν τα βιβλιοπωλεία: Αθηνά-Χορυόαλλός. Βαγιονάκης-Αθήνα. Μογος-Βόλος. Αωδώνη-Γιάννινα. Ειρρός-ίράρα. Ελευθερουδύκης-ΑΒήνα. Ενδοχώρα-Αΰήνα. Εοτία-Αθηνα. Ευριπίδης οτη Ετοά-Χαλάνδρι. Ζαφειρίου-Νεα Λιό­ σια. Θερα-Βιίρωνας. θεωρία-Ιάκυνθος. Ιανάς-θεοοαλονίκη. Κεντρί-θεοοαλονίκη. Κίντος-Κορωπί. Κουκίδα-Κάρινθος. ΜαθέΚαλλιθεα. Μάτι-Κατερίνη. Μιχαλούς-Αθήνα. Παράρετροξ-Χολαργόζ. Πατάκης-Αΰήνα. Περγαρηνη-θεαααλονίκη. Πολπεία-Αβήνα. ϋρίορα-Πειραιάς. Ιάκης-Νεα Ιριίρνη. ίύγχρονη Εποχή-Αθήνα. Φελοιίρης-Π. Φάληρο. Φωτόδεπρο-Ηράκλειο. ΤοΑέντροΡόδος. Όρα-ϊρίπολη.

13

ΥΠΟ ΕΚ Δ Ο Σ I Ν Τον Απρίλιο θα κυκλοφορήσουν από τον εκδοτι­ κό οίκο «Μεταίχμιο» δύο ενδιαφέροντα λογοτεχνικά βιβλία: • Ζαν-Κλοντ Ιζό, Οι βατσιμάνηδες της Μασσαλίας (μτφρ. Μαριλένα Καραντζάνη). Ένα ταξιδιάρικο μυθιστόρημα που διαδραματίζεται πάνω σε έ ­ να παλιό φορτηγό-πλοίο που έχει ρίξει άγκυρα στα ανοιχτά της Μασσαλίας. Τρεις ξεχασμένοι ναυτικοί-φύλακες του καραβιού προσπαθούν ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ να επιβιώσουν, να γνωρίσουν ο ένας τον άλλο, λ ογ οτε χν ία να θυμηθούν τα ταξίδια τους, τους έρω τές τους, τους κινδύνους της θάλασσας. Τον Ια­ νουάριο του 2001 συμπληρώθηκε ένας χρόνος από το θάνατο του Ζαν-Κλοντ Ιζό, γνήσιου τέκνου της Μασσαλίας, λάτρη και υμνητή της Μεσογείου. • Σεμπάστιέν Λαπάκ, Οι ανέμελες ιδέες (μτφρ. Μαριλένα Καρά). Δύο διαφορετικοί άνθρώποι ερωτεύονται και αποφασίζουν να ζήσουν μαζί. Μία ερωτική ιστορία που διατυπώνει σθεναρά την άποψη ότι ο ρομαντισμός δεν έχει πεθάνει. Ο συγγραφέ­ ας ανήκει σ' εκείνους που προσπαθούν να μετατρέψουν την αντίθεσή τους στο φι­ λελευθερισμό σε αισθητική άποψη. Από τις εκδόσεις «Ωκεανίδα» θα κυκλοφορήσουν την περίοδο Απριλίου-Ιουνίου τα ε ­ ξής βιβλία: • Αστέριος Τσίκρας, Μάτζικ θα πει μαγεία, πρώτη πεζογραφική κατάθεση του Α. Τσίκρα, από τη σειρά «Πρώτη εμφάνιση». Ένα μυθιστόρημα στο οποίο πραγματικότη­ τα και φαντασία γίνονται ένα στο μυαλό ενός εφήβου, μανιώδη αναγνώστη κόμικ. • Μααλούφ Αμίν, Λέων ο Αφρικανός (Ασημένια σειρά). Φανταστική μυθιστορηματική βιογραφία ενός υπαρκτού γεωγράφου, ο οποίος έζησε το 16ο αιώνα περιπλανώμενος ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, Ευρώπη και Αφρική. Ένα από τα πρώτα έργα του σημαντικού Γάλλου (λιβανικής καταγωγής) συγγραφέα. • Γουίλι Ράσελ, Το μαύρο πρόβατο (Ασημένια σειρά). Ένας έφηβος που φιλοδοξεί να γίνει στιχουργός αλληλογραφεί με τον Πολ Μόρισεϊ, τραγουδιστή του διάσημου ροκ συγκροτήματος The Smiths. Πρώτο μυθιστόρημα του γνωστού Άγγλου θεατρι­ κού συγγραφέα, δημιουργού των Εκπαιδεύοντας τη Ρίτα και Σίρλεϊ Βάλεντα'ίν. • Σιαν Τζέιμς, Η δεύτερη ευκαιρία. Η Κέιτ, απογοητευμένη από το σύντροφό της, ε­ ρωτεύεται τον (παντρεμένο) ξάδερφό της. Εντέκατο βιβλίο της Αγγλίδας συγγρα­ φέα, γνωστής για το χιουμοριστικό τρόπο με τον οποίο εκθέτει τις λεπτές ισορρο­ πίες της σύγχρονης οικογενειακής ζωής. • θεοφανώ Καλογιάννη, Ιστορίες από τις Γραφές. Δέκα διηγήματα-αλληγορίες πάνω σε θρησκευτικούς μύθους και παραδόσεις. • Όμηρος Αβραμίδης, Το κορίτσι με τις γαρδένιες. Κοινωνικό μυθιστόρημα που αναφέρεται στην πορεία της ζωής ενός άντρα διχασμένου ανάμεσα στον παιδικό έ­ ρωτά του και την πραγματική αγάπη. • Τάκης θεοδωρόπουλος, Η πτώση του Νάρκισσου. Επανέκδοση ενός γνωστού μυ­ θιστορήματος: ένας έρωτας πολεμάει να δώσει νόημα σε μια ζωή που έχει τη σταθερότητα της κινούμενης άμμου, ανάμεσα στο «ένδοξο» παρελθόν και το τελ ­ ματωμένο παρόν.

Φ

14

Ε Λ Λ ΗΝΙ ΚΗ ΠΟΙ ΗΣ Η Α Π Ο Ι Ο Ν cG A L L I Μ A R D » Κυκλοφόρησε πρόσφατα στη Γαλλία η Ανθολογία σύγχρονης ελληνική ς ποίησης από τις εκδόσεις «Γκαλιμάρ». Χρονολογικά, η έκδοση καλύπτει την περίοδο 1945-2000 και κυκλοφ ορ εί από τη ν ειδική σειρά τω ν εκδόσεω ν «Γκαλιμάρ», «Ποίηση». Η επιλογή, η μετάφραση και η γενική επιμέλεια ανή­ κει στο γνωστό νεοελληνιστή και μεταφραστή νεοελληνικής λογοτεχνίας Μισέλ Βόλκοβιτς, ενώ την εκτενή και διαφωτιστική για το υ ς Γάλλους ανα­ γνώστες εισαγωγή υπογράφει ο επίσης γνωστός νεοελληνιστής Ζακ Λακαριέρ. 0 τόμος περιλαμβάνει σαράντα ποιητές, από το ν Σε<^έρη, το ν Ελύτη, τον Ρίτσο -οι οποίοι είναι γνωστοί στο γαλλικό αναγνωστικό κοινό- ως τους ν ε­ ότερους της γενιάς του Στρατή Πασχάλη και του Θανάση Χατζόπουλου. Σύμφω να μ ε το δ ιευ θ υ ντή τη ς σειράς «Ποίηση», ποιητή Α ντρέ Β ελτέρ: «Όλοι αυτοί οι ποιητές μαρτυρούν έναν ιδιαίτερο πλούτο έμπνευσης και μια εκπληκτική ικανότητα στην αναζωογόνηση τη ς κλασικής παράδοσης, με την οποία είτε συμφωνούν είτε διαφωνούν, πάντοτε όμω ς βρίσκονται σε διάλογο μαζί της. Οι εκφραστικές το υ ς καινοτομίες δ εν αφορούν ποτέ α­ πλώς πειραματισμούς, ενώ η εισβολή του επικαιρικού βιωματικού στοιχείου δεν εμποδίζει την αναγωγή στο μύθο». Αρκετά έργα τω ν ποιητών αυτών έχουν ήδη εκδοθεί ή πρόκειται μελλοντικά να εκδοθούν από το ν ΙΥΙισέλ Βόλκοβιτς στις εκδόσεις «Δεσμός/Ελληνικά Τετρά­ δια». Στο μεγαλύτερο μέρος τη ς όμως η Ανθολογία του «Γκαλιμάρ» περιλαμβά­ νει ανέκδοτες μεταφράσεις.

Anthologie de la poesie grecque contem poraine

ΟΙ Ι Τ Α Λ Ο Ι ΓΙΑ ΤΗΝ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α Διαβάζουμε στην εφημερίδα Η Καθημερινή ότι «οι Ιταλοί έχουν κουραστεί να διαβάζουν τους ίδιους και τους ίδιους Ιρλανδούς και Σκοτσέζους συγγραφείς, τις ίδιες και τις ίδιες ιστορίες για τις παμπ του Δουβλίνου και του Εδιμβούρ­ γου». Αυτό τουλάχιστον ισχυρίζεται ο Ιταλός δημοσιογράφος Τζόρτζιο Ιερανό σε άρθρο του αφιερωμένο στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία στο ευρείας κυκλοφορίας περιοδικό Πανορόμα. Γι' αυτό και προτείνει στους συμπατριώτες του να διαβάσουν έργα σύγχρονων Ελλήνων πεζογράφων. «Διότι», λέει ο Ιε­ ρανό, «μπορεί ο ήρωας τω ν βιβλίων του Μάρκαρη, ο αστυνόμος Χαρίτος, να έχει πολύ δρόμο να διανύσει μέχρι να φτάσει τον Ελύτη ή τον Καβάφη, ωστό­ σο δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από έναν Καμιλέρι ή έναν Μονταλμπάν».

15

Σ Υ Ν Ε Δ Ρ Ι Ο ΚΑΡΑ ΠΟΠΕΡ Διεθνές συνέδριο θα πραγματοποιηθεί στη Βιένη από τις 3 έως τις 7 Ιουλίου 2002, για να εορταστούν τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου στοχαστή Καρλ Πόπερ (Karl Popper, 1902-1994). Το συνέδριο οργανώνεται από το ομώνυμο Ινστιτούτο, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Βιένης, την πόλη της Βιένης και το υπουργείο Επι­ στημών της Αυστρίας. Το συνέδριο αναμένεται να καλύψει όλες τις πτυχές της σκέψης και του έργου του Καρλ Πόπερ, όπως την Επιστημονική Μέθοδο, τη Λογική, τη θεωρία των Πιθανοτήτων, τον Κριτικό Ορθολογισμό, την Κοινωνική και Πολιτική Φιλοσοφία, την Ηθική Φιλοσοφία, το Δαρβινισμό, την Επιστημολογία, τη Φιλοσοφία της Ιστορίας, τους Προ-σωκρατικούς φιλοσόφους, καθώς επίσης και την ενασχόληση του φιλοσόφου με τη μουσική, την εκ­ παίδευση και την πολιτική δράση. Το συνέδριο είναι ανοιχτό σε όλους όσοι ενδιαφέρονται για το έργο του Αυστριακού φι­ λοσόφου που άκμασε στη Βρετανία. Οι διαλέξεις και τα σεμινάρια θα δίνονται στα αγ­ γλικά και τα γερμανικά. Προς τιμήν του θα οργανωθεί έκθεση με θέμα τη ζωή του. Όσοι επιθυμούν μπορούν να επικοινωνήσουν με τον Γκέρχαρντ Μπούντιν (Gerhard Budin) στο Πανεπιστήμιο της Βιένης, Τμήμα Φιλοσοφίας και Επιστήμης, Sensengasse 8/10, Α-1090 Vienna, (Fax: +43-1-4277-9476). Μέσω e-mail: gerhard.budin@karlpopperinstitut.org. Υπάρχει επίσης σχετική ιστοσελί­ δα: http://www.karlpopperinstitut.org.

ΣΕ Ι Ρ Α Π Ρ Ο Τ Ο Ε Μ Φ Α Ν Ι Ζ Ο Μ Ε Ν Ω Ν Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ω Ν Όταν το 1997 το διαβάζω πρόσθετε στα ήδη θεσμοθετημένα Λογοτεχνικά Βραβεία το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Πεζογράφου, λίγοι ήταν σε θέση να φανταστούν αυτό που θα επακο­ λουθούσε: οι εκδοτικοί οίκοι άρχισαν σιγά σιγά να ανοίγουν τις πύλες τους στους νέους και άγνωστους συγγραφείς, ορισμένοι μάλιστα, όπως η «Ωκεανίδα» με την «Πρώτη Εμφάνιση», καθιέ­ ρωσαν ειδική σειρά. Οι εφημερίδες και τα περιοδικά, από την άλ­ λη, «μάχονται» για το ποιος θα πρωτοπαρουσιάσει βιβλία τους και ποιος θα πρωτοδημοσιεύσει συνεντεύξεις τους.’ Μέσα σε αυτό το θετικό για την ελληνική πεζογραφία κλίμα, πληροφορούμαστε ότι οι εκδόσεις «Μεταίχμιο» σχεδιάζουν τη δημιουργία σειράς για πρωτοεμφανιζόμενους πεζογράφους (ο τίτλος δεν έχει ακόμα αποφασιστεΠ, με επιλεγμένα από ειδική επιτροπή βιβλία άγνωστων μυθιστοριογράφων και διηγηματογράφων. Όσα κρίνει η επιτροπή ότι πρέπει να εκδοθούν θα απολαμβάνουν «ειδι­ κής» μεταχείρισης (καλαίσθητα εξώφυλλα, φροντισμένη έκδοση και κυρίως προβολή από τα ΜΜΕ). Οι ενδιαφερόμενοι -και δεν είναι λίγοι- μπορούν να απευθύνονται στις εκδόσεις «Μεταίχμιο», Ασκλη­ πιού 18,106 80, Αθήνα. Τηλ. 3635863, 3647433, fax: 3610750.

16

ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ: 48.000 ΤΙΤΛΟΙ Β Ι Β Λ Ι Ω Ν Ι Ε C D - R ΟΜ Η νέα έκδοση χου Καταλόγου Κυκλοφορούνχων Βιβλίων ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ 1.1 παρέχει πρόσβαση σε περισσότερους από 48.000 κυκλοφορούντες τίτ­ λους της ελληνικής βιβλιαγοράς, με πλήρη βιβλιογραφικά στοιχεία και ε ­ νημέρωση μέσω Internet - μόνο τον Ιανουάριο 2001 προστέθηκαν 1.970 νέοι τίτλοι. Η ιδιαιτερότητα του Καταλόγου της ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ είναι ότι παράγεται με κα­ ταχώριση βιβλιογραφικών στοιχείων απευθείας από το βιβλίο, αποφεύγοντας τη χρήση παλαιότερων καταλόγων και την παγίδα τω ν τίτλω ν εκτός κυκλοφορίας, αποτελώντας ένα σύγχρονο σημείο αναφοράς της αγοράς βιβλίου. Απευθύνεται οε όλους τους χρήστες τω ν βιβλιογραφικών δεδο­ μένων της ελληνικής εκδοτικής παραγωγής και, φυσικά, σε βιβλιοπωλεία και στη δημόσια διοίκηση. Η ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ είναι εταιρεία παραγωγής και εκμετάλλευσ ης βιβλιογραφι­ κών προϊόντων και υπηρεσιών στην οποία συμμετέχουν το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, η Πανελλήνια Ομοσπονδία Εκδοτών Βιβλιοχαρτοπωλών, ο Σύλ­ λογος Εκδοτών Βιβλιοπωλών Αθηνών, ο Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου και 45 από τους μεγαλύτερους και γνωστότερους ελληνικούς εκδοτικούς οί­ κους. Η ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ σύντομα ξεκινά την παρουσία της στον πρώτο διεθνή κόμβο βιβλιογραφικών δεδομένων: BOOKDB (www.bookdb.com), σε συνεργασία με τις ε γ κ υ ρ ό τε ρ ε ς βά σ εις βιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ώ ν δ ε δ ο μ έ ν ω ν τω ν ΗΠΑ (Bowker), Ιταλίας (Informazioni Editorlani), Γαλλίας (Electre) και Μεγάλης Βρετανίας (Whitaker).

Β Ρ Α Β Ε Ι Ο Δ Ι Η Γ Η Μ Α Τ Ο Σ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΛ Ανακοινώθηκαν τα βραβεία διηγήματος του 19ου λογοτεχνικού διαγωνισμού της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών. Η εκδήλωση της απονομής πραγματοποιήθηκε στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, στην αίθουσα Αντώνης Τρίτσης. Συγκεκριμένα, το 1ο Βραβείο διηγήματος απονέμεται στον Ανδρέα Μπούτσικα για το διήγημα Ο δρόμος του ουρανού. Το 2ο Βραβείο στη Βασιλική Αμπαριώτου για το διήγημα Το καλοκαίρι, ενώ το 5ο Βραβείο μοιράστηκαν η Πηγή Καφετζοπούλου για το διήγημα Το φως και ο Σωτήρης Περάκης για το διήγημα Το άρωμα και ο άνεμος.

17

ΒΡΑΒΕΙΑ ΘΕ Α Τ Ρ Ι Κ Ο Ν ΕΡΓΩΝ Απονεμήθηκαν και φέτος τα Κρατικά Βραβεία Συγγραφής θεατρικού Έργου, Νέων θεα­ τρικών Συγγραφέων και Συγγραφής Παιδικού θεατρικού Έργου. Το ρήμα «απονεμήθη­ καν» βέβαια το χρησιμοποιούμε κατ' ευφημισμόν, καθώς για μία ακόμα χρονιά δεν απο­ νεμήθηκαν πρώτο και δεύτερο Βραβείο Συγγραφής θεατρικού Έργου, δεν απονεμήθη­ καν πρώτο και τρίτο Βραβείο Νέων θεατρικών Συγγραφέων, ενώ σε ό,τι αφορά το Βρα­ βείο Συγγραφής Παιδικού θεατρικού Έργου δεν απονεμήθηκε κανένα (!). Το σκηνικό είναι τουλάχιστον ζοφερό, ιδίως αν διαβάσει κανείς διαγωνίως τα συμπερά­ σματα των επιτροπών, όπου σχετικά με τους νέους συγγραφείς γίνεται λόγος για «αφε­ λείς και ασυνάρτητες συλλήψεις, αδέξια γραφή», ενώ αναφορικά με το παιδικό θεατρι­ κό έργο η επιτροπή θεώρησε ότι τα κείμενα που υποβλήθηκαν «προδίδουν ερασιτεχνι­ σμό και σε μεγάλο βαθμό έλλειψη γνώσης, στοιχειώδους θεατρικής δομής και χαμηλό γλωσσικό επίπεδο»... Για την ιστορία, η Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου κέρδισε το τρίτο Βραβείο Συγγραφής θεατρικού Έργου για το έργο Πλωτή νύχτα. Το χρηματικό έπαθλο ανέρχεται σε 1 εκα­ τομμύριο δραχμές. Τέλος, η Ερωφίλη Λέκκα κέρδισε το δεύτερο Βραβείο Νέων θεατρικών Συγγραφέων για το έργο Τέλος πάντων και χρηματικό έπαθλο 1,5 εκατομμυρίου δραχμών.

Μ Ν Η Μ Ε Ι Ω Δ Ε Σ ΕΡΓΟ Στο πλαίσιο του παγκόσμιου εορτασμού για τα 2.000 χρόνια της ορ­ θοδοξίας, η «Εκδοτική Αθηνών» εξέδω σε και κυκλοφορεί δύο υπερ­ πολυτελείς τόμους σε κασετίνα με τίτλο 0 θησαυρός της Ορθοδο­ ξίας. 2.000 χρόνια. Ιστορία, Μνημεία, Τέχνη. Οι χίλιες και πλέον σελίδες, οι εξακόσιες πολύχρωμες, σπάνιες εικό­ νες απ' όλα τα κέντρα της ορθοδοξίας σ' ολόκληρο τον κόσμο, τα ορθόδοξα Πατριαρχεία και οι αυτοκέφαλες και αυτόνομες εκκλησίες αποτελούν ένα εκδοτικό επίτευγμα για την πνευματική παράδοση και το μεγαλείο της ορθοδοξίας. Κορυφαίοι Έλληνες επιστήμονες και ειδικοί, μεταξύ των οποίων οι: Ε. Αρβελέρ, Γ. Καλάβαρης, I. Ζηζιούλας, Μητροπολίτης Περγάμου, Ν. Ζίας, I. Καλαβρέζου, X. Μαλτέζου, Γ. Μαντζαρίδης, Γ. Μεταλληνός, X. Μπούρας, Ν. Πολίτης, Δ. Σοφιανός, Γ. Σπάθης, Α. Ταχιάος, Ε. Τσιγαρίδας, Ν. Χατζηδάκη, Β. Φειδάς, φωτίζουν την πολυδιάστατη ιστορία της ορθόδοξης Εκκλησίας ανά τους αιώνες και παρουσιάζουν με τον εναργέστερο τρόπο τους λαμπρούς καλλιτεχνικούς θησαυ­ ρούς και τα πιο σημαντικά μνημεία και πολύτιμα κειμήλια της ορθόδοξης χριστιανοσύνης. Έργο μνημειώδες 0 θησαυρός της Ορθοδοξίας συνοδεύεται από ένα πολύτιμο μετάλλιο-ενθύμιο που φιλοτεχνήθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ειδικά για τον εορτασμό των 2.000 χρόνων της ορθοδοξίας και προσφέρεται δωρεάν μόνο στους αγοραστές της έκδοσης.

18

ΑΧΩΡΙΣΤΟΙ ΦΙΛΟΙ

Ε κδόσεις Π οιότητας ANDREW DALBY SALLY GRAINGER

Η ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ (του Βρετανικού Μουσείου)

Τα δύο βιβλία της Ερμιόνης Σφυρή. αναφέρονται σε δύο πολύτιμους φίλους εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώ­ πων σ' όλο τον κόσμο που τους ευφραίνουν δις και τρις ημερησίως. Το ένα, το Γιαούρτι (εκδόσεις «Φυτράκη»), αναφέρεται στη λευκή τροφή, τη βάση της υγιεινής διατροφής με υ­ ψηλή θρεπτική αξία, «την τροφ ή τω ν θεών» για τους Ινδούς, «το γάλα της ζωής» για τους Γάλλους. Εξετάζο­ νται η ιστορική του διαδρομή -η γέννησή του χρονολο­ γείται στη νεολιθική εποχή-, οι τρόποι απόλαυσής του σ' όλο τον κόσμο, ο τρόπος παρασκευής του και τα ευ ­ εργετικά του αποτελέσματα. Φυσικά από ένα τέτοιο βιβλίο δε λείπουν και οι συντα­ γές για γιαουρτομαγειρέματα. Πώς δηλαδή μπορεί κά­ ποιος να το χρησιμοποιήσει στις σαλάτες, στα ζυμαρικά, στα ψάρια, στα πουλερικά, στα κρέατα, πώς θα παρα­ σκευάσει σάλτσες, σούπες, γλυκίσματα, παγωτά και πα­ ντός είδους υγιεινά επιδόρπια. Στο άλλο βιβλίο Με το άρωμα του καφέ (εκδόσεις «Φυ­ τράκη»), μας ταξιδεύει σ' όλο τον κόσμο για να ανακαλύψουμε τα μυστικά που κάνουν τον καφέ πολύτιμο αι­ ώνες τώρα στην Ελλάδα και αλλού. Εκτός λοιπόν από ένα γευστικό και τονωτικό ρόφημα παρασκευασμένο με δεκάδες τρόπους, ο καφές έχει πλέον εισχωρήσει στη ζαχαροπλαστική και τη μαγειρική. Δοκιμάστε εν τω άμα σάλτσες, γλυκά και παγωτά με βά­ ση τον καφέ και μετά ένα δυνατό εσπρέσο για την από­ λυτη ευχαρίστησή σας.

Μ ια συναρπαστική ιστορία της αρχαίας ελληνικής κ αι ρωμαϊκής διατροφής και μαγειρικής

* Μ ε 50 αυθεντικές συνταγές προσαρμοσμένες για το σύγχρονο μάγειρα * 156 σελίδες με 88 εικόνες

Μ ετά φ ρ α σ η Ν ίκη Ζωγράφου

Ε

Κ Δ Ο Σ Ε I Σ

ΠΑΠΑΔΗΜΑ Π ρ ο σ φ ο ρ ά σ τον Π ο λ ιτισ μ ό Ιπ π οκρά του ς 8 Α θ ή ν α Τ η λ .: 36.2 7 .3 1 8

19

ΠΑΙ ΔΙ ΚΑ - ΕΦΗΒ Ι ΚΑ ΒΙ ΒΛΙ Α 0 ^ ν l|fe , και/μ.!»/ * . A

*ον τσ έ λ ίγ α ν

Όακαα

γράφει ο γ ι α ν ν η ι ς . π α π α δ α τ ο ς

Η ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΟΥ «ΑΛΛΟΥ» Eszler Nagy, Ένα κουμπί που ίο έλεγαν Όσκαρ, Μτφρ.: Μ. Ρήγα Αθήνα, Ζεβρόδειήος, 2000, Σελ. 28 Ο Όσκαρ, ένα στρογγυλό κουμπί, γνωρίζοντας τον κόσμο, τον τριγωνικό, τον τετραγωνικό και το... ρομβοειδή εισέπραττε ολοένα την απόρριψη. Ώσπου το φεγγάρι τού έμαθε ότι για την αληθινή φιλία δε χρειάζεται να βλέπουμε τον άλλο μόνο με τα μάτια. Μια ιστορία που... κυλάει με τις μέρες μας, τις πολυπολιτισμικές, η οποία, πέρα από την έμμεση «διδακτική» παρουσίαση σχημάτων, αποτυπώνει με ευαισθησία, χιούμορ και ποίηση μια σύγχρονη διαπολιτισμική άποψη. (Γό αναγνώστες από 4 ετών)

Η ΑΠΟΘΕΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΛΗΣΗΣ Jean Giono, 0 άνθρωπος που φύτευε δέντρα, Απόδ.: Κώστας Πούλος Εικον.: Έ. Μελά, Αθήνα, ΠαπαδόπουΠος, 2000, Σελ. 24 Ένας άνθρωπος μπορεί ν' αλλάξει τον κόσμο; Όταν οι άλλοι γύρω του κάνουν αφόρητα δύσκολη τη ζωή του kcS το χειρότερο: «καταπιάνονται» τόσο εύκολα με πολέμους; Κι όμως μπορεί. Απλώς φυτεύοντας δέντρα με στωικό τρόπο, αναζωογονώντας έγκαταλελειμμένα τοπία. Κι αυτό το θαύμα του ενός, ενάντια σε όποιο ρεύμα, φαντάζει τόσο απλό που προ­ κλητικά ειρωνεύεται την αθλιότητα και μαζί τη μακάβρια αστειότητα των καιρών μας. (Για αναγνώστες από 9 ετών)

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ Μάνος Κοντολέων, Η Γη, το σπίτι μου, Εικον.: Λ. Λ. Ίβερσεν, Αθήνα, Εστία, 2000 Έξι παραμύθια, που, με την πένα ενός δόκιμου συγγραφέα, μας μιλάνε για τη μόλυνση των θαλασσών, τους αλόγιστους εξοπλισμούς, την καταστροφή των δασών, την ασέβεια μπρο­ στά στην πολιτιστική κληρονομιά. Παραμύθια που με γλαφυρό τρόπο δεν ευαισθητοποιούν απλώς, αλλά προβληματίζουν προς την κατεύθυνση ανάπτυξης οικολογικής σκέψης από το μικρό αναγνώστη. (Για αναγνώστες από 8 ετών)

ΜΙΑ ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ Χάρης Σακελλαρίου, Ο γίγαντας της Σαλαμίνας, Αθήνα, Πατάκης, Σελ. 176 Με κεντρικό πρόσωπο του μυθιστορήματος τον Θεμιστοκλή παρασταίνονται γλαφυρά όλες οι προσπάθειες των Ελλήνων να απωθήσουν τους Πέρσες. 0 συγγραφέας, με θητεία στο ι­ στορικό μυθιστόρημα, σκιαγραφεί μια ενδιαφέρουσα και ιδιοφυή προσωπικότητα, που κυ­ νήγησε με πάθος τη δόξα, μα πέρα από οτιδήποτε υπερέβη τις μικρότητες προς όφελος του γενικού καλού. Μια προσωπικότητα τραγικά αδικημένη από τους σύγχρονούς του αλλά και από την επίσημη ιστορία των σχολικών βιβλίων. (Γό αναγνώστες από 10 ετών)

20

—

Hannibal: To παι χ ν ί δι τ ων ε ν τ υ π ώο ε ων Έπειτα από τις μεγα-πω λήσεις της

Σιωπής τω ν αμνών

σε μορφή μ υθιστορήματος αλλά κα ι ταινίας

(οάρω οε τα διεθνή ταμεία, κέρδισε τα βα σ ικά Ό οκαρ), μπήκε αε λειτο υ ρ γ ία ένας μηχανιομός που σχεδόν μοιραία θα λειτο υ ργο ύσ ε οε βάρος της σ υνέχειας - του φ ετιν ού

Hannibal.

Ο μ εγαλοφυής

κανίβαλος Χάνιμπαλ Λ έκτερ μ εταμορφώ θηκε οε πραγματικό, έστω απροσδόκητο non σταρ του '90, με μαζική ανταπόκριση οτη ν εικόνα του που σίγουρα ξεπερνούαε το λεγόμενο cult status. Η λογική του «κακό, γίνε κα λό μου», η (με άλλα λό για ) ανάληψ η του Λ έκτερ στο πάνθεον τω ν θετικώ ν ηρώ ­ ων, θα έλεγε ίοως πολλά αε κοινω νικούς ψ υχολόγους, αυτό όμως που εκνευρίζει πραγματικά έναν οινεφίλ είναι η ευ κολία τω ν εντυπώσεω ν και η α σύντακτη ιστορία που έρχεται οτη θέση τω ν λ επ τό­ τερω ν ψ υχολογικώ ν παιχνιδιώ ν και της κ α θηλω τικής πλοκής της

Σιωπής των αμνών.

ραπάνω» για τους φίλους του τρόμου στις σελίδες και οτα κ α ρέ του

Hannibal

Το «κάτι πα­

κρύβει, από την άλλη

μεριά, ότι ο χαρακτήρας του Λ έκτερ «αστικοποιήθηκε». Και τα δύο έργα μοιάζουν οαν μια αμήχανη απόπειρα να π αντρευτεί ο κορμός της

Σιωπής με τη ν ικανοποίηση εκ

τω ν προτέρων μιας όοο το δυ­

νατόν μεγαλύτερης μάζας θεατώ ν. Οι συμβιβασμοί φαίνονται και αφήνουν την αίσθηση μιας τελικής, ίοως διακριτικής αποτυχίας: η ανάγκη της συνέχισης μιας επιτυχίας διαπερνά τις εντυπώσεις και τα προσχήματα ενός μυθιστορήματος κ ι ενός φιλμ «που έπρεπε να γίνουν». Το χρώμα του αίματος κι οι προκλήσεις δεν έχουν τίποτα το κα κό α ρ κ εί να χρησιμοποιούνται με λίγη σοφία. To

Hannibal

όμως

ήτα ν μια ιστορία γύρω από έναν κα λό χαρακτήρα κ ι όχι μια κα λή ιστορία α λλά απλώς σωτήρια. Ο Άντονι Χόπκινς ο τη ν αποστολή διάσωσης τω ν προσχημάτων και οι εύκολες λύσεις, όμως, δεν κ ρ ύ ­ βουν ότι το

Hannibal

κανιβαλίζει τον ίδιο του το μύθο...

21

γράφει η Τ ΙΤ ΙΚ Α Δ Η Μ Η Τ Ρ Ο Υ Α ΙΑ

Οι βιβλιοθήκες του Διαδικτύου ■ I εταξύ τω ν άλλων τεράστιων δυνατοτήτων καταγραφής που μας παρέχει πλέΜ ον η ψηφιοποίηση είναι και η απογραφή τω ν βιβλίων που κυκλοφορούν, των IVI κυκλοφορούντων τίτλων, σε βάσεις δεδομένων. Οι βάσεις αυτές, διαφορετι­ κές σε κάθε χώρα, ενώνουν τώρα τα δεδομένα τους στον πρώτο διεθνή κόμβο βι­ βλιογραφικών δεδομένων, bookdb (www.bookdb.com), όπου δίνουν on-line το πα­ ρώ ν οι π λ έο ν έ γ κ υ ρ ε ς βάσεις βιβλιογρα φ ικώ ν δ εδ ο μ έν ω ν : η α μερικανική Booksinprint (Bowker), η αγγλική Libweb (Whitaker), η γαλλική Electre, η ιταλική Alice (Informazioni Editoriali), η ισπανική ISBN Espana (Micronet) και τέλος η ελληνι­ κή Biblionet. Αρχίζοντας από τις ξένες βάσεις, θα πρέπει να πούμε ότι είναι όλες διαθέσιμες σε CD-Rom και όλες δίνουν το παρών στο Διαδίκτυο είτε παρέχοντας πλήρη πρόσβα­ ση στα δεδομένα τους είτε περιορισμένη, ενώ κάποιες άλλες βρίσκονται στο στά­ διο της προετοιμασίας για on-line χρήση. Οι βάσεις αυτές περιλαμβάνουν στοιχεία για όλα τα βιβλία που κυκλοφορούν στην αγορά της χώρας τους ως επί το πλείστον (η Whitaker, λόγου χάρη, παρέχει στοιχεία και για άλλα βιβλία, εκτός Ηνωμέ­ νου Βασιλείου), όλες ενημερώνονται πλέον και μέσω Διαδικτύου (οι ενδιαφερόμε­ νοι εισάγουν τα στοιχεία που θέλουν ε ξ αποστάσεως), ενώ πολλές από αυτές πε­ ριλαμβάνουν επίσης εξαντλημένους τίτλους και τίτλους πολυμέσων (όπως η γαλ­ λική Electre). To CD-Rom της Electre μπορεί επίσης να συμβουλεύεται κανείς στο κέντρο Descartes του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών. Οι βάσεις βιβλιογραφικών δεδομένω ν απευθύνονται σε πανεπιστημιακούς και ε ­ ρευνητές, σπουδαστές, λογοτέχνες και μεταφραστές, δημοσιογράφους και επαγγελματίες του τεχνικού κλάδου παραγωγής του βιβλίου και σε όλους τους επιστή­ μονες, στους συλλογικούς φορείς και, βεβαίως, στα βιβλιοπωλεία, στις βιβλιοθή­ κες και στη δημόσια διοίκηση. Ο χρήστης (του CD-Rom ή της on-line βάσης) μπορεί να πραγματοποιήσει απλές και σ ύνθετες αναζητήσεις, βάσει πολλών αλλά και πολλαπλών κριτηρίων (συγγραφέας, εκδότης, ISBN, κωδικό Dewey, περιγραφή, λ έ­ ξεις του τίτλου κ.λπ.). Αναλόγως με τη βάση, μπορεί να επιλέξει τον τρόπο εμφά­ νισης τω ν εγγραφών, την ταξινόμησή της, να τις τυπώσει, να παρακολουθεί το ι­ στορικό τω ν αναζητήσεών του. Μια καινοτομία τη ς αμερικανικής βάσης είναι η πρόσβαση στον Τύπο (www.ulrichsweb.com, ή μέσα από τη διεύθυνση της αμερι­ κανικής βάσης), σε εφημερίδες, περιοδικά, ειδικές ενημερωτικές εκδόσεις κ.λπ. Οι βάσεις αυτές ενημερώνονται από συχνά έως καθημερινά και αποτελούν σημείο αναφοράς για το χώρο του βιβλίου; Το γεγονός της συνεργασίας τους και του ότι πολύ σύντομα θα είναι όλες προσβάσιμες on-line θα επιτείνει τη χρησιμότητα και την αποτελεσματικότητά τους. Παρά τις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στις διά­ φορες βάσεις, είναι προφανές ότι στο άμεσο μέλλον όλες θα ακολουθήσουν το πα-

ράδειγμα τω ν πλέον προηγμένων από α υτές και θα λειτουργούν στο Διαδίκτυο ως ένα ζω ντανό κύτταρο που, πέραν τω ν βιβλιογραφικών δεδομέ­ νων, θα παρέχει πολύ περισσότερες υπηρεσίες στο χρήστη-αναγνώστη. Η ιστοσελίδα του Bowker ή της Alice (www.alice.it) αλλά και της Electre απο­ τελούν δείγματα του μέλλοντος αυτού. Όσον αφορά τα καθ' ημάς τώρα, η Biblionet είναι βέβαιο ότι έχει ακόμα αρκετό δρόμο να διανύσει, υπό τη ν έννοια ότι είναι νέα, σχετικά, προσπά­ θεια. Αποτέλεσμα της συντονισμένης δράσης του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, τω ν συλλογικών φ ο ρέ­ ων τω ν εκδοτώ ν και τω ν ίδιων τω ν εκδοτών, έχει ήδη αναπτυχθεί σε πολύ ικανοποιητικό βαθμό, πε­ ριλαμβάνει 50.000 τίτλους της ελληνικής αγοράς βιβλίου (δεν περιλαμβάνει εξα ν τλ η μ έν ο υ ς τ ίτ ­ λους) και ενημερώνεται συνεχώς. Υπό την έννοια αυτή, η δυναμική της είναι πολύ μεγάλη και η πα­ ρουσία της είναι ήδη αξιόλογη. Η Biblionet διατί­ θεται σε CD-Rom, ενώ η on-line πρόσβαση είναι δω ρεάν για το υ ς εγγεγραμμ ένο υ ς χρήστες τη ς βάσης. Αν παρ' όλα αυτά κάποιος δε θέλει να εγ­ γράφει ως χρήστης τη ς βάσης αλλά επιθυμεί να τη χρησιμοποιήσει, μπορεί να έχει περιορισμένη πρόσβαση στα δεδομένα της. Το γεγονός ότι η Biblionet διασφαλίζει την ελληνική παρουσία στο διεθνή κόμβο βιβλιογραφικών δεδομένων, υπογραμμίζοντας τη συμ­ μετοχή μας στην Κοινωνία της Πληροφορίας και τη ς Γνώσης, αποτελεί μία καθόλου ευκαταφρόνητη πτυχή της καθ' όλα αξιόλογης αυτής προσπάθειας, η οποία πρέπει να ενισχυθεί με κάθε δυνατό τρόπο. □

από τ ο ν

Α ΑΕΞΗ ΖΗ Ρ Α

Η κριτική ως σάκος του μποξ

ιάβασα με πρόδηλο ενδιαφέρον την επιστολή του Γιάννη Δουβίτσα/Εκδόσεις «Νεφέλη», στη «Βιβλιοθήκη» τη ς Ελευθεροτυπίας (142,16 Φ εβρουάριου 2001). Α να φ ερόταν σε δύο πρόσφατες παρεμβάσεις εκδοτών που είχαν και οι δύο ουσιαστικό σκοπό τους τη φίμω ση ή τον περιορισμό του κριτικού λόγου στο βαθμό που αυτός εκφραζόταν αρνητικά για βιβλία τους. Οι εκδότες είναι γνωστοί, το ίδιο και οι κριτικοί, και μάλιστα δεν είναι τυχαίο ότι η ενόχληση προήλθε από το ότι τα επίμαχα κρι­ τικά κείμενα δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας και όχι σε περιοδικά. Όμως αυτό που μας ενδιαφέρει ή που πρέπει να μας ενδιαφέρει δεν είναι τόσο ο ψόγος τω ν εκδοτώ ν ως προς τα κίνητρα και την αρνητική στάση τω ν βιβλιοκρισιών-μπορώ να διαβεβαιώσω και προσωπικά ότι τα εν λόγω κείμενα και τεκμηριω μένα ήταν και ευσ υνείδητα- όσο η εφαρμογή μιας ορισμένης σωφρονιστικής και κάπως ζουγκλοειδούς τακτικής που επι­ βάλλεται στον κύκλο της διακίνησης του βιβλίου, από τον ισχυρότερο εκδό­ τη με τελικό αποδέκτη το συνήθως ασθενέστερο κριτικό. Δε χωρεί συζήτηση βέβαια ότι αξίζει να επαινεθεί η στάση του εκδότη της «Νεφέλης», αφού αίρεται πάνω από τα συντεχνιακά συμφέροντα και αποδί­ δει το δίκαιο, όπως όφ ειλε. Όμως, για εκείνους που γνωρίζουν -και ο Γιάν­ νη ς Δουβίτσας γνω ρίζει πολύ κ α λ ά - τα ήθη αυτά δ εν είναι καινούρια. Υπήρχαν και παλαιότερα, όταν το διακύβευμα του οικονομικού κέρδους ήταν πολύ μικρότερο, αλλά εδώ και μερικά χρόνια έχουν εκτραχυνθεί - και λόγω το υ ισχυρού ανταγωνισμού που υπάρχει μ ετα ξύ τω ν εκδοτώ ν και λόγω τη ς εισβολής στην αγορά τω ν ευηώ λητω ν μυθιστορημάτων που το τρόπαιο τη ς εισπρακτικής τους γονιμότητας δεν έχει αφήσει πολλούς συγ­ γραφείς να κοιμηθούν! Έτσι «μαύρα» λεφ τά δίνονται κάτω από το τραπέζι, ως μετεγγραφικά bonus, φορτικές πιέσεις ασκούνται από εκδότες και λογο­ τέχνες προς δημοσιογράφους για ένα δίλεπτο κάτω από τον εκτυφ λω τικό ήλιο τω ν τηλεοπτικών πλατώ και, λογικά, οι απειλές δεν είναι παρά η φυσι­ κή προέκταση ενός μηχανισμού που περισσότερο διακινεί εμπορικά παρά πολιτισμικά προϊόντα. Είμαι από τους τελευ τα ίους που θα ισχυρίζονταν ότι οι εκδότες είναι ανεύ-

Δ

θυνοι αυτής της κατάστασης. Το γεγονός και μόνο ότι στηρίζουν και προωθούντο διάφορα ροζ ή κίτρινα «σκουπίδια», με πρόφαση ότι έτσι μόνο μπορούν να εκδίδουν κάποια άλλα βιβλία, λιγότερο εμπορικά, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι λειτουργεί υπέρ του πολλαπλασια­ σμού τω ν πρώτων. Αυτή είναι η μία και πιο εμφανής πλευρά του ζητήματος. Γιατί υπάρχει και μια άλλη πλευρά, σκοτεινότερη, σχετιζόμενη δυστυχώς με τους ίδιους τους συγγρα­ φείς, και μάλιστα αυτούς που αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο του εκδοτικού οίκου. Άραγε, πρέπει ένας εκδότης που ξέρει τη δουλειά του να γίνεται βασιλικότερος του βασιλέως, αναλαμβάνοντας να θωπεύσει τις μωροφιλοδοξίες και τους υστερισμούς ορισμένων λογο­ τεχνών που δεν ανέχονται κρίσεις και αμφισβητήσεις της όποιας αξίας τους; Δε λέω ότι η βιβλιοπαραγωγή ισοδυναμεί με αγαθοεργία και ότι ο εκδότης δεν αναλαμβά­ νει κάποιους κινδύνους. Αυτό όμω ς είναι μέσα στην ίδια τη φύση τη ς δουλειάς του και προφανώς είναι διαφορετικό πράγμα από το να εκφοβίζει και να απειλεί, α υτόβουλα ή παρακινούμενος από αλλού. Ίσως είναι κοινοτοπία ακόμα και η απλή επισήμανσή μου ότι η κριτική, τουλάχιστον αυτή που είναι ικανή και υπεύθυνη, δ εν είναι εξάρτημα του μηχανι­ σμού διάθεσης του βιβλίου, ούτε, πολύ περισσότερο, σάκος του μποξ μεταξύ τω ν ενδια­ φ ερομένω ν μερών, αλλά ένας καλοπροαίρετος ή αυστηρός -όπου, και όταν χρειάζεταισυνομιλητής της λογοτεχνίας. □

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο

SCRIPTA Μ Υ Θ Ι Σ Τ Ο Ρ Η Μ Α

ΤΟ Υ ΡΜ Π ΓΙΕΡΝ ΣΕΒΕ ΦΛΕΓΟΜΑΙ Μετάφραση; ΓΡΗΓ. Ν. ΚΟ ΝΔΥΛΗ Σ Ο Σέβε έχει γλώσσα, ταμπεραμέντο και καλλιτεχνική φαντασία - ιδιότητες που τον καθιστούν ικανό να φέ­ ρει εις πέρας την ταύτισή του με τον Μαγιακόφσκι. Το λιγότερο που μπορώ να πω είναι: εντυπωσιακό! Aftonbladet Έξοχος αφηγητικός ρεαλισμός, ευέλικτη πρόζα, φα­ ντασία, χρώματα και διασκεδαστικοί συνδυασμοί! Dagens Nyheter

sc rm Α Σ Κ Λ Η Π ΙΟ Υ 10 · Α Θ Η Ν Α 10 6 8 0 · Τ Η Λ .: 3 6 1 6 .5 2 8 · F A X :,3 6 1 6 .5 2 9

25

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Α Γ Ρ Α

Κείμενα που γράφοηαι με αφορμή ένα βιβλίο

γράφει ο Β Α Γ Γ Ε Λ Η I Π Α Ν Τ Α Ζ Η Ι

Η ΜΑΓΕΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΝ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ο πέρασμα των λαών από την επιφάνεια της γης, όσο ταπεινό και διακριτικό και να είναι, αφήνει πάνω της σημάδια που συχνό μένουν επί αιώνες ή και χιλιετηρίδες μετά την εξαφάνισή τους. Ταπεινοί βοσκοί που δεν είχαν άλλη έγνοια παρά πώς να θρέψουν τα πρόβατά τους ή βασανισμένοι ναυτικοί που πάσχιζαν να επιβιώσουν μέσα στα κύματα, άνθρωποι αγράμματοι και χωρίς φιλοδοξίες, πλάσματα που ποτέ δεν τόλμησαν να φανταστούν πως θα μπορούσαν να διεκδικήσουν ένα ψιχίο αιωνιότητας, άφησαν πάνω στις ράχες των βουνών και οτην «υγρή πλάτη» της θάλασσας ανεξίτηλη τη σφραγίδα του φευγαλέου περάσματός τους. Ο ήχος της φωνής τους λες και απο­ κρυσταλλώθηκε για πάντα στα τοπωνύμια που επικάθησαν στους τόπους που περιδιάβηκαν. 0 Υμηττός και η Πάρνηθα, ονόματα που έδωσε στα γύρω από την Αθήνα βουνά ένα «προελληνικό» πληθυσμιακό στρώμα, εξακολουθούν να αντηχούν καθημερινά στ' αφτιά μας σαν μια ηχώ που διαρκώς επιστρέφει από τα σκοτεινά βάθη της προϊστορι­ κής αρχαιότητας. Και της ίδιας της Αθήνας το όνομα κάποια τέτοια καταγωγή έχει, ποια όμως ακριβώς άγνωστο. Αυτό το άγνωστο που ηχεί γνωστό παίζει μερικές φορές παράξενα παιχνίδια στους αν­ θρώπους. Και πρέπει να 'χει κανείς τη μύτη «λαγωνικού» (=«λακωνικού κυνός» κι όχι «σκυλιού που κυνηγάει λαγούς») και αρκετή τύχη για να βρει την άκρη του ετυμολογι­ κού νήματος. Πώς, π.χ., ο πανάρχαιος Υμηττός κατέληξε στη νεοελληνική ο Τρελός; Χρ'ειάστηκε να συμπράξουν ακούσια τρεις γλώσσες για να του φορέσουν αυτό το ζουρ­ λομανδύα: οι Ιταλοί εξέλαβαν το Υμηττός ως (l)-mato («ο τρελός»), ενώ οι Γάλλοι ονό­ μαζαν το βουνό «Τρε-Λονγκ» («πολύ μακρύ»), λέξη που οι Έλληνες άκουγαν ως «Τρε­ λός». Αυτά ξεσκάλισε πριν από μερικά χρόνια ένας ερευνητής που έχει πάθος με τα τοπωνύ­ μια και τα εχέγγυο να μιλάει υπεύθυνα γι' αυτά.1 Και τώρα με ένα νέο βιβλίο (Χάρης Κουτελάκης,. ΤΗΝΟΣ. Αρχαία και χριστιανική, Αθήνα 2001) έρχεται να ταράξει τα ούτως ή

Ι

Ε

1 ^ 1

27

άλλως τρικυμιώδη νερά ίο υ Αιγαίου. Τα τοπωνύμια της Τήνου σε συνδυασμό με τα αρχαιολογικά ευρήματα και τα ιστορικά, γεωγραφικά και περιηγητικά κείμενα του παρελ­ θόντος παρέχουν αρκετή τροφή για συνδυασμούς παρό­ μοιους μ' αυτούς που προαναφέρθηκαν. Το ίδιο το όνομα των Κυκλάδων, μας λέει ο συγγραφέας, ενδέχεται αρχικά να μην είχε σχέση με τον κύκλο, όπως πιστευόταν από παλιά (ότι δηλαδή πήραν το όνομα αυτό επειδή «κύκλω­ ναν» το ιερό ναυτικό κέντρο της Δήλου), αλλά με τον κύ­ κνο («Κυκνάδες»). Τα καράβια του Αιγαίου όχι μόνο παρο­ υσιάζονταν με πελώριους κύκνους, αλλά συχνά έφεραν ακρόπρωρα με την κεφαλή κύκνου. Το ότι πλοία με προ­ σκυνητές συνέκλιναν επί αιώνες στο ιερό κέντρο της Δή­ λου (ακόμη και ο ομηρικός Οδυσσέας περνάει από κει) εν­ δέχεται να συνδυάστηκε με το θρύλο των κύκνων, που α­ πό τη χώρα τω ν ευτυχών Υπερβορείων κατευθύνονταν κάθε χρόνο ευλαβικά στη γενέτειρα του Απόλλωνα και της Άρτεμης. Η μετατροπή του ενδιάμεσου κ σε λ, όχι α­ συνήθιστη σε διάφορες ελληνικές διαλέκτους, βοήθησε το πέρασμα από τις (μη μαρτυρούμενες, πάντως) Κυκνά­ δες στις Κυκλάδες. Δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι πως έτσι έγιναν τα πράγματα, η εκδοχή όμως είναι εύλο­ γη και ελκυστική. Στα επιχειρήματα που προαναφέρθηκαν μπορούμε να προσθέσουμε την παρατήρηση πως τα κα­ ράβια των «Λαών της θάλασσας», που με αφετηρία τα νη­ σιά του Αιγαίου επιτέθηκαν στην Αίγυπτο περί το 1200 π.Χ., έφεραν, σύμφωνα με τις αιγυπτιακές ζωγραφικές α­ ναπαραστάσεις, ακρόπρωρα με κεφαλή πουλιού, πιθανό­ τατα κύκνου. Το έδαφος, βέβαια, της ετυμολογίας είναι ολισθηρό, και ο συγγραφέας το ξέρει. Οι άνεμοι που φυσούν στο Αιγαίο, άνεμοι που σπρώχνουν σε αλλεπάλληλα κύματα καράβια πολύγλωσσων και «πολυσπερέων» ανθρώπων από τη μια ακτή στην άλλη, είναι οι ίδιοι που συχνά τα στέλνουν στο βυθό. Σε τέτοια επικίνδυνα ταξίδια είναι ευτύχημα να έχει κανείς υπεύθυνους «πομπούς». Γιατί οι ύφαλοι είναι πολ­ λοί. Και μια και μιλήσαμε για ύφαλους: οι ελληνικές θάλασσες είναι διάοπαρτες από υφαλονησίδες, πολλές από τις ο­ ποίες (δεκαεφτά τουλάχιστον2) φέρουν το εκ πρώτης όψεως ελληνικότατο, περίεργο όμως για τέτοια ερημικά, α­ πρόσιτα και απόμερα τοπία, όμομα «Δασκαλιό». Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να φανταστεί κάποιο θρύλο ενός σοφού ερημίτη δασκάλου που στήνει τη φωλιά του σ' ένα θαλασσοδαρμένο βράχο, όπου οι διψασμένοι για γνώση σπεύδουν, παραβλέποντας τους κινδύνους, να τρυγήσουν το περίσσευμα της σοφίας του. Τέτοιος όμως θρύλος, διαδεδομένος μάλιστα σε όλες τις ελληνικές θάλασσες, δεν υπάρχει. Μόνο η «Δασκαλόπετρα» της Χίου, χάρη στην παράδοση που τη θέλει πατρίδα του Ομήρου, διαθέτει έ ­

28

ναν τέτοιο θρύλο. Πώς, λοιπόν, προέκυψε αυτό το τόσο αταίριαστο όνομα σε τόσο πολλές και τόσο διάσπαρτες ελληνικές βραχονησίδες; Από μια γλωσσική παρεξήγηση! Scoglio (προφ. «σκόλιο») λεγόταν στα βενετσιάνικα ο ύ­ φαλος, «di scoglio» μαζί με το άρθρο του. Οι Βενετσιάνοι όμως, που κάποτε όργωναν τις θάλασσές μας, έφυγαν και μας άφησαν ένα όνομα που στη γλώσσα μας θύμιζε μόνο δάσκαλο. Έτσι οι ύφαλοι κατέληξαν Δασκαλιά! Η ομηρική Αστερίδα ανάμεσα στην Κεφαλονιά και το Θιάκι είχε μια παραπέρα περιπέτεια. Σε έναν ελληνικό πορτολάνο του 16ου αιώνα3 αναφέρεται ως «Διδασκαλείον», ενώ ατ' α­ φτιά του Σλίμαν και μερικών άλλων συγχρόνων του από «Δασκαλιό» κατέληξε «Μαθηταριό»!4 Ένα παρόμοιο περιστατικό εντοπίσαμε στην άλλη πλευρά της Κεφαλονιάς, στην Άσσο, που κάποτε οι Βενετσιάνοι προόριζαν για διοικητικό κέντρο του νησιού. Μια συνοικία της Άσσου φέρει ακόμη το όνομα Κατωλίθι. Ποιος θα δυ­ σκολευτεί να βρει την ελληνικότατη ετυμολόγησή του («κάτω λιθάρι»); Αμ δε! Εκεί που νομίζουμε πως κάνουμε λογοπαίγνια, είμαστε εμείς παίγνια των λέξεων; στη συ­ νοικία αυτή όσο διαρκούσε η βενετσιάνικη επιρροή έμε­ ναν οι καθολικοί, κι αυτό ακριβώς υποδήλωνε αρχικά το ό­ νομά της: «Κατόλιτσι». Κάποτε όμως οι καθολικοί έφυγαν αφήνοντας πίσω σαν άδειο κέλυφος το όνομα της συνοι­ κίας τους. Κι αυτό, με τη βοήθεια του παρακούσματος, α­ πέκτησε ένα νέο, εντελώς ελληνικό περιεχόμενο: «Κατω­ λίθι». Όπως βλέπουμε, η ιστορία των τοπωνυμίων δεν είναι μό­ νο ωφέλιμη. Είναι προπάντων γοητευτική, μερικές φορές παραπλανητικά, μερικές διαφωτιστικά γοητευτική. Ας είναι καλά μερικοί τολμηροί και υπεύθυνοι ερευνητές, που με προσωπικό τους κίνδυνο βουτούν σαν σφουγγαράδες στα βαθιά νερά της ιστορίας και της ετυμολογίας, για να ανα­ σύρουν από το βυθό, αν είναι τυχεροί, ένα παράξενο θραύσμα μιας μακρινής εποχής. Έτσι, ψηφίδα ψηφίδα, διαγράφεται με ολοένα μεγαλύτερη ευκρίνεια μια ενιαία παράσταση. Είναι σπουδαίο βλέποντάς τη να μην ξεχνάμε πως οι ψηφίδες ανήκουν σ':όλους τους ανθρώπους που διάβηκαν κάποτε απ' αυτούς τους τόπους, «άλλη δ' άλ­ λων γλώσσα μεμιγμένη».5 □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Χάρης Κουτελάκης, Ανασκευή στα τοπωνυνικά παράδοξα Αττι­ κής του Δημ. Καμπούρογλου, Αθήνα 1994. 2. Σύμφωνα με τη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, λ. «Δασκαλιό». 3. Οι Ελληνικοί Πορτολάνοι, εκδόσεις «Εκάτη», 2000, σελ. 155. 4. Partsch J. Kephallenia und Ithaka, 1890, Gotha μετ. Λ. Γ, Παπανδρέου, 1892, σελ. 149 σημ. 1. 5. Οδύσσεια (για την Κρήτη), τ. 175.

—

φ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

ΣΤ. ΤΣΑΜΠΗΣ Στο δρόμο του χαθήχοντος και της τιμής

Δ.ΣΕΡΒΟΣ Το Π Α ΙΔΟ Μ ΑΖΩ Μ Α κ αι ποιοι φοβούνται την αλήθεια

ΤΡ. ΓΕΡΟΖΗΣΗΣ Ανταρτόπουλο στο ΑΣΕ

ΑΡ.ΚΑΜΑΡΙΝΟΣ Ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Πελοπόννησο. 1946-1949

Σύμβααη

ΣΕΝΓΚΕΝ

Κ. ΑΥΓΗΤΙΔΗΣ Η Ρωσία και ο εθνικόαπελευθερωτικός αγώνας του ελληνικού λαού

Ν. ΚΥΤΟΠΟΥΛΟΣ Το στοίχημα

Κ. ΤΟΥΜΑΣΑΤΟΣ Σύμβαση Σένγκεν

X. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ Ο τυραννομάχος της Φυλής

Μ. ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ Ο άλλος δραπέτης

ή φ ό ν ισ σ α

ΑΛ. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ Η φόνισσα

Μ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΗ Ένα παλιό, πολύ παλιό τρενάκι ζωγραφιές: Εύα Μελά

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΕΒΕ Σόλωνος 130,106 81 Αθήνα, Τηλ.: 3820835,3823649, Fax: 3813354, http:/www.sep.gr, e-mail: info@sep.gr Κεντρική διάθεση: Μαυροκορδάτου 3, Τηλ.: 3829835,3808132, Fax: 3829814 Βιβλιοπωλεία: 1. Αθήνα, Μαυροκορδάτου 3, Τηλ.: 3829835,3829814. 2. Θεσσαλονίκη, Μπακατσέλου 3 & Εγνατία 65, Τηλ.: 031283810. 3. Γιάννενα, 28ης Οκτωβρίου 19, Τηλ.: 0651 38090

γράφ ει η

Χ Ρ Υ ΣΑ ΣΠ Υ Ρ Ο Γ ΙΟ Υ Λ Ο Υ

ΣΑΜΙ ΟΥΕΛ ΜΠΕΚΕΤ

«Δεν υπάρχουν πράγματα παρά μονάχα ανώνυμα πράγματα, ούτε ονόματα αλλά ονόματα των μπ πραγμάτων». (Σάμιουεά Μπέκετ, Μολόι)

ζωή οε επαναληπτικές στάσιμες σκηνές ή θραύσματα αποδίδεται στα έρνα του Σάμιουελ Μπέκετ από τα οποία απουσιάζει ο μύθος ή βρίσκεται εν διαλύσει, και ο λόγος αυτοαναιρείται μέσω των διαρκών αμφιταλαντεύσεων και αμφίβολων λ ε­ κτικών σημείων. Στα δίχως πρόοδο και εξέλιξη αφηγήματα, ο συγγραφέας εξαφανίζε­ ται, το κείμενο αποδομείται και ο άνθρωπος εμφανίζεται δίχως νόημα, τα πράγματα δίχως περιεχόμενο ή όνομα. Η έλλειψη συνοχής που παρουσιάζουν τα έργα του Μπέ­ κετ δεν αναπαριστά, άραγε, την έλλειψη συνοχής της ίδιας της ζωής, το παράδοξο και ασυνάρτητο της ύπαρξης, του υποκειμένου που απειλείται από το θάνατο και τη σιωπή ή από τη δίνη της αχρονικότητας, του απείρου; Άλλωστε, τα νοηματικά κενά, η ανολοκλήρωτη φράση, η επανάληψή της, η αναίρεσή της, καθώς και η άτακτη χρήση ή η κατάργηση της στίξης δεν είναι παρά οι εκφάνσεις ενός παράλογου σκιώδους σύμπαντος, από το οποίο ο συγγραφέας συγκρατεί κάποιες γραμμές του, μια συσσωρευμένη ακολουθία πράξεων, που στο πέρασμα του χρόνου θρυμματίζονται, συμπιέ­ ζονται έως της οριστικής τους εξαφανίσεως: «Εγώ δε θ' ακούσω, εγώ δε θα καταλά­ βω, όλα πεθαίνουν τόσο γρήγορα, αμέσως μόλις γεννηθούν» (Κείμενα για το τίποτα). Στο τέλο ς δε μένει τίποτα, ούτε καν η σκιά εκείνου που προϋπήρξε, ενώ η κίνηση, η πράξη πολύ σύντομα μεταβάλλεται ή γίνεται απραξία, μια απραξία που καταβάλλει α­ κόμα και τον εσωτερικό κόσμο του όντος. Έτσι, οι λεξεις ασθματικά, ενίοτε, επιχει­ ρούν να «περιγράφουν» το κενό ή τα απομεινάρια της ύπαρξης και τω ν γεγονότων,

«

30

τω ν ενεργειών. Εάν όλα γενικώς τα κείμενα έχουν ένα μύθο, τό τε τα κείμενα του Μπέκετ αναπαράγουν ένα και μοναδικό μύθο: το μύθο του τίποτα ή της ύπαρξης πα­ ρατηρητών, οι οποίοι απομακρύνονται και γίνονται οι ίδιοι εντέλει αντικείμενα παρατή­ ρησης ενός νέου παρατηρητή. Και η ζωή δεν αποδεικνύεται παρά η αέρινη συμπύ­ κνωση της μιας μετά την άλλη ασυμφωνίας. Ο Μαλόν στο έργο Ο Μαλόν πεθαίνει, κα­ θώς προσπαθεί να γράψει για το θάνατό του, οδηγείται στη σιωπή της γραφής: «ούτε με το μολύβι του ούτε με το μπαστούνι ούτε ο ύ τε φώ τα φώ τα θ έ ­ λω να πω ποτέ να δε θα ξαναγγίξει ποτέ δε θα ξαναγγίξει ποτέ να π οτέ να τίπ οτα πια». Ενώ στο τ έ λ ο ς το υ Μολόι η ίδια η γραφή αυτοαναιρείταί: «Ύστε­ ρα γύρισα πίσω στο σπίτι και έγραψα. Είναι μεσ ά νυχτα . Η βροχή δέρνει τα τζάμια. Δεν ήταν μεσάνυχτα. Δεν έβρεχε». Ωστόσο, σ' ένά μονόλογό του, στον Ακατονόμαστο, ο Μπέκετ θα αποκηρύξει κατά έναν τρόπο την τριλογία του Μέρφι, Μολόι και 0 Μαηόν πεθαίνει: «Όλοι οι Μέρφι, οι Μολόι και οι Μαλόν μ' έκαναν να χάσω το χρόνο μου, να υποφέρω για το τίποτα, να μιλήσω γι' αυτούς όταν, με σκοπό να σταματήσω να μιλώ, θα 'πρεπε να μιλώ για μένα και μόνο για μένα...» 0 «ήρωας» εδώ εξαφανίζεται και μόνο λέξεις τον συνθέ­ τουν, ενώ η γλώσσα αγγίζει τα όρια της σιωπής. Το υποκείμενο στον κόσμο του Μπέκετ δρα αποσπασματικά και βρίσκεται σ' ένα ση­ μείο από το οποίο θεάται την εξοντωτική ροή των πραγμάτων. Άλλωστε, η κατανόη­ ση του κόσμου είναι αποσπασματική και συντελείται «εν μέρει». Η ματαίωση της ύ ­ παρξης πιστοποιείται μέσω ενός λόγου που καταργεί το περιεχόμενο του υποκειμέ­ νου και το νόημα των κινήσεων: «Κανείς δεν υπάρχει, είναι κατανοητό, δεν υπάρχει τί­ ποτα, όχι άλλες φράσεις, ας είμαστε κορόιδα, κορόιδα κάθε καιρού και χρόνου, έως ότου περάσει, όλα περασμένα και τετελεσμένα, και πάψουν οι φωνές, δεν είναι παρά φωνές, παρά ψέματα», γράφει ο Μπέκετ σ' ένα από τα Κείμενα για το τίποτα. Το υπο­ κείμενο, λοιπόν, η ταυτότητα του ατόμου είναι έννοιες ρευστές, ενώ η δύναμη της γλώσσας στο να αποδίδει την πραγματικότητα αμφισβητείται. Εντέλει, γνωρίζει το ά­ τομο τι εννοεί όταν χρησιμοποιεί τη λέξη εγώ; Στο θεατρικό έργο Περιμένοντας τον Γκοντό δραματικά πια αποδίδεται η απουσία του υποκειμένου από την ίδια τη ζωή, το οποίο αποστασιοποιείται απ' αυτήν και αρνείται να συμμετάσχει στο παιχνίδι της ή στην κίνησή της. Και η εμπλοκή με τον άλλο, τον έ ­ τερο, είναι αδύνατη. Αυτό που μένει, ωστόσο, είναι το παιχνίδι τω ν λέξεω ν και η γοη­ τεία τους καθώς οι λέξεις επιχειρούν να ψηλαφίσουν ό,τι δεν είναι δυνατόν να κατο­ νομαστεί αλλά και να συλληφθεί από την αποσπασματική σκέψη. Έτσι, οι φιγούρες του Μπέκετ το μόνο που επιτυγχάνουν είναι να εισχωρήσουν -ή όχι;- στον κόσμο της

31

σιωπής ή του μη κόσμου. Ο Εστραγκόν και ο Βλαδίμηρος δεν κάνουν τίποτα και ίσως να αντιπροσωπεύουν τη ματαίωση της πράξης αλλά και της ύπαρξης διά της γρήγο­ ρης διέλευσης του αδυσώπητου χρόνου, για να επιβεβαιωθούν οι φράσεις: «Χίμαιρα αυγή σκορπίζει τις χίμαιρες και η άλλη η αποκαλούμενη σούρουπο» (Δίχως) ή «όλα χάνονται, μέχρι τίποτα, ποτέ δεν υπήρξε κάτι, κι ούτε μπορεί να υπάρξει, τίποτα δεν είναι η ζωή και ο θάνατος, μια τέτοια κατηγορία, μια φωνή μονάχα να ονειρεύεται και να σιγοτραγουδά τριγύρω, αυτό είναι κάτι, η φωνή που κάποτε ήταν μέσα στο στόμα σου» (Από ένα έργο ημιτελές;. Έτσι, οι δύο «ήρωες», Εστραγκόν και Βλαδίμηρος, α­ δρανούν και αποδέχονται να ζουν γιατί έτυχε να υπάρχουν και δε γνωρίζουν τίποτε άλλο εκτός από το να υπάρχουν. Στο μη κόσμο τους, αφού «περιμένουν γιατί πρέπει να υπάρχει κάτι που το περιμένουν», συνυπάρχουν παράδοξα η αναίρεση με την αι­ σιοδοξία. Η παραπάνω διατύπωση υπολανθά­ νει την αδυναμία τω ν ηρώων να γνωρίσουν αυτό το «κάτι» και άρα η ύπαρξή το υ ς είναι μετέω ρη, και μάλιστα στερείται νοήματος. Ή μήπω ς γ ι' α υ το ύ ς η ζωή έχει κάποιο νόημα ακόμα και σε μια κενή από κάθε νόημα κατά­ σταση; 0 κύκλος της αιωνιότη­ τας, ο χωρίς τέλος χρό­ νος και ο χωρίς όρια χώρος είναι θέματα τα οποία υπάρχουν και επανέρχονται διαρ­ κώς στο σύμπαν του Μπέκετ, μόνο που πρόκειται για έναν ανολοκλήρωτο και θρυμ­ ματισμένο κύκλο. Όλα τα πράγματα επαναλαμβάνονται δίχως τέλος αλλά και τίποτα δεν είναι το ίδιο ή, όπως γράφει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας: «Κατά κάποιο τρόπο λοιπόν κάθε φορά το παλιό γίνεται καινούριο, ποτέ δύο ανάσες δεν είναι όμοιες, όλα μια επανάληψη δίχως τέλος, κι όλα μια φορά και ποτέ δεύτερη» (Από ένα έργο ημιτε­ λές). Το άπειρο εμφανίζεται με άλλη μορφή στην αρχή της δεύτερης σκηνής του έρ­ γου Περιμένοντας τον Γκοντό, τη στιγμή που ο Βλαδίμηρος τραγουδά το τραγούδι του σκύλου που μπήκε στην κουζίνα: «Μπήκε ο σκύλος στα κλεφτά/κι έφαγε τα κοψίδια/Κι ο μάγειρας με τον μπαλτά του Όηασε τα παΐδια/Οι άλλοι σκύλοι τρέξανε/τον πήραν και τον θάψαν/Οι άλλοι σκύλοι τρέξανε/τον πήραν και τον Θάψαν/Τον πήραν και τον θάψαν...». Και τα λοιπά και τα λοιπά, ες αεί. Η μία εικόνα διαδέχεται την άλλη και η κα­ θεμιά εμπεριέχει την εικόνα του ίδιου της του εαυτού. Ολόκληρο το έργο του Μπέκετ θα μπορούσε να πει κανείς ότι επιχειρεί να αποκαλύψει και να συλλάβει τη φύση του όντος· εξάλλου γι' αυτό χαρακτηρίζεται ως οντολογικό με ποιητική, ωστόσο, διάσταση. Το να είναι, λοιπόν, οτον κόσμο κανείς σημαίνει ότι είναι εντός του χρόνου. Αυτός ο .οποίος, όμως, έχει συνείδηση της ύπαρξής του, υποφέρει. Έτσι, από τη στιγμή που το ον έχει συνείδηση της ύπαρξής του, εισέρχεται στο άπειρο της ύπαρξης και του πόνου. Το άτομο, άλλωστε, έχει συνείδηση της ύ­ παρξης, ενώ όταν κάποιος πάψει να υπάρχει δε γνωρίζει ότι είναι νεκρός: «Δεν μπορώ να συνειδητοποιήσω το ότι εγώ έχω πάψει να υπάρχω». Γι' αυτό η τελευταία στιγμή της συνείδησης πρέπει να παραμένει αιωνίως στο κενό. Αυτό δεν υπονοείται στην τ ε ­ λευταία σκηνή του έργου Το τέλος του παιχνιδιού; Μήπως όμως το αιώνιο, το άπειρο

32

στο σύμπαν του Μπέκετ δεν είναι παρά το δαντικό Inferno, μια κόλαση που επανέρχε­ ται με διάφορες, που στο τέλος καταλήγουν να είναι όμοιες, εικόνες; Η αιωνιότητα εί­ ναι η ολοκληρωτική παύση, η απόλυτη άρση του χρόνου και ακολούθως η φυγή από το δίχως τέλος τροχό της ύπαρξης. Στο πεζό του έργο Ο ερημωτής η αέναη παραλ­ λαγή του χρόνου πιθανόν να φτάσει στο τέλο ς της όταν ο τελευταίος «ερευνητής» σταματήσει την αναζήτησή του: «Ύστερα κι ο ίδιος, μετά από ένα διάστημα που είναι αδύνατο να δοθεί με αριθμούς, βρίσκει επιτέλους τη θέση του και τη στάση του, οπό­ τε το σκοτάδι πλακώνει, και την ίδια στιγμή η θερμοκρασία καθηλώνεται κάπου κοντά στο μηδέν. Παύει επίσης μαζί και ο τριγμός εκείνος του εντόμου που αναφέρθηκε πα­ ραπάνω, εξού αιφνίδιος μια σιωπή δυνατότερη απ' όλες μαζί τις ανεπαίσθητες εκεί­ νες ανάσες. Αυτά σε γενικές γραμμές όσον αφορά το τελευτα ίο στάδιο του κυλίν­ δρου και το υ μικρού αυτού εσμού από ψάχ τες , ε ξ ων κάποιος ΣΑΜΟΥΕΛ ΜΠΕΚΕΤ πρώτος, αν επρόκειτο για άντρα, σ' ένα πα­ ΧΩΡΙΣ ρελθόν αδιανόητο, έ ­ σκυψε τέλ ο ς για πρώ­ τη φορά το κεφάλι, αν α υτή η έννοια παραμείνει ισχυρή». Οι χ α ρ α κτή ρ ες το υ Μπέκετ αναζητούν τον ίδιο τους τον εαυτό ή, καλύτερα, επιδιώκουν την ενότητα ή αρμονία του εαυτού, την ενότητα των εσωτερικών φωνών ή εκείνη του παρατηρητή και της παρατηρούμενης συνεχούς ροής της συνείδησης, της σκέψης. Εάν επιτευχθεί η ολο­ κληρωτική συγχώνευση του παρατηρητή με το παρατηρούμενο, τότε η ψευδαίσθηση του ατόμου (ή της ατομικότητας) -η έννοια της principium indi-Vidoationis του Σοπενχάουερ- θα εξαλειφθεί, και το άτομο θα καταφέρει να εισχωρήσει στην ουσία της ύ­ παρξής του ή να συγχωνευθεί με την ουσία του είναι. Τα έργα του Σάμιουελ Μπέκετ, σύμφωνα με τον Κρίστοφερ Μπάτλερ, είναι κείμενα που ακολουθούν το Finnegans Wake του Τζέιμς Τζόις -γι' αυτό και θεωρούνται μετανεωτερικά- και προχωρούν ακόμα περισσότερο, δημιουργώντας έναν καινούριο και παράλογο μυθιστορηματικό κόσμο, όπου τα «αντικείμενα αποκαθιστούν τη σιωπή», οι «ήρωες» είναι διχασμένοι ή άυλοι και, φυσικό, χωρίς ταυτότητα -χαρακτήρες χωρίς χρακτήρα-, ενώ η ίδια η γραφή καταλήγει στη σιωπή. Αφού «αέρας άχρονος τίποτα δεν ακούγεται χίμαιρα το φως περαστικό» (Δίχως). Η ζωή και το έργο του Σάμιουελ Μπέκετ 0 Σάμιουελ Μπέκετ γεννήθηκε στο Δουβλίνο, στην Ιρλανδία, το 1906. Στη δεκαετία του 1920 πήγε να ζήσει στο Παρίσι, όπου συνδέθηκε στενά με τον Τζέιμς Τζόις, ο ο­ ποίος τον αντιμετώπισε ως πολλά υποσχόμενο συγγραφέα. Εξέδωσε μυθιστορήματα, πρόζες και ποιήματα, μα μόλις μετά την έκδοση του θεατρικού του έργου Περιμένοντας τον Γκοντό έγινε γνωστός. Όταν το 1969 του απονεμήθηκε το Νόμπελ Λογοτε­ χνίας, αποδέχτηκε το βραβείο, αλλά αρνήθηκε να ταξιδέψει στη Στοκχόλμη, για να αποφύγει την απαραίτητη ομιλία που είναι συστατικό της τελετής. Πέθανε στο Παρίσι το 1989, όπου και τάφηκε στο κοιμητήριο του Μον Παρνάς. □

33

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Πεζογραφήματα

1. More Pricks Than Kicks (1934) lΠερισσότερες κεντιές παρά κλο­ τσιές] 2. Murphy (1938) ΙΜέρφΛ 3. Watt (1953) 4. Molloyl1951 γαλλ., 1955 αγγλ.) ΙΜολόιΙ 5. Malone Meurt (1951), Malone Dies (1956) ΙΟ Μαλόν πεθαίνει! 6. L' Innommable (1953), The Unnamable (958) ΙΟ ακατονόμα­ στος1 7. Nouvelles et Textes pour Rien (1955), Stories and Texts for Nothing στο No's Knife: Collected Shorter Prose 1945-1966 (1967) [Ιστορίες και κείμενα για το τίποταI 8. Comment c'est (1961), How It is (1964) ΐπώςείναιΐ 9. Imagination Morte Imagines (1965), Imagination Dead Imagine (1965) ΙΦανταοία νεκρή φαντάσουί 10. Assez (1966), Enough, στο Collected Shorter Prose ΙΑρκετάΙ 11. Bing (1966), Ping, στο Collected Shorter Prose ΙΣφύριγμαί 12. retesmortes (1967) ΙΝεκροκεφαλέςΙ 13. Piggies (1967) ΙΣυριγμοίή Φιάσκοΐ 14. Company (1980) ίΣυντροφιά1 θεατρικά έργα:

1. En attendant Godot (1952), Waiting for Godot (1954) ίΠεριμένονταςτον Γκοντόΐ 2. Fin de partie (1957), Endgame (1958) ITo τέλος του παιχνιδιού1 3. Acte sans Paroles (1957), Act without Words (1958) [Πράξη χω­ ρίς λόγια! 4. All that Fall (1957) στο Krapp's Last Tape and Other Dramatic Pieces (1960) ΓΟλοι πέφτουν! 5. Krapp's Last Tape (1959) [Τελευταία μαγνητοταινία του Κραπί 6. Embers (1959) ΙΣτάχτεςΙ 7. Happy Days (1961), Oh des Beaux Jours (1963) IQ! Οι ευτυχι■σμένες μέρες] 8. Play (1964), ComOdie στο Combdie etactes divers (1966) FEpyol 9. Words and Music (1964) [Λέξεις και μουσική! 10. Cascando (1964) 11. Come and Go (1966), Va et Vient (1966), το αγγλικό πρωτότυ­ πο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά σε μια δίγλωσση γερμανική συλλογή το 1966 και χωριστά το 1967 ΙΠηγαινέλαΙ 12. Eh Joe (1966), για την τηλεόραση, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά σε γαλλική μετάφραση του Μπέκετ με τον τίτλο DisJoe (1966), στα αγγλικά το 1967 ΙΕ! Τζοί 13. Film (1967) 14. Short Pieces (1981) [Σύντομα έργαΐ 15. EieuthOria (το θεατρικό αυτό έργο γράφτηκε το 1947, αλλά εκδόθηκε μόλις το 1995 πρώτα στα γαλλικά και αμέσως μετά στα αγγλικά) ίΕλευθερία1 Άλλα έργα σε στίχους:

1. VWioroscope (1930) [Πορνοσκόπιοί 2. Echo's Bones (1935) [Λείψανα ηχούςΐ 3. Poems in English (1961) IΠοιήματα στα αγνλικάΐ Δοκίμια:

1. «Dante... Bruno... Joyce» (1929), σε περιοδικό. 2. Proust: Three Dialogues (1965), στο / can't Go On, I'll Go On: A Selection from Samuel Beckett's Work (1977) [Προυστ: Τρεις

34

διάλογοι στο Δεν μπορώ να αυνεχίσω, θα συνεχίσω: Επιλογή από το έργο του Σάμιουελ Μπέκετί Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα ακόλουθα έργα: 1 .Συριγμοί, μτφρ. Θανάσης Γεωργιάδης, εκδόσεις «Παρατηρη­ τής», Θεσσαλονίκη 1992 2. Η εικόνα, μτφρ. Νόσος Δετζώρτζης, εκδόσεις «Λέσχη», Αθήνα 1990 3. Νανούρισμα, μτφρ. Νόσος Δετζώρτζης, εκδόσεις «Λέσχη», Αθήνα 1986 4. Χωρίς, μτφρ. Παύλος Χριστοδουλίδης, εκδόσεις «Νεφέλη», Αθήνα 1992 5. Πρώτος έρωτας, μτρφ. Αχιλλέας Αλεξάνδρου, εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα 1985 6. Μονόπρακτα: Cascando, Πατήματα, Λίκνισμα, Όχι εγώ, Φαντα­ σία, Φαντασία πέθανε, μτφρ. Μάκης Λαχανάς, εκδόσεις «Δω­ δώνη», Αθήνα 1990 7. Περιμένοντας τον Γκοντό, μτφρ. Αλεξάνδρα Παπαθανασοηούλου, εκδόσεις «Ύψιλον», Αθήνα 1994 8. Μολόι, μτφρ. Αλεξάνδρα Παπαθανασοπούλου, εκδόσεις «Ύψι­ λον», Αθήνα 1993 9. Ω! Οι ευτυχισμένες μέρες, μτφρ. Ρούλα Πατεράκη και Κοσμάς Φοντούκης, εκδόσεις «Ροδακιό», Αθήνα 1994 10. Πέντε κείμενα του Samuel Beckett στα ελληνικά με διάφορα παραλειπόμενα του μεταφραστή Νόσου Δετζώρτζη, εκδόσεις «Γαβριηλίδης», Αθήνα 1995 1 1 .0 ακατονόμαστος, μτφρ. Αλεξάνδρα Παπαθανασοπούλου, εκδόσεις «Ύψιλον», Αθήνα 1994 12. Σκιρτήματα-Πώς να πω, μτφρ. Κυβέλη Μαλαμάτη, Δημήτρης Κρανιώτης, εκδόσεις «Εξάντας», Αθήνα 1990 13. Ποιήματα συνοδευόμενα από σαχλοκουβέντες, μτφρ. Γιώρ­ γος Βίλλιος, εκδόσεις «Ερατώ», Αθήνα 1989 14. Ω! οι ωραίες μέρες-Όλοι εκείνοι που πέφτουν, μτφρ. Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου, εκδόσεις «Δωδώνη», Αθήνα 15 .0 Σάμιουελ Μπέκετ για τον Μαρσέλ Προυστ, μτφρ. Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, εκδόσεις «Ερμείας», Αθήνα 1990 16. Τρία ευκαιριακά κομμάτια, μτφρ. Αγάπη Νταϊφά, εκδόσεις «Νε­ φέλη», Αθήνα 1983 17. Τότες που, μτφρ. Νάσος Δετζώρτζης, εκδόσεις «Λέσχη», Αθή­ να 1985 1 8 .0 ερημωτής, μτφρ. Νάσος Δετζώρτζης,-εκδόσεις «Λέσχη», Αθήνα 1983 19. Συντροφιά, μτφρ. Νάσος Δετζώρτζης, εκδόσεις «Λέσχη», Αθή­ να 1983 20. Τέλος του παιχνιδιού-Πράξη χωρίς λόγια, μτφρ. Κωστής Σκαλώρας, εκδόσεις «Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτι­ σμού και Γενικής Παιδείας», Αθήνα 1975 21. Περιμένοντας τον Γκοντό-Τέλος του παιχνιδιού, μτφρ. Ελένη Βαρίκα, εισαγ. Βάσος Βαρίκας, εκδόσεις «Δωρικός», Αθήνα 1970 22 .0 Μαλόν πεθαίνει, μτφρ. Αλεξάνδρα Παπαθανασοπούλου, εκδόσεις «Ύψιλον», Αθήνα 1993 23. Περιμένοντας τον Γκοντό, μτφρ. Δημήτρης Δημητριάδης, εκ­ δόσεις Μπάστας-Πλέσσας, Αθήνα χ.χ. 24. Πρόζες 1945-1980, μτφρ. Εριφύλλη Μαρωνίτη, εκδόσεις «Πατάκης», Αθήνα 1998 * θερμές ευχαριστίες στους καλούς φίλους του βιβλιοπωλείου Ορίζοντες, που με τόση προθυμία έθεσαν στη διάθεσή μου το ηλεκτρονικό τους αρχείο για τη βιβλιογραφία του Σάμιουελ Μπέκετ στα ελληνικά.

ΨΥΧΟΓΙΟΣ

1 Ρ

Εκδόσεις Ψ Υ Χ Ο Γ Ι Ο Σ για α ν α γ νώ σ τ ε ς

με α π α ιτ ή σ εις

Η Σιμόν ζει μια ήρεμη

Ο καθρέφτης

ζωή με τον άντρα της

μιας ζωής

και τα παιδιά της, μέχρι την ημέρα που παίρνει ένα ‘γράμμα από έναν άντρα από το παρελθόν της. Μέσα στο γράμμα υπάρχουν γυμνές φωτογραφίες της.

m

Τι σημαίνει, άραγε, αυτό;

Ο συγγραφέας τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Ένα ατμοσφαιρικό ερωτικό μυθιστόρημα.

Το τελευταίο μυθιστόρημα του «πατριάρχη της αραβόφωνης λογοτεχνίας» είναι πλασμένο από τη γνώριμη πρώτη ύλη που κάνει τα έργα του ξεχωριστά! Από το βιβλίο παρελαύνουν πρόσωπα, γεγονότα και ιστορίες που το αναδεικνύουν ως το πιο βαθύ και ολοκληρωμένο έργο του συγγραφέα. Ο Μαρσέλ είναι καπετάνιος. Ταξιδεύει στις θάλασσες του κόσμου και σκύβει με σεβασμό, με αγάπη, με πάθος πάνω από τα όνειρα των άλλων.

Ένα βιβλίο που μιλάει στην ψυχή μας. Ένας πατέρας μιλάει στο γιο του, σ ’ ένα γιο που η φωνή του δεν ακούγεται πουθενά πρόσωπο ίσως υπαρκτό, ίσως ανύπαρκτο, πάντως βουβό. Και σαν χείμαρρος ξεχειλίζουν από μέσα του τα λόγια που δεν πρόφερε ποτέ.

Το καράβι του γίνεται αφετηρία ενός αλλόκοτου ταξιδιού για τους ήρωες του συναρπαστικού αυτού βιβλίου.

Βραβείο Helbia και βραβείο Medicis

«1 Μαυρομιχάλη 1, 106 79 Αθήνα · Πεσμαζόγλου 5 (Στοά Βιβλίου) 105 59 Αθήνα | Τηλ.:3302234-6, 3618654 Fax.:3302098 · http:www.psichogios.gr E e-mail:psicho@otenet.gr

γράφ ει η

Χ Ρ Υ ΣΑ Σ Π Υ Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ

ΚΑΡΑ ΧΙ ΑΑΖΕΝ

ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ

I ΗΠA)

36

καταστροφή του περιβάλλοντος αλλά και η αφύπνιση τω ν πολιτών για ζητήματα που αφορούν οικολογικού τύπου προβλήματα είναι μερικά από τα θέματα τα οποία απασχολούν νέους συγγραφείς, όπως τον Καρλ Χιαάζεν στις ΗΠΑ και τον Κρίστοφερ Μπρούκμαϊρ στην Αγγλία - το τελευταίο του βιβλίο είναι το μυθιστόρημα Βράζονας ένα βάτραχο (Bolling a Frog).

«

Ο Καρλ Χιαάζεν θεωρείται από τους κριτικούς ένας από τους σημαντικότε­ ρους Αμερικανούς συγγραφείς, ο οποίος πέτυχε με το αβίαστο χιούμορ και την αφηγηματική του δυνατότητα να παρουσιάσει έναν κόσμο νοσηρό τόσο στο χώρο εκείνων που είναι αποφασισμένοι να καταστρέφουν το φυσικό πε­ ριβάλλον για το συμφέρον τους όοο και ο' αυτόν που ανήκουν άτομα τα ο­ ποία ανθίστανται στον οικολογικό όλεθρο. Έτσι, στο τελευτα ίο του μυθιστό­ ρημα Άρρωστο κουτάβι (Sick Puppy) με πηγαίο χιούμορ αποδίδει τους χαρα­ κτήρες του, καρικατούρες ηρώων- οι περισσότεροι είναι εκκεντρικοί τύποι με συνήθειες προκλητικές και ακραία συμπεριφορά, μολονότι μερικοί από αυ­ τούς -ο Τουίλι παραδείγματος χάριν- αγωνίζονται για δίκαια αιτήματα όπως είναι ο σεβασμός στο φυσικό περιβάλλον. Ο ήρωας, ο οποίος τοποθετεί βόμ-

βα σε τράπεζα για λόγους καθαρά εκδικητικούς, αντιμετωπίζει ψυχολογικά προβλήματα κι έτσι οι κινήσεις του αγγίζουν τα όρια του γελοίου. Γίνεται έ ­ νας σύγχρονος δον Κιχώτης, ο οποίος αναλαμβάνει να τιμωρήσει εκείνους που δε σέβονται το οικοσύστημα. Πόση αφέλεια και παιδικότητα κρύβεται πί­ σω από τη στάση του οικοτρομοκράτη Τουίλι που σκέφτεται -πριν προβεί σε οποιαδήποτε ενέργεια- τι θα του συνιστούσαν οι ψυχίατροί του, τι θα έλεγαν οι δάσκαλοι, τι θα του πρότεινε η μητέρα του. Η επικοινωνία του με τον κό­ σμο τω ν ενηλίκων είναι ελλειπτική, η οπτική τους γωνία τού δημιουργεί αμη­ χανία, αλλά και ο δικός του τρόπος σκέψης προκαλεί αμηχανία στους ά λ ­ λους. Το νόημα της ζωής του, η λύτρωσή του από το άχθος τη ς καθημερινό­ τητας βρίσκεται στην αποστολή του, την οποία υπηρετεί με φανατισμό και ε ­ πιθετικότητα - αν και παρακολουθεί σεμινάριο για τον «έλεγχο της επιθετικό­ τητας».

c# pvl^

Είναι αποφασισμένος να σώσει την ανθρωπότητα -έστω την πατρίδα του, τη Φ λόριντα- από το «κακό», το οποίο έχει τη μορφή τω ν οικοπεδοφάγων και τω ν κυνηγών άγριων ζώων. Και να ποιο είναι το πρώτο γεγονός που εξοργίζει τον Τουίλι και το ν κινητοποιεί: βλέπει τον Ετάουτ να πετά χάρτινα πακέτα φα­ γητού από το παράθυρο του αυτοκινήτου του στο δρόμο. Τότε, αποφασίζει να δώσει ένα καλό μάθημα στον οδηγό του Range Rover, κι έτσι το ακριβό αυτοκίνητο θα γίνει το καταφύγιο πεινασμένων σκαθαριών. Και τα πράγματα θα παρέμεναν ως έχουν εάν ο Τουίλι δεν ανακάλυπτε ότι ο Στάουτ είναι ένας θρασύτατος επιχειρηματίας, με πολιτικές διασυνδέσεις ο οποίος επιχειρεί να μετατρέψει ένα παρθένο νησί σε «τουριστικό θέρετρο»... Όλα όμως ανατρέπονται και τό τε συμβαίνουν διάφορα παράλογα γεγονότα: μια απαγωγή σκύ­ λου, κυνήγι άγριων ζώων, ενώ εκκεντρικοί χαρακτήρες δημιουργούν γελοίες καταστάσεις, από τις οποίες δε θα ξεφύγουν ακόμα κι εκείνοι που έχουν αγα­ θές προθέσεις και αγωνίζονται για οικολογικού ενδιαφέροντος θέματα. Το χι­ ούμορ και οι φάρσες συνθέτουν ένα πρωτότυπο, αν και οικείο, προς τον ανα­ γνώστη τοπίο. Οι χαρακτήρες οκιαγραφούνται επαρκώς και οι ψυχολογικού τύπου παρατηρήσεις λειτουργούν υποστηρικτικά και δίνουν έναν τόνο σοβα­ ρότητας και εμβρίθειας στον καθαρά ανάλαφρο τρόπο εξιστόρησης τω ν γ ε­ γονότων στο μυθιστόρημα Άρρωστο κουτάβι, το οποίο έχει ως θέμα την οικοτρομοκρατία. 0 Καρλ Χιαάζεν γεννήθηκε στη Φλόριντα τω ν ΗΠΑ - το πότε το γνωρίζει μόνο ο ίδιος-, όπου και ζει με τη ν ελληνικής καταγωγής γυναίκα του, τη Φένια, στην οποία είναι αφιερωμένο το βιβλίο του Άρρωστο κουτάβι - μάλιστα η α­ φιέρωση είναι γραμμένη στα ελληνικά. Είναι δημοσιογράφος και εργάζεται στην εφημερίδα Miami Herald. Από τα επτά προηγούμενα μυθιστορήματά του ξεχωρίζουν τα ακόλουθα: Μητρική γήώσσα (Native Tongue), Στριπτίζ (Strip Tease), Θυεήήώδης καιρός (Stormy Weather) και Τυχεράκια (Lucky You). □

37

επιμέλεια: Η Λ ΙΑ Σ Μ Α Γ Κ Α ΙΝ Η Σ

Το αί νι γμα γύρω από τα τέσσερα Ευαγγελί α Αμερικανός Μάρτιν Χένγκελ (Martin Hengel) δίδασκε Καινή Διαθήκη και Πρώιμο Ιουδαϊσμό στο Πανεπιστήμιο του Τίμπινγκεν (Tubingen). Μετά τη συνταξιοδότησή του ασχολείται με τη συγγραφή βιβλίων που έχουν σχέση με τη θρησκεία και τη θρησκειολογία. Τελευταίο του δημιούργημα η μελέτη Τα τέσσερα Ευαγγέλια και το ένα Ευαγγέλιο του Ιησού Χριστού (The Four Gospels and the one Gospel o f Jesus Christ, «SCM/Canterbury Press»). Αυτό που απασχολεί τον Χένγκελ είναι η ύπαρξη τεσοάρων διαφορετικών μεταξύ τους -σ το μέτρο, που σε αρκετά σημεία αντιφάσκουν το ένα με το ά λλο- Ευαγγελίων: του Ματθαίου, του Ιωάννη, του Λουκά και του Μάρκου. Επιπλέον, ο Χένγκελ προβληματίζε­ ται με την αφηγηματική γραμμή που ακολουθείται οτα ιερά αυτά κείμενα, που τόσο πολύ διαφέρει από το κήρυγμα του Παύλου. Ο Χένγκελ αναλύει εις βάθος τα τέσσερα Ευαγγέλια, σε μία προσπάθεια να εντοπίσει τα σημεία εκείνα που ο συγγραφέας ενός κειμένου στην ουσία καταγράφει όχι απευ­ θείας το Λόγο του Ιηοού αλλά βασίζεται σε πηγές και μαρτυρίες, ακόμα και στο κείμε­ νο κάποιου άλλου Ευαγγελίου, όπως ότι, για παράδειγμα, ο Ματθαίος βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στον Μάρκο και τον Λουκά. 0 Χένγκελ δεν παραλείπει επίσης να συ­ γκρίνει την εβραϊκή Τορά, τις ομοιότητες και τις διαφορές, τις αλληλεπιδράσεις με τα χριστιανικά κείμενα. Στην ουσία, αυτό που αναζητά ο Χένγκελ είναι το ένα, το αυθεντι­ κό ευαγγέλιο του Ιηοού Χριστού, του οποίου μόνο θραύσματα έχουμε, αφού μόνο μέοα από τη μελέτη των τεσσάρων Ευαγγελίων τω ν μαθητών του έχουμε πρόσβαση στο Λόγο Του. Τίποτα πρωτότυπο και εντυπωσιακό σε όλα αυτά. Τα Ευαγγέλια έχουν αποτελέσει πολλές φορές αφορμή για ανάλυση κάθε τύπου: θρησκευτική, ιστορική, φιλολογική, θεολογική. 0 Χένγκελ μοιάζει να συνδυάζει όλες αυτές τις οπτικές διαθέτοντας ένα ι­ σχυρότατο οπλοστάσιο γνώσεων και παιδείας. Την ίδια στιγμή, η κριτική στις αγγλό­ φωνες χώρες τον έχει συχνά κατηγορήσει για συντηρητισμό, ότι πολλές φορές ανα­ παράγει όλα όσα έχουν ήδη ειπωθεί και γραφεί. Όπως και να έχει το πράγμα, στην Αμερική οτιδήποτε έχει σχέση με τη θρησκεία, και ι­ δίως με το πρόσωπο του Ιησού, τις περισσότερες φορές φιλτράρεται μέσα από το σκεπτικό του πολιτικώς ορθού. Το αποτέλεσμα είναι να παρουσιάζεται ένας άκρως βαρετός, πληκτικός και άκρως προβλέψιμος Ιησούς, κάτι που ισοδυναμεί με μία απο­ καθήλωση - από την ανάποδη όμως: πρόκειται για την αποκαθήλωση από το βάθρο του ιερού και όχι από το σταυρό του μαρτυρίου. □

Η ζωή της Μα ρί ας Μα γ δ α λ η ν ή ς i μορφές του Ευαγγελίου και των Αγίων Γραφών συνεχίζουν να εμπνέ­ ουν συγγραφείς, όπως βέβαια και σκηνοθέτες, για να μην αναφερθού­ με στους μεγάλους μουσουργούς και βέβαια στους ζωγράφους. Σε ό,τι αφορά τους συγγραφείς, η ενασχόληση με τα ιερά κείμενα αποτελεί ουνήθως την αφορμή είτε για να μιλήσουν για το μεταφυσικό και υπαρξια­ κό Angst του θνητού ο οποίος αλληθωρίζει μπροστά στο αίνιγμα του θα­ νάτου είτε για να επιτύχουν (χωρίς να το καταφέρνουν όμως πάντα) να α­ νατρέψουν τα θρησκευτικά δεδομένα, να δημιουργήσουν, τρόπον τινά, τα προσωπικά τους «απόκρυφα ευαγγέλια». Η Σουηδή Μαριάν Φρέντρικσον (Marianne Fredrikson), συγγραφέας του βι­ βλίου Κατά Μαρία. Η ζω ή τη ς Μ αρίας Μ α γδαληνής. Μ υθιστόρημ α (According to Mary. The Life o f Mary Magdalene - a novel. Μετάφραση στα αγγλικά: John Tate, «Orion»), ανήκει στη δεύτερη κατηγορία συγγραφέων. Το βιβλίο της είναι κάτι ανάμεοα σε μυθιστορηματική βιογραφία και σε ένα «Κατά Μαρία Μαγδαληνή Ευαγγέλιο». Η Φρέντρικσον μιλάει κατ' αρχάς από τη σκοπιά της γυναίκας σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο τον οποίο έρχε­ ται για να αλλάξει ριζικά ο Ιησούς. 0 Ιησούς ο οποίος διακορεύει*!) τη Μαγδαληνή και, όχι τυχαία, την αγαπά πιο πολύ από όλους τους μαθητές και πιστούς του. Η ιστορία της Φρέντρικσον αρχίζει από την εποχή που, μικρό κοριτσάκι, η Μαγδαληνή μέ­ νει ορφανή ύστερα από μία σφαγή των Εβραίων από τους Ρωμαίους. Την υιοθετεί ένας ο­ μοφυλόφιλος Ρωμαίος λεγεωνάριος και μεγαλώνει σε έναν «οίκο ηδονής», πλάι στην κα­ λόκαρδη κυρα-Ευφροσύνη. Όταν συναντά τον Ιησού η ζωή της αλλάζει. Τον ακολουθεί παντού, μέχρι το τέλος, και είναι παρούσα όταν ένας δυνατός σεισμός μετακινεί το βράχο που φράζει τον τάφο του Ναζωραίου. Δυστυχώς για εκείνη όμως, ο Ιησούς δε μένει πολύ καιρό πάνω οε τούτη τη γη και όταν α­ πομένει μοναχή της με τους αποστόλους έρχεται αντιμέτωπη με το μισογυνισμό του Παύ­ λου (εδώ η Φρέντρικσον μας θ υμζει τον Γκορ Βιντάλ ο οποίος, στο μυθιστόρημά του Ανταπόκριση από τον Γολγοθά, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις «Μεταμεσονύκτιες εκδόσεις», παρουσιάζει έναν Παύλο ιδιαίτερα ταλαντούχο στις μηχανορραφίες, καθώς επί­ σης ολοκληρωμένο ομοφυλόφιλο). Το αποτέλεσμα είναι να αποκλειστούν όλες οι γυναί­ κες από τις αποστολές στις οποίες οι απόστολοι κηρύττουν το Λόγο του Κυρίου. Η Μαρία όμως μυείται στους γνωστικούς και από εκεί παραμένει αφοσιωμένη στην πίστη της στον Ιησού. Βάζοντας στη σειρά τους Βιντάλ, Μέιλερ, Σαραμάγκου, Καζαντζάκη και όλους όσοι έχουν αποπειραθεί ένα re-writing τω ν Ευαγγελίων, θα μπορούσε κανείς να γράψει ολόκληρη πραγματεία πάνω στις ομοιότητες και τις διαφορές των βιβλίων αυτών. Ουδεμία σύγκριση δεν τίθεται ανάμεοα στη Σουηδή συγγραφέα και τα ιερά τέρατα παραπάνω, ωστόσο το βι­ βλίο της διαθέτει έναν εξωτισμό και δε στερείται ενδιαφέροντος. □

i

39

i f f

Ε Κ Δ Ο ΣΕΙΣ Α ΡΜ ΟΣ

%

ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ 7, 106 78 Α ΘΗΝΑ, τηλ. 33 04 196 - 38 30 604. fax: 38 19 439

π. Μιχαήλ Σ. Καρδαμάκης

01 ΠΕΙΡΑΣΜΟΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ καί

Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ Ή επιθυμία καί προσδοκία τής καρ­ διάς μου, μέσα από την άβυσσο των π α ­ ραπτωμάτων καί παραλείψεών μου, είναι να ελαττώνομαι καί να άποκρύπτομαι, για να παραμένει καί να αυξάνει ή Εκκλησία. Ν α δοξάζεται τό άγιο σώμα τοΰ Χρίστου, να άναδεικνύονται τα χαριτωμένα μέλη του, να οίκοδομεΐται ή χρι­ στιανική ανθρωπότητα, να πραγματοποιείται ό εκκλησιαστικός άνθρωπος. Μόνο ή εκκλησιαστική ευγένεια διασώζει τήν μοναδική ίδιοπροσωπία μας. Ε κ είνο που ατιμάζει τήν Εκκλησία, ώστε να απελπίζεται ό κόσμος, είναι ή παραμόρφωσή της σε θρησκευτική ’Ιδεολογία ή σε ιερό Κράτος, που υπηρετεί επαγγελματικούς τό Ι ε ­ ρατείο καί τό οποίο στήν πλειονότητά του έθελοτυφλοΐ ενώπιον τής διαρκούς άποκαλύψεως τής μυστηριακής ομορφιάς τοΰ Θεού καί τής μυστηριώδους ομορφιάς τοΰ ανθρώπου. Οί άνθρωποι δεν θά μισήσουν τελικώς τό Χριστό, άλλα θά έγκαταλείψουν άνενόχως τήν Εκκλησία, εκείνη που δεν παύει νά ερωτοτροπεί με τήν Ιστορία καί νά επιδιώκει τήν έγκόσμια έγκαθίδρυσή της. Τήν Εκκλησία πού, στο παράλογο τής Ιστορίας ή στήν ίσχυ τοΰ δαιμονικού, δεν ένσαρκώνει τήν μαρτυρία τοΰ παράδοξου ή τήν ελευθερία τοΰ έσχατολογικοΰ. Ό Χριστός στή θέση τής θρησκείας έκτισε τήν Εκκλησία Του, τό μυστήριο, που είναι στον κόσμο, αλλά δεν είναι άπό τον κόσμο, ακριβώς μιά αποκάλυψη παράδοξη ή έσχατολογική: Σταυρώνεται, αλλά δεν σταυ­ ρώνει, κρύβεται στήν αλήθεια καί όχι στή δύναμη, μαρτυρεί στήν Ιστορία, αλλά πορεύεται προς τά ’Έ σχατα. Δεν έξουσιάζει αλλά διακονεΐ, δεν κατακρίνει αλλά καταξιώνει, δεν τρομοκρατεί άλλά παρηγορεΐ. Στήν καρδιά της φυλάσσεται ή χαρά τής μετάνοιας καί όχι ό τρόμος τής κολάσεως.

ΘΩΜΑΣ ΣΚΑΣΣΗΣ

Ο ΒΑΛΣΑΜΩΜΕΝΟΣ ΓΑΤΟΣ νουβέλα

Ο ΒΑΛΣΑΜΩΜΕΝΟΣ ΓΑΤΟΣ

Μ ια μικρή α γ γε λ ία στην εφημερίδα γ ίνετα ι αφορμή να συναντηθούν δύο γ υ ­ ναίκες. Μ ια γηραιά κυρία και μια φοιτήτρια ενώνουν τις μοναξιές τους όσο κρα­ τούν τα κρύα ενός χειμώ να. Τ ο παρελθόν της μιας σαγηνεύει το παρόν της ά λ­ λης διακυβεύοντας και το μ έλλον της. Τ ι αντιπροσωπεύει όμω ς το νέο κορίτσι για τη μεγάλη της φίλη; Τ ην κόρη που δεν απέκτησε ποτέ; Τ ο νεανικό της εαυτό που κρύβεται κάτω από τις ρυτίδες; Ή μήπω ς την αναβίωση μιας εμμονής που έχει τις ρίζες της στα παιδικά χρόνια; Ο βαλσαμω μένος γά τος που τις κοιτάζει με γυ ά λ ινα μ άτια α π ό την πολυθρό­ να του ξέρει την απάντηση.

ΟΜΗΡΟΥ 32, ΤΗΛ.: 36 43 382, FAX: 36 36 501, e-m ail: p o lis@ a th .fo rth n e t.g r

MIGUEL CASTILLO D I D I E R τη σ υ ν έ ν τ ε υ ξ η πήρε ο

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΓΕ ΡΗΣ

Γνωρίζοπας το έργο του κ. Μ. Castillo Didier, του Χιλιανού φιλέλληνα καθηγητή οτην έδρα των Βυζαπινών και Νεοελληνικών Ιπουδών του Πανεπιστημίου του Ιαντιάγο, τον παρακάλεοα να έχω μαζί του μια μικρή συνομιλία. Ήταν μέρες τώρα που τον είχα οτο νου μου. Από τότε που ξέοπαοε, πριν από την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 2000, το θέμα με τον αριστούχο Αλβανό μαθητή. Κι όπως πάπα εμείς οι Έλληνες διχαστήκαμε. Και τον είχα οτο μυαλό μου θέτοντας στους φίλους μου ένα υποθετικό ερώτημα: Ay ερχόταν την ημέρα της εθνικής επετείου στην παρέλαση και μας ζητούσε να κρατήσει τη σημαία αυτός, ο «Ωραίος οαν Έλληνας», προοκομίζοπας ένα τεράστιο ελληνοκεπρικό έργο πάνω ατούς μεγάλους μας ποιητές, εμείς τι θα έπρεπε να απαντήσουμε; «Πόρε τους ποιητές μας από τα βιβλιοπωλεία και πήγαινε να τους σπείρεις στην πατρίδα σου και στους φοιτητές οου αλλά τη σημαία μη μας τη ζητάς»; Οκτώ η ώρα το πρωί (ώρα Χιλής) και ο κ. Didier είναι οτο γραφείο του οτο Πανεπιστήμιο του Ιαντιάγο. «Ξυπνώ από τις έζι» μου είχε πει σε ένα άλλο τηλεφώνημά μου. Τον παρακάλεοα να πούμε δυο λόγια για το μεταφραστικό του έργο. Με είχε εντυπωσιάσει ιδιαίτερα η μετάφραση του Μπολιβάρ του Νίκου Έγγονόπουλου. Βέβαια, οε όλους είναι γνωστό πως ο ελευθερωτής Simon Bolivar για τις λατινοαμερικανικές χώρες είναι ό,τι και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ή ο Ρήγας Φεραίος για μας τους Έλληνες. Επομένως, πέραν της λογοτεχνικής αξίας του ποιήματος, ήταν εύλογη η επιλογή του να το μεταφράσει και να το εκδώσει το 1983. Και η χρονιά της έκδοσης είχε τη σημειολογία της. Το έτος 1983 συμπληρώθηκαν διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Simon Bolivar. Την ίδια χρονιά εκδίδει μεταφρασμένο σχεδόν στο σύνολό του το Μπολιβάρ - ενα ελληνικό ποίημα και η κ. Irma Villarroel' από τη μακρινή Βενεζουέλα, που είχε εργαστεί και οτην πρεσβεία της χώρας της στην Αθήνα. Αλλά και ο Μόνος Χατζιδάκις, που είχε καταπιαστεί με το ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου από το 1946, επιλέγει αυτή τη χρονιά, το 1983, να κυκλοφορήσει ένα μικρό 45ρι δισκάκι και με τη φωνή του Βαοίλη Αέκκα να ακούσουμε μελοποιημένο ένα μικρό απόσπασμα από το ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου.

42

Ο Χριστός ξανασταυρώνεται

ήταν το κίνητρό μου

Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίσατε μεταφράζονται; το Μπολιβάρ του Εγγονόπουλου; Καταρχήν είναι ένα ποίημα ελληνικό ή ένα ποίημα πανανθρώπινο;

Νομίζω ότι είναι και ελληνικό και πανανθρώπινο. Είναι ελληνικό χωρίς καμιά αμφιβο­ λία γιατί είναι εμπνευσμένο τόσο από την ιδέα της ελευθερίας που έχει γενικά ο Εγγονόπουλος, ένας Έλληνας ποιητής, όσο και από τα μαύρα εκείνα χρόνια της κα­ τοχής. Και είναι πανανθρώπινο γιατί από αυτή την ιδέα της ελευθερίας, που είναι μια ιδέα αρχαιοελληνική (όπως λέει ο Miranda2, η ελευθερία γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα), ο ποιητής πάει σε έναν κόσμο πολύ μακρινό, στο Νέο κόσμο όπου ζούμε ε ­ μείς, τις αμερικανικές χώρες. Και παίρνει ένα πρόσωπο, τον Μπολιβάρ, που είναι σύμ­ βολο της ελευθερίας εδώ και σε όλο τον κόσμο (φυσικά εδώ είναι περισσότερο γνωστό απ' ό,τι στην Ευρώπη). Δηλαδή ένωσε την αρχαία ιδέα της ελευθερίας που γεννήθηκε στην Ελλάδα με την ιδέα της ελευθερίας όπως διαμορφώθηκε εδώ, τόσο μακριά, στο Νέο κόσμο. Γι' αυ­ τό θα έλεγα ότι είναι και ελληνικό και πανανθρώπινο ποίημα. Ποια ήταν η απήχηοη του ποιήματος, του Μπολιβάρ, στη Λατινική Αμερική; Έχετε γράψει βέ­ βαια, και μια πραγματεία για τον Καβάφη.

Τα τελευταία είκοσι τριάντα χρόνια, η νεοελληνική λογοτεχνία εδώ, στη Λατινική Αμερική, έχει ευρεία διάδοση. Οι Έλληνες ποιητές αγαπιούνται πολύ, διαβάζονται πολύ, από τους νέους κυρίως, και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Ο Καβάφης και ο Καζαντζάκης ήταν οι πρώτοι που έγιναν ευρέως γνωστοί. Ο Καβάφης ως ποιητής που εί­ ναι, ο Καζαντζάκης και ως ποιητής και ως μυθιστοριογράφος. Τα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη έκαναν εδώ πολλές πολλές εκδόσεις και διαβάζονται ακόμα, κυρίως από τους νέους. Όμως όχι μόνο αυτοί οι δύο, αλλά και άλλοι μεγάλοι Έλληνες έχουν αγαπηθεί. Ο Σε-

Τατώυταία ώοοιχρόνιαοι Έλληνεςποιητές αγαπιούνται πολύ, διαβάζονταιπολύ, κυρίωςαπότους νέους

43

φέρης είναι πολύ γνωστός· πρόσφατα μάλιστα το κέντρο μας εξέδωσε τρία βιβλία με την ευκαιρία των εκατό χρόνων από τη γέννησή του. Ο Ελύτης επίσης αγαπιέται πολύ (έργα του έχουν εκδοθεί σε διάφορες χώρες: στο Μεξικό, στη Βενεζουέλα, στην Αργεντινή, στη Χιλή) καθώς και ο Ρίτσος. 'Εχετε μεταφράσει και Κάλβο.

Ο Κάλβος έχει μια ιδιαιτερότητα. Είναι πιο προσιτός σε άλλη γλώσσα, γιατί δεν έχου­ με το πρόβλημα της αρχαιζουσας, όπως συμβαίνει με άλλους Έλληνες ποιητές. Με­ ταφρασμένος ο Κάλβος στα ισπανικά είναι πολύ μεγάλος, θαυμάσιος ποιητής. Και βέβαια ο Εγγονόπουλος. 0 Εγγονόπουλος φυσικά έχει το στοιχείο του υπερρεα­ λισμού. Αλλά αυτό το ποίημα, ο Μποτίιβάρ, έχει μεγάλη απήχηοη εδώ, στη Λατινική Αμερική. Είναι ο εθνικός ήρωας ο Μπολιβάρ.

Είναι ο μεγάλος. Επίσης, μεγάλος είναι ο Fransisco de Miranda. Και οι δύο είναι από τη Βενεζουέλα. Και οι δύο είχαν αυτή την ιδέα της ελευθερίας, όχι μόνο για τη μικρή τους πατρίδα (τη Βενεζουέλα), αλλά και για όλη τη Λατινική Αμερική που την ένιω­ θαν σαν ένα ενωμένο κράτος, σαν μια μεγάλη χώρα με την ίδια γλώσσα. Γι' αυτό και τούτο το ποίημα διαβάστηκε πολύ και αγαπήθηκε τόσο στο Μεξικό όσο και στην Κο­ λομβία και στη Χιλή.

Μεταφρασμένοςο Κάλβοςοταισπανικά είναιπολύμεγάλος, θαυμάσιοςποιητής

Είχατε δυσκολίες στη μετάφραση του Εγγονόπουλου; Διότι γράφει διάφορες λέξεις όπως γκρεμοτοακιζουπάνε.

θα έλεγα όχι.'Οταν μετέφραζα είχα τη βοήθεια ορισμένων Ελλήνων της Βενεζουέ­ λας και επίσης τη βοήθεια των σημειώσεων του ποιητή. 0 ποιητής ο ίδιος έβαλε υ­ ποσημειώσεις. Από την έκδοση του 196 23 και ύστερα υπάρχουν αυτές οι σημειώσεις που ερμήνευσαν το ποί­ ημα, το οποίο είχε εκδοθεί το 1944.

θυμάμαι ότι δεν είχα μεγάλες δυσκολίες. Φυσικά δεν είναι το ίδιο να μεταφράσει κα­ νείς έναν παραδοσιακό ποιητή με το να μεταφράσει ένα μοντέρνο ποιητή. Στους άλλους ποιητές που έχετε μεταφράσει συναντήσατε δυσκολίες;

Γενικά όχι. Ίσως την περισσότερη λεπτοδουλειά είχε η μετάφραση του Καβάφη. Γιατί εμείς στην ισπανική γλώσσα δεν έχουμε αυτό το φαινόμενο της διγλωσσίας και του αρχάίάμού. Έτσι δεν μπορούμε να αποδώσουμε τις αρχαϊστικές εκφράσεις που χρη­ σιμοποιεί ο Καβάφης. Η χρήση, για παράδειγμα, της δοτικής (που μέσα στο κείμενο είναι πολύ ωραίο στοιχείο για εκείνους που ξέρουν και την αρχαίζουσα και την καθα­ ρεύουσα και τη δημοτική) είναι αδύνατον να αποδοθεί οε άλλη γλώσσα που δεν έχει αυτή την ιστορία. Από τα λατινικά προήλθαν τα ισπανικά, τα γαλλικά... Όμως είναι διαφορετικές γλώσσες, και δεν παίρνουμε αυτούσιες λέξεις από τα λατινικά (μόνο κατ' εξαίρεση δύο τρεις εκφράσεις) όπως εσείς μπορείτε να πάρετε από την αρχαία και από την καθαρεύουσα. 0 Πλούταρχος, με τον οποίο αρχίζει ο Εγγονόπουλος τον Μπολιβάρ, οας δυσκόλεψε στη με­ τάφραση; ΦΑΣΜΑ ΘΗΣΕΩΣ ΕΝ ΟΠΛΟΙΣ ΚΑΘΟΡΑΝ, ΠΡΟ Α π Ο Ν ΕΠΙ ΤΟΥΣ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣ ΦΕΡΟΜΕΝΟΝ [VENEL ESPECTRO DE TESEO ENARMAS, QUELOS DIRIGE CONTRA LOS BARBAR0S] Αυτό ήταν αρχαία γραφή.

44

Όχι, καθόλου. Δεν ήταν δύσκολη δουλειά, άλλωστε ίο κείμενο δεν είναι μεγά­ λο. Ξέρετε, δουλειά ζωής πραγματικά ήταν η μετάφραση της Οδύσσειας τ ου Καζαντζάκη. Μου πήρε επτά χρόνια, γιατί όλα αυτά τα πράγματα εγώ τα κάνω εκτός δουλει­ άς, εκτός των μαθημάτων και όλων των υποχρεώσεων του πανεπιστημίου. Πολύ δύσκολη δουλειά, αλλά είχα και τη βοήθεια της κυρίας Ελένης Καζαντζάκη, μέσω αλληλογραφίας. Την ελληνική ποίηοη και την ελληνική γλώοοα πώς την αγαπήοατε; Από τα νεανικά οας χρό­ νια, φαντάζομαι

Ναι. Σπούδασα Ισπανική Φιλολογία, αλλά είχα την τύχη να έχω καθηγητή στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα έναν Έλληνα, τον Φώτη Μαλλέρο. Έκανα τέσσερα χρόνια Αρχαία Ελληνική Γλώσσα με αυτόν και φυσικά το γεγονός ότι δεν είχα Ισπανό καθη­ γητή αλλά Έλληνα ήταν κίνητρο για να ενδιαφερθώ για τη νεοελληνική γλώσσα. Όμως, το κυριότερο κίνητρο ήταν τα πρώτα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη, που μεταφράστηκαν στα ισπανικά από τα γαλλικά. Και κυρίως το Ο Χριστός ζανασταυρώνεται. Αυτό ήταν αποφασιστικό. Την τελευταία φράοη του ποιήματος ΜποΧιβάρ «στρατηγέ, τι ζητούσες ατη Λάριοα ου ένας Υδραίος;» πώς την ερμηνεύετε;

Βρήκα την υποσημείωση του ποιητή, που παραπέμπει στη μετάφραση του Levesque, που λέει ότι ένας παππούς του Εγγονόπουλου ήταν στρατηγός, Παραπέμπει σε αυτή την έννοια. 0 στρατηγός είναι ένας Εγγονόπουλος: ο παππούς. Εδώ στην Ελλάδα οάς έχουν τιμήσει;

Το Ίδρυμα Ουράνη φέτος. Και το 1981 είχα πάρει το βραβείο της Ακαδημίας για το βι­ βλίο Έλληνες ποιητές του εικοστού αιώνα. Και τώρα το Ίδρυμα Ωνάση μού πρόσφερε διαμονή στην Αθήνα διάρκειας ενός μηνός, για έρευνα. Επίσης, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας το 1991, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, μου είχε δώσει ένα μετάλλιο που λέει: Χρυσός Σταυρός της Τιμής.

Ημετάφραοητης του Καζαντζάκηήταν δουλειάζωής. Μου πήρεεπτάχρόνιαγια νατημεταφράσω Ο δύσσειας

Λίγα σας έχουν δώοει, κύριε καθηγητά. Δεδομένου ότι το έργο οας είναι μεγάλο.

Μου έχει προσφέρει πάρα πολλά η ελληνική ποίηση. Αυτό είναι το σημαντικότερο. Μου έδωσε τη δυνατότητα να προσφέρω σε πολλούς άλλους στη Λατινική Αμερική αυτή την ομορφιά που εγώ έχω βρει στην ελληνική ποίηση. Αυτό είναι μεγάλη υπό­ θεση και η ικανοποίηση πολύ ωραία και μεγάλη. □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Η μετάφραση του ποιήματος Μπολιβάρ από την Irma Villarroel δεν έχει συμπεριήηφθεί στο χρονολόγιο του Ν. Εγγονόπουλου (Χάρτης, τεύχος 25/26 και «Επτά Ημέρες» της Καθημερινής 25.5.1997). Η Irma Villaroel δε μετέφρασε το ρητό του Πλούταρχου στην αρχή του κειμένου και σταματάει τη μετάφραση αμέσως μετά την «Αντιστροφή». Έκδοση: «MINISTERS DE INFORMACION Υ TYRISMO IMPRENTA NACI0NAL». 2 .0 Francisco de Miranda είναι πατριώτης της Βενεζουέλας (1750-1816). Έλαβε μέρος στον πόλεμο για την Αμερικανική Ανεξαρτησία ως Ισπανός αξιωματικός. Δεν κατάφερε να πεί­

σει την Αικατερίνη Β' για την ανεξαρτησία της χώρας του και έλαβε μέρος στη Γαλλική Επανάσταση. Το 1810, στο Καράκας, κήρυξε την ανεξαρτησία της πατρίδας του, ηττήθηκε α­ πό τους Ισπανούς, συνελήφθη και φυλακίστηκε. 3. Από τη Β' έκδοση του ποιήματος το 1962. Γράφει στις σημει­ ώσεις του ο Νίκος Εγγονόπουλος: «στρατηνέ... κ.λπ.». «G6n6ral Engonopoulos - le grand-p6re du potte -aviez-vous done abandonn6 votre natale Hydra pour sauter avec la poudribre de Larissa?» Robert Levesque: «Domaine Grec»

45

ΕΡΓΑΣΙΕΣ TOY M.C. DIDIER ΠΑΝΩ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.

Νεοέλληνες ποιητές (μελέτες και εκλογή ποιημά­ τω ν του Παλαμά, του Καβάφη και του Σεφέρη). Ανάτυπο από τα «ANALES DE LA UNIVERSIDAD DE CHILE», αρ. 128, Σαντιάγο, 1963. Πρώτη δημοσίευση ποιημάτων Νεοελλήνων ποιητών στη Χιλή και στις περισσότερες λατινοαμερικανικές χώρες.

2.

Πανόραμα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Εκδόσεις του Γενικού Προξενείου τη ς Ελλάδας, Σαντιάγο, 1963.

3.

Η Ασκητική του Καζαντζάκη. «Δελτίο του Πανεπιστη­ μίου Χιλής», αρ. 42, Σαντιάγο, 1964.

4.

Τα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη. «Δελτίο του Πα­ νεπιστημίου Χιλής», αρ. 44, Σαντιάγο, 1964.

5.

Η Οδύσσεια του Καζαντζάκη. «Δελτίο του Πανεπι­ στημίου Χιλής», αρ. 46, Σαντιάγο, 1964.

6.

Μνημόσυνο του Καζαντζάκη (στα ελληνικά). Νέα Εστία, 15.1.1964, Αθήνα.

7.

Χριστόφορος Κοήόμβος, τραγωδία του Καζαντζάκη. Μ ε λέτη , μετά φ ρασ η, σ η μειώ σ εις, εκδόσ εις «LOHLE», Μπουένος Άιρες, 1966. 9η έκδοση, Καράκας Βενεζουέλας, 1988. Πρώτο νεοελληνικό θεα­ τρικό έργο που παίχτηκε στον ισπανόφωνο κόσμο: Αργεντινή, 1966,1967,1969. Ισημερινός, 1974. Με­ ξικό, 1974,1975.

8.

Νεοελληνική δημοτική ποίηση. Μελέτη και εκλογή δημοτικών τραγουδιών. Ανάτυπο από τα «ANALES DE LA UNIVERSIDAD DE CHILE», αρ. 139, Σαντιάγο, 1966.

9.

Ο Σεφέρης, ο τελευταίος ποιητής της ελληνικής Ιω­ νίας. Μελέτη και εκλογή ποιημάτων. «Δελτίο του Πανεπιστημίου Χιλής», αρ. 71-72, Σαντιάγο, 1966.

10. 0 Καβάφης, ο τελευτα ίος Αλεξανδρινός ποιητής. Μελέτη και εκλογή ποιημάτων. «Δελτίο του Πανεπι­ στημίου Χιλής», αρ. 66-68, Σαντιάγο, 1966.

13. Κωνσταντίνος ο Παδαιοδόγος, τραγωδία του Καζα­ ντζάκη. Μελέτη, μετάφραση, σημειώσεις, εκδόσεις «SANTIAGO», Σαντιάγο, 1968. 14. 0 Γιάννης Ρίτσος, ποιητής της Νέας Ελλάδας. Μελέ­ τη και εκλογή ποιημάτων. «Δελτίο του Πανεπιστημί­ ου Χιλής», αρ. 80-81, Σαντιάγο, 1969. 15. Μικρή ανθολογία του Κωνσταντίνου Καβάφη. Περιο­ δικό TRILCE, αρ. 15-16, Βαλβίδα Χιλής, 1969. 16. Πτυχές της ποίησης του Καβάφη. Δοκίμιο και εκ τε­ νής ανθολογία. Ανάτυπο από το «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επετηρίδα του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, αρ. 1, Σαντιάγο, 1970. 17. Το γλωσσολογικό και παιδαγωγικό έργο των Ψυχάρη και Τριανταφυλλίδη, «Περιοδικό Παιδείας» του υ­ πουργείου Παιδείας, αρ. 9, Σαντιάγο, 1970. 18. Μερικές σημειώσεις για την Οδύσσεια τ ου Καζα­ ντζάκη. Ανάτυπο από το «Περιοδικό του Τεχνολογι­ κού Πανεπιστημίου του Κράτους», αρ. 2, Σαντιάγο, 1970. 19. Ο Σεφέρης, ο ποιητής της χαμένης πατρίδας. Εκτε­ νής μελέτη και ανθολογία ποιημάτων. Ανάτυπο από το «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επετηρίδα του Κέ­ ντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, αρ. 2, Σαντιάγο, 1971. 20. Η ποίηση του Κώοτα θρακιώτη. Μελέτη και εκλογή ποιημάτων. «Δελτίο του Πανεπιστημίου Χιλής», αρ. 111, Σαντιάγο, 1971. 21. Ανθολογία της νεοελληνικής ποιήσεως. Από το 10ο αιώνα ως τον Καβάφη. Εκδόσεις «ANDRES BELLO», Σαντιάγο, 1971. Εθνικό Βραβείο δοκιμίου 1972 για το εκτενές εισαγωγικό δοκίμιο. 2η έκδοση, Καράκας Βενεζουέλας, 1986. 22. Η ποίηση του Νικηφόρου Βρεττόκου. Μ ελέτη και ανθολογία. «Δελτίο του Πανεπιστημίου Χιλής», αρ. 115, Σαντιάγο, 1972.

11. Ο Ελύτης, ο ποιητής του φωτός και της μελαγχο­ λίας του Αιγαίου. Μ ελέτη και εκλογή ποιημάτων. «Δελτίο του Πανεπιστημίου Χιλής», αρ. 73, Σαντιάγο, 1967.

23. Η ποίηση του Σεφέρη. Μελέτη και ανθολογία. «Πε­ ριοδικό του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου του Κρά­ τους», αρ. 9, Σαντιάγο, 1972.

12. Το Κάντο στον Δάντη του Καζαντζάκη. Μελέτη, έμ ­ μετρη μετάφραση και σημειώσεις. «Δελτίο του Πα­ νεπιστημίου Χιλής», αρ. 78-79, Σαντιάγο, 1967.

24. Ποιήματα του Κωνσταντίνου Καβάφη. Μελέτη και ε ­ κλογή ποιημάτων. Περιοδικό TEBAIDA του Πανεπι­ στημίου Χιλής, Αρίκα Χιλής, 1972.

46

25. Οι μεταφράσεις του Καβάφη στη Χιλή (στα ελληνι­ κά). Πνευματική Κύπρος, αρ. 161, Λευκωσία, 1974.

δικό Πολιτισμού της Βενεζουέλας», αρ. 234, Καρά­ κας,. 1978.

26. Ποιήματα του Κύπρου Χρυσάνθη. Εισαγωγή και ε ­ κλογή ποιημάτων. Περιοδικό POESIA DE VENEZUELA, αρ. 65-66, Καράκας Βενεζουέλας, 1974.

38. 0 Καβάφης στην ισπανική γλώσσα. Συμβολή στην ι­ σπανική βιβλιογραφία του Καβάφη (στα ελληνικά), Κριτικά Φύλλα, αρ. 3-4, Αθήνα, 1978.

27. Οδύσσεια του Καζαντζάκη. Εκτεταμένη μελέτη, με­ τάφραση, σημειώσεις, γλωσσάρι, περίληψη σε πε­ ζό λόγο, βιβλιογραφία, εκδόσεις «PLANETA», Βαρκε­ λώνη, 1975.

39. 0 Καζαντζάκης και ο Δάντης. Μ ελέτη και μετάφρα­ ση του Κάντο στον Δάντη. Περιοδικό SIGMA, Πανεπι­ στημιακό Κολέγιο της Πρωτεύουσας, Καράκας Βε­ νεζουέλας, 1978.

28. Η Λέσχη στην Ιερουσαλήμ (κύκλος Ακυβέρνητες Πολιτείες), μυθιστόρημα του Στρατή Τσίρκα. Μετά­ φραση, γλωσσάρι, εκδόσεις «EMECE», Μπουένος Λί­ ρες, 1975.

40. θέα τρο του Καζαντζάκη (τραγωδίες: Οδυσοέας, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Νικηφόρος Φωκάς, Καποδίστριας). Μ ελέτη, μετάφραση, σημειώσεις. Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανε­ πιστημίου Χιλής, Σαντιάγο, 1978.

29. Η ποίηση του Καβάφη. Διατριβή για το πτυχίο της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (και μετάφραση όλων τω ν «κανονικών» ποιημάτων). Πήρε άριστα παμψηφεί. Ανέκδοτη. 1975. 30. Η Αριάδνη στο Κάιρο (κύκλος Ακυβέρνητες Πολιτεί­ ες), μυθιστόρημα του Στρατή Τσίρκα. Μετάφραση και γλωσσάρι, εκδόσεις «ΕΜΕΟΕ», Μπουένος Άιρες, 1976. 31. 0 χρόνος, ο θάνατος και ο λόγος στην Οδύσσεια του Καζαντζάκη. Ανάτυπο από το «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επετηρίδα του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, αρ. 3-4, Σαντιάγο, 1974-1975. 32. Πτυχές του ποιητικού κόσμου του Καβάφη. Δοκίμιο. «Εθικό Περιοδικό Πολιτισμού της Βενεζουέλας», αρ. 228, Καράκας Βενεζουέλας, 1976. 33. Οι νεοελληνικές σπουδές στη Χιλή (στα ελληνικά). Ανακοίνωση που στάλθηκε στο Πρώτο Διεθνές Συ­ νέδριο Ν εο ελλη νικώ ν Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1976. Ανέκδοτη. 34. Ποιήματα του Καβάφη. Μελέτη, δίγλωσση παρου­ σίαση ποιημάτω ν, σ ημειώ σ εις. Π εριοδικό EL ZACUAN, αρ. 1, Μεξικό, 1976. 35. Το μοιραίο στην ποίηση του Καβάφη. Δοκίμιο. Πε­ ριοδικό EL ZACUAN, αρ. 2, Μεξικό, 1976. 36. Η νυχτερίδα στην Αλεξάνδρεια (κύκλος Ακυβέρνη­ τες Πολιτείες), μυθιστόρημα του Στρατή Τσίρκα. Μετάφραση, γλωσσάρι, εκδόσεις «EMECE», Μπουέ­ νος Άιρες, 1977. 37. Σύγχρονη ελ λ η ν ικ ή ποίηση (παρουσίαση δέκα Ελλήνων ποιητών του 20ού αιώνα). «Εθνικό Περιο­

41. Η Κύπρος, η γη του έρω τα (του I. Μ. Παναγιωτόπουλου). Μελέτη, μετάφραση, σημειώσεις. Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανε­ πιστημίου Χιλής, Σαντιάγο, 1978. 42. Στρατής Τσίρκας: από τις όχθες του Νείλου (στα ελ ­ ληνικά). Μελέτη. Περιοδικό Τομές, αρ. 4-43, Αθήνα, 1978. 43. Ανάμνηση και πεπρωμένο. Μελέτη και εκλογή ποιη­ μάτων. Ινστιτούτο Πολιτισμού του Μαρακαΐμπο Βε­ νεζουέλας, 1978. 44. Μακαρισμοί και ουαί του Αγίου Λουκά. Γλωσσολογική μελέτη. Ελληνικό κείμενο, μετάφραση, σημειώ­ σεις. Περιοδικό NOVA ΕΤ VETERA. Ινστιτούτο Κλασι­ κής Φιλολογίας του Κεντρικού Πανεπιστημίου της Βενεζουέλας, αρ. 7, Καράκας, 1978. 45. 0 Καβάφης: παρακμή και ηθική. Δοκίμιο. Περιοδικό SABADO, αρ. 94, Μεξικό, 1979. 46. Ποιήματα του Οδυοσέα Ελύτη. Μ ελέτη, δίγλωσση παρουσίαση, μετάφραση, βιβλιογραφία. Πανεπιστη­ μιακό Κολέγιο της Πρωτεύουσας, Καράκας Βενε­ ζουέλας, 1979. 47. Σχήμα της Απουσίας του Γιάννη Ρίτσου. Μελέτη, με­ τάφραση, σημειώσεις. Εκδόσεις της Οργάνωσης Νέων Ελλήνων της Βενεζουέλας, Καράκας, 1980. 48. Έλληνες ποιητές του εικοστού αιώνα. Παρουσίαση 87 ποιητών, με εκτετα μ έν η εισαγωγική μελ έτη . Εκδόσεις «MONTE AVILA», Καράκας Βενεζουέλας, 1981. 2η έκδοση, 1991. Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 1981. 49. Δοκίμιο πάνω σε μια ποιητική του φωτός: Ελύτης. Μαζί με εκτενή ανθολογία. Εκδόσεις «POMAIRE», Βαρκελώνη, 1981.

47

50. Η θάλασσα και το φω ς στις Ω δές το υ Κάλβου. «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επετηρίδα του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανε­ πιστημίου Χιλής, αρ. 5, Σαντιάγο, 1981. 51. Αξιόν Εστίτου Ελύτη. Διεξοδική μελέτη, μετάφρα­ ση, σημειώσεις. Εκδόσεις τη ς Οργάνωσης Νέων Ελλήνων της Βενεζουέλας, Καράκας, 1981. 52. Ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη. Μελέτη, μετάφρα­ ση, σημειώσεις. Εκδόσεις του Εθνικού Αυτόνομου Πανεπιστημίου του Μεξικού, Μεξικό, 1981. 53. Τα «κλασικά ποιήματα» του Ελύτη. Δοκίμιο. Εθνικό Περιοδικό Πολιτισμού της Βενεζουέλας, αρ. 247. Καράκας, 1981. 54. Προσέγγιση στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη. Με­ λέτη. «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS» Επετηρίδα του Κέ­ ντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, αρ. 6, Σαντιάγο, 1982.

64. Σημειώ σεις πάνω στο θέα τρο του Καζαντζάκη. Εκδόσεις «NOVA GRAECIA», Καράκας Βενεζουέλας, 1987. 65. 0 Σεφέρης: τα αρχαία και τα σύγχρονα. Περιοδικό VETERA ΕΤ NOVA, του Ινστιτούτου Κλασικής Φιλολο­ γίας του Κεντρικού Πανεπιστημίου της Βενεζουέ­ λας,, αρ. 9, Καράκας, 1979. 66. Χαιρετισμός στον Γιάννη Ρίτσο. Στον αφιερωματικό τόμο της εκδοτικής «ΚΕΔΡΟΣ», Αθήνα, 1981. 67. Η θάλασσα των πνιγμένων. Ποιήματα του Α. Ζακυθνού. Μετάφραση. Μπουένος Άιρες, 1984. 68. 0 θησαυρός της ελληνικής βιβλιοθήκης του προ­ δρόμου Francisco de Miranda. Ομιλία στην Ακαδημία Ιστορίας της Βενεζουέλας. «Δελτίο της Ακαδημίας Ιστορίας», αρ. 281, Καράκας, 1988.

55. Άπαντα (ποιητικά) του Κάλβου. Έμμετρη μετάφρα­ ση. Περιοδικό GREEKLEnERS, αρ. 1, Αθήνα, 1982.

69. Ένα γραπτό του Simon Bolivar στην ελληνική γλώσ­ σα, το 1824. Ανακοίνωση στην Ακαδημία Ιστορίας της Βενεζουέλας. «Δελτίο της Ακαδημίας Ιστορίας», αρ. 284, Καράκας, 1988.

56. Βούδας, τραγωδία του Καζαντζάκη, μετάφραση και σημειώσεις. Εκδόσεις «L0HLE», Μπουένος Άιρες, 1983.

70. Όφις και κρίνο. Μυθιστόρημα του Καζαντζάκη. Εισα­ γωγή, μετάφραση, σημειώσεις. Εκδόσεις «L0HLE», Μπουένος Άιρες, 1988.

57. Μποήιβάρ του Νίκου Εγγονόπουλου. Μελέτη, μετά­ φραση και σημειώσεις. Καράκας Βενεζουέλας, 1983. 2η έκδοση, 1988 (εκδόσεις της ελληνικής πρεσβείας).

71. Οι ελληνικές ωδές του Ανδρέα Κάλβου. Διεξοδική μελέτη, έμμετρη μετάφραση, σημειώσεις, βιβλιο­ γραφία. Κέντρο Βυζαντινών και Ν εοελληνικώ ν Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, Σαντιάγο, 1988.

58. 0 Καβάφης: ολόκληρη η ποίησή του (τα κανονικά ποιήματα και εκτεταμένη μελέτη). Εκδόσεις της ελ ­ ληνικής πρεσβείας, Καράκας, 1983.

72. Το «Έπος του Διγενή» και το Ποίημα του CID. Σημει­ ώσεις για τη μελέτη ορισμένων ομοιοτήτων και δια­ φορών (στα ελληνικά). «Αριάδνη», Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, αρ. 5, Ηράκλειο, 1989.

59. Η τέχνη μέσα στην ποίηση του Καβάφη. Εθνικό Πε­ ριοδικό Κουλτούρας της Βενεζουέλας, αρ. 225, Κα­ ράκας, 1984. 60. Η κρυφή απειλή στην ποίηση του Καβάφη. Περιοδι­ κό LOGOS HELENICO, αρ. 2, Μπουένος Άιρες, 1984.

73. Εκατό χρόνια από Το τα ξίδι μου το υ Ψυχάρη, «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επετηρίδα του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανε­ πιστημίου Χιλής, αρ. 9-10, Σαντιάγο, 1990.

61. Η έννοια της ελληνικότητας στον Καβάφη. Ανάτυπο από την Επετηρίδα «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS» του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, αρ. 7, Σαντιάγο, 1984.

74. 0 ελευθερω τής Simon Bolivar και η Ελλάδα. Στο συλλογικό τόμο «Μπολίβαρ και η Ευρώπη». Εκδό­ σεις της Προεδρίας της Δημοκρατίας της Βενεζουέ­ λας, Καράκας, 1990.

62. Ποίηση από την Κύπρο, το μαρτυρικό νησί. Ανθολο­ γία Κυπρίων ποιητών. Περιοδικό «LOGOS HELENICO», αρ. 3, Μπουένος Άιρες, 1986.

75. Για μια συγκριτική μελέτη του «Έπους του Διγενή Ακρίτα» και του Ποιήματος του CID (στα ελληνικά). Ανακοίνωση στο Διεθνές Συνέδριο Συγκριτικής Γραμ­ ματείας, Αθήνα, 1991. Εκδόσεις «ΔΟΜΟΣ», Αθήνα, 1995.

63. 0 Μιράνδα και η Ελλάδα. Δοκίμιο για τις σχέσεις του Προδρόμου της Ισπανοαμερικανικής Ανεξαρτησίας Francisco de Miranda με τη ν Ελλάδα. Εκδόσεις «LAGOVEN», Καράκας Βενεζουέλας, 1986.

48

76. Συνολικός Καβάφης (KAVAFIS INTEGR0). Εκτεταμένη μελέτη, δίγλωσση παρουσίαση των κανονικών ποι-

ημάιων, μετάφραση τω ν «ανέκδοτων», τω ν «απο­ κηρυγμένων» και των «ατελών» ποιημάτων, σημει­ ώσεις, βιβλιογραφία, 2 τόμοι. Εθνικό Βραβείο Δοκιμί­ ου 1992. 77. 0 FRANCISCO DE MIRANDA και ο δρόμος του ουμανιστή ANDRES BELLO. Εκδόσεις της Προεδρίας της Δη­ μοκρατίας της Βενεζουέλας, Καράκας, 1991. 2η έκ­ δοση, Καράκας, 1995. 78. 0 FRANCISCO DE MIRANDA και ο ανθρωπιστικός δρό­ μος του ANDRES BELLO. Δοκίμιο. «Χιλιανό Περιοδικό Ανθρωπιστικών Σπουδών», Πανεπιστήμιο Χιλής, αρ. 15, Σαντιάγο, 1992. 79. 0 Χριστόφορος Κολόμβος και ο Νίκος Καζαντζάκης. Μελέτη. Περιοδικό TALLER DE LETRASτου Ινστιτού­ του Γραμμάτων του Καθολικού Πανεπιστημίου Χι­ λής, αρ. 20, Σαντιάγο, 1992. 80. Εφτά ποιήματα του Κώστα Στεργιόπουλου, εφτά ποιήματα του Γιάννη Βαρβέρη, εφτά ποιήματα του Παναγιώτη Νικητέα. «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επε­ τηρίδα του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, αρ. 11-12, Σαντιάγο, 1992. 81. Νεοελληνικές μεταφράσεις και σπουδές. Ανακοίνω­ ση στο Συνέδριο Ελλήνων Λογοτεχνών του Εξωτε­ ρικού, Δελφοί, 1992. 82. Πώς βλέπουμε τον Καβάφη από τη λατινοαμερικα­ νική γη. Ανακοίνωση στο Διεθνές Συμπόσιο Καβάφη, Αλεξάνδρεια, 1992. Περιοδικό Περίπλους αρ. 32, Ζάκυνθος, 1992. 83. Συμβολή στην ισπανική βιβλιογραφία του Καβάφη (ως το 1992). Περιοδικό Περίπλους, αρ. 32, Ζάκυν­ θος, 1992. 84. Ο άνθρωπος, η φύση και η γλώσσα στην καλβική ματιά. Ανακοίνωση στο Διεθνές Συνέδριο για τα 200 χρόνια από τη γέννηση το υ Κάλβου, Ζάκυνθος, 1992. Περιοδικό Περίπλους, αρ. 34,1993. 85. Η βεργιλιανική συλλογή του Francisco de Miranda. Εθνικό Περιοδικό Κουλτούρας της Βενεζουέλας, αρ. 227, Καράκας, 1990. 86. Βιβλιογραφία του Ανδρέα Κάλβου 1818-1988. Με­ λέτη για το ομώνυμο έργο του Γιώργου Ανδρειωμέ­ νου. Περιοδικό διαβάζω, αρ. 326, Αθήνα, 1994. 87. 0 Γιάννης Ρίτσος 1909-1990. Μ ελέτη και εκλογή ποιημάτων. Περιοδικό KANORA, αρ. 33, Καλαρκά, Κολομβία, 1993. 88. Τα Ημερολόγια του Miranda: μια σελίδα του «μεγά­ λου βιβλίου το υ σύμπαντος». Στον τό μ ο

«FRANCISCO DE MIRANDA»: Ημερολόγια ταξιδιών. Μ ελέτη, σημειώσεις, Χρονολογία του MCD. Εκδό­ σεις «MONDE AVILA», Καράκας, 1992. 89. Γιάννη Ρίτσου: Σχήμα της απουσίας. Σονάτα του σε­ ληνόφωτος. Άλλα ποιήματα. Μελέτη, μετάφραση, σημειώσεις. Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, Σαντιάγο, 1993. 90. Νεοελληνικές σπουδές και μεταφράσεις στη Χιλή (στα ελληνικά). Περιοδικό Η γλώσσα μας, αρ. 4345, Αθήνα, 1994. 91. Καρυωτάκης, ο ποιητής της αποτυχίας και της οδύ­ νης. Μ ελέτη και εκλογή ποιημάτων. Περιοδικό EL JABALI, αρ. 2, Μπουένος Άιρες, 1994. 92. Ο Οδυσσέας: η παρουσία του στη νεοελληνική ποί­ ηση. Περιοδικό EL JABALI, αρ. 4, Μπουένος Άιρες, 1995. 93. Η Οδύσσεια και η ξενιτιά: δρομολόγια της γνώσης και της οδύνης. Δοκίμιο. «Χρονικά» της Χιλιανής Ακα­ δημίας, Σαντιάγο, 1993. 94. Η κατάβασις στον Άδη στη νεοελληνική ποίηση. Στον τόμο «ITER». Κέντρο Κλασικών Σπουδών του Μητροπολιτανικού Πανεπιστημίου, Σαντιάγο, 1995. 95. Το ποίημα του Αρμούρη. Μ ελέτη, μετάφραση και σημειώσεις·. Περιοδικό CREEK LETTERS, αρ. 8, Αθήνα, 1993-1994. 96. Ελληνική ηρωική ποίηση: Το «Έπος του Διγενή Ακρί­ τα» (ESCORIAL). Τα άσματα του Αρμούρη και του Υι­ ού του Ανδρονίκου. Διεξοδική μελέτη και δίγλωσση παρουσίαση τω ν κειμένων, έμμετρη μετάφραση, σημειώσεις, βιβλιογραφία. Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, Σαντιάγο, 1994. 97. Η ελληνική γλώσσα και τέσσερις ποιητές (Κάλβος, Καζαντζάκης, Καβάφης, Ελύτης). «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επετηρίδα του Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, αρ. 13-14. 98. Ο Καβάφης και το Βυζάντιο. Μελέτη και εκλογή ποιη­ μάτων. Στον τόμο «Βυζάντιο: τέχνη και πνεύμα», που εκτυπώ νεται με χρηματοδότηση του Ιδρύματος ANDES, Σαντιάγο, 1995. 99. Η Κωνσταντινούπολη και ο Μυστράς: δύο κέντρα του ελληνισμού και της ορθοδοξίας. Ανέκδοτη με­ λέτη. 100. Η νεοελληνική γλώσσα: από την αρχαία κλίση ως τη νέα. Στον τό μ ο «Αφιέρωμα στον καθηγητή RONDOLFO OROZ» του Ινστιτούτου Φιλολογίας της

49

Φιλοσοφικής Σχολής το υ Πανεπιστημίου Χιλής. Εκτυπώνεται.

Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανε­ πιστημίου Χιλής, αρ. 13-15, Σαντιάγο, 1993-1996.

101. Ο Χριστός, τραγωδία του Ν. Καζαντζάκη. Μελέτη, μετάφραση, σημειώσεις. Ανέκδοτη εργασία.

114.0 Όμηρος ξαναζεί στον Καβάφη, περιοδικό LIMES, Κέντρο Κλασικών Σπουδών του Μητροπολιτανικού Πανεπιστημίου, αρ. 5-6, Σαντιάγο, 1997.

102. 0 Προμηθέας πυροφόρος, 0 Προμηθέας δεσμώτης, 0 Προμηθέας δυόμενος, τραγωδίες του Ν. Καζα­ ντζάκη. Εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις. Ανέκ­ δοτη εργασία. 103. Ποίηση του Κύπρου Χρυσάνθη. Δίγλωσση ανθολο­ γία. Πρόλογος, μετάφραση και σημειώσεις του Μ. Castillo Didler. Μ ελέτη του Κ. Μητσάκη, Λευκωσία, 1995. 104. Η Ελλάδα και ο Francisco de Miranda. Πρόδρομος, ήρωας και μάρτυρας της Ιοπανοαμερικανικής Ανε­ ξαρτησίας. Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χιλής, Σαντιάγο, 1995. 105. Τα Ημερολόγια του Μιράνδα: μια σελίδα του μεγά­ λου βιβλίου του σύμπαντος. Στον τόμο «Ημερολό­ για του Μιράνδα», εκλογή, μ ελ έτη , σημειώσεις, χρονολογία του Μ. Castillo Didier. Εκδόσεις «MONDE AVILA», Καράκας Βενεζουέλας, 1992. 106. Η μοίρα από τον Όμηρο ως τον Καβάφη. Εκδόσεις του ΑΤΕΝΕΟ του Σαντιάγο, Σαντιάγο, 1996. 107.0 κόσμος τω ν νεκρών στη νεοελληνική ποίηση και στην Οδύσσεια του Καζαντζάκη. Περιοδικό ΑΤΕΝΕΑ το υ Πανεπιστημίου τη ς CONCEPCION, αρ. 472, CONCEPCION, 1995. 108.0 Φρανθίσκο ντε Μιράνδα και ο δρόμος του Βέλο (του μεγαλύτερου ουμανιστή της Λατινικής Αμερι­ κής). 2η έκδοση εκτενώς συμπληρωμένη. Εκδόσεις του «Οίκου του Βέλο», Καράκας Βενεζουέλας, 1996. 109. Η Οδύσσεια και η εξορία: δρομολόγια της γνώσης και της οδύνης, «Δελτίο της Χιλιανής Ακαδημίας», αρ. 72, Σαντιάγο, 1993-95. 110. Η Οδύσσειαιου Φρανθίσκο ντε Μιράνδα: πτυχές και κείμενα, «Δελτίο της Χιλιανής Ακαδημίας», αρ. 72, Σαντιάγο, 1993-95. 111.0 Οδυοσέας και η ποιητική παρουσία του οτη νεό­ τερη Ελλάδα. Περιοδικό MAS CERCA DE GRECIA Πιο κοντά στην Ελλάδα, Πανεπιστήμιο Μαδρίτης, αρ. 12, Μαδρίτη, 1996. 112. Πώς ανακαλύψαμε τον Καζαντζάκη στην τελευταία γωνιά του κόσμου (τη Χιλή) (στα γαλλικά), περιοδι­ κό LE REGARD CRETOIS, αρ. 13, Γενεύη, 1996. 113. Οδυοσέας Ελύτης: η οιωπή ενός ποιητή του φωτός, «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Επετηρίδα του Κέντρου

50

115. Χριστός, τραγωδία του Καζαντζάκη. Μελέτη, μετά­ φραση και σημειώσεις, Σαντιάγο, 1996. 116.0 Καζαντζάκης και ο Χριστός. Μελέτη, «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη, Κέ­ ντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, αρ. 16,1997. 117. Πέντε ποιήματα σε τερτσίνες του Καζαντζάκη: «Δάντης», «Χριστός», «Αγία θηρεσία», «Δον Κιχώτης», «Νίτσε». Μ ε λέτη και έμ μ ετρ η μετά φ ρασ η. «ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ ΝΕΑ HELLAS», Αφιέρωμα στον Καζα­ ντζάκη, Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπου­ δών, αρ. 16,1997. 118.0 Οδυοσέας: η ποιητική του επιβίωση στην Ελλάδα, περιοδικό ELJABALI, αρ. 7, Μπουένος Άιρες, 1997. 119. LAUS VIRGILII από τον Φρανθίσκο ντε Μιράνδα, εκδό­ σεις της Χιλιανής Ακαδημίας, Σαντιάγο, 1997. 120. Πέντε εικόνες του Χριστού στο έργο του Καζαντζά­ κη, «Δελτίο της Χιλιανής Ακαδημίας», αρ. 72, Σαντιά­ γο, 1997. 121. Η Οδύσσεια του Φρανθίσκο ντε Μιράνδα: πτυχές και κείμενα, «Δελτίο της Χιλιανής Ακαδημίας», αρ. 71, Σαντιάγο, 1996. 122. Η εικόνα του Χριστού στον Καζαντζάκη, «Δελτίο του Ινστιτούτου της Χιλής», Σαντιάγο, 1996. 123.0 Ρήγας Βελεστινλής, πρόδρομος και μάρτυρας της ελληνικής ελευθερίας, και ο Φρανθίσκο ντε Μιράν­ δα, πρόδρομος, ήρωας και μάρτυρας της ισπανοαμερικανικής ελευθερίας: παραλληλισμοί. Ανακοίνω­ ση στο Γ' Διεθνές Συνέδριο «Φεραί-Βαλεστίνο-Ρήγα», 1997. Στα Πρακτικά του Συνεδρίου που εκτυ­ πώνονται. ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Από τον παραπάνω πίνακα του κ. Miguel Castillo Didier απου­ σιάζουν δύο βιβλία του για τον Γ. Σεφέρη που κυκλοφόρησαν το Νοέμβριο του 2000. Ο πίνακας της εργογραφίας του κ. Didier συντάχθηκε πριν από την κυκλοφορία αυτών των βιβλίων. Δεν καταγράφονται εδώ τα άρθρα σε εφημερίδες, που είναι πολλά, και οι βιβλιοκρισίες, που επίσης είναι πολυάριθμες, και έχουν δημοσιευθεί στη Χιλή, στη Βενεζουέλα και στην Αργεντι­ νή. Δεν καταγράφονται τα έργα μουσικολογίας.

β'Ι ϊ X ί α

τ α

του μήνα ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

1

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

I

Παρουοίαοη: ΦΡΑΝΣΟΥΑΖ ΝΤΟΛΤΟΤο παιδί οτην πόλη. Το παιδί και η γιορτή. Μιλώντας για το θάνατο.........78

ΚΟΣΤΑΣ ΜΑΥΡΟΥΔΗΣ Οι κουρτίνες του Γκαριμηάλντι ΚΑΤΕΡΙΝΑΔΑΣΚΑΛΑΚΗ Ο άλλος πλους...

1

ΤΑΚΗΣΘΕ0Δ0Ρ0Π0ΥΛ0Σ Η τρέλα κ

Παρουοίαοη:

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΟΊΤΗΗ αγάπη ουδέποτε εκπίπτει

ΗΛΙΑΣ ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣΗ τραγιάοκα.................... 79

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

1 ΜΑΚΗΣ ΘΕΟΑΟΣΗΣΜνήμη ερωτική...............

JACQUELINEDER0MILLYΟ Θουκιδίδης και

ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΚΟΥΜΑΣ Ποιος ακούει τον καθηγητή

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

UTOPIA

Παρουοίαοη:

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΑΠΠΑΗ δίαιτα της ύαινας.............

I

Π

ο αθηναϊκός ιμπεριαλισμός

] Κριτική:

Κριτικές:

ΡΑΜΙΖΑΛΙΑΤο ημερολόγιο της «ρυλακής

ΠΙΕΡ ΝΤΡΙΕΛΑ ΡΟΣΕΛ Μια γυναίκα οτο παράθυρό της

Παρουοίαοη:

......... 67

ΓΙΟΡΓΟΣΔΕΡΤΙΛΗΣ

Παρουοιάαεκ:

Ευρώπη. Δύο δοκίμια και τρία σχόλια

ΤΖΕΪΝΑΝΤΑΜΣΖτη οκιά της ανωνυμίας

......... 69

ΜΑΡΤΥΡΙΑ

CESARE PAVESEΤο ωραίο καλοκαίρι....... ......... 71

■

ΠΟΙΗΣΗ

1

ΜΑΓΔΑΛΗΝΗΑ.ΔΑΝΙΗΛΙΔΟΥ Πολεμώντας τη φτώχεια

Κριτική: ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΕΡΑΣΙΔΗΣΤο ζώο ζ ε ι.......... ......... 72

1

Παρουοίαοη:

Παρουοίαοη: ΚΙΡΑΚΙΤΣΟΠΑΝΙΔΟΥΤο μάρκετινγκ

W.B. YEATS 70 Ερωτικά.................... ......... 75

Η

ΜΕΛΕΤΗ

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

I

|

~

ΠΑΙΔΙΚΑ

~

Παρουοίαοη: ΒΑΓΓΟΣΠΑΠΑΪΟΑΝΝΟΥ

ΒΙΙΣΕΝΤΖΟΣ ΚΟΡΝΑΡΟΣΕρωτόκριτος.............

Η σάτιρα στη Βυζαντινή λογοτεχνία

ΜΑΡΩΛΟΪΖΟΥΤα δύο ερωτευμένα ζαρκάδια..

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Αφηγήματα εκπλήξεων και σαρκασμών τ ο υ Δ ΙΟ Ν Υ Σ Η Κ Ο Σ Τ ΙΔ Η

ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΥΡΟΥΔΗΣ Ο ι κ ο υ ρ τ ίν « ς του Γ κ α ρ ιμ π ά λ ν τ ι Αθήνα, Νεφέλη, 2000 Σελ. 158

ρω τοτυπ εί ο Κώστας Μαυρουδής με το νέο το υ βιβλίο. Δεν είναι ποιητικό, αν και μέχρι τώρα οι λογοτεχνικές καταθέσεις του περιεί­ χαν, κυρίαρχο, το ποιητικό στοιχείο. Είναι συλλογή αφηγημάτων, στα οποία όμως η ποιητική διάστα­ ση δ ε λείπει. Διαφαίνεται και μορφοποιείται μέσα από πολυποίκιλους -για ένα πεζογράφημα- στο­ χασμούς, οι οποίοι στοχεύουν όχι στο εμφ ανές αλλά σε κάποιο υπαρκτό και έμμεσα αισθητό ε ­ σώτερο δεδομένο. Στο βιβλίο περιέχονται εικόνες ζωής, νεανικές αναμνήσεις, ταξιδιωτικά εντυπώματα, αλλά και αποφθέγματα οριακών συμπερα­ σμάτων, με σίγουρη γλώσσα και ρέοντα αφηγη­ ματικό τρόπο. Και με το συγκερασμό όλων αυτών τω ν εικόνων, τω ν αναμνήσεων, τω ν εντυπω μάτω ν από τόπους, πρόσωπα και πράγματα, αναδεικνύεται μια διαφορετική διάσταση τω ν προσώπων και τω ν πραγμάτων, μια καθαρά φαινομενολογική διάσταση, αυτή ακριβώς που προσπάθησε να αποκαλύψει η πολυθρύλητη φαινομενολογική εκδο­ χή. Με τον τρόπο αυτό ο Κ. Μαυρουδής κατορθώ­ νει να αποκρυπτογραφήσει ενδόμυχες τάσεις, ορ­ μές ψυχωτικών παραδρομών, ό,τι δηλαδή δεν εί­ ναι σε θέση να συλλάβει ο βιαστικός άνθρωπος τη ς σύγχρονης εποχής. Παραμερίζεται η επιφά­ νεια και ενισχύεται μια αίσθηση ενορατική της κα­ θαρής ουσίας τω ν πραγμάτων. Έτσι εισφέρονται στοιχεία α νεξέτασ τα και παραγκωνισμένα μέσα

Π

52

στον ορυμαγδό, τη σύγχυση και την ταχύτητα αυ­ τού του καιρού. Το βιβλίο εκφεύγει και από το πλαίσιο της σύγχρο­ νης «λογοτεχνικής»-μπεστσελερικής γραφής, απ' ό,τι αποβλέπει μόνο στο κερδοφ όρο εφ ή μ ερ ο που πρόσκαιρα εντυπωσιάζει το ασθματικό «ανα­ γνωστικό» κοινό της εποχής. Είναι, ωστόσο, ένα κειμενικό σύνολο που ευαισθητοποιεί, συγκινεί και τελικά συναρπάζει τον αναγνώστη, αυτόν που θέ­ λει να ξεφ ύγει από τα τρέχοντα στερεότυπα και πολυμεταχειρισμένα «λογοτεχνικά» καμώματα του γαβριάζοντος τηλεοπτικού συρμού. Και θα παρα­

θέσω εδώ, για του λόγου το αληθές, σύντομα α­ ποσπάσματα από το βιβλίο. Στη σελίδα 21 διαβά­ ζω: «Σε κάθε εποχή η ηριμάθεια καταυγάζεται από τη λάμψη και τις χάριτες τω ν κοινών τόπων». Στη σελίδα 30: «Ο συνειρμός δεν είναι μόνον κάτι που

Η αφήγηση ενσωματώνει υλικά και ψυχικά δεδομένα για να γίνει αντιληπτέ] η φαινομενολογική υπόστασή της αρνείται τη λογική τω ν αισθήσεων, εξαφανίζοντας την απόσταση ανάμεσα σε μένα και στο παρελθόν ή παλινορθώντας πρόσωπα, περιοχές και γεγονό­

τα. Είναι και ένα αποφασιστικό εμπόδιο για την α­ πεξάρτηση απ' αυτά, καθώς μας συνδέει εξουσια­ στικά με τις α φ ετη ρ ίες τους. Το άρωμα α π ’ το τσακισμένο φ ύ λλο του ευκάλυπτου συνιατά ακα­ ριαία μετάβαση σ ' ένα ν δυσάρεστο τόπο. Η οσμή το υ θυμιάματος με κάνει και πάλι υπήκοο της ε ­ παρχιακής ενορίας. Ένα μανταρίνι με φέρνει στα Θεοφάνεια του 1956, δύο μέρες πριν να ανοίξουν τα σχολεία». Και πραγματικά, δεν έχω διαβάσει πληρέστερη ανάλυση της έννοιας του συνειρμού απ' τη ν παραπάνω. Στη σελίδα 40: «Ακόυσα ψιθύρους από δ ια λό ­ γους, συνήθως μεταξύ συνομιλητών που άρπαζαν τη σκυτάλη του λόγου και συντηρούσαν μια κούρ­ σα λογιότητας, προορισμένη να καταλήξει σ' ένα αμφίβολης αξίας αποτέλεσμ α. Η απουσία τους, σήμερα, αλλά κυρίως ο χαρακτήρας και η φόρτιση κάθε αναπόλησης, κάνουν αισθητή την αύρα μιας αναπάντεχης ποίησης. Το δέος και η συγκατάβαση

0 Κώστας Μαυρουδής γράφει για το βιβλίο του Οι κουρτίνες του Γκαοιυπάλντι Οι κουρτίνες του Γκαριμπάλντι είναι ένα προαωπικό οδοιπορικό. 0 συγγραφέας ανατρέ­ χει αε τόπους της παιδικής του ηλικίας και αε περιοχές σύγχρονων ταξιδιών του οτην Κεντρική Ευρώπη. Το οδοιπορικό αυτό συντίθεται από πολλά μικρά σε έκταση κείμενα που ανήκουν αε διά­ φορα είδη λόγου. Άλλοτε έχει μορφή αφηγήματος ή χρονικού και άλλοτε ευσύνοπτου αφοριομού. Ως αναγνώστης των κειμένων αυτών αντιλαμβάνομαι ότι έχω σταθεί στο σημείο εκείνο όπου η αποτύπωση του γεγονότος σκοπεύει την «αποκάλυψη», την ερμη­ νεία του καθημερινού, καθώς και την ανάδειξη όποιου ιδιαίτερου χαρακτήρα έχουν τα πράγματα. Δεν προέρχομαι από την πεζογραφία, αλλά η αφηγηματικότητα εδώ μου επιτρέπει την ανάκληση και την προβολή τόπων, χαρακτήρων, ιδεών και ατμόσφαιρας, ενώ η πυκνότητα της διατύπωσης, το έμμεσο, ο υπαινιγμός, έχω την εντύπωση ότι προβάλλει το ποιητικό και την εμβέλεια της συνειρμικής του λειτουργίας. Το βιβλίο οφείλει τον τίτλο του στις κουρτίνες που αγόραοα κάποτε στο παλαιοπωλείο μιας ιταλικής κωμόπολης. Εκεί, αφέθηκα να εξαπατηθώ ότι αποκτώ τις κουρτίνες ενός σπιτιού της Τοοκάνης, όπου υποτίθεται ότι διέμεινε για λίγες μέρες ο Γκαρέ μπάληι (1807-1882). Επιθυμούσα να αποκτήσω ένα φετίχ αναπόλησης, ένα μικρό ταξιδιωτικό λάφυρο. Σε όλα τα κείμενα από τις Κουρτίνες του Γκαριμπάλντι ανιχνεύεται μια εμμονή στο ζήτημα του χρόνου και της μνήμης. Συχνό, κάποιο κείμενο ανακαλεί ένα παρελθόν κι αυτό πάλι, με τη σειρά του, οδηγεί σ' έναν ακόμη απώτερο χρόνο. Αναγκαζόμαστε να βλέπουμε το φευγαλέο. Τα αφηγήματα του βιβλίου έχουν, όμως, ένα υλικό απολύτως καθημερινό. Είναι εξωοτρεφή, με εικόνες, πρόσωπα, ταξιδιωτική μετακίνηση, διαλόγους. Μου λένε ορισμένοι αναγνώστες ότι υπάρχει μια διάθεοη που θέλει να χρίσει ως πνευματικά ακόμη και τα καθημερινά ή τα προφανή. Δεν είναι περίεργο · όλα τα πράγματα βλέποηάς τα απομακρυ­ σμένα οτο χρόνο (χωρίς την εμπειρική τους διάσταση) κερδίζουν μια ανείπωτη ευγένεια. Με τον κατάλληλο χειρισμό, καθετί χαμένο είναι δυνάμει ένα γεγονός που υπερβαίνει την τρέχουσα εμπειρία.

53

για το παρελθόν χαρίζει ένα συγκινητικό κύρος, τόσο στα διανοήματα, όσο και στις σκιές εκείνων τω ν ακάματων ρητόρων». Στη σελίδα 71: «Κάθε δωμάτιο ξενοδοχείου μου παρέχει την υπνωτιστική θαλπωρή του. Υπάρχει απόλυτα μόνον για μέ­ να». Και στη σελίδα 97 το εξή ς πολύ χαρακτηρι-

Στα κείμενα του Κ. Μ αυρουίή παραμερίζεται η επιφάνεια και ενιοχύεται μια αίοθηοη ενορατική της καθαρής ουοίας των πραγμάτων

στικό απόφθεγμα: «Αυτοβιογραφούμαι με όσα εί­ δα ως άλλος». Ειδικά ως προς τις ταξιδιω τικές εντυπώσεις που περιλαμβάνονται στο βιβλίο θα σημειώσω ότι η πρωτοτυπία της γραφής και η αφηγηματική ροή έ ­ γκειται στη διάθεση του συγγραφέα να διατυπώ­ σει, όσο είναι τούτο δυνατό, και κάποιους υποσυ­ νείδητους κραδασμούς που δημιουργούνται από τις αντιδράσεις ενός ευαισθητοποιημένου ψυχι­ σμού, πανέτοιμου ακόμη και για ριζικές μ ετα λλά ­ ξεις, καθώς αναζητά τη ν ουσία τω ν πραγμάτων. Προσπαθεί ο συγγραφέας, με επιμονή, να εντοπί­ σει τους δυσδιάκριτους αντίκτυπους μιας διαφο­ ρετικής πραγματικότητας συνηθειών και συμπερι­ φορών, κάποιο βάθος που ο ίδιος χαρακτηρίζει εν­ δόμυχα ουσιαστικό και, στη συνέχεια, μέσα από σκέψεις και συνειρμούς, να περιχαρακώσει αυτή την ξαφνική, αλλά εγγύτερη τώρα πραγματικότη­

τα, ώστε να μπορέσει να την εκφράσει με τις λ έ­ ξεις που προσφέρονται, όσο προσφέρονται, και να αντικρίσει επιτέλους την ανεπιτήδευτη έννοιά της. Επισημαίνει και τα σημεία αυτής της εμβαθυντικής επαφής και βέβαια αφήνει στον αναγνώστη το δικαίωμα αλλά και το προνόμιο να προχωρήσει σε δικά του συμπεράσματα. Οπωσδήποτε και οι νεανικές αναμνήσεις συμβάλ­ λουν, και ανατρεπτικά και αποτρεπτικά, στα εμπει­ ρικά εντυπώματα, στις σκέψεις, στα αισθήματα, σ' ό,τι ο συγγραφέας παρατηρεί ή αποδέχεται με συγκατάβαση, αλλά κάποτε και με συναισθήματα απομάκρυνσης ή και αποστροφής. Πόσο επηρεά­ ζουν τώρα τον αφηγητή τα νεανικά βιώματα, οι α­ ναμνήσεις από το μικρόκοσμο του νησιού της κα­ ταγωγής του, που παραμένει έκθετος σε τυποποι­ ημένες καταστάσεις, σε προλήψεις και προκατα­ λήψεις, αλλά που, ένας έμπειρος πια παρατηρη­ τής, είναι σε θέση να διαγνώσει μια ασυναίσθητη ίσως αγωνία τω ν μικρών ηρώων, μια αόριστη κά­ πως και απροσδιόριστη αναζήτηση τω ν ορίων της τα π εινής το υ ς ζω ής; Σ' αυτή τη ν περίπτωση ο συγγραφέας αναφέρεται απλώς στη συγκινητική τους αθωότητα. Οι εικόνες υπάρχουν και υπερισχύουν στο βιβλίο του Κ. Μαυρουδή, η σκέψη όμως προϋπάρχει και προσπαθεί να διαπεράσει χρώματα, πρόσωπα, το ­ πία και φωτοσκιάσεις. Η αφήγηση ενσωματώνει υ­ λικά και «ψυχικά» υπαρκτικά δεδομένα, για να γίνει αντιληπτή η φαινομενολογική υπόστασή της, πέ­ ρα από τα ασήμαντα και τα κρυπτόμενα. Καταλήγοντας θα αποδεχθώ ότι, όπως εύστοχα αναφέρεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, πρόκει­ ται για κείμενα που διαρκώς εκπλήσσουν τον ανα­ γνώστη (με το περιεχόμενο και τις αποστροφές τους), αλλά και τον ευαισθητοποιούν μέσω σαρ­ κασμών και εμβαθύνσεων στις σύγχρονες διαπλο­ κές και συναρτήσεις. □

Ο © " 54

Η Αγία Χαρά της θλίψης τ η ς Μ Ν Α Σ Π Α Ν ΤΑ Λ Ε Ω Ν

I

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗ

I

Ο ά λ λ ο ς πλους

Μ

Αθήνα, Ιστίο, 2000

■

Σελ. 290

όποι ξεχασμένοι, αφιλόξενοι, πρωτόγονα ελκυ­ στικοί, άνθρωποι αληθινοί, εξαιρετικά εύθραυ­ στοι και μ; ένα μοναδικό τρόπο γοητευτικοί, μα πάνω από όλα μια σπάνια ευαισθησία, ένα βλέμμα βαθιά, αποκαλυπτικά διεισδυτικό ξεπηδούν από το πρώτο μυθιστόρημα της γνωστής δημοσιογράφου Κατερίνας Δασκαλάκη Ο άλλος πλους. Η ιστορία της εκτυλίσσεται «στην Αγία Χαρά, κάπου αντίκρυ στο Λιβυκό Πέλαγος εκ εί στην εξορία του Αδάμ, όπου η μοίρα ή η απερισκεψία του ή και τα δύο μαζί, συν μια σειρά από συγκυρίες, είχαν ρίξει τον ΑλοΤσιο Μπομπαρδούρη να ’ διαμορφώσει συ­ νειδήσεις ε ξ απαλών ονύχων", όπως έ λ ε γ ε και ο αλκοολικός παππούς του, ο αλήστου μνήμης». 0 Αλοΐσιος Μπομπαρδούρης δέχεται ελαφ ρά τη καρδία το διορισμό του σ' αυτό τον απομακρυσμένο

Μ

Τ

Οι χαρακτήρες που πλάθει η Κ. Δαοκαλάκη ορορφαίνουν και ζωντανεύουν την αφήγηση φανερώνοντας μια βαθιά ευαισθησία και κατανόηση για τα ανθρώπινα τόπο, όπου θα δυσκολευτεί, θα συγκρουστεί, θα μπερδευτεί, θα απελπιστεί σπό τη ν ακινησία του

ΕΣΤΙΑ

χρόνου, τα απρόσμενα και απόκρυφα μυστήρια της καθημερινότητας και, οπωσδήποτε, από τους πολύ­ πλοκους, απαιτητικούς και, συνάμα, τρυφερούς αν­ θρώπους του. 0 ρόλος του ως δασκάλου τον απασχολεί μόνο τις λίγες ώρες που είναι αναγκασμένος να ασκεί το ε ­ πάγγελμά του, μέχρι το μεσημέρι, δηλαδή, των χει­ μωνιάτικων ημερών. Μετά το σχόλασμα αφήνεται σε ατέρμονους συλλογισμούς και μοναχικούς περι­ πάτους, καταλήγοντας και στις δύο περιπτώσεις σε αδιέξοδα. Τη νύχτα έχει να δώσει λόγο στα φαντάσματά του, που εφορμούν δυναμικά και τρομακτικά στα όνειρά του. Μόνο που πια δεν μπορεί να βασι­ στεί στην καθησυχαστική παρουσία της γιαγιάς του, της Ευθαλίας Μπομπαρδούρη, η οποία είχε αναλάβει την ερμηνεία των παραληρηματικών του και ιδι­ αιτέρως ευφάνταστων ενυπνίων του, πάντοτε αι­

55

σιόδοξη ως προς ίο μέλλον του που προμηνυόταν αγλαές. Η ζωή κυλάει ράθυμα και απρόσκοπτα, με ελαφρές αναταράξεις, χωρίς, ωστόσο, να κλονίζεται ή να κλυδωνίζεται, μέχρι τη οτιγμή που κάποιες γυναικεί­ ες φιγούρες, άλλες από το παρελθόν και άλλες α­ πό το παρόν, έρχονται να μπλεχτούν, να συμμπεριληφθούν, ακριβέστερα, στα φαντάσματα και στην πραγματικότητα το υ Αλοΐσιου Μπομπαρδούρη.

Η γλαφυρή, δυνατή, οφιχτοδεμενη και πολύ προοεκτικά δομημένη αφήγηοη μάλλον αποδυναμώνεται από μακριεξ παρεκβάσεις που, αναμφισβήτητα, γοητεύουν από άπο­ ψη γραφής, αλλά και αποπροσανατο­ λίζουν εζαιτίας της χαλαρής ούνδεοής tout, με το κύριο θέμα Πρώτη η Σεσίλ, η γυναίκα ενός σκληρού, έντιμου και, κατά μία έννοια, τρυφερού άντρα, του Ντάβαρου, σφυρηλατημένου από την αλμύρα των κυμά­ των. Η Σεσίλ, ανομολόγητα ερω τευμένη μαζί του, θα του χαρίσει το ν Εθελοντή ναυαγό, ένα βιβλίο του, σχεδόν, συνονόματού του, του Αλέν Μπομπόρ, ρίχνοντάς τον ακούσια και ασυνείδητα σ' ένα πέλα­ γος χωρίς στεριά. Έπειτα, είναι η Λένια, μια μαθήτριά του, η οποία τον σαγηνεύει με κάτι απροσδιόριστο ακόμα και για τον ίδιο, που τον πηγαίνει πίσω στο χρόνο, στις «αθώες» ερωτοτροπίες του με την ξαδέρφη του, την Έλλη. Όχι τόσο «αθώες» ούτε τόσο «παρελθόν» όπως θα αποδειχτεί στη συνέχεια. Το «Στάχυ», η μητέρα της Λένιας, παρουσία αινιγμα­ τική και θλιμμένη, θα στοιχειώσει, επίσης, τις εικό­ νες του ύπνου και του ξύπνου του αλαφροΐσκιωτου δασκάλου. Με όλους τους ανθρώπους που συνθέτουν τη μικρή κοινωνία της Αγίας Χαράς ο ΑλοΤσιος συνάπτει ιδιαί­ τερες, αν όχι ιδιόμορφες, σχέσεις. Ας μνημονεύ­ σουμε χαρακτηριστικά τον Ντάβαρο, που φαίνεται

56

να τον ζηλεύει αλλά και να τον συμπονεί, τον κοινοτάρχη-οπωροκρεοπώλη, που δεν είναι σίγουρος αν τον αντιπαθεί αλλά σίγουρα ανίκανος να τον κατα­ λάβει, τη γεροντοκόρη Πηνελόπη που τον αγαπάει αλλά αρκετά διακριτικά ώστε να περνάει απαρατή­ ρητη, τον επονομαζόμενο «μάγο» που τον περιμέ­ νει σ' ένα ξέφω το μ' ένα βλέμμα σκοτεινό αλλά όχι ξεκάθαρα ειρωνικό, το αγόρι που ψαρεύει καβούρια και διστάζει να τον παρηγορήσει όταν τον βλέπει πελαγωμένο. Η Κατερίνα Δασκαλάκη φιλοτεχνεί τα πορτρέτα των κατοίκων της μικρής κοινότητας καθώς, φυσικά, και του κεντρικού ήρωα με αναμφισβήτητη δεξιοτεχνία. Οι άνθρωποι για τους οποίους μας μιλάει είναι ολο­ κληρωμένα σκιαγραφημένοι και η ψυχοσύνθεσή τους πολυδιάστατη. Μέσα από τις κουβέντες τους, τις συναναστροφές τους, τις πεποιθήσεις τους, την κοινωνικότητά τους ή μη, τις φοβίες και τις προκα­ ταλήψεις τους, διαφαίνονται όλες εκείνες οι λεπτές και, συχνά, αδιόρατες αποχρώσεις που συνθέτουν την ιδιοσυγκρασία ενός οποιουδήποτε ανθρώπινου όντος. Οι χαρακτήρες που πλάθει η συγγραφέας ο­ μορφαίνουν καί ζωντανεύουν την αφήγηση φανε­ ρώνοντας μια βαθιά ευαισθησία και κατανόηση για τα ανθρώπινα. Η εμβάθυνση τόσο στις ψυχολογικές όσο και στις εξωτερικές καταστάσεις αποδίδεται ε­ ξαιρετικά. «Δεν ήταν στο χέρι μας. Δεν είναι στο χέρι μας τα πράγματα όαο μας μοιάζουν οτα είκοσι χρόνια μας. Κάναμε ό,τι μπορέσαμε κι ό,τι μας είχε δοθεί» σκέ­ φτεται ο ΑλοΤσιος, και στο νόημα της φράσης αυ­ τής, ίσως, θα εντοπίζαμε μία, κατά τη γνώμη μας, α­ πό τις αδυναμίες του βιβλίου. Οι ήρωες φαίνονται βαθύτατα κουρασμένοι και πικρά απογοητευμένοι από τη ζωή τους, εντέλ ει, πρόωρα γερασμένοι. Έχουν καταθέσει τα όπλα κι έχουν παραδοθεί σε μία κατάσταση που, μολονότι τους δυσαρεστεί, δεν καταβάλλουν ουδεμία προσπάθεια για να την αλλά­ ξουν. Συμβιβάστηκαν προτού καν διεκδικήσουν. Γί αυτό, όμως, δεν ευθύνεται το γεγονός ότι δεν είναι πια είκοσι χρόνων, αφού ακόμα και τα παιδιά που σκιαγραφούνται στο μυθιστόρημα -και ιδιαίτερα η Λένια- κατέχονται από μια γεροντική σοφία και περι­ συλλογή, συγκλονιστική αλλά συνάμα απωθητική. Οι φιγούρες τη ς Αγίας Χαράς είναι θλιβ ερές και θλιμμένες, θλιβερό τους απάγκιο «η νοσταλγία για τα μηδέποτε βιωμένα». Ωστόσο, το ζοφερό αυτό κλίμα δεν αφορά μόνο τους κατοίκους της επαρχίας ή ακόμα και τον Αλοΐσιο που έχει πια συγχρονιστεί με το υ ς ράθυμους ρυθμούς της, α λλά και τη ν

Έλλη, δικηγόρο στην πρωτεύουσα, η οποία δε φαί­ νεται περισσότερο ικανοποιημένη από την εξέλιξη της ζωής της. Η γλαφυρή, δυνατή, σφιχτοδεμένη και πολύ προσε­ κτικά δομημένη αφήγηση μάλλον αποδυναμώνεται από μακριές παρεκβάσεις που, αναμφισβήτητα, γοητεύουν από άποψη γραφής, αλλά και αποπρο­ σανατολίζουν εξαιτίας της χαλαρής σύνδεσής τους με το κύριο θέμα. Επίσης, οι επικριτικοί σχολιασμοί αναφορικά με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης καθώς και με νοσηρά κοινωνικοπολιτικά φαινόμενα δε φαί­ νεται να ταιριάζουν απόλυτα με τη γενικότερη α­ τμόσφαιρα του βιβλίου που, με μοναδική μαεστρία, στήνει η Δασκαλάκη. Εκείνο που, ίσως, αφήνει μια ιδιαίτερα αρνητική ε ­ ντύπωση είναι το τέλο ς του βιβλίου σε συνδυασμό, βέβαια, με τις πολύ καλογραμμένες σελίδες που έ ­ χουν προηγηθεί. Το σχολείο κλείνει οριστικά για να μετεξελιχθεί σε κακόφημο κλαμπ με την ονομασία «Το σπασμένο θρανίο». Η λύση που δίνει η Δασκα­ λάκη μοιάζει υπερβολικά απλοϊκή και εύκολη, αν και μπορεί να ενταχθεί στο ευρύτερο κλίμα απαισιοδο­ ξίας και ηττοπάθειας. Ωστόσο, η ίδια η συγγραφέας

προετοιμάζει τον αναγνώστη για κάτι, τουλάχιστον, πιο ευρηματικό από αυτό που τελικά του προσφέ­ ρει. Πιο ενδιαφέρουσα από αυτή της Αγίας Χαράς αποδεικνύεται η τύχη του ΑλοΤσιου Μπομπαρδούρη, ο οποίος καταφεύγει σ' ένα ά λλο ερημητήριο, στα βόρεια αυτή τη φορά. Εκεί θα γίνει αμέσως αποδε­ κτός χάρη στις ευφάνταστες κι αλλόκοτες ιστορίες που αφηγείται στους λιγοστούς κατοίκους, σαν άλ­ λη Σεχραζάντ, διότι, κατά μία έννοια, κι αυτός τη ζωή του προσπαθεί να σώσει. Αν εξαιρέσει, λοιπόν, κανείς μια έντονη θλίψη για τα χρόνια που πέρασαν α νεκμετά λλευτα -όχι τόσα πολλά, όμως, ώστε να τη δικαιολογούν- η οποία καταπλακώνει όλους τους ήρωες ανεξαιρέτως και, εν συνεχεία, τον αναγνώστη, το βιβλίο της Κατερί­ νας Δασκαλάκη αποτελεί μια πολύ σημαντική πινα­ κοθήκη αληθινών, ατόφιων ανθρώπινων χαρακτή­ ρων. Ο άλλος πλους είναι ένα γαλήνιο, μακάριο αλλά και αντίξοο, επίπονο και, πιθανά, αδιέξοδο ταξίδι στον πιο κακοτράχαλο και σκοτεινό δρόμο που μπορεί να διαβεί ο άνθρωπος, τον εαυτό του. □

Η Κατερίνα Δασκαλάκη γράφει για το βιβλίο της 0 άλλος πλου Άρχισα να γράφω το βιβλίο 0 άλλος πλους (που τό η δεν είχε ακόμα άνομα) το καλοκαίρι του 1998, τον Αύγουστο, στη διάρκεια των διακοπών. Χρησιμοποίησα, οε μεγάλο βαθμό, τη μικρή πολυτονική παλιά μου γραφομηχανή, την οποία κουβαλώ πάντοτε μαζί μου, υποθέτω λόγω μακροχρόνιας επαγγελματικής (δημοσιογραφικής) διαστροφής. Σ ' όλη μου τη ζωή περίπου θυμάμαι τον εαυτό μου να γράφω: ρεπορτάζ άρθρα, σχόλια, χρονο­ γραφήματα, αλλά και ποιήματα κάποτε -σ τα χρόνια της νεότητας- και άλλα πράγματα πεταγμένα οτα συρτάρια. Η δημοσιογραφία, ενός είδους δημοσιογραφία τέλος πάντων, ίοως όχι τόσο της μόδας σήμερα, είναι μάγιοοα και θέλει να είναι αποκλειστική ερωμένη. Όλα αυτά μου είχαν λείψει τρομερά εκείνη την εποχή και η (ψυχική) αξίωση της επανα­ σύνδεσης με τη γραφή ήταν πιεστική. Είχα σκοπό να γράψω κάτι άλλο, που ίοως περιμένει πάντα τη σειρά του. Αυτή, όμως, η αφήγηση ξεπήδηοε σαν μια πρόκληση κι ένα παιχνίδι. Κι από ένα παιχνίδι της στιγμής, των δυο τριών χειρογράφων, ας πούμε, ξέφυγε τελείως απ' τα χέρια μου και μ'οδήγηοε σε τόπους γνωστούς και άγνωστους, να συναηήοω ανθρώπους που κάποτε ήξερα και άλλους που ποτέ δεν είχα ξαναδεί. Νομίζω ότι αυτή η έκπληξη είναι και η μοναδική ευτυχία του συγγραφέα, κι αυτή την έζηοα. Κατά τα άλλα, συνέχισα να το γράφω τα Σαββατοκύριακα, καμιά φορά και μέσα οτα αεροπλάνα, γιατί τότε ήταν ακόμα μια εποχή αλλεπάλληλων μετακινήσεων και φρενιτιώδους επαγγελματικής δραστηριότητας, και οτις διακοπές των Χριστουγέννων οτο Παρίσι. Το Φεβρουάριο του 1999 πέθανε η μητέρα μου κι αυτό το χειρόγραφο έγινε αίφνης ξένο. Εκείνο το πένθος δεν το χωρούσε. Το ξανάπιαοα, όμως, το καλοκαίρι και το τελείωσα οτο τέλος της άνοιξης του 2000, οπότε και το παρέδωοα στην Εύα Καραϊτίδη, για την «Εοτία».

57

Μια ούγχρονη «αινιγματική αυτοκτονία» τ η ς Χ Ρ Υ Σ Α Σ ΣΠ Υ Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ

4

ΤΑΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ Η τ ρ έ λ α του μ«οημ«ρ·ού

Αθήνα, Ωκιανίδα, 2000 Σελ. 154

«Φριχτά νάρκη! Ω φύση! Οι άνθρωποι είναι ρόνοι πάνω στη γη... να το δυστύχημα!» Ντοστογιέφσκι, Αινιγματική αυτοκτονία Τ νας άντρας, ώριμος σε ηλικία, γύρω στα πενήΓ ντα, σε μια οριακή και ακραία στιγμή της ζωής w t o u αναπολεί το παρελθόν του πότε με τρ υ ­ φερότητα, πότε με κυνισμό αλλά και οργή, με ε ­ κρήξεις που έχει αποδέκτες όχι μόνο τους άλλους αλλά και τον Άλλο, τον ίδιο του δηλαδή τον εα υ­ τό. Οι σχέσεις τω ν ανθρώπων ο ' αυτή την παραλη­ ρηματική αφήγηση είναι ημιτελείς, ανολοκλήρω ­ τες και π ολλές φ ορές βίαιες. Ο εχθρός, ωστόσο, δεν είναι παρά το alter ego του αφηγητή· έτσι φαί­ νεται ότι ο διχασμός της προσωπικότητας -αλλά

Οι οχέοεις των ανθρώπων ο ' αυτή την παραληρηματική αφήγηση είναι ημιτελείς, ανολοκλήρωτες και πολλές φορές βίαιες. 0 εχθρός, ωοτόοο, όεν είναι παρά το alter ego του αφηγητή και ο διχασμός ανάμεσα στο εγώ και τη συλλογική πραγματικότητα- αναδύεται από ένα πονηρό, με ολέθριες τάσεις ασυνείδητο.

58

Οι φαντασιώσεις, οι ονειρικές και παιγνιώδεις κατα­ στάσεις μαρτυρούν έναν ανθρώπινο τύπο που πα­ ραπαίει ανάμεσα σε μια ισχυρή βούληση για κατά­ χτηση και επικράτηση και μια τάση για παραίτηση και σταδιακό αφανισμό. θύτης και θύμα του εαυ­ τού του προσπαθεί με απόγνωση να ερμηνεύσει τις πράξεις του, αλλά και να αντιμετωπίσει με σαρ­ κασμό ακόμα και την τελική μοιραία κίνησή του. Έτσι, ξετυλίγονται διάφορες εικασίες, ά λλοτε με νόημα, ά λλοτε όχι, παρουσιάζεται ένα παιχνίδι υ­ ποθέσεων εφόσον δεν είναι δυνατόν να αποστασιοποιηθεί ψυχολογικά το ίδιο το πρόσωπο με όσα του συμβαίνουν, πότε συνομιλεί εις εαυτόν, πότε με κάποιο αόρατο άτομο - πιθανόν με την αγαπη­ μένη ή με τους άλλους, τους αναγνώστες που πα­ ρακολουθούν ηδονικά και εκ του ασφαλούς τη μοιραία κατάληξη του άλλου.

Όταν δεν πρόκειται για παιχνίδι διανοητικό αλλά για βιωματικού τόπου έκφραοη, μεταδίδεται το ρίγος που προκαλεί οτον ίδιο το μελλοθάνατο αλλά και οτους αναγνώστες η επικείμενη εξαφάνιση του ό η ο ς Ο λόγος για τον οποίο επιθυμεί να καιαφύγει στην αυτοκτονία ο ήρωας, όπως ομολογείται, είναι η πλήξη, η ανία. Αυτό όμως που καταδεικνύεται από

το παραλήρημα -άλλω σ τε και η ίδια η πράξη από μόνη της και πέρα από κάθε ομολογία φέρει μια α­ διαμφ ισβήτητη βαρύτητα με στοιχεία πολύ πιο σύνθετα και αντιφατικό από εκείνα της πλήξης- εί­ ναι η προσπάθεια του κορεσμένου από τη ζωή ήρωα να ξεφ ύγει από ένα φανταστικό διώκτη, τον Άλλο, το alter ego του. Η διανοητική σύγχυση στην οποία βρίσκεται δεν είναι βέβαιο ότι θα τον οδηγή­ σει στην απονενοημένη κίνησή του, αν και υπάρ­ χουν στιγμές πνευματικής διαύγειας κατά τις οποί­ ες ο εν δυνάμει αυτόχειρας «παρακολουθεί» από κάπου αλλού, θαρρείς, τις εκδηλώσεις του. Πάντως, όταν δεν πρόκειται για παιχνίδι διανοητικό αλλά για βιωματικού τύπου έκφραση -θυμάμαι το Θάνατο του Ιβάν ιηίτς του Λ. Τολστόι, αλλά και τις Τελευταίες ημέρες ενός καταδίκου του Β. Ουγκόμεταδίδεται το ρίγος που προκαλεί στον ίδιο μ ελ ­ λοθάνατο αλλά και στους ά λλους -το υ ς αναγνώ­ σ τε ς - η επικείμενη ολική εξαφάνιση το υ όντος.

0 Τάκης θεοδωρόπουλος

Η τρέλα του μεσημεριού είναι προϊόν μιας οάμπτωαης. Γθάφτηκε μέσα σε ένα μήνα, με τη διαδικασία του επείγοηος. Αεν το είχα προγραμματίσει, δεν το είχα καν ακεφτεί. Επέβαλε την παρουσία του σαν εκείνα τα αυτοφυή ζιζάνια που ζητούν πόση θυσία να ζήσουν εις βάρος του περιβάλλοντος τους - στην περίπτωση εις βάρος της βιογραφίας του Ξενοφώντα που δουλεύω εδώ και καιρό και εις βάρος του θεατρικού 0 χειμώνας φέτος άργησε να 'ρθεί που μόλις τέλειωοα. Επειδή όαο περνούν τα χρόνια μ' ενδιαφέρει περισσότερο η συνέχεια της εργασίας μου και όχι το άμεοο αντίκρισμά της, ακόμα δεν ξέρω ποια είναι η θέση της Τρέλας ο ' αυτό που προσπαθώ να κάνω. Είναι μια αιρετική στιγμή που με βοήθησε να επιβεβαιώσω ορισμένες υποψίες σε σχέση με τον εαυτό μου. Η ακρίβεια της έκφρασης βρίσκεται πάντα στα όρια που χωρίζουν το τραγικό από το κωμικό. Μπορεί τον παραλογισμό μιας κωμικής σκηνής, την αύρα της ευφορίας που κουβαλάει μέσα του, να μην τον αλλάζω με καμία τραγική σκηνή -μ ετά ή άνευ πτωμάτων-, όμως δεν ξεχνάω ότι τις περισσότερες φορές γελάς για να γλιτώσεις από το κλάμα που σε πνίγει. Νομίζω ότι αυτό που προσωπικά κέρδισα με την Τρέλα είναι η σύντομη διάρκεια της αφήγησης. Ως αναγνώστης δυσκολεύο­ μαι να διαβάσω ογκώδη έργα που γράφτηκαν χθες. Κάθε φορά που βρίσκομαι μπροοτά σε ένα τούβλο πεπακοοίων σελίδων η πρώτη μου σκέψη είναι ότι προτιμώ να ξαναδιαβάσω τους Δαιμονισμένους ή τον Μόμπι Ντικ. θα ήταν άτοπο να απαιτώ από τους αναγνώστες μου να κάνουν αυτό που δεν μπορώ να κάνω εγώ όταν βρίσκομαι ατη θέση τους. Ορισμένα οικεία μου πρόσωπα ενοχλήθηκαν από τον ωμό ερωτισμό που διέπει τις φαντασιώσεις του ήρωα στρνΤρέλα. Νομίζω ότι έχουν δίκιο. Όσο κι αν προσπαθήσω δεν μπορώ να βρω άαφρυνηκά για τον τρόπο που αυμπεριφέρεται ερωτικά Αυτός ο Άνθρωπος - που μόνο όταν τέλειωοα το γράψιμο ανακάλυψα ότι δεν του έχω δώσει καν ένα ονοματάκι της προκο­ πής, σαν αυτό που δικαιούται ο καθένας, λες κι είναι ο Κανένας της συνείδησής μου. Το μόνο ελαφρυντικό που του αναγνωρί­ ζω είναι ότι Αυτός δεν είμαι Εγώ.

59

Αλλά και όταν δεν επιτυγχάνεται στο μέγιστο βαθ­ μό η μετάδοση του υπαρξιακού ρίγους, κάτι που θα μπορούσε ίσως να παρατηρήσει κανείς στη νουβέλα του Τάκη θεοδωρόπουλου, ωστόσο αξιοποιούνται οι συνθήκες, οι οποίες αντικατοπτρίζουν την αποσπασματικότητα του σύγχρονου βίου, την αποξένωση του ατόμου από το όλον αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό, μια έως πλήξεως αποξένωση.

Αναρωτιέμαι, όμως, τι προσθέτουν στο κατά τα άλλα καλογραμμένο βιβλίο - ε ίτ ε στην αισθητική είτε στην ουσία το υ - ό λ ες εκείνες οι λέξεις που κάθε ά λλο παρά ερω τική ατμόσφαιρα δημιουρ­ γούν. Σημασία έχει το αυθεντικό, το πηγαίο, γιατί ότα ν α υτό αποκαλύπτεται τό τε ακόμα κα η πιο τολμηρή σκηνή συγκινεί, πείθει- δεν προκαλεί μό­ νο εντυπώσεις. □

Χωρίς εσένα, πώς; τ η ς Μ Α Ρ Γ Α Ρ ΙΤ Α Σ ΤΣΙΓΑ Ρ Α

| I

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΩΤΤΗ Η α γ ά π η o u S c h o tc c k iu iitc ·

H | Αθήνα, Καστανιώτης, 2000 ■

Σελ.168

ώρεσε όλη η Αριστερά τη ς Αντίστασης μέσα σε αυτοβιογραφικές εξιστορήσεις του παρελ­ θόντος και σε οικονομικοκοινωνικοπολιτικές μ ελέτες του χθες και του σήμερα; «Η Αριστερά είναι γεμάτη από όνειρα που χάθηκαν και τριγυρνούν στις σκιές και σ τ' αστέρια», γράφει η γνωστή στο χώρο τω ν γραμμάτων (Γιάννης Ρίτσος, ένα σχεδίασμα βιογραφίας, 1996) Α. Κώττη, που στην είσοδό τη ς στο χώρο της νεοελληνικής λογοτεχνίας προσθέτει μια διαφορετική φωνή και οπτική γωνία του κόσμου. Το βιβλίο κλείνει στις σελίδες του όλη τη νεότατη ελληνική ιστορία, την κατοχή και το πρώτο αντάρ­ τικο, το ν εμ φ ύ λιο και το δ εύ τερ ο αντάρτικο, τη χούντα και τις δηλώσεις μετάνοιας, τη μεταπολί­ τευση, ολόκληρο δηλαδή το άμεσο παρελθόν του σημερινού ηλικιωμένου Έλληνα, από το οποίο, ω­ στόσο, η νεολαία, μέσα στο πλαίσιο τη ς παγκο­ σμιοποίησης και τη ς αδικαιολόγητα παρατεταμένης σιγής τω ν σχολικών ιστορικών εγχειριδίων για τη συγκεκριμένη περίοδο, τείνει σιγά σιγά ν' απο­ κοπεί. Το κείμενο ξετυ λίγετα ι πρωτότυπα μέσα από μια

Χ

60

παράθεση ονομάτων, που εναλλάσσονται το ένα το άλλο- από αυτά τρία γυναικεία επαναλαμβάνο­ νται σταθερά, δίνοντας στον αναγνώστη τη δυνα­ τότητα να ζήσει μαζί τους την ιστορία τους. Οι ηρωίδες και οι ήρωες, που θα μπορούσαν να εί­ ναι προσωποποιήσεις αληθινών καταστάσεων, υ­ πάρχουν μόνο σε ζεύγη. Τυχαίο; Η συμπεριφορά το υ ς διχάζεται κάθε στιγμή ανάμεσα στην αντί-

σχάση και ίο συμβιβασμό· κάθε στάση ζω ής έχει καθορισμένο αντίτιμο. 0 έρω τας είναι πανταχού παρών. 0 έρω τας είναι η μεγαλύτερη αντίσταση.

ΗΑ. Κώ π η ξεμπερδεύει εξαρχής με τα ταμπού περί φύλου και λέει τα πράγματα με τ ' όνομά τους

Όμως, μόνο όταν οι πρωταγωνιστές είναι αληθινά αφοσιωμένοι σ' αυτόν έχει τη δύναμη να είναι α­

πόλυτος, μαγικός, κυρίαρχος του χρόνου κι αυτού ακόμα του θανάτου. «Χωρίς εσένα, πώς; Και ποια είμαι δίχως σου;» λέει απελπισμένη η τυχερή κι ά­ τυχη Δανάη που τιμωρήθηκε να φύγει από τον πα­ ράδεισο αφού προηγουμένως τον έχει ζήσει. «Ο θάνατος είναι μια προδοσία. Ο δεύτερος θάνα­ το ς -κι ακόμα πιο φ ο β ερ ό ς - είναι π Ππομονιά», γράφει η λογοτέχνις στις τελευτα ίες σειρές. Η θάλεια είναι το παιδί της αντίστασης, που αγω­ νίζεται τόσο στο βουνό όσο και στο σπίτι. Απορρί­ πτει την έκπτωση του έρω τά τη ς και την ερημιά τη ς καθημερινής μοναξιάς και συμβιβάζεται μ' έ ­ ναν άντρα που δεν αγαπά. Ειρωνεία; Αντίφαση; «Αν το αποδεχτείς πως δεν είσαι το πρωταγωνι­ στικό πρόσωπο στη ζωή εκείνου που ήθελες, ό-

Η Αγγελική Κώπη γράφει για το βιβλίο της Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει «Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει», ούτε και η μνήμη, ευτυχώς Από την πορεία της συγγρα­ φής ανακαλώ: το απαράμιλλο κείμενο του Αποστόλου Παύλου («Προς Κορινθίους Α'»), από τα αγαπημένα «πατερικά» του Χριστόφορου. «Εάν ταις γλώοοαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον». Την υποθήκη του Γιάννη Ρίτοου, «η αγάπη είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουμε». Την ακράδα­ ντη πεποίθηση πως είναι. 0 ποιητής μιλούσε συχνά, υπό το κράτος αγάπης βαθύτατης και αβάσταχτης έλλειψης για τη μητέρα του, την τρυφερή μου Ρουμπινή. Το δαχτυλίδι με το διαμάηι ξεπρόβαλε ξαφ­ νικά «από τα ταπεινά, τα τρωκτικά, τ'αγνοημένα, τα φθαρμένα» και εντυπώθηκε οτον Παύλο, οτο δρόμο προς τα Βίλια. Τις έναστρες νύχτες συζητούσαμε για τις γυναίκες που θα κατοικούσαν τις οελίδες του. Ιριδίζουοες σταγόνες οε κάθε οτενωπά. 0 Γιώργος είχε πάπα μια συνέχεια. Η Μαρία, η Απιγάνη, η Ελένη, η Αλεξάνδρα με αυπρόφευαν. Η μητέρα του Χρήστου, η μητέρα του Μάριου, η Έλλη, ενώθηκαν οτη θάλεια και της έδωοαν τη δύναμή τους. 0 Χρήοτος Χειμάρας, ο Λάζαρος Κοτάνωφ, ο Αευτέρης Κυπραίος, ο Χωστής Μοοκώφ. Προπάπων, ο Γιάννης Ρίταος. Απολείποπες και πάπα παρόντες, χρωμάτισαν τονΛευτέρη. ΟΑπώνης, κυρίαρχος της νιότης μου, των λέξεων τώρα. Μήπως σε όλη τη ζωή μας αγαπάμε έναν μόνο άπρα; Έγραφα και ξανάγραφα, ουνήθως έσκιζα. Κάποτε ανακάλυψα ότι δε χωρούσε πια ούτε κόμμα και έβαλα τελεία και παύλα. Το πήραν ο Θανάσης, η Γιούλη, η Άννα, ο Κωνοταηίνος που έκανε το εξώφυλλο, η Βούλα κι ο Αηώνης. 0 Παύλος ήταν πάποτε εκεί. Τη μέρα ακριβώς που κυκλοφόρησε, ήρθε στη ζωή μου το κορίτσι με το αστραποβόλο βλέμμα, στρατηγός υπέρμαχος και οδηγός για το επόμενο βιβλίο, που άρχιοε να σχηματίζεται μέσα από τα κρυατάλλινά της λόγια. Ένα χρόνο μετά, ακούγοπας τη Μάρω, τον Γιάηη, τον Χριστόφορο, που με αγάπη μου υπέδειξαν κλειδιά χαμένα, αλλά και τη φωνή του ίδιου του κειμένου μου, ξέρω πως χωρούσαν πολλά περισσότερα από ένα κόμμα. Κι αν μπορούσα, όμως, να το ξαναγράψω, έτσι θα το έγραφα. Τα όσα έμαθα είναι για το μυθιστόρημα που έρχεται - και πάλι θα μείνουν απ'έξω. Άλλωστε, σε όλη τη ζωή μας το ίδιο βιβλίο γράφουμε συνέχεια. «θες με ως σφραγίδα επί την καρδιάν σου, ως σφραγίδα επίτονβραχίονά οου».

ποιον και να πάρεις, δεν έχει διαφορά. Αρκεί να σε σέβεται και να ρη οου ζητά ό,τι ο ίδιος δε δίνει: την φυχή του». Είναι ευτυχισμένη; Αδυνατεί να εν­ νοήσει το βόλεμα του αγαπημένου της από φόβο, αυτού που σ υμμετείχε τόσο γενναία στην Αντί­ σταση. «Αν ...ό,τι απουδαίο έζηοες δεν σε κάνει α ­ τρόμητο, τι σε κάνει;» ρωτάει. Η θάλεια ή η Κώττη

Το βιβλίο κλείνει στις σελίδες του όλη τη νεότερη ελληνική ιστορία, την κατοχή, τον εμφύλιο, τη χούντα, τη μεταπολίτευση, ολόκληρο δηλαδή το άμεσο παρελθόν του σημερινού ηλικιωμένου Έλληνα μέσα από το στόμα της δεν έχει καμιά αμφιβολία: «Την κόκκινη σημαία της Επανάστασης την έχεις μέσα σου και κυματίζει, δε χρειάζεται σύμβοδα». Σε άλλο χρόνο και τόπο ζει η Ρουμπινή, η υποταγ­ μένη σύζυγος που αντιστέκεται με το δικό της, αργό και κρυφό τρόπο στο κατεστημένο: μέσα α­ πό την ανατροφή τω ν παιδιών τη ς και μέσα από τη βοήθεια που παρέχει σ' εκείνους που ο άρχο­ ντας άντρας τη ς αδικεί. Την πάντρεψαν δεκατεσ­ σάρων χρόνων, όφ ειλε αυτονόητα να είναι παρ­ θένα, να γεννάει αρσενικά παιδιά και να ανέχεται τις αγαπητικιές του άντρα της. «...Λες να μ' αγά­ πησε;» αναρωτιέται για το σύζυγό τη ς ως το θά­ νατό της. Δεν ξέρει. Ποθεί την αγάπη του πιο πο­ λύ από κάθε άλλη στον κόσμο, πιο πολύ κι από ε ­ κείνη τω ν παιδιών της, και αναγνωρίζει πόσο δύ­ σκολη είναι αυτή. Χρειάζεται να διαβάσει κανείς το κείμενο ως το τ έ ­ λος προκειμένου να εκτιμήσει τις αλήθειες του και να μη σταθεί σε μεμονω μένα σημεία κατακρίνοντάς το εσπευσμένα ως μονομερές και πολιτικά στρατευμένο. Άλλωστε, υπάρχει κάποιο που δεν είναι; Οι σεξουαλικές περιγραφές σοκάρουν με τη ν ε ­ λευθεριότητα του λεξιλογίου τους, που φέρεται από το χέρι μιας γυναίκας. Η Α. Κώττη ξεμπερδεύ-

62

ει εξαρχής με τα ταμπού περί φύλου και λέει τα πράγματα με τ ' όνομά τους. Μήπως η περίοδος της Αντίστασης δεν είχε αποτελέσει ένα κράτος εν κράτει όσον αφορά τη θέση του «αδύναμου φύλου» και δεν έπλασε γυναίκες χειραφετημένες, αντρογυναίκες, που αποτελούσαν προοδευτική ε ­ ξαίρεση ή παραφωνία μέσα στην καθεστηκυία τά ­ ξη και τη γενική νοοτροπία; Τι απομένει στο τέλ ο ς; Ερείπια, όμορφα ερείπια που ξεπερνούν, ωστόσο, τα αυθεντικά πρότυπα, αφού «ο Παρθενώνας δεν θα μας έήεγε τίποτε α­ νακατασκευασμένος κι π Νίκη όχι μόνο δεν έχασε κάτι από την ομορφιά της, αντίθετα, ποδήά απέ­ κτησε με τη φθορά». 0 αναγνώστης θα έλ εγε ψέ­ ματα αν δεν υποψιαζόταν στο κείμενο μια μυστική ποιητικότητα και μια διάχυτη μελωδία. Το μυστή­ ριο εξιχνιάζεται στις σημειώσεις: η Α. κώττη έγρα­ ψε αυτό το μυθιστόρημα-τραγούδι με μόνιμη υπό­ κρουση μέσα τη ς το μελοπ οιημένο από το ν Μ. θεοδωράκη ποίημα «Κατάσταση πολιορκίας», απ' όπου και ο στίχος «Χωρίς εσένα, πώς;», της Ρένας Χατζηδάκη. □

Επιδέχεται πολλές αναγνώσεις I

ΜΑΚΗΣ ΘΕΟΔΟΣΗΣ

I

Μνήμη ερωτική

■ J Αθήνα, Εμπειρία Εκδοτική, 2000 ■ Σελ. 250

μνήμη είναι η πιο καθαρή απόδειξη ίο υ πα­ ρόντος», έχει πει διά στόματος ενός ήρωά του ο Γιούκο Μισίμα. Υπάρχουμε, έχουμε παρόν και παρουσία ως άτομα γιατί θυμόμαστε, για­ τί το παρελθόν γίνεται, μέσω της μνήμης, έστω και επιλεκτικά, παρόν. Υπάρχουμε ως κοινωνία όχι μόνο γιατί υπάρχουν οι νόμοι και τα κοινά συμφέροντα, αλλά γιατί υπάρχει και λειτουργεί η συλλογική και η ατομική μνήμη. Στο βιβλίο του Μάκη θεοδόση Ανάμεσα στο μηδέν και το άπειρο, ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα, έχου-

Ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα για την ατομική και συλλογική μνήμη με να κάνουμε με την ατομική μνήμη, ενώ δεν παραμελείται και η συλλογική. Καταγράφονται οι αναμνήσεις το υ εικοσάχρονου φ οιτητή από τη ν Κρήτη, το υ Χρήοτου, ο οποίος σπουδάζει στη Γερμανία. Εκείνο που τον έχει στιγ­ ματίσει είναι οι ερωτικές εμπειρίες, τα ερωτικά βιώ­ ματα. Κι αυτό ίσως γιατί και το σώμα και το δέρμα έ ­ χουν τη δική τους φωνή, τη δική τους μνήμη. Ο έ ­ ρωτας επιβάλλει τη δική του δημοκρατία, καταργώ­ ντας ανισότητες και συμβάσεις. Ως ένωση και χωρι­ σμός, ως παρουσία και απουσία, ως πληρότητα και στέρηση, ως μηδέν και άπειρο καθορίζει τη ζωή μας. Είναι η ζωή μας. Ο έρω τας για έναν πνευματικό μετανάστη όπως ο Χρήστος δεν είναι μόνο ανάγκη βιολογική αλλά και ψυχολογική. Είναι βασικός παράγοντας υπέρβασης αδιεξόδων αλλά και απόκτησης αυτοσυνειδησίας. Οι γυναίκες που τον σημαδεύουν είναι κυρίως τρεις: η Εβραία Ιλόνα, η Τουρκάλα Φάτμα και η Ελληνίδα Αντωνία. Καμία όμως δεν καλύπτει το κενό του ως

ύπαρξης. Ίσως και οι τρεις μαζί, συνιστώντας την «τέλεια γυναίκα». Μέσα από τις σχέσεις αυτές αναδεικνύονται εσω τε­ ρικές συγκρούσεις, πάθη, διλήμματα, αδιέξοδα, αλ­ λά και έντονες ερωτικές συνευρέσεις που οδηγούν στη συνειδητοποίηση του μεγαλείου και του χάους του έρωτα. Το βιβλίο του Μάκη θεοδόση επιδέχεται τρεις ανα­ γνώσεις. Σε ένα πρώτο επίπεδο, ο αναγνώστης βλέ­ πει τον έρω τα ως δύναμη βιολογική, ως ορμή και πάθος, έτσι όπως τον βιώνουν τα ορμητικά νιάτα και όπως τον σερβίρει η εποχή μας, ως καταναλωτικό αγαθό, μιας χρήσης. Σε ένα δεύτερο επίπεδο φαίνεται η κοινωνικοποιητική και ψυχοθεραπευτική δύναμη του έρω τα. Μας βοηθάει να βρούμε την τα υτότητά μας, να ωριμά­ σουμε και να μάθουμε να μοιραζόμαστε. Διαπιστώ­ νουμε ότι στον Άλλο δε μετράει μόνο το σώμα αλ­ λά και η ψυχή. Με καθοδηγητή τον έρω τα γνωρί­ ζουμε τα όριά μας. Αυτός είναι που μας πάει ανάμε­ σα στο μηδέν και το άπειρο. Σε ένα τρίτο επίπεδο μπορούμε να διακρίνουμε την πολιτική διάσταση του έρωτα. Έχει τη δύναμη να μας οδηγήσει στην υπέρβαση ταμπού, προκαταλή­ ψεων και στερεοτύπων. Στις συναντήσεις του με τις τρεις γυναίκες που αντι­ προσωπεύουν διαφορετικούς πολιτισμούς και θρη­ σκείες, ο Χρήστος, ως νέος της εποχής μας, δε μέ­ νει στις ιδεολογικές διαφορές. Προτιμά να μιλήσει

ο

63

τη γλώσσα της αγάπης. Προτιμά δηλαδή ένα δύ­ σκολο δρόμο και ξεκινά μια προσπάθεια με κόστος. 0 συγγραφέας, παρότι ασχολείται με τον έρωτα, δεν ξεχνά να ρίχνει το βλέμμα του στους τόπους που ο ήρωάς του περιδιαβάζει. Και στην πολιτική του διάσταση, το βιβλίο του Μάκη θεοδόση ασχολείται με την αιτία και το αποτέλεσμα. Η υποκειμενι­ κή αλήθεια που προσφέρεται μέσα από αυτό μπο­ ρεί να μην είναι ορατή διά γυμνού οφθαλμού, είναι όμως αξεπέραστη. Στα επτά κεφάλαια του βιβλίου, ο συγγραφέας, με λόγο παραστατικό και άμεσο, με ύφος λιτό και ει­ ρωνικό, μας δίνει μια συναρπαστική ιστορία που κα­

θηλώνει τον αναγνώστη. Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη, ενώ χρησιμοποιείται επιτυχώς η τεχνική του εγκιβωτισμού και τω ν αναδρομικών αφηγήσε­ ων. Βιώνουμε δηλαδή μια εναλλαγή τόπων και κα­ ταστάσεων, καθώς από κεφάλαιο σε κεφάλαιο με­ ταβαίνουμε από το Ισραήλ στη Γερμανία, από το παρελθόν στο παρόν και τανάπαλιν. Τα τοπία τω ν Αγίων τόπων ξεπηδούν ολοζώντανα από τις σελί­ δες του βιβλίου, δίνοντας το συναίσθημα στον ανα­ γνώστη ότι ταξιδεύει και ο ίδιος με τον ήρωα του μυθιστορήματος. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΦΩΤΙΟΥ

Η τέχνη του καταβροχθίζειν I

|

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΑΠΠΑ

Η δίαιτα της ύαινας

■ I Αθήνα, Καοτανιώτης, 2000 Μ ΐ ύ . 297

ia ενδιαφέρουσα, αστεία, κάποιες φορές μελαγχολική, σχεδόν τραγική, παρέα παχύσαρ­ κων έχει ως θέμα του το πρώτο μυθιστόρη­ μα της Βασιλικής Κόππα Η δίαιτα της ύαινας. Η ιδιαίτερη συντροφιά τω ν γαστριμαργικών, με προεξάρχοντα τον Γιούρι, ο οποίος έχει ανάγει το τρώγειν σε εκλεπτυσμένη τέχνη, μόνο για μυημένους, επιδίδεται επί εικοσιτετραώρου βάσεως σε ακόλαστους και άκρως ευφάνταστους γευστικούς ακροβατισμούς. Η απειλή του θανάτου έρχεται να σκιάσει τα ορ­ γιαστικό φαγοπότια τους και ο Γιούρι, έπειτα από δύο καρδιακές προσβολές, σκέφτεται, μετά μεγά­ λης του θλίψης και για πρώτη φορά στη ζωή του, το ενδεχόμενο μιας δίαιτας. Μιας δίαιτας, ωστό­ σο, συνυφασμένης με την ιδιότητά του ως «ποιη­ τή» το υ στομάχου- μιας δίαιτας που δε θα το υ σ τερ εί στο ελάχιστο το αντικείμενο τη ς τέχνη ς του. Στο πρόσωπο ενός Αφρικανού, ο οποίος θα το ν μυήσει στη δίαιτα τη ς ύαινας, οι φ ιλό δ ο ξες προσδοκίες του θα βρουν την υλοποίησή τους, με ενδιαφέρουσες συνέπειες.

m

64

Η Βασιλική Κάππα, με επιδέξιους χειρισμούς και χωρίς να γίνεται ό λόγος της φλύαρος ή κουρα­ στικός, μεταφέρει στον αναγνώστη έναν ευ ρ ύτε­ ρο προβληματισμό πέρα από την ιστορία που αΦηγείται. Πέρα από εκλεκτά εδέσματα και παχύ­ σαρκους που τα καταβροχθίζουν μας μιλάει για ανθρώπους που διψούν για ζωή, που η προοπτική του θανάτου τούς τρελαίνει, τους παρασύρει σε α κρότητες και λύσεις απελπισίας. Αναμφίβολα οι ήρωες της Κάππα είναι απελπισμένοι. Αδυνατούν να ξεφ ύγουν από ένα πάθος που όχι μόνο τους

καταδυναστεύει, αλλά στην κυριολεξία τούς σκο­ τώνει. Είναι τόσο πολύ εγκλωβισμένοι και δέσμιοι της επιθυμίας τους, που ά λλ ο τε φαντάζουν τρα ­ γελαφ ικοί κι ά λλ ο τε απεχθείς, αποτρόπαιοι, αη­ διαστικοί. Η αφήγησ ή τη ς α κρ ο β α τεί θαυμάσια ανάμεσα στην κωμωδία και την τραγωδία. Εύστοχα και χρη­ σιμοποιώντας το φαγητό απλώς ως όχημα, κατα­ δεικνύει εύγλω ττα τη γελοιοποίηση και τη χθαμαλότητα του ανθρώπου όταν αυτός παραδίδεται άνευ όρων και δίχως ουδεμία εγκράτεια στα ένστι­ κτά του. Τότε μ ετα μορφ ώ νετα ι σε τέρα ς, όπως συχνά χαρακτηρίζει τους ήρω ές τη ς η συγγραφέ­ ας. Οι γαστριμαργικοί της Κάππα βλέπουν στην τροφή κάτι που οτα δικά τους μάτια φαντάζει πολύ μεγα­ λύτερο και πιο επιτακτικό από την επιβίωση. Βλέ­ πουν καθαρή, απόλυτη ομορφιά, αντικρίζουν την τέχνη στην υπέρτατη μορφή της, μια τέχνη «πλη­ θωρική κι αχαλίνωτη». Η συγγραφέας μάς μιλάει

Εύστοχα και χρηοιμοποιώπας το φαγητό απλώς ως όχημα, η Β. Κάππα καταδεικνύει εύγλω π α

είναι που εναποθέτουν όλες τους τις ελπίδες στο άγνωστο, μυστηριώ δες και γι' αυτό ελπιδοφόρο που φέρνει μαζί του ο Αφρικανός. «Πρέπει ν ' αφεθείς οτα τραύματα αν θες ν' αήήάξεις τη ζωή σου», λέει ο Αφρικανός στον Γιούρι κι εκείνος αφήνεται, ίσως περισσότερο από όσο θα 'πρεπε. Η γραφή της Κάππα ρέει ομαλά, όμορφα και διαπνέεται από ιδιαίτερη ζωντάνια και λεπτό χιούμορ που δεν εκχυδαίζει τις καταστάσεις, όπως θα μπο­ ρούσε εύκολα να συμβεί. Όσον αφορά τις αδυνα­ μίες το υ βιβλίου, θα α να φ έρα με τη ν κάποια α ­ πλοϊκότητα και ευκολία με την οποία θίγονται ορι­ σμένα ζητήματα όπως, για παράδειγμα, αυτό τω ν φ ιλοσοφικώ ν προεκτάσεω ν που προσδίδουν οι γαστριμαργικοί στις καταχρήσεις τους, καθώς και το αμήχανο και, πιθανά, βεβιασμένο κλείσιμο της ιστορίας. Επίσης, πιστεύουμε ότι θα ήταν καλύτε­ ρο το αποτέλεσμα αν η συγγραφέας εστίαζε σε μια συγκεκριμένη προβληματική, γιατί στην προσπάθειά τη ς να υπονοήσει ένα δεύ τερ ο επίπεδο στο οποίο κινείται η ιστορία της σε αρκετά σημεία ο λόγος τη ς γίνεται τόσο υπαινικτικός που απο­ προσανατολίζει τον αναγνώστη. Οπωσδήποτε, όμως, Η δίαιτα της ύαινας αποδεικνύεται ένα ενδιαφέρον εγχείρημα. ΛΙΝΑ ΠΑΝΤΑΛΕΩΝ

τη γελοιοποίηση και τη χθαμαλότητα του ανθρώπου όταν αυτός παραδίδεται όνευ όρων και δίχως ουδεμία εγκράτεια οτα ■θ

ένστικτά του κυρίως για ανθρώπους που αναζητούν παράφορα την ομορφιά. Μια αναζήτηση οδυνηρή και ο λέθ ρ ια ' και, κάποιες στιγμές μόνο, ανακουφιστική, λυτρω ­ τική ίσως· μια αναζήτηση που ο ύ τε διανοούνται καν να διεξάγουν πέραν του στρωμένου τραπεζιΌταν ανακαλύπτουν, αν και δε φαίνεται να την α­ γνοούσαν, την ερωτική επιθυμία, δε διστάζουν να τη συνδυάσουν με α υτή για το φαγητό, στην ο ­ ποία είναι ανίκανοι να αντισταθούν. Κάποτε διαπι­ στώνουν και οι ίδιοι την κατάπτωσή τους και τό τε

65

Η σχολική αίθουσα καθαρτήριο; I

ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΚΟΥΜΑΣ

1

Ποιος ακούει τον καθηγητή;

■ I ■

Οίοοαλονίκη, Μπίμηης, 2000 Σελ. 136

νάμισπ χρόνο μετά το πρώτο του μυθιστόρημα Μόνο καθηγητές... (Εκδόσεις «Μπίμηης») ο Γιάν­ νης Γκούμας επανεμφανίζεται στο χώρο του βι­ βλίου. Η αγάπη του συγγραφέα για τη δουλειά του -εκπαι­ δευτικός- είναι έκδηλη, αφού στο τέλο ς οι βασικοί ήρωες του βιβλίου βρίσκουν τη λύτρωση από τα υ­ παρξιακά τους προβλήματα μέσα στη σχολική αί­ θουσα και στις σχέσεις τους με τη νεολαία. Ωστόσο, ο τίτλος του βιβλίου μάλλον ελάχιστη σχέση έχει με την υπόθεσή του, όπου τίθεται το ερώτημα αν χρό-

(

Δύο ήρωες, δύο διαφορετικές προσωπικότητες, κοινό επάγγελρα ρε π ο \\ές κοινές αναοτο\ές νιες συναισθηματικές ανισορροπίες και μόνιμα διαταραγμένες σχέσεις με το άλλο φύλο -που οι αιτίες τους ανάγονται σε τρόπους οικογενειακής ανατρο­ φ ή ς- είναι δυνατό να ξεπεραστούν, να «θεραπευ­ τούν» στη μετά τα σαράντα ηλικία. Δύο ήρωες, δύο διαφορετικές προσωπικότητες, κοι­ νό επάγγελμα με πολλές κοινές αναστολές. 0 ένας να υποκύπτει εύκολα στους πειρασμούς και ο άλλος δειλός, έπειτα από μια μεγάλη κρίση στην προσωπική το υ ς ζωή, αφού οδηγούνται σε μια σκληρή αυτοκριτική και κριτική του περιβάλλοντός τους, αποφασίζουν να αποδομήσουν με τρόπο σχε­ δόν αυτοκαταστροφικό όλο το μέχρι τό τε κόσμο τους, επιχειρούν να «δολοφονήσουν» ακόμα και τους ίδιους τους γονείς τους μ' έναν τρόπο ιδιότυ­ πο. Το αποτέλεσμα αβέβαιο, καθώς οι ήρωες, αν και

66

ru n m m

nornti

Τίοισς αροϋει τον (eating τη)

βελτιωμένοι σε σχέση με το παρελθόν τους, κατα­ λήγουν αναχωρητές σε απόμακρα οχολεία της ε ­ παρχίας, δίχως να διευκρινίζεται αν η σχολική αί­ θουσα είναι τελικά η λύτρωση ή το καταφύγιο, ο μόνος ασφαλής τους τόπος μπροστά σε προσωπικά αδιέξοδα. Αδιέξοδα που πλέον έχουν να κάνουν πε­ ρισσότερο με μια σκανδαλώδη σύμπτωση, που με έκπληξη διαπιστώνεται στην πορεία του βιβλίου. Μια σύμπτωση, μια παρεξήγηση που διαπλέκει τις ζωές τους και καθιστά και για τους δύο όρο επιβίω­ σης την εξόντωση του άλλου μ' ένα τέλος ολότελα απρόσμενο... Στο σημείο αυτό πρέπει να κάνουμε μια επισήμαν­ ση: το βιβλίο του Γιάννη Γκούμα, όπως και το πρώ­ το, δύσκολα μπορεί να υπαχθεί σε συγκεκριμένη λογοτεχνική κατηγορία, καθώς βασικοί κανόνες γρα­ φής εύκολα παραβιάζοντας Ωστόσο, ίσως ακριβώς αυτό το ανεπιτήδευτο ύφος, η σωστά κατανεμημέ­ νη ωμότητα έργων και λόγων -που σίγουρα ξενίζει για την καθηγητική ιδιότητα του συγγραφέα- και η ευρηματικότητα της ιστορίας κρατεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη. ΝΙΚΟΣ ΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Αμφιθυμικές ερωτικές προσεγγίσεις τη ς ΧΡ Υ ΣΑ Σ ΣΠ ΥΡΟ Π Ο ΥΛ Ο Υ

I

ΠΙΕΡ ΝΤΡΙΕ ΛΑ ΡΟΣΕΛ

I

Μια γυναίκα οτο παράθυρό της

Ι|| ■

Μτφρ.: Σεσίλ Ιγγλέση-Μαργέλλου

I

Αθήνα, Καοτανιώτης, 2000

■Η

Μ . 282

«Η φαντασία του Πιερ Ντριέ λα Ροσέλ σκόνταφτε στα παράθυρα της εκπλήρωσης των επιθυμιών του». ΖιλιένΕρβιέ Πιερ Ντριέ λα Ροσέλ (1893-1945) θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς Γάλλους συγ­ γραφείς του 20ού αιώνα. Φύση ανήσυχη, αμφιθυμική, θα γνωρίσει και θα ασπαστεί διάφορες θεω ρίες και οράματα τη ς εποχής του, ο ίδιος ω-

Ο

Μπορεί ορισμένες διαπιστώσεις των προσώπων του μυθιστορήματος να ηχούν οτο σημερινό αναγνώστη ως αυτονόητες; ωοτόοο δεν παραβ\έπεται η \υ ρ ικ ή διάθεση του συγγραφέα

στόσο προσδοκά τη μέθεξη αντίθετων δυνάμεων, όπως τη ν ένωση μαρξισμού και φροϊδισμού, ο λο­ κληρωτισμού και δημοκρατίας, λαού και τέχνης, ό λ ' αυτά ιδωμένα και φιλτραρισμένα από το ν υ­ περρεαλισμό. Οι αντιφάσεις τω ν προσωπικών του επιλογών διαφαίνονται ο ' ολόκληρο το έργο του, στο οποίο πότε καθρεφτίζεται η ελπίδα του για έ ­ να δίκαιο κόομο που θα προκύψει από τον «ιδεα­ τό» κομμουνισμό, π ότε η παρακμή και ο κ ο ρ ε­ σμός. Οι προσωπικές αναζητήσεις θα τον οδηγή­ σουν σε ακρα ίες επ ιλογές, και έτσι, γύρω στο 1935, όταν θα παρίσταται στο εθνικοσοσιαλισμό συνέδριο της Νιρεμβέργης, θα πει με μια δόση κυ­ νισμού αλλά και αφέλειας: «Υπάρχει ένα είδος αρ-

67

ρενωπής ηδονής που πλανιέται παντού, και που δεν είναι σεξουαλική αλλά πολύ μεθυστική!». Με­ τά τη ν απόβαση τω ν συμμαχικών στρατευμάτων στη Νορμανδία τον Ιούνιο του 1944, ο Πιερ Ντριέ λα Ροσέλ αποπειράται να αυτοκτονήσει, διασώζε­ ται ωστόσο από τη δεύτερη σύζυγό του. Το 1945, όμως, η δεύτερη απόπειρα αυτοκτονίας του απο­ βαίνει μοιραία.

ίραμμένο το 1928, το μυθιστόρημα αυτό εμπνεύστηκε ο συγγραφέας όταν για πρώτη και μοναδική φορά επισκέφτηκε την Ελλάδα -Α θή να και Δελφούς-, σε μια περίοδο της ζωής του κατά την οποία προοδοκούοε να επικρατήοει ένας ουτοπικός κομμουνισμός Το μυθιστόρημα Μια γυναίκα στο παράθυρό της ο Πιερ Ντριέ λα Ροσέλ το έγραφε το 1928, όταν για πρώτη και μοναδική φορά επισκέφτηκε την Ελλά­ δα -Αθήνα και Δελφούς-, σε μια περίοδο της ζωής του κατά την οποία προσδοκούσε να επικρατήσει ένας δυναμικός όσο και ιδανικός ουτοπικός κομ­ μουνισμός, ο οποίος στο μυθιστόρημα εκφράζεται από το ν κυνηγημένο, Ελληνογάλλο Μπούτρος. Μια νύχτα, για να αποφύγει ο ήρωας την αστυνο­ μία, καταφεύγει τυχαία στο δωμάτιο τη ς μαρκησίας Μαργκό Σαντορίνι, γυναίκας Ιταλού διπλωμά­ τη στην Αθήνα, σαγηνευτικής προσωπικότητας αλλά με έντονη την αίσθηση του ανικανοποίητου. 0 νεφελώδης γυναικοκατακτητής άντρας της είναι παρών απών στην καθημερινότητά της, ενώ μά­ ταια προσπαθεί να την κατακτήσει ο Μαλφός, ευ ­ κατάστατος επιχειρηματίας. Οι εσ ω τερικές συ­ γκρούσεις τω ν ηρώων, οι αντιφατικές διαθέσεις τους υπολανθάνουν θολές επιθυμίες, αμφιθυμίες σεξουαλικές, καθώς και ιδεοληψίες που πιθανόν να καλύπτουν κενά τη ς συναισθηματικής ωριμό­ τητας. Η Μαργκό αναζητεί το μεγάλο έρω τα και την αλλαγή στην έως τό τε πληκτική ζωή της, αλ­

68

λαγή που θα προέλθει από τη ν αντικατάσταση τω ν προσώπων, και μάλιστα με τη μορφή του τυ ­ χαίου, από το μη δοκιμασμένο στην πραγματικό­ τητα, το καινούριο και πολλά υποσχόμενο πρόσω­ πο του νεαρού οραματιστή Μπούτρος. Η φαντα­ σίωση, το κυνήγι του ανέφικτου και της ευτυχίας σε μια προσωποπαγή και ν εφ ελώ δη, όσο ν εφ ε­ λώδη είναι τα όνειρα ενός παιδιού, Εδέμ θα φέρει κοντά τους δύο ήρωες στο ειδυλλιακό τοπίο των Δελφών. Το τρίτο πρόσωπο, ο Μαλφός, αποδεικνύεται μια γραφική φιγούρα εφόσον αποδέχεται το ρόλο του συνοδού και του διεκπεραιωτή της περιπέτειας των δύο υποψήφιων εραστών. 0 ανα­ γνώστης με δυσκολία αντιλαμβάνεται την επιφυλακτικότητα του Μπούτρος να αφεθεί στην ερω τι­ κή πρόκληση της νεαρής γυναίκας, η οποία με ε ­ φηβικό ενθουσιασμό τό λ μησ ε να εγκαταλείψ ει -προσωρινά ίσως- το σύζυγο, για να ακολουθήσει τον «άγνωστό» τη ς γοητευτικό άντρα. Πρέπει σ' αυτό το σημείο να παρατηρηθεί ότι ενώ οι δύο ή­ ρω ες έχουν α ρκετές ευκαιρίες για να συνομιλή­ σουν με τα σώματά τους, αυτοί φλυαρούν για την πολιτική καθώς και για άλλα θέματα. Είναι μάλιστα φανερή η αμφιθυμία του Μπούτρος προς τις γυ­ ναίκες -ανάλογη υπήρξε και του συγγραφέα-, ο οποίος επιδίδεται σε μακροσκελείς λόγους και αρ­ γεί να εκδηλώσει το ερω τικό του ενδιαφέρον... Πάντως, από νωρίς, η Μαργκό αντιλαμβάνεται τις δυσκολίες της σεξουαλικής έκφρασης, όταν μο­ νολογεί, κάπως ψυχρά ομολογουμένω ς: «δε με θέλε/, δε θέλε/ γυναίκα» (σ. 215). Δε θα ήταν παρακινδυνευμένο να έλεγα ότι αυτό που ξυπνά και ενδυναμώνει τον πόθο της Μαργκό για τον Μπούτρος έγκειται στην αδυναμία του να δράσει εντελώ ς μόνος, χωρίς τη δική της υποστή­ ριξη. Μέσα της αναδύονται μητρικά συναισθήματα, τάσεις ελέγχου που δεν έχει τη δυνατότητα να επι­ βάλει στη συζυγική σχέση. Το τέλ ος του μυθιστο­ ρήματος αφήνει ανοιχτό και μετέω ρο το θέμα της οριστικής απόφασης της ηρωίδας· ο αναγνώστης δε γνωρίζει αν, εντέλει, η Μαργκό θα συναντήσει τον Μπούτρος στην Πάτρα. Ο συγγραφέας, άλλω ­ στε, είναι γνωστό ότι αποφεύγει στα έργα του να παρουσιάζει τις ηρωίδες του να εγκαταλείπουν ορι­ στικά τους συζύγους τους. Τι σημασία, όμως, έχει το τέλος; Ακόμα κι αν ήταν ξεκάθαρο, τίποτα δε θα άλλαζε από τη δυσχερή πορεία τω ν εσωτερικών περιπετειών τω ν ηρώων, έστω κι αν ενίοτε εκδη­ λώνονται μονοδιάστατοι μέσα σε μια ευθύγραμμη, χωρίς εντάσεις και ανατροπές, πλοκή.

Μπορεί ορισμένες διαπιστώσεις τω ν προσώπων του μυθιστορήματος να ηχούν στο σημερινό ανα­ γνώστη ως αυτονόητες, ωστόσο δεν παραβλέπεται η λυρική διάθεση καθώς και η ειλικρινής τάση του συγγραφέα για «πνευματοποίηση» τω ν σχέσε­

ων, ακόμα και του φυσικού τοπίου, μια τάσή, ό ­ μως, που ορισμένες φ ορές προδίδει την αυθεντι­ κότητα. Η μεταφορά του γαλλικού κειμένου από την κυρία Ιγγλέση-Μαργέλλου υπήρξε φιλότιμη και πειστική. □

Η κυρία που αγαπάει τα θρίλερ ΤΖΕΪΝ ΑΝΤΑΜΣ

Στη σκιά γης ανωνυμίας Μτφρ.: Σωτήρης Περάκης, Αθήνα, Πφίπλους, 2000 Σελ. 336

Τζέιν Άνταμς, που γεννήθηκε στο Λέστερ και έ ­ χει πτυχίο κοινωνιολογίας, εκτός από το Bird, μια τρομακτική ιστορία φαντασμάτων, έχει γρά­ ψει μια σειρά από μυθιστορήματα στα οποία πρωτα­ γωνιστεί ο αστυνομικός επιθεωρητής Μάικ Κραφτ. Η συγγραφέας του Στη σκιά τη ς ανωνυμίας (τίτλος

Η

από τα αμερικανικά θρίλερ, η Τζ/Απαμς δημιουργεί τους δικούς της ήρωες, οι οποίοι οτην ουοία είναι Αμερικανοί μεταφερμενοι οτην Αγγλία πρωτοτύπου Fade to Gray) πήρε το βραβείο «Crime Writers' Association John Creasey Award» για το κα­ λύτερο αστυνομικό μυθιστόρημα του 1995, καθώς επίσης και το «Authors' Club Best First Novel Award». Προφανώς είναι μια τυπική Βρετανίδα που πατά στην παράδοση τω ν κυριών που έκαναν δημοφιλές

σε όλο το ν κόσμο το ορθόδοξο αστυνομικό ανά­ γνωσμα (την Άγκαθα Κρίστι, την Ντόροθι Σέγιερς, τη Νάιο Μαρς), είδος που, μετεξελιγμένο σήμερα, υ­ πηρετούν επάξια οι γνωστές στο ελληνικό αναγνω­ στικό κοινό γηραιές κυρίες Έλις Πίτερς, Ρουθ Ρέντελ, Φίλις Τζέιμς. Ας θυμίσουμε ότι παρά το μεγάλο αριθμό των Βρετανίδων που ασχολούνται με την αστυνομική λογο­ τεχνία -κάτι που οφείλεται και στο γεγονός της ύ­ παρξης ικανοποιητικού αριθμού αναγνωστών και, κυρίως, αναγνωστριών-, οι Βρετανοί που γράφουν αστυνομικά μυθιστορήματα, είναι υπερδιπλάσιοι. Σε ένα φυλλάδιο που κυκλοφόρησε το 1993 από το Βρετανικό Συμβούλιο με τίτλο The Art o f Murder υ­ πάρχει ένας κατάλογος με εξήντα τέσσερα ονόματα συγγραφέων αστυνομικής λογοτεχνίας από τα ο-

69

Ε κδόσεις Π οιότητας Σειρά: ΙΣΤΟΡΙΑ (Αρχαία-Μεσαιωνική-Νεότερη)

RENE RISTELHUEBER Ιστορικός - Συγγραφέας

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ

Βαλκανικών Λαών ΪΣΤΟΡΙΑ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΛΑΩΝ

“Αναλύεται με σαφήνεια και ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΛΑΩΝ ΤΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ”

Μ ε τά φ ρ α σ η Αναστασία Μ εβενίτη Αθανάσιος Στεφάνης 537 σελίδες με χρονολογικούς πίνακες, 13 χάρτες, ευρετήριο λαών και προσώπων, συμπληρωματική βιβλιογραφία

Ε ΚΔ ΟΣΕ I Σ ΠΑΠΑΔΗΜΑ Προσφορά στον Πολιτισμό Ιπ π οκρά του ς 8 Α θ ή ν α Τη λ .: 3 6 .2 7 .3 1 8

ποια μόνο είκοσι εφ ιά αντιστοιχούν οε γυναίκες. Πάντως, άντρες και γυναίκες έχουν κοινή λογοτεχνι­ κή καταγωγή και οι όποιες διαφοροποιήσεις συνδέ­ ονται με την οπτική γωνία των συγγραφέων, την η­ λικία τους και τις επιρροές από άλλα είδη λογοτε­ χνίας, ιδιαίτερα δε από το σκληρό αμερικανικό αφή­ γημα που δε στηρίζεται μόνο στο ποιος είναι ο δο­ λοφόνος -βασικός παράγοντας της αγγλικής σχο­ λής-, αλλά ενσωματώνει οτην πλοκή αρκετή δρά­ ση που επιτείνει το μυστήριο και μπορεί να συναρ­ πάσει. Η Τζέιν Άνταμς δεν ακολουθεί με κανένα τρόπο τα ί­ χνη της Άγκαθα Κρίστι. Επηρεασμένη σε μεγάλο βαθμό από τα αμερικανικά θρίλερ με κατ' εξα κο­ λούθηση δολοφόνους -είδος που ουδεμία σχέση έχει με το νουάρ αφήγημα που μας έχουν προσφέ­ ρει οι Ντάσιελ Χάμετ και Ρέιμοντ Τσάντλερ-, δημι­ ουργεί τους δικούς της ήρωες, οι οποίοι στην ουσία είναι Αμερικανοί μεταφερμένοι στην Αγγλία. Εδώ, στο Ζτη σκιά της ανωνυμίας, παρακολουθούμε τις προσπάθειες του Μάικ Κροφτ να εντοπίσει το βια­ στή που δρα στους σκοτεινούς δρόμους του Νόργουιτς και έχει τρομοκρατήσει τις γυναίκες της πό­ λης, κυρίως τις ξανθές. Αρχικά, οι επιθέσεις του βια­ στή φαίνονται πανομοιότυπες, στη συνέχεια όμως αποδεικνύεται πως τα πραγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Η πρώτη σκηνή του μυθιστορήματος παρου­ σιάζει τη νεαρή Στέισι που δέχεται την επίθεση και κατορθώνει να γλιτώσει. Παράλληλα, ο αναγνώ­ στης παρακολουθεί κάποιον Τζέικ ο οποίος απαγάγει ένα νεαρό άντρα για άγνωστους λόγους, αλλά και τον ανώνυμο βιαστή που διαβάζει εφημερίδες, ανησυχώντας επειδή δε δημοσιεύονται τα γράμμα­ τα που στέλνει και όπου εξηγεί κάθε φορά τις απο­ τρόπαιες πράξεις του. Όταν βρίσκεται νεκρή μια εκκολαπτόμενη ηθοποιός, η Τέο, και μετά μια υπάλληλος βιβλιοπωλείου, η Μάριον, θεωρείται ύποπτος ο Ντέιβιντ, που συνδεό­ ταν ερωτικά και με τις δύο. Φυσικά, δεν είναι αυτός ο δράστης, όπως υποψιάζεται ο ειδήμων αναγνώ­ στης. Πρόκειται τελικά για ένα συνηθισμένο θρίλερ χωρίς πολλές αξιώσεις που μπορεί να αρέσει στους φί­ λους του είδους, που στην Ελλάδα δεν είναι πολ­ λοί. Αξίζει εντούτοις να επισημανθεί η εξαιρετική α­ πόδοση του κειμένου από τον Σωτήρη Περάκη, ένα νέο μεταφραστή. ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ

Η μοναξιά της νιότης CESARE PAVESE

Το ωραίο καλοκαίρι Μτφρ.: Σώτη Τριαντάφυλλου Αθήνα, Πατάκης, 2000 Σελ. 138

ώρος τη ς ε ξέλ ιξη ς τη ς νουβέλας του Παβέζε το ιταλικό Τορινο, χρόνος οι αρχές τη ς δ εκαε­ τίας του '40. Η ηρωίδα του, η Τζίνια, είναι μια δεκαεξόχρονη κοπέλα που δουλεύει σ' ένα μοδι­ στράδικο και μένει με το μεγαλύτερο αδελφό της. Η εποχή είναι το καλοκαίρι, μια περίοδος! που όλοι επιδιώκουν τη χαλάρωση, τη διασκέδαση. Η Τζίνια γνωρίζεται με μια άλλη κοπέλα που της' φαίνεται πιο «εξελιγμένη», πιο κοντά στους τρόπ ους και στις εμπειρίες τω ν ενηλίκων. Αρχίζουν να κάνουν αρών φιλόδοξω ν ζωγράφων, συναντώντας όλες τις εξάρσεις και απογοητεύσεις. Η έλ ξη για το α­ παγορευμένο που συνοδεύεται από τις αντίστοι­ χες α να στολές και την απώθηση διαρκούν ο λ ό ­ Μια ατμοοφαιρική νουβέλα κληρο Το ωραίο καλοκαίρι που στην πραγματικό­ τητα είναι τρεις εποχές μαζί (καλοκαίρι-φθινόπωαπ'όπου δε λείπουν οι νύξεις για ρο-χειμώνας), οι τρεις εποχές της μύησης της Τζί­ νια στην ενήλικη ζωή και στον έρω τα. Ο Παβέζε τις προκαταλήψεις τω ν α π ρ ώ ν δημιουργεί μια ατμοσφαιρική νουβέλα απ' όπου δε λείπουν οι νύξεις για τις προκαταλήψεις τω ν αγια τις γυναίκες ντρών για τις γυναίκες, της αστικής εργατικής τά ­ ξη ς για τους «χωριάτες», του κοινωνικού περίγυ­ ρου για το υ ς κα λλιτέχνες. Η μετάφ ραση τη ς Σ. παρέα και η παρέα αυτή την οδηγεί σε έναν πιο α­ Τριαντα φ ύλλου βοηθά τη ν α νά δειξη τη ς α τμ ό ­ νέμελο τρόπο ζωής που για τη ν Τζίνια είναι ο τρ ό ­ σφαιρας του έργου, και ο σύντομος κατατοπιστι­ πος ζωής ορισμένων ενηλίκω ν οι οποίοι τη ς φαί­ κός πρόλογός της αναφέρεται στους συγγραφείς νονται πιο εν δ ια φ έρ ο ν τες από τα εργατόπαιδα που ανέδ ειξε το Τορινο. Η έκδοση συμπληρώνεται που μέχρι τώ ρα γνώ ριζε. Η μύηση σ τον κόομο από εκτενή βιοεργογραφία του συγγραφέα. τους είναι επίπονη, περνά από τον παράδεισο και την κόλαση. Μια κοπέλα της εργατικής τά ξης βρί­ σκεται απότομα στο χώρο της μποέμικης ζωής ν ε­ ΛΙΛΥΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΥ

Χ

7/

ΠΟΙΗΣΗ

Επιστροφή__________ οτο Μακράνθρωπο τ ο υ ΓΙΩ Ρ ΓΟ Υ ΒΕΗ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΕΡΑΣΙΔΗΣ

ι

Το ζώο ζ « Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2000 Σελ. 41 «Ας ακουστούν τα ζώα επιτέλους Τι μουγκρίζουν για όλα». Π. Κεραοίδπς, «Ηχείο Ανάσας» (1995)

ο ζώο ζει είναι π τέταρτη ποιητική συλλογή του ολιγογράφου αλλά αποτελεσματικού Παναγιώ­ τη Κερασίδη. Προηγήθηκαν τα Η οκιά μου οαν σώμα (1985), Οι άκρες τω ν δάχτυλω ν (1992) και Ηχείο ανάσας (1995). Οι θεματολογικές αναζητήσεις έχουν ήδη συγκεντρωθεί οτην κατοχύρωση ενός ι­ διαζόντως αφαιρετικού, δίσημου συνήθως στίχου, που διαθέτει το προσόν να συνδιαλέγεται περισσό­ τερο με την αθέατη πλευρά της ζωής παρά με τη φαινομενολογία της καθημερινής πρακτικής. Απο­ βάλλοντας σταθερά οτιδήποτε θα μπορούσε να την καταστήσει ανενεργή ή δύσθυμη, η γραφή προση­ λώνεται στην ανάδειξη ενός ανοικτού τοπίου, όπου

Τ

0 Π. Κερασίδης διαθέτει το προοόν να ουνδια\έγεται περιοοότερο ρε την αθέατη πλευρά της (ωής παρά με τη φαινομενολογία της καθημερινής πρακτικής 72

συνυπάρχει η ατομικότητα του συνειδέναι και η συλλογικότητα ορισμένων χαρακτηριστικών φυλετι­ κών μνημών. Το σώμα, αυτό το συμπυκνωμένο σύμπαν, συνιστό όχι μόνο τον πρωταρχικό φορέα του μηνύματος α λ­ λά το ίδιο το ποιητικό σήμα, θέλω να τονίσω εδώ ότι η αναφορά τω ν ποικίλων ποιητικών δρώμενων γίνεται κάτω από την ευδιάκριτη σκιά ενός εποπτι­ κού σώματος, ενός νοήμονος, αισθησιακού όντος, που, θέλοντας να διαφυλάξει με κάθε δυνατό τρό­ πο τόσο την ακεραιότητα όσο και την από παντού αμφισβητούμενη αυθεντικότητά του, διαφυλάσσει κατ' ουσίαν την υπόσταση και το νόημα του κό­

σμου. Η αυτοπεποίθηση αποτυπώνεται με τη χρήση οριακών επικλήσεων: «Τόση αυτοσυγκράτηση θυσιασμένη/για ένα ποίημα/ένα μάθημα,/που με νεύ­ ματα, χειρονομίες, τραυλά συνθήματα/ραγίζει την κλεψύδρα/όπου έχουν κ ρυ φ τεί τα πράγματα/που κυνηγάμε,/απελευθερώ νοντας/την αποτελεσματι­ κότατα των αισθημάτων/όταν ξυπνούν τα τραύμα­ τα/και ισορροπούν τα νιάτα και τα γηρατειά/στις α­ πουσίες» (σελ. 32). Η αφθαρσία της ποίησης πηγάζει κατά συνέπεια από την αφθαρσία του κορμιού, που εκλαμβάνεται εδώ ως ηθικοπνευματικό πλέον κατηγόρημα. 0 σχετικός τρίστιχος αφορισμός είναι ενδεικτικός της ποιητικής προοπτικής του Παναγιώτη Κερασίδη: «Όσο κι αν μα­ τώνουν τα γό νατα,/δε θρυμματίζονται εύκολα τα κόκαλα./Δε γίνεται λιώμα ποτέ το σώμα» (ό.π.).

Όσο για την εμφανέστατη προσφυγή του σώματος στην αρχέγονη μήτρα του, τη φύση (πρβλ. το δίστι­ χο «Χαμένος στα ψηλά βουνά/στις φω τεινές προε­ κτάσεις των σωμάτων», από το Ηχείο ανάσας), που ανήκει στις σταθερές εννοιολογικές αξίες τω ν κατα­ θέσεων του Π. Κερασίδη, οι στίχοι επιφυλάσσουν α ρκετές θετικές εκδοχές: ο ύ τε απονενοημένες, ψευδολυρικές κραυγές ούτε συνθήματα της αγο­ ράς. Η γραφή επιτυγχάνει δηλαδή να συναιρέσει τη ν αθωότητα του παιδικού βλέμματος με το μυστηριακό φυσικό περιβάλλον. Το σώμα επιβάλλεται σταδιακά- (ξανα)γίνεται αυτό που ήταν: αλήθεια και όνειρο μαζί μέσα από τη διαδικασία επανεγκατάστασής του στη φαντασία της φύσης. Οι εξομολο­ γήσεις που απομονώνω ανανεώνουν τη σχετική πα­ ράδοση: «Θέλω να πάρω τα βουνά, να μπω στα δά-

0 Παναγιώτης Κεραοίδης

1. Στην ενδοχώρα της Νάξου, φεύγοντας από το παραλιακό χωριό για το λιμάνι, σκιές ζώων, πουλιών και α ύη ιφ ω ν τρέχουν στις πλαγιές των βουνών και ατις χαράδρες. Ένας όγκος αγεωγράφητων λέξεων, σκέψεων, συγκινήσεων. Ήταν, νομίζω, η αρχή του βιβλίου. 2. Κολυμπώντας αε μια παραλία στη Νίαυρο με τηνΑγορίταα, απέναηίμας, οτην άκρη του βράχου, ίπταται σχεδόν πάνω από τη θόλασοα ένα νεκροταφείο. Τα κυπαρίσσια εξέχουν οαν αοτραπές του χώματος, πραγματικό πείομα ζωής. 3. θυμάμαι πολλές φορές την ουσία, οαν ζωντανή ακιά, διαβασμάτων και συζητήσεων. Όχι συγκεκριμένα νοήματα ή συγκινήσεις, αλλά την άμορφη μείξη του κειμένου και του ήχου των λέξεων με το σώμα μου. 4. Μουντζουρωμένες λευκές σελίδες. Ίοα που διακρίνοηαι κάποιες λέξεις, κάποια κενά. Στίχοι κομμένοι, λέξεις στο κενό. Ανάμεσα στους στίχους, ανάμεσα ατις λέξεις κάποια κενά, μουντζούρες πολλές. Σβησίματα κανονικά, σβησίματα παθιασμέ­ να, αβηαίματα διάφανα. 5. Βοηθάω έναν τρόφιμο του γειτονικού αούλου να καπνίοει. Βάζω το τσιγάρο οτο οτόμα του - πολλές δυνατές ρουφηξιές. Του τινάζω τη στάχτη. Το τοιγάρο οτο στόμα του πάλι. Ρουφάει με μάτια κλειστά. Κάποιες μέρες μετά, νομίζω ήταν Κυρια­ κή, τον βλέπω έξω στον ήλιο, μ' ένα τρανζίστορ στα πόδια, ν' ακούει ατη διαπασών δημοτικά. 6. Τα θλιμμένα μάτια του πατέρα μου, της μάνας, των αδερφών μου, αλλά και η αναπάντεχη λάμψη της χαράς. Αποκαλυπτι­ κός πίνακας του παρελθόντος που χαράζει στο κορμίμας αφηρημένα σχέδια του χρόνου. 7. Οι έντονες χαρές, τα φαγοπότια, το πάθος. Οι αθέατοι πρωταγωνιστές του σώματος για να ισορροπούν τα αισθήματα με τη σκέψη στις μύχιες εκδορές μας, όπου η λήθη και η μνήμη αλληλοσυμπληρώνοπαι και αλληλοϋπονομεύονται, για να χυθεί το τραύμα της ζωής ως φάρμακο καταλυτικό, ως αντίπαλον δέος του θανάτου. Όλα αυτά, και πολλά άλλα, εισδύουν ορμητικά ή ανεπαίσθητα κι έχουν ένα ρυθμό, ο οποίος δεν είναι αυτονόητος για κανέναν. Απεναντίας, είναι το ζητούμενο: για να λειτουργήσει το ποίημα, ο ποιητής, ο αναγνώστης. Συνοψίζοντας, το Ζώο ζει είναι μια πεισματική πρόταση στην ιστορία του σώματος. Μια πεισματική επιθυμία ζωής.

73

on,/ν α ξαπλώσω ανάμεσα σε κορμούς/και να μ ε­ τράω με τα δάχτυλα/τις αστραπές της σκέφης/που ανάβουν το κορμί στα όρια που πέρασε./Να κρύβο­ μαι πίσω από αιωνόβιους γέροντες/και να παρου­ σιάζομαι» (σελ. 20).

Η ποίηση του Π. Κερασίδη επιτυμάνει να συναιρέσει την αθωότητα του παιδικού βλέμματος με το μυοτηριακό φυσικό περιβάλλον Η αιτιοκρατία του θαύματος είναι εντέλει αιτιοκρα­ τία μιας βελτιωμένης, σαφώς αναβαθμισμένης όρα­ σης: «Και ν' αρχίσουν να πέφτουν τα δώρα,/σαν α­ μπέλια που κρέμονται στα χάσματα της φύσης,/σαν εραστές που πέφτουν στο λήθαργο των άλλω ν./ Και γεύονται αθάνατα κυνήγια, σαν παιχνίδια,/αφή­ νοντας σκόνη παντού/για ένα πουλί, για μια τσίχλα./ Ένα φωνήεν γεύσης ουρανού./Μ ια γραμμή θανά­ του./Ένα κυπαρίσσι ριζωμένο στη σκιά μας» (ό.π.). Οι χρόνιες ζωοφιλικές εμμονές του ποιητή υποστη­ ρίζουν με συνέπεια τη μυθολογική του κατάστρω­

ση. Παραθέτω κατά χρονολογική τάξη: «Το χτυπο­ κάρδι του ζώ ου/νευ ρώ νει τη ν σπονδυλική μου στήλη/στα άστεγα υπνοδωμάτια του λέοντος βίου. Θυμάμαι/το βαρύ μούγκρισμα να πέφτει στα ξέβαΘα/ V ανυφώνεται σύννεφο αργό/φωνήεν τραχύ» («Το ζώο ζει» από τη συλλογή Η σκιά μου σαν σώ­ μα) σε σχέση με «άγρια ζώ α/τα ακονισμένα βιβλία της βιβλιοθήκης μου... l...l/Εισπνέοντας καπνούς ματιών/ακούω τα ζώα μου να βγαίνουν./Είναι τα παιδιά που πέφτουν/σαν σύννεφα που φεύγουν. (...) Δ εν είν α ι σ κο τά δι./Ε ίνα ι η μνήμη που σβήνει/σαν ζώο ελεύθερο/και σαν μονόλογος/οργισμένης προσευχής/ολόσωμη σφίγγα ζωής» (από τις Άκρες των δαχτύλω\Λ και «Μελωδία δίκοπη του ζώ ο υ ./Π ο υ κοιμ άται τρ υ φ ερ ά και ξυπ νάει βαθιά/πνοή γλώσσας με μάτια (...) Βλέμματα σκό­ νης που εκπέμπουν/τα βήματα και τα μάτια των ζώων/Όταν ξυπνάνε και γλείφουν το άγνωστο» (α­ πό το Ηχείο ανάσας). 0 Παναγιώτης Κερασίδης, που ανήκει στους αντι­ προσωπευτικότερους ποιητές που εμφανίστηκαν στη δεκαετία του '80, έχει ελέγξει εγκαίρως τους κινδύνους που συνεπάγεται η αναφομοίωτη επίδρα­ ση των λογοτεχνικών του προγόνων, αυτοπεριοριζόμενος αυστηρά στα μέτρα της ατομικής του φω­ νής. Γι' αυτό και το Ζώο ζει επιβεβαιώνει ακριβώς, ε ­ κτός από την αυθορμησία τω ν πηγαίων μυθοπλα­ στικών του δυνατοτήτω ν, και την πιστότητα των συνθετικών του επιλογών. □

ιΩΠΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ - ΠΕΖΟΤΡΑΓΟΥΔΑ

7 περιέχει πεζοτράγουδα και

—

ον/κή σαρό που ροσωπΜ] ώριμα νση ij. Αυτό που κάνα τον γήσα dvat η 77 μ»<ρή του σθα/ που την (Α ΣΤ Ε Ρ ΙΟ Σ )

^

Το βιβλίο διατΐθεταΓαπό το Β ^ ι ο τ ώ λ ε ί ό ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ (Ιπ π ο κρά το υ ς 3 3 , Α θ ή ν α ) και από τις εκδόσεις ΜΥΓΔΟΝΙΑ (Δ αβ άκη 1 8 , Κ α λο χώ ρι, Θ εσσα λονίκη)

74

Η δίοημη διάσταση του Ερωτα W.B. YEATS

7 0 Ερωτικά Επιμ.-σχολ.: Σπ. Ηλιόπουλος, Μαρία Σιδηροπούλου Αθήνα, Εστία, 2000 I d . 296

ο ενδιαφέρον για την ποίηοη του W. Β. Yeats έ ­ χει α να θερμα νθεί τα τε λ ε υ τα ία χρόνια στην Ε λλά δα , σ το πλαίσιο τ η ς μ ε τα φ ρ α σ τικ ή ς π ροτεραιότητας στον ά λλ ο μ εγά λο τη ς α γγλο ­ σαξονικής ποίησης, το ν Τ. S. Eliot. Ο τελ ευ τα ίο ς, μ ετά το θά να το το υ Ιρλανδού τ ο 1959, δ ια τύ ­ πωσε τη ν τελ ική κρίση το υ , ότι «...ο Yeats ήταν ένας από το υ ς ελάχιστους εκείνους που η ιστο­ ρία το υ ς συμπίπτει μ ε τη ν ιστορία το υ καιρού το υ ς , που α π ο τε λ ο ύ ν τμ ή μ α τη ς σ υνείδ η σ η ς μιας εποχής, η οποία είναι α δ ύ ν α το ν να κατα ­ ν ο η θ ε ί χ ω ρίς α υ το ύ ς» . Ιδ ια ίτερ α μ ά λισ τα τ ο corpus amans, το μ έρο ς τ ω ν ερω τικώ ν ποιημά-

Τ

Για τον IW. Β. Yeats, η ποίηοη η αναφερόμενη στον έρωτα συνδυάζει όλα τα πάθη της καρδιάς και του νου τω ν που δ ε ν έπ αψ ε να γ ρ ά φ ει έ ω ς τα τ ε λ ε υ ­ ταία χρόνια τη ς ζω ής του, π α ρέμεινε επί χρόνια ελάχιστα γνω στό ή, τουλάχιστον, οι ανθολόγοι το υ επιδίωξαν να δώ σουν μια λανθάνουσα, ηθι­ κολόγο διάσταση στον ερω τικό Yeats. Αμήχανοι εμπ ρός σ τη ν εμπ ειρία τη ς δίσ ημης διάστασης το υ έρω τα (πνευματικής-σαρκικής) που δια τεί­ νετα ι ο Yeats, οι ε π ιμ ε λ η τέ ς το υ δ ια σ τρ έβ λ ω ­ σαν ε ίτε συνειδητά ε ίτε α συνείδητα τη ν εικόνα του. Για το ν ίδιο, η ποίηση η α να φ ερόμενη στον έρω τα συνδυάζει όλα τα πάθη τη ς καρδιάς και το υ νου: ο ν εα ρ ό ς ποιητής σ υγχρω τίσ τηκε μ ε το υ ς φ λ ο γ ε ρ ο ύ ς επ α να σ τά τες τη ς ιρλανδικής α νεξα ρ τη σ ία ς και σ χ εδ ό ν τα υ τό χ ρ ο ν α γνω ρί­ στηκε με τη Maud Gonne, τη γυναίκα που ερ ω ­

τ ε ύ τη κ ε όσο καμία ά λλ η στη ζω ή το υ και η ο ­ ποία π έρασε σ την ποιητική το υ συνείδηση ω ς α νεκ π λ ή ρ ω το ς π όθος το ν οποίο εξα κ ο λ ο υ θ εί να τρ α γ ο υ δ ά και να υ μ ν εί σ' ό λ η τη διάρκεια τ η ς δ η μ ιο υ ρ γ ία ς το υ . Μ ε α υ τό το ν τρ ό π ο , η Maud γίνεται η αδιαμφισβήτητη -και απροκάλυ­ πτη απ' το ν ίδιο- μούσα του. Κι αν τα ποιήματά το υ για εκείνη φαίνονται προσωπικά, σύμφω να μ ε το ν Καρλ Γιουνγκ, «υψ ώνονται π ολύ πάνω απ' τη ν προσωπική ζω ή και μιλάνε από τ ο πνεύ­ μα και τ η ν καρδιά το υ ποιητή ως ανθρώπου στο πνεύμα και τη ν καρδιά τη ς ανθρωπότητας». Στην Ελλάδα, πρώ τη παρουσίαση το υ Yeats έ ­ κανε η Μελισσάνθη το 1941 (με τη ν περίφημη μετά φ ρασ η Τα ουράνια μ ετα ξω τά ), για να α κο­ λο υ θ ή σ ουν οι μ ετα φ ρα σ τικές προσεγγίσεις α­ πό το υ ς Λ. Παλαμά, Μ. Καραγάτση, Δ. Σταύρου και βέβαια το ν καθοριστικό -για τη ν προσέγγι­ ση το υ έρ γ ο υ το υ Ιρ λ α ν δού- Γ. Σ εφέρη. Όμως, από τη δεκα ετία το υ '40 έω ς σήμερα οϊ α νθο­ λ ο γ ή σ εις και οι μ ετα φ ρ α σ τικ ές επ ιλ ο γ έ ς σ το π ολυσχιδές έρ γ ο το υ Ιρλανδού ή τα ν περιορι­ σ μένες. Σ' α υτό το πνεύμα εκδ ό θ η κ ε η παρού­ σα εργα σ ία το υ Σπ ύρου Η λιό π ο υ λ ο υ και τη ς Μαρίας Σιδηροπούλου, που επ ιμελήθηκα ν τ ό ­ σο μετα φ ρασ τικά ένα μ έρ ο ς τω ν π α ρα τιθέμε­ νω ν ποιημάτω ν όσο και τα δ ύο εκ τεν ή εισαγω ­

75

γικά σημειώματα. Στο μ εν εξη γ ο ύ ν τις θ εμ α το λο γικές-υ φ ο λο γικές ε ν ό τη τε ς που δημιο ύ ργη ­ σαν μέσα απ' τις δ ιάφ ο ρες σ υ λ λ ο γ ές το υ ποι­ ητή, μ ε τα ξύ 1889-1939: τα «νύκτια», όπω ς τα ονομά ζουν, νεανικά π οιήματα μ ε το μελα γχο λικό διάκοσμο, τα κλασικά ποιήματα τη ς ώ ρι­ μης περιόδου, τα ερω τικά με το υ ς γυναικείους χαρα κτήρες και τα κορυφαία ποιήματα το υ κύ­ κλου Μια γυναίκα νέα και γραία και Οι τρ εις θά ­ μ νοι. Σ το δ ε δ ε ύ τ ε ρ ο , σ τη μ ε λ έ τ η για τ ο ν «Ερωτικό Yeats», οι δ ύ ο επ ιμ ελ η τές τη ς ε λ λ η ­ νικής ανθο λόγησ ης α να λύουν και εξά γ ο υ ν ε ν ­ διαφ έροντα στοιχεία για τη ν π ληρέσ τερη προ­

σέγγιση ο το έργο το υ ποιητή: «η ερω τική ποίηοη μα ς λ έ ε ι π ο λ λ ά για τ η ν π ροσω πική ζω ή το υ , όπ ω ς και γιά έν α ν ο λ ό κ λ η ρ ο πολιτισ μό και για μια ο λόκληρη εποχή, αίΗλά μας λέει ά λ ­ λα τόσα και για εφ ς ...» . Στη μετάφ ραση σύνεργούν ε κ ΐό ς τ ω ν δύο επι­ μ ελ η τώ ν ο Αγτώ νης Ζέρβας, ο Κώστας Μπουρνουζάκης, ο Αργυρός I. Πρωτοπαπάς, η Σοφία Σκουλαρίκη, ο Δημήτρης Σταύρου, καθώς και η Μ ελισσάνθη με τη ν εξα ιρ ετικ ή μετα φ ρασ τική προσέγγιση στα Ουράνια μ εταξω τά. ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΟΥΒΑΛΗΣ

ΜΕΛΕΤΗ

Σάτιρα διαχρονική ΒΑΓΓΟΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ

Η σάτιρα στη Βυζαντινή λογοκχνία Θεοσαλονίκη, Κώδικας, 2000 Σελ. 164

εν είναι η πρώτη φορά που ο συγγραφέας μάς χαρίζει μια τόσο προσεγμένη μ ελ έτη για τη σάτιρα. Μετά τα Η σάτιρα στην αρχαία ελληνι­ κή και λα τινική λο γ ο τεχ ν ία (1965), Λουκιανός (1976) και Ιουβενάλης (1991) ακολουθεί τώ ρα Η σάτιρα στη βυζαντινή λογοτεχνία που αγκαλιάζει την πνευματική προσφορά του Βυζαντίου. Ουσιαστικά πρόκειται για μια συλλογή κειμένω ν που με υποκειμενική αντίληψη επιλογής αποτέλεσαν τον κορμό της σύνθεσης, αφού, όπως ισχυρί­ ζεται και ο συγγραφέαζ, η αναζήτησή το υ ς σε σπάνιες και δυσεύρετες εκδόσεις καθιστούσε τον κατανόηση, τα κείμενα συνοδεύονται από τα ανά­ αποθησαυρισμό τους δύσκολο. Παρά τις δυσκο­ λογα παραθέματα, ικανά να κατατοπίσουν πλή­ λίες και την κοπιώδη προσπάθεια, κατόρθωσε να ρως τον αναγνώστη, η δε πλούσια ελληνική και μας παρουσιάσει κείμενα που η γνώση τους πλού­ ξένη βιβλιογραφία ολοκληρώνει και συμπληρώνει τισε και ολοκλήρωσε τη ν έρευνα. Για τη ν πλήρη πολλές φορές τα νοήματα τω ν κειμένων.

Ο

76

Η έννοια τη ς σάτιρας είναι συνυφασμένη με τη ζωή του ανθρώπου από τα πρώτα κιόλας θάματά του, τροφ οδοτώ ντα ς το ν κοινωνικό βίο στις διά­ φορες εκδηλώσεις. Χαρές ή λύπες εκδηλώνονται τις περισσότερες φορές με σκωπτικό τρόπο και με διάθεση ειρωνείας. Η καταγραφή τους επιβεβλη­ μένη, έφτασε μέχρι εμάς σήμερα ως κείμενα εξαι­ ρετικής σημασίας. Ανατρέχοντας στις σελίδες του βιβλίου θα συνα­ ντήσουμε γνωστές και άγνωστες έμμετρες συνθέ­ σεις που σημάδεψαν καίρια τη βυζαντινή λογοτε-

Μια προσεγμένη μελέτη για τη σάτιρα οτον αυστηρό βυζαηινόλόγο χνία και παρουσίασαν μια ξεχω ριστή νότα στον αυστηρό βυζαντινό λόγο. Αναφέρονται συγγρα­ φείς όπως ο Φλάβιος Κλαύδιος Ιουλιανός, ο Παλλαδάς Αλεξανδρέας, ο Προκόπιος, ο Χριστόφορος Μυτιληναίος, ο Μιχαήλ Φελλός, ο Θεόδωρος Πρό­ δρομος, ο Στέφ ανος Σαχλίκης, ο Μπεργαδής, ο Μάρκος Δεφαράνας και ο Τζάνες Βεντράμος, και έργα όπως το Συμπόσιον ή Κρόνια- Αντιοχικός ή Μιισοπώγων, η Απόκρυφος ιστορία, Φιλόπατρις ή διδασκόμενος, ο Τιμαρίων ή Περί τω ν κ α τ' αυτόν παθημάτων, οι Δύο νεκρικοί διάλογοι, η Επιδημία Μάζαρι εν Άδου, τα Προδρομικά ή Πτωχοπροδρομικά Ποιήματα, η φυσιολογική διήγηση του υηερτίμου κρα σ ο η α τέρ ο ς Π έτρ ο υ Ζυφ ομ ούτσου, ο

σ

Πουλολόγος, η Διήγηοις παιδιόφραστος (ή ηεζόφραστος) τω ν τετραπόδω ν ζώων, ΠωρικολόγοςΟφαρολόγος, το Συναξάριον του τιμημένου γαδάρου, Λύκου και αλεπ ούς διήγηοις ωραία, Η ακο­ λουθία του ανοοίου τραγογένη σπανού, ο Απόκοπος, το Περί γέροντος να μην πάρη κορίτσι, το Συ­ ναξάριον τω ν ευ γενώ ν γυναικών και τιμιωτάτω ν αρχοντισσών κ.ά. Το βιβλίο μετά τον πρόλογο (σελ. 9-11) χωρίζεται σε δύο μέρη· το πρώτο εξετά ζει τις «βασικές επι­ σημάνσεις στην πνευματική προσφορά του Βυζα­ ντίου» (σελ. 13-15) και το δεύτερο τα «Λόγια σατι­ ρικά κείμενα» (σελ. 57-151). Μεταφέρω από το Περί γέροντος να μην πάρη κο­ ρίτσι (σελ. 140-141) ορισμένους αντιπροσωπευτι­ κούς στίχους, αφού το θέμα έχει διαχρονική επικαιρότητα και παρατηρείται και στην εποχή μας. Γέροντες επώνυμοι ή πλούσιοι ερω τεύοντα ι και παντρεύονται μικρά κορίτσια, που η μ ετέπ ειτα ζωή το υ ς είναι προβληματική και ανούσια. Στίχοι που όχι μόνο σατιρίζουν αλλά και αποκορυφώ ­ νουν τον εξευτελισ μό: «Όσοι τ ' ακούγωσιν καλά, θέλουσιν κάμει κάλλια/να βλέπουν να προοέχωνται του γέροντος τα σ άλια,/να μην ζυγώνουσιν πολλά στου γέροντος το βρώμα,/ότι όλος ο κακό­ τυχος είναι κοπριά και χώμα/και όταν έλθη να γενή χρονώ ν εβδ ομ ηντά ρης,/χ ά νει το ν νουν, το ν λογισμόν, γίνεται δαιμονιάρης,/ότι όσον γερούν οι γέροντες, όσον καιρός διαβαίνει,/τόσον εκ το κεφάλιν τους ο μυελός φυραίνει». Η μελέτη κλείνει με αναλυτικό ευρετήριο προσώ­ πων, πραγμάτων και τίτλω ν τω ν έργων.

53

ΝΙΚ. ΛΥΚ. ΦΟΡΟΠΟΥΛΟΣ

" 77

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Ψυχανάλυση παιδιών

Ι

ΦΡΑΝΣΟΥΑΖ ΝΤΟΛΤΟ

Το παιδί στην πόλη Το παιδί και η γιορτή Μιλώντας για το θάνατο

Μτφρ.: Ελισάβετ Καύκη Αθήνα, Πατάκης, 2000 Σελ. 8 0 ,4 8 ,5 6

συμβολή της Φρανσουάζ Ντολτό (1908-1988), Γαλλίδας ψυχαναλύτριας και παιδοψυχολόγου, στην ψυχανάλυση των παιδιών και των εφήβων είναι θεμελιώδης. Μαζί με την Άννα Φρόιντ και τη Μελάνι Κλάιν θεωρούνται οι τρεις κορυφαίες γυναι­ κείες φυσιογνωμίες της ψυχανάλυσης. Με την ιδιο­ νουν στο σύγχρονο αστικό περιβάλλον και στους φυία και την εμπειρία της κατάφερε να αναμορφώ­ τρόπους με τους οποίους οι γονείς και το σχολείο σει τον τρόπο με τον οποίο οι ειδικοί της ψυχικής υ­ μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπισή τους. γείας αντιλαμβάνονται και προάγουν την ομαλή αΣτο δεύτερο βιβλίο με τίτλο Το παιδί και η γιορτή, η

Η

Εξαφετικά χρήοψα βιβλία όχι μόνο γι'αυτούς που ασχολούνται επαγγελματικά με τα παιδιά αλλά και για τους γονείς

νάπτυξη των παιδιών-και των εφήβων, καθώς και τη θεραπευτική πορεία που ακολουθούν στις περιπτώ­ σεις των αποκλίσεων από την ομαλή ανάπτυξη. Τα τρία αυτά βιβλία παρουσιάζουν διαλέξεις και συ­ νομιλίες της Ντολτό, οι οποίες αναφέρονται τόσο στην ομαλή όσο και στην παθολογική ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων. Το πρώτο βιβλίο, που έχει τίτλο Το παιδί στην πόλη, πραγματεύεται ποικίλα θέματα που αφορούν τη ν ανατροφή τω ν παιδιών και τις διαδικασίες κοινωνικοποίησής τους, καθώς και τις σχέσεις τους με τους ενηλίκους και τους συ­ νομηλίκους τους. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα προβλήματα που συναντούν τα παιδιά που μεγαλώ­

78

Ντολτό πραγματεύεται ποικίλες μορφές και εκφάν­ σεις της έννοιας «γιορτή», όπως τη βιώνουν τα παι­ διά και οι έφηβοι. Γιορτή είναι το να μπορεί κανείς να επινοεί διαφόρων ειδών χάρες, να έχει στενές «συνωμοτικές» σχέσεις με τους άλλους, να δείχνει τη χαρά του, να την ελέγχει, να μπορεί να χαίρεται μαζί με τους άλλους. Για να αποκτήσει το παιδί αυ­ τή τη δυναμική δημιουργικότητα πρέπει οι ενήλικοι να το εμπιστεύονται και να του παρέχουν αυτονο­ μία. Στο τρίτο βιβλίο με τίτλο Μιλώντας για το θάνατο, η Ντολτό έχει το θάρρος να προσεγγίσει ένα θέματαμπού στην εποχή μας, το θάνατο. Με ύφος εκμυστηρευτικό, με λόγια απλά, τολμηρά, εκτίθενται οι προβληματισμοί για το πώς μπορεί κανείς να μιλή­ σει με εκείνους που πρόκειται να πεθάνουν, με εκεί­ νους που δεν έχουν πλέον διάθεοη να ζουν, με ε ­ κείνους που έχουν χάσει κάποιο αγαπημένο πρόσω­ πο και, τελικά, για το πώς μιλάει κανείς για το θάνα­ το με τα παιδιά. Τα βιβλία αυτά, τα οποία είχαν την τύχη να μετα ­

φ ρα σ τούν στα ελλ η ν ικ ά από μια μαθήτρια τη ς Ντολτό, είναι εξαιρετικά χρήσιμα όχι μόνο γι' αυ­ τούς που ασχολούνται επαγγελματικά με τα παιδιά -ειδικούς ψυχικής υγείας και παιδαγωγούς- αλλά

και για τους γονείς και όλους όσοι ενδιαφέρονται να κατανοήσουν τον ίδιο τον εαυτό τους. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Περί καπελολογίας... ΗΛΙΑΣ ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

Η τραγιάσκα Εικον.: Αλέξης Βερουκας, Επιμ. έκδ.: Κώστας Σταμάτης, Αθήνα, Πατάκης, 2000 Σίλ. 415

Τ Π τ α ν το 1943 είχε συλλπφθέί ο καραγκιοζοπαίΙχ τπ ς Σωτήριος Σπαθάρης γιατί δυσφήμιζε, λέν ε ι , τη χωροφυλακή στο έργο το υ Ο λήστα ρ­ χος Γιαγκούλας, είχε υπερασπιστεί τον εα υτό του ως εξή ς : «Να π οιους σ κότω σ ε χ τε ς το βράδυ (στην παράσταση) ο Γιαγκούλας. Είναι αυτοί Τούρ­ κοι για δεν είναι; Μπορεί να 'ναι Έ λληνες χωρο­ φύλακες και να φοράνε φέσι;» και, φυσικά, γλίτω ­ σε την τιμωρία. Το αν φορούσαν κάποτε οι Έ λλη­ νες χωροφύλακες φέσι ή όχι μπορεί να το πληροφορηθεί κανείς στα σαράντα τέσσερα περί καπελολογίας κεφάλαια το υ τε λ ευ τα ίο υ βιβλίου του Ηλία Πετρόπουλου. Κάτω από το γενικό τίτλο Η τραγιάσκα πραγματο­ ποιεί μια ακόμη πρωτότυπη μελέτη, αυτή τη φορά για τα καπέλα τη ς νεό τερη ς Ελλάδας. Η εκτενής διερεύνηση και η αποκρυπτογράφηση τω ν ιδιαίτε­ ρων αποχρώσεων τη ς κοινωνικής σημασίας τω ν πίλων στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, η διαδικα­ σία εμφάνισης, προσαρμογής, εξέλιξη ς και εξαφ ά­ νισης τω ν διαφόρων τύπων καπέλων στις ατομι­ κές και -κυρίω ς- στις συλλογικές εκδηλώσεις και στις ισοδύναμες μορφολογικές και ψυχοσυναισθη-

Ήλία Πετρόπουλου

ή τραγιάσκα

I

ματικές στάσεις τω ν εκάστοτε πιλοφόρων αποτε­ λούν το α ντικείμενο του βιβλίου. Με μεράκι, εκ ­ πληκτική ερευνητική πανουργία και σατιρική ενίο­ τε διάθεση, ο Ηλίας Πετρόπουλος μελετά «την α ­ πειρία τω ν πίλων και την ανέλιξή τους διαμέσου το υ χρόνου ανά τη ν υφήλιον». Αναδεικνύει και διασώζει, για άλλη μία φορά, ένα δυσεύρετο πλέ­ ον υλικό. Από τη σκούφια και το φέσι, το τσεμπέρι και το γιασμάκι, το καλπάκι και την κατσούλα, τα κάθε λογής στρατιωτικά πηλήκια, τις κάσκες και τα ψη­

79

λά καπέλα, έω ς τη ρεπούμπλικα και την εργατική τραγιάσκα, αηοτυπώνεται η μακρά διαδρομή της απαραίτητης, κάποτε, συνήθειας να φορούν οι άν­ θρωποι καπέλο. 0 Ηλίας Πετρόπουλος, με το κεφαλογιούρι του Μακρυγιάννη, το σκουφάκι και την εγγλέζικη περικεφαλαία του Κολοκοτρώνη, το δίκοχο του Ε. Βενιζέλου, το πομπεδάκι του Δελαπατρίδη, το καλπάκι του Ά. Βελουχιώτη, το κουτσα­ βάκικο ρεπουμπλίκι και πολλά άλλα καπέλα, αν­ θολογεί πλήθος πηγών και προσφέρει πλούτο λα-

Με μεράκιι, εκπληκτική ερευνητική πανουργία και σατιρική ενίοτε διάθεοη, ο Η. Πετρόπουλοξ μελετά, αναδεικνάει και διασώζει, για άλλη μία φορά, ένα δυσεύρετο πλέον υλικό ογραφικών και εθνογραφικών πληροφοριών, δια­ τυπώνοντας, ταυτόχρονα, πολλά εύστοχα, δηκτι­ κά, ανεκδοτολογικά σχόλια και ανατρεπτικές πα­ ρατηρήσεις. Παράγει, έτσι, ένα μεγαλειώδες πολι­ τικοκοινωνικό έργο -όπ ω ς δηλώ νει ο υπότιτλος Μεταμαρξιστική μ ελέτη περί των ανδρικών πίλων και εν μέρει των γυναικείων τοιούτων, της Ν ε ό τε­ ρης Ελλάδας-, που με τη χάρη ενός βιρτουόζου τω ν ελληνικώ ν γραμμάτω ν το απευθύνει (όπως και τα ογδόντα περίπου προηγούμενα βιβλία του) στις λεπ τότερες και εντιμότερες συνειδήσεις των αναγνωστών. Αυτό που αξίζει να τονιστεί είναι η ικανότητα του Ηλία Πετρόπουλου να «κοιτάζει πίσω και κάτω α­ πό...» - χαρακτηριστικό μιας μοναδικής τέχνης, που ταυτόχρονα αποτελεί μια γενική ηθική στάση της ερευνητικής κα πληθωρικής συγγραφικής του ευφυΐας: δηλαδή, να αποκαλύπτει θέλγητρα σε πράγματα ή καταστάσεις που η «ακαδημαϊκή λ ε ­ πτότητα και οι καλοί τρόποι», με άλλα λόγια ο έμ ­ μονος εθνοκεντρισμός, θα τα έριχναν εύκολα στα σκουπίδια σαν «ανάξια λόγου, κατώτερα και προϊ­ όντα ανυπόληπτων εκδηλώσεων». 0 Ηλίας Πετρό­ πουλος τα περισώζει - και όχι μόνο! Τα μ ετα τρέ­ πει σε υψ ηλής αισθητικής κοινωνικά γεγονότα.

80

«Δεν είμαι στοχαστής. Δεν είχα τέτοια τύχη», εξο ­ μολογείται. «Νομίζω ότι είμαι κυνηγός που του α­ ρέσουν τα πυκνά σκοτεινά δάση. Οι καθηγητάδες προκαθορίζουν τι θα ανταμώσουμε μες στα δάση. Π οτέ μου δ ε συνάντησα, εκεί, τα πράματα που προαναγγέλουν οι πανεπιστημιακοί. Όσο για τα καπέλα, ίσως ξαναγυρίσουν πάνω στο κούφιο κε­ φάλι μας». Σίγουρα η καθολική ευυποληψία της σκέψης -είναι ήδη γνωστό στις κοινωνικές επιστή­ μ ες - σημαίνει ταυτόχρονα την εξαφάνισή της. Αυ­ τή την ανυπόληπτη πλευρά ζωγραφίζει με το συ­ νολικό του έργο ο Ηλίας Πετρόπουλος. Ελευθε­ ρώνει την «άλλη» Ελλάδα της άσεμνης γλώσσας, της αδέσμευτης στάσης, αυτή που σχετίζεται με την κατάσταση του νου που αρνείται να παρασυρ­ θεί, να εντυπωσιαστεί ή, καλύτερα, ν' αποβλακω­ θεί από τις τρέχουσες -πλην απαστράπτουσες- υποκουλτούρες. Το βιβλίο είναι ένα «πανόραμα εμ ηλουτισμ ένον διά σχετικού λεξικού-δείκτου και άφθονου εικονογραφήσεω ς, καθώς και ολίγω ν ζω γραφιώ ν του Αλέξανδρου Βερούκα». Για την ακρίβεια πάνω από πεντακόσια μικρά και μεγάλα έργα του Αλέξη Βε­ ρούκα απεικονίζουν (σε γνωστά, πολλές φορές, κεφάλια) τα είδη του καπέλου, ενώ σχεδόν δύο χιλιάδες φωτογραφίες από το αρχείο του συγγρα­ φέα και τρεις ολοσέλιδες του Φαίδωνα Κουκουλέ συμπληρώνουν την πολυτελή έκδοση. ΘΑΝΑΣΗΣ ΑΝΤ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

O S '

ΙΣΤΟΡΙΑ

Η στάση του Θουκυδίδη 1

JACQUELINE DE ROMILLY Ο Θουκυδίδης και ο | αθηναϊκός ιμπεριαλισμός 1 Μτφρ.: Λ. Στεφάνου Αθήνα, Παπαδήμας, 2000 1 Σ ίλ .5 6 7

n @

l

Jacqueline de Romilly δε χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Οι ελληνικές εκδόσεις τω ν έργω ν τη ς βρίσκουν πάντ:α ανταπόκριση από τους Έ λληνες αναγνώστες. Το έργο της για το ν Θουκυδίδη και τον αθηναϊκό ι-

Η

Η Jacqueline de Romilly επικεπρώνει την προσοχή της οε ένα Βέρα που δεν απουσιάζει ποτέ από τη σκέψη του Θουκυδίδη μπεριαλισμό είναι η διδακτορική της διατριβή, την ο­ ποία υποστήριξε το 1947. Η σύνθεση και η οργάνωση του υλικού της Ιστορίας του Θουκυδίδη δημιουργούν την εντύπωση πως ένα σίγουρο χέρι οδηγεί από την αρχή ως το τέλο ς του έργου προς κάποιο προσδιορισμένο στόχο. Εντού­ τοις είναι τελείως απίθανη η ιδέα πως η σύνθεση ε ­ νός τέτοιου έργου οφείλεται σε μια παρατεταμένη μονοκοντυλιά, και ο Θουκυδίδης δεν περίμενε βέ­ βαια τη λήξη του Πελοποννησιακού Πολέμου για να ξεκινήσει τη δουλειά του. Πώς ακριβώς εργάστηκε; Το πρόβλημα της γένεσης του έργου απασχόλησε κορυφαίους επιστήμονες. Προσπάθησαν να προσ­ διορίσουν στάδια γραφής, απομονώνοντας τμήμα­ τα, επισημαίνοντας δείκτες ή φαινομενικές αντιφά­ σεις. Χρησιμοποιήθηκαν πολλές μέθοδοι και τομές. Η Jacqueline de Romilly επικεντρώνει την προσοχή της σε ένα θέμα που βρίσκεται σε όλα τα τμήματα του έργου και δεν απουσιάζει ποτέ από τη σκέψη

του ιστορικού. Μελετώντας έτσι τον αθηναϊκό ιμπε­ ριαλισμό σε όλη την έκταση της ιστορίας, κατορθώ­ νει να δώσει μια επιστημονικά τεκμηριωμένη, όσο και συναρπαστική, ανάλυση της σκέψης και της στά­ σης του Θουκυδίδη απέναντι στα γεγονότα. Συγχρό­ νως, χωρίς να είναι το κύριο θέμα της, δίνει ορισμέ­ νες καίριες απαντήσεις στο πρόβλημα της γένεσης του έργου. Το βιβλίο αυτό γράφτηκε στη διάρκεια του Β' Παγκό­ σμιου Πολέμου και η επιλογή του θέματος ανταποκρίνεται ίσως σε μια προσωπική και ευρύτερα αν­ θρώπινη ανάγκη να αποσπάσει μια απάντηση από τα βάθη του χρόνου σε ερωτήματα της σκοτεινής εκεί­ νης εποχής. Γιατί, όπως τελικά διαπιστώνει ο Θουκυ­ δίδης, η άμετρη φιλοδοξία, η έπαρση της δύναμης, ο ηθικός εκτροχιασμός του αθηναϊκού και κάθε ά λ­ λου ιμπεριαλισμού είναι αναπόφευκτο να συντριβούν. Βέβαια, η ύβρις μπορεί να ανήκει στο χώρο της αρχαίας μεταφυσικής και ηθικής, αλλά δεν παύει να αντιστοιχεί και σε πολύ συγκεκριμένες πολιτικές εξελικτικές διαδικασίες: αυτές που καταγράφει και αναλύει η αυστηρά λογική, πολιτική και ιστορική σκέψη του Θουκυδίδη για να καταλήξει στη διατύ­ πωση νόμων που ισχύουν «ες αεί». Η Jacqueline de Romilly, με τη δική της αυστηρή λο­ γική, παρακολουθεί την πορεία αυτής της σκέψης, τη βλέπει να αναπτύσσεται, να προχωρά και να συ­ ναντάει σε κάθε βήμα την εποχή μας, όπως γράφει στο σύντομο πρόλογό της για την ελληνική έκδοση. ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ

81

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Ένας αμετανόητος τ ο υ ΤΑΣΟ Υ Π Α Π Π A Ρ Α Μ ΙΖ Α Λ ΙΑ

Το ημερολόγιο της φυλακής Μτφρ.: Μίνα Βριοηίδα Αθήνα, Παηαζήοης, 2000 Σελ. 377

ζωή είναι πόλεμος» λέει ο τελευταίος κομ­ μουνιστής ηγέτης της Αλβανίας. Άποψη που ταιριάζει απολύτως με την ιδιοσυγκρασία ε ­ νός ανθρώπου που ανδρώθηκε πολιτικά μέσα στη δί­ νη του Β' Παγκόσμιου Πολέμου, που συμμετείχε ε ­ νεργά στο αντιστασιακό κίνημα, που αναρριχήθηκε στα υψηλότερα αξιώματα της κομματικής και κυβερ­ νητικής νομενκλατούρας χρησιμοποιώντας ως όχημα την «καθαρή» ιδεολογία του μαρξίσμού-λενινισμού στην πιο ακραία και ανελαστική εκδοχή της, που ανέ­ λαβε την τύχη της χώρας του μετά το θάνατο του Εμβέρ Χότζα, όταν πια τα σημάδια της παρακμής ή­ ταν εμφανή, που κατάφερε -κι αυτό είναι προς τιμήν το υ - να παραδώσει τη σκυτάλη της εξουσίας ομαλά, αποτρέποντας την εμφύλια σύρραξη. 0 Αλία κλήθηενέργεια ο Μπερίσα πέτυχε μέσα σε λίγους μήνες να μετατρέψει ένα υψηλόβαθμο στέλεχος του αλβανι­ κού κομμουνισμού σε μάρτυρα. Επύπωοη προκαλεί η άρνηοη Οι περισσότερες σελίδες του ημερολογίου είναι α­ φιερωμένες στις συνθήκες φυλάκισης και στις διερ­ του Ρ. Αλία να οταθείμε αυτοκριτική γασίες που σημειώνονται εκείνη την περίοδο στην πολιτική ζωή της Αλβανίας. Σε κάποιες φάσεις ο Αλία διάθεση απεναπι οτα πεπραγμένα επιχειρεί να δικαιολογήσει το σκληρό αστυνομικό κα­ θεστώς του Χότζα του οποίου υπήρξε προστατευότου αλβανικού κομμουνισμού μενος. Άλλωστε, τον διαδέχτηκε μετά το θάνατό του. Εντύπωση προκαλεί η άρνησή του να σταθεί με αυτοκριτική διάθεση απέναντι στα πεπραγμένα του κε να διαχειριστεί τη διαδικασία της μεταπολίτευσης αλβανικού κομμουνισμού, του πιο αυταρχικού μοντέ­ και το έπραξε με σώφρονα τρόπο. Η ανταμοιβή του λου που έδωσε ο υπαρκτός σοσιαλισμός. Αποθεώνει ήταν ο εγκλεισμός του στη φυλακή και η παραπομπή την πολιτική του, δικαιολογεί τις πρακτικές του, εξω­ του από το καθεστώς Μπερίσα σε δίκη με εντελώ ς ραΐζει τις συμπεριφορές του και ενοχοποιεί πάντοτε σαθρές κατηγορίες. Ήταν μια εκδικητική πράξη που τους άλλους στις στιγμές σύγκρουσης με τα ομογά­ ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών στο εσωτερικό της λακτα καθεστώτα. Η Γιουγκοσλαβία και ο Τίτο ευθύχώρας αλλά και στο εξωτερικό. Με την ανόητη αυτή

Η

82

νονται για τη ρήξη στις σχέσεις ΑλβανΓας-Γιουγκοσλαβίας, οι μετασταλινικοί ηγέτες της ΕΕΣΔ είναι υπό­ λογοι για τη διάσταση μεταξύ της Αλβανίας και της Σοβιετικής Ένωσης επειδή απομακρύνθηκαν από τις διδαχές του Στάλιν, η Κίνα οφείλει να απολογηθεί για την απόφασή της να σταματήσει τη βοήθεια προς το λιλιπούτειο φίλο της στη γωνιά της Βαλκανικής. Σε ό­ λες τις περιπτώσεις η ηγεσία της Αλβανίας υπερασπί­ στηκε τα εθνικά ουμφέροντά της έναντι τω ν εχθρι­ κών επιδιώξεων τω ν πρώην συμμάχων της. Βολική, πράγματι, ερμηνεία για να «νομιμοποιηθεί» η επιλογή της οικοδόμησης ενός περίκλειστου και κλειστοφοβι­ κού κράτους που αρεσκόταν να αυτοαποκαλείται «το μοναδικό οχυρό του κομμουνισμού στον κόσμο μας», το οποίο μετήλθε όλα τα μέσα προκειμένου να κρα­ τήσει τη συνοχή του και να εμποδίσει το μικρόβιο του οπουρτουνισμού και του αναθεωρητισμού να εισχω­ ρήσει στο σώμα της κοινωνίας. Ο Αλία, εκ της θέσεώς του -ήταν επί μακρόν ο δεύτερος οτην κομματική και κρατική ιεραρχία- γνώριζε και για τις εκτοπίσεις και για τις φυλακίσεις και για τις εκτελέσεις αντιφρονούντων και για την απουσία ελευθεριών και για την καταπάτηση των στοιχειωδέστερων ανθρώπινων δι­ καιωμάτων. Δεν αισθάνεται την ανάγκη να ζητήσει συγγνώμη. Προφανώς πίστευε ότι τα μέτρα αυτά ή-

ΟΡ. Αλία δεν αισθάνεται την ανάγκη να { ητήοει συγγνώμη ταν επιβεβλημένα από την ανάγκη να παραμείνει η Αλβανία ανεξάρτητη. Οχυρώνεται μάλιστα πίσω από το έω λο επιχείρημα που επιστρατεύουν όλοι οι δι­ κτάτορες: «Καμία δική μου πράξη δεν έγινε εναντίον του λαού, ποτέ δε στάθηκα αντίθετος στα συμφέρο­ ντα του λαού, ποτέ δεν έκανα κατάχρηση του σεβα­ σμού και της αγάπης του λαού προς εμένα. Έχω κα­ θαρή τη συνείδησή μου. Δε βλέπω τίποτα για το ο ­ ποίο πρέπει να μετανιώνω, δε βλέπω τίποτα για το ο­ ποίο πρέπει να κοκκινίζω». Στο όνομα του λαού και για το συμφέρον του λαού, όπως ο Αλία και οι ομοτράπεζοι του το αντιλαμβάνο­ νταν, διεπράχθησαν όλες οι βαρβαρότητες οι οποί­ ες, κατά τη συνήθη ωραιολογία τω ν οπαδών του στρατοπεδικού κομμουνισμού, μεταμφιέζονται, με εξοργιστικά ασύγγνωστο κυνισμό, σε λάθη, ελαττώ ­ ματα και αστοχίες (αλήθεια, πόσο κομψές είναι αυ­ τές οι λέξεις) που οφείλονται στην οικονομική και

κοινωνική καθυστέρηση που κληρονόμησε ο σοσια­ λισμός από τη φεουδαρχία, στο ιδεολογικό έλλειμ­ μα τω ν σκαπανέων του σοσιαλισμού («δεν ξέραμε πολλά για το σοσιαλισμό όταν ξεκινήσαμε τη δου­ λειά για την οικοδόμηση της κατεστραμμένης από τον πόλεμο χώρας») και στην περικύκλωσή της από τις δυνάμεις του ιμπεριαλισμού και των συνοδοιπό­ ρων το υ ς. Αυτά όμω ς που ο Αλία συγχωρούσε στους «οικοδόμους του επίγειου παραδείσου» δεν μπορεί να τα α νεχ τεί από το υ ς αντιπάλους του. Έτσι, αποδοκιμάζει τον αντικομμουνισμό επειδή «κα­ ταπατά κάθε δημοκρατική αρχή και κανόνα. Αυτό γί­ νεται φανερό κάθε μέρα: εκφράζεται με την αύξηση της αστυνομικής πίεσης, εκδηλώνεται με τη βία κά­ θε μέρα και περισσότερο». Πρόκειται για κλασική ε ­ φαρμογή της ιησουιτικής αρχής «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Όταν ο σκοπός είναι ιερός επιτρέπονται τα πάντα. Κρίμα που ένας κατά δήλωσίντου μαρξιστής φαίνεται να μην καταλαβαίνει ένα βασικό αξίωμα του μαρξισμού, ότι δηλαδή η «ιερότητα» ενός στόχου έ­ χει να κάνει με το συσχετισμό των δυνάμεων οε μια δεδομένη στιγμή. Τον πρόλογο του βιβλίου έγραψε ο γνωστός καθηγη­ τής της Πολιτικής Επιστήμης Γ. Κοντογιώργης. Νομί­ ζουμε ότι ήταν εξαιρετικά επιεικής και με το συγγρα­ φέα -ίσως εξαιτίας της προσωπικής σχέσης που απέ­ κτησε- και με το σύστημα που αυτός υπηρέτησε επί πενήντα χρόνια. Είναι καινοφανής η άποψή του «ο υ­ παρκτός σοσιαλισμός εναρμονίσθηκε με το κοινωνικό πρόταγμα που έδινε προτεραιότητα στην οικοδόμη­ ση των θεμελιωδών παραμέτρων της μετάβασης α ­ πό τη δεσποτεία στον ανθρωποκεντρισμό. Ως προς αυτό οφείλει κανείς να αναγνωρίσει ότι πέτυχε στο έργο του»! Αυτό το επιχείρημα μπορεί ενδεχομένως κάποιος καλόπιστος να το δεχτεί μόνο αν η αναφορά του παραπέμπει στο θεωρητικό σώμα του μαρξισμού και όχι βεβαίως στα καθεστώτα που εγκαθιδρύθηκαν στο όνομά του. Μόνο υπ' αυτή την οπτική θα συμ­ φωνούσαμε με τον κ. καθηγητή, αν και δεν είναι άνευ σημασίας οι θεωρητικές προσεγγίσεις που «ανα­ καλύπτουν» σε πλευρές του μαρξικού λόγου το μεσ­ σιανισμό, το βολονταρισμό και, εντέλει, τον αυταρχισμό, στοιχεία που κυριάρχησαν στις κατ' ευφημισμόν σοσιαλιστικές κοινωνίες. Και μια παρατήρηση για την έκδοση: τουλάχιστον οι μισές σελίδες του πονήματος βρίθουν συντακτικών και γραμματικών λαθών, χωρίς να λείπουν και οι α­ ναγραμματισμοί. 0 αναγνώστης μένει με την εντύ­ πωση ότι ο επιμελητής έπιασε δουλειά από τη μέση και μετά. □

83

Τι σημαίνει «Ευρώπη»; ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΕΡΤΙΛΗΣ

Ευρώπη. Δύο δοκίμια και τρία σχόλια

ί

Αθήνα, Καστανιώτης, 2000 Σελ. 138

ώς να ενταχθούμε οριστικά σε μια Ευρώπη που διαρκώς διευρύνεται; Πώς να αγνοήοουμε ότι μια τέτοια διαδικασία επιβάλλει την ενδυνάμω­ ση της ίδιας της ταυτότητας; Χθες, η «εθνική αντίσταση» ήταν εμπόδιο για την Ευ­ ρώπη. Σήμερα, η εθνική ταυτότητα φαίνεται να γίνε­ ται η προϋπόθεση της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. «Θα μείνουμε ριζωμένοι στους τόπους μας, θα μείνουμε Γερμανοί, Ιταλοί και Άγγλοι και, ταυτό­ χρονα, Ευρωπαίοι», έλεγε ο Χέλμουτ Κολ όταν προ-

Π

ίια να είμαστε Ευρωπαίοι, θα πρέπει να γνωρίζουμε τι σημαίνει αυτή η λέξη ωθούσε τη γερμανική ενοποίηση ταυτόχρονα με την ευρωπαϊκή. Πολλοί στοχαστές έχουν υποστηρίξει ό­ τι η Ευρώπη δε θα μπορέσει να συγκροτηθεί παρά μόνο αν οι διαφορετικές συλλογικές μνήμες ανα­ γνωριστούν και νομιμοποιηθούν. Κάτι που δε φαίνε­ ται να συμβαίνει σήμερα στην Ευρώπη. Όπως σημει­ ώνει εύστοχα και ο καθηγητής Γιώργος Δερτιλής σ' ένα από τα πολύ ενδιαφέροντα δοκίμια αυτού του τ ό μ ο υ ,«για να είμαστε Ευρωπαίοι, θα πρέπει να γνωρίζουμε τι σημαίνει αυτή η λέξη, τι κοινό έχουμε μεταξύ μας, από πού κρατόει η σκούφια μας, ποια είναι, όπως λένε, η ταυτότητά μας ως Ευρωπαίων». Η αυτογνωσία είναι λοιπόν η προϋπόθεση για να διατηρήσουμε από το παρελθόν και από το παρόν ό,τι μας αρέσει και εκτιμούμε και να απορρίψουμε όσα καταδικάζουμε ή απλώς δεν εγκρίνουμε, για να μπορέσουμε έτσι να ανασχηματίσουμε την ευρω­ παϊκή μας ταυτότητα και να οικοδομήσουμε, ως πο­ λίτες της Ευρώπης, ένα καλύτερο μέλλον, συμπλη­

84

ρώνει ο Γιώργος Δερτιλής, θέτοντας κρίσιμα ερω τή­ ματα όπως: Πότε άραγε η έννοια της ευρωπαϊκότητας έπαψε να είναι μονάχα μια φαντασίωση λογιών και διανοητών, αριστοκρατών και αυτοκρατόρων και άρχισε να γίνεται ιδέα μαζική; Έπειτα, για να διαμορφωθεί αυτή η ιδέα, πέρασαν δυόμισι χιλιάδες χρόνια μισαλλοδοξίας, πολέμων και αλληλοσφαγής. Ας μην ξεχνάμε ότι μόλις πενή­ ντα χρόνια μας χωρίζουν από την τρέλα του Β' Πα­ γκόσμιου Πολέμου. Στο πρώτο κείμενο αυτού του τόμου, ο συγγραφέ­ ας θέτει το ζήτημα της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Ίσως οι απόψεις που διατυπώνει εδώ ο καθηγητής Γ. Δερτιλής να φανούν σε πολλούς ανορθόδοξες. Όσοι όμως ασχολούνται σοβαρά με την ευρωπαϊκή προοπτική και δεν είναι απλώς «ευρωπαιολάγνοι» θα συμφωνήσουν με το συγγραφέα όταν υποστηρί­ ζει ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση, για να είναι ένωση, για να διαμορφώσει μια ρεαλιστική ευρωπαϊκή ταυτό­ τητα, στηριγμένη στην ιστορία και όχι στην προκα­ τάληψη, χρειάζεται ιστορική αλήθεια, όχι ιστορικούς μύθους». Σ' ένα άλλο εξίσου χρήσιμο κείμενο, ο Γ. Δερτιλής ξεκινά από το γνωστό θεωρητικό σχήμα «Κέντρο Περιφέρεια» και προσπαθεί να δείξει ότι αυ­ τό στηρίζεται σε μια προκατάληψη βαθιά και ευρωκεντρική, δηλαδή στην άποψη ότι η Ευρώπη είναι το αναπτυγμένο και πολιτισμένο «κέντρο» ενός κόσμου «περιφερειακού» και υπανάπτυκτου, αν όχι απολίτι-

οτου και κατώτερου. Το σχήμα αυτό είναι μια αφηρημένη θεω ρητική κατασκευή που υπεραπλου­ στεύει την ανάλυση και την ιστορική ερμηνεία, εξη ­ γεί ο Γ. Δερτιλής. θα μπορέσει άραγε η ενωμένη Ευρώπη να αντεπεξέλθει στις προκλήσεις του 21ου αιώνα, είναι το κρίσιμο ερώτημα στο οποίο απαντά το βιβλίο του. Όπως σημειώνει ο συγγραφέας, η Ευρώπη του 21ου αιώνα θα πρέπει να υπερβεί τις ι­ στορικές της αντιθέσεις και τα ιδεολογήματα μιας δήθεν ενότητα ς που συγκαλύπτει τις αντιθέσεις, που δικαιώνει το υ ς ενδοευρω π αϊκούς η γεμονι­ σμούς και που επιτρέπει σε τρίτους να ορίζουν εκεί­

νοι τους όρους του ευρωπαϊκού παιγνίου. Αν και τα περισσότερα κείμενα αυτού του τόμου δε δημοσι­ εύονται για πρώτη φορά, πολύ σωστά ο συγγραφέ­ ας τα εν έτα ξε σε αυτή τη συλλογή δοκιμίων γιατί παραμένουν επίκαιρα και περιλαμβάνουν εύστοχες εκτιμήσεις και αναλύσεις. Όσον αφορά το γιατί ένας ιστορικός ανακατεύει ιστορικά μελετήματα με την επικαιρότητα, η εξήγηση που καταθέτει ο καθηγη­ τής Γ. Δερτιλής είναι ευνόητιϊ: επειδή, εκτός από επαγγελματίας, είναι και ζώον πολιτικόν. ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ

ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Οαγώνας τηςΕπφίωοης ΜΑΓΔΑΛΗΝΗ Α. ΔΑΝΙΗΛΙΔΟΥ

4

Πολεμώντας τη φτώχεια

Αθήνα, Ιμυρνιωτάκης, 2000 Σελ. 287

ΤΓ να αφήγπμα-μαρτυρία της ζωής ενός παιδιού οκτώ ετών, τη ς Μάγδας, που μαζί με τις τρεις L μεγαλύτερες αδελφές της και τη μητέρα τους, πρόσφυγα από. τη Μικρά Ασία, χάνουν τον πατέρα τους λίγο πριν από τη ν κήρυξη του π ολέμου το 1940 και προσπαθούν να επιβιώσουν, στις πιο αντί­ ξο ες συνθήκες, στο Μικρόκαμπο τη ς Θεσσαλονί­ κης. Πολεμώντας τη φτώχεια, όπως είναι και ο τίτ­ λος του βιβλίου, τα τέσσερα κορίτσια με τη μ η τέ­ ρα τους κάνουν οποιαδήποτε δουλειά βρεθεί. Δουλεύουν στα χωράφια, στα καπνά, βαριά και αν­ θυγιεινή δουλειά, τρυπάνε χιλιάδες πιπεριές που θα γίνουν τουρσιά, π λένουν άδεια μπουκάλια, πλέκουν και ράβουν ρούχα κ.ά. 0 αγώνας για επιβίωση στυγερός. Δουλεύουν ακατάπαυστα και παράλληλα τα κορίτσια σπουδά­ ζουν! «Το παιχνίδι είχε πια σβήσει από τη ζωή μας, γιατί

ΠΟΛΕΜΩΝΤΑΣ ΤΗ ΦΤΩΧΕΙΑ δ ε ν είχαμ ε δ υ ν ά ­ μεις να παίξουμε, το τραγούδι δεν α­ ν τη χ ο ύ σ ε και η φωνή μας έβγαινε από το στόμα μόλις και μ ετά βίας. Το χαμόγελο δεν ανθούσε και έσβηνε στα χείλη μας». Η Μάγδα μεγαλώνει, φοιτεί στη Νομική Σχολή, ενώ παράλληλα συνεχίζει να δουλεύει και να βοηθά την οικογένειά της. Η αγάπη και η κατανόηση της Μάγδας για τις τρεις α δελφ ές της και τη μητέρα της κάτω από τις πιο δύσκολες συνθήκες είναι συ­ γκινητική. Η συγγραφέας μέσα από την προσωπική της μαρ­ τυρία καταγράφει με γλαφυρότητα και ζωντάνια τη συλλογική ιστορία, τα ήθη και τη νοοτροπία μιας τόσο σημαντικής περιόδου της χώρας μας: Πόλε­ μος - Κατοχή - Απελευθέρωση. Ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί από μεγάλους και μικρούς αναγνώστες. ΑΝΝΑ ΔΕΣΜΟΥ

85

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΙ

Ευρωπαϊκόοινεμάvs. Χόλιγουντ ΚΙΡΑ ΚΙΤΣΟΠΑΝΙΔΟΥ

Το μάρκετινγκ του ευρωπαϊκού κινηματογράφου

ί

Αθήνα, Παπαζήαης, 2000 Σελ. 295

ι φανατικοί κινηματογραφόφιλοι, αλλά και οι περιστασιακοί επισκέπτες της μεγάλης οθόνης γνωρίζουν πολύ καλά ότι, κατά περιόδους, οι ευρωπαϊκές ταινίες αποτελούν δυσεύρετο είδος, α­ κόμα και στη χώρα παραγωγής τους. Η επικράτηση των αμερικανικών ταινιών τόσο στις κινηματογραφι­ κές αίθουσες όσο και στις συνειδήσεις τω ν θεατών είναι αναμφισβήτητη. Την εμπειρική αυτή διαπίστω­ ση τεκμηριώνει με στοιχεία το βιβλίο, προϊόν πανε­ πιστημιακής έρευνας με θέμα τους μηχανισμούς ε ­ νίσχυσης τω ν κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Κοι­ νότητας για την προώθηση της εθνικής τους κινη­ ματογραφίας. Η ευρωπαϊκή αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος χαρακτηριζόταν ανέκαθεν -σε αντίθεση με την αμε­ ρικανική πρακτική- από κάποια περιφρόνηση για την εμπορική λογική και για ό,τι σχετίζεται με το χώρο του μάρκετινγκ. Ανθρωπιστικά οράματα και κοινωνι­ κή κριτική -βασικό κοινό χαρακτηριστικό των Ευρω­ παίων δημιουργών- παράλληλα με το προσωπικό, εύκολα αναγνωρίσιμο ύφος του καθενός, ήταν από μόνα τους αρκετά για να φέρουν κόσμο στις αίθου­ σες. Ωστόσο, αυτό το σχήμα έχει ανατραπεί εδώ και μ ε­ ρικά χρόνια από το επιθετικό μάρκετινγκ που ακο­ λουθεί η πέραν του Ατλαντικού βιομηχανία κινημα­ τογράφου. Εκτός αηό τη ν τυποποίηση, το παλαιό μεγάλο ατού των χολιγουντιανών παραγωγών, που

Ο

86

τους επέτρεπε να είναι ταινίες, κυριολεκτικά, για ό­ λο τον κόσμο, νέες μέθοδοι στη διαδικασία προώ­ θησης, που αντιμετωπίζουν την ταινία ως καθαρά εργαστηριακό προϊόν, έχουν αποτέλεσμα «π κινη­ ματογραφική διανομή οτην Ευρώπη να κυριαρχείται από τις αμερικανικές majors». Οι ευρωπαϊκές χώρες αναζητούν τώρα τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίσουν την αμερικανική κυριαρχία στον πόλεμο τω ν αιθουσών και θα κά­ νουν τις ευρωπαϊκές ταινίες εξαγώγιμες. Η δοκιμα­ σμένη συνταγή είναι ν' αποβάλουν κάθε εθνική, το ­ πική, κοινωνική ιδιαιτερότητα (η προσπάθεια που έ ­ γινε σε ορισμένα κράτη να βρεθεί η χρυσή τομή απέτυχε). Στο δίλημμα διαφύλαξη τω ν πολιτιστικών διαφορών ή λογική φαστ-φουντ στην πώληση εισι­ τηρίων, η δεύτερη επιλογή φαίνεται να προκρίνεται ως λύση, ανεπιθύμητη μεν και αντίθετη με την πα­ ράδοση, αλλά οικονομικά αναγκαία και απ οτελε­ σματική. ΣΤΕΛΛΑ ΒΑΤΟΥΓΙΟΥ

ΠΑΙΔΙΚΑ

Ομεγάλος Ερωτικός ΒΙΤΣΕΝΤΖΟΣ ΚΟΡΝΑΡΟΣ

Ερωτόκριτος Εικ.: Oksana Chaus Αθήνα, Παπαδόηουλος, 2000 Σελ. 28

Τ χουμε γράψει κι άλλη φορά για ιη συγκεκριμένη Τ · σειρά του καλού εκδοτικού οίκου. Την έχουμε L δ εχτεί ευνοϊκά. Οι διασκευές όμως έχουν ένα εγγενές πρόβλημα: ξεκινούν από ένα καταρχήν αρ­ νητικό στοιχείο· ότι δηλαδή η επιτυχία του πρωτο­ τύπου, η οποία στα συγκεκριμένα έργα είναι διαχρο­ νική, δεν είναι δυνατόν με τις διασκευές να επαναληφθεί, στον ίδιο τουλάχιστον βαθμό. Η ιδιοτυπία ό­ μως στις συγκεκριμένες απόπειρες, η οποία υπάρχει αφενός επειδή απευθύνονται στο διαφορετικό, ανή­ λικο αναγνωστικό κοινό και αφετέρου στην εικονο­ γράφηση, μας κάνει να αντιμετωπίζουμε αυτή τη σειρά ως όλον. Και ως όλον είναι επιτυχημένη. Γιατί και οι διασκευές μέσω ενός θαυμάσιου πεζού λ ό ­ γου είναι κοντά στα πρωτότυπα, δεν τα προδίδουν, και η εικονογράφηση είναι εξαίσια. Τον τελευτα ίο καιρό προστέθηκαν κι άλλα βιβλία στη σειρά, εξίσου επιτυχημένα με τα προηγούμενα (Α. Καρκαβίτσα: Το Γιούσουρι, Α. Εφταλιώτη: το Πα­ γούρι, Η Στραβοκώσταινα, Ε. Ροϊδη: Η ρηΠιά, Γ. Βιζυηνού: Το μικρό ραφτόπουΠο). θα σταθούμε σ' ένα πρόσφατο, στη διασκευή σε ποιητικό λόγο του Ερωτόκριτου, του Β. Κορνάρου. θα ξεκινήσουμε από την εικονογράφηση. Ιστορημέ­ νη από την Oksana Chaus, είναι αριστουργηματική. Επηρεασμένη από στοιχεία βυζαντινά και μπολια­ σμένη από τη ρωσική σχολή αγιογραφίας, τη δυτική ιπποτική παράδοση και, ως κίνηση τω ν προσώπων, από την αρχαιοελληνική τέχνη, αηοτυπώνει στην ουσία την ιδεολογία του πρωτοτύπου. Η αγιοσύνη

τω ν μορφών, εδώ, εκφράζει, εκτός τω ν άλλων, το μεγάλο και συγκινητικό έρωτα που αναβλύζει από το πρωτότυπο, θα λέγαμε δηλαδή ότι υπάρχει μια καταρχήν αναντιστοιχία μεταξύ εικονογράφησης και διασκευασμένου κειμένου. Που θα φαινόταν μεγα­ λύτερη αν ο λόγος του Κ. Πούλου και ο δεκαπεντα­ σύλλαβός του (γιατί αλήθεια σε 2-3 μέρη αλλοιώ­ θηκε;) δεν ήταν επιτυχημένοι. Γιατί, πώς να το κά­ νουμε, σε ένα τόσο ολιγόστιχο ποιητικό κείμενο δεν ήταν δυνατόν να «μεταφερθούν» το πλαίσιο, οι χα­ ρακτήρες, οι συγκινησιακές μεταπτώσεις και τα συ­ ναισθήματα του ποιητικού λόγου του πολύστιχου πρωτοτύπου. Το γεγονός αυτό μας κάνει να δηλώσουμε ότι παρ' όλη τη συνολική επιτυχία του εγχειρήματος, οι δια­ σκευές ενός ποιητικού λόγου με τον ίδιο λόγο είναι άλλο πράγμα, και διατηρούμε επιφυλάξεις αν τελι­ κά πρέπει να γίνονται. (Για αναγνώστες από 10 ετών) ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

87

«Τοθαύματου κόσμου» ΜΑΡΩΛΟΪΖΟΥ

Τα δύο ιρω κυμίνα ζαρκάδια Αθήνα, Πατάκης, 2000 Σελ. 48

αι πώς να μιλήσεις στα παιδιά. Μα για όλα τα πράγματα, αρκεί με τον κατάλληλο τρόπο. Και η Μάρω ΛοΊζου, με τη θαυμάσια σειρά της «Το θαύμα του κόσμου» (ήδη βρίσκεται στο πέμπτο από τα δώδεκα προαναγγελθέντα βιβλία), αυτό κάνει. Και το πετυχαίνει μ' έναν πρωτότυπο τρόπο και συ­ νάμα απολύτως παιδαγωγικό. Και δεν είναι εύκολο βέβαια να αναφερθεί σε «δύσκολα» πράγματα, ό ­ πως η δημιουργία του σύμπαντος, η ανακύκλωση, τω ν ζώων μεταξύ τους και με το φυσικό περιβάλ­ τα απολιθώματα, η ε ξέ λ ιξη γενικά τη ς ζωής, με λον. 0 έρω τάς τους και η γέννηση δίνονται μ' ένα τρόπους που να αναπτύσσουν στο παιδί μια βαθύ­ ρεαλιστικό και συνάμα ποιητικό τρόπο απόλυτα συτερη σχέση με τον κόσμο που το περιβάλλει και συ­ στοιχισμένο με το οικολογικό περιβάλλον. νάμα να του εμπνεύσουν τη χαρά, την αγάπη και Το βιβλίο, όπως άλλωστε και όλα της σειράς, απο­ την κατανόηση για τους συνανθρώπους του. κτά πρόσθετο ενδιαφέρον από το γεγονός ότι στο Σ' αυτό το βιβλίο, η συγγραφέας μιλάει για την ανα­ τέλος έχει δημιουργικές ασκήσεις πρόσληψης κα α­ παραγωγή μέσα από τον τρόπο που συναντιούνται νταπόκρισης του αναγνώστη, σχεδιασμένες από ο­ δύο ζαρκάδια, ερωτεύονται, δημιουργούν νέα ζωή, μάδα με επικεφαλής την καθηγήτρια του πανεπι­ που κι αυτή με τη σειρά της θα συνεχίσει τον αέναο στημίου Άννα Κατσίκη-Γκίβαλου. κύκλο της ύπαρξης και της εξέλιξης των οικοσυστη­ (Για αναγνώστες από 8 ετών) μάτων. Το κείμενο, χωρίς να χάνει τη λογοτεχνικότητά του, συνταιριάζει τις γνώσεις για τις σχέσεις ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

Κ

O S ' 88

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

m

ΠΑΤΑΚΗ

Φ . Δ. Δ ρ α κ ο ν τ α ε ιδ ή ς

Δ η μ ή τρ ης Π α π α δ ο ύ λ η ς

Το μήνυμα

Όταν τελειώνουν οι καιροί Με τουτ μαγκάβ

διήγησις διδακ τικ ή εκ πολλών συρραφείσα

β ιβ λ ί ο π ρ ω τ ο

0 Στρατηγός Εμιλιάνο Ζαπάτα, ο μεγάλος επαναστάτης του Μεξικού, ο θρυλικός προ­ στάτης των φτωχών αγροτών της πατρίδας του, μαθαίνοντας πως ο σύντροφος Λένιν, ο αρχηγός των μπολσεβίκων, ο εμπνευστής της επανάστασης στη Ρωσία, είχε καταλάβει τα Χειμερινά Ανάκτορα στην Αγία Πετρούπολη και ανατρέψει το καθεστώς των τσάρων, αποφάσισε να του στείλει ένα μήνυμα συγ­ χαρητηρίων. Σε αυτό το γεγονός βρίσκεται η αφορμή αυ­ τού εδώ του βιβλίου. Μια αφορμή που ανασταίνει εξεγερμένους κάθε λογής: τυπογρά­ φους, καλλιτέχνες και συγγραφείς, αλλά και μορφές της παγκόσμιας επανάστασης και ινδάλματα που συναντιούνται, πολεμούν, αλλά και τρομοκρατούν.

Ένα χωριό πορεύεται τον τελευταίο αιώνα με τους θρύλους και τις παραδόσεις του στο περιθώριο των εξελίξεων. Μια οικογένεια τολμά να ξεχωρίσει από τις υπόλοιπες. Τελευταίος απόγονος ένα παιδί -ο Νίκος-, που αντρώνεται με την παρουσία ενός μισότρελου παππού, την καθοδήγηση ενός σοφού γέροντα και τα προφητικά όνειρα μιας για­ γιάς. Η επαφή του με τους Τσιγγάνους ση­ μαδεύει την πορεία της ζωής του. «Τι πά’ να πει με τουτ μαγκάβ, παππού;» «Πού τ’ άκουσες αυτό, ωρέ διαβολάκο;» Μετά, γύρισε και τον σβέρκωσε χαϊδευτικά με τη χερούκλα του. Τον κοίταξε στα μάτια με κατανόηση: «Μόρτη...» είπε σαν να τον ζήλευε. Οι αθώοι καιροί τελειώνουν όμως, κι ένα παλιό κρασί έρχεται να πάρει τη μοίρα στα χέρια του...

Σ Ε

0

Λ

A

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

Τ

A

Λ

I

0

Π

Ω

Λ

Ε

I

• ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΠΑΤΑΚΗ: ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ 65,106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3811850 • ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΜΜ, ΜΠΕΝΑΚΗ 16,106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3831078 • ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Ν. ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΥ 122, ΤΗΛ. (031) 706354-5 · www.patakis.gr

A

NIKOA Νικόλ Ρούσσου

TkstfTnftf'K'i.

SB

w

RΟVXXΟV

Πες στη Μορφίνη, ακόμα την ψάχνω ΝΟΥΒΕΛΑ

Τ έτα ρ τη έκ δ ο σ η

Μια παρδαλή γάτα σε μια αλλιώτικη πόλη: πλάσματα της νύχτας, ανίδεα ή αδιάφορα για την πρωινή πραγματικότητα, επιβιώνουν με τους δικούς τους νόμους και τη δική τους βέβηλη γλώσσα. π ρ ώ το τ η ς βιβλίο, η Ρ ο ύ σ σ ο υ κ ά ν ει τη ν έ κ π λ η ξ η ... α ν α μ ετρ ιέ τα ι μ ε ο ρ ια κ ές π ε ρ ιο χ ές κα ι π ρ ω το γ εν ή α ισ θ ή μ α τα , α φ ο υ γ κ ρ ά ζ ε τ α ι το ν υ π ό κ ω φ ο ρ ό γ χ ο τ η ς π όλης.

1

Ν. Γ. Ξυδάκης, Αθηνόραμα ...μια ε κ τω ν έ ν δ ο ν π ε ρ ιγρ α φ ή , α π ό έ ν α ν ν α ρκο μ α νή π ου μ ιλά ει σ το ιδίω μ ά τ ο υ γ ια τ η ν κα θ η μ ερ ιν ή ζω ή το υ χ ω ρ ίς κ α μ ιά δ ιά θ εσ η εξ ω ρ α ΐσ ει τ ο ν ε α υ τ ό το υ ή να κ λ α φ τεί. Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα

Τώρα το νέο της βιβλίο

Στοιχήματα με τους θεούς ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ «Η μηχανή είναι μοναχική υπόθεση. Και μοναχική απόλαυση. Είναι σαν να έχεις βρει επιτέλους τον ιδανικό σου εραστή. Ε, με πόσους θα μπορούσες να τον μοιραστείς;» Έ ν α σύγχρονο οδοιπορικό με μηχανές από την Ελλάδα στην Ισπανία και πίσω, ένα ταξίδι-στοίχημα, κόντρα σε όσους πιστεύουν στους περιορισμούς περισσότερο απ’ ό,τι στο όνειρο. ε κ δ ό σ ε ι ς

u ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ Δεντρική διά θ ε ση : Σ ΟΛΟΝΟς 133, m s η ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΊΟ ΣΤΗ ΣΤΟ Α ΤΟΥ ΒΙΒΛΊΟΥ:

TO8 ΊΙΑΤΟΥΜΗΝΑ

Η Ετερότητα

στην ελληνική λογοτεχνία

Η έννοια του Ά λλου κυριαρχεί στην επικαιρότητα: θεωρητικοί και ερευνητές των ανθρωπιστικών -κα ι όχι μόνο- επιστημών τοποθε­ τούν σήμερα την έννοια αυτή οτο κέντρο των ενδιαφερόντων τους και θέτουν τα ερωτήματα τους έχοντας ως πεδίο αναφοράς το γόνι­ μο έδαφος της Ετερότητας. Επιχειρώντας όμως να ορίσει κανείς τις συντεταγμένες αυτής της περιοχής προσκρούει οε μια μεγάλη δυ­ σκολία: η Ετερότητα ως χαρακτηριστικό του Άλλου του στερεί αυτο­ μάτως τη δυνατότητα οποιουδήποτε ορισμού. Μ όλις κάτι οριστεί παύει και να αποτελεί για μας κάτι το έτερον, αφού ταυτίζεται με μια συγκεκριμένη ιδέα, εικόνα ή έννοια. Το να ορίζω κάτι σημαίνει επίσης και να το αφομοιώνω, να το κάνω κτήμα μου. Και το κτήμα δεν είναι ποτέ έτερον, είναι ίδιον. Φαίνεται έτοι ο Ά λλος να μην α­ νήκει στην περιοχή του λόγου αλλά να υπάγεται στο άρρητο, να εί­ ναι εκείνο για το οποίο δεν μπορεί κανείς να πει τίποτε. Η Ετερότητα είναι η ζώνη της σιωπής. Α λλά τότε πώς να δικαιολογήσουμε όλη αυτή τη συζήτηση περί Ετερότητας; Αν η Ταυτότητα λούζεται οτο φως του λόγου και η Ετερότητα μένει στη σκιά, οφείλει κανείς να παραδεχτεί ότι η σκιά ελ κ ύ ε ι. Αυτή η σκοτεινή δύναμη κάνει τη σκέψη πάνω στην Ετερότητα να ανθεί. Και δεν είναι λίγες οι φορές που η σκέψη αυτή χρησιμοποιεί για όχημά της τη λογοτεχνία, ίσως γιατί η λογοτεχνία είναι εκείνη η μορφή χρήσης της γλώσσας στην οποία το άρρητο ελλο χεύει πίσω από κάθε λ έξ η . Και μολονότι τα κείμενα που ακολουθούν επικεντρώνονται, για λόγους θεματικής ενότητας και συνοχής, στην ελ λ η νική λο γο τεχνία, το αφιέρωμα αυτό δεν μπορεί ίσως παρά να έχει ως μότο τη -διάσημη πια- φράση ενός ξένου, ενός Γάλλου, του Α . Ρεμπό: «Εγώ είμαι ένας ά λλος».

Επιμέλεια αφιερώματος: Ακης Καλόγνωμης

91

Η πολι τ ι σμι κή ε ι κ ο ν ο λ ο γ ί α και οι στ όχοι της Φ Ρ Α Γ Κ ΙΣ Κ Η Σ Α Μ Π Α Τ Ζ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ

f r \ \ «Άλλος», έννοια που σχετίζεται με το ζήτημα ταυτότητας-ετερό τητας, είναι λέξη με ποικίλες χρήσεις, όχι πάντα σαφείς και χρή σιμες, που χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο τα τελευ ταία χρόνια, ως ξεχωριστό αντικείμενο ή σε συνδυασμό με άλ λα, όπως το έθνος, η θρησκεία, οι «περιθωριακές» κοινωνικές ο V C -/ μάδες. Στη συζήτηση αυτή τον πρώτο λόγο είχαν οι ανθρωπολόγοι και οι ιστορικοί, αλλά και οι ψυχαναλυτές, ενώ σχετικά πρόσφατα αναμίχθηκαν οι συγκριτολόγοι και οι λογοτεχνικοί κριτικοί. Για το ζήτημα της εικόνας του Άλλου και της ταυτότητας-ετερότητας στη λογοτεχνία έγιναν μέχρι σήμερα τρία συνέδρια, στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα, με μεγάλη συμμετοχή ομιλητών και κοινού'. Στα συνέδρια αυτά οι ομιλητές αναζήτησαν τα θεωρητικά εργαλεία τους στο έργο ε ­ ρευνητών και στοχαστών που ασχολήθηκαν με τη διαπλοκή ταυτότηταςετερότητας από διαφορετικούς επιστημονικούς-χώρους, όπως ο Μιχαήλ Μπαχτίν και ο Ζακ Λακάν. Αναμφίβολα, η έννοια της διαλογικότητας που εισήγαγε ο Ρώσος θεωρη­ τικός της λογοτεχνίας, όσο και η έννοια του Άλλου, όπως την εισήγαγε ο Γάλλος ψυχαναλυτής, βοηθούν να ξεκλειδώσουμε με νέους και γόνιμους τρόπους τα λογοτεχνικά κείμενα. Όμως, παράλληλα, ελλοχεύει ο κίνδυ­ νος να βρεθεί κανείς σε ένα έδαφος ασταθές και να χρησιμοποιήσει τη λογοτεχνική θεωρία για να εκβιάσει ερμηνείες ή να αναλωθεί σε γενικό­ τη τες (η.χ., σε αξιώματα του τύπου: «η ίδια η γραφή είναι μια ετερότη­ τα») χάνοντας τον τελικό στόχο, δηλαδή την ερμηνευτική προσέγγιση συγκεκριμένων λογοτεχνικών κειμένων, που βρίσκονται πάντα σε διάλο­ γο με το κοινωνικο-πολιτικό και ιδεολογικό πλαίσιο μιας συγκεκριμένης ε ­ ποχής. Αυτούς τους κινδύνους είχα κατά νου, όταν πριν από δέκα χρόνια άρχισα να ασχολούμαι με την εικόνα του Άλλου στη λογοτεχνία. Οι στόχοι μου

92

από την αρχή ήταν σαφείς, και είχα ως αφετηρία μου τον κλάδο εκείνο της συγκριτικής γραμματολογίας που ασχολείται με τη μ ελέτη τη ς εικόνας του ξένου, την πολιτισμική εικονολογία (imagologie). Τον κλάδο αυτό εισήγαγε περίπου πριν από μισό αιώνα ο Γάλλος JeanMarie Carr6 και αναδιαμόρφωσαν γόνιμα στη δεκαετία του '80 Γερμανοί και Γάλλοι συγκριτολόγοι όπως ο Hugo Dyserink, ο Daniel-Henri Pageaux, ο Jean-Marc Moura κ.ά2. Ως παράδειγμα στην έρευνά μου χρησιμο­ ποίησα την εικόνα ενός εθνοτικού ξένου, του Εβραίου, ίσως του πιο δυσφημισμένου Άλλου στη λογοτεχνία. Ο Εβραίος στα λογοτεχνικά έργα κατά κανόνα δεν είναι έ ­ να πρόσωπο ολοκληρωμένο και εξελισσόμενο, αλλά ένα πρόσωπο με πάγια και σταθερά επαναλαμβανόμε­ να χαρακτηριστικά, δηλαδή μια λογοτεχνική στερεοτυπική εικόνα - εδώ τον όρο «στερεότυπο» δανειζόμα­ στε από την κοινωνιολογία και την ψυχολογία. Τα λογοτεχνικά στερεότυπα αναπαράγουν γενικευτικές γνώμες και κρίσεις για τα άτομα μιας ομάδας που στιγ­ ματίζεται και περιθωριοποιείται, όχι αναγκαστικά εθνι­ κής ή θρησκευτικής, και συνιστούν μονόπλευρες και συνήθως προκατειλημμένες εικόνες που αντλούνται α­ πό το κοινωνικό φαντασιακό και συνδέονται με τα φαι­ νόμενα του ρατσισμού και του φανατισμού. Χρησιμοποιώντας αυτές τις στερεοτυπικές εικόνες η κυρίαρχη εθνική, θρησκευτική ή κοινωνική ομάδα δυ­ σφημίζει συλλήβδην τις άλλες ξένες ή περιθωριακές ο ­ μάδες, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις διαφορές ανάμε­ σα στα άτομα και τον καθαρά υποκειμενικό χαρακτήρα των προτερημάτων ή ελαττωμάτω ν τους. Σε μια στερεοτυπική απεικόνιση οι Γάλλοι εμφανίζονται ως πότες, οι Λατίνοι ως εραστές, οι Εβραίοι ως τοκογλύφοι. Μέσα από αυτές τις γενικευτικές κρίσεις και απεικονίσεις, η κυρίαρχη ομάδα διαφοροποιείται και μπορεί να προβά­ λει τα δικά της πλεονεκτήματα, επίσης γενικεύοντας. Οι ψυχολόγοι τοποθετούν τη δημιουργία τω ν στερεο­ τύπων στο στάδιο τη ς αναγνώρισης του κόσμου και του εαυτού στην παιδική ηλικία και στις διαδικασίες που αυτή συνεπάγεται, δηλαδή στη διάκριση καλού και κα­ κού, «επιτρεπτού» και «απαγορευμένου»3. Τα στερεότυ­ πα διαιωνίζουν μια αίσθηση απόλυτης διαφοράς ανά­ μεσα στον «εαυτό» και το «αντικείμενο», που γίνεται ό Άλλος, χαράζοντας ανάμεσά τους μια φανταστική διαχωριστική γραμμή με τεράστια προσαρμοστικότητα και μεταμορφωτική δύναμη. Στα στερεότυπα, αυτές οι αρχικές διπολικές απεικονί­ σεις του κόσμου είναι μόλις ή καθόλου αναγνώσιμες. 0 Άλλος, στην όποια μορφή του, θεωρείται αντίπαλος της κυρίαρχης ομάδας, όμως αυτό το πνεύμα ανταγω­ νισμού και αντιπαράθεσης μπορεί να συνδέσει τα μέλη

Πάμπλο Πικύοο: Η νέα χρονιά

μιας ομάδας με αίσθημα αλληλεγγύης. Ορίζοντας τον εχθρό τους συσπειρώνονται και γίνονται πρόμαχοι των δικών τους αξιών. Με άλλα λόγια, η κυρίαρχη ομάδα (ή αλλιώς η ενδο-ομάδα) κατασκευάζει έναν Άλλο (μια εξω-ομάδα) για να επιβεβαιώσει και να εδραιώσει τη δι­ κή της ταυτότητα και κυριαρχία στον κοινωνικό χώρο, προφανώς γιατί η τα υτότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς μια αντίπαλη ετερότητα. Γι' αυτό η ταυτότητα και η ετερότητα κατασκευάζονται από το κοινωνικό φαντασιακό πάντα ανατιθέμενες και δρομολογούν αντίστοι­ χες θετικές και αρνητικές στερεοτυπικές εικόνες, τις ο­ ποίες χρησιμοποιούν οι συγγραφείς στα έργα τους. Χα­ ρακτηριστικό αυτών τω ν διπολικών κατασκευών του κοινωνικού φαντασιακού είναι ότι κρατούν για την ταυ­ τότητα το θετικό πόλο και για την ετερότητα τον αρνη­ τικό. Τα λογοτεχνικά -κυρίω ς τα πεζογραφικά- κείμενα α­ ποτελούν, κατά τη γνώμη μου, ένα εξαιρετικά κατάλ­ ληλο πεδίο για να διερευνήσει κανείς τη λειτουργία των στερεοτυηικών εικόνων. Γιατί η ίδια η πράξη της α­ φήγησης διενεργείται μέσα από διπολικές κατηγοριο­ ποιήσεις τω ν προσώπων σε ήρωες και αντιήρωες, φί­ λους και εχθρούς, δηλαδή σε καλούς και κακούς. Επι­ πλέον, οι συγγραφείς απευθύνονται πάντα στο κοινό μιας συγκεκριμένης εποχής, συνεπώς αναπαράγουν το κοινωνικό φαντασιακό για ευνόητους λόγους: σ' αυτό

93

ακριβώς στηρίζουν την αναγνωσιμότητα όσο και την ε ­ πιτυχία τω ν βιβλίων τους, δεδομένου ότι τα στερεότυ­ πα λειτουργούν περίπου ως συνθήματα για την κυρίαρ­ χη ομάδα και αναπαράγουν την ιδεολογία της. Με άλλα λόγια, ία στερεότυπα λειτουργούν όπως οι «κοινοί τό ­ ποι», δηλαδή ως εκφωνήματα χωρίς γνωστική αξία, αλ­ λά με την εγγύηση νομίσματος πλατιάς κυκλοφορίας με τρέχουσα και βέβαιη ισχύ, που χρησιμοποιούν οι ρή­ τορες για να κολακέψουν τις συνήθειες του κοινού και να κερδίσουν την εύνοιά του. Σε ένα πρώτο στάδιο της έρευνάς μου διαπίστωσα ότι η ανάλυση των στερεοτυπικών εικόνων σε ένα λογοτε­ χνικό κείμενο παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον γιατί α­ παντά σε ερω τήματα που θ έτει η κοινωνιολογία της λογοτεχνίας και η ιστορία τω ν ιδεών και νοοτροπιών. Εξετάζοντας τα στερεότυπα, εξετάζει κανείς και τους κυρίαρχους «λόγους» μιας εποχής, που έχουν πάντα σχέση με την εξουσία και τους φορείς της και τον τρό­ πο που διασφαλίζουν μια αρραγή εικόνα τω ν αξιώ ν της, εξοστρακίζοντας στο περιθώριο αυτούς που θα μπορούσαν να την κλονίσουν4. Αυτό το σκοπό εξυπη­ ρετούσαν τα στερεότυπα του τρελού, της πόρνης, του Εβραίου, του ομοφυλόφιλου, κυρίως το 19ο αιώνα, κατεξοχήν εποχή κοινωνικών κατηγοριοποιήσεων. Όμως, προοδευτικά, οδηγήθηκα σε άλλα συμπεράσμα­ τα, που αφορούν άμεσα την κειμενική ανάλυση από τη σκοπιά της λογοτεχνικής κριτικής, και σε μια διαφορετι­ κή μεθοδολογική προϋπόθεση που θα προσπαθήσω να διατυπώσω στη συνέχεια: τα στερεότυπα στοιχειοθε­ τούν μια εικόνα του Εαυτού, του Άλλου και του κόσμου λίγο πολύ προβλέψιμη, σταθερά επαναλαμβανόμενη, απροβλημάτιστη, χωρίς βάθος και προοπτική, συνεπώς τα χρησιμοποιούν συγγραφείς που απέχουν πολύ από τη βασική προϋπόθεση του μυθιστορήματος, ενός κατά βάση ειρωνικού και συχνά ανατρεπτικού είδους. Αυτό το ειρωνικό και κριτικό στοιχείο το βρίσκουμε στους με­ γάλους εκπροσώπους του μυθιστορήματος, όπως ο θερβάντες, ο Ντοστογιέφσκι, ο Φλομπέρ, ο Μέλβιλ, που ανέπτυξαν τις τεχνικές τους όχι για να εδραιώσουν μια αρραγή εικόνα του κόσμου αλλά για να ασκήσουν κριτική και να διερευνήσουν τις αθέατες όψεις της αν­ θρώπινης ύπαρξης σε κοινωνικό και ατομικό επίπεδο. Την άποψη αυτή υποστηρίζουν, από διαφορετικές σκο­ πιές, οι σημαντικότεροι θεω ρητικοί τη ς λογοτεχνίας του μυθιστορήματος: ο Λούκατς, ο Άουερμπαχ, ο Μπαχτίν, ο Αντόρνο, ο Ρενέ Ζιράρ. Μήπως λοιπόν η εξέταση των στερεοτυπικών εικόνων σε ένα κείμενο μυθοπλασίας θα μπορούσε να έχει και ένα διαφορετικό στόχο, καθαρά ενδο-λογοτεχνικό και αισθητικό; Μήπως, δηλαδή, όταν μελετάμε τις πολιτι­

94

σμικές εικόνες, εκτός από το ερώτημα «πώς σκέφτο­ νταν τον Άλλο οι άνθρωποι της τάδε εποχής», θα μπο­ ρούσαμε να θέσουμε και τα εξής ερωτήματα: «πόσο οι συγγραφείς μιας εποχής, όταν χρησιμοποιούν εικόνες του Άλλου, κρίνουν και υπονομεύουν την κυρίαρχη ιδε­ ολογία, πόσο αποφεύγουν να κολακέψουν τις αισθητι­ κές συνήθειες του αναγνωστικού κοινού, πόσο επινοη­ τικοί και βαθύτερα επαναστατικοί αποδεικνύονται στη χρήση αυτών τω ν εικόνων, και ποιες τεχνικές επινοούν για το σκοπό αυτό;». Από αυτή τη σκοπιά μπόρεσα να προχωρήσω την έρευνά μου σε ένα ευρύτερο, διεπιστημονικό πλαίσιο, όπου συναντιούνται η κοινωνική ιστορία, η ανθρωπολογία και η ψυχολογία με σύγχρονες ερμηνευτικές προσεγγίσεις του λογοτεχνικού κειμένου, όπως αυτές που προτείνει η μετα-δομική αφηγηματολογία και, ειδικότερα, η θεω­ ρία της πρόσληψης (Hans-Robert Jauss). Έπειτα από πολύχρονη έρευνα έχω καταλήξει στο συ­ μπέρασμα ότι η χρήση στερεοτυπικών εικόνων είναι περίπου αναπόφευκτη στα έργα μυθοπλασίας που ακο­ λουθούν τον παραδοσιακό αλλά και τον κριτικό ρεαλι­ σμό. Όμως είναι πολλοί οι συγγραφείς που χρησιμοποι­ ούν διάφορες στρατηγικές χάρη στις οποίες υπονομεύ­ ουν τις εικόνες αυτές, όπως η αυτο-αναφορικότητα, η πολυπρισματική αφήγηση, ο εσωτερικός μονόλογος, δηλαδή στρατηγικές που συντείνουν σε μια ανα-στοχαστική, ειρωνική ματιά στον κόσμο, αμφισβητώντας τις τρέχουσες κοσμοεικόνες και τις αξίες της κυρίαρχης ε ­ θνικής ή πολιτισμικής ομάδας. Ιδιαίτερη θέση εδώ έχει η λογοτεχνία του φανταστικού και του γκροτέσκου, που επωμίστηκε ριζικά το βάρος μιας τέτοιας προσπά­ θειας και που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε λο­ γοτεχνία της «ανατροπής»- όρο που χρησιμοποίησαν οι καλλιτεχνικές πρωτοπορίες του 20ού αιώνα και υιο­ θ έτησ α ν λ ο γ ο τεχ ν ικ ο ί κριτικοί όπω ς η Rosemary Jackson5. Με αυτές τις μεθοδολογικές προϋποθέσεις ξεκίνησα πριν από πέντε χρόνια ένα μεταπτυχιακό σεμινάριο στο οποίο κάθε φορά, με διαφορετική επικέντρωση, εξετά ­ ζονται ζητήματα της πολιτισμικής εικονολογίας σε έργα μυθοπλασίας. Στο σεμινάριο αυτό εξετάστηκαν μέχρι σήμερα πολιτισμικές εικό ν ες και στερεότυπ α του Άλλου (εθνικού, εθνοτικού ή «εντόπιου» ξένου, δηλαδή στιγματισμένου και περιθωριοποιημένου ατόμου) σε κείμενα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Ο στόχος στο σεμινάριο αυτό είναι πολλαπλός: να δια­ βάσουμε τα κείμενα και να τα σκεφτούμε- να δούμε ποιο ιδεολογικό αντίκτυπο έχουν οι αφηγηματικές τ ε ­ χνικές των συγγραφέων στο κοινό· να δούμε αν και πό­ σο οι συγγραφείς χάρη σ' αυτές τις τεχνικές κατορθώ-

ρίζοντα ι με δ ια φ ο ρ ετικ ές σ τρ α τη γ ικές πρόσωπα Άλλων, των οποίων η κατασκευή αποτελεί πάντα προ­ σωπική επιλογή και ευθύνη του συγγραφέα. Στο σεμινάριο αυτό, ακολουθώντας την ίδια προβλημα­ τική, εξετάσαμε και κινηματογραφικές ταινίες σε συ­ νεργασία με την κ. Εύα Στεφάνή, σκηνοθέτη και ερευνήτρια του εθνολογικού ντοκιμαντέρ, δηλαδή του κι­ νηματογραφικού είδους που κατεξοχήν ασχολείται με τις πολιτισμικές εικόνες6. θέλω εδώ να τονίσω ότι στη διάρκεια αυτών τω ν συ­ ναντήσεων με τους μεταπτυχιακούς φοιτητές του το ­ μέα νεοελληνικώ ν σπουδών του ΑΠΘ μοιραζόμαστε πάντα εμπειρίες έντονης σκέψης και προβληματισμού. Πολλές από τις εργασίες τους πρόκειται να δημοσιευ­ τούν σε έναν τόμο που πιστεύω πως θα είναι χρήσιμος σ' εκείνους που θέλουν να βλέπουν στη λογοτεχνία όχι μόνο ένα ερευνητικό πεδίο κατάλληλο για αυστηρά τ ε ­ χνικές, συχνά ταυτολογικές και ατελέσφ ορες αναλύ­ σεις, αλλά ένα δρόμο για να σκεφ τούν αλλιώ ς τον Εαυτό, τον Άλλο, τον Κόσμο. □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

νουν να υπονομεύσουν τις συλλογικές νοητικές απει­ κονίσεις και να αποκαλύψουν στον αναγνώστη τη ν πλαστή και προκατειλημμένη φύση τους. Ένα άλλο ζητούμενο είναι να δούμε σε ποιο βαθμό το διαφορετικό κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο μιας ε ­ ποχής ευνοεί ή αποθαρρύνει έναν αρνητικό λόγο για τον Άλλο. Έτσι είδαμε ότι στο σημερινό πολυπολιτισμικό πλανήτη μας πολλοί συγγραφείς στα πρόσωπα των Άλλων κατασκευάζουν συνοδοιπόρους που μοιράζο­ νται τις τύχες ενός χαοτικού και κατακερματισμένου κό­ σμου, κι έτσι είχαμε τα κατεξοχήν «φιλόξενα» βιβλία του Αντώνη Σουρούνη, του Δημήτρη Νόλλα και, πρό­ σφατα, το μυθιστόρημα ενός νέου συγγραφέα, του Θανάση Χειμωνά, με τίτλο Σπασμένα ελληνικά, ένα βι­ βλίο που χειρίζεται παραδειγματικό τα πρόσωπα Βαλ­ κάνιων οικονομικών προσφύγων στην Ελλάδα. Το έργο αυτών τω ν συγγραφέων, όπως και άλλων, παλαιότερων και νεότερων, αποκτά διαφορετικό ενδιαφέρον αν το εξετάσει κανείς από τη σκοπιά της πολιτισμικής εικο­ νολογίας. Στη διάρκεια αυτού του σεμιναρίου το βασικό, ωστόσο, είναι να σκεφτούμε έντονα και δημιουργικά αυτό που σημαίνουν και προωθούν ιδεολογικά και αισθητικό τα κείμενα της μυθοπλασίας όταν κατασκευάζουν και χει­

1. Το πρώτο κατά χρονολογική σειρά οργάνωσε ο Τομέας ΜΝΕΣ της Φιλοσοφικής σχολής του ΑΠΘ στη Θεσσαλονίκη το φθινόπωρο του 1996, με τίτλο «Οι Έλληνες και οι Άλλοι στη νεοελληνική πεζογραφία» (Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο, 31 Οκτωβρίου-2 Νοεμβρίου 1996). Στο συνέδριο αυτό συμμετείχαν Έλληνες και ξένοι νεοελληνιστές και πολλοί Έλληνες ηεζογράφοι. Δυστυχώς δεν έγινε δυνατό να δημοσιευτούν τα πρακτικά αυτού του συνεδρίου. Το δεύτερο κατά σειρά συνέδριο οργάνωσε η Ελληνική Εται­ ρεία Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας στην Αθήνα, στις 8-11 Νοεμβρίου 1998, με θέμα «Ταυτότητα και ετερό­ τητα στη λογοτεχνία, 18ος-20ός αιώνας». Τα πρακτικά του συνεδρίου κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις «Δόμος», Αθήνα 2000. Ένα τρίτο συνέδριο οργάνωσε η Πανελλήνια Πολιτι­ στική Κίνηση στην Αθήνα, στις 1-3 Δεκεμβρίου 2000, με τίτ­ λο «Ο Άλλος στη νεοελληνική λογοτεχνία του 20ού αιώνα» (τα πρακτικά είναι υπό δημοσίευση). 2. Βλ. βιβλιογραφία στο Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, 0 Άλλος

εν διωγμώ. Η εικόνα του Εβραίου στη λογοτεχνία. Ζητήματα ιστορίας και μυθοπλασίας, «θεμέλιο», Αθήνα 1998. 3. Βλ. Sander L. Gilman, Difference and Pathology. Stereotypes of sexuality, race and madness, «Cornell University Press», Ίθακα και Λονδίνο, 1985. 4. Βλ. Michel Foucault, Η αρχαιολογία της γνώσης, μτφρ. Κωστή Παπαγιώργη, «Εξάντας», Αθήνα 1985. 5. Rosemary Jacson, Fantasy. The Literature o f Subversion, «Methuen», Λονδίνο 1981. 6. Βλ. Εύα Στεφάνή, Οι αναπαραστάσεις της Ελλάδας στις ε­ θνογραφικές ταινίες ξένων δημιουργιών: 1960-1980, διδα­ κτορική διατριβή στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών, 1998. 95

Παράλληλες μεταμορφωθείς και αναποάογυρίοματα του

ΛΑΚΗ ΠΡΟΓΚΙΔΗ

Πρώτες σκέψεις μέ αφορμή τό Εμείς οι άλλοι του Γιάννη Κιουρτσάκη

όπως υπάρχει θεός του μυθιστορήματος; Μήπως κάποιο α­ όρατο χέρι κατευθύνει πάνσοφα τους μυθιστορηματικούς σπόρους εκεί όπου ο κοινός θνητός δε βλέπει πια σήμερα παρά μία χαώδη, ατέρμονη και αναίτια κυκλοφορία εκατομ­ μυρίων βιβλίων που γράφονται από εκατομμύρια ατομικούς νάρκισσους; Το δεύτερο μυθιστόρημα του Γιάννη Κιουρτσάκη ήρθε φέτος και με φώτι­ σε σαν αστραπή. Εδώ και χρόνια ασχολούμαι με τον Ραμπελέ. Και εδώ και χρόνια συσσωρεύω απορίες επί αποριών και αινίγματα επί αινιγμάτων. Με­ ρικές από τούτες τις απορίες, το αισθάνομαι, είναι θεμελιακές για την τ έ ­ χνη του μυθιστορήματος, γι' αυτό δηλαδή που με ενδιαφέρει πάνω απ' ό­ λα, γι' αυτό που με οδήγησε εξάλλου στον Ραμπελέ. Μία από αυτές τις απορίες αφορά τη σειρά με την οποία ο πατέρας του μυθιστορήματος έγραψε και δημοσίευσε τα δύο πρώτα του μυθιστορήμα­ τα, τον ΠανταγκρουέίΤ και τον Γαργαντούα. 0 Πανταγκρουέλ, ο γίγαντας γιος, είδε το φως της μέρας το 1532. Όμως, ο γίγαντας πατέρας έπρεπε να περιμένει άλλα δύο χρόνια προτού γεννηθεί. Από πού προέρχεται τού­ τη η βιολογική αταξία; Γιατί πρώτα ο γιος και ύστερα ο πατέρας; Η ερώτηση μπορεί να είναι αφελής για τους δεκατοεκτικούς - έτοι ονομά­ ζονται στη Γαλλία οι ειδικοί μελετητές του 16ου αιώνα, στη δικαιοδοσία των οποίων ανήκει και ο Ραμπελέ. Δεν προέρχεται από τα έγκριτα εργα­ στήριά τους των επιστημών του ανθρώπου όπου, καθώς πιστεύουν, παρα­ σκευάζονται οι ορθές προσεγγίσεις. Ανεξάρτητα πάντως από την αποδοχή της και τη νομιμότητά της, εμένα τούτη η ερώτηση με βασανίζει. Φανερώ96

θηκε και πάλι, ελαφρώς παραλλαγμένη, ενόσω διάβαζα το Εμείς οι άλλοι. Κι εδώ, το ίδιο ραμπελεκικό πρωθύ­ στερο, η ίδια αναστροφή της βιολογικής αλήηλομχίας. 0 Κιουρτσάκης δημοσιεύει το 1995 το Σαν μυθιστόρημα με κεντρικό ήρωα τον αδελφό του, τον Χάρη, που αυτοκτόνησε τον Ιανουάριο του 1960 στο Βέλγιο. Τώρα, πέντε χρόνια αργότερα, στο Εμείς οι ύαλοι ο κεντρικός ήρωας είναι κατά κάποιο τρόπο ο ίδιος ο συγγραφέας, αυτός δηλαδή που μυθιστορηματοποίησε το πρόσωπο του α­ δελφού του. Για να γίνουν δε τα πράγματα τελείως κα­ θαρά, τούτο το δεύτερο βιβλίο τελειώνει ακριβώς εκεί που χρονολογικά ξεκινάει το πρώτο, στο πρωινό της 21ης Δεκεμβρίου 1986, όταν ο εκκολαπτόμενος μυθιστοριογράφος Κιουρτσάκης ουνέλαβε τον Χάρη ως μυ­ θιστορηματικό ήρωα. Στο βαθμό λοιπόν που τούτος εδώ ο Χάρης, ο Χάρης του Σαν μυθιστόρημα, είναι πλάσμα της φαντασίας του αδελφού του Γιάννη, αυτός εδώ ο Γιάννης είναι ο δημιουργός του και έρχεται τώρα με το Εμείς οι άλλοι να μυθιστορηματοποιήσει τον εαυτό του, να γίνει ο ίδιος μυθιστορηματικό πρόοωπο. Η σειρά του φανερώματος είναι ακριβώς η ίδια μ' εκείνη του Ραμπελέ: πρώτα ο Πανταγκρουέλ, ύστερα αυτός που τον γέν­ νησε. Έτσι και με τα δύο πρώτα μυθιστορήματα του Γιάννη Κιουρτσάκη: πρώτα το δημιούργημα, ύστερα ο πλάστης του. Άξαφνα κατάλαβα. Δεν αντιπροσωπεύει τάχα τούτη η ρήξη με τη λογική του βιολογικού γίγνεσθαι, τούτο το αναποδογύρισμα του φυοικού χρόνου, τούτη η ανάποδη γέννηση, τούτη η ανάκλαση της ύπαρξης το βαθύτερο αισθητικό είναι του μυθιστορήματος; Γιατί τι άλλο είναι η τέχνη του μυθιστορήματος παρά η τέχνη η οποία ανακα­ λύπτει και υλοποιεί μέσα από τις πολυάριθμες μορφο­ ποιήσεις της τη δυνατότητά μας να προβάλουμε, σαν τμήματα του πιο μυστηριακού εγώ μας, σαν δικές μας εκδοχές, υπάρξεις που έχουν τελειωθεί στον παρελθό­ ντα χρόνο; Μόνο το ληξιαρχείο του Δημαρχείου πηγαίνει από πατέρα σε γιο. Το μυθιστόρημα πηγαίνει από σημασιολογικό σε σημασιολογικό πυρήνα. Από αποκάλυψη σε αποκάλυψη. Από· κάθε πράγμα και από κάθε ζωή, στο άλλο πράγμα και στην άλλη ζωή που υπήρξαν και δεν υ­ πάρχουν πια και που παραδόξως δεν παύουν να καθορί­ ζουν σχεδόν απόλυτα το πράγμα ή τη ζωή που μελετά­ με. Το μυθιστόρημα είναι ο δον Κιχώτης που διαβάζει τα παλιοκαιρισμένα ιπποτικά αφηγήματα. Το μυθιστόρημα είναι ένας διαρκής αναχρονισμός. Ανθίσταται στο λογικό ειρμό του κόσμου. Διαρρηγνύει το συνεχές του. Δημι­ ουργεί πτυχές, κενά και άλυτα προβλήματα εκεί που ό­ λα φαίνονταν τακτοποιημένα σύμφωνα με τη βούληση του πανδαμάτορα χρόνου. Αναχρονισμός λέω το μυθι­ στόρημα και όχι «ιστορία» ή «βιογραφία», γιατί δε μας πά­

ει απλώς προς τα πίσω, αλλά εκδιπλώνει το πίσω και το πριν ξεκινώντας από το παρόν, φανερώνει το παρελθόν που έχει κρυσταλλωθεί στην παρούσα στιγμή, ανοίγει διάπλατα το σήμερα σε ένα χθες απαλλαγμένο από τους περιορισμούς του ημερολογιακού χρόνου, σε ένα χθες που γίνεται διαρκώς παρόν και μέλλον. Όχι, δεν υπάρχει θεός του μυθιστορήματος. Υπάρχουν κάποιες ευαισθησίες, κάποια βιώματα, ανησυχίες, ενδια­ φέροντα και δάσκαλοι κοινοί που κατευθύνουν τα βήμα­ τά μας. Το ότι άρχισα πριν από είκοσι χρόνια να διαβάζω με πολλή προσοχή τα βιβλία του Κιουρτσάκη -για τον Σεφέρη, για τον Καραγκιόζη, για τη λαϊκή παράδοση- ο­ φείλεται μάλλον στο γεγονός ότι, πλάι στην απαράμιλλη αξία τους, ένιωσα να αργοσαλεύει μέσα τους το μυθι­ στορηματικό του ταλέντο. Και ότι τούτη η αργή αφύπνι­ ση είχε σχέση μ' αυτό που ψάχνω. Σαν να παιζόταν στ' αλήθεια, στην κλίμακα ενός μόνο ανθρώπου, οι σκέψεις που προσπαθώ να ξεκαθαρίσω και να διατυπώσω σχετι­ κά με τη μυθιστορηματική κοσμογονία. Όχι, δεν υπάρχει θεός του μυθιστορήματος. Υπάρχουν οι άγραφοι νόμοι της τέχνης, οι εσωτερικοί, οι αδιατύπωτοι νόμοι της μορφής που από έναν πρωταρχικό πυρήνα, α­ πό σχάση σε σχάση και από σύμπηξη σε σύμπηξη, οδη­ γούν, με το πέρασμα των αιώνων, στο στέριωμα ενός ο­

97

λόκληρου αισθητικού σύμπαντος. Υπάρχουν τα έργα που διαλέγονται μεταξύ τους. Πέρα απ' όλες τις εποχές και πάνω απ' όλους τους γεωπολιτικούς και πολιτισμι­ κούς ορίζοντες. Υπάρχουν τα έργα που επικοινωνούν υ­ πόγεια μέσα από άγνωστα λαγούμια και που μας επιτρέ­ πουν να ξαναπιάσουμε το νήμα από την αρχή, να ανακαλύψουμε το ίδιο μέσα στο άλλο. Γιατί στο καθένα από αυτά αχνοφέγγει η κοινή αρχή. Γιατί το καθένα αναζωο­ γονείται και μεταλλάσσεται χάρη στην ίδια, οτη μία και μοναδική φλογίτσα της αρχής. 0 παραλληλισμός που μόλις επιχείρησα ανάμεσα στον Ραμπελέ και τον Κιουρτσάκη ίσως φανεί αυθαίρετος. Ξε­ χνάμε όμως συχνά ότι οι συλλογισμοί, τα οχήματα και οι συγκρίσεις στο χώρο της λογοτεχνικής κριτικής είναι ε τε ­ ρόφωτα συμπλέγματα και ότι πρέπει να κρίνονται όχι με­ μονωμένα και για τον εαυτό τους αλλά σε σχέση πάντα με τη συνεισφορά τους στην κατανόηση της βαθύτερης λογικής των λογοτεχνικών έργων. Είναι λοιπόν αυθαίρε­ το το σχήμα το οποίο δεν αναζήτησα αλλά που ήρθε και με βρήκε για να μου λύσει τις απορίες; Και είναι, ακόμα παραπέρα, αυθαίρετη η προσέγγιση Κιουρτσάκη, Ραμπε­ λέ όταν ξέρω από το όλο έργο του ότι ο συγγραφέας του Εμείς οι άόήοι προχωράει ψηλαφιστά προς το μυθι­ στόρημα μέσα από την καταδική του προσωπική ομίχλη, σαν να μην υπήρχε γύρω του και εντός του κανένα μυθι­ στορηματικό μοντέλο, κανένας μυθιστορηματικός φά­ ρος, σαν να έπρεπε να δημιουργήσει εξ υπαρχής τα χνά­ ρια που για τους άλλους Ευρωπαίους ομότεχνούς του έ ­ χουν γίνει στο μεταξύ λεωφόροι, σαν ν' άρχιζε με αυτόν, τώρα μόλις και για πρώτη φορά, η τέχνη του μυθιστορή­ ματος; Δε νομίζω όμως ότι σ' αυτό το σημείο λέω κάτι το καινούριο. Όλα τα μεγάλα και σημαντικά μυθιστορή­ ματα παντρεύουν το ανείπωτο και το πρωτόφαντο, τη νέα και απρόσμενη εκδοχή της ύπαρξης με την αρχετυπική μορφή, με την αρχέγονη δύναμη που τα συνενώνει όλα στο εσωτερικό της· όλα τους δένουν το άλλο με το ίδιο· όλα τους μας πάνε από το άλλο στο ίδιο. Και τώρα τίθεται το εύλογο ερώτημα: ποια είναι η ε τε ­ ρότητα του έργου του Κιουρτσάκη; Εύκολο είναι να το διαβάσουμε σαν μυθιστόρημα. Και εξίσου εύκολο να το εντάξουμε στην ευρύχωρη και απέραντη οικογένεια του πρωτομάστορα Ραμπελέ. Αλλά γιατί είναι κάτι το ξεχω­ ριστό; Ποια είναι η ιδιαιτερότητά του; Τι το καινούριο προσθέτει σε τούτη την οικογένεια; Ως προς τι είναι άλ­ λο - «άλλο» ως προς το ίδιο του μυθιστορήματος και «άλλο» ως προς τα εκατομμύρια πανομοιότυπα μυθιστο­ ρήματα που κατακλύζουν τον κόσμο; Τούτα τα ερωτήματα δεν είναι καθόλου ξένα προς «το ί­ διο και το άλλο», ως προς το βασικό δηλαδή μοτίβο που διαπερνάει και το Σαν μυθιστόρημα και το Εμείς οι άόλοι 98

και το οποίο αναγράφεται ως επίτιτλος και στα δύο βι­ βλία. θα μπορούσαμε να πούμε ότι τούτη η φρασούλα συμπυκνώνει το φιλοσοφικό και κοσμολογικό πιστεύω του συγγραφέα. Ότι τόσο ο δημιουργημένος κόσμος ό­ σο και οι γενεές των ανθρώπων με τα δημιουργήματά τους δεν είναι παρά ένα διαρκές και ασύλληπτα πολύ­ μορφο παιχνίδι ανάμεσα στην «ταυτότητα» και την «ετε­ ρότητα» ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, ανάμεσα στις δυ­ νάμεις που, σκόρπιες μέσα στις ξένες φαινομενικά μορ­ φές, τείνουν να ξανασυστήσουν την κοινή τους αρχή, να οδηγήσουν στην ενότητά τους, στις ρίζες τους, και στις δυνάμεις που, στο εσωτερικό μιας δοσμένης συγκροτη­ μένης ταυτότητας, σπρώχνουν προς τη διαφοροποίηση, την εξατομίκευση, προς την ανακάλυψη άπειρων ανατι­ θέμενων και αλληλοσυγκρουόμενων μορφών. Το «άλ­ λο» (αυτό που φαίνεται) είναι το παραλλαγμένο «ίδιο». Το «ίδιο» (αυτό που είναι κρυμμένο) είναι η κοινή μήτρα απ' όπου ξεπήδησε το «άλλο» και που σαν τέτοια, σαν κοινή μήτρα, έστω και αφανέρωτη, έστω και απροσδιό­ ριστη, συνοδεύει το «άλλο» στις ποικίλες μεταμορφώ­ σεις του. Ίσως ο ίδιος ο συγγραφέας ή ίσως κάποιος σχολιαστής να αποδώσει καλύτερα την κεντρική ιδέα του έργου. Ίσως δε λείψουν οι συζητήσεις γύρω από την ορθότητά της και τις καταβολές της στις προσωκρατικές κοσμολο­ γίες. Προέχει όμως να αναρωτηθούμε: γιατί ο Κιουρτσάκης δεν ανέπτυξε τούτες τις ιδέες σε μία φιλοσοφική πραγματεία, γιατί δεν αρκέστηκε στη δοκιμιακή γραφή την οποία στο κάτω κάτω υπηρέτησε με περισσή δεξιο­ σύνη; Για τρεις πολύ απλούς λόγους. Πρώτον, γιατί τού­ τες οι διανοητικές κατασκευές δεν προϋπάρχουν της ό­ λης του πορείας προς το μυθιστόρημα. Σπέρνοντας φυ­ τρώνουν και ωριμάζουν καθ' οδόν προς αυτή την τέχνη. Έρχονται στο φως, κατασταλάζουν, γίνονται έκφραση μόνο στο βαθμό που εμπλέκονται με τούτη την πορεία. Δεύτερον, γιατί, καθώς φαίνεται από το τελειωμένο πια έργο, το μυθιστόρημα δε γράφτηκε για να αναλύσει και να δείξει με αφηρημένα επιχειρήματα την αξία τούτων των ιδεών, αλλά για να τις μεταπλάσει σε ζωή, για να τις μετρήσει με βάση τη συγκεκριμένη ζωή, να τις κάνει να δοκιμαστούν μέσα από τη ζωή του μυθιστορηματικού του ήρωα (δηλαδή του εαυτού του). Και τρίτον, γιατί το μυθιστόρημα, εάν παρακολουθήσουμε σωστά τους αι­ σθητικούς προβληματισμούς του Κιουρτσάκη, είναι η κατεξοχήν μορφή τέχνης η οποία βιώνει στα τρίσβαθά της και υλοποιεί την αρχή του ίδιου και του άλλου. Ας προσέξουμε εδώ κάτι πολύ ουσιαστικό για την κατα­ νόηση του έργου. Όπως οι ιδέες περί «ταυτότητας» και «ετερότητας» που συγκροτούν θα τολμούσα να πω τη σάρκα του Εμείς οι άήήοι, έτσι και οι προβληματισμοί

του συγγραφέα, που μόλις χαρακτήρισα αισθητικούς, δεν είναι αφηρημένοι, δεν είναι απρόσωποι, δεν κατατί­ θενται ως άμεση και καθαρή σκέψη. Με άλλα λόγια, ο δρόμος του ήρωα. προς την τέχνη του μυθιστορήματος -που, για να συμπληρώσουμε τη μεταφορική εικόνα του σώματος, είναι ο σκελετός του Εμείς οι άλλοι-, δεν είναι αποτέλεσμα προγράμματος, δεν έρχεται ως εξαγόμενο φορμαλιστικών ασκήσεων. Επιβάλλεται, τούτος ο δρό­ μος, από μόνος του. Αυθόρμητα και φυσικά. Σαν τη μορ­ φή που αναπηδάει αβίαστα από τη ζωή του συγγραφέα

Γεώργιος Γουναρόπουλος: Γυμνά ειδύλλια

Κιουρτσάκη και από τη ζωή του τόπου του. Σαν τη μορ­ φή που παντρεύει δύο παράλληλες πορείες, δύο μα­ κροχρόνιες εμπειρίες. Σαν τη μορφή που κάνει δυνατή την αλληλογνωριμία τους και που επιτρέπει το διάλογο των αναλλοίωτων ιδιαιτεροτήτων τους. Αυτοί λοιπόν οι αισθητικοί προβληματισμοί καθώς και οι ιδέες έχουν χω­ νευτεί αξεδιάλυτα με τη συγκεκριμένη ύπαρξη και, ακό­ μα παραπέρα, ορίζουν από τα μέσα, σε κατάσταση βέ­ βαια χαώδη, τον ψυχισμό, τη συμπεριφορά και τις βασι­ κές επιλογές του μυθιστορηματικού ήρωα. Ας πάρουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το παρά­ δειγμα το οποίο θεωρώ ορόσημο για τη συγκρότηση

του μυθιστορηματικού ήρωα στο δεύτερο μυθιστόρημα του Κιουρτσάκη ως ατόμου «καθ' οδόν προς την τέχνη του μυθιστορήματος» και ως ατόμου που, παράλληλα, εγκαθιδρύει ένα ιδιάζον πλέγμα σχέσεων με τον τόπο του. 0 πρωταγώνιστής του Εμείς οι άλλο/, ο άλλος Γιάν­ νης Κιουρτσάκης -θα αναφερθώ πιο κάτω στο νόημα τούτης της «ταυτοπροσωπίας»-, εικοσάχρονος φοιτητής Νομικής στο Παρίσι, κάθεται ένα απόγευμα, στη διάρκεια μιας ανάπαυλας από τις πανεπιστημιακές υποχρεώσεις, σ' ένα παγκάκι του Κήπου του Λουξεμβούργου και διαβά­ ζει ένα αγαπημένο του βιβλίο, μία συλλογή δημοτικών τραγουδιών που έφ ερε μαζί του επιστρέφοντας το κα­ λοκαίρι από την Ελλάδα. Έπειτα από μερικά τραγούδια, που έχει μάθει σχεδόν απ' έξω, βυθίζεται στις σκέψεις του: «Πόσοι άνθρωποι ξαναζούν σε τούτα τα τραγούδια! Όμως καθένας από αυτούς είναι μυριάδες, ένα από τα μυριάδες πρόσωπα που έχουν βουλιάξει μες στο θάνα­ το, χωρίς ν' αφήοουν το όνομά τους· είναι ακριβώς ο ξε­ νιτεμένος, η μάνα, ο ερωτευμένος, η κόρη, η νιόπαντρη γυναίκα: αρχετυπικές ανθρώπινες μορφές που θυμίζουν περισσότερο ιδεογράμματα παρά πορτρέτα - ποια ήταν τα συγκεκριμένα άτομα που ενέπνευσαν τον τραγουδι­ στή;». Και λίγο πιο κάτω: «...μα πού είναι τα άτομα, με τα ονόματα και τα επώνυμά τους και τα ξεχωριστά τους πρόσωπα; Πού είναι οι μπαρμπα-Γκοριό, οι Ραστινιάκ, οι Φρεντερίκ Μορώ - όλοι εκείνοι που οι σκιές τους έχουν στοιχειώσει, εδώ κι έναν αιώνα, αυτούς εδώ τους δρό­ μους, αυτόν εδώ τον κήπο; Αυτά τα φανταστικά πρόσω­ πα των μυθιστορημάτων, τα πλασμένα με λέξεις στο χαρτί, μα που φαντάζουν πιο πραγματικά και από τα πραγματικά - αυτά δεν μας αποκαλύπτουν σήμερα πώς αισθάνονταν, πώς σκέφτονταν, ποιοι ήταν οι συγκεκρι­ μένοι άνθρωποι που έχτισαν τούτες τις πολιτείες όπου περνάμε ακόμα τη ζωή μας; Αυτά δε φωτίζουν ακόμα τώρα την ψυχή μας;» Τούτα τα αποσπάσματα αρκούν νομίζω για να φανεί η ι­ διαίτερη σχέση που έχει ο μυθιστορηματικός μας ήρωας με την Ελλάδα. Η Ελλάδα την οποία νοσταλγεί, η Ελλά­ δα με την οποία είναι ερωτευμένος από τα εφηβικά του κιόλας χρόνια, η Ελλάδα η αποσταγμένη στην ανείπωτη ομορφιά των ανώνυμων δημοτικών της τραγουδιών εί­ ναι ταυτόχρονα η χώρα που της λείπει κάτι, κάτι το ου­ σιαστικό, κάτι που τον κάνει ανήσυχο, κάτι που του στε­ ρεί τη δυνατότητα να τη σκεφτεί, να τη συλλάβει στις πραγματικές της ιστορικές διαστάσεις. Σαν να μην είχε ι­ στορία τούτη η χώρα. Σαν η ιστορία να γλιστρούσε από πάνω της αφήνοντας ανέπαφο το κορμί της. Σαν οι διά­ φοροι μετασχηματισμοί της -γιατί το έβλεπε καθαρά ότι η άλλοτε Ελλάδα, η χώρα τω ν δημοτικών τραγουδιών μετασχηματιζόταν σε όλα τα επίπεδα με γρήγορους 99

ρυθμούς- να μην αφορούσαν τους συγκεκριμένους αν­ θρώπους. Σαν ετούτοι οι άνθρωποι να μην είχαν υπάρξει ή, πράγμα που είναι το ίδιο, σαν να μην είχε ενδιαφερθεί κανένας για τα πρόοωπά τους. Για τα συγκεκριμένα, ξε ­ χωριστά, επώνυμα, μοναδικά και ανεπανάληπτα πρόσω­ πά τους. Αλλιώς πού ήταν οι μπαρμπα-Γκοριό και οι Φρεντερίκ Μορό τούτης της χώρας; Πού ήταν τα ίχνη που ά­ φησαν πάνω της με το πέρασμά τους; Γιατί άραγε ο συγγραφέας Γιάννης Κιουρτσάκης επιφορ­ τίζει τον ίδιο του τον «εαυτό» με το ρόλο του κύριου μυ­ θιστορηματικού ήρωα; Και στο βαθμό που όλα τα περι­ στατικά είναι λίγο ως πολύ αληθινά και περιστρέφονται γύρω από τη ζωή του, μήπως το έργο του πρέπει να χα­ ρακτηριστεί περισσότερο ως «αυτοβιογραφία» και λιγό­ τερο ως «μυθιστόρημα»; Για να απαντήσουμε σε τούτο το κομβικό για τη συνολι­ κή εκτίμηση του έργου ερώτημα, πρέπει να επανέλθου­ με στην αισθητική φιλοσοφία του «ίδιου και του άλλου» που διαπερνάει και συγκροτεί στις λεπτομέρειές του το Εμείς οι άλλο/. Σίγουρα ο σχετικός προβληματισμός ανή­ κει ε ξ ολοκλήρου στο συγγραφέα. Σίγουρα ό,τι αναφέρει έγινε κάπως έτσι και στην πραγματικότητα. 0 συγγραφέ­ ας όμως Γιάννης Κιουρτσάκης έχει, όπως κάθε άνθρω­ πος και όπως κάθε πνευματικός άνθρωπος, μύρια όσα άλλα προβλήματα τα οποία εδώ, σε τούτο το γραπτό, αποσιωηούνται. Οι αναμνήσεις, οι χρονολογίες, τα συμ­ βάντα, οι σελίδες από το ημερολόγιο και το προσωπικό αρχείο, οι περασμένες σκέψεις, όλα αυτά τα υλικά τα ο ­ ποία θα ονομάζαμε «αυτοβιογραφικά» χρησιμοποιούνται κατά τρόπο επιλεκτικό. Ανασύρονται από το χάος της μνήμης, διευθετούνται και αλληλοσυνδυάζονται μόνο ε ­ κείνα τα αυτοβιογραφικά στοιχεία που κρίνονται από το συγγραφέα απαραίτητα για να μυθιστορηματοποιήσουν την εμπειρία του ξεπηδήματος ενός μυθιστοριογράφου από τα σωθικά ενός ποιητή και δοκιμιογράφου. Μα, θα πει κανείς, πρόκειται γι' αυτόν τον ίδιο! Βέβαια. Με μία ό­ μως κεφαλαιώδη διαφορά. 0 Γιάννης Κιουρτσάκης, ο α­ πό ιδιοσυστασία ποιητής, ο εκ των πραγμάτων δοκιμιο­ γράφος και ο κατοπινός συγγραφέας του Σαν μυθιστό­ ρημα και του Εμείς οι άλλοι κατάφερε να αποκολλήσει από το μάγμα των παραστάσεων και των καταστάσεων που είναι έτσι κι αλλιώς ο εαυτός του στην ολότητά του έναν άλλο Κιουρτσάκη, να μεταφέρει πάνω του αυτή τη μοναδική του εμπειρία, να τον κάνει να παίξει, ως μυθι­ στορηματικό πρόσωπο, τον τρόπο με τον οποίο ξεπετιέται από το ποιητικό κουκούλι η χρυσαλλίδα μυθιστοριογράφος. Κατάφερε να αηοστασιοποιήσει το καλλιτεχνικό του γίγνεσθαι. Να το μεταφοροποιήσει. Να το αφήσει να αρθρωθεί γύρω από τη δική του εσωτερική λογική. Κα­ τάφερε, με δυο λόγια, να δώσει μυθιστορηματική μορ­ 100

φή στον άλλο που ήταν μέσα του. Σπεύδω όμως αμέ­ σως να διευκρινίσω ότι τούτος ο άλλος δεν έχει τίποτα το κοινό με τον ψυχαναλυτικό άλλο, το σκοτεινό και συ­ χνά ανομολόγητο άλλο εαυτό που αδράχνει από τα γεν­ νοφάσκια της την ανθρώπινη ύπαρξη. Είναι, για να ακο­ λουθήσουμε μέχρι την έσχατη εφαρμογή της την ανθρωπολογική και καλλιτεχνική θεώρηση του Εμείς οι άλ­ λοι, ο ίδιος εαυτός που έχει ειπωθεί (διάβαζε υλοποιη­ θεί") ως άλλος. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, αν δεχθούμε ότι ο Κιουρτσάκης δεν αυτοβιογραφείται αλλά ότι αυτομυθιστοριοποιείται, έχουμε να αντιμετωπίσουμε ένα νέο ερώτημα εξί­ σου κομβικό με το προηγούμενο: γιατί ο Κιουρτσάκης δε σκαρφίστηκε με τη φαντασία του ένα πλάσμα το οποίο θα επωμιζόταν την αυθεντικά και αποκλειστικά προσωπι­ κή του εμπειρία, έτσι ώστε να γλίτωνε από τις πιθανές παρεξηγήσεις ως προς τον αυτοβιογραφικά ή μη χαρα­ κτήρα του έργου του; θεωρητικά τίποτα δε θα μπορούσε να αποκλείσει τη λύ­ ση του φανταστικού ήρωα. Σχεδόν όλες οι σελίδες είναι γραμμένες σε τρίτο πρόσωπο, θα αρκούσαν ίσως η ε ­ φεύρεση ενός άλλου ονόματος και κάποιες αλλοιώσεις των πραγματικών περιστατικών για να γραφτεί ένα «κα­ θαρό» μυθιστόρημα, ένα μυθιστόρημα όπου δε θα μπερδευόταν ανοιχτά το εγώ του συγγραφέα. Εάν όμως τούτη η λύση δεν προκρίθηκε, αυτό σημαίνει απλώς ότι το πρόβλημα δεν ετέθη ποτέ. Οι λόγοι είναι προφανείς. Κατ' αρχάς το αληθινό μυθιστορηματικό τα λέντο δεν κρίνεται από την ευχέρεια του συγγραφέα να αφηγείται φανταστικές ιστορίες φανταστικών προσώπων, αλλά α­ πό την ικανότητά του να αποκαλύπτει τα κρυμμένα και άγνωστα αινίγματα της ύπαρξης. Μπορεί από ιδιοσυ­ γκρασία να είναι μυθοπλάστης. Μπορεί, πάλι, όπως συμ­ βαίνει στην περίπτωση του Κιουρτσάκη, να μη θέλει να απομακρυνθεί ούτε χιλιοστό από τα περιστατικά που του προσφέρει η ζωή του και ο περίγυρός του. Αδιάφορο. Σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπεται ο τρόπος πραγμάτω­ σης του έργου να επισκιάσει το αποτέλεσμα. Το «πώς λέγεται» δεν μπορεί να αξιοποιηθεί από τον καλλιτέχνη και, κατά συνέπεια, να αξιολογηθεί από τον κριτικό αποσηασμένο από το «τι λέγεται». 0 ουσιαστικός λοιπόν και μοναδικός λόγος για τη μη επι­ λογή ενός φανταστικού ήρωα εκ μέρους του συγγρα­ φέα Κιουρτσάκη σχετίζεται με το γεγονός ότι στο χώρο της δημιουργίας τα προβλήματα δεν είναι θεωρητικά αλλά αισθητικά, δηλαδή λειτουργικά, δηλαδή άμεσα συνδεδεμένα με το ανέκφραστο, με το αμφίσημο, με αυτό που δεν μπορεί να παρθεί ούτε ως παράμετρος ούτε ως δεδομένο ούτε ως άγνωστος παράγοντας προ­ τού λυθεί το υποτιθέμενο πρόβλημα. Εξάλλου ο μυθι-

Περικλής Βυζάντιος: Αυτοπροσωπογραφία

στοριΟΥράφος δε λύνει προβλήματα. Τα βάζει μόνο οτο χαρτί παρακολουθώντας και διευκολύνοντας τη λύση τους (οδηγώντας τα στο πέρας τους). Πράγμα που ση­ μαίνει ότι η λύση του αινίγματος της αυτομυθιστορηματοποίησης του Κιουρτσάκη πρέπει να αναζητηθεί στο ί­ διο το έργο. Τα μυθιστορηματικά πρόσωπα δεν τα βρίσκουμε ψάχνο­ ντας. Δεν τα γεννάμε κατά βούληση. Μας βρίσκουν. Και μάλλον αυτά μας γεννάνε. Ποιος έκανε τους μπαρμπαΓκοριό και τους Φρεντερίκ Μορό; Οι Μπαλζάκ και οι Φλομπέρ; Κάποιοι τεχνίτες του λόγου και της γραφής; Και τότε, εδώ στην Ελλάδα, μας έλειψαν τάχα τέτοιου εί­ δους τεχνίτες; Όχι βέβαια. Μας έλειψαν όμως οι ειδικοί τεχνίτες του μυθιστορηματικού προσώπου, οι ονομαζό­ μενοι μυθιστοριογράφοι, οι τεχνίτες που πλάστηκαν από (και μαζί με) την εμφάνιση των απέραντων αισθητικών προβλημάτων που φέρει μαζί του το διακεκριμένο και αυτονομημένο από την κοινότητα άτομο. Υπήρξαν οι Μπαλζάκ, οι Φλομπέρ και οι τόσοι άξιοι συνάδελφοί τους ανά τον κόσμο, γιατί μόνο αυτοί κατάφεραν να σμιλέψουν και να δημιουργήσουν διάφορες μορφές ως τελειωμένες εκδοχές αυτού του ατόμου. Από την άλλη μεριά όμως, δε θα μπορούσαν να υπάρξουν, εάν τα αχνά ση­

μάδια των μπαρμπα-Γκοριό, των Φρεντερίκ Μορό και ό­ λων των μυθιστορηματικών ηρώων δεν ήταν αποτυπω­ μένα στα πρόσωπα των ανθρώπων που τους περιστοίχι­ ζαν. Ας επιστρέφουμε τώρα στον εικοσάχρονο νέο που κάθε­ ται στο παγκάκι του Κήπου του Λουξεμβούργου μαγεμέ­ νος από την ομορφιά τω ν δημοτικών μας τραγουδιών. Ας τον κοιτάξουμε κι εμείς με τα μάτια του συγγραφέα. Τι κάνει; Αφήνεται νωχελικά στη νοσταλγία; Όχι. Κοιτάζει γύρω του. Σκέφτεται την πόλη στην οποία βρίσκεται. Αναπολεί τα έργα της, κυρίως τα μυθιστορήματά της, που και αυτά τον έχουν συνεπάρει όπως τα τραγούδια του λαού του. Συγκρίνει. Συλλογίζεται. Αναρωτιέται; Γιατί όχι κι εμείς; Πού είναι τα δικά μας μυθιστορήματα; Και α­ μέσως: Πού είναι οι δικοί μας μπαρμπα-Γκοριό και οι δικοί μας Φρεντερίκ Μορό; Σίγουρα, πολλοί έχουν θέσει το ί­ διο ερώτημα. Δε χρειάζονται δα και ειδικές σπουδές για να φθάσει κανείς στην ίδια αναρώτηση. Με το νεαρό μας όμως ήρωα συμβαίνει κάτι το ξεχωριστό. Όχι μόνο ανα­ ρωτιέται, αλλά ακούει και μία φωνή μέσα του να του λ έ­ ει -το καταλαβαίνουμε από τα συμφραζόμενα του όλου έργου- ότι θα έπρεπε να τολμήσει να κάνει αυτός το μυ­ θιστόρημα που έλειπε. Αλλά αυτός, βαθιά μέσα του, εί­ ναι ποιητής. Αλλά αυτός είναι ερωτευμένος με τη μη εξατομικευμένη αισθητικά λαϊκή μας παράδοση. Και αν, σκέφτεται, το μελλοντικό μυθιστόρημα προσπαθούσε α­ κριβώς να φανερώσει το συλλογικό πρόσωπο του υπέ­ ροχου λαϊκού πολιτισμού μας; Τώρα μπορούμε νομίζω να καταλάβουμε τους αισθητι­ κούς λόγους για τους οποίους ο Κιουρτσάκης δεν είχε άλλη επιλογή από το να βάλει τον ίδιο του τον εαυτό να παίξει την ιστορία της γέννησης ενός μυθιστοριογράφου. Έκανε, όπως επιτάσσουν οι εσωτερικοί νόμοι της τέχνης του μυθιστορήματος, το ίδιο ακριβώς με τον Μπαλζάκ. 0 Μπαλζάκ κοίταξε γύρω του το πλήθος και συμπύκνωσε σ' ένα μικρό αριθμό ηρώων τα στοιχεία της ατομικής περιπέτειας, τα διάχυτα στα πρόσωπα όλων. 0 Κιουρτσάκης κοίταξε γύρω του το δικό του πλήθος, το ελληνικό, και μη διαπιστώνοντας την ύπαρξη παρόμοιων στοιχείων περιορίστηκε στον εαυτό του, στο μόνο πρό­ σωπο που, από ό,τι του έδειχναν οι αναμνήσεις του και οι προβληματισμοί του, αν δεν έφερε το χρίσμα της μυ­ θιστορηματικής ατομικότητας, είχε θέσει τουλάχιστον το πρόβλημα εκ των πραγμάτων. 0 Μπαλζάκ «συμβολοποίησε» κάτι που υπήρχε γύρω. 0 Κιουρτσάκης έδωσε ύ­ παρξη σ' αυτό που δεν υπήρχε, αντιπαράθεσε την ετερότητά του στη συλλογική έκφραση του λαού του, άνοι­ ξε το δρόμο της απόσχισης του «εγώ» από το «εμείς». Και όταν βρισκόμαστε σε μια τόσο θεμελιακή και κοσμογονική φάση, κάθε χρήση φανταστικών και επινοημένων

101

προσώπων θα φάνταζε ψεύτικη, μηχανική, αστήριχτη. Τι να έκανε δηλαδή ο Κιουρτσάκης; Να έκανε εισαγωγή στην Ελλάδα του πλήθους που γνώρισε ο Μπαλζάκ; Να μιμούνταν τα θαυμαστά του επιτεύγματα; Δεν το έκανε. Προτίμησε να ακολουθήσει τις στοιχειώδεις οδηγίες της Μούσας του Μυθιστορήματος, τις ίδιες οδηγίες που ακο­ λούθησε και ο μεγάλος Μπαλζάκ: να κοιτάξει κατάφα­ τσα τη γύρω του πραγματικότητα. Και, αν το πρόβλημα της αισθητικής κατάχτησης της ατομικότητας περνούσε από μέσα του και μόνο από μέσα του, να μη διστάσει να ανεβάσει στη σκηνή τον εαυτό του. Ποιον άλλο θα μπορούσε λοιπόν να βάλει στη θέση του ο κατοπινός μυθιστοριογράφος όταν αυτός και μόνο αυ­ τός ο νεαρός Κιουρτσάκης άρχισε πριν καμιά τριανταριά χρόνια να βιώνει το δίλημμα του μυθιστορηματικού προ­ σώπου έτσι που δεν το βίωσε κανένας ούτε πριν ούτε έ ­ πειτα από αυτόν; Το δίλημμα είναι βέβαια απλό στη σύλ­ ληψή του: από εδώ το Παρίσι (η Γαλλία) με την πληθώ­ ρα των εξατομικευμένων υπάρξεων (τόσο στην πραγμα­ τικότητα όσο και στη λογοτεχνία)· από εκεί η Ελλάδα ως συλλογικό πρόσωπο, ως πλήθος προσώπων τα οποία δε δείχνουν να φέρνουν πάνω τους τα αχνά σημάδια των αντίστοιχων μπαρμπα-Γκοριό και Φρεντερίκ Μορό. Και αυτός στη μέση αφοσιωμένος στις ποιητικές του α­ πόπειρες αλλά και ζώντας, ταυτόχρονα, εν αγνοία του, τις απαρχές της μοναδικότητάς του ως μυθιστορηματι­ κού προσώπου. Αρκεί όμως ένα γεγονός, οι ονειροπολήσεις του Λουξεμ­ βούργου, για να κάνει να φανεί η πραγματική έκταση και η σημασία του διλήμματος της ατομικότητας όσον αφο­ ρά τη συγκρότηση και την εξέλιξη του ήρωα; Αρκεί ένα εναρκτήριο λάκτισμα για να διεξαχθεί και να τελειώσει το παιχνίδι; Μόνο διαβάζοντας ολόκληρο το Εμείς οι άλλοι θα δούμε ότι οι αρχικές σκέψεις και οι συγκρίσεις μεταξύ λαϊκής τ έ ­ χνης και μυθιστορήματος του νεαρού φοιτητή δεν είναι καθόλου τυχαίες. Δένονται με άλλες καταστάσεις, εκδη­ λώνονται αργότερα ξανά με την ευκαιρία άλλων περι­ στατικών, προμηνύουν ή φωτίζουν εκ των υστέρων άλ­ λα γεγονότα, επανέρχονται παραλλαγμένες, παίζοντας, αναπτύσσοντας και πλουτίζοντας διαρκώς το ίδιο αρχικό μοτίβο, μετατρέποντας σε συγκεκριμένη ζωή το βαθύτε­ ρο και μονιμότερο κίνητρο του ήρωα του μυθιστορήμα­ τος. Το κίνητρο που εμπνέει το συγγραφέα στη δουλειά του, που τον οδηγεί αλάθητα μέσα στο λαβύρινθο των βιωμάτων του και των ιστορικών γεγονότων και που δεν είναι άλλο από την άρρητη επιθυμία του ήρωα εαυτού του να στεριώσει μία γέφυρα ανάμεσα στο λαϊκό μας πολιτισμό και την αισθητική του μυθιστορηματικού προ­ σώπου. 702

Αλλά τώρα που λύσαμε, ας πούμε, το κύριο μορφικό πρόβλημα του Εμείς οι άλλοι, τώρα που ξεκαθαρίσαμε την ιδιότυπη σχέση του μυθιστοριογράφου Κιουρτσάκη με το μυθιστορηματικό του ήρωα, τώρα που ετούτο το πρόβλημα μας έφ ερε μέχρι το κατώφλι των επιθυμιών και της ιστορικής πραγματικότητας, τίθεται και πάλι το θέμα της γνησιότητας. Γιατί άραγε η επιθυμία του στερ­ εώματος τούτης της γέφυρας είναι γνήσια; Τι μπορεί να μας πείσει για την αυθεντικότητά της; Είναι πράγματι μια επιθυμία που, μέσω του εγώ που συγκροτείται γύρω της, φέρνει στο φως κάτι από τον κόσμο μέσα στον ο­ ποίο ζούμε ή είναι απλώς ένα αυθαίρετο διανοητικό παι­ χνίδι, ένα καλλιτεχνικό καπρίτσιο, μια επιθυμία κούφια, χωρίς ρίζες στην πραγματικότητα και χωρίς συνέπειες; Τα εχέγγυο της γνησιότητάς της βρίσκονται, όπως είνάι λογικό, μέσα στο ίδιο το έργο και μέσα στην ψυχή του ή­ ρωα. Τούτος ο ήρωας όχι μόνο επιθυμεί να συμφιλιώσει κατά τρόπο ουσιαστικό τη δική μας παράδοση με τις μετα-αναγεννησιακές αισθητικές κατακτήσεις της Δύσης, αλλά ορίστηκε, θα λέγαμε, αυτός ο ίδιος από τις περιπέ­ τειες της ζωής του ως μία γέφυρα ανάμεσα σε καταστά­ σεις φαινομενικά ξένες μεταξύ τους, έως και εχθρικές. Εξάλλου, ως βίωμα, το χάσμα ανάμεσα στην ανώνυμη τέχνη του λαού του και τη μυθιστορηματική δημιουργία δεν είναι παρά ένα από τα ρήγματα που ξεσπούν γύρω του με το πέρασμα των χρόνων. Ίσως βέβαια το πιο βα­ θύ. Ίσως το πιο μόνιμο. Ίσως το ρήγμα γύρω από το ο­ ποίο δενεται όλο το μυθιστόρημα. Χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι τ' άλλα ρήγματα είναι λιγότερο καθοριστικά. Το Εμείς οι άλλοι διαρκεί χρονικά από τον Ιανουάριο του 1960 μέχρι το Δεκέμβριο του 1986. Είκοσι εφτά σχεδόν χρόνια, θα άξιζε, νομίζω, να δούμε μερικά από τα μεγά­ λα ρήγματα στα οποία στέκεται ιδιαίτερα η αφήγηση και τα οποία ταλαιπωρούν χωρίς σταματημό τον ήρωά μας. Όχι βέβαια με την έννοια ότι εσωτερικεύει το κενό - μά­ ταια θα ψάξουμε σε όλο το έργο για ψυχολογικά δράμα­ τα και λοιπές εγωπαθολογικές επιπτώσεις. Το μόνο που τον ενδιαφέρει τούτο τον ήρωα είναι να ακροβατεί, να πετιέται από τη μία όχθη του κάθε ρήγματος στην άλλη και να προσπαθεί να καταλάβει τις αντίρροπες δυνάμεις που δουλεύουν στα έγκατά τους ή και, ακόμα ακόμα, τις άλλες δυνάμεις, τις μη αντίρροπες, που βρίσκονται πέρα και από τα έγκατα τω ν ρηγμάτων και συγκρατούν τον κόσμο στην ολότητά του. Η χρονική περίοδος των είκοσι εφτά χρόνων -ο ήρωας είναι στην αρχή του μυθιστορήματος δεκαοκτώ και τον αφήνουμε στα σαράντα πέντε του- είναι η ίδια μ' εκείνη που ορίζει την αρχή και το τέλος του Σαν μυθιστόρημα. Στο προηγούμενο έργο του ο Κιουρτσάκης ξεκινούσε α­ πό το 1986, από τη μέρα που του έρχεται η ιδέα να γρά­

ψει για τον αδελφό του, τον Χάρη, και σταματούσε στο 1960, στον έρωτά του με τη Ζιζέλ, λίγες μέρες μετά την αυτοκτονία του Χάρη. Συνολικά ο αφηγητής του πρώτου μυθιστορήματος διέτρεξε το χρόνο αντίστροφα με το πέρασμά του. Από το ορόσημο του 1986 -αφού πρώτα πήγε προς τα πίσω, προς τα χρόνια του μεσοπολέμου, προς τα χρόνια της μικρασιατικής εκστρατείας και, ακόμα πιο πίσω, μέχρι την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδαέφθασε στο ορόσημο του 1960, αφήνοντας γενικά έξω από την αφήγηση την περίοδο 1960-1986. Τώρα στο Εμείς οι άήήοι το ίδιο διάστημα διανύεται κατά την έν­ νοια του χρόγου. Ο αφηγητής συμπληρώνει έτσι, με το «μυθιστόρημά του Γιάννη», το χρονικό κενό του «μυθι­ στορήματος του Χάρη», ξαναφέρνοντας μας τελικά στο ορόσημο του 1986, τό τε που για πρώτη φορά έπιασε μέσα του ο σπόρος του μυθιστορήματος. Τα ρήγματα λοιπόν τα οποία ανέφερα τοποθετούνται ό ­ λα πάνω στον άξονα 1960-1986 και διαδέχονται το ένα το άλλο χωρίς πισωγυρίσματα. Το πρώτο από αυτά, αυτό με το οποίο ανοίγει η αυλαία και ίσως το πιο καθοριστικό για τον ψυχισμό του ήρωα -ο οποίος, ζώντας τα γεγονότα που έζησε, θα αισθάνεται κάθε φορά τον κόσμο να σχίζεται κάτω από τα πόδια του σε δύο αλληλοαποκλειόμενους μερικότερους κόσμουςείναι το ρήγμα του έρωτα και του θανάτου. Μέσα σε λί­ γες μέρες ο δεκαοχταχρονος νέος θα γνωρίσει την α­ πελπισία και την απέραντη θλίψη από το θάνατο του α­ δελφού του και τη χαρά του έρωτα. Μέσα σε λίγες μ έ­ ρες θα χάσει το πιο αγαπημένο του πρόσωπο και θα βρει τον άνθρωπο που θα αγαπήσει, τον άνθρωπο με τον ο­ ποίο θα μοιραστεί όλη την κατοπινή ζωή του. Τούτες οι δύο ακραίες καταστάσεις, τούτα τα δύο κατώφλια της ύ­ παρξης, το σκοτάδι και το φως, ο αφανισμός και η ανα­ γέννηση, θα αδράξουν σχεδόν ταυτόχρονα την εφηβική του ψυχή, θα τη μαλάξουν, θα την πλάσουν, θα την ε υ ­ αισθητοποιήσουν ως προς τους μ ελλο ύ μ ενο υ ς σει­ σμούς. Ίσως λοιπόν σε τούτο το γενεσιουργό βίωμα να ριζώνει ο ιδιότυπος τρόπος με τον οποίο ο ήρωάς μας ζει όλα τ ' άλλα ρήγματα: όχι μόνο στη βάση της ολοφά­ νερης εχθρότητας αντίπαλων δυνάμεων αλλά και στη βάση μιας βαθύτερης, υπόγειας φιλότητας μεταξύ τους, σαν η μία δύναμη να ήταν απαραίτητη στην άλλη, σαν να γεννιόταν διαρκώς από τον πυρήνα του αντιπάλου της. Ό,τι θα επακολουθήσει έπειτα από εκείνες τις δυστυχι­ σμένες και συνάμα ευτυχισμένες μέρες του Γενάρη του 1960 θα είναι σφραγισμένο από την εσώτερη λογική του πρωταρχικού ψυχικού μορφώματος. Σαν η πραγματικό­ τητα να βρήκε στη συνείδηση του πρωταγωνιστή πρό­ σφορο έδαφος για να αφήσει να εκραγούν και να έ λ ­

θουν σε ρήξη μέσα σε λίγα χρόνια οι δυνάμεις του θανά­ του και της αιώνιας νύχτας με τις δυνάμεις της ζωής και του φωτός. Και σαν η συνείδησή του να προσπαθούσε απεγνωσμένα, όλα τούτα τα χρόνια, να προβάλλει πάνω σε τούτο τον ανοιχτό πόλεμο τη σοφία της, την εμπειρία της, την πίστη της ότι η ζωή θα βρει το δρόμο της και ότι σε πείσμα της λυσσασμένης επίθεσης που εξαπολύθηκε εναντίον της θα θριαμβεύσει. Μάταια όμως. Από πραγ­ ματικό γεγονός σε πραγματικό γεγονός και από απογοή­ τευση σε απογοήτευση το σκοτάδι όλο και θα εξαπλώ­ νεται. Να ήταν άραγε ψευδαίσθηση η ατομική του εμπειρία; Να

Γιάννης Γαίτης: Σύνθεση

υπάρχουν άραγε χάσματα που δε γεφυρώνονται, ρήγ­ ματα οριστικά και τελεσίδικα, καταστάσεις οριακές όπου κανένα κύτταρο της προηγούμενης ζωής δεν επιζεί; Και τι δεν έκαναν οι δεκαετίες του '60, του 7 0 και τα πρώτα χρόνια του '80 για να ενισχύσουν τους φόβους του ήρωα! Και ποια σκοτεινή μηχανή δεν έθεσαν σε λει­ τουργία προκειμένου να κλονίσουν την εμπιστοσύνη του στον εφηβικό του θησαυρό! Εκείνος βυθιζόταν, εκεί στο Παρίσι, στις μεγά λες στιγμές τη ς Αναγέννησης, του Ανθρωπισμού και του Διαφωτισμού, απορροφιόταν από τη δίψα της μάθησης και γύρω του πολλαπλασιάζονταν

103

με αστρονομική ταχύτητα τα τρωκτικά της επερχόμενης καταναλωτικής λαίλαπας. Εκείνος, τελειόφοιτος της Νο­ μικής, γύριζε για να υπηρετήσει την Ελλάδα, συνεπαρμένος από τα ιδεώδη της προόδου, του εκσυγχρονισμού του κράτους και της δικαιοσύνης, και η χώρα του τον πα­ ρέδιδε στους άξεστους και βάρβαρους καραβανάδες, στους μουχλιασμένους γραφειοκράτες και στους α τέ­ λειωτους διαδρόμους της ανίας και τω ν χαρτοσήμων. Εκείνος έψαχνε απεγνωσμένα να εκφράσει το «εμείς», ε ­ νώ τούτο το εμείς δεν έπαυε να κατακερματίζεται αέναα - ακόμα και με την ευκαιρία κάποιων συλλογικών ξεσπα­ σμάτων, όπως ο γαλλικός Μάης του '6 8 - προσβλέποντας στον πιο φθηνό και άνοστο εγωιστικό ηδονισμό. Εκείνος ένιωσε την Ελάδα σαν μία ακτίνα φωτός να ξεκι­ νάει από τον Όμηρο και τον Αισχύλο, να διαπερνάει τους αιώνες, να γίνεται πεζούλες, εκκλησάκια, τραγούδι, χέ­ ρια και βλέμματα γεμάτα ανθρωπιά, φιλοξενία, προκοπή, λαϊκή ομορφιά, χωριό και τοπίο, όνειρο, κέντημα, γειτο­ νιά, μαχαλάς, ταβερνάκι και σοκάκι, ένιωσε τη χώρα του να γίνεται παράδοση, να γίνεται χαρά ζωής, να γίνεται πολιτισμός, και ήρθαν, ύστερα από τόσους και τόσους αιώνες, τα μολυβένια χρόνια του '60, τα χρόνια της οικο­ δομικής αναστάτωσης, τα χρόνια της αντιπαροχής, όπου το πάλαι ποτέ φως παραχώθηκε μαζί με τον πάλαι ποτέ πολιτισμό, που έγινε μπάζα μέσα σε μια δεκαετία, ενώ τα ελάχιστα ίχνη του που απέμειναν ποδοπατήθηκαν α­ πό τα τάγματα των εξολοθρευτών τουριστών. Και σαν να μην έφταναν όλες τούτες οι κατακρημνίσεις, ήρθε να προστεθεί στην καρδιά αυτής της ίδιας περιό­ δου η μεγαλύτερη απ' όλες, η στρατιωτική δικτατορία των Συνταγματαρχών. Τον καιρό ακριβώς που ο γεμάτος αγωνίες ήρωάς μας είχε κάπως ησυχάσει, που είχε κατα­ σταλάξει στις επαγγελματικές και καλλιτεχνικές του επι­ λογές, που είχε πιστέψει ότι ο τόπος αξιοποιούσε σιγά σιγά τις δυνάμεις που θα του άνοιγαν το δρόμο μιας ο­ μαλής δημοκρατικής ζωής. Έχω διαβάσει μερικά λογο­ τεχνικά βιβλία σχετικά με τα γεγονότα που συνδέονται με την επιβολή της δικτατορίας του 1967. Κανένα δε με έπεισε. Σε κανένα δε βρήκα την αίσθηση του υπαρξιακού σεισμού που βρήκα στο Εμείς οι άηηοι. Οι συγγραφείς ό­ λων αυτών τω ν βιβλίων θέλουν να δικαιώσουν, άλλοι λίγο, άλλοι πολύ, τις απόψεις τους, τις αναλύσεις τους και τις προγνώσεις τους. Μόνο όμως ο «αφελής» εικοσιπεντάρης ήρωας του Εμείς οι άηηοι παίζει την καταδική του παρτιτούρα. Μόνο αυτός δέχεται την κατάλυση του Κοινοβουλίου σαν αστροπελέκι. Μόνο αυτός κατακεραυ­ νώνεται, κοιτάζει γύρω του αποσβολωμένος, χαμένος, ξένος. Μόνο αυτός καταρρέει. Και μόνο αυτός, στην πτώση του, προσπαθεί να ξαναπιάσει το νήμα από την αρχή. Μόνο αυτός μεταμορφώνεται. 104

Ψευδαισθήσεις και πάλι ψευδαισθήσεις. Μήπως ο υπαρ­ ξιακός του κώδικας της κοσμικής ισορροπίας θανάτου και έρωτα πάει να αχρηστευθεί; Μήπως ο συλλογικός θάνα­ τος (πολιτιστικός, πνευματικός, ηθικός και πολιτικός), τό ­ σο στην Ελλάδα όσο και στις άλλες χώρες της Δύσης, παίρνει οριστικά το πάνω χέρι; Μήπως βαυκαλίζεται με αξίες ξεπερασμένες, με αξίες που δε συγκινούν ούτε τους προοδευτικούς ούτε τους μετριοπαθείς καθώς α τε­ νίζουν όλοι τους με βουλιμία προς το τεχνολογικό και τηλεοπτικό μέλλον; Ήταν σαν να τον είχε επιλέξει κάποιος άγνωστος θεός για να ζήσει το ολοκληρωτικό διαζύγιο δύο κόσμων, εκ των οποίων ο ένας έπρεπε να επιστρέψει στην ανυπαρ­ ξία. Σαν κάποιο αόρατο χέρι να τον είχε σπρώξει σε όλα τα καθοριστικά σταυροδρόμια των καιρών μας. Για να δει τη μεγαλούπολη να αφανίζει το χωριό, το κέντρο να ρη­ μάζει την περιφέρεια, το διεθνές συμφέρον να υποτάσ­ σει το τοπικό, την παγκόσμια ομοιομορφοποίηση να κο­ νιορτοποιεί την παράδοση, τη βαρβαρότητα να πνίγει τον πολιτισμό και τον παπαδοπουλικό σκοταδισμό να κουρελιάζει τον ανθρωπισμό. Αλλά όχι, έπρεπε να αντισταθεί, να επιμείνει. Έπρεπε να ανασκουμπωθεί. Να διατρέξει όλη την ύπαιθρο. Να αποτυπώσει, έστω και μόνο στη δική του ψυχή, τις τελευταί­ ες αναλαμπές του λαϊκού μας πολιτισμού. Να επισκεφθεί, σαν άλλος Παυσανίας, τα ζωντανά ακόμα σημάδια του πολιτισμού μας. Να τα δει να πεθαίνουν. Να δοκιμά­ σει πάνω του, σαν πειραματόζωο, τις αλλαγές που συ­ νεπάγονταν για την ύπαρξη τούτες οι αντιθέσεις, τούτοι οι οριακοί μετασχηματισμοί, τούτες οι κρίσιμες για τις κοινωνίες μας μεταστροφές, θα χαρακτήριζα το Εμείς οι άηηοι χωρίς να διστάσω κα­ θόλου ολοκληρωμένο ιστορικό μυθιστόρημα. Σε αντιπα­ ράθεση με τα συνηθισμένα ιστορικά μυθιστορήματα τα οποία, είτε λόγω της χρονικής απόστασης ανάμεσα στα γεγονότα και τον αφηγητή είτε, συχνότερα, λόγω αισθη­ τικών επιλογών, δεν αγγίζουν καν το συγγραφέα τους. Δεν εννοώ βέβαια ότι ο συγγραφέας πρέπει να συμμετέ­ χει στα ιστορικά δρώμενα ή να επεμβαίνει κατά τη διάρ­ κεια της αφήγησης. Κάτι τέτοιο μπορεί να γίνει, μπορεί και να μη γίνει. Το καινούριο στοιχείο με το μυθιστόρημα του Κιουρτσάκη είναι ότι ο «εαυτός» του με τον οποίο ξ ε ­ κινάει η ιστορία δεν είναι ο ίδιος μ' αυτόν που την τελει­ ώνει. Όχι ότι μεγάλωσε, παντρεύτηκε, ταξίδεψε και γνώ­ ρισε τον άλφα ή το βήτα συγγραφέα ή διανοούμενο. Αυ­ τές δεν είναι αλλαγές. Είναι καταστάσεις εγγεγραμμένες από καταβολής κόσμου στη ρουτίνα τής ζωής. Αλλαγή είναι να πιστεύεις ακράδαντα στην ποιητική σου φλέβα και να γράφεις μυθιστόρημα. Αλλαγή είναι να ονειρεύε­ σαι να βοηθήσεις για να ορθοποδήσει ο τόπος σου και

να γίνεσαι ερημίτης στη Σκύρο. Αλλαγή είναι να παθιάζε­ σαι με την ανώνυμη τέχνη του λαού και να καταλήγεις να ζωντανεύεις στο χαρτί τον εαυτό σου και τα πρόσω­ πα της οικογένειάς σου. 0 Κιουρτσάκης δεν έγραψε μό­ νο για γεγονότα (μη κατ' ανάγκη ιστορικά) που σημάδε­ ψαν από το 1960 και επί μία εικοσιπενταετία τη χώρα μας και τον κόσμο ολόκληρο. Δε σχολίασε και δε μυθι-

Ανρί Ματις: 0 γύψινος κορμός

στορηματοποίησε καταστάσεις ούτε ως εξωτερικός πα­ ρατηρητής ο ύ τε ως άνθρωπος που πήρε μέρος στα συμβάντα και που έχει και αυτός, κατά συνέπεια, το δικό του μερτικό. 0 Κιουρτσάκης γράφει μέσω της ιστορίας την ιστορία του. Μας δείχνει την πραγματική και συγκε­ κριμένη ιστορία μίας και μοναδικής ύπαρξης: της δικής του. Ταυτόχρονα καταγράφει την ιστορία που ανατρέπει τα σχέδιά του, που αναποδογυρίζει τα πεπρωμένα του, την ιστορία έτσι όπως τη βλέπει ο συνεχώς μεταβαλλό­ μενος εαυτός του. 0 συθέμελα, εξάιτίας της, άλλος Κιουρτσόκης, ο ήρωας του μυθιστορήματός του. Μα εάν κατέληξε πράγματι σε «άλλον», τι απέγινε τό τε η ηθική και η αισθητική επιταγή του «ίδιου και του άλλου» χάρη στην οποία εμπνεύστηκε τα δυο του μυθιστορήμα­ τα; θα μπορούσε αυτός ο ίδιος να αποτελέσει εξαίρεση

στη συνολική του θεώρηση, θεώρηση στην οποία, όπως πασχίζει να μας εξηγήσει, τον οδήγησαν τα περιστατικά της ζωής του; Σίγουρα όχι. Το πιο πιθανό λοιπόν είναι το ύ τες οι μεταμορφώσεις που υπέστη, όσο κι αν είναι βαθιές και απρόσμενες σε σχέση με τα αρχικό του σχέ­ δια και όνειρα, να μην έχουν τελικά αγγίξει μέσα του την αναλλοίωτη ουσία, την ουσία που του επιτρέπει να πι­ στεύει ότι, παρ' όλες τις μεταμορφώσεις, παραμένει ο ί­ διος Κιουρτσάκης. Αλλά ποια είναι άραγε αυτή η ουσία; Ιανουάριος του 1974. 0 μυθιστορηματοποιημένος Γιάν­ νης Κιουρτσάκης ασκεί το επάγγελμα του δικηγόρου. Όχι χωρίς δυσκολία. Αλλά όχι και χωρίς κάποια ευχαρίστηση, μιας και με το συνεργάτη του αναλαμβάνουν την υπερά­ σπιση ανθρώπων που διώκονται από τη χούντα. Ένα η­ λιόλουστο απόγευμα στέκεται ώρα πολλή μπροστά σε μια αλάνα, σε μια απ' αυτές τις μαύρες τρύπες της αττι­ κής μπετονόμαζας. Παρατηρεί και καταγράφει: «Πεταμέ­ να λάστιχα και σκελετοί αυτοκινήτων έχουν σκεπάσει τη μισή αλάνα. Το χώμα μαυρισμένο από τα λάδια, τη βεν­ ζίνη και τα γράσα. Πιο πέρα, ένας ξεχειλισμένος σκουπιδοτενεκές - τριγύρω πλήθος παλιόχαρτα και άδεια κου­ τιά κονσέρβας κείτονται καταγής. Ένας σκουπιδότοπος. Τώρα μόλις, σταμάτησε εκεί ένας ρακοσυλλέκτης και ξ ε­ διαλέγει παλιοσίδερα και κουρέλια». Σκέφτεται ότι δεν αρκεί να πέσει η χούντα. Ότι δεν αρκεί να έλθουν στα πράγματα οι δημοκράτες αντίπαλοί της. Κοιτάζει τούτο το σκουπιδαριό και σκέφτεται ότι η καταστροφή είναι πολύ βαθιά. Οι άνθρωποι δεν αγαπούν πια τον τόπο τους. Όχι μόνο στην Ελλάδα, παντού. Οι άνθρωποι ζουν «εξόριστοι» στον ίδιο τους τον τόπο. Ξάφνου αναθυμάται ότι η ιδέα τούτης της εξορίας του ήρθε για πρώτη φορά πριν από τέσσερα ή πέντε χρόνια σ' ένα σούπερ μάρκετ στο Παρίσι, όταν είδε τους πολυπληθείς αγοραστές σαν «εξόριστους». «Και τώρα συλλογιέται το ίδιο ακριβώς για τους ανθρώπους τούτης της αλάνας - τον καμπούρη που βγήκε να λιαστεί, τους μαστροχαλαστές του συνερ­ γείου, το ρακοσυλλέκτη... Ό λοι-όλοι μ ας-εξόριστοι, στο παριζιάνικο σούπερ μάρκετ ή στην αλάνα της Αθή­ νας· εξόριστοι παντού στον κόσμο. Και τι είναι τούτη η α ­ λάνα αν όχι η ανάποδη των σούπερ μάρκετ της Ευρώ­ πης;» Έχουν περάσει δεκατέσσερα χρόνια από τη σκηνή του Κήπου του Λουξεμβούργου. 0 κόσμος έχει έλθει τα πάνω κάτω. 0 φοιτητής των αισθητικών προβληματισμών έχει φαινομενικά «αλλάξει», έχει γίνει ένας τριανταπεντάρης δικηγόρος απορροφημένος από την καθημερινή ζωή και τα πολιτικά προβλήματα του τόπου του. Να όμως που ουσιαστικά τίποτα δεν έχει αλλάξει. Όπως και τότε, έτσι και τώρα παρατηρεί και συγκρίνει. Και αν κάτι έχει αλλά­ ξει ριζικά και τελεσίδικα δεν αφορά τον ήρωά μας αλλά 705

to αντικείμενο της παρατήρησής του. Πριν από δεκατέσ­ σερα χρόνια σκεφτόταν τη Γαλλία και την Ελλάδα διαμέ­ σου των καλλιτεχνικών τους μορφών. Και καταλάβαινε ό­ τι είχε να κάνει με δύο κόσμους αρκετά διαφορετικούς, τον κόσμο του ατόμου και τον κόσμο του συλλογικού προσώπου. Τώρα η παλιά ετερότητα -θα έλεγε κανείς ό­ τι έχουν περάσει αιώνες- έχει παραχωρήσει τη θέση της στην ταυτότητα. Δεν υπάρχουν πια ούτε άτομα ούτε κοι­ νότητες. Μόνο αγέλες εξόριστων στις ίδιες τους τις πό­ λεις. Η τάξη και η αδιαφορία, η ευμάρεια και η μιζέρια, το χτίσιμο και το γκρέμισμα, ο εύπορος καταναλωτής και ο ρακοσυλλέκτης είναι όψεις του ίδιου νομίσματος, είναι καταστάσεις ενός και μοναδικού κόσμου. Και όμως, και τούτος ο παρατηρητής έχει αλλάξει το ί­ διο ριζικά με την αγαπημένη του Αθήνα. Ή μάλλον τον παρακολουθούμε να αλλάζει. Έχει κιόλας αλλάξει ο τρόπος που παρατηρεί και ο τρόπος που συγκρίνει. Φέρ­ νει δίπλα δίπλα τον καταναλωτή και το ρακοσυλλέκτη. Σπάζει τους αρμούς που κρατούν τη σκέψη δέσμια του συναισθήματος. Δέχεται την παραδοξότητα. Διαπερνά με το βλέμμα του τη συγκεκριμένη ύπαρξη αγνοώντας παντελώς τους κανόνες των επιστημών του ανθρώπου. Ονομάζει το σούπερ μάρκετ αλάνα και αντιστρόφως. Ψάχνει την ομοιότητα εκεί όπου όλος ο κόσμος μιλά για διακρίσεις και αντιθέσεις. Δεν εμπιστεύεται την εικόνα, το ύψος των πραγμάτων, δε δέχεται να παρατηρεί την εικόνα αποκομμένη από την ύπαρξη. Πληθώρα ενδείξε­ ων ότι στη φαντασία του έχει εισχωρήσει για τα καλά το μικρόβιο του μυθιστορήματος. Από πότε άραγε; θα έ λ ε ­ γα από το 1969, από τό τε που, στη θέα των καταναλω­ τών του παριζιάνικου σούπερ μάρκετ, οι συγκεκριμένες παραστάσεις από την πολιτική ανωμαλία της χώρας του του έφεραν στα χείλη τη λέξη «εξόριστοι». Η ακριβής στιγμή δεν έχει και τόση σημασία. Το μυθιστόρημα άρχι­ σε να φωλιάζει μέσα του όταν ο νους του σταμάτησε να βλέπει τις τυποποιημένες και μυθοποιημένες διαφορές ανάμεσα στο «έξω» και το «μέσα», ανάμεσα στη «Δύση» και την «καθ' ημάς Ανατολή», και όταν βάλθηκε παράλ­ ληλα να ξεφλουδίζει το παρόν, όταν άρχισε να διατυπώ­ νει -ελεύθερος απ' όλα τα συστήματα σκέψης και ανά­ λυσης της πραγματικότητας-το ίδιο, το ίδιο του «εδώ» και του «εκεί», θα χρειαστούν βέβαια άλλα δώδεκα χρό­ νια επώασης. Αργής, ασυνείδητης, απρογραμμάτιστης. Η καλλιέργεια θα γνωρίσει πάμπολλες φάσεις: συζητήσεις με φίλους, γράψιμο δοκιμίων, ξανά και ξανά το ποίημα που δε λέει να γεννηθεί, ταξίδια (κυρίως στο εσωτερικό της χώρας), διαβάσμα... Εξάλλου ας μην ξεχνάμε -έτσι το θέλησε η τύχη- ότι τούτο το ανθεκτικότατο βέβαια μι­ κρόβιο του μυθιστορήματος έπεσε σε μάλλον εχθρικό έ ­ δαφος: είκοσι εφτά ολόκληρα χρόνια πάλευε με τα εξί­ 106

σου ανθεκτικά αντισώματα της ποίησης και του λαϊκού πολιτισμού. Α, και όμως, ο ήρωας του Εμείς οι άλλο/ δεν άλλαξε! Ας έγινε μυθιστοριογράφος παρ' όλες της αντιξοότητες. Δεν άλλαξε δε, επειδή ακριβώς έγινε μυθιστοριογράφος. Ας μη μείνουμε στο σχήμα. Ας εισχωρήσουμε όσο πιο βαθιά γίνεται στο σώμα του έργου, Στις φράσεις, τις ει­ κόνες, τις λέξεις. Στη μουσική του. Στην ευγένεια και την καθαρότητα που λούζουν το οικοδόμημα... Τότε θα νιώθουμε το φως που διαλύει τα σκοτάδια. Το ί­ διο εκείνο φως που υμνούσε ο Αισχύλος, τον ίδιο εκείνο ποιητικό χείμαρρο που άδραξε την ψυχή του εικοσάχρο­ νου φοιτητή όταν, μια νύχτα, κλεισμένος στην κάμαρή του προσπαθούσε να αντισταθεί στο πικρό συναίσθημα της απομόνωσης και της ξενιτιάς. Ώ δίο ς α ιθήρ κ α ί τα χύπ τερ οι π νο αί π ο τα μώ ν τ ε πηγαί, π ο ν τίω ν τ ε κυμ ά τω ν άνή ριθμ ον γέλασμα, π α μμήτόρ τ ε γη κ α ί τό ν πα νόπ την κύ κ λ ο ν ή λ ιου κ α λ ώ

Και μαζί μ' αυτό το φως θα νιώσουμε να ξεχύνεται από παντού π αύρα της λαϊκής δημιουργίας, να ξεπηδούν απ' όλες τις γωνιές, σαν να ξεδιπλώνεται μπροστά στα μά­ τια μας το πιο γιγαντιαίο υφαντό όλης μας της λαϊκής παράδοσης, οι πολυάριθμός ανθρώπινες φιγούρες που συνέθεσαν το σημερινό μας πρόσωπο. Αυτό το ίδιο είναι το άλλο που φέρνει ο Γιάννης Κιουρτσάκης στο μυθιστόρημα. Οδηγεί τούτη την τέχνη της «ατομικότητας» πέρα από τις καταδικές τις πηγές. Την μπολιάζει με την ποίηση. Τη φέρνει στο κατώφλι ενός προσώπου που αγωνιά λιγότερο για την τύχη της δικής του ξεχωριστής φωνής και περισσότερο για τις άλλες, για όλες τις άλλες φωνές που κουβαλάει μέσα του, από εκείνη του Αισχύλου μέχρι την άλλη, του αδελφού του, του Χάρη- ενός προσώπου που τρέμει, και δίκαια πια, στη σκέψη ότι το άτομο θα αφανιστεί όταν αφανιστούν τα θεμέλια της πολιτισμικής του υπόστασης. Ίσως να μην μπορούσε να γίνει αλλιώς. Ίσως τώρα που η τεχνοκρατική ύβρις διαλύει τα θεμέλια του πολιτισμού μας να έπρεπε η τέχνη του μυθιστορή­ ματος, στο βαθμό που ζει ακόμα και αναπνέει, να σκύψει να περισυλλέξει τα τελευταία απομεινάρια τούτων των θεμελίων και να τα κρατήσει κρυμμένα στα σπλάχνα της - περιμένοντας καλύτερους καιρούς. Ίσως τώρα που οι μπαρμπα-Γκοριό και οι Φρεντερίκ Μορό σταμάτησαν να λάμπουν ως ξεχωριστά άτομα ακόμα και (ιδίως) στις χώρες που γεννήθηκαν, να πρέπει η τ έ ­ χνη του μυθιστορήματος να πάει ανάποδα στο χρόνο, να ανταμώσει το αισχύλειο φως και, παράλληλα, να ξανα­ ζήσει τη χαρά της παράδοσης, τη χαρά της αέναης δημι­ ουργίας. □

ΝΙίταμόρφωοιι και

πκονολο

Ο πίθηκος Εουθ ή τα ήθη του αιώνος το υ Ι ά κ ω β ο υ Π ι τ ζ ι π ί ο υ του

Β Α ΣΙΛ Η ΠΑΓΚΑΛΟΥ

εικονολογία (imagology), ως κλάδος της συγκριτικής γραμμα­ τολογίας ο οποίος μ ελετά τη στερεοτυπική αναπαράσταση το υ Άλλου στη λογοτεχνία, θ έτει ευ θέω ς στο κέντρο του προβληματισμού της το ζήτημα της ετερότητας. Εφόσον ε ξε ­ τάζει το ν τρόπο με τον οποίο αναπαρίσταται ο κόσμος στο έργο τέχνης, βασίζεται, θα λέγαμε, περισσότερο σε κοινωνιο­ λογικά δεδομένα, στην εμπειρική παρατήρηση και στα ιστορικά συμφραζόμενα. Αντικείμενό της αποτελούν φαινόμενα που συμβαίνουν ή είναι δυνατό να συμβούν στην πραγματικότητα, καθώς και ο τρόπος που αυτά, περισσότερο ή λιγότερο παραμορφωμένα, αντικατοπτρίζο­ νται στη λογοτεχνία παράγοντας και αναπαράγοντας ιδεολογία. Αυτό που θα εξετάσουμε κατ' αρχάς είναι πώς η εικονολογία συνδέε­ ται με τη μεταμόρφωση. Εδώ όμως είναι απαραίτητες κάποιες διευκρι­ νίσεις. Το μοτίβο της μεταμόρφωσης, δηλαδή της μετατροπής ενός πλάσμα­ το ς σε κάτι άλλο, κάνει την εμφάνισή του στη λογοτεχνία από την πρώτη στιγμή τη ς δημιουργίας της, καθώς μάλιστα προϋπήρχε ως στοιχείο στους κοσμογονικούς και αιτιολογικούς μύθους, δηλαδή στις αντιλήψεις και τις διηγήσεις που προσπαθούν να ερμηνεύσουν φαινό­ μενα το υ φυσικού κόσμου. Η λειτουργία του στην αρχαιότητα συνίσταται κυρίως στην απήχηση και επεξεργασία αυτών τω ν μύθων. Στο Μεσαίωνα η μεταμόρφωση ενυπάρχει στα είδη που η εποχή καλ­ λιεργεί -το παραμύθι, την αλληγορία-, βρίσκεται δηλαδή στο πλαίσιο του θαυμαστού. Το φαινόμενο δε λειτουργεί ως υπερφυσικό, αλλά γί­ νεται απολύτως αποδεκτό στο πλαίσιο της διήγησης. Η μεταμόρφωση I 07

λειτουργεί ως τέχνασμα για να καταδειχτούν οι αλληγορικές καταστάσεις που επιτρέπουν στον ανα­ γνώστη ή τον ακροατή να βγάλει συμπεράσματα για τον άνθρωπο, την κοινωνία και την ηθική. Στο τέλ ο ς του 19ου και στον 20ό αιώνα, με την κυ­ ριαρχία το υ φανταστικού και τη ν επανεκτίμηση τη ς μυθικής σκέψης, η μεταμόρφωση λειτουργεί κυρίως ως όχημα για ένα ταξίδι στα έγκατα τη ς ανθρώπινης ψυχής και φέρνει στην επιφάνεια καλά κρυμμένους φόβους και επιθυμίες. θα μπορούσαμε να πούμε λοιπόν πως σε κάθε περίο­ δο το λο γοτεχνικό α υτό θέμα λ ε ιτο υ ρ γ εί με ά λλο τρόπο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ένδειξη για να κατανοήσουμε τη διαφορά κοσμοαντίληψης ανά­ μεσα σε διαφορετικές εποχές και λογοτεχνικές παρα­ δόσεις. Σήμερα η μεταμόρφ ω ση ε ξετά ζετα ι ως κατεξοχήν θέμα τη ς λογοτεχνίας του φανταστικού. Σε αντίθεση με την εικονολογία και τον κόσμο τη ς εμπειρίας, απ' όπου η πρώτη αντλεί το υλικό της, οι προϋποθέσεις της μεταμόρφωσης σχετίζονται κυρίως με τη μυθική και αρχαϊκή σκέψη, που θεω ρεί ότι τα διάφορα επίπε­ δα του κόσμου (π.χ., το οργανικό και το ανόργανο) βρίσκονται σε διαρκή κατάσταση επικοινωνίας και αλ­ ληλεπίδρασης, καθιστώντας τον κόσμο αδιαφοροποίητο και ενιαίο. Κανένα από τα στοιχεία του κόσμου της εμπειρίας δε διαθέτει ανεξαρτησία και αυτάρκεια· τα πάντα αποτελούν τμήματα ενός συνόλου και μπο­ ρούν να αλλάζουν θέση αλλά και μορφή, εφόσον αυ­ τό που ενδιαφέρει είναι η ουσία τους. Αυτές οι αλλα­ γ ές δεν επηρεάζουν το σύνολο, το οποίο εξα κολου­ θεί να παραμένει αδιαφοροποίητο και σταθερό. Σε ψυχαναλυτικές αναλύσεις τη ς παραπάνω α ντίλη­ ψης, άλλωστε, επισημαίνεται ότι υπάρχει ένα στάδιο κατά το οποίο το υποκείμενο τείνει προς την απώλεια της ετερότητας. Σ' αυτό το στάδιο η ταυτότητα δεν έχει νόημα, καθώς φτάνουμε στο μηδέν όπου παρατηρείται έλλειψη οποιωνδήποτε σχέσεων. Όσα αναφέρθηκαν είναι ωστόσο οι προϋποθέσεις της μεταμόρφωσης, δηλαδή η κοσμοαντίληψη που υπόκειται ώστε να είναι δυνατή η σύλληψή της ως έννοι­ ας. Η διαχείριση της μεταμόρφωσης από τη λ ο γο τε­ χνία, όμως, διαφοροποιείται κάπως από όσα περιγράφηκαν. Στην «πραγματικότητα» του λογοτεχνικού κει­ μένου συμβαίνει όχι σε ό λους αλλά μόνο σε έναν, τον ήρωα της ιστορίας. Αυτό σημαίνει από τη μια ότι ο μ ετα μ ο ρ φ ω μ έν ο ς βγαίνει από τον εαυτό του και γίνεται Αλλος, γνωρίζει τη φύση τω ν άλλων και αποκτά έτσι καλύτερη συνεί­ δηση του εαυτού του, ενώ ταυτόχρονα ενσω ματώ ­ 108

νεται στη φύση, στην πρωταρχική ενδεχομένω ς κα­ τάσταση του ανθρώπου, και συμμετέχει στον κοσμικό της ρυθμό. Από την άλλη όμως διαταράσσεται η ταυ­ τότητά του και οι βεβαιότητες που αυτή προσφέρει, αλλοτριώνεται διαφοροποιούμενος από αυτό που ή­ ταν -και που συνεχίζει ως ένα βαθμό να είναι- και α­ ποβάλλεται οριστικά από την ανθρώπινη κοινωνία. Απ' όλα αυτά φαίνεται πως τελικά το θέμα δεν είναι άσχετο με τη ν εικονολογία. Η μεταμόρφω ση, έχ ο ­ ντα ς δύο πόλους, δύο α π ολήξεις -τη ν κατάσταση του μεταμορφωμένου πριν και μετά το φ αινόμενο-, δε θέτει απλώς ζητήματα διαμόρφωσης της τα υ τό ­ τητας και της ετερότητας, αλλά αποτελεί τελικά την πιο ακραία περίπτωση ετερότητας και περιθωριοποί­ ησης του διαφορετικού. 0 μεταμορφ ω μένος είναι ο κατεξοχήν Άλλος, ο κατεξοχήν ξένος. Υπόκειται σε μια διαδικασία που δε γίνεται με όρους αμιγώς κοινω­ νιολογικούς αλλά που βρίσκει την πραγμάτωσή της στην αλλαγή μορφής, επομένω ς στην πλήρη α λλ ο ­ τρίωση του υποκειμένου. Η μεταμόρφωση λοιπόν δεν εντοπίζεται συνήθως σε συλλογικό αλλά σε ατομικό επίπεδο, φέρνοντας στο προσκήνιο ποικίλους προβληματισμούς υπαρξιακής και οντολογικής φύσης. Η μεταμόρφωση στη λογοτε­ χνία χρησιμοποιείται για να ξεκλειδωθούν τα μυστικά τη ς συνείδησης, για να έρθουν στο φως κρυμμένες πτυχές ενός χαρακτήρα (π.χ., με την περίπτωση ενός σωσία ή με την περίπτωση κάποιου που μεταμορφώ ­ νεται σε ένα συγκεκριμένο ζώο), για να καταδειχθεί η αρμονική ή η τελείω ς διχασμένη σχέση που έχει κα­ νείς με τον κόσμο και τον κοινωνικό του περίγυρο. Ήδη μ' αυτή τη νύξη φαίνεται πως τελικά η μεταμόρ­ φωση μπορεί να συμβαίνει σε ατομικό επίπεδο, δεν είναι όμως μια αποκλειστικά ατομική περίπτωση. Με­ λ ετη τές του θέματος επιμένουν να εξετά ζεται κάθε συγκεκριμένη περίπτωση μεταμόρφωσης πάντοτε σε σχέση με τον κόσμο και τον κοινωνικό περίγυρο1: κα­ τά κανόνα ο (αφηγηματικός) κόσμος που περιβάλλει τον ήρωα είναι ασταθής, δυναμικός και ευμετά βλη­ τος. Τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το μη πραγ­ ματικό είναι ασαφή και ο αναγνώστης επανεξετάζει τη δική του αίσθηση σταθερότητας στο δικό του, τον «αντικειμενικό» κόσμο. Υπάρχει λοιπόν μια έντονη κοινωνική διάσταση στο φ αινόμενο τη ς μεταμόρφωσης, που μας οδηγεί και πάλι στα στερεότυπα και στην εικονολογία. Το στερε­ ότυπο, άλλω στε, συνδέεται με το φόβο του Άλλου, όπως και η μεταμόρφωση. 0 Irving Massey επισημαί­ νει πως αν η ευχαρίστηση παράγει μεταφορά (π.χ., η φράση «είμαι σαν το ψάρι στο νερό» υποδηλώνει μια

επιθυμία), ο φ όβος παράγει μεταμόρφω ση, καθώς μόνο με το φόβο το αντικείμενο φτάνει στην πλήρη πραγματικότητά το υ 2. Γίνεται έτσι φανερή η σχέση του φόβου και της βίας με τη μεταμόρφωση. Με ά λ­ λα λόγια παρατηρούμε ένα ψυχαναλυτικό πλέγμα που σχετίζεται πολύ με τα αντίστοιχα πλέγματα που εξετά ζει η εικονολογία και ευθύνονται για τη συμπε­ ριφορά απέναντι στο διαφορετικό (αρχικά φόβος και κατόπιν βία). Γι' αυτούς τους λόγους θεω ρούμε ότι ή μεταμόρφω ­ ση, μεταξύ άλλων, συνιστά και ακραίο φαινόμενο αποδιοπόμπησης, την έσχατη μορφή τηςί 0 Άλλος θ ε­ ωρείται πλάσμα κατώτερο από τον άνθρωπο και η α­ ποπομπή του από την κοινωνία γίνεται με την αλλαγή της μορφής του, ενώ η επιστροφή στην προηγούμε­ νη κατάσταση είναι δυνατή μόνο οε ελάχιστες περι­ πτώσεις. Ας σημειωθεί πως αυτή η αλλαγή μορφής μπορεί να γίνει και οικειοθελώς, καθώς το θύμα πρώ­ το πείθεται για τη ν ενοχή του και αποζητεί μόνο του την τιμωρία5. Ανακεφαλαιώνοντας, λοιπόν, θα λέγαμε πως η μετα­ μόρφωση είναι μια συμβολική ή, καλύτερα, μαγική κατάσταση, κατά την οποία κατασκευάζεται μια τα υ­ τότητα διαφορετική, είτε έξω θεν, ως τιμωρία και κα­ τα δίκη1, ε ίτε εκ τω ν έσω, ως άμυνα και λύτρω ση. Εφόσον μάλιστα η ετερ ό τη τα αντιμετω πίζεται στην περίπτωση του ξένου πρωταρχικά ως ιδιαιτερότητα στη μορφή5, τό τε μπορούμε να δούμε τη μετα μ ό ρ­ φωση ακριβώς ως τη ν ακραία εκδοχή τη ς διαφορο­ ποίησης. Στην ανάλυσή μας θα χρησιμοποιήσουμε τις θεωρίες κυρίως δύο μ ελ ετη τώ ν , τη ς Rosemary Jackson και του Irving Massey, που εξετά ζο υ ν τη μεταμόρφωση πρωτίστως ως κοινωνική κριτική. Η Rosemary Jackson εξετά ζει ευρύτερα τη μεταμόρ­ φωση, στο πλαίσιο του φανταστικού το οποίο ορίζει ως «λογοτεχνία τη ς ανατροπής». Ανασκευάζει το ν Tzvetan Todorov6, ο οποίος διατυπώνει μια ποιητική του φανταστικού, και διευρύνει τη θεωρία του επιμένοντας ιδιαίτερα στις κοινωνικές συνθήκες τη ς επ ο­ χής τω ν έργων που εξετά ζει. Η συγγραφέας θεω ρεί ότι τα κείμενα του φανταστικού, περισσότερο ίσως α­ πό άλλα έργα, σχετίζονται άμεσα με τα κοινωνικά συμφραζόμενα τη ς εποχής, γιατί βλέπει σ' αυτό μια «λογοτεχνία τη ς επιθυμίας η οποία α να ζη τεί α υτό που βιώνεται ως απουσία και απώλεια», «προσπαθώ­ ντας να εξισορροπήσει μια έλλειψη που προκύπτει α­ πό το υ ς κοινωνικούς καταναγκασμούς»7. Ενάντια σ' αυτούς ακριβώς το υ ς καταναγκασμούς είναι που το φανταστικό εξεγείρετα ι, αποκτώντας το νόημα της

λογοτεχνίας της ανατροπής (με την έννοια όχι βέβαια τη ς κοινωνικής επανάστασης, αλλά της διατάραξης κάποιων κανόνων καλλιτεχνικής αναπαράστασης και λογοτεχνικής αναπαραγωγής της πραγματικότητας). Η άποψη της μελετήτριας επικουρείται από την ψυχα­ ναλυτική προοπτική του Φρόιντ και του Λακάν. Η συγ­ γραφέας, συγκεκριμένα, θεω ρεί την έκφραση υποσυ­ νείδητω ν παρορμήσεων ένα από τα πρωταρχικά χα­ ρακτηριστικά του φανταστικού. Η ετερότητα δε βρί-

Γιάργιος Ιακωβίδης: Προσωπογραφία του ζωγράφου Γ. Χατζόπουλου

σκεται κάπου αλλού· είναι μια προέκταση καθαρά αν­ θρώπινων φόβω ν και επιθυμιών, που μετα μορφ ώ ­ νουν τον κόσμο μέσω της υποκειμενικής πρόσληψης. Π α ράλληλα η Jackson αναγνω ρίζει τη θ εμελια κή συμβολή του υποσυνείδητου στην αναπαραγωγή των κοινωνικών δομών και κανόνων· πρόκειται για μια δια­ δικασία που μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τον τρό­ πο με τον οποίο καθορίζονται οι σχέσεις μεταξύ κοι­ νωνίας και ατόμου. 0 Irving Massey, από τη ν πλευρά του, επιμένει στη σχέοη γλώσσας και μεταμόρφωσης και προτείνει την αποσύνδεσή τους8. Διαστέλλει τη μεταφορά από τη μεταμόρφωση, καθώς θεω ρεί την πρώτη γλωσσικό 109

«φαινόμενο» και χη δεύτερη αντιγλωσσικό. Όπως υ­ ποστηρίζει ο συγγραφέας, η ατομική, προσωπική γλώσσα υπάρχει μόνο στα όνειρα και συνδέεται βέ­ βαια με το ασυνείδητο, Οποιαδήποτε άλλη γλωσσική πράξη υπάγεται σε μια γλώσσα λίγο πολύ δημόσια. Όσο και αν θέλουμε να πρωτοτυπούμε, πάντοτε δ ε­ σμευόμαστε από τη δημόσια γλώσσα ή από τις απαι­ τήσεις τη ς δημόσιας επικοινωνίας. Η μεταμόρφωση (ή η ανωνυμία, σε ορισμένες περιπτώσεις) είναι ακρι­ βώς η τελευταία προσπάθεια αποδέσμευσης από τη δημόσια γλώσσα και η κατάκτηση μιας προσωπικής σιωπής και ηρεμίας. Οδηγείται (ή καταφεύγει) κανείς στη μεταμόρφωση γιατί η νέα του μορφή (ζωική, φυ­ τική, ορυκτή) απαγορεύει τη γλώσσα χωρίς να στερεί τη συνείδηση. Είναι μια νέα υλικότηχα, μη ανθρώπινη και μη γλωσσική, που δε δεσμεύεται από τη γλώσσα και ούτε μπορεί να χειραγωγηθεί απ' αυτήν. Η μετα­ μόρφωση είναι το τίμημα γι' αυτή την κατάκτηση. Η μεταμόρφωση λοιπόν είναι πράξη και προϊόν βίας, μιας βίας που ασκείται από τη δημόσια γλώσσα. Ας έρθουμε τώρα στο συγκεκριμένο παράδειγμα που θα εξετάσουμε, τον Πίθηκο Ξουθ ή τα ήθη του αιώνος (1848) του Ιάκωβου Πιτζιπίου. Στο έργο.αυτό ο Βαρθόλδυς, πρώσος εβραϊκής καταγωγής και υπαρ­ κτό πρόσωπο (Jacob Salomon Bartholdy), συγγράφει εκ του προχείρου ένα περιηγητικό βιβλίο στο οποίο η Ελλάδα εμφανίζεται με καθόλου κολακευτικό τρόπο. Αφού σκοτώσει έναν άνθρωπο που τον ευεργέτησε, απομονώνεται στην ερημιά και μεταμορφώνεται σε πίθηκο. Έπειτα από διάφορες περιπέτειες που τον κάνουν να σκεφτεί την προηγούμενη ζωή του και να μετανιώσει για τα σφάλματά του, καταλήγει θαλαμη­ πόλος ενός νεοαστού στην Αθήνα, όπου έρχεται η στιγμή της εξιλέωσής του και επανέρχεται στην κα­ τάσταση του ανθρώπου. Άποψή μου είναι πως το σφάλμα του Βαρθόλδυ, για το οποίο τιμωρείται με τη μεταμόρφωσή του σε πί­ θηκο, είναι όχι τόσο ο φόνος που διαπράττει όσο το βιβλίο που συγγράφει. Άλλωστε αυτό το βιβλίο, που είναι όπως και ο συντάκτης του πραγματικό9, είχε ξ ε ­ σηκώσει θύελλα διαμαρτυριών και το όνομα του συγ­ γραφέα του, όπως μας πληροφορεί ο Δημαράς, απο­ τελούσε εκείνη τη ν εποχή μεταξύ τω ν Ελλήνων λ ο ­ γιών την χειρότερη ύβρη, την οποία ρπορούοε να ε ­ κτοξεύσει ο ένας στον άλλον'0. Αυτό που ο Βαρθόλδυς φέρνει αμέσως στο νου του Έλληνα αναγνώστη, αλλά και αυτό στο οποίο ο ίδιος (ως πίθηκος Ξουθ) επιμένει ιδιαιτέρως στην πρωτοπρόσωπη αφήγησή του, είναι ασφαλώς το βιβλίο που συνέγραψε «εξυβρίζοντας» την Ελλάδα χωρίς ποτέ 110

να την έχει γνωρίσει πραγματικά. Ας θυμηθούμε εδώ την άποψη του Irving Massey. 0 Βαρθόλδυς δεν έκα­ νε σωστή χρήση της δημόσιας γλώσσας, εφόσον όχι μόνο δεν έγραψε την αλήθεια αλλά ούτε καν την α­ ναζήτησε. Αρκέστηκε στο να μιμηθεί το «συρμό» της εποχής, να υιοθετήσει τις πηγές τω ν ά λλω ν (όπως κάνει χαρακτηριστικά και ένας από τους αφέντες του, ο Λιγαρίδης, ο οποίος συγγράφει περιηγητικό βιβλίο για την Αίγυπτο με βάση ένα «υπόδειγμα ευρωπαϊκού της Αιγύπτου ημερολογίου»). Το αποτέλεσμα ήταν να απολέσει στον έσχατο βαθμό την προσωπική, ατομι­ κή του γλώσσα, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις που η δημόσια γλώσσα του θα είχε σε ένα ολόκληρο έθνος, και έτσι να υπ οσ τείτην πλήρη αλλοτρίωση. Άλλωστε η μεταμόρφωση σε πίθηκο για τον Βαρθόλ­ δυ σημαίνει πάνω απ' όλα απώλεια του λόγου, ενώ αντιθέτως δε χάνει τη συνείδησή του. Η προβληματική σχετικά με τη γλώσσα δεν εξαντλεί­ ται εδώ. 0 μεταμορφ ω μένος Βαρθόλδυς, ως πίθη­ κος, μοιάζει κάπως με άνθρωπο, αλλά δεν μπορεί να μιλήσει ούτε και να αφηγηθεί. Από τη στιγμή που ε ­ πανακτά την ικανότητα του λόγου αρχίζει σταδιακά και η αντίστροφη μέτρηση, η ανάκτηση της ανθρώπι­ νης μορφής. Προκύπτει λοιπόν ένα ενδιαφέρον ζήτη­ μα αυτοαναφορικότητας. Όσο αφηγείται τόσο πιο άν­ θρωπος γίνεται. Όταν ξεκινά την αφήγηση δεν υπάρ­ χει καμιά αμφιβολία ότι είναι πίθηκος, ενώ όταν τ ε ­ λειώνει δε μένει παρά να «ενδυθίείΐ και ετοιρασθίεΟ» ώστε να γίνει και πάλι όπως πριν. Ο Ξουθ λοιπόν γίνε­ ται άνθρωπος μέσω της αφήγησης, της λογοτεχνίας εντέλει, ακριβώς στην προσπάθειά του να κατακτήσει την προσωπική του γλώσσα, δηλαδή να απομακρυν­ θεί από τη δημόσια γλώσσα που αποδείχτηκε επικίν­ δυνη φενάκη. Η δημόσια γλώσσα του ψεύδους λοι­ πόν, δηλαδή το βιβλίο του, προκαλεί τη μεταμόρφω­ σή του σε πίθηκο, ενώ η προσωπική γλώσσα της α­ λήθειας, δηλαδή η ειλικρινής εξομολόγηση/αφήγησή του προκαλεί την επάνοδό του στην κατάσταση του ανθρώπου. Αυτό το δίπολο (δημόσια γλώσσα ψεύδους-ιδιωτική γλώσσα αλήθειας) δεν αφορά μόνο στις δύο καταστάσεις του Βαρθόλδυ/Ξουθ, αλλά μπορεί επιπλέον να ανιχνευθεί και σε άλλα ζεύγη προσώπων του κειμένου (π.χ., Καλλίστρατος-Ξουθ και Σουλτανίτζα-Πλουμού). Ας δούμε μια άλλη πτυχή του ζητήματος. Στο έργο, που ως διαζευκτικό τίτλο έχει τα ήθη του αιώνος, πα­ ρουσιάζεται μια εικόνα του κόσμου, και κυρίως της Ελλάδας, στην οποία κυριαρχεί το ψεύδος και η πλα­ στοπροσωπία. 0 αφέντης του Ξουθ, ο Καλλίστρατος Ευγενίδης Αγωνιστής και Τραπεζίτης, λεγόταν Κώλιας

και ήταν γιος το υ Γιάννη, αγωγιάτη από τη ν Τραπεζούντα. Επικαλούμενος τη μαγική διάσταση τω ν λ έ ­ ξεων, τροποποιεί το όνομά του προσπαθώντας να ε ­ ξευγενίσει την καταγωγή του, να αλλάξει τη ν τα υ τό ­ τητά του. Την ταυτότητά τη ς αλλάζει και η κομητέσσα Αβενδρότη, η οποία παρουσιάζεται ω ς α δ ελφ ή του Βαρθόλδυ και τον ληστεύει. Η Ελβίρα, εξα δέλφ η του Λιγαρίδη, αγνοεί τη ν τα υτότητά της και ότι στην πραγματικότητα λέγετα ι Μαριέττα. Και σε αρκετούς

Πάμηλο Πικάοο: Οι δεσποινίδες της Αβινιόν

από τους υπόλοιπους ήρωες άλλω στε μπορούμε να διακρίνουμε μια διάσταση ανάμεσα στο είναι και στο φαίνεσθαι. Βρισκόμαστε, λοιπόν, σε έναν κόσμο ασταθή και ε υ ­ μετάβλητο, όπου οι άνθρωποι μετακινούνται σε όλο τον κόσμο, αλλάζοντας τα υτότητες, ζώ ντας ένα φυγόκεντρο κοσμοπολιτισμό. Από τη ν άλλη υπάρχει ένα ελληνικό κράτος στα σπάργανα, που προσπαθεί να προσδιορίσει την τα υτότητά του, μ' έναν ελληνισμό που προσπαθεί να αποκτήσει ένα κέντρο, τη ν Αθήνα, ενώ ως πρωταγωνιστικοί τόποι εμφανίζονται επίσης η Σμύρνη, η Κωνσταντινούπολη, η Χίος, η Σύρος, ακόμη

και το Παρίσι και η Νέα Υόρκη. Τα πράγματα είναι ε ­ ξαιρετικά ρευστά, τίποτε δεν είναι επαρκώς προσδιο­ ρισμένο. Μέσα σ' ένα τέτο ιο περιβάλλον αλλοτρίω σης, λοι­ πόν, συμβαίνει μια μεταμόρφωση. Ένας από τους αλ­ λοτριωμένους ήρωες, ο ξένος μάλιστα, βιώνει τον υ­ ποβιβασμό του από το ανθρώπινο γένος και την απο­ βολή του από την κοινωνία, την καταδίκη του να είναι υπηρέτης Ελλήνων αφεντών. Η συγκεκριμένη επιλο­ γή, να μετα μορφ ω θεί ο Βαρθόλδυς και όχι κάποιος άλλος, δεν είναι βέβαια τυχαία. Το ελληνικό κράτος πρέπει με κάποιο τρόπο να αποκτήσει συνείδηση και ενότητα, θα προσπαθήσει λοιπόν να οργανωθεί βρί­ σκοντας και πολεμώντας τους εχθρούς του στο πρό­ σωπο τω ν ξένων, και όχι στο πρόσωπο τω ν Ελλήνων, ακόμη κι αν α υτοί σκιαγραφούνται με μελα νότερα χρώματα. Γνωρίζουμε πολύ καλά άλλω στε από την ι­ στορία πως η ενότητα της Ελλάδας (και η εθνική συ­ νείδηση τω ν Ελλήνων) περνά κατά ένα πολύ μεγάλο μέρος ακριβώς μέσα από τη θυματοποίηση τω ν ξ έ ­ νω ν κ α τα γ γ ε λ τώ ν τ η ς (F allm e ra y e r, A b o u t, Bartholdy). Μέσα από αυτή τη διαδικασία και τις αλυ­ σιδωτές της αντιδράσεις «ανακαλύφθηκαν» η αρχαιό­ τη τα και το Βυζάντιο, πραγματοποιήθηκε η στροφή στην ύπαιθρο και τη λαογραφία, δημιουργήθηκε η η­ θογραφία κ.λπ. Όπως το καθετί, έτσι και το νεοσ ύ­ στατο ελληνικό κράτος ετεροκαθορίζεται. Το εθνικό «εμείς» διαμορφ ώ νεται μέσα από τη ν α ντίθεση με το υ ς «άλλους», Ευρωπαίους και Ανατολίτες11. Τελικά, βέβαια, η όλη πραγμάτευση του θέματος από το ν Πιτζιπίο καταλήγει σε μια εθνική σάτιρα, σε μια α λληγορία, όπου το υπερφυσικό φαινόμενο νοηματοδοτείται, αποκτά αναγωγικό νόημα και ηθικό δίδαγ­ μα. Επομένως, το φανταστικό στοιχείο υπονομεύεται, διότι, όπως υποστηρίζουν τόσο ο Tzvetan Todorov ό­ σο και η Rosemary Jackson, βασικό χαρακτηριστικό του φανταστικού είναι η απουσία νοήματος, η οποία όμως ακυρώνεται από τυχόν μεταφορικές, συμβολι­ κές ή αλληγορικές διαστάσεις του έργου12. Αυτό σημαίνει ότι με τον Πίθηκο Ξουθ δεν έχουμε πε­ ράσει ακόμη στην εποχή του φανταστικού, κατά την οποία το υπερφυσικό φαινόμενο δεν απευθύνεται γ ε­ νικά σε όλους παρά α π ειλεί αυθαίρετα και ατομικά το ν καθένα, εμφ ανίζεται δηλα δή με τη μορφ ή όχι συλλογικών αλλά εξα τομικευμένω ν φόβων. Η μετα ­ μόρφωση σε πίθηκο εκείνη την εποχή α π οτελεί ένα συλλογικό φόβο, με την έννοια ότι πρόκειται για ζώο μιμητικό, που μοιάζει με τον άνθρωπο, και που, τό τε ακόμη, πιθανολογούνταν ότι ήταν πρόγονός του. Η δαρβινική θεωρία δ εν έχει βέβαια διατυπω θεί όταν

/ / /

Πάουλ ΚΜε: Νεκρή φύση

γράφεται το έργο, αλλά είναι ιδιαίτερα έντονη η συ­ ζήτηση για το ν πίθηκο και τη σχέση του με το ν άν­ θρωπο. Αν επαληθευόταν η πιθανολογούμενη εκδο­ χή, θα έθ ετε σε αμφισβήτηση αντιλήψεις παγιωμένες από αιώνες και θα άλλαζε εν τελ ώ ς το ν τρόπο σκέ­ ψης τη ς ανθρωπότητας, κάτι βέβαια που πράγματι συνέβη προς το τέλ ο ς του αιώνα. Σίγουρα λοιπόν ο Πίθηκος Ξουθ δεν είναι η περίπτω­ ση ενός έργου που με αφορμή τη μεταμόρφωση ε ξε ­ τά ζει υπαρξιακούς και οντο λο γικο ύ ς π ροβληματι­ σμούς του ήρωα. Ωστόσο, αυτός ο άνθρωπος που έ ­ γινε πίθηκος βγαίνει αλώβητος αλλά όχι και εντελώ ς ανεπηρέαστος από την όλη ιστορία. Η πορεία του α­ πό το ανθρώπινο στο υπανθρώπινο επίπεδο, η τιμω ­ ρία και ο υποβιβασμός του δηλαδή, ακολουθούνται από την υποδούλωσή του ως υπηρέτη σε διάφορους αφέντες. Παρατηρώντας τη ζωή τω ν άλλων και αναστοχαζόμενος τη δική του ζωή αποκτά γνώση του ε ­ αυτού του και στο τέλ ο ς μπορεί να μετανοήσει και να εξιλεω θ εί. 0 Ξουθ λ ειτο υ ργεί ως σωσίας τω ν α φ ε­ ντών του, κυρίως του Λιγαρίδη και του Καλλίστρατου, καθώς όλοι τους υποπίπτουν στα ίδια σφάλματα. Με μια έννοια λ ειτο υ ργεί όντω ς ως πρόγονος το υ αν­ θρώπου, καθώς η πορεία του προδιαγράφει την πο­ ρεία τω ν ανθρώπων που συμπεριφέρονται και λ ει­ τουργούν όπως αυτός. 0 Άλλος, λοιπόν, είναι κάτι ξένο από εμάς και τα υτό­ 112

χρονα ο καθρέφ της όπου βλέπουμε και αναγνωρί­ ζουμε ή, καλύτερα, διαμορφώνουμε τον εαυτό μας. Είναι μια συνθήκη εκ τω ν ων ουκ άνευ, για να μπορέ­ σουμε να προσδιορίσουμε την ταυτότητά μας μέσω της ετερότητας, μέσω της αντίθεσης και της ανταρ­ σίας μας απέναντι στον Άλλο, που μπορεί κατά περί­ πτωση να είναι είτε ο πατέρας (κατά Φρόιντ) είτε ο α­ φ έντης (κατά Λακάν) είτε ο ξένος είτε ο απλώς δια­ φορετικός είτε ο άλλος μας εαυτός, ένας σωσίας. Εάν στο κείμενο δεν υπήρχε η μεταμόρφωση, τό τε ενδεχομένως θα υπήρχε πρόβλημα να καταδειχτεί ό­ τι ένα από τα πρόσωπα, και μάλιστα ο Βαρθόλδυς, εί­ ναι διαφορετικό από τα υπόλοιπα και άρα λειτουργεί ως Άλλος, μέσω του οποίου οργανώνεται η ελληνική ταυτότητα. Κι αυτό γιατί ο ξένος εχθρός της Ελλάδας πρέπει να διαφοροποιηθεί στον έσχατο βαθμό από τα υπόλοιπα πρόσωπα, εφόσον αυτά μέσα στην αφήγη­ ση κάθε άλλο παρά λειτουργούν ως ο θετικός πόλος του αρνητικού Βαρθόλδυ. Έτσι, επιστρατεύεται το τέχνασμα τη ς μεταμόρφ ω σης, και μάλιστα σε ένα ζώ ο καθόλου ευγενικό, αλλά μά λλον γελοίο, που ηροκαλεί αρνητικούς έω ς και ανησυχαστικούς συ­ νειρμούς, σύμφωνα πάντα με τα ιστορικά συμφραζόμενα της εποχής. Μ' αυτό τον τρόπο το μήνυμα ότι ο Βαρθόλδυς είναι ο Άλλος φτάνει με σαφήνεια στον αναγνώστη, ο οποίος καλείται να οργανώσει τις τα υ­ τίσεις και τις διαφοροποιήσεις του σ' αυτή τη βάση.

Είδαμε λοιπόν με ποιο τρόπο ίο θέμα της μετα μόρ­ φωσης, ακόμη και σ' ένα αλληγορικό έργο του 19ου αιώνα, θέτει με μεγάλη ευστοχία ζητήματα διαμόρ­ φωσης της ταυτότητας, ατομικής και συλλογικής. Εί­ δαμε επίσης πώς λειτουργεί ως δείκτης ετερό τη τας και πώς δημιουργεί πλέγματα σύγκλισης και απόκλι­ σης μεταξύ τω ν προσώπων του κειμένου. Το ζήτημα της μεταμόρφωσης είναι βέβαια πολύ πιο σύνθετο και εδώ θίχτηκαν ορισμένα μόνο σημεία του. Στη μικρή αυτή εργασία, ωστόσο, πιστεύω πως διαφαίνεται η σύνδεση του φανταστικού με την εικονο­ λογία. Κυρίως όμως φαίνεται πόσο διευρυμένο είναι το πεδίο όπου μπορεί να αναζητηθεί υλικό για προ­ βληματισμούς και πραγματεύσεις περί ετερό τη τας. □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Όπως, π.χ., η Nancy Cray Diaz, The Radical Self.

Metamorphosis to Animal Form in Modern Latin American Narrative, «University of Missouri Press», Koλούμπια 1988. 2. Irving Massey, The Gaping Pig, Literature and Metamorphosis, «University of California Press», Μπέρκλεϊ. Λος Αντζελες-Λονδίνο 1976, ο. 218. 3. Βλ. σχετικά Ren6 Girard, Το εξιλαστήριο θύμα. Η βία και το ιερό, μετ. Κωστής Παπαγιώργης, «Εξάντας», Αθήνα 1991, και Κεκρυμμένα από καταβολής, μετ. Κωνσταντί­ νος I. Γκότσης, «Γ. Α. Κουρής», Αθήνα, 1994. 4. Η άποψη για τη μεταμόρφωση ως τιμωρία ανήκει κυρίως οτον Χέγκελ. Βλ. C. W. F. Hegel, Vorlesungen uber die Asthetik), τόμ. 13, «Suhrkamp», Φρανκφούρτη 1970, «Die Verwandlungen», o. 504-507. 5. Για το θέμα αυτό βλ. Κατερίνα Στενού, Εικόνες του

Άλλου. Η ετερότητα: Από τον μύθο στην προκατάληφη, μετ. Σάρα Μπενβενίστε - Μαρία Παπαδήμα, «Εξάντας Εκδόσεις Unesco», Αθήνα, χ.χ.έ. 6. Tzvetan Todorov, Εισαγωγή στη φανταστική λογοτεχνία, μετ. Αριστέα Παρίση, «Οδυσσέας», Αθήνα 1991. 7. Rosemary Jackson, Fantasy. The Literature o f Subversion, «Routledge», Λονδίνο και Νέα Υόρκη 1981. ο. 3. 8. Irving Massey, ό.π. 9. Δημοσιεύτηκε το 1805 με τον τίτλο Bruchstucke zur

naher Kenntniss des heutigen Griechenlands (Αποσπά­ σματα προς ακριβεοτέραν γνώοιν της σημερινής Ελλά­ δος). 10. Κ. θ. Δημαράς, Φροντίοματα, Αθήνα, 1962, σ. 77. 11. Βλ. περισσότερα στο Έλλη Σκοπετέα, Το«Πρότυπο Βα­ σίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όφεις του εθνικού προβλή­ ματος στην Ελλάδα (1830-1880), «Πολύτυπο», Αθήνα,

Τα έργα του Φρίντριχ Νίτσε σε καινούρια μετάφραση του Ζήση Σαρίκα • Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα • Πέρα από το καλό και το κακό • Το λυκόφως των ειδώλων - Αντίχριστος Ίδε ο άνθρωπος • Η θέληση για δύναμη • Τζέρυ Μπράουν Η άλλη Αμερική • Καρλ Πολόνυι Ο μεγάλος μετασχηματισμός • Λιούις Μάμφορντ Ή ιστορία των ουτοπιών • Μαρία Λουίζα Μπερνέρι Περιήγηση στην Ουτοπία • Μάρτιν Μπούμπερ Μονοπάτια στην Ουτοπία • Ζαν Μπωντριγιάρ Η καταναλωτική κοινωνία • Πωλ Βιριλιό Η πληροφορική βόμβα • Στέφανος Μπαλής Μαθηματικά και ποίηση • Χριστίνα Φλόκα Η φαρμακογνωσία του Οδυσσέα Ελύτη • Μωυσής Μιχαήλ Μπουρλάς Ελληνας, Εβραίος και αριστερός • Μαρκ Φερρό Η ιστορία υπό επιτήρηση • Πάτρικ Μπράντλιτζερ Αρτος και θεάματα • Χάννα Αρεντ Για την επανάσταση Ανθρωποι σε ζοφερούς καιρούς • Νικόλαος Μουτσόπουλος Διαδρομή αυτογνωσίας. Τα χρόνια της παιδείας • Χρίστος Τσολόκης Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική • Γιώργος Χουρμουζιάδης Λόγια από χώμα • Ετέλ Αντνάν Περί πόλεων και γυναικών • Εντουάρ Ντυζαρντέν Εδρεψε δάφνες • Λώρενς Στερν Αισθηματικό ταξίδι • Τόμας Μπέρνχαρντ Οι Φτηνοφαγάδες • Ανα Νόθακ Οι ατυχίες της ψυχής • Γιαν Νέρουντα Ιστορίες από την παλιά Πράγα • Ιθόν Ίλλιτς Για τις ανάγκες του ανθρώπου σήμερα • Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου Επιλογές και σύνολα. Ποιήματα (1965-1995) Δοκίμια και δοκιμασίες d u ; W W iM > 37003 Σκόπελος

Τηλ. 0424-23277, 23283 031-263363

1988, ιδίως το κεφάλαιό «Η ευρωπαϊκή ταυτότητα των Ελλήνων». 12. Tzvetan Todorov, ό.η., και Rosemary Jackson, ό.π.

113

Νίκου

Κορί

Η Ομορψασχημη; η α π ο δ ό μ η ο η των ως ουτοαναφορά και «αναφορική κριτική» της Ε. Α. Ν ΙΚΟ ΛΑΚΗ

λογοτεχνία, όπως και κάθε εκδοχή τέχνης, ως γέννημα της ιστορι­ κής στιγμής και της αισθητικής παράδοσης, φέρει υποχρεωτικά τα σημάδια και των δύο και είναι δείκτης του πολιτισμού, ταυτόχρο­ να δείγμα του αλλά και απάντηση σ' αυτόν: στην κυρίαρχη ιδεο­ λογία, στον τρόπο με τον οποίο το άτομο και η κοινωνία αντιλαμ­ βάνονται τον εαυτό τους και τη σχέση τους με τους άλλους, και στην αισθητική, στον τρόπο με τον οποίο η τέχνη αντιλαμβάνεται και εκ­ φράζει αυτές τις ταυτότητες και διαφορές. Η κατασκευή των λογοτεχνικών προσώπων στο (μάλλον ευάριθμο) πεζογραφικό έργο του (ίσως παραγνωρισμένου) μεταπολεμικού Νίκου Καχτίτση (1926-1970), ιδωμένη μέσα από αυτό το πρίσμα, αποτελεί μια πρόκληση α­ νάγνωσης, κατανόησης, αξιολόγησης και κατάταξης του έργου του. Καθώς «Το λογοτεχνικό κείμενο ενσωματώνει, μορφοποιεί και μεταμορφώνει στοι­ χεία του υποσυνείδητου, του συλλογικού φαντασιακού αλλά και τα οράμα­ τα των κοινωνικών ομάδων, στη βάση πάντα μύθων αναφοράς. Ανεξάρτητα από την "αλήθεια", δηλαδή την αληθοφάνειά του, το πρόσωπο είναι καταρχήν ένας ομοιογενοποιητικός παράγων, εφόσον σ' αυτό στηρίζεται η συνοχή και η αναγνωσιμότητα κάθε κειμένου». Είναι οι κατασκευές του συγ­ γραφέα που με τα προσωπεία τους, δηλαδή τα υπόλοιπα θεματικά στοιχεία που τους αντιστοιχούν και ουσιαστικά τα συνθέτουν (τη γλώσσα που χρησι­ μοποιούν, το ύφος του λόγου τους, τα ονόματά τους, τη φύση του χώρου στον οποίο κινούνται, το χρόνο στον οποίο τοποθετούνται, την ενδυμασία, το παρουσιαστικό, το βλέμμα, την προοπτική, τις απόψεις τους), το βαθμό αναγωγιμότητάς τους σε αναγνωρίσιμες κοινωνικές ομάδες, την ιδεολογική 114

τους επένδυση, τον παραδειγματικό ή μη ρόλο τους, τη θέση τους στο ευρύτερο πολιτισμικό κείμενο, την ολο­ κλήρωση, διάσπαση, εξέλιξη ή στασιμότητά τους εντός του κειμένου, την «τυπικότητα» ή την πολυπλοκότητά τους, την ταύτιση που ενθαρρύνουν ή την ανοικείωση που προκαλούν, άρα με την ταυτότητά τους, χαρακτηρί­ ζουν την ταυτότητα του κειμένου, δηλαδή την ιδεολογι­ κή του θέση και την ειδολογική του καταγωγή και συμβο­ λή. Υπό αυτή την προοπτική έγινε η ανά χείρας ανάγνωση ε ­ νός από τα πεζά του Καχτίτση, της Ομορφάσχημης: ως αποδόμησης του εβραϊκού στερεοτύπου και, συνεπώς, ως επαναπροσέγγιση του ζητήματος των συλλογικών ταυ­ τοτήτων. Το θέμα της πολιτισμικής-κοινωνικής ταυτότη­ τας αντιστοιχεί στη σχέση Εαυτού-Άλλου σε επίπεδο ο ­ μάδων- πρόκειται για την εξασφάλιση της ταυτότητας ως ενός κοινού παρονομαστή αποδοχών, η ύπαρξη των ο ­ ποίων προϋποθέτει τη διάκριση, τη διαφοροποίηση, την αντιπαράθεση με μια Άλλη ομάδα βάσει των πραγματι­ κών ή προβαλλόμενων σ' αυτήν, διαφορετικών οπωσδή­ ποτε, χαρακτηριστικών. Έτσι, η ταυτότητα γίνεται ουσια­ στικά ταυτόσημη της διαφοράς, επειδή η ενσωμάτωση, η συνοχή και η αλληλεγγύη εξασφαλίζονται μόνο μέσω της αντιβολής στο διαφορετικό. Η εξέταση της σχέσης των συλλογικών παραστάσεων του κοινωνικού φαντασιακού για τον ξένο με τις εικόνες του ξένου στη λογοτεχνία είναι το αντικείμενο της πολιτι­ σμικής εικονολογίας, κλάδου της συγκριτικής γραμματο­ λογίας. Εξετάζεται, λοιπόν, το ζήτημα της κατασκευής των λογοτεχνικών ξένων και τίθεται το θέμα της δύναμης της λογοτεχνίας να νομιμοποιεί, να προσυπογράφει και να αναπαράγει την κυρίαρχη ιδεολογία, εφόσον αντανα­ κλά τις συλλογικές παραστάσεις, ή να διαφωνεί, εφόσον αποδομεί τα στερεότυπα του κοινωνικού φανταοιακού. Έτσι, η εικόνα του ξένου στο κείμενο και η σχέση της με το στερεότυπο του συλλογικού φαντασιακού και την ει­ κόνα που αυτό παρουσιάζει στα σύγχρονό του έργα (αλ­ λά και σε αυτά της λογοτεχνικής παράδοσης) συνθέτει, με τα υπόλοιπα κειμενικά στοιχεία, ένα σύνολο που εξυ ­ πηρετεί την πρόθεσή του ως προς τη θέση του στη λο­ γοτεχνία και την πραγματικότητα. Το τελευταίο μέρος του τίτλου του κειμένου αυτού είναι, απ' όσο ξέρω, αδόκιμο (και γι' αυτό σε εισαγωγικά) και ί­ σως ασαφές. Η «αναφορική κριτική» ως όρος εξυπηρετεί (εκτός από το «εύηχον» του τίτλου) τη διπλή υπόθεση εργασίας για την ανάγνωση της Ομορφάσχημης (έτσι δια­ σαφηνίζεται): σημαίνει κριτική της αναφορικής λειτουρ­ γίας της λογοτεχνίας (αυτοσκόπηση συνεπώς του κειμέ­ νου) και κριτική της πραγματικότητας, πολιτική κριτική με την έννοια ότι πολιτική θέση θεωρείται ο βαθμός σύ-

Οσβάλντο Γκοιιαϊαοάμιν: Οι εραστές

γκλισης ή απόκλισης από την επιλογή και θεσμοθέτηση μιας μορφής κοινωνικής οργάνωσης και από τις μεθό­ δους συντήρησης των σχέσεων εξουσίας, καταστολής των κινδύνων και πρόκλησης ανακατατάξεων προς εκτό­ νωση των εξουσιαζομένων και προς ισχυροποίηση της ε ­ ξουσίας. 0 αναφορικός λόγος είναι ο λόγος που «δείχνει» μια ανα­ γνωρίσιμη πραγματικότητα. Αυτό επιτυγχάνεται βασικό­ τατα με τη χρήση αληθοφανών λογοτεχνικών προσώ­ πων, του οικείου λόγου τους, και με το χειρισμό της σχέ­ σης τους προς αλλήλους και προς,μία επίσης αναγνωρί­ σιμη ιστορική στιγμή. Πράγμα που προφανώς δεν απαγο­ ρεύει την ιδεολογική στάση του κειμένου, αποδεκτική ή απορριπτική. Το ζήτημα όμως είναι ποια είναι η διαφορά δύναμης ή ίσως και αξίας (και τύχης βέβαια) από ένα κεί­ μενο που «ξενίζει» τις συνήθειες και τις προσδοκίες του αναγνώστη, γιατί το ίδιο είναι ανοίκειο προς τα στερεότυ­ πα της πραγματικότητας, τις πάγιες αλήθειες που θεωρεί ότι τη συνθέτουν, και τους επικρατούντες λογοτεχνικούς τύπους, εν προκειμένω της μεταπολεμικής λογοτεχνίας. Το στερεότυπο του Εβραίου το 19ο και τον 20ό αιώνα τό ­ σο στην Ευρώπη όσο και στην Ελλάδα είναι αρνητικό και αναπαράγεται από τη λογοτεχνία με περισσότερη ή λιγότερη έμφαση. Στην ελληνική μεταπολεμική πεζογραφία, 115

αν και ο Εβραίος αντιμετωπίζεται με συμπάθεια, εξακο­ λουθεί να αποτελεί τον Άλλο, ο οποίος φέρει μοιραία το κληρονομημένο στίγμα του διωκόμενου και του οποίου ο διωγμός ουνέπεσε με τις άδικες συμφορές του ελληνι­ κού έθνους, άποψη που συμμερίζονται ακόμη και οι εξί­ σου καταδιωγμένοι κομμουνιστές. Η μεταπολεμική πεζογραφία προσπαθεί να καταγράψει την εμπειρία του πολέμου· τα πρώτα μεταπολεμικά χρό­ νια σπάνια ξεπερνά τα όρια της μαρτυρίας και του χρονι­ κού, ενώ μετά το 1954 γέρνει ουσιαστικά προς τη μυθο­ πλαστική επεξεργασία της. Έτσι, επειδή κατά κανόνα ασχολείται μόνο περιφερειακά με το ζήτημα της εβραϊκής γενοκτονίας, διότι δεν το εντάσσει στην εθνική εμπειρία, ο τρόπος με τον οποίο ο Καχτίτσης «χτίζει» την Εβραία Ομορφάοχημη έχει ιδιαίτερη σημασία. Το κείμενο παρουσιάζεται ως επιστολική καταγραφή της προφορικής αφήγησης μίας ολόκληρης ιστορίας (σ. 51) της Γερτρούδης Στερν, με την οποία ο συντάκτης της επι­ στολής διατήρησε ερωτική σχέση τριών ημερών. Η αυ­ στριακής καταγωγής γυναίκα τον προσέγγισε και τον φλέρταρε με τον παράδοξο τρόπο της αφήγησης της προσωπικής της περιπέτειας κατά τα δύο τελευταία χρό­ νια του πολέμου. Είναι ένα κείμενο για μια ιστορική περίοδο, συνεπώς αντι­ στοιχεί σε μια ερμηνεία της. θα την κατανοήσουμε αν ε ­ ντοπίσουμε τι επιλέγει ο συγγραφέας να παρουσιάσει, δηλαδή πώς (αν συμφωνήσουμε ότι το νόημα είναι η χρήση)· πώς συνθέτει τα πρόσωπα και την ιστορική στιγ­ μή του κειμένου, πώς στρέφει τον αναγνώστη στη διαδι­ κασία κατασκευής του κειμένου και πώς αυτή η βία έναντι των ρεαλιστικών μορφών και ταυτόχρονα της θεματικής αληθοφάνειας συμβολοποιεί ιδεολογικά το κείμενο και α­ παντά έτσι σε μια ανυπόφορη πραγματικότητα. Η ειρωνεία (με όλες τις θεωρητικές της ερμηνείες) προϋ­ ποθέτει μία απόσταση, σηματοδοτεί μια δυσλειτουργία κατανόησης, είναι δηλαδή η προσέγγιση αυτού που αδυ­ νατούμε να ενσωματώσουμε ή αρνείται να μας ενσωμα­ τώσει. Αυτός είναι ο τρόπος του κειμένου, είναι ένα κεί­ μενο ειρωνικό, που διαλύει τη μορφική ενότητα, την ο ­ ποία η συγκροτημένη ιδεολογική ή ουτοπική θεώρηση του ξένου προϋποθέτει. Φαίνεται πως μια τέτοια πραγμα­ τικότητα, ειρωνική, δυσλειτουργική στη σχέση της με τον άνθρωπο, φέρνει στα μάτια του αναγνώστη. Αυτή η σχέση τρόπου-θέματος απασχολεί το συντάκτη του κειμένου στον εξαιρετικά ενδιαφέροντα πρόλογό του. 0 γράφων συντάσσει το επιστολικό κείμενο όχι για να καλύψει το χωρικό και χρονικό χάσμα επικοινωνίας με­ ταξύ δύο φίλων, αλλά, για πρώτη φορά στην ελληνική λογοτεχνία απ' όσο ξέρω, προς τέρψιν, γιατί θεωρεί πο­ λύ σημαντική την καταγραφή (και την ποιότητά της) και

116

κοινοποίηση της προφορικής αφήγησης της Γερτρούδης: «[...] Δεν ξέρω όμως πώς ν' αρχίσω, με τρόπο που να σε συναρπάσω αμέσως, και φοβάμαι μήπως, ψάχνοντας να βρω ωραίες φράσεις, και έχοντας επίγνωση του τι κάνω (προπαντός αυτό με τυραννεί), χάσω τον ειρμό, και καταλήξει να αφήσω την ιστορία μου μισοτελειωμένη. Γι'αυ­ τό θα σ' τα γράψω όπως-όπως, και τα διορθώνω με την ησυχία μου στο τέλος. L.1 Αλλά ας μην σου ανάβω την ανυπομονησία περισσότερο. Το γεγονός είναι ότι χωρίσα­ με. 1...1 Βιάζομαι ν' αρχίσω να σου λέω. Διάβασε και κρίνε μόνος σου 1...1» (σ. 51-52). Μεταξύ φορτίου και οχήματος, πλοκής και λογοτεχνικότητας, ο συντάκτης προκρίνει την πλοκή. Στρέφει δηλα­ δή τον αναγνώστη (που θεωρείται και σημειώνεται ως α­ παραίτητος πόλος της όλης διαδικασίας) στην ερμηνεία της ιστορίας, της οποίας η καταγραφή και η μετάδοση ή­ δη έχουν αξιολογηθεί σκόπιμες. Ωστόσο, αυτή η εισαγω­ γή δεν είναι από μόνη της ένας τρόπος προσέλκυσης του ενδιαφέροντος; Η αγωνία για την ακριβή απόδοση της ι­ στορίας στο γραπτό λόγο δεν είναι μια άσκηση τρόπου; Αν όχι, τότε σε τι αναφέρεται ο υπότιτλος άσκηση; Ίσως και στη δοκιμασία του αναγνώστη, ο οποίος, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, καλείται να κρίνει: την ποιότητα της ιστο­ ρίας ως αποτέλεσμα καταγραφής μιας προφορικής διή­ γησης και τη σημασία της ιστορίας ως περιεχομένου, που δηλωμένα έχει την προτεραιότητα. Καλεί δηλαδή τον α­ ναγνώστη μέσω του κειμένου και χάρη σ' αυτό να συνα­ ντήσει μια πραγματικότητα και να την ερμηνεύσει. Είναι σαφείς οι αντιφάσεις, αν αυτά τα προλεγόμενα ιδω­ θούν αυστηρά στο πλαίσιο της αφηγημένης ιστορίας, αν ιδωθούν ως αφηγηματικό πλαίσιο στήριξης του ρεαλιστι­ κού της χαρακτήρα. Φαίνεται πως, αντίθετα, το αφηγη­ ματικό πλαίσιο χρησιμοποιείται για να τον υποσκάψει και για να δώσει αυτοαναφορικές προεκτάσεις. 0 συγγραφέ­ ας καταθέτει τους προβληματισμούς του περί ποιητικής, προϋποθέτει τόν κριτικό ρόλο του αναγνώστη και ταυτό­ χρονα αποστασιοποιείται από τη θέση του συγγραφέα, ενδυόμενος το ρόλο του διαμεσολαβητή, με αποτέλε­ σμα να στρέφει την προσοχή στο κείμενο καθαυτό. Επι­ πλέον το να προσελκύει κανείς τον άλλο διά του λόγου του είναι η αντανάκλαση του ναρκισσισμού, είναι εξίσου ναρκισσιστικό με το να αγαπάει τον εαυτό του στο βλέμ­ μα του άλλου. Η υπονόμευση του αφηγηματικού πλαισίου δεν είναι βέ­ βαια η μόνη παρωδιακή παραπομπή σε τεχνικές και αντί­ στοιχα λογοτεχνικά είδη που υπηρέτησαν το ρεαλιστικό κανόνα και αναπαρήγαγαν παιδευτικά την κυρίαρχη ιδεο­ λογία για τους αναγνώστες τους. Το κείμενο με την επι­ στολική του μορφή κλείνει το μάτι στα επιστολικά λογο­

τεχνικά είδη, μα ουσιαστικά θέτει το πρόβλημα των ο­ ρίων (ή της αλληλοδιείσδυσης) επιστολής και λογοτε­ χνίας, και υπονομεύει τον υποχρεωτικά γραπτό χαρακτή­ ρα της επιστολής με την ενσωμάτωση της προφορικότητας. Η μίμηση του προφορικού λόγου είναι εξαιρετική σε λεξι­ λογικό και συντακτικό επίπεδο: είναι μακροπερίοδος και μακρόπνοος, συχνά ανακόλουθος λόγω των στιγμιαίων συνειρμών της αφηγήτριας, διακόπτεται από μεγάλες

Τζόρτζιο νη Κίρικο: Ανησυχαστικές μούσες

παρεκβάσεις, πείθει ως αυθόρμητος κι ανεπεξέργαστος, ανθρώπου που μιλά με άνεση χρόνου και χωρίς παύσεις (σπάνια χωρίζονται παράγραφοι, η στίξη παρακολουθεί την επιτόνιση και όχι τους συντακτικούς κανόνες). 0 ανα­ γνώστης όμως έχει ήδη πληροφορηθεί ότι η προφορικότητα αυτή είναι πλαστή, αποτέλεσμα επεξεργασίας του γραπτού λόγου. Το γεγονός της επεξεργασίας υπογραμ­ μίζεται και από το χωρισμό κεφαλαίων και την τοποθέτη­ ση των περιγραφικών υπότιτλων, που διακόπτουν βίαια την αίσθηση της προφορικότητας και παραπέμπουν (α­ νάρμοστα προς τις προγραμματικές δηλώσεις του γρά­ φονται στο ευρωπαϊκό είδος του picaresque μυθιστορή­ ματος. Έτσι ο συγγραφέας υπονομεύει με την ενσωμά­ τωση της προφορικής αφήγησης το τυποποιημένο είδος

της επιστολικής γραφής, για να ανατρέψει την ψευδαί­ σθηση της προφορικότητας παραπέμποντας σ' ένα άλλο τυποποιημένο λογοτεχνικό είδος. Αλλά και εντός της αφηγούμενης ιστορίας η οταδιακή δημιουργία ατμόσφαιρας πανικού, η τεχνική του σασπένς (μέχρι τη σύλληψη της Γερτρούδης και κατά την ανάκρι­ ση), τω ν ανατροπών, τω ν μεταπτώσεων, της πλάνης (κατά την ανάκριση και μέχρι τη φυλάκιση) και του τρίπτυχου μοτίβου της καταδιωκόμενης, απροστάτευτης γυναίκας, του διώκτη και του ευεργέτη της (κατά την πα­ ραμονή της στο συγγενικό σπίτι στα περίχωρα της Βιένης), των αινιγμάτων, όλα έχουν ένα διπλό αποτέλεσμα. Απ' τη μία, εξαιτίας του υποτιτλισμού και της εμπλοκής της «ετεροχρονισμένης» τριτοπρόσωπης αφήγησης στην πρωτοπρόσωππ και «ταυτόχρονη», δημιουργούνται δύο ανταγωνιστικές αναγνωστικές κατευθύνσεις, της ταύτι­ σης και του σασπένς αφενός, της αμφιβολίας και της α­ ποστασιοποίησης αφετέρου. Απ' την άλλη, παραπέ­ μπουν στο λαϊκό μυθιστόρημα και ανοίγουν μια θυρίδα στην παραλογοτεχνία, για να υπονομεύσουν εντέλει το πολωτικό τους σύστημα «ανάπτυξης» τω ν προσώπων (στο οποίο εντάσσεται και η αναπαραγωγή του εβραϊκού στερεοτύπου), την προοχηματισμένη και προσχηματική αναπαραγωγή της κυρίαρχης ιδεολογίας, και τον αφελή ρόλο που επιφυλάσσουν στον αναγνώστη τους. Η Ομορφάσχημη διηγείται την περίοδο της ζωής της στη Βιένη και σ' ένα περίχωρά της λίγο πριν από την άνοιξη του 1943 και ως μετά το φθινόπωρο του 1945. Ως χρονι­ κοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται μόνο οι εποχές του χρόνου, ο χρόνος προσδιορίζεται κυκλικά, δηλαδή ως μυθικός. 0 ιστορικός χρόνος συνάγεται από την πληρο,φορία για την κατάληψη της Αυστρίας από τα ρωσικά στρατεύματα. Ένα ερώτημα είναι για ποιο λόγο ο συγ­ γραφέας κατασκευάζει το χρονικό πλαίσιο με εκκίνηση τη χρονιά κορύφωσης του προγράμματος της εβραϊκής γε­ νοκτονίας και με τέρμα λίγο μετά τη ρίψη της βόμβας στη Χιροσίμα, που είναι οι μελανότερες στιγμές του πολέμου και του προηγούμενου αιώνα τουλάχιστον- ένα δεύτερο, πώς εκμεταλλεύεται αυτό το χρονικό πλαίσιο- και μια πα­ ρατήρηση: απαιτεί από τον αναγνώστη την ιστορική γνώ­ ση, ώστε να ταυτίσει τον ιστορικό χρόνο. Το πρώτο μέρος της διήγησης της Γερτρούδης, μέχρι τη σύλληψή της, είναι περιγραφικό- κυριαρχούν στοιχεία α­ ναγνωρίσιμα της δίωξης των Εβραίων και της αντιμετώπι­ σής τους από τους εντόπιους: περιθωριοποίηση (ο. 55), αίσθημα κινδύνου συνοδευμένο από φόβο και παθητικό­ τατα (σ. 56), αποξένωση (σ. 56), επαφές με την τοπική κοινότητα (σ. 61), παραπλάνηση και σύλληψη (σ. 63-64), άρνηση βοήθειας (σ. 75), διασπορά (ο. 78). Από τη σκηνή της ανάκρισης και μετά η εστίαση μεταφέρεται από τα 111

γεγονότα στον αντίκτυπο τους στον ψυχικό και συναισθη­ ματικό κόσμο της αφηγήτριας. Σταδιακά η διήγηση χάνει την αναφορικότητα και την αληθοφάνειά της και γίνεται η απόδοση μιας ατμόσφαιρας εφιάλτη. Οι συνθήκες, ο χώ­ ρος φυλάκισης (που ακολουθεί"), ο παρατεταμένος χρό­ νος φυλάκισης χωρίς όμως άλλη ενόχληση, το έντονο φως, οι απροσδιόριστοι ήχοι και η απώλεια της αίσθησης του χρόνου και του «έξω» κόσμου συνιστούν ουσιαστικά ένα παράλογο και ιστορικά παράταιρο σκηνικό εγκλει­ σμού, γκροτέσκο στη σύνθεσή του και γκροτέσκα αφηγη­ μένου, δηλαδή ψυχρά και αποστασιοποιημένα. Το κακό αποκτά έτσι συμβολική, διαχρονική και μεταφυσική διά­ σταση. Η απώλεια επαφής με τα γεγονότα, η διαθλαστι­ κή παραμόρφωση τελικά της Ιστορίας (δεν είναι πιθανό και πάντως όχι αναμενόμενο τη συγκεκριμένη στιγμή μια χαρακτηρισμένη ως φυλετικά Εβραία να μην οδηγείται σε στρατόπεδο) εισάγει την αίσθηση του χάους: «Παρελθόν, παρόν και μέλλον έχαναν γι' αυτόν την έννοιά τους και γί­ νονταν ένα: χάος», διαβάζουμε στον Ήρωα της Γάνδης. Υπερκεράζεται η συλλογική μνήμη του φυλετικού ρατσι­ σμού από την πανανθρώπινη και αρχετυπική μνήμη της αποξένωσης, του εγκλεισμού, της αποδιοπόμπησης. Πα­ ρέχεται μια ευρύτερη, αλλά όχι λιγότερο θρυμματισμένη εικόνα του Εαυτού. 0 Καχτίτσης δεν εξατομικεύει, ώστε να αποφύγει τη γενί­ κευση, αλλά συμβολοποιεί το ατομικό αφαιρώντας του όλους τους κώδικες της αναφορικότητας. Έτσι καταργείται και η αξία της αυτοβιογραφικότητας του κειμένου, η αξία του ως μαρτυρίας, η σύμβαση της φιλαλήθειας. Αν η μαρτυρία αποτελεί την αφήγηση μιας ιστορίας-ψηφίδας της Ιστορίας, η Ομορφάσχημη είναι μάλλον ένα στιγ­ μιότυπο της ιστορίας της αφήγησης. Η μαρτυρία αποστο­ μώνει την ειρωνεία, γιατί τροφοδοτεί τον τεκμηριωτισμό και καλύπτει πλήρως τους όρους αυτού που ο Barthes ο­ νομάζει αναφορική ψευδαίσθηση. Η Γερτρούδη όμως ε ­ στιάζει σε γεγονότα που δεν είναι ιστορικά αναγνωρίσιμα, η προοπτική της φιλτράρεται στον εσωτερικό αντίκτυπο που έχουν αυτά, πράγμα που δεν προβλέπεται από το εί­ δος. Η οριστική ανατροπή έρχεται διά του δικού της στό­ ματος: «/.../ Σε κάτι τέτοια, μ' άρεσε, όπως μ' αρέσει πάντα άλ­ λωστε, να ζω τη ζωή των άλλων 1...1» (σ. 98). Αν η ειρωνική, ανατρεπτική δομή υπονομεύει την αξιοπι­ στία της αφηγημένης ιστορίας ως μαρτυρίας, ο αναγνώ­ στης πρέπει να αναρωτηθεί πού πράγματι εστιάζει το κεί­ μενο. Το κείμενο διευρύνει το θέμα και ενεργοποιεί τον αναγνώστη, ανοικειώνοντάς τον με τον κόσμο που περι­ γράφει και με την ειρωνική, αλλεπάλληλα παρωδιακή μορφή που χρησιμοποιεί, ώστε να ανακαλύψει έναν άλ­ λο πίσω απ' αυτόν (διάβασε και κρίνε). 1J8

Η Γερτρούδη Στερν δεν είναι η Εβραία που ο αναγνώστης του 1960 περιμένει, μετά τη γενοκτονία, την αφομοίωσή της από την κοινή συνείδηση, μετά τα πρώτα χρόνια σιω­ πής και όταν ήδη η μνήμη, ο Τύπος και η λογοτεχνία έ ­ χουν αναγνωρίσει και ανασυνθέσει την Ιστορία. Όταν η εικόνα του ξένου λειτουργεί ως παράμετρος της εκ νέου συσπείρωσης του έθνους, η Γερτρούδη δεν παρουσιάζε­ ται ως ειδοποιός διαφορά, είναι αποξενωμένη όσο όλοι (μέσα από τα δικά της μάτια και λόγο), αλλά όχι απειλητι­ κή. Δε γνωρίζει τη φαντασιακή εικόνα της, δεν έχει αντιληφθεί το ρόλο της διαφοράς που της προσάπτεται· δεν έχει καν φυλετική, θρησκευτική και εθνική ταυτότητα, με την έννοια του συνανήκειν. Έχει διπλή καταγωγή και δι­ πλή θρησκεία, πράγμα που αντιστοιχεί στην ουτοπική λο­ γοτεχνική εικόνα των Εβραίων, σ' αυτή δηλαδή που τους θέλει να αφομοιώνονται πολιτισμικά εκεί που ζουν ως ε ­ ντόπιοι ξένοι· ωστόσο οι διπλές της ταυτότητες παρου­ σιάζονται ανενεργές, δε φέρει πολιτισμική σφραγίδα, δεν ανήκει πουθενά. Είναι και όμορφη και άσχημη, είναι και α­ φελής και χειραγωγική, καθώς τελικά η ιστορία της επι­ τυγχάνει το στόχο της που είναι η «σεξουαλική αποπλά­ νηση» του συνομιλητή της. Η αφέλεια με την οποία μιλά για την ερωτική της ενηλικίωση και τους εραστές της της προσδίδει αθωότητα, δίχως όμως να αναιρεί την ανηθικότητα της άστατης ζωής της. Δεν προβάλλονται στο πρόσωπό της οι σεξουαλικές ενοχές, με τις οποίες είναι φορτισμένη η στερεοτυπική εικόνα της νεαρής Εβραιοπούλας, αλλά ούτε εκφράζει ο έρωτάς της τη στερεοτυ­ πική, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, επιθυ­ μία της πολιτιστικής αφομοίωσης ως «απο-αποξένωσης». Αποκλείεται λοιπόν η προγραμματισμένη και ασφαλής α­ νάγνωση, αφού δεν υπάρχουν στοιχεία της προσωπικό­ τητάς της που να συνθέτουν το αναγνωρίσιμο μοντέλο, μη εξαιρουμένου και του ανακλαστικά ειρωνικού ονόμα­ τος που της διαλέγει ο συγγραφέας. Το όνομα, «η γλωσσολογική μορφή της ανάμνησης», εί­ ναι για το λογοτεχνικό πρόσωπο το προφανέστερο και πιο σημαντικό προσωπείο του. Το όνομα του λογοτεχνι­ κού προσώπου έχει επιλεγεί ή κατασκευαστεί για να το χαρακτηρίζει, για να το περιγράφει αναλογικά ή ειρωνικά. Ούτως ή άλλως είναι ένα ευθύ μήνυμα προς τον ανα­ γνώστη, η κωδικοποίηση της ιδεολογίας του κειμένου και της σχέσης που ο συγγραφέας θέλει να αναπτυχθεί με­ ταξύ των προσώπων του έργου του και του αναγνώστη του. Το όνομα είναι το σημείο που δεν είναι πια αυθαίρε­ το, γιατί είναι σημαίνον της ταυτότητας. Και είναι η «λογο­ τεχνική λέξη, όχι όπως την επεξηγεί το λεξικό, αλλά ό­ πως τη δομεί ο συγγραφέας». Η «μυθική» ανάγνωση των ονομάτων που προτείνει ο Μπαρτ ταυτίζεται με την (επί­ σης «μυθική») τάση τω ν πρωτόγονων φυλών να θεω ­

ρούν όνομα και πρόσωπο άρρηκτα και αμφίδρομα αγιο­ λογικά συνδεδεμένα: «μια σύνδεση ανάμεσα στο όνομα και το πρόσωπο ή το πράγμα που αυτό κατονομάζει/ηροσδιορίζει δεν αποτελεί έναν αυθαίρετο και ιδεατό συνειρμό αλλά έναν πραγματικό και ουσιαστι­ κό δεσμό που περικλείει και τα δύο». Έτσι, η Εβραία του Καχτίτση φέρει ένα όνομα-παραπομπή: Γερτρούδη Στερν. Αλλά, από την άλλη, ο χαρακτή­ ρας που έχει χάσει τον προορισμό και τη διαχείριση της ζωής (κι ίσως γι' αυτό «δανείζεται τη ζωή των άλλων»), φέρει ένα όνομα που ανακαλεί τη λαμπρή και κυρίαρχη προσωπικότητα της Γερτρούδης Στάιν, αλλά και διάση­ μες λογοτεχνικές «Γερτρούδες», όπως του Hesse ή του Dante. Και ταυτόχρονα η μη-Εβραία, το σύμβολο της α­ πώλειας πολιτισμικής ταυτότητας, φέρει, κατ' όνομα μό­ νο, το σύμβολο της φυλής της, το άστρο (Stern). 0 ξένος, λοιπόν, στο κείμενο του Kaxtfton παρουσιάζεται δίχως ταυτότητα. Ελλείψει ξένου, όμως, χάνεται το κρι­ τήριο ανασύνθεσης ή το μέτρο διατήρησης της ταυτότη­ τας του Εαυτού, της ενδοομάδας. Μετά τον πόλεμο είναι όλοι Άλλοι. 0 ξένος χρησιμοποιείται όχι για να εξασφαλί­ σει τη συναισθηματική και ψυχολογική ασφάλεια του Εαυτού, αλλά για να αποδείξει την ασάφεια των ορίων, την αδυναμία συγκρότησης ή τη διάλυση των ταυτοτή­ των -μ ε την έννοια του προορισμού, της διαχείρισης της ζωής, του κερδισμένου χρόνου-, που επέφεραν ο πόλε­ μος και η γενοκτονία. Τα πρόσωπα χωρίς ταυτότητα πα­ ραπέμπουν σ' έναν κόσμο χωρίς ταυτότητα, άχρονο, κυ­ κλικό, μυθικό, αρχετυπικό· «είμαι η γυναίκα σφίγγα», λέει η Γερτρούδη, η γυναίκα αίνιγμα σ' έναν κόσμο αινιγματι­ κό. 0 αφελής κυνισμός με τον οποίο η Γερτρούδη αντιμετω­ πίζει την ερωτική πράξη και η αδιάφορη επιμονή της στη Θήρα εραστών λειτουργούν επίσης ως δείκτες της ορι­ στικής ρήξης με την ενότητα. 0 ερωτικός της λόγος είναι μη-ερωτικός (θεματικά) και ανερωτικός, αντι-ερωτικός (υφολογικά), είναι δηλαδή παράδοξος και ανοίκειος· ω­ στόσο (παραδόξως;) επιτυγχάνει το στόχο της. Αλλά η ε ­ ρωτική πράξη, η συμβολική ενσωμάτωση του Άλλου, αποδεικνύεται μάλλον ανεπαρκής, αφού δεν οδηγεί στην πληρότητα. Έτσι επιδίδεται, προφανώς δίχως να έχει συ­ ναίσθηση και γι' αυτό ενστικτωδώς, στο λυρικό κυνήγι της χαμένης ενότητας. Η Ομορφάσχημη είναι ένα κείμενο πολυφωνικό. Είναι σα­ φές ότι ο λόγος του, αν και μονόλογος, απαιτεί τη συμ­ μετοχή του αναγνώστη, τη διαλογική του αφομοίωση. Και μάλιστα με την αντίστροφη διαδικασία από αυτήν που ορίζει ο Μπαχη'ν για τα πολυφωνικά έργα. Γιατί δεν πραγ­ ματοποιείται η οικείωση του Άλλου αλλά η ανοικείωση του Εαυτού. Κι αυτό επειδή ο αναγνώστης δεν έχει τη

Νίκολας Μάες: Κορίτοι οτο παράθυρο

δυνατότητα να αναγνωρίσει και να ταυτιστεί με την αφηγήτρια, ούτε να την αναγνωρίσει ως ξένο, διότι της έχουν αφαιρεθεί όλα τα στερεοτυπικά γνωρίσματα του ξένου, λειτουργεί ως σύμβολο αποξένωσης του ανθρώπου. Έτσι ο αναγνώστης (η μόνη δεδομένη ενδοομάδα) αι­ σθάνεται ξένος ο ίδιος, σε απορία, μετέωρος, σε ιδανική (αν έχει φτάσει ως εδώ) συνθήκη για τη διαλογική (ανα)σύνθεσή του, δηλαδή του Εαυτού. Η αποδόμηση των στερεοτύπων είναι έτσι κι αλλιώς μια πράξη δημιουργίας, εν προκειμένω λογοτεχνικής δημι­ ουργίας, πράγμα που εμφαίνει τη διαδικασία της κατα­ σκευής, εδώ του κειμένου, και καταργεί την αναφορική ψευδαίσθηση, καθιστά δηλαδή το κείμενο αυτοαναφορικό. Ταυτόχρονα είναι και απόρριψη της πραγματικότητας. Η σχέση αυτού που δεν προτιμάται να «εξεικονιστεί» με αυ­ τό που δημιουργείται, η σύγκρισή τους αποτελεί την κειμενική ιδεολογία, τη στάση έναντι της Ιστορίας, του πο­ λέμου, της γενοκτονίας. Και οι δύο όψεις σχετίζονται και βρίσκουν ισχύ διευρύνο­ ντας τον «ορίζοντα προσδοκιών» του αναγνώστη. Είναι μια άσκηση αναγνώρισης της ταυτότητας του κειμένου, αλλά και της ποιότητας του λόγου του. Είναι μια άσκηση του bien lire (αν επιτρέπεται η παράφραση), όπως το bien dire είναι για τον Λακάν μια άσκηση αφομοίωσης της πραγματικότητας: το να περιγράφει κανείς όμορφα, δη­ λαδή με την κατάλληλη μορφή, την άσχημη, χωρίς σχή­ μα, δηλαδή ταυτότητα, πραγματικότητα. □ 119

Η «ύΠ η» πραγματικότητα ατούς

Π ολίτες της σιωπής της

Νίνης[υΟυμιάίη «Γιατί αν ήταν όνειρο αυτό που 'δα χειροπιαστό και ζωντανό, τι να 'ναι μπορεί πάρεξ απάτη, αυτό που βλέπω; Πως ξυπνητός νειρεύομαι, στον ύπνο μου καθαρά το ’δα».

του

ΑΚΗ ΚΑΛΟΓΝΩΜ Η

σχέοπ ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία αποτε­ λεί μία από τις ορίζουσες της λογοτεχνικής παραγωγής εφ ό ­ σον η ποιητική ή μυθιστορηματική πραγματικότητα, αφενός, είναι προϊόν της φαντασίας του ποιητή ή συγγραφέα, α φ ετέ­ ρου, έρχεται να τροφοδοτήσει, στη συνέχεια, τη φαντασία του αναγνώστη. Φαντασία και πραγματικότητα ορίζουν, στη μεταξύ τους διαπλοκή, το έδαφος πάνω στο οποίο καθίσταται δυνατή τόσο η ανάπτυξη του λογοτεχνικού κειμένου όσο και η υποδοχή του από τους αναγνώστες. Η λογοτεχνική, όπως και η καλλιτεχνική, δημι­ ουργία αποβλέπει στη συμπλήρωση, την ερμηνεία, την αντικειμενική περιγραφή ή και την πλήρη αντικατάσταση της «συμβατικής» πραγμα­ τικό τη τα ς μέσα στην οποία ζουν οι συγγραφείς και το κοινό τους. Άλλοτε πάλι η προσοχή των δημιουργών εσΐιάζεται αποκλειστικά οτο ίδιο τους το έργο που έχει μεταβληθεί πλέον σε αυτοσκοπό, έτσι που ο οργανισμός του να αποβάλει τους έξω θεν περιορισμούς και τις άνω­ θεν επιταγές. Η επιλογή, από συγγραφείς και αναγνώστες, του ακρι­ βούς συγγραφικού και αναγνωστικού στόχου είναι ζήτημα ιδεολογίας και ποικίλλει από εποχή σε εποχή. Όμως, σε κάθε περίπτωση, συμβαί­ νει συχνά - α ν όχι π ά ντα- η παραπάνω σχέση να μεταφέρεται στο ε ­ σωτερικό του λογοτεχνικού έργου και να μετατρέπεται σε καθοριστικό στοιχείο της μορφής και του περιεχομένου του. Τότε το παιχνίδι μετα­ ξύ αλήθειας και ψεύδους, πραγματικότητας και ονείρου, προσώπου 120

και προσωπείου γίνεται ο βασικός άξονας πάνω στον οποίο κινείται η λογοτεχνική γραφή, ως δημιουργία, αλλά και η ανάγνωση, ως οργανωμένη επιχείρηση ε ­ ξερεύνησης του λογοτεχνικού σύμπαντος. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η λογοτεχνία ορίζεται ως ένας από τους κατεξοχήν χώρους εκκάλυψης του Άλλου, του φανταστικού άλλου εαυτού, τη ς ά λλης πραγμα­ τικ ό τη τα ς που σ υ μ π ο ρεύ ετα ι μ ε το ίδιον, μ ε το ν πραγματικό εαυτό, δημιουργώντας σχέσεις αρμονι­ κής συμβίωσης, ανταγωνισμού ή και λυσσαλέου α­ γώνα για επικράτηση που αγγίζει τα όρια τη ς αυτοκα­ ταστροφής. Ένα παράδειγμα ανάπτυξης ενός π λέγ­ ματος σχέσεων αυτού του είδους μάς δίνει το μυθι­ στόρημα τη ς Νένης Ευθυμιάδη Οι π ολίτες τη ς σιω­ πήςvH πλοκή αναπτύσσεται γύρω από μια γυναίκα που φέρεται να ανήκει σε μία τρομοκρατική ομάδα η οποία τη ς έχει αναθέσει τη ν παρακολούθηση μιας πολυκατοικίας, υπό την κάλυψη μιας επιχείρησης αν­ θοπωλείου, με απώτερο σκοπό την ανατίναξή της. Η ανθοπώλις καταγράφει τις κινήσεις τω ν ενοίκων του προς ανατίναξή κτιρίου, που βρίσκεται ακριβώς απέ­ ναντι από το κατάστημά της, αλλά ο αναγνώστης έ ­ χει τη δυνατότητα να παρακολουθήσει στενότερα τη ζωή τους, αφού η αφήγηση ειοβάλλει αδιάκριτα στο εσω τερικό τω ν διαμερισμάτων τους αλλά -όχι σπά­ νια- και της σκέψης τους. Το μυθιστόρημα εξωτερικά διαιρείται σε τριάντα, άτιτλα και μη αριθμημένα, ολι­ γοσέλιδα κεφάλαια που μοιράζονται ανάμεσα στην ανθοπώλιδα και το υ ς ενοίκους το υ κτιρίου, με τη ν πρώτη σαφώς να ευνοείται με οκτώ κεφάλαια έναντι τριών έω ς πέντε έξι που αφιερώνονται στον καθένα από το υ ς υπόλοιπ ους ενο ίκο υ ς-π ρω τα γω νισ τές. Εναλλάξ ο φακός μετα φ έρετα ι από το ανθοπωλείο οτα διαμερίσματα του κτιρίου όπου παρακολουθούμε τη ζωή τω ν τεσσάρων μελώ ν τη ς οικογένειας Δρίβα, μιας ετοιμοθάναντης ηλικιωμένης στο ρετιρέ και του Πολωνού υπηρέτη της, ενός αστυνομικού που μένει στο ισόγειο και ενός ζευγαριού αντρών. Γεωγραφικά η δράση σπανίως μ εταφ έρεται έξω από το διπολικό χώρο που ορίζεται από το ανθοπωλείο, την ενδιάμε­ ση πλατεία και το απέναντι κτίριο. Όταν αυτό συμβαί­ νει, γίνεται κυρίως είτε για να παρακολουθήσουμε τις συναντήσεις τη ς ανθοπώλιδος με τα άλλα τρία μέλη της τρομοκρατικής ομάδας είτε τις μοναχικές, στην αρχή, με τη συντροφιά της ανθοπώλιδος έπειτα, ε ξό ­ δους του αστυνομικού. Η διπολικότητα, ως χαρακτηριστικό, κυριαρχεί στο α­ φηγηματικό σύμπαν και από τη ν άποψη το υ χώρου -εδ ώ με τη μεταφορική μάλλον έννοια - στον οποίο εκτυλίσσεται η αφήγηση, καθώς αυτή ταλαντεύται α­

νάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, με τρόπο μάλιστα τόσο διφορούμενο που μένει στον α­ ναγνώστη να αποφασίσει αν τελικά η ζυγαριά γέρνει

Δημοσθένης Κοκκινίδης: Αντίθίοη

προς τη μία ή τη ν ά λλη πλευρά. Η κίνηση μετα ξύ πραγματικότητας και φαντασίας προσλαμβάνει δια­ φορετικό κάθε φορά περιεχόμενο, ά λλοτε με σαφώς καθοριζόμενα τα δύο άκρα τη ς ταλάντω σης (όπως στην περίπτωση τη ς ηλικιωμένης με τα φανταστικά ταξίδια και την πραγματική υπαλληλική ζωή) και ά λ ­ λ ο τε με ασαφή και προβληματικά τα όρια τη ς κάθε περιοχής (όπως με την ανθοπώλιδα και την τρο μ ο ­ κρατική της ομάδα που, όμως, δεν ξέρουμε αν τελικά υπήρξε ή όχι). Ανεξαρτήτως όμως από τις επιμέρους διαφορές είναι κοινό χαρακτηριστικό τόσο η αποκά­ λυψη -έ σ τω και ανεπιβεβαίωτη τελικώ ς στην κεντρι­ κή περίπτωση της α νθο π ώ λιδος- της φενάκης όσο και τα ολέθρια αποτελέσματά της. Σταδιακά, και κα­ θώς πλησιάζουμε προς το τέλος, οι μάσκες πέφτουν, όσο επώδυνη και αν είναι η αποκόλλησή τους από τα πρόσωπα που κάλυπταν. Η εξαρχής προαναγγελθείσα έκρ ηξη δημιουργεί ισχυρά ωστικά κύματα που θραύουν τις λεπτές επιφάνειες της πλασματικότητας, αποκαλύπτοντας μια πραγματικότητα που άλλοτε ο ­ δηγεί στην καταστροφή και ά λλοτε στη λύτρωση. Ο αποφενακισμός της «άλλης» πραγματικότητας, ε ­

121

κείνης που χτίζει η φαντασία, συνυφαίνεται με το θά­ νατο, λες και η «αληθινή» ύπαρξη εξαρτάται από τη φανταστική και τρ έφ ετα ι από το υ ς χυμούς τη ς. Το θεω ρητικό αυτό σχήμα, που συνδέει το θάνατο με τον αποφενακισμό και που αποτελεί εδώ ένα είδος υ­ πόθεσης εργασίας, βρίσκει, μέσα στο μυθιστόρημα, τέσσερις εφ αρ μ ο γές με τις ανάλογες, κάθε φορά, παραλλαγές: ά λλο τε ο θάνατος μοιάζει, τουλάχιστον σε επίπεδο αφήγησης, να προηγείται του αηοφενακισμού, ενώ έπεται στο επίπεδο τη ς δράσης και πά­ ντω ς το τελικό εξαγόμενο φαίνεται να είναι ο κατα­ ποντισμός και τω ν δύο σε ένα πέλαγος αμφιβολίας α­ πό το οποίο καλείται ο αναγνώστης να τους ανασύρει με δική του ευθύνη, ά λλο τε ο επικρεμάμενος θάνα­ τος, προσκρούοντας στην επιφάνεια του αποφενακισμού, εξοστρακίζεται προς απροσδόκητη κατεύθυν­ ση και ά λλοτε, τέλο ς, ο θάνατος προσλαμβάνει μία έννοια καθαρώς μεταφορική, θέτοντας τέλ ο ς όχι στη βιολογική ύπαρξη ενός, αλλά στην κοινή ζωή δύο προσώπων. Συγκεκριμένα, στην πρώτη, και πιο σημαντική από πλευράς έκτασης, περίπτωση έχουμε τον αιφνίδιο και εντελώ ς απροσδόκητο θάνατο της ανθοπώλιδος την ώρα ακριβώς που αναμενόταν η έκρηξη στο απέναντι κτίριο. Έ κρηξη βεβαίως γίνεται αλλά στο ανθοπω ­ λείο, και το ερώτημα που μένει να απαντηθεί από την αντιτρομοκρατική υπηρεσία, αλλά και από τους ανα­ γνώστες, αφορά στις ακριβείς συνθήκες αυτής της έ ­ κρηξης. Μία πρώτη εκδοχή δίνεται αρχικώς από τη μι­ κρή αλλά πάνσοφη κόρη τη ς οικογένειας Δρίβα: «Εγώ τη οκότωοα», ψιθύριζε ρ ε συντριβή η Χριστίνα. «Αλλά πήγα μέχρι το ανθοπωλείο για να ηετάξω επ ιτέλους την ανόητη κούκλα. Δεν ήξερα πως εκείνη ήταν μέσα κρυμμένη στα φυτά». Και λίγο πιο κάτω: «Η παρουσία μου εκ εί την έβα λε σε υποψίες. Νόμισε ότι πίσω μου κρύβονται αστυνομικοί ή κάτι ανάλογο. Και καθώς ή ­ τα ν αργά να ειδοποιήσει με σήμα τους υπόλοιπους, βρήκε τον τέλειο τρόπο. Προκάλεσε έκρηξη στο αν­ θοπωλείο της. Γιατί μια έκρηξη γίνεται από όλους α­ ντιληπτή». Η εκδοχή αυτή μοιάζει αληθοφανής και υ­ ποστηρίζεται από δύο επιπλέον στοιχεία: πρώτον, την ακρίβεια των, μέχρι εκείνη τη στιγμή, προβλέψε­ ων της Χριστίνας, η οποία, έχοντας στα χέρια τη ς ε ­ λάχιστα στοιχεία, κατορθώνει να αποκαλύψει οτους δικούς της τα τρομοκρατικά σχέδια της ανθοπώλιδος με λεπ τομέρειες που εκπλήσσουν και, δεύτερον, τις οδηγίες που είχε λάβει η ανθοπώλις από τους συνεργούς της σχετικά με τις τελευ τα ίες στιγμές πριν από την προγραμματισμένη έκρηξη: «Αν συμβεί κάτι έκτα ­ κτο μέχρι τις έντεκ α παρά τέτα ρτο , ειδοποίησέ μας 122

με πράσινο φως. Αργότερα όμως να αυτοσχεδιάσεις, θα βρισκόμαστε πίσω από το κτήριο και δεν θα αντιληφ θούμ ε τίποτε». Η έκρηξη στο ανθοπωλείο ήταν λοιπόν ένας απελπισμένος αυτοσχεδιασμός; Φαίνεται να είναι η μόνη δυνατή ερμηνεία μέχρι που η άρρω­ στη γυναίκα του ρετιρέ δίνει μια δεύτερη, δική της, και εντελώ ς ανατρεπική: «Ήταν ονειροπόλα. Έπαιζε με τη φαντασία της σε σχήματα δράσης ανατρεπτι­ κής [...] δεν αποκλείεται να παρακολουθούσε κάποιο κτήριο της περιοχής πιστεύοντας πως κάποτε θα το ανατινάξει 1...1 Ήταν ατύχημα τελικά; Ήταν αυτοκτο­ νία; Ούτε το ένα ο ύ τε το άλλο, α λλά κάτι ανάμεσα στα δύο, η αιώνια συνέπεια του ονείρου». Η οριστική απάντηση θα μείνει μετέω ρη και ίσως να μην έχει και τόση σημασία. Σημαντικό στοιχείο, τουλάχιστον ως προς την εφ αρ­ μογή του σχήματος που εξετά ζουμ ε, είναι πως η α­ ποκάλυψη -ο ρ θ ή ή εσφ α λμένη- ότι η κρυφή, παρά­ νομη δρα σ τηριότητα τη ς ανθοπώ λιδος ανήκε στη φαντασία της, βρίσκεται σε ύποπτη, αν όχι ενοχοποι­ ητική, εγγύτητα με τη φυσική της εξόντωση, θα μπο­ ρούσε κανείς να αντιτείνει ότι το επιβαρυντικό αυτό στοιχείο ακυρώνεται από το γεγονός ότι η αποκάλυ­ ψη έπεται χρονικά του θανάτου, στο επίπεδο της α­ φήγησης, και άρα απαλλάσσεται της κατηγορίας, ό ­ μως το επιχείρημα αυτό κλονίζεται καθώς μια προσε­ κτικότερη ανάγνωση του κειμένου μάς επιτρέπει να δούμε ότι η διαπίστωση, από την ένοικο του ρετιρέ, της φενάκης είχε προηγηθεί κατά πολύ: «Τη γυναίκα του ανθοπω λείου, κάποιο απόγευμα, την είδα από κοντά και στο πρόσωπό της διέκρινα και το παρόν και το παρελθόν και το πιθανό μ έλλον της». Πρόκειται για το ίδιο απόγευμα που το σοκ της αποκάλυψης εί­ χε προκαλέσει στην άρρωστη μια φοβερή κρίση: «ί­ σως γι' α υτό ήρθε ο βήχας και με κύλησε στις γλά ­ στρες, στα φυτά, στο χώμα και στις ρίζες...». Η οκηνή περιγράφεται αρκετά νωρίς, περίπου στο μέσον του μυθιστορήματος, εξω τερικά όμως και χωρίς εξη γ ή ­ σεις, μέσα από τα μάτια του Φίλιππου Δρίβα που γίνε­ ται τυχαία μάρτυρας του περιστατικού. Μπορούμε, λοιπόν, από τα παραπάνω να εικάσουμε ότι, παρόλο που ο αποφενακισμός αφηγηματικά έπεται του θανά­ του, στην πραγματικότητα έχει προηγηθεί, έχοντας μάλιστα προκαλέσει μια πρωθύστερη ρεπλίκα της τ ε ­ λικής έκρηξης, στο μέτρο που η κρίση βήχα περιγράφεται - κ α ι όχι μόνο ε δ ώ - με όρους που παραπέ­ μπουν σε καταστροφή ευρείας κλίμακας: «Ένιωσε ίενν. ο Φίλιππος] το παγκάκι να τρέμει, είδε την κού­ κλα τη ς Χριστίνας να γλιστρά, διέκρινε το ν ήλιο να θαμπώνει. 1...1 Γλάστρες έπ εφ τα ν από τα ράφια και

γίνονταν πολύχρωμος πηλός 1...1 ο βήχας τίναζε την άσφαλτο...». Το νήμα του αποφενακισμού πλησιάζει εδώ επικίνδυνα το νήμα του θανάτου -το υ θανάτου της ηλικιωμένης ά ρ ρ ω σ τη ς-, απομακρύνεται όμως την τελευταία στιγμή για να διασταυρωθεί μοιραία με το θάνατο της κατά φαντασίανί;) τρομοκράτισσας λί­ γο πριν από το τέλος. Έτσι, και κατά παράδοξο τρόπο, η ηλικιω μένη το υ ρετιρέ μετατρέπεται από υποψήφιο θύμα του θανά­ του σε ηθικό αυτουργό του θανάτου ενός άλλου, της ανθοπώλιδος, έχοντας ανατρέψει προηγουμένως αυ-

Πάμπλο Πικάοο: Γυναίκα με άαπρο ψάρεμα

τό που έτρ εφ ε την ύπαρξή της, δηλαδή τη φανταστι­ κή πραγματικότητά τ η ς : «Ή ταν πολύ ονειροπόλα. Η φαντασία παρέσυρε και το σώμα της». Όταν όμως η «ένταση της πλασματικής ζωής» δε θα μπορεί πλέον να συνεχιστεί, το οώμα αυτό θα μετατραπεί σε κάρ­ βουνο. Αναπάντεχα, το παραδοσιακό μοντέλο μοιάζει να έχει αντιστραφεί: αντί η φυσική, βιολογική ύπαρξη να α π ο τελ εί τη βάση και τη μήτρα τη ς ά λλη ς, τη ς πλασματικής, εδώ έχουμε την περίπτωση όπου η φα­ ντασία συντηρεί, τρέφ ει και κινητοποιεί την «πραγμα­ τική» ζωή κατά τέ το ιο τρόπο ώ στε η ακύρωση τη ς πρώτης να επιφέρει τη βίαιη διακοπή και τη ς δ ε ύ τε ­

ρης. Η «άλλη» ζωή, ο άλλος εαυτός, γίνεται θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομείτα ι η συμβατική ζω ή, ο συμβατικός εαυτός. Μόνο που αυτή η κατασκευή εί­ ναι ασταθής και ο φέρω ν οργανισμός δεν αντέχει πά­ ντα τις δονήσεις και τις έξω θεν επιθέσεις. Εάν η εξίσωση «αποφενακισμός ίσον θάνατος» ισχύει, τό τε θα πρέπει να επαληθεύεται και στις ά λλες περι­ πτώσεις όπου απαντούν οι δύο αυτοί όροι. Η δ εύ τε­ ρη πιο σημαντική περίπτωση αποφενακισμού αφορά στην πλασματική ζωή της ηλικιωμένης του ρετιρέ. Η γυναίκα αυτή μιλούσε στον Πολωνό υπηρέτη της για τις περιπέτειες που είχε ζήσει ως οδηγός τουριστικού π ούλμαν: είχ ε γυρίσει όλ η τη ν Ευρώπη, είχε πα­ ν τρευτεί ένα Γερμανό σταθμάρχη, είχε κάνει μαζί του δύο παιδιά που τώρα ζουν στην Αμερική. Κάποια στιγ­ μή θα αναγκαστεί να αποκαλύψει στο νεαρό Πολωνό την πικρή αλήθεια: όλα εκείνα τα ταξίδια είχαν γίνει μόνο στο μυαλό της, εκείνη απλώς δούλευε σε ένα τουριστικό γραφείο. Παραδόξως, ο θάνατος δε θα αγγίξει την άρρωστη γυναίκα του ρετιρέ· η ακύρωση τη ς πλασματικής πραγματικότητάς της δε θα επ ιφ έ­ ρει το βιολογικό της τέλος. Το πράγμα γίνεται ακόμη πιο παράδοξο αν σ κεφ τεί κανείς ότι ο θάνατός τη ς προαναγγέλεται ήδη από τη ν πρώτη φορά που τη συναντάμε: πάσχει από σοβαρή, ανίατη ασθένεια και το τέλ ο ς είναι ζήτημα χρόνου. Η εξίσωση φαίνεται ε ­ δώ να μένει χωρίς το δεύτερο όρο της, όμως ο θάνα­ τος θα έρθει και αυτή τη φορά, μόνο που, όπως ακρι­ βώς και την προηγούμενη, θα χτυπήσει λίγο πιο πέρα από εκεί που αναμενόταν: λίγες μέρες μετά την απο­ κάλυψη ο Γιούρεκ, ο Πολω νός υπηρέτης, θα γείρει νεκρός δίπλα της. 0 θάνατός του, στο τέλ ο ς του μυ­ θιστορήματος, είναι, εκ πρώ της όψεως, μά λλον α­ π ροσδόκητος, πολύ περισσότερο αφού επ έρχεται χωρίς εμφ ανή αίτια και, ακόμη, χωρίς, φαινομενικά τουλάχιστον, να έχει λειτουργικό ρόλο στην οικονο­ μία του έργου· λαμβάνει χώρα μετά την έκρηξη και μετά τη ν αποκάλυψη τω ν τρομοκρα τικώ ν σχεδίων της ανθοπώλιδος. Η αφήγηοη όμως τον έχει προετοι­ μάσει μεθοδικά. Τα σημάδια τη ς κόπωσης θα γίνουν αντιληπτά από τον Μάριο, το νεαρό γείτονα που πα­ ρατηρεί: «Λοιπόν, αν κάποιος έφ θινε στο χώρο, αυτός ήταν ο Γιούρεκ. Κάθε κιλό που έπαιρνε η συγκάτοικός του το έχανε ο ίδιος...». Αλλά το κλειδί της εξήγησης βρίσκεται σε μια φράση της ηλικιωμένης: «Και όπως φ α ντά στηκα τη ν Πολωνία, τη ν άχρωμη ζωή που ο Γιούρεκ είχε διακόφει εκ ε ί για να τη συνεχίσει με τη μέθη της ελπίδας, της ελπίδας που τον διέφευδε». Το χρώμα στην άχρωμη ζωή του Γιούρεκ το έδιναν τα φανταστικά ταξίδια τη ς εργοδότριάς του, η «άλλη»

123

πραγματικότητά της· η πλασματική της ζωή δεν τρο­ φ οδοτούσε μόνο - ο ύ τ ε ίσως κ υ ρ ίω ς - τη δική της ζωή αλλά και τη δική του. Αυτό όμως ήταν δυνατόν μόνο υπό τον όρο ότι η πλασματικότητα θα παρέμενε ουγκεκαλυμμένη κάτω από τον πέπλο - ό χ ι του μυ­ στηρίου α λ λ ά - της αληθοφάνειας. Μετά την αποκά­ λυψη ο Γιούρεκ θα μείνει σιωπηρός, λίγο αργότερα θα προσπαθήσει να στρέψει το ενδιαφέρον τω ν συ­ ζητήσεων με τη ν ηλικιωμένη προς τη ν κατεύθυνση της γυναίκας του ανθοπωλείου, χωρίς όμως να βρει ανταπόκριση, αφού η κατά φαντασίαν οδηγός θα ξ ε ­ κινήσει να του διηγείται κάποια από τις γνωστές ιστο­ ρίες τη ς ως εάν τίπ οτε να μην είχε συμβεί. Όμως ο Γιούρεκ «δεν αγαπά το ψέμα, τους μύθους γύρω από μια γυναίκα ανυπεράσπιστη που προσπαθεί να επι­ βιώσει». Η διάψευση θα είναι γι' αυτόν μοιραία· η α­ πουσία τη ς «άλλης» ζωής θα το ν οδηγήσει σταδιακά στο μαρασμό και τελικά στο θάνατο. 0 Γιούρεκ ανήκει στους άφωνους χαρακτήρες, αδυνατεί να πλάσει τη δική του πλασματικότητα, η φαντασία του είναι ε τ ε ­ ρόφω τη. Έτσι, όταν αποκαλύπτεται η κιβδηλότητα του φωτός που αντλούσε από την άρρωστη γυναίκα, θα σβήσει αθόρυβα. Ό,τι αρχικώς έμοιαζε να αποτε­ λεί ένα μικρό σκάνδαλο στη σύνθεση του μυθιστορή­ ματος εμφανίζεται τώρα ως το καταληκτικό στάδιο μιας φθίνουοας πορείας που, με το θανάσιμο τερμα ­ τισμό της, αναδεικνύεται σε δεύτερο όρο της εξίσω­ σης που έμοιαζε προς στιγμήν λειψή. Όσο για τη ν ηλικιωμένη ένοικο του ρετιρέ, αυτή θα επιβιώσει θαυμάσια και από αυτό τον αποφενακισμό καθώς μάλιστα η φλόγα της φαντασίας της αναζωπυ­ ρώνεται με την πρόσληψη μιας νέας κοπέλας που θα αντικαταστήσει το, νεκρό πλέον, Γιούρεκ στο διπλό ρόλο του: αφενός ως οικιακή βοηθός και αφετέρου ως ακροάτρια τω ν φανταστικών αφηγήσεών της. Η πρόσληψή τη ς βασίζεται, σε μεγάλο μέρος, στην α­ ποδοχή εκ μέρους τη ς τη ς συνενοχής στο ψέμα. «Η κοπέλα υποσχέθηκε πως θα άρχιζε δουλειά από τις 2 Ιανουάριου και, το σπουδαιότερο, δεν ενοχλήθηκε ό­ ταν αποχαιρετώντας την της είπα - Ερσίν σε περιμέ­ νω...» Η κοπέλα ήταν βέβαια Ελληνίδα και ονομαζό­ τα ν Μαρία· Ερσίν ήταν το όνομα τη ς φανταστικής γκουβερνάντας που φ ρόντιζε τα εξίσου φανταστικά παιδιά της ηλικιωμένης. Η άρρωστη γυναίκα αναχαιτί­ ζει έτσι την επέλαση της αποφενακισμένης αλήθειας τυλίγοντάς τη, ωσάν μια νέα γυναίκα-αράχνη, με το νήμα της νεκραναστημένης της φαντασίας, αιχμαλωτίζοντάς τη σε ένα νέο ιστό πλασματικότητας. Πέραν τω ν δύο παραπάνω περιπτώσεων, έχουμε δύο ελάσσονες παραλλαγές του κεντρικού θέματος του 124

θανατηφόρου αποφενακισμού, που και λιγότερη έ ­ κταση καταλαμβάνουν αλλά και ο, βιολογικός στις δύο μείζονες εκ τελ έσ εις του θέμα τος, θάνατος εκτρέπεται προς την κατεύθυνση της μεταφορικής του εκδοχής παίρνοντας τη μορφή του χωρισμού, του τ έ ­ λους μιας σχέσης μεταξύ δύο ανθρώπων (προς επίρρωσιν και του τετριμμένου «κάθε χωρισμός είναι ένας μικρός θάνατος»). Η μία περίπτωση αφορά στο ζευγά ρι τω ν δύο αντρών, του Ρένου και του Μάριου. 0 Μάριος έχει αρ­ χίσει να κουράζεται από τη σχέση του αυτή που τεί­ νει πλέον προς τη μονοτονία και ο Ρένος, υποσυνεί­ δητα, αντιλαμβάνεται ότι έχει σημάνει η αρχή του τ έ ­ λους. Βλέπει στους εφ ιάλτες του ότι ο Μάριος τον έ ­ χει εγκαταλείψ ει, αλλά παραποιεί το περιεχόμενό τους όταν του τους αφηγείται. 0 Μάριος, για να τον παρηγορήσει, προσπαθεί να τον παρασύρει σε φα­ ντασιώσεις. Του μιλά για ένα αερόστατο που έχει αρ­ χίσει να κατασκευάζει για τους δυο τους. Η φαντα­ σίωση αυτή δεν καθησυχάζει τον Ρένο και την ακυ­ ρώνει πάραυτα καθώς δεν μπορεί να μην αντιληφθεί πως το α ερ ό σ τα το το υ Μάριου «επ ιβεβα ίω νε ότι στους λαβυρίνθους ενός πόθου αθέατου κατασκευά­ ζει τον τρόπο της φυγής του». Ούτε όμως και ο Μά­ ριος συναινεί πλέον στις αυταπάτες: η αποκάλυψη του ψεύδους στη δική του περίπτωση θα έρθει λίγο αργότερα, όταν το αίσθημα της κόπωσης, αν όχι της απέχθειας, θα έχει σ' αυτόν ωριμάσει: «Και η νοσηρό­ τη τα προχωρά. Τους τελευ τα ίο υ ς μήνες ξαγρυπνά, με παρακολουθεί καθώς κοιμάμαι, και τα πρωινά μού αφ ηγείτα ι το υ ς εφ ιά λ τες που τάχα το ν κα τα δ υνά ­ στευσαν, τις ερήμους, τα φυτά, τα φίδια, και εγώ α­ παντώ με παραμύθια ανάλογα και περιγράφω αερό­ στατα ονειρικά που θα μας κλείσουν σε ένα γαλάζιο σύμπαν». Στην περίπτωση τω ν δύο αντρών, η πλαστή πραγμα­ τικότητα καλύπτει τα χάσματα, τις ανοιχτές πληγές που αφήνει η συμβατικότητα στο άρρωστο ήδη σώμα της σχέσης τους, όταν πλέον η κατάσταση είναι μη αναστρέψιμη. Έπειτα από μια τελευτα ία κορύφωση του πάθους που προκαλεί η έκρηξη του ανθοπωλεί­ ου, καθώς η μυρωδιά το υ θανάτου που ξεχύνετα ι στην ατμόσφαιρα διεγείρει τις αισθήσεις, ο Μάριος ε ­ τοιμάζεται να φύγει οριστικά:«Χρειαζόταν την τα υτό­ τητα, το διαβατήριο, μερικά προσωπικά χαρτιά. Τίπο­ τ ε περισσότερο». Όταν οι ψευδείς τα υτότητες απορ­ ρίπτονται, τό τε τα μόνα σημεία αναφοράς φαίνεται πως είναι αυτά τα συμβατικά και κοινά δημόσια έγ ­ γραφα. Σχεδόν συμβολικά ο Μάριος θα τα ανασύρει από το βάθος κάποιου συρταριού για να α π οτελέ-

σουν τη βάση της νέας του ζωής όταν πλέον έχει αποτινάξει από πάνω του το προσωπείο που ο Ρένος είχε κατασκευάσει γι' αυτόν. Πριν όμως ξεκινήσει το καινούριο ταξίδι περνά μπροστά από το ανατιναγμένο ανθοπωλείο. Τη βραδιά τη ς έκρηξης είχε νιώσει να ταυτίζεται με το απανθρακωμένο κορμί: *Ήταν κι αυ­ τή ένας άνθρωπος που, τρομαγμένος από το τέλμα, επ αναστατεί και αυτοκτονεί». Ο θάνατος συναντά το χωρισμό και το ν κα­ λύπτει με τη σκοτει­ νή αύρα το υ . Η ό ­ σμωση είναι τόσο μ ε­ γά λ η , που ο χ ω ρ ι­ σμός αυτός εμπ εριέ­ χει και την υπόσχεση, αν όχι τη βεβαιότητα, τη ς ανάστασης. Στο τέλ ο ς βλέπ ο υμε τον Μάριο να απομακρύ­ νεται από το καμένο ανθοπωλείο έχοντας π ετά ξει ένα γ ερ ά νι (σ υμβολική κίνηση που παραπέμπει ε υ ­ θ έω ς σε επ ική δ εια χειρ ο ν ο μ ία ) « γ α λ ή ­ νιος και αποφασιστι­ κός». Από τα παραπάνω β λ έπ ο υ μ ε ό τι η έ ν ­ νοια του θανάτου επεκτείνεται νοημα τι­ κά κ α λύπ το ντα ς και την έννοια του χωρισμού στο πλαίσιο ενός μεταφορι­ κού σχήματος, ενώ η σημασιολογική αυτή διεύρυνση ενισχύεται από την εγγύτητα, γεωγραφική και συναι­ σθηματική, στην οποία βρίσκεται ο πρωταγωνιστής του χωρισμού με τον κατεξοχήν -κ α ι κατά κυριολε­ ξία β εβ α ίω ς- βιολογικό και τραγικό θάνατο τη ς γυ­ ναίκας του ανθοπωλείου. Για μία ακόμη φορά εκ εί που τα όνειρα τελειώνουν τελειώ νει και η ζωή, η κοι­ νή ζωή δύο ανθρώπων που δεν έχουν πλέον τίποτε να μοιραστούν. Στην περίπτωση της οικογένειας Δρίβα το σχήμα που συνδέει το θάνατο με το ν αποφενακισμό υφίσταται κάποιες τροποποιήσεις. Η ίδια η πράξη του αποφενακισμού εφαρμόζεται σε κάπως διαφορετικό πεδίο α­ πό ό,τι στις τρεις προηγούμενες παραλλαγές. Γνωρί­ ζουμε ήδη από το δ εύ τερ ο κεφάλαιο ότι η Τζούλυ διοχετεύει τη φαντασία της ο ε θεατρικούς αυτοσχε-

διασμούς με τους γονείς της, τον Μπεν και την Έλεν, που ζουν στον Καναδό και που τους επισκέπτεται με το ν άντρα και τα παιδιά τη ς κάθε καλοκαίρι. Η πλασματικότητα αυτών τω ν σκηνών όμως είναι γνωστή σε όλους- ο αποφενακισμός θα ήταν εδώ άνευ αντι­ κειμένου. Αυτό που αποκαθίσταται στις πραγματικές του διαστάσεις, που απογυμνώνεται από κάθε ψιμύ­ θιο είναι η πραγματικότητα της Τζούλυ την οποία ο

Αμεντίο Μοντάιάνι: Κεφάλια ανφάς και προφίλ

Φίλιππος, ο άντρας της, δυσκολεύεται να δει. Κάποια στιγμή ακούμε την Τζούλυ να λέει: «Δεν είναι η πρώ­ τη φορά που κάνει λάθος, η συνήθεια παραπλανά, και όπως δεν με αντικρύζει ποτέ με μάτια ανανεωμέ­ να, ίσως βλέπει μια άλλη, κάποια γυναίκα που αποκτά λευκό στα κόκκινα μαλλιά» και λίγο πιο κάτω: «γίνο­ μαι μια άλλη, ά λλου συστήματος, άλλης ζωής, που θα πάρει το οριστικό της σχήμα μετά τις 20 Δεκεμβρί­ ου, ότα ν θα συνεχίσω από κει που άφησα το νήμα το υ εα υ το ύ μου, σ το εκθαμβω τικό χιόνι του Κανα­ δά...». Για άλλη μία φορά η ανατροπή μιας πλασματι­ κής εικόνας του άλλου, εκείνης που έχει ο Φίλιππος για την Τζούλυ, είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για την εκκίνηση μιας νέας πορείας. Η πορεία όμως αυτή οδηγεί οριστικά και αποκλειστικά στο χώρο του «άλ­ λου», στις σφαίρες της φαντασίας. 0 αποφενακισμός δεν εξαρθρώνει εδώ τη φαντασία αλλά την πραγμα­ 125

τικότητα μιας κοινής συμβατικής ζωής, τουλάχιστον όπως τη φαντάζεται ο Φίλιππος. Και ενώ ο θάνατος της κοινής αυτής ζωής πρέπει να θεω ρηθεί δ εδ ο μ έ­ νος, αφού η Τζούλυ έχει αποφασίσει να εγκαταλείψει για πάντα τον Φίλιππο και να μείνει μόνιμα στον Κα­ ναδά, ο θάνατος, στο επίπεδο της αφήγησης, κυκλώ­ νει τη μοιραία φάση του αποφενακισμού και μάλιστα από δύο π λευρές: α φ ενό ς, η Τζούλυ αποκαθιστά πρόσωπα και πράγματα στην πραγματική το υ ς διά­ σταση στο αμέσως επόμενο κεφάλαιο, ύστερα από εκείνο όπου έχουμε το πάρτι που οργανώνει στο σπί­ τι της και στο οποίο η κυρία του ρετιρέ παθαίνει άλλη μια κρίση βήχα που προς στιγμήν φάνηκε να οδηγεί στο μοιραίο. Α φ ετέρο υ , η παρουσία το υ θανάτου λανθάνει και πίσω από τη σημαδιακή ημερομηνία: 20 Δεκεμβρίου. Δεν είναι μόνο η ημερομηνία της αναχώ­ ρησης της οικογένειας Δρίβα για τον Καναδά -α π ό ό­ που η Τζούλυ δε σκοπεύει να γυρίσει ποτέ π ια -, εί­ ναι επίσης η επομένη της σχεδιαζόμενης έκρηξης. Η επομένη το υ αιφνίδιου θανάτου που απροσδόκητα θα μετατοπιστεί από τους ενοίκους του κτιρίου στο ί­ διο το ανθοπωλείο που είχε αποτελέσει το κέντρο της προμελέτης του. Το ταξίδι της Τζούλυ θα είναι ό­ ντως ένα ταξίδι χωρίς επιστροφή, όχι όμως στη χώρα των νεκρών αλλά εκεί όπου θα μπορέσει να ξαναγεννηθεί, στα «τοπία τω ν παιδικών χρόνων» της. Στο επίπεδο της εκφοράς τώρα, αξίζει να παρατηρή­ σουμε τα εξής: σε όλα τα κεφάλαια χρησιμοποιείται το τρίτο πρόσωπο με εξαίρεση εκείνα όπου κεντρικό πρόσωπο είναι η ανθοπώλις και όπου εφαρμόζεται α­ νεξαιρέτω ς ο πρωτοπρόσωπος λόγος. 0 πρωτοπρόσωπος λόγος θα χρησιμοποιηθεί σποραδικώς και από ορισμένα από τα άλλα πρόσωπα σε χρόνο όχι τυχαίο. Οι ένοικοι του κτιρίου που μοιράζονται το προνόμιο το υ πρώτου προσώπου είναι ο Ρένος, ο Μάριος, η Τζούλυ και η ετοιμοθάνατη κυρία του ρετιρέ. παραλείποντας -γ ια λόγους χ ώ ρ ο υ - τα αντίστοιχα παρα­ δείγματα , π α ρατηρούμε ότι η χρήση το υ πρώ του προσώπου από τους παραπάνω συμπίπτει πάντα με τις φάσεις κατά τις οποίες κινητοποιείται ο μηχανι­ σμός του αποφενακισμού. Οι πρωταγωνιστές μιλούν σε πρώτο πρόσωπο κάθε φορά που αποκαλύπτουν την πλαστότητα μιας πραγματικότητας. Κατασκευα­ στικά, το πλασματικό δίδυμο, που έχει ο καθένας δη­ μιουργήσει για τον εαυτό του ή οι άλλοι για εκείνον ή εκείνος για τους άλλους, φαίνεται να είναι τόσο ισχυ­ ρό που η πλάγια, τριτοπρόσωπη αφήγηση δεν μπορεί να κλονίσει το φέροντα οργανισμό του. Χρειάζεται το καίριο, άμεσο πλήγμα τη ς πρωτοπρόσωπης εκφοράς για να ανατραπεί το οικοδόμημα που μοιάζει ωστόσο 126

γοητευτικό: δράσεις επαναστατικές, ταξίδια με λεω ­ φορεία ή αερόστατα, θαλπωρή ειδυλλιακής οικογε­ νειακής ευτυχίας. Το πρώτο πρόσωπο επιβάλλεται και από μια άλλη άποψη, θα έλ εγ ε κανείς ηθική: αυ­ τοί που ενέχονται στην (αυτ)απάτη, είτε ως εμπνευστές είτε ως πρωταγωνιστές της, αυτοί πρέπει και να τη διαλύσουν. Η Τζούλυ, ο Μάριος, ο Ρένος, η κυρία του ρετιρέ αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους και σχί­ ζουν οι ίδιοι τα πέπλα της ψευδαίσθησης όπου ζούσαν. Όλοι αυτοί οι πολίτες τη ς σιωπής, που, λόγω της νωχέλειάς τους η οποία στηρίζει την εξουσία των κυρίαρχων, έγιναν στόχος τη ς τρομοκρατικής ομά­ δας, όλοι αυτοί αποδείχτηκε τελικά ότι πίσω από τη σιωπή τους δεν είχαν ξεχάσει να παλεύουν. Καθένας τους αναζητούσε - κ α ι κ α τα σ κεύα ζε- μια δική του θυρίδα διαφυγής και έστηνε τους δικούς του μηχανι­ σμούς ανατροπής. Μόνη, μετέω ρη ανάμεσα στο ρό­ λο του θύτη και του θύματος, η γυναίκα του ανθοπω­ λείου, σταθερά ανώνυμη σε όλο το μήκος του μυθι­ στορήματος. Αν η τρομοκρατική δράση της ομάδας της είχε στόχο την καταγγελία και την ενδεχόμενη α­ νατροπή ενός κατεστημένου νωθρότητας και συμβι­ βασμού, όπως φαινόταν από τους διαλόγους μεταξύ τω ν μελώ ν τη ς σπείρας, τό τε όσα αποκαλύπτονται στη διάρκεια της πλοκής τείνουν να καταστήσουν τη δράση αυτή άνευ αντικειμένου. Η ύπαρξη —τελικά — και πολύ περισσότερο η επιτυχία του στόχου τη ς ο­ μάδας θα ήταν μάλλον αθέμιτη και ηθικώς αβάσιμη. Σε κάθε περίπτωση, η σύνδεση αποφενακισμού και θανάτου φ αίνεται να είναι αναπόφευκτη. Η ζωτική σημασία της πλασματικότητας είναι τέτοια που η ο ­ ποιαδήποτε ακύρωσή της παρασύρει τα εμπλεκόμε­ να μέρη στη μερική ή ολική εξόντω ση. Επώδυνη ή λυτρωτική, επιθυμητή ή ανεπιθύμητη, η πράξη του αποφενακισμού συνδέεται με το θάνατο όποια μορφή κι αν προσλαμβάνει αυτός. 0 άλλος είναι ίσως το πιο ουσιαστικό κομμάτι του εγώ και η μάχη μαζί του είναι παιχνίδι επικίνδυνο και κάποτε μοιραίο. Οι ήρωες της Νένης Ευθυμιάδη μοιάζουν καμιά φορά να έχουν με το φανταστικό εγώ τους την ίδια σχέση που είχε ο ήρωας του Πόε, William Wilson, με το συνονόματο, φί­ λο και ανταγωνιστή του. Σε έναν αποκριάτικο χορό, όταν οι μάσκες πέφτουν, τον καλεί σε μονομαχία και τον νικά. Πεθαίνοντας όμως τον ακούει να λέει: «Νί­ κησες εσύ και υποκύπτω, ωστόσο, από αυτή τη στιγ­ μή είσαι κι εσύ νεκρός 1...1 Μέσα μου υπήρξες - και στο θάνατό μου, βήέπω σ ' α υτήν την εικόνα που εί­ ναι η δική σου η ίδια, πως σκότωσες τον ίδιο σου τον εαυτό». □

Αρ.417 I Φεβρουάριου 2001 28 Φεβρουάριου 2001 Ηταξινόμηοητωνβιβλίων γίνεταιμεβάαητογνωστό Δεκαδικό[ύστημα Ταξινόμησης προοαρροορενοοψ ελληνικήβιβλιογραφία. ΤοΒιβλιογραφικόΔελτίο συπόσοεταιμετην πολύτιμηουνεργαοίατου βιβλιοπωλείουτηξ «Εστίας»

επιμέλεια: ΕΦΗ

Αρχαία Φι λοοοφί α

ΒΑΡΙΝΟΥ Λ. Το αληθινό ταξίδι της ζωής. Αθήνα, Διόπτρα, 2000. Σελ. 288. Δρχ. 4.160. ISBN 960-364-161-8. ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ Κ. Η άνοδος της ασημαντότητας. Μετ. Κ. Κουρεμένος. Αθήνα, Ύψιλον, 2000. Σελ. 288. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7949-90-0. ΚΟΥΜΑΚΗΣ X. Σύγχρονα προβλήματα και παιδεία. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 472. Δρχ. 8.300. ISBN 960-378-833-3. WOOD F.-K. Η μυστική Ιλιάδα του Ομήρου. Πρόλ.-μετ. X. Τομπουλίδης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 433. Δρχ. 6.000. BACON F. Η μεγάλη αναμόρφωση. Μετ. 0. Χριστακόπουλος. Αθήνα, Στάχυ, 2000. Σελ. 132. Δρχ. 2.000. ISBN 960-8032-53-9. BLOCH Ε. - ADORNO Τ. W. Κάτι λείπει. Εισ.-μετ. Σ. Ροζάνης. Αθήνα, Έρασμος, 2000. Σελ. 31. Δρχ. 830. NACELT. Η θέα από το πουθενά. Μετ. X. Σταματέλος. Αθήνα, Κριτική, 2000. Σελ. 417. Δρχ. 5.900. ISBN 960-218-204-0.

B r

ΑΠΑΚΗ

DELEUZE C. Η κριτική φιλοσοφία του Καντ. Μετ. Ε. Περδικούρη. Αθήνα, Εστία, 2000. Σελ. 122. Δρχ. 2.900. ISBN 960-05-0959-Χ. ΣΤΑΪΝΕΡ Τ. Η βαρβαρότητα της άγνοιας. Μετ. Σ. Βελέντζας. Αθήνα, Scripta, 2000. Σελ. 108. Δρχ. 2.500. ISBN 960-7909-30-5. FICHTE J. G. Ο προορισμός του ανθρώπου. Εισ.-μετ.-σχόλ. Σ. Δ. Γεωργάκης. Αθήνα, Παπαζήσης, 2000. Σελ. 174. Δρχ. 3.120. ISBN 960-02-0430-1. HEGEL G. W. F. Εισαγωγή στην αισθητική. Μετ.-εισ.-σχόλ. Γ. Βελουδής. Αθήνα, Πόλις, 2000. Σελ. 278. Δρχ. 3.500. ISBN 960-8132-16-9.

ΜΑΝΟΣ Α. Φιλοσοφία των αξιών. Β' έκδοση. Αθήνα, Σ. Π. Δ. Ω. Β„ 2000. Σελ. 263. Δρχ. 4.160. ISBN 960-85781-0-8. GERNET L. Ανθρωπολογία της αρχαίας Ελλάδας. Μετ. Α. Μεθενίτη - Α. Στεφάνής. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 300. Δρχ. 6.200. ISBN 960-378-759-0.

Αποκρυφι σμός ΧΑΡΑΜΜΠΟΠΟΥΛΟΣI. θ. Τα αρχαία ελληνικά μυστήρια και οι σύγχρονες επιβιώσεις τους. Αθήνα, Απολλώνειο Φως, 1999. Σελ. 197. Δρχ. 3.120. ΛΙΝΚΟΛΝ X. - ΛΙΡ. - ΜΠΕΪΤΖΕΝΤ Μ. Το άγιο αίμα και το άγιο Γκράαλ. Μετ. Τ. Κιρκής. Αθήνα, Εξάντας, 2000. Σελ. 548. Δρχ. 8.300. ISBN 960-256-455-5.

Γενικά ΡΟΔΑΦΗΝΟΣ Α. Από πρίγκιπας βάτραχος και... τούμπαλιν. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 298. Δρχ. 5.600. ISBN 960-393-449-6. ΦΡΟΫΝΤΣ. ΤΟ όνειρο. Μετ. Λ. Αναγνώστου. Αθήνα, Νήσος, 2000. Σελ. 87. Δρχ. 3.500. ISBN 960-7711-29-7.

Ατομική ώυχολογία ΓΚΟΝΖΑΛΕΣ Σ. Ένας πατέρας χωρίζει και ανακαλύπτει τον εαυτό του. Αθήνα, θυμάρι, 2000. Σελ. 167. Δρχ. 3.120. ISBN 960-349-048-2.

Εφαρμοσμένη ψ υ χ ο λ ο γ ί α θέματα επιμόρφωσης, ευαισθητοποίησης στελεχών ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων. Επιμ. Α. Καλατζή-Ajiji. - Η. Γ. Μπεζεβέγκης. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. 127

Σελ. 426. Δρχ. 8.000. ISBN 960-393-435-6.

ΛΟΦΑΣ Ζ. Νέοι οικογενειακοί' κανόνες για τη νέα δομή της οικογένειας του 2000. Μετ. Μ. Κόυλεντιανού. Αθήνα, θυμάρι, 2000. Σελ. 197. Δρχ. 3.640. ISBN 960-349-047-4. ΜΑΣΚΙΝΟ Μ. Τ. Υπάρχουν καλές μητέρες; Μετ. Ε. Η. Φρέρη. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 2000. Σελ. 332. Δρχ. 4.680. ISBN 960-7458-45-1.

τσιγγάνων. Αθήνα, Gutenberg, 2000. Σελ. 333. Δρχ. 6.500 ISBN 960-01-0846-3. ΛΑΜΠΙΡΗ-ΔΗΜΑΚΗΙ.Γιατην κοινωνιολογία. Αθήνα, Σάκκουλας, 2000. Σελ. 302. Δρχ. 8.000. ISBN 960-15-0385-4. ΜΟΥΖΕΛΗΣ Ν. Η κρίση της κοινωνιολογικής θεωρίας. Μετ. Β. Καπετάνγιαννης. Αθήνα, θεμέλιο, 2000. Σελ. 298. Δρχ. 4.160. ISBN 960-310-272-5.

Κανάκης, 2000. Σελ. 368. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7420-62-4. ZIEGLER J. Οι άρχοντες του εγκλήματος. Μετ. Μ. Η. Μελετόπουλος. Αθήνα, Παπαζήσης, 2000. Σελ. 326. Δρχ. 4.680. ISBN 960-02-1435-2. BULL Η. Η άναρχη κοινωνία. Μετ. Η. Στροίκου. Αθήνα, Ποιότητα, 2001. Σελ. 409. Δρχ. 8.000. ISBN 960-7803-17-5.

Οικονομία

Γενικό

ΤΣΑΡΟΥΧΑΣ Κ. Το βαπόρι απ' την Περσία. Αθήνα, Άγκυρα, 2000. Σελ. 231. Δρχ. 4.680. ISBN 960-234-715-5.

Το ευρώ και εμείς. Αθήνα, Σάκκουλας, 2000. Σελ. 109. Δρχ. 6.000. ISBN 960-15-0399-4.

ΓΑΛΙΤΗΣ Γ. Α. Παύλος, ο Απόστολος των Ελλήνων. Αθήνα, Αστερισμός - Λίζα Έβερτ, 2000. Σελ. 199. Δρχ. 15.600. ISBN 960-85458-7-0.

WEBER. Μ. Κοινωνιολογία της οικονομίας. Μετ.-επιμ. θ. Γκιούρας. Αθήνα, Κένταυρος, 2000. Σελ. 289. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7889-01-0.

ROSEN Η. S. Δημόσια οικονομική. Τόμος Α'. Μετ. Α. Σοκοδήμος. Αθήνα, Κριτική, 2000. Σελ. 341. Δρχ. 7.500. ISBN 960-218-210-5.

Πολιτική

Μέ σ α μ α ζ ι κ ής ιπικοινωνίατ

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ. Μηνύματα πίστεως. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 331. Δρχ. 4.500. ISBN 960-14-0321-3. HORMANN W. Γνώσις. Μετ. Ε. Γεωργούλα. Αθήνα, Κονιδάρης, 2000. Σελ. 397. Δρχ. 6.500. ISBN 960-7136-89-6.

Ι ίρά κ ιί μέ να ΤΑΞΙΛΛ. Η διασκεδαστική Βίβλος. Μετ. Ε. Καρελλάς. Αθήνα, Παπαζήσης, 2000. Σελ. 639. Δρχ. 7.800. ISBN 960-02-1443-3.

Μυθολογ ία SHEARER Α. Η θεά Αθηνά στην πορεία των αιώνων. Μετ. Ε. Παπαδοπούλου. Αθήνα, Ιάμβλιχος, 2000. Σελ. 327. Δρχ. 6.000. ISBN 960-268-151-9. ΦΟΥΚΑΡ Π. Τα ελευσίνια μυστήρια. Αθήνα, Ενάλιος, 2000. Σελ. 571. Δρχ. 6.240. ISBN 960-536-058-6.

κοινωνικοί επιιτημει Κ οι νων ιολ ογ ία ... και η ζωή είναι εντάξει! Αθήνα, Παρέμβαση, 1999. Σελ. 141. Δρχ. 2.600. ISBN 960-86549-4-7. ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗ Ε. Το κατοικείν των 128

Επετηρίδα 2000. Αθήνα, Σιδέρης, 2000. Σελ. 295. Δρχ. 6.240 ISBN 960-08-0206-8. Τα Βαλκάνια μετά τον Πόλεμο του Κοσσυφοπεδίου. Επιμ. θ. Ντόκος Φ. Πιέρρος. Αθήνα, Ε.Λ.Ι.Α.Μ .Ε.Π Σιδέρης, 2000. Σελ. 319. Δρχ. 5.800. ISBN 960-08-0205-χ. ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ Α. Δημοκρατία, com. Αθήνα, Libro, 2000. Σελ. 247. Δρχ. 5.200. ISBN 960-490-039-0.

Επικοινωνία και κοινωνία. Επιμ. Σ. Παπαθανασόπουλος. Αθήνα, καστανιώτης, 2000. Σελ. 473. Δρχ. 8.320. ISBN 960-03-2895-1. ΣΚΑΡΠΕΛΟΣ Γ. Ιστορική μνήμη και ελληνικότητα στα κόμικς. Αθήνα, Κριτική, 2001. Σελ. 219. Δρχ. 4.500. ISBN 960-218-205-9.

Λαογραφία

ΓΕΝΝΑΡΗΣ Κ. Εξ Ανατολών. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 365. ISBN 960-03-2891-9.

Ληστρικά τραγούδια. Επιμ. Δ. Χαλατσάς. Αθήνα, Εστία, 2000. Σελ. 227. Δρχ. 3.640. ISBN 960-05-0936-0.

ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ Π. Κ. Το μέλλον της Ευρώπης. Αθήνα, Σιδέρης, 2000. Σελ. 151. Δρχ. 3.120. ISBN 960-08-0204-2.

Παροιμίες, γνωμικά και ζακυνθινές φράσεις από τον Χάση του Δημητρίου Γουζέλη. Αθήνα, Περίπλους, 2000. Σελ. 77. Δρχ. 2.285. ISBN 960-8151-13-9.

ΙΩΣΗΦ I. Σ. Κυπριακό Πρόβλημα και διεθνής πολιτική. Αθήνα, Παπαζήσης, 2000. Σελ. 380. Δρχ. 5.200. ISBN 960-02-1357-7. ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΗΣ Κ. Γύρω από το Δεκέμβρη. Αθήνα, Προσκήνιο, 2000. Σελ. 172. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7057-72-4. ΚΟΝΤΟΓΙΩΡΓΗΣ Γ. Δ. Το Ιερατείο. Αθήνα, Epicom, 2000. Σελ. 357. Δρχ. 3.240. ISBN 960-8194-00-8. ΧΡΗΣΤΟΥ Γ.-ΧΡΗΣΤΟΥ Π. Ελληνοτουρκική διένεξη. Αθήνα,

ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ. Γ. Παραδοσιακός πολιτισμός των Πομάκων της Θράκης. Αθήνα, Οδυσσέας, 2000. Σελ. 185. Δρχ. 2.600. ISBN 960-210-392-2.

Κοι νωνι κή ανθρωπολογία ΠΟΥΛΙΑΝΟΣ Α. Ν. Η προέλευση των Ελλήνων. Αθήνα, Ανθρωπολογική Εταιρεία Ελλάδος, 2000. Σελ. 391. Δρχ. 8.320. ISBN 960-86804-0-9.

Οικολογία Φυτοφάρμακα, υγεία, περιβάλλον. Αθήνα, Φιλιππότης, 2000. Σελ. 308. Δρχ. 4.500.

Φυτολογία PELT J. Μ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η ωραιότερη ιστορία των φυτών. Μετ. Ε. Κορόμηλά. Αθήνα, Κριτική, 2000. Σελ. 183. Δρχ. 3.500. ISBN. 960-218-198-2.

Κινηματογράφος ΣΟΛΟΜΟΣ Α. Παγκόσμιος κινηματογράφος 1900-2000. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 229. Δρχ. 3.500. ISBN 960-04-1765-2.

Μουσική Παιδαγωγική Δεκαπέντε παιδαγωγοί. Επιμ. J. Houssaje. Μετ. Δ. Καρακατοάνη. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2000. Σελ. 337. Δρχ. 5.200. ISBN 960-375-131-6. PIAGET G. Περί παιδαγωγικής. Μετ. Ν. Αβαριτσιώτη. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 324. Δρχ. 4.800. ISBN 960-393-453-4.

Εκπαίδευση ΚΟΥΤΣΟΥΒΑΝΟΥ Ε. Πρώτη ανάγνωση και γραφή. Αθήνα, Οδυσσέας, 2000. Σελ. 204. Δρχ. 3.120. ISBN 960-210-394-9. m

Επιχειρήοειε ΒΑΘΗΣ Α. Εισαγωγή στο μάρκετινγκ. Αθήνα, Μεταίχμιο, 2000. Σελ. 216. Δρχ. 4.500. ISBN 960-375-135-9.

Θ Ε Τ Ι Κ Ε I ΕΠ Ι Σ Τ Η ΜΕ Σ Μαθηματικό PERELMAN Υ. Διαοκεδαστικά μαθηματικά. Μετ. Κ. Γαβράς. Αθήνα, Κάτοπτρο, 2000. Σελ. 176. Δρχ. 5.930 ISBN 960-7778-37-5.

Γεωλογία PLIMERI.-ΠΕΤΡΟΥΝ. Μήλος. Η γεωλογική ιστορία. Αθήνα, ΚΟΑΝ, 2000. Σελ. 261. Δρχ. 12.460. ISBN 960-7586-43-3.

ARFANIS S. A. The complete discography of Dimitri Mitropoulos. 2nd ed. Athens, Potamos, 2000. Pag. 206. Drs. 6.000. ISBN 960-7563-50-6.

Οικιακή οικονομία ΒΑΓΙΑΚ0Υ 0. Συνταγές Λημνιακής κουζίνας. Λήμνος, 2000. Σελ, 271. Δρχ. 7.280. ISBN 960-91380-0-4. ΚΑΤΣΑΡΟΥ Σ. Πιάτα ημέρας. Αθήνα, Ποταμός, 2000. Σελ. 198. Δρχ. 7.500. ISBN 960-7563-52-2.

m

SASSNETT S. Συγκριτική γραμματολογία. Μετ. Α. Αναστασιάδου κ.ά. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 283. Δρχ. 7.500. ISBN 960-378-831-7.

Συμβολή στην ιστορία της Επτανησιακής μουσικής. Επιμ. Γ. Ν. Μοσχόπουλος. Αργοστόλι, 2000. Σελ. 229. Δρχ. 6.500. ISBN 960-85221-8-8.

Xopoc Οκτάνα. Χοροθέατρο 10 χρόνια. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 194. Δρχ. 12.480. ISBN 960-03-2926-5.

Ε Ν Α Σ Χ ΟΛ ΗΣ Ε Ι Σ Αθλητισμός

Γενικά ΕΡΓΟΥΙΝ Ν. Νεοκλασικισμός. Μετ. X. Παπαδημητρίου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 447. Δρχ. 13.520. ISBN 960-03-2655-Χ. RILKE R. Μ. Γράμματα για τον C&anne. Μετ. Κ. Ψαρρού. Αθήνα, Ροές, 2000. Σελ. 119. Δρχ. 3.120. ISBN 960-283-107-3. ΡΟΥΜΠΙΝ Τ. X. Ιμπρεσιονισμός. Μετ. Γ. Ποταμιάνου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 447. Δρχ. 13.520. ISBN 960-03-2653-3.

Αρχιτεκτονική ΔΗΜΗΤΡΟΚΑΛΛΗΣ Γ. Βυζαντινή ναοδομία στη Νάξο. Αθήνα, Καθημερινή, 2000. Σελ. 71. Δρχ. 5.200.

Βιολογία

Ζωγραφική

ΖΑΧΑΒΙ Α. Α. Η αρχή της μειονεξίας. Μετ. Δ. Κολλάρος. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 410. Δρχ. 9.360. ISBN. 960-03-2894-3.

ΔΑΣΚΑΛΟΘΑΝΑΣΗΣ Ν. Η ζωγραφική του Giorgio De Chirico. Αθήνα, Opera, 2001. Σελ. 188. Δρχ. 3.640. ISBN 960-7073-64-9.

ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ Σ. Η ιστορία του Ολυμπιακού. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 387. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2945-1.

Αρχαίοι ουγγραφείε ΑΡΤΕΜΙΔΩΡΟΣ. Άπαντα. Τόμοι Α'+ Β'+Γ. Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτος. Αθήνα, Κάκτος, 2000. Σελ. 701. Δρχ. 9.360 (οι τρεις τόμοι). ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ. Περί αρχαίας ιατρικής. Μετ.-εισ.-σχόλ. Δ. Λυπουρλής. Θεσσαλονίκη, Ζήτρος, 2000. Σελ. 382. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7760-44-1. ΞΕΝΟΦΩΝ. Λακεδαιμονίων πολιτεία. Αριστοτέλης: Αθηναίων πολιτεία. Μετ.-επιμ.-σημ. Α. Σιδέρη. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 435. Δρχ. 4.370. ISBN 960-325-359-6. ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ. Περί αγαλμάτων. Εισ.-απόδ.-σχόλ. Γ. Λαθύρης. Αθήνα, Ηλιοδρόμιο, 2000. Σελ. 125. Δρχ. 2.080. ISBN 960-85577-3-9. ΠΟΣΕΙΔΩΝΙΟΣ. Άπαντα. Τόμοι Α'+ Β'+Γ. 129

Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτος. Αθήνα, Κάκτος, 2000. Σελ. 371+380+342. Δρχ. 4.160 (ο κάθε τόμος).

Ποίηοη ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ-ΚΡΟΜΥΔΑ Υ. Συνειρμοί ψυχής. Αθήνα, 2000. Σελ. 63. ΑΛΛΟΣ Δ. Ψηλός στα άχυρα. Ποιήματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 101. ISBN 960-03-2884-6. ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗ-ΤΖΑΒΑΡΑ Ε. Η Σαπφώ του έρωτα. Αθήνα, Ίδμων, 2000. Σελ. 80. Δρχ. 1.800. ISBN 960-7547-46-2. ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ Μ. Όμως γιατί ξαναγυρίζουμε κάθε φορά χωρίς σκοπό στον ίδιο τόπο. Αθήνα, Ερμής, 2000. Σελ. 168. Δρχ. 3.120 ISBN 960-320-115-4. ΒΑΛΣΑΜΙΔΗΣ Ε. Κ. Οι αγνωστικισμοί της Harley Davidson. Αθήνα, Οδός Πανός, 2000. Σελ. 59. ISBN 960-7716-58-2. ΒΑΤΖΙΑΣ Μ. Συνεργούντος του καιρού. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 157. ISBN 960-03-2885-4. ΒΕΛΤΣΟΣ Γ. Ψιλά γράμματα. Αθήνα, Πλέθρον, 2000. Σελ. 84. Δρχ. 2.800. ISBN 960-348-110-6. ΒΟΥΛΟΥΜΑΝΟΣ Γ. Ν. Πικρή σπονδή. Αθήνα, Ο Πολίτης, 2000. Σελ. 79. ΚΑΚΑΡΟΓΛΟΥ Γ. Μονάχα ο χρόνος ξέρει. Αθήνα, Πλέθρον, 2000. Σελ. 42. ISBN 960-348-108-4. ΚΑΛΑΪΤΖΗΣ X. Δ. Προπατορικά. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 47. ISBN 960-7984-59-5. ΚΑΛΟΖΩΗΣ Γ. Ο ανάποδος κόσμος. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2000. Σελ. 65. Δρχ. 2.080. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ Π. Έσχατος φίλος. Ζάκυνθος, 2000. Σελ. 75. ISBN 960-91495-0-2.

Δρχ. 6.700. ISBN 960-8104-03-3. ΚΑΣΔΑΓΛΗ Ρ. Αποσκευές. 1973-1999. Ρόδος, 2000. Σελ. 49. ΚΥΡΙΑΖΗΣ Α. Γ. Τα ρουμελιώτικα. Β' έκδοση. Αθήνα, Ερμής, 2000. Σελ. 95. Δρχ. 2.080. ISBN 960-320-113-8. ΚΥΡΟΥ Κ. Αλλά η αφή πες μου πώς γίνεται να διασωθεί. Αθήνα, Ερμής, 2000. Σελ. 149. Δρχ. 3.120. ISBN 960-320-114-6.

ΑΡΙΣΤΗΝΟΣΓ.Ο δολοφόνος. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 205. Δρχ. 2.500. ISBN 960-393-493-3.

ΠΑΜΠΟΥΚΗ Λ. Ωσάν εξομολόγηση. Ποιήματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 59. ISBN 960-03-2948-6.

ΑΤΖΟΛΕΤΑΚΗ Γ. Σαν άσπρο πούπουλο σ' απέραντο γαλάζιο. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 240. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-0302-7.

ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Ποιήσεις. Αθήνα, Ερμής, 2000. Σελ. 162. Δρχ. 3.120. ISBN 960-320-116-2.

ΒΑΡΒΑΡΗΓΟΣ Δ. Είναι δύσκολη η αγάπη. Αθήνα, Δαρδανός, 2000. Σελ. 338. Δρχ. 4.300. ISBN 960-380-091-0.

ΣΥΝΤΕΤΟΥ Μ. Save as: Μοντέρνος ιστός. 27+1 ποιήματα. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2000. Σελ. 45. Δρχ. 2.080.

ΠΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ Η. Κοσμικά πρότυπα. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2000. Σελ. 180. Δρχ. 3.120.

ΤΑΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Β. Οι λάμιες του θολού βυθού. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 31. ISBN 960-7984-57-9.

ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ Γ. Στην κοιλάδα των Αθηνών. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 293. Δρχ. 3.800. ISBN 960-04-1850-0.

ΤΣΙΑΜΗΣ X. Το αυτοκίνητο της αγάπης. Ποιήματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 90. ISBN 960-03-2886-2.

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Ο Βάνκα και τ' αδέσποτα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 298. ISBN 960-03-2825-0.

ΧΑΤΖΗΪΩΑΝΝΟΥ Γ. Κ. Ανακυκλώσεις. Ποιήματα. Θεσσαλονίκη, Μελτεμάκια, 2000. Σελ. 55. ISBN 960-7305-13-6.

ΕΜΙΡΗΣ Γ. Η. Κάψε την άλλη! Μυθιστόρημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 221. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2898-6.

ΝΕΡΟΥΛΑ Π. Είκοσι ποιήματα του έρωτα. Μετ. Ε. X. Κάσδαγλης. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2000. Σελ. 45. Δρχ. 5.000. ISBN 960-410-177-3. JOYCE J. Τα ποιήματα. Εισ.-μετ.-σχόλ. Ε. Κ. Βαλσαμίδης. Αθήνα, Οδός Πανός, 2000. Σελ. 183. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7716-57-4.

Π ι Ι ο νοαφία 20+1 ιστορίες από το διαγωνισμό του ELLE 2000. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 170. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-2932-χ.

ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ Γ. Παραδείγματα. Αθήνα, Περιπλανητής, 2000. Σελ. 31.

ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣΚ. Το σάβανο της Χιονάτης. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 272. Δρχ. 3.900. ISBN 960-7984-87-0.

ΚΑΡΑΣΟΥΛΟΣ Π. Μικρή πατρίδα. Αθήνα, Μικρή Άρκτος, 2000. Σελ. 106.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Αυτά που μένουν. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, Ελληνικά

130

Γράμματα, 2000. Σελ. 1.073. ISBN set 960-393-434-8.

ΑΡΑΚΥΝΘΙΟΥ Ν. Στην αγκαλιά της θάλασσας θα με βρεις. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2000. Σελ. 182. ISBN 960-221-205-5.

ΖΕΗ Α. Η δωδέκατη γιαγιά και άλλα... Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 122. ISBN 960-03-2935-4. ΚΑΛΛΙΟΝΤΖΗ Α. Μη μου λες αντίο. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 614. Δρχ. 5.500. ISBN 960-14-0314-0. ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗΣ θ. Στο φως του Βορρά. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2000. Σελ. 252. ΚΑΡΑΠΑΝΟΥ Ρ. Τα αλογάκια της Παναγίας. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 470. Δρχ. 4.500. ISBN 960-04-1777-6. ΚΟΥΚΟΥΤΣΑΚΗΑ. Στο τέλος όλα γυρνάνε στη θάλασσα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 300. Δρχ. 3.800. ISBN 960-14-0290-5. ΚΟΥΡΗΣ Β. Ο κυνηγός του μεσονυχτιού. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 2000. Σελ. 155. Δρχ. 2.800. ISBN 960-374-097-7.

ΛΑΣΚΟΥΑ. Χάρντκορ. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2000. Σελ. 219. Δρχ. 2.400. ISBN 960-410-173-0. ΜΑΡΑΒΕΓΙΑ Α. Φωκίων μου... αγαπημένε μου!... Μυθιστόρημα. Αθήνα, Βασδέκης, 2001. Σελ. 362. Δρχ. 4.680. ISBN 960-7370-89-0. ΜΕΡΙΚΑ Λ. Νόστος γι'αλλού... Διηγήματα. Αθήνα, ERGO, 2000. Σελ. 124. ISBN 960-86512-3-9. Ν0ΥΣΙΑ Ε. Το θέατρο των κουρελών. Αθήνα, Ύψιλον, 2000. Σελ. 58. Δρχ. 2.080. ISBN 960-7949-89-7. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ Α. Άγιον Όρος. Επιχείρηση: Αντώνιος Μπουλάτοβιτς. Αθήνα, Ελληνικό Γράμματα, 2000. Σελ. 197. Δρχ. 2.500. ISBN 960-393-455-0. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ X. X. Το χαμόγελο του Τούρινγκ. Μετ. Α. Σιδέρη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 401. Δρχ. 5.000. ISBN 960-14-0315-9. ΠΑΠΑΔΟΛΑΜΠΑΚΗΣ Μ. Oia-walkman. Αθήναι, Ίνδικτος, 2000. Σελ. 291. Δρχ. 3.600. ISBN 960-518-087-1. ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ Β. Σχολική παράσταση. Νεανικό μυθιστόρημα. Αθήνα, Εστία, 2000. Σελ. 172. Δρχ. 2.600. ISBN 960-05-0892-5. ΡΕΜΟΥΝΔΟΣ Γ. Δυτικές συνοικίες. Αθήνα, Οδυσσέας, 2000. Σελ. 313. Δρχ. 4.160. ISBN 960-210-393-0. ΡΩΜΟΣΙΟΣ Κ. Ναυάγια στην ακτή των πόθων. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 243. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-0295-0. ΣΙΔΕΡΗΣ Γ. Μαρμαρωμένος βασιλιάς. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 544. Δρχ. 5.950. ISBN 960-7984-88-9. ΣΙΜΙΤΖΗΣ Α. Αν αγαπάς. Αθήνα, Άγκυρα, 2000. Σελ. 488. Δρχ. 5.720. ISBN 960-234-745-7. ΣΠΑΝΑΚΗ Μ. Πράσινες και μπλε τιράντες. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 190. Δρχ. 2.000. ISBN 960-04-4517-Χ. ΣΠΗΛΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ A. Ε. Γυναίκες άφθονες. Αθήνα, 2000. Σελ. 187. ΣΤΑΪΚΟΠΟΥΛΟΥ Φ. Οι έντεκα νάρκισσοι. Αθήνα, Μοντέρνοι Καιροί, 2000. Σελ. 384. Δρχ. 5.000. ISBN 960-539-940-7.

ΣΤΕΦΑΝΟΥ Σ. Το χαμόγελο της ορχιδέας. Αθήνα, Διόπτρα, 2000. Σελ. 262. Δρχ. 4.160. ISBN 960-364-175-9.

ΚΟΝΡΑΝΤ Τ. Η γραμμή της σκιάς. Μετ. Ξ. Κομνηνός. Αθήνα, Ίνδικτος, 2000. Σελ. 237. ISBN 960-518-081-2.

ΤΡΙΛΛΙΔΗΣ Τ. Τελετή λήξης. Διηγήματα. Λευκωσία, Αιγαίου, 2000. Σελ. 84. ISBN 9963-596-68-1.

LAMBRICHS L. L. Κατ' εικόνα σου. Μετ. Α. Εμμανουήλ. Αθήνα, Μέδουσα, 2000. Σελ. 303. Δρχ. 5.700. ISBN 960-7014-79-0.

ΤΣΙΤΣΕΛΗ Κ. Ο θάνατος μιας πόλης. Μετ. Π. Ισμυρίδου. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 114. Δρχ. 2.800. ISBN 960-325-368-5.

LAWRENCE S. Μοντενέγκρο. Μετ. Γ. Ταβαρτζόγλου. Αθήνα, Οδυσσέας, 2000. Σελ. 414. Δρχ. 5.720. ISBN 960-210-389-2.

ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Το κόκκινο ρόδο. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 262. Δρχ. 2.800. ISBN 960-274-496-0.

MANN Τ. Η Λότε σΐη Βαϊμάρη. Μετ. θ. Παρασκευόπουλος. Αθήνα, Εξάντας, 2000. Σελ. 654. Δρχ. 8.840. ISBN 960-256-227-7.

ADAMS J. Στη σκιά της ανωνυμίας. Μετ. Σ. περάκης. Αθήνα, Περίπλους, 2000. Σελ. 331. Δρχ. 4.160. ISBN 960-8151-45-7.

MANN Τ. Τόνιο Κραίγκερ. 0 Μάριο και ο μάγος. Μετ. Α. Κυπρώτης. Αθήναι, Ίνδικτος, 2000. Σελ. 251. Δρχ. 3.950. ISBN 960-518-094-4.

ΑΡΜΣΓΡΟΝΓΚ Τ. Τ. Ο Βάλτερ και η ανάσταση του C. Μετ. Γ. Περαντωνάκης. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 2000. Σελ. 667. Δρχ. 8.100. ISBN 960-7458-47-8.

ΜΕΙΣΙΝΓΚ X. Το άγραφον δόγμα. Μετ. Μ. Μπονάτσου. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 522. Δρχ. 7.280. ISBN 960-03-2846-3.

VAN GULIK R. To στοιχειωμένο μοναστήρι. Μετ. Ν. Ζάχου. Αθήνα, θεμέλιο, 2000. Σελ. 215. Δρχ. 2.600. ISBN 960-310-269-5.

MINOT S. Απόβραδο. Μυθιστόρημα. Μετ. 0. Δαρβίρη. Αθήνα, Ενάλιος, 2000. Σελ. 351. Δρχ. 4.600. ISBN 960-536-053-5.

OAARDER J. Μάγια. Μετ. I. Κοηερτί. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 454. Δρχ. 5.500. ISBN 960-14-0324-8.

MICHON Ρ. Βίοι ελάσσονες. Μετ. Κ. Κολλέτ. Αθήνα, Ίνδικτος, 2000. Σελ. 302. Δρχ. 4.370. ISBN 960-518-088-Χ.

WEBER Κ. Το μάθημα μουσικής. Μετ. Μ. Σιδηροηούλου. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 215. Δρχ. 3.000. ISBN 960-04-1753-9.

MURDOCH 1.0 λεξιλάγνος. Μετ. Η. Μέρμηγκα. Αθήνα, Χατζηνικολή, 2000. Σελ. 590. Δρχ. 6.500. ISBN 960-264-160-6.

EUOTT. S. Το εγχειρίδιο πρακτικής γατικής του Γερο-Πόσουμ. Εισ.-απόδ. Π. Παμηούδη - Γ. Ζέρβας. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 129. Δρχ. 3.330. ISBN 960-325-370-7.

ΜΩΠΑΣΑΝ Γ. ΝΤΕ. Ιστορίες της μέρας και της νύχτας. Μετ.-εισ. Β. X. Τσίγκανου. Αθήνα, Στάχυ, 2000. Σελ. 194. Δρχ. 2.500. ISBN 960-8030-60-1.

ΕΡΜΑΡΙ-ΒΙΕΪΓ Κ. Μαύρος άγγελος. Μετ. Κ. Ηλιακοπούλου. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2000. Σελ. 356. Δρχ. 4.160. ISBN 960-221-197-0.

BLOCK L. Ο διαρρήκτης που είχε πάθος μετονΜπόγκαρτ. Μετ. Μ. Σπηλιωπούλου. Αθήνα, Μοντέρνοι Καιροί, 2000. Σελ. 396. Δρχ. 6.000. ISBN 960-539-925-3.

IRWIN R. Αραβικός εφιάλτης. Μετ. Β. Βλάχος. Αθήνα, Περίπλους, 2000. Σελ. 379. Δρχ. 4.990. ISBN 960-8151-53-8.

BENAQUISTAΤ. Τα δόντια της αυγής. Μετ. 0. Τσαπακίδης. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 300. Δρχ. 3.750. ISBN 960-325-345-6.

CASE J. Κωδικός: Γένεσις. Μυθιστόρημα. Μετ. Σ. Ν. Ζωιοπούλου. Αθήνα, Έσοπτρον, 2000. Σελ. 484. Δρχ. 7.500. ISBN 960-7228-67-9.

BERNHARD Τ. 0 μίμος των φωνών. Μετ. Α. Ίσαρης. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 185. Δρχ. 3.120. ISBN 960-325-060-Χ. DOYLE A. C. Το αρχείο του Σέρκομ 131

Χολμς. Μετ. Σ. Βαρβαρούσης. Αθήνα, Ερατώ, 2000. Σελ. 460. Δρχ. 5.000. ISBN 960-229-046-3. OOAWA Υ. Ο παράμεσος. Μετ. Π. Ευαγγελίδης. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 121. Δρχ. 2.800. ISBN 960-325-365-0.

Χρονογραφία ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Χρονογραφήματα. Τόμος Ά. Αθήνα, Στάχυ, 2000. Σελ. 430. Δρχ. 7.500. ISBN 960-8032-64-4. ΜtXsrcc

ΟΥΕΛΜΠΕΚ Μ. Λανθαρόχε. Νουβέλα. Μετ. Α. Εμμανουήλ. Αθήνα, Εστία, 2000. Σελ. 98. Φωτ. ISBN 960-05-0931-X.

Γιώργος Σεφέρης. Εκατό χρόνια από τη γέννησή του. Αθήνα, Το βήμα/Ερμής, 2000. Σελ. 112. Δρχ. 2.600. ISBN 960-320-112-Χ.

PEARSON R. Πύρινος εφιάλτης. Μετ. Μ. Μακρόπουλος. Αθήνα, Bell, 2000. Σελ. 541. Δρχ. 1.900. ISBN 960-450-674-9.

Ενθύμησις Νικολάου Μ. Παναγιωτάκη. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης - Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, 2000. Σελ. 841. Δρχ. 10.400. ISBN 960524-117*

RICE Β. Οι φανταστικοί φίλοι. Μετ. Ε. Κανδρή. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2000. Σελ. 113. Δρχ. 1.600. ISBN 960-410-171-4. SEPULVEDA L. Χρονικά του περιθωρίου. Μετ. Α. Κυριακίδης. Αθήνα, Opera, 2000. Σελ. 176. Δρχ. 3.640. ISBN 960-7073-65-7. ΣΤΑΝΤΑΛ. Λαμιέλ. Μυθιστόρημα. Μετ. Μ. Μέντζου. Αθήνα, Ερατώ, 2000. Σελ. 392. Δρχ. 5.400. ISBN 960-220-120-6. TABUCCHI Α. Δύο ελληνικά διηγήματα. Μετ. Α. Χρυσοστομίδης. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 53. Δρχ. 2.495. ISBN 960-325-363-4. JACQ C. Η πέτρα του φωτός. Η σοφή γυναίκα. Τόμος Β'. Μετ. Κ. κουνινιώτη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 501. Δρχ. 6.000. ISBN 960-14-0325-6. CHILD L. Τελική αναμέτρηση. Μετ. Π. Κωσταντέας. Αθήνα, Bell, 2000. Σελ. 510. Δρχ. 1.900. ISBN 960-450-676-5. FROBANIUS Ν. Ανατομία μιας ζωής. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 298. Δρχ. 4.300. ISBN 960-274-418-9. ΗΟΕΟ Ρ. Η γυναίκα και ο πίθηκος. Μετ. Σ. Σουλιώτης. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 307. Δρχ. 4.300. ISBN 960-274-225-5.

Η ποίηση του κράματος. Μοντερνισμός και διαπολιτισμικότητα στο έργο του Καβάφη. Επιμ. Μ. Πιερής. Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2000. Σελ. 347. Δρχ. 5.500. ISBN 960-524-109-9. ΑΚΡΙΤΟΠΟΥΛΟΣ A. Ν. Για την ποιητική και τη ρητορική του Ανδρέα Εμπειρικού. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2000. Σελ. 135. Δρχ. 2.500. ISBN 960-12-0898-4. ΒΕΛΟΥΔΗΣ Γ. Κριτικά στο Σολωμό. Αθήνα, Δωδώνη, 2000. Σελ. 274. Δρχ. 5.200. ISBN 960-385-056-Χ.

Έργα ΜΠΡΕΧΓ Μ. Οι διάλογοι από την αγορά χαλκού. Μετ. Α. Γλυτζουρής - θ. Σαρηγιάννη. Αθήνα, Δωδώνη, 2000. Σελ. 189. Δρχ. 4.160. ISBN 960-385-052-7. STAGMAN Μ. Το αρχαίο ελληνικό μυστικό του Σαίξπηρ. Μετ. Α. Χαχλά. Αθήνα, Γεωργιάδης, 2000. Σελ. 277. Δρχ. 4.160. ISBN 960-316-106-3. Μ ι λ tree Το ελληνικό θεατρικό έργο κατά τη δεκαετία του 1990. Πρακτικά 2ου Συμποσίου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 319. ISBN 960393-448-8. ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Από τον Μίλλερ στον Μύλλερ. Τόμος Γ'. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 480. Δρχ. 8.500. ISBN 960-378-875-9.

UTOPI A

ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ θ. Γύρω στον Καζαντζάκη. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 238. ISBN 960-03-2889-7. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Κ. Ο ποιητής ως δοκιμιογράφος. Μετ. Κ. Ν. Πετρόπουλος. Αθήνα, 2000. Σελ. 244. Δρχ. 5.200. ISBN 960-91481-0-7. ILIOPOULOSS.J. Kipling and Kipling. Athens, Hestia, 2000. Pag. 109. Drs. 3.120. ISBN 960-05-0958-1.

Δοκίμια ΖΗΡΑΣ Α. Η τέχνη της γραφής στον 20ό αιώνα. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 471. ISBN 960-03-2888-9.

ΧΟΕ Π. Η γυναίκα και ο πίθηκος. Μετ. Σ. Σουλιώτης. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 312. Δρχ. 4.300. ISBN 960-274-325-5.

ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ Γ. Λίθοι-πλίνθοι. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 192. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2937-0.

WHARTON Ε.ΉΘανΦρομ. Μετ. Σ. Παυλίδου. Αθήνα, Ροές, 2000. Σελ. 186. ISBN 960-283-104-9.

ΜΠΟΤΣΟΓΛΟΥ X. Ψευτοδοκίμια. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 204. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2927-3.

132

ΤΕΡΕΝΤΣΙΟ Γ. Κορυφαίοι Έλληνες στη σφαίρα της τέχνης. Αθήνα, Ε. Λ. I. Α., 2000. Σελ. 363. Δρχ. 9.360. ISBN 960-201-144-0.

ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ Π. Επέτειοι. Αθήνα, Ιστός, 2000. Σελ. 149. Δρχ. 3.640. ISBN 960-320-118-9. ΚΑΤΣΙΓΕΡΑΣ Μ. Ελλάδα 20ός αιώνας: Οι φωτογραφίες. Τόμος Α': 1900-1945. Αθήνα, Ποταμός, 2000. Σελ. 274. Δρχ. 14.000. ISBN 960-7563-56-7.

A c υ κ ώ μ α τα Π. Ε. A. Ν. Μυστικός Τύπος της κατοχής. Αθήνα, Διογένης, 2000. Σελ. 297. Δρχ. 10.400. ISBN 960-7153-40-5.

Η διαχείριση των αρχείων. Μετ. Ζ. Οικονόμου. Επιμ. J. Ellis. Αθήνα, Ελληνική Αρχειακή Εταιρεία/Τυπωθήτω, 2000. Σελ. 587. Δρχ. 15.000. ISBN 960-8041-63-5.

Α ρχαι ολογί α ΜΠΟΥΡΔΑΚΟΥ Ε. Λ. Δαίδαλος, ο πρώτος μηχανικός. Αθήνα, Αίολος, 2000. Εελ. 207. Δρχ. 4.680. ISBN 960-521-093-2. ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ Σ. Γ. Τα Ασκληπιεία της Πελοπόννησου. Αθήνα, Αίολος, 2000. Σελ. 306. Δρχ. 6.240. ISBN 960-521-098-3. ΤΙΒΕΡΙΟΣ Μ. Α. Μακεδόνεςκαι Παναθήναια. Αθήνα, Μ. I. Ε. Τ„ 2000. Σελ. 79. Δρχ. 2.000. ISBN 960-260-197-9. ΓΚΡΕΝΤΟΡ Π. Οι ανασκαφές της Τήνου. Μετ. Α. Κονταξή. Αθήνα, Ερίννη, 2000. Σελ. 136. Δρχ. 2.200. POLIONAC F. DE. Η γέννηση της αρχαίας ελληνικής πόλης. Μετ. Ν. Κυριαζόπουλος. Αθήνα, Μ. I. Ε. Τ„ 2000. Σελ. 338. ISBN 960-250-188-Χ.

Ελληνι κή ιστορία Αθήναι. Από την κλασική εποχή έως σήμερα. (5ος αι. π.Χ. έως 2000 μ.Χ.). Αθήνα, Κότινος, 2000. Σελ. 523. Δρχ. 20.000. ISBN 960-868-05-06. Η Ναύπακτος και η περιοχή της κατό τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή (325-1820). Αθήνα, Εταιρεία Ναυπαιαιακών Μελετών, 2000. Σελ. 533. Δρχ. 7.280. ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ Γ. Ιστορική ανθολογία. Επιμ. Α. Αγγέλου. Αθήνα, Εστία, 2000. Σελ. 870. Δρχ. 6.760. ISBN 960-05-0921-2. ΚΑΡΓΑΚΟΣ Σ. I. Αλεξανδρούπολη. Αθήνα, 2000. Σελ. 524. Δρχ. 8.000. ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣI. Ιστορία της Ελλάδος από το 1800. Τεύχος Α'. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 2000. Σελ. 252. Δρχ. 4.160. ISBN 960-288-072-4. ΚΟΡΑΣΙΔΟΥ Μ. Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους. Αθήνα, Τυπωθήτω, 2000. Σελ. 261. Δρχ. 5.000. ISBN 960-8041-58-9. ΜΠΑΚΙΡΤΖΗΣ I. Μ. Σκέψεις για την εφαρμογή των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων του 19ου αιώνα. Η περίπτωση της Θράκης. Ξάνθη, Σπανίδης, 2000. Σελ. 84. Δρχ. 2.600. ISBN 960-86324-9-8.

ΝΑΚΡΑΤΖΑΣ Γ. Η Μικρά Ασία και η καταγωγή των προσφύγων. Θεσσαλονίκη, Μπατάβιας, 2000. Σελ. 325. Δρχ. 6.240. ISBN 960-85800-6-4. ΣΑΜΨΩΝ I. Σκόπελος. Θεσσαλονίκη, Δήμος Σκοπέλου-Λαογραφικό Μουσείο Σκοπέλου, 2000. Σελ. 547. Δρχ. 12.480. ISBN 960-85614-3-4. ΦΑΡΑΚΟΣ Γ. 0 ΕΛΑΣ και η εξουσία. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 373+429. Δρχ. 4.900+4.900. ISBN set 960-393-406-2. MANFREDIV. Μ. Ακρόπολη. Μετ. Ε. Κεφαλλονίτης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 381. Δρχ. 5.000. ISBN 960-14-0320-5.

Παγκόσμια ιοτορία ΛΕΚΑΤΣΑΣ Π. Ο πόλεμος των δούλων στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, Β' έκδοση, Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 217. Δρχ. 6.240. ISBN 960-03-2865-χ. ΤΣΑΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ Π. Σύγχρονη Ευρωπαϊκή ιστορία. Τόμος Β': (18901989). Αθήνα, Εστία, 2000. Σελ. 404. Δρχ. 5.400. ISBN 960-05-0956-5. VALENSIL. Βενετία και Υψηλή Πύλη. Μετ. Α. Καρρά. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 2000. Σελ. 137. Δρχ. 3.120. ISBN 960-221-193-8. VOVELLE Μ. Ο θάνατος και η Δύση. Τόμοι Α'+Β'. Μετ. Κ. Κουρεμένος. Αθήνα, Νεφέλη, 2000. Σελ. 429+477. Δρχ. 7.280 (ο κάθε τόμος). ISBN set 960-211-572-6. ΠΕΗΝ Σ. Τ. Μια ιστορία του φασισμού 1914-1945. Μετ. Κ. Γεώρμας. Αθήνα, Φιλίστωρ, 2000. Σελ. 766. Δρχ. 8.320. ISBN 960-369-050-3.

Μα ρτυρί ε c ΒΡΕΤΑΚΟΣ Ν. Οδύνη. Αυτοβιογραφικό χρονικό. Β' έκδοση. Αθήνα, Πόλις, 2000. Σελ. 340. ISBN 960-7478-16-9. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Δ. Μακρόνησος. Μαρτυρίες ενός φοιτητή 1947-1950. Αθήνα, Βιβλιόραμα, 2000. Σελ. 171. Δρχ. 2.900. ISBN 960-8087-11-2. ΚΟΥΤΣΟΔΟΝΤΗ Ε. Γ. Το ημερολόγιο ενός

στρατιώτου. Αθήνα, Πελασγός, 2000. Σελ. 93. Δρχ. 3.120. ISBN 960-522-120-9. ΛΙΔΩΡΙΚΗΣ Α. Η Γαλλία του θεάτρου και του πολέμου. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 235. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2936-2. ΜΑΤΖΟΥΡΑΝΗΣ Γ. Ξ. Όπου κι αν είμαι, ξένος. Γ' έκδοση. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 194. ISBN 960-03-2881-1. ΜΑΥΡΑΝΤΩΝΗΣ Σ. Κ. Κυνηγώντας το πρώτο σκαλί. Αθήνα, Ποταμός, 2000. Σελ. 295. Δρχ. 4.000. ISBN 960-7563-51-4. ΜΙΚΕΛΙΔΗΣ Ν. Φ. D. Ρ. 88. Ημερολόγιο της φυλακής (1955-1956). Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 246. ISBN 960-03-2942-7. ΣΑΧΓΟΥΡΗΣ Μ. Ποιος είναι ο τρελός λαγός. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 147. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2938-9. LEVI Ρ. Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν. Μετ. X. Σαρλικιώτη. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 225. Δρχ. 4.370. ISBN 960-325-362-6. SECHERS Α. Η εκδρομή των κοριτσιών που χάθηκαν. Μετ. Γ. Δεπάστας. Αθήνα, Άγρα, 2000. Σελ. 97. Δρχ. 2.600. ISBN 960-325-371-5.

Βιογραφία ΚΑΡΑΛΗΣ Κ. Κωσταντίνος. Αθήνα, Δωδώνη, 2000. Σελ. 564. Δρχ. 7.280. ISBN 960-385-060-8. ΤΩΜΑΔΑΚΗΣ Β. Φ. Ο Ιωάννης Δ. Κονδυλάκης. Αθήνα, Φιλιππότης, 2001. Σελ. 247. Δρχ. 4.160. TROTTER W. R. Ο ιεροφάντης της μουσικής. Η ζωή του Δημήτρη Μητρόπουλου. Μετ. Α. Καλοφωλιάς. Αθήνα, Ποταμός, 2000. Σελ. 782. Δρχ. 10.000. ISBN 960-7563-29-8.

[ΕύίΡΑΦΙΑ-ΤΑϊΙΔΙΑ Γεωγραφία ΣΙΔΗΡΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Άγιον Όρος. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 179. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2772-6. 133

Κόομ oc ΝΑΥΜΙΑΣ Ρ. Βομβάη αγαπημένη. Αθήνα, Σμπίλιας, 2000. Εελ. 264. Δρχ. 3.120. ISBN 960-86800-0-χ.

Ιαξιδιωτική λ ο γ ο τ ι χ ν ία DALRYMPLE W. Ταξίδι στη σκιά του Βυζαντίου. Μετ. Κ. Οικονομάκου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2000. Σελ. 635. Δρχ. 6.900. ISBN 960-410-179-χ.

Σελ. 160. Δρχ. 2.200. ISBN 960-274-522-3. ΜΠΛΟΚ Φ. Οι φρουροί. Μετ. 0. Κυριάκού. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 160. Δρχ. 2.200. ISBN 960-274-520-7. ΜΠΛΟΚ Φ. Σπίτι στο λόφο. Μετ. 0. Κυριάκού. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 160. Δρχ. 2.200. ISBN 960-274-521-5.

ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΑ ΝΕΑ. Φύλλο 73. Δρχ. 200. ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ. Εξαμηνιαία επιθεώρηση. Τόμος Α', τεύχος 2. Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 134. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 1.730. Δρχ. 2.000. ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ. Τρίμηνη έκδοση, τεύχος 96. Δρχ. 1.500. ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Τεύχος 94. Δρχ. 600. ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ Ε.Λ.Ι.Α. Τεύχος 57.

Ε λι ύθ ι ρα αν αννώουατα ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ Α. Πες μου... πόσο μ' αγαπάς; Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 160. Δρχ. 1.800. ISBN 960-04-1845-4. ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ Σ. 0 ξυλοκόπος που έγινε άγγελος. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 56. Δρχ. 3.900. ISBN 960-7984-89-7. ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ Σ. Το καρναβάλι των ζώων. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 104. Δρχ. 5.900. ISBN 960-7984-78-1. ΤΑΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Β. Κόσμο λένε την αυλή μας. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 32. Δρχ. 1.500. ISBN 960-7984-55-2. ΤΑΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Β. 0 καλικάτζαρος που έχασε το δρόμο. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 40. Δρχ. 2.800. ISBN 960-7984-91-9. ΤΑΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Β. Χίλιοι μύθοι ένα μαρούλι. Αθήνα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2000. Σελ. 32. Δρχ. 1.500. ISBN 960-7984-56-0. WALKER R. Παραμύθια με πειρατές. Μετ. Σ. Κουτσούκαλη. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 68. Δρχ. 3.800. ISBN 960-04-1732-6.

ΑΓΟΡΑ ΧΩΡΙΣ ΣΥΝΟΡΑ. Τριμηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 1. Δρχ. 1.000. Η ΑΛΩΣ. Περιοδική έκδοση στοχασμού και ποιητικής. Τεύχος 5. Δρχ. 3.120. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 374. Δρχ. 500.

ΝΟΥΜΑΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 73. Δρχ. 500. ΠΑΝΑΙΓΎΠΤΙΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 97. Δρχ. 1. ΠΑΡΑΛΛΑΞΗ. Τεύχος 68. Δωρεάν. ΠΑΡΟΥΣΙΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 14. Δρχ. 1.200.

ΑΝΑΠΤΥΞΗ. ΕΒΕΑ. Τεύχος 1.

0 ΠΟΛΙΤΗΣ. Τεύχος 84. Δρχ. 1.000.

ΓΙΑΤΙ. Τεύχη 307,308. Δρχ. 700.

ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 23. Δωρεάν.

ΔΑΥΛΟΣ. Τεύχος 230. Δρχ. 1.700, ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Τεύχος 112. Δρχ. 1.700. ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 415. Δρχ. 2.000. ΔΙΑΔΡΟΜΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύχος 136. διάλογος. Τεύχος 22. Δωρεάν.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 56. Δρχ. 1.000. ΕΝΤΕΥΚΤΗΡΙΟ. Τεύχος 52. Δρχ. 2.000, ΕΥΘΥΝΗ. Τεύχος 350. Δρχ. 1.000. Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΎΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 62. Δρχ. 250. ΙΒΥΚΟΣ. Τρίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 24. Δρχ. 2.500. ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΦΩΚΙΕΣ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 10. ΙΧΩΡ. Μηνιαία έκδοση. Τεύχος 5. Δρχ. 1.500.

ΣΗΜΕΙΟ. Φυλλάδιο 1. Έκδοση κριτικής και λογοτεχνίας. Δρχ. 3.120. ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 5. Δρχ. 1.000. ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 74-75. Δρχ. 3.000. ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 19. Δρχ. 1.500. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη περιοδική έκδοση. Τεύχος 431. Δρχ. 875. Ο ΤΥΠΟΣ. Τεύχος 127. Δρχ. 1.000. ELLE. Φεβ. 2001. Δρχ. 1.500. EXIT ΣΤΗΝ ΚΕΡΚΥΡΑ. Τεύχος 31. Δρχ. 700. GOLF IN GREECE. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 6. Δρχ. 1,200.

MATHEWS C. Παραμύθια με πριγκίπισσες. Μετ. Σ. Κουτσούκαλη. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 68. Δρχ. 3.800. ISBN 960-04-1733-4.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 60. Δρχ. 2.500.

HIGHLIGHTS. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 2. Δρχ. 1.500.

ΜΠΛΟΚ Φ. Δόντια στο σκοτάδι. Μετ. 0. Κυριάκού. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000.

ΚΟΣΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 1. Δρχ. 1.500.

SKEPTIC. Τεύχος 1. Δρχ. 1.800.

J34

HELLENIC QUARTERLY. No. 6.

POESIA. Νο. 146,147.

Αρ.417 επιμέλεια: Η Λ Ι Α Σ

1Φεβρουάριου 2001 ■ 28Φεβρουάριου2001

ΙτηνΚριτικογραφία περιλαμβάνονται όλεςοι επώνυμες βιβλιοκριτικήκαι βιβλιοπαρουοιάοειςτων ελληνικώνεκδόσεων πουδημοοιεύοπαι οτονηρερήοιο καιπεριοδικότύπο

ΜΑΓΚΛΙΝΗΣ

(Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 18.2.2001) ΓαζήςΆ.· Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 4.2.2001) Δημητράκος Δ.: Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Ντελέζ Ζ.: Η κριτική φιλοσοφία του Καντ (Γ. Φαράκλας, Πολίτης, 84) Χάιλμηρονερ Ρ.: Οι φιλόσοφοι του οικονομικού κόσμου (0. Βασιλείου, διαβάζω, 415) Χάιντεγκερ Μ.: Τα βασικά προβλήματα της φαινομενολογίας (Π. θεοδώρου, Νέα Εστία, 1.751)

ΜπέγζοςΜ. (επιμ.): θρησκειολογικό Λεξικό (I. Βιβιλάκης, Η Καθημερινή, 18.2.2001)

Χόνετ Ά.: Από την επικοινωνία στην αναγνώρισή (Π. Κοντός, Νέα Εστία, 1.750)

Γούλφσον Ρ.: Λεξικό της ψυχικής υγείας του παιδιού (Φ. Βρεττός, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

U m r f F /ϋ

ΖουλιάρΖ., Βινόκ Μ. (επιμ.): Dictionnaires des intellectuels Francais. Les personnes. Les Lieux. Les Moments (Σ. Ντάλης, Σύγχρονα Θέματα, 74-75)

Κοντογιώργης Γ.: Το Ιερατείο - Η δεσποτική μετάλλαξη της ελλαδικής εκκλησίας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

i HMUPOAOr i A

I

Εκδ. Ιανός: Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας (Α. Παπαδοπούλου, Bazar, Φεβ. 2001) Εκδ. Μεταίχμιο: Γιώργος Σεφέρης Ημερολόγιο 2001 (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 5.2.2001)

]

Αξελός Κ.: Ο Μαρξ στοχαστής της τεχνικής (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 5.2.2001) Βακαλιός 0.: Η ιδανική και η πραγματική εικόνα του ανθρώπου (Κ. Τσιάντης, Αυγή, 22.2 .2001)

|

Π

Χέρμαν Β.: Γνώσις. Το βιβλίο των απόκρυφων ευαγγελίων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Καραθανάση Έ.: Το κατοικείντων τσιγγόνων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 25.2,2001) Μουζέλης Ν.: Η κρίση της κοινωνιολογικής θεωρίας. Τι πήγε λάθος; Διάγνωση και θεραπεία (I. Λαμπίρη-Δημάκη, Το Βήμα, 25.2.2001) Ζίγκλερ Ζ.: Οι άρχοντες του εγκλήματος (Α. Τσόλκα, Down Town, 2.2.2001)

ΒελιοσαρόηουλοςΔ.: Πλωτίνος, Βίος και Εννεάδων περίηλους (Α. Παναγόπουλος, Η Καθημερινή, 6.2.2001)

\m im u m n m

Καντ I.: Κριτική της κριτικής ικανότητας (Η. Μαρκολέφας, Ελευθεροτυπία, 25.2.2001)

Ζαχαρέας Αιμ.: Η μετα-σοσιαλιστική αριστερά (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 16.2.2001)

Μικλ Σ.: Η οικονομική σκέψη του Αριστοτέλη (Γ. X. Παπασωτηρίου, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) Μπαρκ Κ.: θεμελιώδεις έννοιες της Αισθητικής (θ. Γεωργίου, Ελευθεροτυπία,

jj

2.2 .2001)

Ναντώ Α.: Αρχαιολογία του μηδενός

I

Ντούσκος Π.: Γεωστρατηγική και σύγχρονος κόσμος (I. Κ. Σιωμόπουλος, Το Βήμα, 25.2.2001) Παπαδημητρίου Γ. (επιμ.): Αναθεώρηση του Συντάγματος και εκσυγχρονιομόςτων θεσμών (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) 135

Στάμκος Γ.: Γεωπολιτική του Αρχιπελάγους. 0 ελληνισμός στην εποχή της παγκοσμιοποίησης (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

[Μ £ -.

··,;■

Μπάτλερ Τζ„ Λακλάου Ε„ Ζίζεκ Σ.: Hegemony, Contigency, Universality: Contemporary Dialogues on the Left (Γ. Σταυρακάκης, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

ΧιρστΠ.,ΤόμσονΓκ.: Η παγκοσμιοποίηση σε αμφισβήτηση (Σ. Ντάλης, Αντί, 23.2.2001)

IffM I

Τουτουδάκης I. Π.: Ρακένδυτοι επενδυτές σ. Μαντικίδης, Το Βήμα, 18.2.2001)

ΙΓ Μ ΙΙ4

Σιδέρης Ν.: Και όμως μιλάτε... (Έφηβος λόγος) (0. Δραγώνα, Το Βήμα, 25.2.2001)

Ανθόπουλος X.: Νέες διαστάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων (Ξεν. I. Κοντιάδης, ΤοΒήμα, 11.2.2001)

iM im m iK H

Δημόπουλος Π.: Η εισαγγελία (Α. Παναγόπουλος, Η Καθημερινή, 6.2.2001)

'-----1

Μανθούλης Ρ. (επιμ.): Ηρώνδα Μιμίαμβοι (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραοη, 24.2.2001)

I

Θέμελης Κ.: 0 λόγος του αρχιμάστορα. Συνομιλία με τον Άρη Κωνσταντινίδη (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 16.2.2001)

ί

ΒαλαβανίδηςΑ.: Περιβάλλον και κακοήθεις νεοπλασίες (Σ. Κυρτόπουλος, Σύγχρονα Θέματα, 74-75) Θεοδοσίου Σ„ Δανέζης Μ.: Στα ίχνη του I. X. θ. Υ. Σ. Αστρονομία, Ιστορία, Φιλοσοφία (Π. Νιάρχος, ΤοΒήμα, 18.2.2001)

Μπάρμπας I. (επιμ.): Λυρική ποίηση (Ε. Γκίκα, Έθνος, 8.2.2001) (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 24.2.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης, 4.2.2001) (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 23.2.2001) Τραϊανός (επιμ.): Η ιδέα της προόδου στην κλασική αρχαιότητα (Α. Παναγόπουλος, Η Καθημερινή,

Γκρούμπεν Γκ.: Ιερά και ναοίτης αρχαίας Ελλάδας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

.....

I

Διόδωρος Σικελιώτης: Άπαντα (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 25.2.2001)

Πετρόπουλος Η.: Η τραγιάσκα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) (Φ. Φιλίππου, ΤοΒήμα, 11.2.2001)

|f/? /rm ifr

|

Κατή Δ., Κονδύλη Μ., Νικηφορίδου Κ. (επιμ.): Γλώσσα και νόηση. Επιστημονικές και φιλοσοφικές προσεγγίσεις (Γ. Φουρτούνης, Σύγχρονα Θέματα, 74-75)

~~l

\m r n m ι

'

ΜπλουμΤζ., ΜπλερΣ.: Ισλαμικές τέχνες (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

Τσίτσλσπεργκερ X.: Τα παιδιά παίζουν παραμύθια (Ε. Φωτάκη, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Στεργίου Λ. Δημήτρης: Αυτή είναι η Ελλάδα (Τα 8 μεγαλύτερα εγκλήματα στην οικονομία μετά τη μεταπολίτευση) (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 24.2.2001) (Δ. Κ. Μαγκλιβέρας, Πολιτικά θέματα, 23.2.2001) (Ν. Νικολάου, Το Βήμα, 4.2.2001)

136

I

Κωττούλα Μ.: Ενιαίο σχολείο και εκπαιδευτικοί (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 415)

UmM m

ΓΜίΙΟΜΗΜ

~

Τσακίρης Κ.: Ανακαλύπτοντας τη μουσική (Κ. Δ. Μαλαφάντης, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Λάμπρου Κ.: Η σχολή του ΠΑΣΟΚ και η παρακμή (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 4.2.2001)

ΈλιςΤζ. (επιμ.): Η διαχείριση των αρχείων (Ν. Ε. Καραπιδάκης, Η Καθημερινή, 18.2.2001)

Πελτ Τζ„ Μαζόιερ Μ„ Μονόντ Τ„ Ζιραρντόν Ζ.: Η ωραιότερη ιστορία των φυτών (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία,

Κουτσουβάνου Ε.: Η μέθοδος Μοντεσσόρι και η προσχολική εκπαίδευση (Έ. Γουργιώτου, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Ρόρτι Ρ.: Η αριστερή σκέψη στην Αμερική του 20ού αιώνα (Ν. Δεμερτζής, Η Καθημερινή, 11.2.2001)

:—

Παηαδημητρίου X.: Το χαμόγελο του Τούρινγκ (Π. Σπυράκης, Το Βήμα, 18.2.2001)

2.2.2001)

Ify m /m ifl

Ρόντρικ Ντ. ΣαχςΤζ., Κρούγκμαν Π.: Κατανοώντας την παγκοσμιοποίηση (Σ. Ντάλης, Αντί, 23.2.2001)

F if o / fl

.· I

Παπαθανασόπουλος Σ. (επιμ.): Επικοινωνία και κοινωνία από τον 20ό στον 21ο αιώνα (Μ. Τζιαντζή, Η Καθημερινή, 11.2.2001)

6.2.2001)

I

IΑΜ

θΟ Μ η ει

έ

;

Αναγνωστάκης Μ.: Όμως γιατί ξαναγυρίζουμε κάθε φορά χωρίς στον ίδιο τόπο (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 18.2.2001) Βλαχογιάννης Γ.: Ιστορική ανθολογία (Μ. θεοδοσοπούλου, ΤοΒήμα, 4.2.2001)

ι

Εκδ. Μαυρίδης: Φιλολογική Πρωτοχρονιά 2001 (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 8.2.2001) Προκοπάκη Χρ. (επιμ.): Ανθολογία Γιάννη Prcoou (Α. Αργυρίου, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) (Ε. Γκίκα, Έθνος 1.2.2001) ΓΑ. Μαραγκόπουλος, Αυγή, 1.2.2001) Υφαντής Γ.: Μυστικοί της Ανατολής (Γ. Κεντρωτής, Το Βήμα, 4.2.2001) Χατζηφώτης I. Μ. (επιμ.): Ανθολογία λογοτεχνικών κειμένων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

Ηλιοπούλου I.: Από το ένα στο δύο (θ. Νιάρχος, Τα Νέα, 17.2.2001)

Νέα, 24.2.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 25.2.2001)

θεοδωράκης Μ.: Να μαγευτώ και να μεθύσω (Α. Φωτοπούλου, Nemecis, Φεβ. 2001)

Μπρεχτ Μη.: Η αποπλάνηση των αγγέλων - ερωτικά ποιήματα και τραγούδια (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 415)

θεολογίτης Μ.: Βίος του αγίου και μεγάλου Νικολάου (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 25.2.2001)

Νερούδα Π.: Είκοσι ποιήματα του έρωτα κι ένα τραγούδι απελπισμένο (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης, 4.2.2001)

Καλογήρου 0.: Στους αρμούς της σκέψης (Ε. Παπαδήμα, Παρουσία, 14) Κανάτσης Τ.: Η χλεύη του χρόνου (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζοσπάστης 22.2 .2001) Κρανίτη I.: Στη θαλπωρή των Ανέμων (Κ. Καρούσος, Παρουσία, 14)

Αναγνωστάκη-Τζαβάρα Ε.: Η Ζαηφώ του έρωτα (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 3.2.2001) Αντωνάτος Ν.: Ανοιχτά της νύχτας (Π. Μπουκάλας, Η Καθημερινή, 20.2.2001) Αξιώτη Μ.: Ποιήματα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 25.2.2001) Αρκάδη L: Η Νίκη της Σαμοθράκης (Ν. Καραβίδας, Ριζοσπάστης 8.2.2001) Βαρβέρης Γ.: Ποιήματα 1975-1996 (Ν. Δαββέτας, Το Βήμα, 18.2.2001) ΒαρβιτσιώτηςΤ.: Άτριον 1994-1995 (Ειρ. Μπελλά, Βραδυνή, 4.2.2001)

Κυρτζάκη Μ.: Μαύρη θάλασσα (Γ. Βέης, διαβάζω, 415) Μαυρουδής Κ.: Οι κουρτίνες του Γκαριμπάλντι (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 25.2.2001) Μέοκος Μ.: Ψιλόβροχο (X. Σπυροπούλου, διαβάζω, 415) ΜπακονίκαΑ.: Παρακαταθήκη ηδυπάθειας (Κ. Βούλγαρης, Πολίτης 84) Μπέλμπα Ε.: Έαρος νυχτερινό κατευόδιο (Κ. Καρούσος, Παρουσία, 14) Παρθένης Ά.: Μύκονος νήσος (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζοσπάστης 8 .2.2001)

Βαρόπουλος Α.: Υδρορροές (Σ. Σταυρίδης, Παρουσία, 14)

Πατρίκιος Τ.: Η αντίσταση των γεγονότων (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 11.2.2001)

Βάρος Δ.: Φρύνη (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης 22.2.2001)

Σκανάτοβιτς Τ.: Η αυτοκτονία του χρόνου (Γ. Φίλης, Νουμάς 73)

Βέλτσος Γ.: Ψιλά γράμματα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001)

Σπυροπούλου Κ.: Η ασυδοσία ενός χαμόγελου (Ε. Παπαδήμα, Νουμάς 73)

Γερόσταθος Λ.: Οι δρόμοι (Κ. Καρούσος, Παρουσία, 14) Γιαννακάκος Κ.: Όνειρο στ' όνειρό μου (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 22.2.2001)

Τόλη Ειρ.: Τα σημάδια της φωτιάς (Αλ. Βαρόπουλος, Παρουσία, 14) ΧριστόπουλοςΑ.: Ποιήματα (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 4.2.2001)

Αθανασιάδης Κ.: Το σάβανο της Χιονάτης (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001) (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 25.2.2001) (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) Αντζολετάκη Γ.: Σαν άσπρο πούπουλο σ' απέραντο γαλάζιο (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 10.2.2001) Αξιώτης Δ.: Το ελάχιστον της ζωής του (Η. X. Παπαδημητρακόπουλος, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) Βαλσάμος Σ.: Δάκρυ και ελπίδα (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001) Βαλτινός θ.: Ορθοκωστά (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 23.2.2001) ΒαρβαρήγοςΔ.: Είναι δύσκολη η αγάπη (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001) Βελετά-Βασιλειάδου Μ.: Κυνηγοί ονείρων (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 10.2 .2001) Βλάχος Ά.: Οδοιπόροι για τα Σούσα (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμηορική, 17.2.2001) Γιατρομανωλάκης Γ.: Στην κοιλάδα των Αθηνών (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 11.2.2001) Γιοβάννα: Μάγδα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 18.2.2001) Γκιμοσούλης Κ.: Μαύρος χρυσός (Ε. Γκίκα, Έθνος, 25.2.2001) ΓουδέληςΤ.: 0 ύπνος του Άλφρεντ (Δ. Χαρίως, Αντί, 23.2.2001)

Γιαννόπουλος Γ.: Διαδρομή (Δ. Μίγγας, Εντευκτήριο, 52)

Γέιτς 0. Μη.: 70 ερωτικά (Η. Μαγκλίνης, Η Καθημερινή, 25.2.2001)

Δαράκη Ζ.: Το σώμα δίχως αντικλείδι (Κ. Βούλγαρης, Πολίτης 84)

Έλιοτ Τ. Σ.: Το Εγχειρίδιο Πρακτικής Γατικής του Γερο-Πόσουμ (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

Δάνδολος Σ.: Και φόρεσαν χειροπέδες στα πουλιά (Ε. Γκίκα, Έθνος, 1.2.2001)

Ίγκαν Ντ.: Ποιήματα ΓΕ. Φαλίδα, Τα

Ζαρκαδάκης Γ.: Αρχιπελάγους πολιτεία

Δερέκα Ά.: Υδάτινες φλέβες (Φ.Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζοσπάστης 22.2.2001)

Γρίβας Κ.: 2020. Επίθεση στην Ελλάδα (Α. Μπιρμπίλη, Men, Φεβ. 2001)

137

(Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 31)

Ζουργός I.: Αποσπάσματα από το βιβλίο του Ωκεανού (Μ. Κοντολέων, Εντευκτήριο, 52)

Κούσουλας Λ.: Το πουκάμισο το θαλασσί (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευθεροτυπία 23.2.2001)

Παπαδημητρίου Β.: Σπάζοντας τα δεσμό της νεύρωσης (Ειρ. Μπέλλα, Βραδυνή, 24.2.2001)

ΚωστίδηςΔ.: Οι καταχθόνιοι (Λ. Πανταλέων, διαβάζω, 415)

Παπαστάμος Γ.: Το χρονικό μιας μικρής πολιτείας κι ενός μεγάλου ήρωα (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Ηλιοπούλου Β.: Η Λιούμπα και άλλα αρώματα (Α. Παπαδοηούλου, Bazaar, Φεβ. 2001)

Λαμπαδαρίδου-Πόθου Μ.: Η έκτη σφραγίδα (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 1.2.2001)

θεοδωροπούλου Β.: Οι επιζώντες (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 11.2.2001)

Λάσκου Α.: Χάρντκορ (Η. Μαγκλίνης, Η Καθημερινή, 4.2.2001)

Καλλιφατίδης 0.: Στο φως του Βορρά (Κ. Κατσουλάρης Το Βήμα, 11.2.2001)

Λοπινό Ζ.: Πιάσε τ' άστρα της ζωής (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001)

Κόππα Β.: Η δίαιτα της ύαινας (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) Κάραλη Μ.: Πιο πολύ, πιο πολλοί (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 10.2 .2001) Καρυδάκης Σ.: Η νύχτα των ονομάτων (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 10.2.2001) Καρυστιάνη I.: Κουστούμι στο χώμα (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 25.2.2001) Κιουρτσάκης Γ.: Εμείς οι άλλοι (Α. Καστρινάκη, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) (Α. Παπαδοηούλου, Bazaar, Φεβ. 2001) Κόλια Ζ.: Όταν όλα κλείνουν, ο έρωτας διανυκτερεύει... (Μ. Βουράκης, Mirror, Φεβ. 2001) Κοντέα Ρ.: Η μνήμη του χρόνου (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 10.2 .2001) Κοντογιάννης Π.: Συνεπιβάτες (Ε. Γκίκα, Έθνος, 8.2.2001) Κορνήλιος Μ.: 0 άλλος δραπέτης (Α. Ιωαννάτου, Ριζοσπάστης, 8.2.2001)

Λύρα Αικ.: Το αυγό (Ν. Δαββέτας, Εντευκτήριο, 52) Ματζουράνης Ξ. Γιώργος: Όπου κι αν είμαι, ξένος. Οι ιστορίες των γκασταρμπάιτερ (Π. Κουνενάκη, Η Καθημερινή, 4.2.2001) Μαυρουδής Κ.: Οι κουρτίνες του Γκαριμπάλντι (Α. Κυριακίδης, Νέα Εστία, 1.731) Μιχαηλίδης Γ.: Της επανάστασης, της μοναξιάς και της λαγνείας - Η μύηση (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 25.2.2001) Μπακόλας Ν.: Μην κλαις, αγαπημένη (Μ. Τσάτσου, Η Καθημερινή, 4.2.2001) Μπακόλας Ν.: Το ταξίδι που πληγώνει (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 18.2.2001) ΓΕ. Πολυζώη, Βραδυνή, 3.2.2001)

Σιμιτζής Α.: Αν αγαπάς (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 3.2.2001) Σκαμπαρδώνης Γ.: Γερνάω επιτυχώς (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 8.2.2001) (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 25.2.2001) (Α. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Φεβ. 2001) (Π. Μαριόλης, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 116) (Χρ. Παπαγεωργίου, Εντευκτήριο, 52) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) Σολδάτος Γ.: Η πλάνη (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) ΣταμάτηςΑλ.: ΜπαρΦλωμπέρ (Α. Μαντόγλου, διαβάζω, 415) Σταμάτης Π.: Η γριά Ταρσίτσα (Μ. Κουβέλης, Παρουσία, 14) Στεργιόπουλος Κ.: 0 μαέστρος ήταν φάλτσος (Α. Παπαδοηούλου, Bazaar, Φεβ. 2001)

Νικάς Γ.: Σε πιστεύω, μωρό μου (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 25.2.2001)

Στεφάνου Σ.: Το χαμόγελο της ορχιδέας (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 25.2.2001)

Κουκουτσάκη Α.: Στο τέλος, όλα γυρνάνε στη θάλασσα (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα 3.2.2001)

ΝόλλαςΔ.: Φωτεινή μαγική (Γ. Αράγης, Νέα Εστία, 1.731) (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 11.2 .2001)

138

Ρωμανός Γ.: Κατακόκκινο... σχεδόν θηλυκό (Β. Ιωαννίδης, Νέα Εστία, 1.730)

Μηούτος Β.: Τα δάκρυα της βασίλισσας (Δ. Αξιώτης, Εντευκτήριο, 52)

Νικολαϊδου Σ.: Ο φόβος θα σε βρει και θα 'σαι μόνος (Ν. Δαββέτας, Εντευκτήριο, 52)

Κούρτοβικ Δ.: Η νοσταλγία των δράκων (Β. Καραλής, διαβάζω, 415)

Ρεμούνδος Γ.: Δυτικές συνοικίες (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Μπούτου Τ.: 0 έρωτας ήρθε το φθινόπωρο (Δ. Κ. Μαγκλιβέρας, Πολιτικά Θέματα, 23.2.2001)

Κόρτη-Κόντη Σ.: Πλατεία Ναυαρίνου (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001)

Κουντουριανού-Μανωλοπούλου Φ.: Στους ρυθμούς της αγάπης (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001)

Πράτσικας Μ.: Οι θεατές (Γ. Φίλης, Νουμάς, 73)

Ομηρόλη Ε.: Άμα τη εμφανίσει (Ε. Γκίκα, Έθνος, 15.2.2001) Ορφανουδάκης Γ. Ν.: Τω καιρώ εκείνω (Κ. Σαρδελής, Παρουσία, 14)

Σφυρίδης Π.: Μεταμόσχευση νεφρού (Γ. Π. Αλεξίου, διαβάζω, 415) (Α. Ζήρας, Εντευκτήριο, 52) Τασάκου Τζ.: Η ερωμένη (Ε. Γκίκα, Έθνος, 4.2.2001) (Ε. Γκίκα, Έθνος, 8 .2.2001) Τορόση Ε.: Μαγικά σύμβολα (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 15.2.2001) Τσαλίκογλου Φ.: Εγώ, η Μάρθα Φρόιντ

(Μ. Παπαδοπούλου, Ηπειρωτικός Αγών, 8.2.2001) (Α. Τσόλκα, Down Town, 9.2.2001)

Γκαρσία Κ.: Ονειρεύτηκα την Κούβα (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 51)

Τσιαμπούσης Β.: Η γλυκιά Μπονόρα (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 11.2.2001) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 22.2.2001)

Γκομπρόβιτς Β.: Πορνογραφία (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 11.2.2001)

Τσιτσέλη Κ.: 0 θάνατος μιας πόλης (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 2 .2 .2001) Φάις Μ.: Απ' το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες (Η. Μαγκλίνης, Εντευκτήριο, 52) Χατζηγιαννίδης Β.: Οι τέσσερις τοίχοι (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 17.2.2001) Χατζημπαγιαντέρη Μ.: Ο Tempora, 0 Mores ή τι είδε η άσπρη γάτα (Α. Κωτίδης, Το Βήμα, 4.2.2001) Χατζήπαπας Λ.: Στο μάτι του φιδιού (Λ. Παπαλεοντίου, Εντευκτήριο, 52) ΧατζητάτσηςΤ.: Στη σφενδόνη (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 8.2.2001)

Γκουρ Μπ.: Φόνος Σάββατο πρωί (Α. Τσόλκα, Down Town, 2.2.2001) Γκρος Γκ.: Αυτός που διάβαζε τη σκέψη (Μ. Βουράκης, Mirror, Φεβ. 2001) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

8.2.2001) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 10.2.2001) Λίτον'Ε. Μπ.: Η επερχόμενη φυλή (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) ΜανΤ.:ΗΛότεστηΒαϊμάρη (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 25.2.2001) (Έ. Χουζούρη, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) Μαν Τ.: θάνατος στη Βενετία (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Γουέλντον Φ.: Τα πολλά πρόσωπα της Αντζέλικα (Μ. Βουράκης, Mirror, Φεβ. 2001) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 5.2.2001)

Μαν Τ.: Τόνιο Κραίγκερ. Η αυτού βασιλική υψηλότης (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Γουέμπερ Κ.: Το μάθημα μουσικής (Ε. Γκίκα, Έθνος, 15.2.2001)

Μαρίνινα Α.: 0 εφιάλτης (Μ. Βουράκης, Mirror, Φεβ. 2001) (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Φεβ. 2001)

Έρντριχ Λ.: Ιστορίες φλογερού έρωτα (Μ. Κυριάκη, High Lights, 2) Ευγενίδης Τζ.: Αυτόχειρες παρθένοι (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 4.2.2001)

Μάρκες Γ. Γ.: Περί έρωτος και άλλων δαιμόνιων (Μ. Κυριάκη, High Lights, 2) Μονταλμπάν Μ. Β.: Ανήθικες συνταγές (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 5.2.2001)

ΧρηστίδηςΛ.: ΨΥΧ (Ά. Χρονάκη, διαβάζω, 415)

ΚαλβίνοΊ.; 0 αναρριχώμενος βαρώνος. Ο ανύπαρκτος Ιππότης. Λίγο πριν πεις εμπρός (Τ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 24.2.2001)

Χρυοόπουλος X.: Ο μανικιουρίοτας (Ε. Γκίκα, Έθνος, 11.2.2001) (Β. Χατζηβαοιλείου, Εντευκτήριο, 52)

Καμιλέρι Α.: Σκύλος από τερακότα. Η ροή των πραγμάτων (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 25.2.2001)

Άμπλερ'Ε.: Βρόμικη ιστορία (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 4.2.2001)

Καρπεντιέρ Α.: Κοντσέρτο μπαρόκ (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 25.2.2001)

Μπενακουίστα Τ.: Τα δόντια της αυγής (Ε. Γκίκα, Έθνος, 1.2.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Κίνκελ Τ.: Η φυλλωσιά του φεγγαριού (Α. Τσόλκα, Down Town, 9.2.2001)

ΜπερνιέρΛ. ντε: 0 Μυστικός Πόλεμος του δον Εμμανουέλ (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 51)

Αρίτζις Ο.: Ποιον σκέφτεσαι όταν κάνεις έρωτα; (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 18.2.2001) Άρπμαν Ζ.: Ορλάντα (Δ. I. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 8.2.2001) Βάγκενσταϊν Α.: Η Πεντάτευχος ή τα πέντε βιβλία του Ισαάκ (Λ. Προγκίδης, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) Βενκλέρ Μ.: Η ασθένεια του Σαξ (Β. Πάγκαλος, Μακεδονία Θεσσαλονίκης, 18.2.2001) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 17.2.2001) Βίντερ Λ. ντε: Σούπερτεξ (Γ. Βέης, Η Καθημερινή, 20.2.2001)

Κίπλινγκ Ρ.: Γενναίοι καπετάνιοι (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) Κισόν Ε.: Η οικογένειά μου (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 51) Κλεμάν Κ.: Κοιμήσου κι ίσως ονειρευτείς - Μάρτιν και Χάνα (Κ. Λυμπέρη, Ελευθεροτυπία, 25.2.2001) Κούντερα Μ.: Το αστείο (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001)

Βίντερ Λ. ντε: Ψυχή σαν κροκόδειλου (Μ. θεοδόσης, διαβάζω, 415) (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 25.2.2001)

κούτσι Τζ. Μ.: 0 άρχοντας της Πετρούπολης (Α. Φωτοπούλου, Nemecis, Φεβ. 2001)

Γκάαρντερ Γ.: Μάγια, το θαύμα της ζωής (Ε. Γκίκα, Έθνος. 8.2.2001)

Κόχουτ Π.: 0 άνθρωπος που δολοφονούσε χήρες (Ε. Γκίκα, Έθνος,

Μονταλμπάν Μ. Β.: Οι θάλασσες του νότου (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 18.2.2001) Μοπασάν Γ. ντε: 0 φιλαράκος (Λ. Λυχναρά, Το Βήμα, 25.2.2001

Μπέρνχαρντ Τ.: 0 μίμος των φωνών (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών, 1.2.2001) (Α. Βασιλάκου, Μετρό, Φεβ. 2001) (Μ. θεοδοσοπούλου, Ηπειρωτικός Αγών, 4.2.2001) (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 15.2.2001) Ντάρελ Λ.: Η θαλάσσια Αφροδίτη (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) Ντέιβις Ν. Ζ.: Η επιστροφή του Μαρτίνου Γκερ (Μ. Αργυροκαοτρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 51) Ντοστογιέφσκι Φ.: Μια άνοιξη στην Αγία Πετρούπολη (Μ. Τσάτσου, Η Καθημερινή, 25.2.2001) 139

Ογκάουα Υ.: Ο παράμεσος (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 10.2.2001) Οσόριο Έ.: Το όνομά μου είναι Λους (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) (Σ. ηαπασπύρου, Ελευθεροτυπία, 18.2.2001) Πελεκάνος Τζ.: Η σαρωτική έκρηξη (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Φεβ. 2001) Πεσσόα Φ.: Η ώρα του διαβόλου (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 415) Πρέστον Ν., Τσάιλντ Λ.: Φονική παλίρροια (Δ. Μουραχίδης, Νέο Βήμα, 1.2 .2001)

npoucrc Μ.: Ζαν Σανηέιγ (Ά. Καλόγνωμης, διαβάζω, 415) Ρις Σ.: Η μικρή μάγιοσα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 15.2.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) Ρίχλερ Μ.: Ο Σόλομον Γκάρσκυ ήταν εδώ (Κ. Σχινά, Ελευθεροτυπία, 18.2.2001) Ροθ Φ.: Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή (Λ. Πανταλέων, Εντευκτήριο, 52) (Χρ. Σπυροπούλου, Η Καθημερινή, 6.2.2001) ΡολένΟ.: Μερόη (Π. Μαρκή, Εντευκτήριο, 52) Ρύου Μ.: Η Κυόκο στη Νέα Υόρκη (Ά. Σουλογιάννη, διαβάζω, 415) Σβάιγκερ Μη.: Έτσι φτάνει το αλάτι στη θάλασσα (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 25.2.2001) Σβέβο Ί.: Ο φόνος της οδού Μπελπότζο (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) (Α. Τσόλκα, Down Town, 9.2.2001) Σεβαλιέ Τ.: Το κορίτσι με το σκουλαρίκι (Α. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Φεβ. 2001) Σέιτ Β.: θεία μουσική (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 17.2.2001) (Κ. Χαρπαντίδης, Αυγή, 8 .2 .2001) Σινουέ Ζ.: Το αγόρι της Φλάνδρας (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 31) Σούτζι Ν.: 0 Μπαλζάκ και η Κινέζα μοδιστρούλα (Α. Παπαδοπούλου, Bazar, Φεβ. 2001) Τάίμπο II Π. I.: Χωρίς αίσιο τέλος (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 18.2.2001) 140

ΤζινΧ.: Περιμένοντας (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

Κάλβου (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 31)

Καψωμένος Ερατ.: Οδυσσέας Ελύτης. Ο ποιητής και οι ελληνικές πολιτισμικές αξίες (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

Τριμέιν Ρ.: Το ακριβό μυστικό της καρδιάς μου (Ε. Γκίκα, Έθνος, 15.2.2001) (Ν. Τσιμπούκη, Το Βήμα, 25.2.2001)

Κονταξόπουλος Γ. (επιμ.): Ζαν Κοκτώ, ο πολύτροπος ποιητής (Κ. Πρίφτη, διαβάζω, 415)

Φρέιν Μ.: Παραφορά (Κ. Ξ. Παννόπουλος, Η Καθημερινή, 20.2.2001)

Ντουνιά X.: Κ. Γ. Καρυωτάκης. Η αντοχή μιας αδέσποτης τέχνης (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Φρομπένιους Ν.: Ανατομία μιας ζωής (Ε. Γκίκα, Έθνος, 1.2.2001) (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 3.2.2001) Χάνσεν Ν.: Πρόγευμα με τον Πούσκιν (Ε. Γκίκα, Έθνος, 8.2.2001)

Πιερής Μ. (επιμ.): Η ποίηση του κράματος (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Χερν Λ.: Το αγόρι που ζωγράφιζε γάτες (Α. Κυριαζάνος, Madame Figaro, Φεβ. 2001)

m m

Πολίτης θ. Μ.: Λογοτεχνικές προσεγγίσεις (Χρ. Κορελάς, Παρουσία, 14)

1

Αρανίτσης Ε.: Ιψ ο Τυπογράφος (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 24.2.2001) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 18.2.2001) Βαρβούνης Μ. Γ.: Λαϊκότροπα στιχουργήματα του Ιγνατίου του Διδασκάλου: Συμβολή στη μελέτη της θρησκευτικής ποίησης στη Σάμο του 19ου αιώνα/Εκκλησιαστική ρητορική και παραδοσιακή θρησκευτική συμπεριφορά στη Σάμο του 19ου αιώνα (Μ. Αλεξιάδης, Η Καθημερινή, 13.2.2001) Βλάχος I. Α.: 0 Πωλ Βαλερύ και ο Παρθενώνας. Η κρυφή αρχιτεκτονική δομή του «θαλασσινού Κοιμητηρίου» (Π. Μπουκάλας, Η Καθημερινή, 13.2.2001) Γιούρης Η.: Η ποιητική του Ν. Γ. Πεντζίκη (Λ. Τσιριμώκου, Το Βήμα, 4.2.2001) Ιακώβ Δ.: Η αρχαιογνωσία του Οδυσσέα Ελύτη (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001) Κανατσούλη Μ.: 0 μεγάλος περίπατος του γέλιου - Το γέλιο στην παιδική λογοτεχνία (Κ. Σταματάκη, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Καραντζή X.: Η αξιοπιστία της γλωσσικής πολυτυπίας στη δημιουργία του ύφους. Το παράδειγμα του Ανδρέα

Κάλερ Τζ.: Λογοτεχνική θεωρία: Μια συνοπτική εισαγωγή (Γ. ΦαρίνουΜαλαματάρη, Νέα Εστία, 1.731) Σαρακηνός Γ.: Μια παρουσίαση από τον Περικλή Παγκράτη (θ. Πυλαρινός, Νέα Εστία, 1.730) Σίρερ Α.: Αθηνά - Συμβολισμός της θεάς στην πορεία των αιώνων (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

ύ ΟΚΙ ΜΙ Α Κούκος Β.: Δοκίμια (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης, 1.2.2001) Μισραχή Ε.: Soirsde Paris. Συμποσιακός λόγος (Ν. Ανώγης, Παρουσία, 14) Μπλαχούρας Κ.: Δοκίμια και φιλολογικά κείμενα (Ε. Παηαδήμα, Παρουσία, 14) Σαββίδης Α.: Ποικίλα δοκίμια (Χρ. Ανδρεάδης, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) Τσατσούλης Δ.: Η γλώσσα της εικόνας (Ν. Κάμπος, Ομπρέλα, 50) (Α. Μόσχοβη, Φωτογραφία, 1) (Γ. Πετρόπουλος, Οδός Πονάς, 110) (Γ. Σκοπετέας, Φωτογράφος, 83) Τσιριμώκου Λ.: Εσωτερική ταχύτητα (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 3.2.2001) (Ά. Μαραγκόπουλος, Νέα Εστία, 1.730) Γκασέτ X. 0. Υ.: Δοκίμια για τον έρωτα

(Β. Χαιζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 25.2.2001)

Κλιάφα Μ.: Τρίκαλα. Από τον Σεϊφουλάχ ωςτονΤσιτσάνη (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 1.2 .2001)

Εντσενσμπέργκερ X. Μ.: Πολωκή και πολιτισμός (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 25.2.2001) Λέβι Π.: Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν (0. Βαρών-Βασάρ, ΓοΒήμα 11.2.2001) Λόουι Μ., ΣαΤρ Ρ.: Εξέγερση και μελαγχολία - 0 Ρομαντισμός στους αντίποδες της νεωτερικότητας (Α. Κοντοχρήστου, Αντί 23.2.2001)

I gfi4 ΓΡΟ Ομηρόλη Ε.: Άμα τη εμφανίσει (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών, 1.2 .2001) Χατζηανέστης Ερρ.: Αισχύλος, Αγαμέμνων (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) Πέλμαν'Ε.: Δράμα και μουοική στην αρχαιότητα (I. Βιβιλάκης, Η Καθημερινή, 11.2.2001)

UTOPIA Ανδριόπουλος Δημ.: Ιστορία της νεοελληνικής αισθητικής (Ειρ. Μπελλό, Βραδυνή, 4.2.2001) Αυγητίδης Κ.: Η εκδοτική δραστηριότητα των ομογενών της Οδησσού (1829-1917) - Τα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα της Οδησσού (1816-1936) (Ε. Ζωγράφου, Ριζοοπάςττης, 22.2.2001) Βούλγαρης Γ.: L' Italia del centro-sinistra 1960-1968 (Α. Φεράρι, Σύγχρονα Θέματα, 74-75) ΓόντικαςΔ., Ισάουι Σ. (επιμ.): Ottoman Creeks In the age of nationalism: Politics, economy, and society in the 19th century (I. Πεντάζου, Σύγχρονα Θέματα, 74-75) Δάγκας Α.: Συμβολή στην έρευνα για την οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης: Οικονομική δομή και κοινωνικός καταμερισμός, 1912-1940 (Γ. Αναστασιάδης, Το Βήμα, 4.2.2001) Ηροδότου Ιστορίαι (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 24.2.2001)

I

Στάθη, Σύγχρονα Θέματα, 74-75) Λινέρ Σ.: Ιστορία του βυζαντινού πολιτισμού (Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου, Η Καθημερινή, 13.2.2001)

ΚωστόπουλοςΤ.: Η απαγορευμένη γλώσσα. Κρατική καταστολή των σλαβικών διαλέκτων στην ελληνική Μακεδονία (Μ. Κόππα, Σύγχρονα Θέματα, 74-75)

Λιούις Μη.: Οι Ασσασίνοι (Γ. Ί. Μπαμπασάκης, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Λεονταρίτης Γ.: Η Ελλάδα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο 1917-1918 (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Μπαντμάν Μη.: Σύντομη ιστορία του σεξ (Π. Τατσόπουλος, Vogue, Φεβ. 2001)

Μαργαρίτης Γ.: Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου Τόμος 1 (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001)

Μπρέντον Π.: The Dark Valley. A Panorama of the 1930s (Μ. Μαζάουερ, To Βήμα, 11.2.2001)

Νεχαμά Γ.: Η ιστορία των Εβραίων της Θεσσαλονίκης (Α. ΚαραδήμουΓερολύμπου, Εντευκτήριο, 52) Ξενοφώντος Ελληνικά (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 24.2.2001) Παπαδόπουλος θ.: Βιβλιοθήκες Αγίου Όρους. Παλαιά ελληνικά έντυπα. Πρώτη προσπάθεια συγκροτήσεως συλλογικού καταλόγου (Γ. Ανδρειωμένος, Το Βήμα, 11.2.2001) Παππάς θ. (επιμ.): Κέρκυρα. Εγχειρίδιο τοπικής ιστορίας (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 31) Σπανδωνής Γ.: Νικόλαος Πλαστήρας. Η χαμένη ευκαιρία της Ελλάδας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001) Φάντης Α.: Κυπριακό 1960-1974. Αναζητώντας την αλήθεια (Μ. Μορώνης, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) Χιδίρογλου Π.: Συμβολή στην ελληνική τουρκολογία (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 11.2.2001) Χριστιανόπουλος Ντ.: Ελληνικές εκδόσεις μακεδονικών πόλεων ηλην Θεσσαλονίκης επί τουρκοκρατίας. Τα ελληνικά τυπογραφεία της Θεσσαλονίκης επί τουρκοκρατίας (Γ. Κορδομενίδης, Εντευκτήριο, 52)

ΝτάλμπΓΑ.: Σειρήνεια Δείπνα. Ιστορία της διατροφής και της γαστρονομίας στην Ελλάδα (θ. Τσιχλάκη, Το Βήμα, 4.2.2001) Ουίντσεστερ Σ.: Ο καθηγητής και ο τρελός (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 10.2.2001) Πέιν Σ.: Η ιστορία του φασισμού, 1914-1945 (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 16.2.2001) ΠούλτονΧ.: Ημίψηλο. Γκρίζος Λύκος και Ημισέληνος. 0 τουρκικός εθνικισμός και η δημοκρατία της Τουρκίας (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 415) Ρεμόν Ρ.: Regard dur le Siecle (Κ. Μποτόπουλος, Τα Νέα, 17.2.2001) Σέρμαν Ά.: Αλβανία - Οτσακισμένος αετός των Βαλκανίων (Γ. Κολοβός, Η Καθημερινή, 11.2.2001) Χόμπσμηαουμ Έ.: Η εποχή των άκρων. Ο σύντομος εικοστός αιώνας (Κ. Μποτόπουλος, Τα Νέα, 17.2.2001) Χουφ X. Κ.: Quo Vadis. Οι δύσκολες στιγμές της ανθρωπότητας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001)

I

ΙΜΑΡΤΥΡΙΡΙ

Βαλένσι Λ.: Βενετία και υψηλή πύλη (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 2 .2 .2001)

Βάιχχας Π.: Κι έγραφα το θυμό μου στα σκονισμένα ράφια (Ε. Γκίκα, Έθνος, 1.2.2001) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Κούνεραλπ Σ„ ΟσμανλίΣ. Ν.: Οι αξιωματούχοι της τελευταίας Οθωμανικής περιόδου: ένας προσωπογραφικός κατάλογος (Π.

Κλιάφα Μ.: Σιωπηλές φωνές Μαρτυρίες θεσσαλών για τον 20ό αιώνα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001) 141

Λούκος Χρ.: Πεθαίνοντας στη Σύρο χον 19ο αιώνα (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 4.2.2001) Σαμαρτζής Π.: καθημερούσιαι ειδήσεις (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 17.2.2001) ΦάιςΜ. (επιμ.): Μονόλογος του Αντρέα Φραγκιά (Ε. Κοτζιά, Η Καθημερινή, 4.2.2001) Χριστογιάννης Γ.: Στο Ηφαίστειο των Βαλκανίων (Ε. Κωφός, Το Βήμα, 11.2.2001)

tg/OfΡ4^/£Ι->Ι rrog/pfΡ4Φ7π Π Μαυρόγιαννης Δ. (επιμ.): Λευκάδιος Χερν (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) Μουζάκης Ε.: Αυτοβιογραφία. Ντοκουμέντο μιας ζωής (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 25.2.2001) Παπαστράτος Ε.: Η δουλειά και ο κόπος της. Από τη ζωή μου (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 25.2.2001) Σταμέλος Δ.: Νικηταρός. Πρότυπο παλικαριάς και αρετής (Γ. Κουβαράς, Η Καθημερινή, 20.2.2001) (Κ. Σαρδελής, Παρουσία, 14) Στασινοπούλου Μ.: ΧρονολόγιοΕργοβιογραφία Γιώργου Σεφέρη (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 25.2.2001) (Σ. Παπασπύρου, Ελευθεροτυπία, 18.2.2001) (Γ. Σταυρακάκης, Ελευθεροτυπία, 25.2.2001) Χρυσικοπούλου Μ.: Γυναικείες μορφές της Αιτωλ/νίας (Π. Δ. Λαζαρόπουλος, Παρουσία, 14) Γκούντολ Τζ„ Μπέρμαν Φ.: Στα χνάρια της ελπίδας ΓΕ. Φαλίδα, Τα Νέα, 5.2.2001) ΜεσιέΖ. Μ· J6M.com (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 25.2.2001) ΜισελένΦ.: Et pourquoi pas? (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 25.2.2001) Μπάρσκι Ρ.: Νόαμ Τσόμσκί: Η ζωή ενός αντιφρονούντα (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 415) Μπιλγκεχάν Γ.: Μεβχιμπέ, η κυρία Ινονού (Α. Μητσοτάκη-Γκουρντέν, 7ο Βήμα, 11.2.2001) 142

Μπράνσον Ρ.: Losing my virginity (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 25.2.2001)

Το ταξίδι της κόκκινης κλωστούλας (Α. Πουλή, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Σόρος Τζ.: ο Σόρος για τον Σόρος (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 25.2.2001)

Παπάκου-Λάγου Α.: Το φιλί της ζωής (0. Καρανιάννης, Το Σχολείο και το Σπίτι, 451)

Φελτρινέλι Κ.: Senior Service, Η ζωή και ο θάνατος ενός ανήσυχου εκδότη (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 18.2.2001)

Πασσιά Α., Μανδηλαράς Φ.: Το ψαράκι που ξεγέλασε το χειμώνα (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) I

Γιαννακοπούλου X.: 0 κύριος Τζούφσκης ΓΕ. Φαλίδα, Τα Νέα, 24.2.2001) Γιοβαντσιούδης Κ., Μουσιάδου Ειρ.: Μια Φορά κι έναν καιρό ήταν το σκάκι... (0. Καραγιάννης, Το Σχολείο και το Σπίτι, 451) Διακαινισάκη Π.: 0 χορός των χρωμάτων (Α. Ναδάλη, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Δικαίου Ε.: θησέας, ο ήρωαςτης Αθήνας/Ιάσονας - Αργοναυτική εκστρατεία (Κ. Κοντολέων, Αδέσμευτος Τύπος Μήτση, 25.2.2001) Εκδ. Κέδρος: Μαθήματα αγάπης και ευγένειας (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 10.2.2001) Εκδ. Μίνωας: Το κατεργάρικο κορδόνι του Νόντι (Α. Πουλή, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Σπυροπούλου-Σπανού X.: Πρωτότυπες δημιουργίες για όλο το χρόνο: Αποκριές - Άνοιξη (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Τριβιζάς Ε.: Η Πινεζοβροχή (Π. Κολοκυθά, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Χατζηδάκη Τ.: Σάντρα, η άσχημη μάγισσα (Α. Ναδάλη, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Χρηστίδη Λ., Τσουχνίκα Λ.: Το παράπονο των παλιών ηαιχνιδιών (Α. Ναδάλη, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Χρυσοχόος Β.: Μαθαίνω τα χρώματα και δημιουργώ (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Χωρεόνθης Κ.: Το δέντρο της γης (Γ. Σ. Παηαδάτος, διαβάζω, 415) Ασμπέ Ζ.: Γεια σου! (Π. Κολοκυθά, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Εκδ. Πατάκη: Γιορτές (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Γιουνγκ Ρ., Ζένισχεν 1: Το μικρό Όχι! (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Ευσταθίου Α.: Μια κάλτσα που την έλεγαν Ευρυδίκη (0. Καραγιάννης, Το Σχολείο και το Σπίτι, 451)

Γκιγιόμ Β.: Μεταμφιέσεις ■κατασκευές για μικρά παιδιά (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Καρθαίου Ρ., Πασσά Κ. Μ.: παρέα με τον Αίσωπο, τόμος Β' (Α. Πουλή, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Γουόκερ Ρ.: Παραμύθια με πειρατές ΓΕ. Φαλίδα, Τα Νέα, 5.2.2001)

Κλιάφα Μ., Βαλάση Ζ.: Ας παίξουμε πάλι (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 25.2.2001) Κοντολέων Μ.: Η γη, το σπίτι μου (Η. Δεσύπρης, Νουμάς, 75) Μάστορη Β.: Ποιος είναι μέσα στον καθρέφτη; ΓΕ. Φαλίδα, Τα Νέα, 17.2.2001) Ντεκάσχρο Μ.: Η Αθήνα σε επτά διαδρομές ΓΕ. Φαλίδα, Τα Νέα, 17.2.2001) Ορόντη Δ.: Ιωάννης Κισσονέγρης:

Γουόλτερς Κ.: Πότε θα έρθει η άνοιξη; (Α. Ναδάλη, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Λάουμπε Ζ.: Η Αία ζωγραφίζει (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) Μπουλώτης Χρ.: Και να μου πεις για τα παιχνίδια σου! (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 415) Σπαθάρης Ε.: 0 Καραγκιόζης πλοίαρχος (Π. Κολοκυθά, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Κεμπ Μ.: Το ηοντικάκι (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Λάουερ Ντ.: Η Δανάη ντύνεται μόνη της (Π. Κολοκυθά, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Μέχλερ Ρ.: Άτλαντας των ζώων (Α. Ναδάλη, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Μπεκ Ί.: 0 Τέντυ στα χιόνια (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

Σταυρόπουλος Σ.: Ασκληπιεία της Πελοποννήσου (Α. Παναγόπουλος, Η Καθημερινή, 6.2.2001)

μοιρολογώντας (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Νερβόλ Ζ. ντε: Ταξίδι στην Ανατολή (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 5.2.2001)

Χατζόπουλος Α.: Τα καφενεία του ελληνισμού (Ε. Γκίκα, Έθνος, 15.2.2001)

Ρενάν-Σατωμπριάν-Κινέ: Επίσκεψη στην Ακρόπολη (Π. Μπουκάλας, Η Καθημερινή, 6.2.2001)

Χόφμαν Ε. Κ.: Ενεργειακά φυτά (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Ντουκενουά Ζ.: Γέλα, Μικρέ Κλόουν! (Μ. Ντεκόστρο, Το Βήμα, 4,2.2001) Όπγκενορτ Β.: Ταξίδι στη Βενετία (Έ.Φαλίδα, Τα Νέα, 24.2.2001)

Ντόλχαουζ Κ.: Αισθητική της μουσικής (Ν. Δοντάς, Η Καθημερινή, 18.2.2001)

Ποσλάνιεκ Κ.: Αλεπουδο-ιστορίες (Α. Πουλή, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15)

E M Ϊ Ο ΛΕ Ι - Α Ι Α Ν Α Ο ί Ρ Α Φ Ι Α I

Ρίγκερ Ά.: 0 Χριστόφορος Πιγκουΐνος πάει στο Βόρειο Πόλο (Π. Κολοκυθά, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Ρις Σ.: Η Μικρή Μάγισσα (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 5.2.2001) Εούμπερτ Ί. & Ντ.: 0 αρκούδος και τα χηνόκια (Μ. Βρεττού, Σύγχρονο Νηπιαγωγείο, 15) Στιούαρτ Π.: Λιγουλάκι χειμώνας ΓΕ. Φαλίδα, Τα Νέα, 10.2.2001)

Δελώνης Α.: Η ζωή ενός τρελού... τρελού συγγραφέα (Η. Δεσύπρης, Νουμάς, 75) Καντζόλα-Σαμπατάκου Β.: Δε θέλω να μου λένε τι να κάνω (Η. Δεσύπρης, Νουμάς, 75) Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου Λ.: Το μυστήριο του καλοκαιρινού Αγιοβασίλη (Η. Δεσύπρης, Νουμάς 75) Μούγκενταλερ Ε.·. 23+1 πρόβατα ■Μια προβατοϊστορία (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 2.2.2001) Σουίντελς Ρ.: Το μυστικό του υπογείου (Μ. Ντεκόστρο, Το Βήμα, 18.2.2001)

Λιβαδάς-Τουμασάτος Ν. Γ.: Κεφαλληνία. Η αποκάλυψη της ομηρικής Ιθάκης (Α. Παναγόπουλος, Η Καθημερινή, 6.2.2001)

Ερζέ: Οι περιπέτειες του Τεν Τεν (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 415)

[Μ Τ Α - ΐ Ι Ι Ι Ψ Υ Λ Α Ι ά τ Ι

ΣικελιανόςΆ.: Γράμματα (Α. Βογιατζόγλου, Το Βήμα, 18.2.2001)

Παπαδημητρακόπουλος Η.: Αποκείμενα (Μ. Ιωάννου, Η Καθημερινή, 18.2.2001)

Ρίλκε Ρ. Μ.: Γράμματα για τον Σεζάν (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 4.2.2001)

Wmmnm

ΑποστολίδηςΑ. &Ή.: Θράκη: το σταυροδρόμι των Ελλήνων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 16.2.2001) Γιακουμής X.: Η Ακρόπολη των Αθηνών. Φωτογραφίες 1859-1959 (X. Κιοσσέ, Το Βήμα, 25.2.2001) (Π. Μπουκάλας, Η Καθημερινή, 6.2.2001) Δεληβοριά Β.: Φυτολόγιον. Άνθη αμάραντα και δέντρα αγλαόκαρπα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001) Δεπόλλας Γ.: Επιστροφή στην Αρκαδία (Ν. Κασσιανού, Το Βήμα, 18.2.2001) Εκδ. Κέδρος: Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-1913. Το φωτογραφικό λεύκωμα των Ρωμαΐδη-Ζελτζ (Ν. Κασσιανού, ΤοΒήμα, 11.2.2001) Εκδ. Κότινος: Από την κλασική εποχή έως σήμερα (Δ. Δαμασκός, Η Καθημερινή, 4.2.2001) Κατσίγερας Μ.: Οι φωτογραφίες. Ελλάδα, 20ός αιώνας, Τόμος Α' (Ν. Κασσιανού, ΤοΒήμα, 11.2.2001) ΡούσσοςΧ.: Ανθίζοντας και

Λίνκολν X., Λι Ρ., Μπέιτζεντ Μ.: Το άγιο αίμα και το άγιο Γκράαλ (Ε. Γκίκα, Έθνος, 15.2.2001) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 23.2.2001)

Ρένα της Φτελιάς: Ελληνική δημιουργική κουζίνα. Συνταγές με ζυμαρικά. Πίτες και τάρτες (Ε. Γκίκα, Έθνος, 1.2.2001)

Η Αιγιναία: αρ. 2 (Ν. Μπακουνάκης, Το Βήμα, 25.2.2001) Η Άλως: αρ. 5 (Μ. θεοδοσοπούλου, Εποχή, 18.2.2001) Μετάφραση: αρ. 6 (Μ. θεοδοσοπούλου, ΤοΒήμα, 18.2.2001) Μουσικός Λόγος: αρ. 2 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 22.2.2001) Νέο Επίπεδο: αρ. 52 (Κ. Βούλγαρης, Πολίτης, 84) (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής 18.2.2001) Νεύσις: αρ. 9 (Σ. Μαυροειδής, Αυγή, 22.2.2001) Τρικαλινά: τ. 20 (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 9.2.2001) 143

ΠΟ ΤΕΥΧΟΓ ΜΑΙΟΥ

Ο εθνικισμός σήμερα

Γράφουν οι:

• Στάθης Γουονουοής: «Η κατάχρηση της ετερότητας» • Κωνσταντίνος Μακοής: Η αναζήτηση ενός μοντέλου για την κατάταξη και την αντίλυση της συγκρότησης έθνους-κράτους στην Ελλάδα κατά το 19ο αιώνα. • William Spanos: Το Βιετνάμ και η Αμερικανική Ειρήνη • Etienne Balibar: Ο ρόλος του Πολίτη και η πολιτική της Ευγένειας: το θέμα του «δικαιώματος των δικαιωμάτων» • David Carroll: Τα ανοιχτά σύνορα και η μετα-αποικιοκρατική πόλη. • Ασημίνα Καοαβαντά: Μ ετά τον εθνικισμό: Το φάρμακο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ακόμα:

Συνέντευξη: Ο Χουλιάν Ρίος μιλάει στον Φίλιππο Δρακονταειδή Πορτρέτα ξένων συγγραφέων: Ρόμπερτ Βάλσερ (Ελβετία 1878-1956) Σύγχρονοι Εένοι συγγραφείς: Σκατ Τάραου (ΗΠΑ1949-)

Αρθρο: Περιδιαβάζοντας την αλληλογραφία του Θεόφιλου Καϊρη Επίσης στο επ όμενο τεύχος:

• Κριτικές και παρουσιάσεις 30 νέων βιβλίων. Τα best seller του μήνα. Ξένο βιβλίο. Παρεμβατικά. Εξώστης. Βραχυγραφίες. Βιβλιογραφικά Δελτία κ.ά.

Το διαβάζω οτ ον κυ βερ νοχ ώ ρο:

h t t p : / / b o o k . cu lt u r e .g r

Ραντεβού- Ξ ϊτ ο κ ε Ρ ··

» .· / .J .M L L ·1

■ f W *

Ν Ε Ο

: ' ! Μ

*

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ

ΣΤΗ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Ρ ά φ ια γεμ ά τα β ιβ λ ία , μ υ ρ ω δ ι ά ζεσ τού κ α φ έ , μ ελ ο δ ίκ ες νθΤε<ζ, χώ ρ ος φ ιλ ό ξ ε ν ο ς , ειδικά δ ια μ ορ φ ω μ ένος γ ια ευ χά ρ ισ τη και ήρεμ η ανάγνω σ η. Σ τ α β ιβ λιοπ ω λ εία Β ΙΒ Λ ΙΟ ρνΰρόζ ΣΑΒ Β ΑΛ Α θ α βρ είτε ό λ ε ς τ ις π α λ ιέ ς και ν έ ε ς ε κ δ ό σ ε ις

όλω ν των εκδοτικώ ν OIKCOV γ ια όλα τ α θέμ ατα:

π α ιδ ικ ά , λ ο γ ο τ ε χ ν ία , ισ τ ο ρ ία , ψ υ χ ο λ ο γ ία , κ ο ιν ω ν ιο λ ο γ ία , ε κ π α ίδ ε υ σ η , μ ε τα φ υ σ ικ ή , φ ιλ ο σ ο φ ία , δ ιδ α κ τ ικ ή , ο ικ ο λ ο γ ία , δ ο κ ίμ ια , π ο ίη σ η κ .ά . . . . κ α ι κ ά θ ε μ έρ α α ν ά γ ν ω σ η μ ε τ ις

μελωδίες τ ο υ πιάνου

Θ Ε Σ Σ Α Λ Ο Ν ΙΚ Η : Βασ. Ηρακλείου 47 (απέναντι από το εμπορικό κέντρο) Τπλ. 270.226 Α Θ Η Ν Α : Ζωοδόχου Πηγής ι8 Τηλ. 33-ΟΙ.251 - Fax: 33·° 6 ·9 ΐ8

το ε λ λ η ν ικ ό β ιβ λ ίο

Αθήνα. Από τα μέσα της δεκαετίας του }?0 ως τις μέρες μας.

Με φόντο την άνοδο και την πτώση του ροκ συγκροτήματος “Βαλκάνιοι”. Και με καταλύτη έναν ύμνο που μπορεί και να συνδέεται με τα Ελευσίνια Μυστήρια. Ένας έρωτας χωρίς ανταπόκριση ξεπερνάει τα όρια της έμμονης ιδέας και καταλήγει σε μαύρο γάμο.

2 Κ Δ 0 Σ 2 Ι Σ Φ Κ w

w

w

. k

e

d

r

o

s

. g

r

*

k

e

2 d

r

o

s

Δ @

o

t

Ρ e

n

e

0 t

.

g

r

Σ