Τεύχος 407

ΙΘ Ε Ω Ρ Η Σ Η

ΤΟ Υ

Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΤΕΡΗΣ ΚΑΤΣΕ ΚΑΛΑ

ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ Η ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ ΤΩΝ ΔΡΑΚΩΝ

ΕΣΤΙΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΙ ΕΣΤΙΑΣ ΜΙΣΕΛ ΟΥΕΛΜΠΕΚ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗ ΣΩΜΑΤΙΔΙΑ

X. ΒΟΥΠΟΥΡΑΣ - Γ. ΚΟΡΡΑΣ ΜΙΡΟΥΠΑΦΣΙΜ

Χρήσιος Βούπουρας · Γιώργος Κόρρας

ΜΙΡΟΥΠΑΦΣΙΜ θα π ει Καλή αντάμωση

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΩΝ ΤΗ2 "ΒΙΓΙΛΓ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γράφει ο Γιάννης Δεληολάνης η Σώτη Τριαντάφυλλου 2 4 Παρεμβατικά ο Αλέξης Ζήρας 2 6 Ξένο βιβλίο Επιμέλεια: Ηλίας . Μαγκλινης 25 Ευκαιρίας δοθείσης Ιδέες εναπίον ανθρώπων Γράφει ο Βαγγέλης Πανταζής 3 1 Άρθρο Τρεις απροοκύνητοι Γράφει ο Χάρης Σακελλαρίου

1 1 Bestseller 1 2 Βραχυγραφίες 1 Ζ Εξώστης 2 2 Αιχμές Κατά παπάς Γράφει

Λογοπχνία en bloc Γράψει ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ No 407, ΜΑΙΟΣ2000 ISSN 1106-1383 Σύνταξη: 33.01.313 Λογιατήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.239 Fax: 33.01.315 Ιδρυτής: Περικλής Αθαναοόπουλος Διευθυντής: Ηρακλής Πρπαλέξης Σύνταξη: Γιώργος Γαλάντης Κατερίνα Γρυπονηοιώτου, Βασίλης Καλαμαράς, Λάμπρος Κουλελής, ΗρακΑής Παπαλέξης, Βάαω Σπάθή. Υπεύθυνη οικονομικών: Βάαω Σπάθή Συνδρομές: Αθανααία Σπάθή Διαφημίσεις: ΗρακΑής Παπαλίξης Επιμέλεια - Διορθώσεις: Ο.-Ά. Νικολάου Σελιδοποίηση - Διαχωρισμοί: Μαρία Ζαχαριουδάκη, τηλ. και fax: 38.21.700 Φιλμ-Μοντάζ: ΜΥΘΙΚΗ Γραφικές Τέχνες Ιωοδάχου Πηγής 36, τηλ.: 38.44.265-38.12.373 Εκτύπωση: Λ. Πρίφτης & Υιοί ΟΕ, Σωνιέρου 6, τηλ.: 5232323 Βιβλιοδεσία: Μ. Φουντουλάκης, Παπανιχολή 13, Αιγάλεω, τηλ.: 5987432 Διανομή: Πρακτορείο διανομής Τύπου, Ευρώπη Α.Ε., Αμφιαράου 15-17, τηλ.: 5199900

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ:

3 6 Τόσος Δενέγρης: Η ποίηοη είναι αποτέλιορα ανάγκης Τη συνέντευξη πήρε ο Μισέλ Φάις ΤΑ Β ΙΒ Λ ΙΑ ΤΟ Υ Μ Η Ν Α 4 5 Συνεργάστηκαν οι: Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Φ. Δ. Δρακονταειδής, Λίλυ Εξαρχοπούλου, Θανάσης Καραγιάννης, Νίκος Κολοβός Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης Νίκος Μολυβιάτης Θεόδωρος Μπελίτσος, Γιάννης Σ. Παπαδάτος Τάοος Παππάς, Όλγα Σελλά, Δημήτρης Τοατοούλης Μαργαρίτα Τοιγάρα, Φίλιππος Φιλίππου, Νικ. Λυκ. Φορόπουλος Άλκηστη Χρονάκη Για τα βιβλία τους γράφουν οι: 47 Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου 59 Αλέξης Σταμάτης 6Ζ Ιάκωβος Καμπανέλλης Κ Ε ΙΜ Ε Ν Α ΤΟ Υ 1 9 0 0 80

Εδγάρδος Πόε Οι κώδωνες

ΤΟ Ρ Ε Μ Α ΤΟ Υ Μ Η Ν Α : N i' koc Γα βριήλ Π ε ν τζίκ η ε 82

Εισαγωγικό - επιμέλεια: Βάαω Αλεξανδράκη

8 4 Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης: Χρονολόγιο Ν.

Γ. Πεπζίκη (1908-1993)

8 5 Ντίνος Χριοτιανόπουλος: Το πεζογραφικό έργο του Ν. Γ. Πεπζίκη 5 3 Περικλής Σφυρίδης: Το ζωγραφικό έργο του Ν. Γ. Πεπζίκη

97

Κάρολος Τοίζεκ: Δαοκάλου ρνήμη

101 Ν. Γ. Πεντζίκης: Φαινόμενο και ερμηνεία

Ιδιοκτησία: Γιώργος Γαβαλάς 8 ΣΙΑ Ε Ι. Εκδότης: Γιώργος Γαλάπης

1 0 6 Γιάννης Δημητρακάκης: Η προβληματική του υποκειμένου

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «διαβάζω», Α. Μεταξά 26, Αθήνα 10681, Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο«Κέντρο του βιβλίου», Λαααάνη 9, τηλ. 237.463

1 1 0 Ηλίας Γιούρης: Μια ματιά οτο εργαοτήρι του συγγραφέα

Καλλιτεχνική επιμέλεια Σύνθεση εξωφύλλου) Μαρία Ζαχαριουδάκη Φωτογραφία εξωφύλλου: Σ. Β. Σκοπελίτης Το διαβάζω στον κυβερνοχώρο: http://book.calture.gr.

οτο έργο του Ν. Γ. Πεπζίκη

1 1 6 Βάαω Αλεξανδράκη: «Τομυθιστόρημα της κυρίας'Εροης»: ένα οριακό μυθιστόρημα 121 Σωτήρης Λιόντος - Βάαω Αλεξανδράκη: Εργογραφία Ν. Γ. Πεπζίκη ΔΕΛ ΤΙΑ 1 2 4 Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό 1 3 2 Κ ρ ιτικο γ ρ α φ ία

Π Α /Ε Τ Ε Τ Α Ρ Α ir m

p o m

T H

i n o

Κ Α Ι K E P A IfT E T P IA T E W H Για ένα χρόνο (11 τεύχη - το ένα διπλό) πληρώνετε

αντί 22ΒΘΘΓ δρχ. μ ό ν ο Μ Ο Ο Ο δρχ. Σπουδαοτική 14.000δρχ. 01 Τ ΙΜ Ε Σ Α ΥΤΕΣ ΙΣ Χ Υ Ο Υ Ν ΓΙΑ ΤΗ Ν ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗ Ν ΚΥΠΡΟ Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα 26.000 δρχ. ΕΕαμηνιαίες Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου: 9.000 δρχ. Σπουδαοτική 8.000 δρχ. Ετήοιεε Συνδρομές εξωτερικού: 90 δολ. ΗΠΑ. Σπουδαοτική 85 δολ. ΗΠΑ βιβλιοθήκες-Ιδρύματα 130 δολ. ΗΠΑ. Παλιά τεύχη Δεκαπενθήμερα και μηνιαία: 2.000 δρχ. Εμβάσματα οτη διεύθυνση: Α. Σπάθή, Ανδρ. Μεταξά 26,10681 Αθήνα, τηλ. 33.01.239, τηλ. & fax 33.01.315.

εκδόσεις Απόπειρα κυκλοφορούν: Δημήχρ^ς Μαμαλούκας

Όσο υπάρχει αλκοόλ υπάρχει ελπίδα

Βιρτζίναα Γουλφ Cafe

t 'W Γυναίκες

έρωτα

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΑΜΑΛΟΥΚΑΣ:

ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΡΗΣΤΕΑΣ

ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ:

Όσο υπάρχει αλκοόλ υπάρχει ελπίδα

Γυναίκες του Έρωτα

Βιρτζίνια Γουλφ Cafe ε τ ο ιμ ά ζ ε τ α ι:

Ουίλιαμ Μπάροουζ Σελίδες απ' τ ο Χάος

Σκόρπιός

ΕΚΔΟΣΕΙΣ,

Ο Σκόρπιός και άλλα διηγήματαI

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΝΑΥΑΡΙΝΟΥ 18 -20 , 106 80 ΑΘΗΝΑ, Τ Η Λ .6 4 5 0 5 1 9 FAX 3 6 3 0 3 7 6

e-mail: apopeira@hotmail.com

ΟΥΙΛΙΑΜ ΜΠΑΡΟΟΥΖ

Σελίδες απ' το Χάος (Λιθόστρω τοι Κήποι, B lade Runner, Αθανασία, Σελίδες απ' το Χάος)

« ΐ Si

> Γ ΙΛ Ι0 Ϊ Θ Α Ν Α ΤΟ Σ Λ Ο Φ Ο Ρ Ε Ι Τ Ο Ν Μ Α ΙΟ S T H

Μ Ε Τ Α Φ Ρ Α Σ Η

γτο ρ

ΓΟ Ϊ

κ ε ν

τ ρ ο

τ η

Φ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Α. Λάμπρου Χ ρωματιστοί κύκλοι

Β. Λιόγκαρης Αναζητώντας το χαμένο γάτο

Σ. Φιλίππου-Δαράκου Νήλιος

Χ.Κ. Ροδρίγεζ Κρους Η τελευταία

X. Σακελλαρίου Το παιδί και η αρκούδα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΕΒΕ Σ όλω νο ς 130,106 81 Α θήνα, Τ ηλ.: 3820835,3823649, Fax: 3813354 h ttp :/w ww.sep.gr, e-mail: info@ sep.gr Κεντρική διάθεση: Μ α υ ροκορδάτου 3, Τηλ.: 3829835,3808132, Fax: 3829814

2.

Βιβλιοπωλεία: 1. Α θήνα, Μ α υ ροκορδάτου 3, Τ ηλ.: 3829835,3829814 Θ εσσαλονίκη, Μ πακατσέλου 3 & Ε γνα τία 65, Τ ηλ.: 031 283810 3. Γιά ννενα , 28ης Ο κτω β ρίου 19, Τηλ.: 0651 38090 4. Λ άρισα, Σ κα ρ λάτο υ Σ ούτσου 7, Τηλ.: 041 531818

ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΠΟΛΙΤΕΙΑ

Το Βιβλιοπωλείο Πολιτεία

(ΓΙΑ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗΝ Ε.Ε.) σας περιμένει με 3 καταστήματα,., Οπουδήποτε στην Ελλάδα ή σε χώρα-μέλος της Ε.Ε. και αν 4 εξειδικευμένα τμήματα, 230 θεματικές μένετε, σας ταχυδρομούμε - το αργότερο την επομένη μέρα α­ πό την γνωστοποίηση της παραγγελίας σας - όποια βιβλία θεβιβλιοθήκες και 60.000 τίτλους βιβλίων. λήσετε. Για να μας παραγγείλετε τα βιβλία που χρειάζεστε, αρκεί ένα τηλεφώνημα, φαξ, e-mail, ή μία επιστολή σας. Τα βιβλία θα σας αποσιαλούν στις ίδιες χαμηλότερες τι­ Π άντα μ ε τις χ α μ η λ ό τ ε ρ ε ς τιμ ές μές και με τους ίδιους όρους που ισχύουν και στα καταστήματά μας (για τις αποστολές εσωτερικού: δυνατότητα πλη­ Στο 80% των τίτλων, τελική τιμή των ρωμής με την παραλαβή των βιβλίων ή με χρέωση της πιστω­ βιβλίων είναι πάντα η γνωστή τικής σας κάρτας, έξι (6) και δώδεκα (12) άτοκες μηνιαίες δόσεις κλπ.) Παραγγελίες εσωτερικού αξίας πάνω από 5.000 ασυναγώνιστα χαμηλότερη ΤΙΜΗ δρχ. αποστέλλονται χωρίς καμία απολύτως επιβάρυνση εξό­ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΕΙΑ. Στα δων αποστολής - ενώ μένετε πάντα κερδισμένοι από τις τιμές Βιβλιοπωλείου Πολιτεία. Για παραγγελίες εσωτερικού αξίας βιβλία που εμπίπτουν στον νόμο περί μικρότερης των 5.000 δρχ. τα έξοδα αποστολής είναι 950 δρχ.(ι“ενιαίαςτιμής”, τελική τιμή είναι πάντα σχύει μέχρι 30/9/2000) Για τις αποστολές εξωτερικοί) είναι απαραί­ τητη η χρέωση πιστωτικής κάρτας και δεν ισχύουν οι άτοκες δόσεις, ^ κατώτατη επιτρεπόμενη. ισχύουν όμως πάντα οι τιμές του βιβλιοπωλείου μας χωρίς καμία π ρ Π Υ Λ η Ρ Γ ? y A c o w W ln c ™ ft.fU iV , ττηλ προσαύξηση. Τα έξοδα αποστολής, για το εξωτερικό, καθορίζονται ‘ m ( J z < P ( J r h Z t)£OJQOl^8 TCI β ι β λ ί α JtOB απότον ισχύοντα τιμοκατάλογο των ΕΛΤΑ.

Ό λ ο το χ ρ ό ν ο μ ε π ρ ο γ ρ ά μ μ α τ α έ ξι (6) κ αι δώ δεκα (12) ά τοκω ν μ η ν ια ίω ν δ ό σ εω ν . Στο βιβλιοποΛπ'ο μας οι τελικές τιμές αναγράφονται οτα βιβλία και είναι ΑΚΡΙΒΩΣ ΟΙ ΙΔΙΕΣ όταν κάνετε χρήση της πιστωτικής σας κάρτας. Με τα προγράμματα ΕΞΑΜΗΝΩΝ ΚΑΙ ΔΩΔΕΚΑΜΗΝΩΝ ΑΤΟΚΩΝ ΔΟΣΕΩΝ - εφεεόσον διαθέτετε τις αντίστοιχες πιστωτικές κάρτες (VISA, MASTERCARD, DINERS, AMERICAN EXPRESS) - έχετε τη δυνατότητα να μοιράσετε την εξόφληση του λογαριασμού σας σε έξι μήνες (ανεξάρτητα από την αξϋα της αγοράς σας - χωρίς υποχρεωτικό όριο), και σε δοίδεκα μήνες (για αγορές πάνω από 30.000 δρχ.) χ^ίς'καμία επιβάρυνση και χωρίς καμία απολύτως διαφοροποίηση στις τιμές μας.

δ ι α τ ί θ ε ν τ α ι 0 8 Τ ίμ ή

τουλάχιστον -50% έως -80% χαμηλότερα από την τιμή καταλόγου. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΟΡΤΑ ΕΑΣ (ΓΙΑ ΑΘΗΝΑ -ΠΕΙΡΑΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΑΣΤΙΑ) Εμείς χαιρόμαστε ιδιαίτερα να σας βλέπουμε στους χώρους του βιβλιοπωλείου μας να ψάχνετε στα ράφια, να ξεφυλλίζε­ τε τα βιβλία και να μπορούμε να σας εξυπηρετήσουμε. Ξέ­ ρουμε όμως ότι πολλές φορές σας είναι εξαιρετικά δύσκολο να κλέψετε χρόνο, ενώ γνωρίζετε ποιά βιβλία σας χρειάζο­ νται. Γι’ αυτή την περίπτωση οργανώσαμε την αποστολή βι­ βλίων από το Βιβλιοπωλείο Πολιτεία στον χώρο σας. Ενα α­ πλό τηλεφώνημα, φαξ ή e-mail αρκεί για να παραλάβετε στις επόμενες 24 έως 48 ώρες - όποια βιβλία θελήσετε στην πόρτα του σπιτιού ή του γραφείου σας. Οι συνεργάτες μας θα σας φέρουν τα βιβλία σας στις ίδιες χαμηλότερες τιμές και με τους ίδιους όρους που ισχύουν και στα καταστήματα μας (δυνατότητα πληρωμής με την παραλαβή των βιβλίων ή με χρέ­ ωση της πιστωτικής σας κάρτας, έξι (6) και δώδεκα (12) άτοκες μηνιαίες δόσεις κλπ.) Παραγγελίες αξίας πάνω από 5.000 δρχ. αποστέλλονται χωρίς καμία απολύτως επιβάρυνση εξόδων απο­ στολής - ενώ μένετε πάντα κερδισμένοι από τις τιμές Βιβλιοπωλεί­ ου Πολιτεία. Για αποστολές εκτός μικρού δακτυλίου αξίας μικρότε­ ρης των 5.000 δρχ., τα έξοδαταχυμεταφοράς είναι 950δρχ.( ισχύει μέ­ χρι 30/9/2000)

A Άγρας, Τ. · 104 Αίοαπος · 167 Αλεξάνδρου, Α . · 212 Αξιάτη, Μ . · 311 Απολλιναίρ, Γ κ .· 231 Αραγκόν, Λ . · 168 Αριστοτέλης · 135 Αριστοφάνης · 72* Αρτά, Α. · 151

Β Βαλερί Π .· 183 Βάρναλης, Κ. · 88* Βελενστινλής, Ρ. · 2 3 5 Βενέζης, Η. · 337 Βερλαίν, Π . · 378 Βερν, I. · 105 Βιάν, Μ. * 85 Βιζυηνός, Γ. · 2 7 8 Βο\ταίρος · 177 Βουτυράς, Δ. · 298

Καβάφης. Κ.Π. · 7 8 , 389 Κ αία π ακης, Ν. · 190,377 Καιρης, θ . · 106 Κόλας, Ν. · 387

Γειτς,0υ.Μπάτ\ερ·391 ίιουρσενάρ, Μ. · 81 Γκαιτε, Γ.Β. · 154 ίκράμοι,Α.·295 Γκρην, Γκ. · 267 Γ\ηνός,Δ.·61* Γου\φ, Β. · 153

Ντοστογιεφοκυ, Φ. · Ντυράς, Μ.· 134

Δ

Αάπης · 230 Δε\το, Π. · 300 Δουμάς, Α .· 147

Ξ

Ε Εγγονόπουλος, ς ,Ν Ν. .· 3 8 1 Έκο, 0 . · 145 Έλιοτ, Τ Ι. · 133 Ε λυάρ ,Π .·20 1 ΓΧύτης, 0 1 · 3 6 2,37 2 Εξυπερύ, Α. ντε Σ. · 330 Έ ο ο ε ,ί· 1 0 9

Όμηρος · 174 Όργουε\, ΤΙ. · 2 2 6 ΟυάιΑη, 0. · 152 Ουγκό, Β .· 111 Ουίλιαμς, Τ. · 139

Ζ Ιενέ, I . · 66* 1 \ν τ,Α .·2 0 6 1ο\ά, £ · 97

ϊενόπου\ος, Γ. · 265

Ο Λόρκα, Φ.Γ. · 192

Π Πα\αμάς, Κ. · 334 Πάλλης,Α. · 118 Πάουντ, £ · 178 Παπαδιαμάντης, Α. 165 Παπαντωνίου, Ζ . · 285 . Παραμυθάδες · 108" Πεοοόα, Φ. · 390 * Τα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Φιτζέραλντ Φ.Σ. · 138 Φόροτερ, ΕΜ.·312 Φουκώ, Λ1. · 125 Φλαμπέρ, Γ.· 143 Φρόιντ, I · 150 X

Χάιπεγκερ,Μ.·161&399 Χάκκας, Μ. ·297 Χάμμετ, Ν. · 182 Χαρντυ, Τ.·324

H H W ,e

Χατςοπουλος. Κ.·319 Χεμιννουεϊ, ΐ. · 159 Χιουζ, Τ. · 396

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ 11 Ψ Υ Χ Ο ΓΙΟ Σ

Η αληθινή βιογραφία μιας εξέχουσας προσωπικότητας γραμμένη από το μοναδικό εγγονό του, τον Μέρλιν Χόλαντ, με προσωπικά ενθυμήματα και φωτογραφίες-ντοκουμέντα. Ένα βιβλίο για τη ζωή και το έργο μιας εκκεντρικής ιδιοφυίας που ανέτρεψε το κατεστημένο. Ο Μ έρλιν Χ όλαντ θα βρίσκεται στη χώρα μας από τις 8 έως και τις 14 Μαΐου. Επισκεφτείτε το περίπτερο 37-39 των Εκδόσεων ΨΥΧΟΓΙΟΣ στο Πεδίον του Άρεως το Σάββατο 13 Μαΐου.

για αναγνώστες με απαιτήσεις

Β

Μαυρομιχάλη 1,106 79 Αθήνα · Πεσμαζόγλου 5, (Στοά Βιβλίου) 105 59 Αθήνα Τηλ.:3302234-6, 3618654 Fax.:3302098 · http:www.psichogios.gr ΚΙ e-mail:psicho@otenet.gr

Ε κ δ ό σ ε ις Κ ά κ τ ο ς Α ρ χ α ί α Ε λ λ η ν ικ ή Γ ρ α μ μ α τ ε ί α «Ο ι Ε λ λη ν ε ς» ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ 5 1 0 ΤΟΜΟΙ

Για πρώτη φορά στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς, μια σειρά Αρχαίων Συγγραφέων δημιουργεί ένα μοναδικό προηγούμενο. Παραβλέποντας τις τρέχουσες εκδοτικές «λογικές» τη ς εμπορικότητας, αγνοώντας τη συστηματική χειραγώγηση του κοινού προς τις εύκολες «επιτυχίες», προσπερνώντας την αδιαφορία των υπεύθυνων, υποτίθε­ ται, φορέων ή την πολεμική κάποιων κύκλω ν που θέλουν να μονοπωλούν την αρ­ μοδιότητα χωρίς να διακόπτουν τον λήθαργο τους, οι Εκδόσεις « Κ ά κ το ς» δίνουν με συνέπεια και επίγνωση τη ς ευθύνης τους τη σειρά τη ς Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας «Οι Έ λληνες», τη μόνη που εκδίδει, όπως ακριβώς υποσχέθηκε με την έναρξή τη ς, σχεδόν μια δεκαετία τώρα, ΟΛΑ τα έργα ΟΛΩΝ τω ν κλασικών συγγραφέων. Πολλές και γνω στές οι δυσκολίες που πρέπει να ξεπεράσει ένα τέτοιο έργο. Μ ήπως όμως είναι η ώρα να ξεπεράσει και ο αναγνώστης την παραπλάνηση; Ο αναγνώ στης που πληροφορείται, επί παραδείγματι, από σχετικό κατάλογο ότι η σειρά τω ν Αρχαίων Συγγραφέων τω ν Εκδόσεων Ζαχαρόπουλου είναι «η πιο ολοκληρωμένη», όταν σε 127 τόμους παρουσιάζονται επιλογές έργων. Ή , επίσης, ο αναγνώστης που μαθαίνει από τον κατάλογο του «Παπύρου» ότι οι εκδόσεις αυτές κυκλοφορούν τα Ά παντα τω ν Αρχαίων Συγγραφέων, όταν δεν πρόκειται παρά για επιλογές πάλι, μερικές φορές ανολοκλήρωτες όσον αφορά τα ίδια τα παρουσιαζόμενα κείμενα, και μάλιστα με εκδοτικά και μεταφραστικά δεδομένα περασμένων δεκαετιών. Η Αρχαία Ελληνική Γραμματεία υπήρξε η ιδρυτική πράξη του παγκόσμιου πολιτι­ σμού, και, αιώνες τώρα, η ανθρωπότητα προοδεύει χάρη στη μαθητεία τη ς στα κλασικά κείμενα. Η έκδοση και μελέτη τω ν κειμένων αυτώ ν δεν σημαίνει απλώς γνωριμία ενός πολιτιστικού παρελθόντος. Είναι πρω τίστως η συνείδηση του ότι η αρχαία ελληνική σκέψη περιέχει αυτό που καμιά νεότερη, τεχνολογική ή άλλη, εξέλιξη δεν μπορεί να ανταγωνιστεί: την αρετή, τον άνθρωπο ως υπόδειγμα για τον άνθρωπο. Αυτό το παγκόσμιο ελληνικό κληροδότημα αποτελεί ιδίως για τον σημερινό Έ λληνα πηγή και όρο της ύπαρξής του. Ας αξιολογηθεί η συνεισφορά καθενός αντικειμενικά, και κάθε πρόταση ας κριθεί ως συντελεστής πραγματικότητας. Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ ΚΑ Κ Τ Ο Σ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 46, 106 78 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 38.40.524, 38.44.458, FAX: 33.03.098 info@kaktos.com

15/ 3/2000 14/ 4/2000 Τα Εμπορικότερα β ιβλία του μήνα, ούμφωνα με τα

L

Μ. ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗΣ Μ ν καςτανιοτης

2 . Σ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Το εργοστάσιο τω ν μολυβιώ ν πατακης 3 . Κ. ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κλειστόν λόγω μελαγχολίας κέδρος

στοιχεία που μαξ παραχώ­ ρ ησ αν 3 0 βιβλιοπ ώ λες, απ ' όλη την Ελλάδα, δη­

4 . Ε.ΦΑΚΙΝΟΥΤυφλόμυγα καςτανιοτης 5 . NT. ΓΚΕΤΖ Το Θεώρημα του παπαγάλου πόλις

λώνοντας ο καθένας τους τεοοερα βιβλία που είχαν

6 . Α. ΠΑΠΑΑΑΚΗ Σαν χειμω νιάτικη λιακάδα καλεντης Ρ. ΠΙΛΤΣΕΡ Το έρημο σπίτι ωκεανιδα

τις περισσότερες πωλήσεις.

7.

Π. ΚΟΕΛΟ Η Βερόνικα αποφασίζει να πεθάνει νεα σύνορα Γ.ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ ..ΙΥοτερα ήρθαν οι μέλισσες καςτανιοτης Ε. ΙΑΡΑΝΤΙΤΗ Ο κάβος του Αγίου Αγγέλου καςτανιοτης

8 . Γ. ΠΟΛΥΡΑΤΗΣ Συνάντηση με το χθες ψυχογιός Λ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Δεν ήξερες... δεν ρώ ταγες! κέδρος 9 . Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ Η αναζήτηση κέδρος Σ. ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΥ Και τώ ρα, αγάπη μου, οι δυό μας νεα σύνορα 1 0 . Γ. ΝΤΙΡΙ-Κ.ΜΙΛΛΕΡ Το λουλούδι της ερήμου ωκεανιδα

1 1 . Γ. ΛΕΟΝΑΡΑΟΣ Μάρα, η Χριστιανή σουλτάνα νεα σύνορα

Π.Σ. ΜΑΚΡΗΣ-ΣΤΑΙΚΟΣ

Κίτσος Μ α λ τέζο ς : Ο αγαπημένος τω ν θεώ ν ωκεανιδα

1 2 . Ζ. Λ Ι BAN Ε ΛΙΟ Μ εγ ά λο ς ευνούχος τη ς Κ ω νστα ντινούπολης πατακης 13.

Β. ΑΛΕΞΑΚΗ

Η καρδιά τη ς Μ αργαρίτας εξανται

Λ. ΧΑΤΖΗ Το τέ λο ς

τη ς μικρής μος πόλης

το

ροδακιο

Τα στοιχεία παραχώρησαν τα βιβλιοπωλεία: Αβηνά-ΚοραΙαλλόξ. Αλεξανίρήζ Καλλιθέα. Αριοτοτέληζ-Αθήνα. Βα μονάκης-Αβηνα. Α ημητριάίηφλαμάτα. Μογος-Βόλοξ. Αιάμετροζ-Χαλκιίία. Αοκψάκης Ηράκλειο. Αωίώνη-Γιάννινα. [λευβερουΙάκης-Αθήνα. Ενίοχώρα-Αθήνα. Εξαρχόπουλος-Αβήνα. Εστία-Αβήνα. Ιαφειρίου-Νέα Λιόσια. Ιηριχίίηφθεοοο· λονίκη. Θέμα-Βύρωναξ. Ιανύφθεοααλονίκη. Κεντρί-θεοοαλονίκη. Κίντοφρωπί. Κοιικίία-Κόρινθοζ. Λυχνιίρι-Αράμα. Μάτι-Κατερίνη. Παράμετροξ-Χολαργόξ. Πσιάκηξ-Αβηνα. Πειραίκή Φωλιό-Πειραιάζ. Πλήβων-Πλατεία Αμερικήξ. ΠολιτείαΑθήνα. Ϊταθόπουλοξ-Ιάροζ. ΤοΑέπρο-Ρόίοξ. Τοαπουρλιώτηφαααλονίκη.

II

«POETRY

GREECE»

Κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο που μας πέρα­ σε το πρώτο τεύχος του νέου αγγλόφωνου περιοδικού «Poetry Greece», που αφιερωμέ­ νο στην ελληνική ποίηση, ως στόχο έχει να συστήσει νέους Έλληνες ποιητές στο αγγλι­ κό αναγνωστικό κοινό, να θέσει ζητήματα σχετικά με την ποίηση και ιδιαίτερα τη μετά­ φραση και να ανιχνεύσει τους νέους ποιητι­ κούς ορίζοντες της Ελλάδας μέσω εκτενών συνεντεύξεων με ποιητές και συγγραφείς. Υπεύθυνοι του περιοδικού είναι η Wendv Holbrow, η Saskia Handley, η Victoria Drew και n Theresa Nicholas. Από τα θέματα του πρώτου τεύχους ξεχωρίζουμε το άρθρο του νεοελληνιστή και μεταφραστή Ντέιβιντ Κόνολι με τίτλο «Οι τύχες της ελληνικής ποίησης του 20ού αιώνα στην αγγλική μετά­ φραση», συνέντευξη του ποιητή και διευθυντή του περιοδικού «Ποίηση» Χάρη Βλαβιανού, κριτικό σημείωμα για το Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου του Οδυσσέα Ελύτη και ποιήματα των X. Βλαβιανού, 0. Χατζόπουλου, Ντίνου Σιώτη, του τραγου­ δοποιού Λουδοβίκου των Ανωγείων κ.ά. Εμείς από την πλευρό μας να ευχηθούμε καλή συνέχεια.

Ο ΕΛΙΙΑΒΕΤΙΟΣ... ΟΣτάθης Τσαγκαρουσιάνος είναι ένας καλός δημοσιογράφος, μετρ των συνεντεύξεων -θυμόμαστε τις ανεπανάληπτες συνεντεύξεις του στο «Τέταρτο»-, και νυν διευθυντής στο περιοδικό «Symbol». Στο Editorial λοιπόν του περιοδικού γράφει γιο τα ταξίδια του σε διάφορες μεγαλουπόλεις με το γνωστό προσωπικό του ύφος και χαίρεσαι να τον διαβάζεις. Πέφτεις όμως απ' τα σύννεφα με τον τρόπο που τελειώνει το σημείωμά του. Γράφει ε ­ πί λέξεί: Πού να οτραφώ εγώ;Ίοως σ'εκείνο το παλιό ζακυνθινό ποίημα του Ελιοαβέτιου Μαρτινέγκου: Ο χειμώνας οαν περάσει και ξανάλθει καλοκαίρι η βαρκούλα μου οτ'Αργάαι θέλω πάλι να με φέρει. Και ευλόγως αναρωτιέσαι: Από πού ξετρύπωσε αυτό το ξεχασμένο ποίημα και πώς προέκυψε αυτός ο Ελιοαβέτιος-, Πρόκειται φυσικά για τη γνωοτή λόγια από τη Ζάκυνθο, την Ελισάβετ Μαρτινέγκου (1801-32), την ύπαρξη της οποίας, προφανώς, ο Στ. Τσαγκαρουσιάνος αγνοεί.

12

Η Μ Ε Τ Α Ν Α Σ Τ Ε Υ Σ Η ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

PROBLEMES D’IDENTITE DANSLAPROSEGRECQUECOMTEMPORAINE

Πρόσφατα στη Γαλλία εκδόθηκε μία μελέτη της Βενετίας Μπαλτά, διδάκτορος νεοελληνικής λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου του Στρασβούργου (εργάζεται ως φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση στην Αθήνα), με τίτλο Probldmes d ' identit6 dans la prose grecque contemporalne de la migration, η οποία αφορά στη μεταναστευτική εμπειρία. Αναζητώντας διασυνδέσεις και αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις εηιμέρους εκ­ φάνσεις αυτής της θεματικής και στις τεχνικές της αφήγησης, η Β. Μπαλτά εξε­ τάζει σε βάθος έργα σημαντικών Ελλήνων πεζογράφων όπως είναι ο Δημήτρης Χατζής, ο Δημήτρης Νόλλας, η Αλκή Ζέη, ο Βασίλης Αλεξάκης, ο Άρης Φακίνος, ο Αντώνης Σουρούνης και ο Ναπολέων Λαζάνης.

Στόχος της συγγραφέως είναι να αναδείξει την ιδιαίτερη λειτουργία που επιτελούν στη λογοτεχνία αυτή οι άξονες του χώρου και του χρόνου και τον καθορι­ στικό ρόλο που παίζουν στην αφήγηση τα πρόσωπα των μεταναστών. Η Β. Μπαλτά αναλύει ένα σημαντικό τμήμα της σύγχρονης ελληνικής λογοτε­ χνίας που δεν είναι μόνο μια μαρτυρία, μια αναπαραγωγή ή μια αντανάκλαση της μεταναστευτικής εμπειρίας, αλλά προτείνει τον δικό της κόσμο, που είναι ταυτό­ χρονα κοινωνικό σχόλιο και λογοτεχνική κατασκευή στην οποία διαγράφεται με σαφή­ νεια μια φιλοσοφική αντίληψη ζωής.

i:\L ·

Στη Θεσσαλονίκη το υπουργείο Εθνικής Άμυνας (εύγε στην πρωτοβουλία) τίμησε τον ογδοντάχρονο ποιητή Μίλτο Σαχτούρη με επίδοση πλακέτας και χορηγία ύψους τριών εκατομμυρίων δραχμών, μας πληροφορεί η Βίκυ Χαριαοπούλου στα «Νέα». Εκείνος, όπως ήταν φυσικό -απεχθάνεται τις κοσμικές συναθροίσεις- απούσιαζε. Έστειλε ό­ μως ένα δώρο ατούς οργανωτές, μεγαλύτερο από την τιμή που του έγινε, ένα ανέκ­ δοτο -συγκλονιστικό- ποίημα με τίτλο «θα φύγουμε»: Μια μέρα θα φύγω κι εγώ Όπως έφυγε ο Ντάλαν Τόμας 'Οπως τα μανιτάρια από το πιάτο του παπά Όπως οι φώκιες της Αλόννησος <Ζ>

Όπως το περιοτέρι του ψαρά Όπως η γάτα του λωτοφάγου Όπως οι κάτοικοι του Βυοοινάκηπου Από το κτήμα το αγαπημένο. Όλοι φεύγουμε Που να πάρει ο όιάολος...

13

ΝΤΟΛΤΙΕ

ΒIΤA

Ο γνωστός τοις πάσι ρεπόρτερ Δημήτρης Λυμπερόπουλος είχε την τύχη να συναναστραφεί με μερικά από τα ιερό τέρατα της χώρας μας που άφησαν το στίγμα τους όχι μόνον εντός των συνόρων αλλά και εκτός. Είτε επρόκειτο για τον Ωνάση είτε για τον Χστζιδάκι, τη Μαρία Κόλας ή τη Μελίνα Μερκούρη, η ουσία είναι ότι κάνοντας ρεπορτάζ, προσπαθώντας δηλαδή να βιοποριστεί, ο Δ. Λυμπερόπουλος το γλέντησε δεόντως τιμώντας το γνω­ στό ρητό: το τερπνόν μετά του ωφελίμου. Οι μνήμες, οι εικόνες και οι μυρωδιές από εκείνες τις θρυλικές εποχές, κά­ που ανάμεσα στη δεκαετία του '50 και τη δεκαετία του 70, χαράχτηκαν βαθιά μέσα του και τώρα αναπλάθει όλα όσα έζησε σε ένα μυθιστόρημαχρονικό με τίτλο Μανχάταν. Στον ίσκιο των γιγάντων (Εκδόσεις «Πατάκη»), Όσοι αναζητούν κάτι το συναρπαστικό στην απλή, καθημερινή ρουτίνα θα το βρουν σ' αυτό το βιβλίο που κινείται μεταξύ απολογισμού, αναπόλησης και εξομολόγησης· μία εξομολόγηση με αρκετό (αυτοίσαρκασμό, χιούμορ και νοσταλγία. Πρέπει να πούμε ότι πέρα από τους ωραίους και διάσημους παρελαύνουν και οι λεγόμενοι άσημοι, οι άγνωστοι και ξεχασμένοι που, σε πολλές περιπτώσεις πιο ενδια­ φέροντες κι ,από τους φημισμένους, αιχμαλωτίστηκαν από το δαιμόνιο δημοσιογραφικό πνεύμα του Δ. Λυμηερόπουλου και απέκτησαν ένα μικρό μερίδιο στην αθανασία. Να σημειώσουμε, τέλος, ότι σκίτσα και σπάνιες φωτογραφίες διανθίζουν το συναρπαστικό αυτό ανάγνωσμα.

ΤΟ ΓΡΑΨΙΜΟ, 0 ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ Προσκεκλημένος της ΕΣΗΕΑ ο Πήτερ Χάντκε έδωσε συνέντευξη στον Γιώργο Βιδάλη της «Ελευθεροτυπίας». Ο Αυστριακός συγγραφέας, μεταξύ των άλλων, απάντησε στις παρακάτω ερωτήσεις: Το γράψιμο για σας είναι... Μια ωραία τραγική αρρώστια. Κάνει καλό στους αναγνώστες και καμιά φορά στον ίδιο το συγγραφέα. Σή­ μερα υπάρχουν περισσότεροι συγγραφείς και λιγότεροι αναγνώστες. Πιστεύω στη δύναμη του βιβλίου, ε ί ναι μια αίσθηση συνεχείας. Σπάνια στις εφημερίδες. Είδα τη στάση σοβαρών εφημερίδων για το Γιουγκο­ σλαβικό, όπως των "Μοντ", "Λιμπεραοιόν", κι έφριξα... Τι είναι πολιτισμός και τι είναι βαρβαρότρητα σήμερα; Πολπομός είναι ο Γιουγκοσλάβος ουγγραφέας'Ιβο Άπριτς (Νόμπελ Λογοτεχνίας '61) και ο Γιουγκοσλάβος ποδοσφαιριστής Μιγιάτοβιτς. Βαρβαρότητα είναι φυοικά ο Κλίπον, η Ολμπράιτ και ο υπόλοιπες δυτικές δημοκρατικές δυνάμεις.

14

Ο ΣΥΜΜΑΧΟΣ

ΧΡΟΝΟΣ

Η προμετωπίδα στην ποιητική συλλογή του Βαγγέλη Χρόνη Ο σύμμαχος χρόνος (Εκδόσεις «Στοχαστής») από ποίημα α­ νώνυμου Άγγλου του 19ου αιώνα: ...με άλλα λόγια πες αυτό που εποείς

β

σκέφου αυτά που λες οκεψου αυτά που λες και μην λες μεγάλες κουβέντες αποτελεί οδηγό του ποιητή. Ποίηση φειδωλή, σχεδόν ακα­ ριαία. Ο Βαγγέλης Χρόνης στα σαράντα ποιήματα της συλ­ λογής του -τα περισσότερα τρίστιχα ή τετράστιχα- χρησι­ μοποιεί τις λέξεις ως βυζαντινές ψηφίδες για να «αγιογραφήσει» το Χρόνο. Από το ποίημα «Λέξεις Ποτάμια» (Σε συλλογιέμαι/ κι οι λέξεις/ τρέχουν ποτάμια) και το ποίημα «Σαν το ποτάμι» (Γσ λόγια, / σαν το ποτάμι. / καταλήγουν στη θάλασ­ σα) είναι φανερή η αλληγορική σημασία που δίνει ο ποιητής στο υγρό στοιχείο που συμβολί­ ζει την αέναη αλλαγή. Από την άλλη στο ομώνυμο ποίημα (Μ' έπεισαν πια οι καιροί/ τον χρόνο να αγγίξω / και να τον κάνω σύμμαχο) διαφαίνεται ότι ο χρόνος για τον ποιητή, παρότι αμείλικτος, μπορεί ταυ­ τόχρονα να είναι και λυτρωτικός. Η φροντισμένη έκδοση κοσμείται με μια μεταξοτυπία του Αλέκου Φασιανού.

Ο Μ Ι Σ Ε Λ Β Ο Λ Κ ΟΒ Ι Τ Σ Μ Ε Τ Α ΦΡ Α Ζ Ε Ι θ . Χ Α Τ Ζ Ο Π Ο Υ Λ Ο ΚΑΙ Α. Χ Ρ Ι Σ Τ Ο Δ Ο Υ Λ Ο Υ I I ί

“ ΖΠΖ.—

Ακαταπόνητος, αθόρυβος και πάνω απ' όλα ουσιαστικός εργάτης στην υπηρεσία της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, ο Γάλλος νεοελληνιστής, συγγραφέας και μεταφραστής Μισέλ Βόλκοβιτς "ξαναχτυπά" με δύο νέες μεταφράσεις. Αυτή τη φορά πρόκειται για ποιήματα των Θανάση Χατζόπουλου και Δήμητρας Χριστοδούλου. Συγκεκριμένα, σε δύο προσεγμένες (δίγλωσσες) εκδόσεις ίου γνωστού εκδοτικού οίκου «Desmos», κυκλοφορεί η γαλλική μετάφραση της συλλογής Ο εξ αίματος νεκρός του θ. Χατζόπουλου και Το κυπαρίσσι των εργατικών της Δ. Χριστοδούλου.

Είναι οι στιγμές που αναλογίζεται κανείς ότι ευτυχώς που υπάρ­ χουν κάποιοι άνθρωποι εκτός Ελλάδας που φροντίζουν για την ελληνική λογοτεχνία, διότι ό­ σοι βρίσκονται εντός είτε αδιαφορούν είτε αργούν υπερβολικά να κάνουν πράξη τα μεγαλεπήβολα οράματά τους (βλέπε Φρανκφούρτη 2001).

/5

ΠΑΙΔΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ

γράφ ει

0 Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ I .

ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

ΕΝΑΣ... ΚΑΤΟΙΚΙΔΙΟΣ ΛΑΓΟΣ Αγγελική Βαρελλά 9 τηλεφωνήματα κι ένας λαγός Εικον. Σπ. Γούσης Αθήνα, Μίνωας, 1999. Σελ. 78

:

faaU

Ένας λαγός που ζει σε διαμέρισμα, που γνωρίζει από... λογοτεχνία, βλέπει και τηλεόραση, πίνει και... καφέ και βέβαια δίνει μεγάλη χαρά στα αφεντικά του που τον λατρεύουν, για ποιο λόγο έφυγε ξαφνικά; Να 'ναι τυχαίο ή άκουσε τη φωνή της φύσης; θα το μάθετε διαβάζοντας αυτό το βιβλίο με το ευρηματικό χιούμορ. (Για παιδιά 9-12 ετών)

I :! ιί

hS

towI xoul.

Μ

1

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Μόνος Κοντολέων Η ιστορία του σκύλου... θα Δείξει Εικον.: Στ. Σταυρόπουλος Αθήνα, Πατάκπς. 1999. Σελ. 70

him·:

0. .. θα Δείξει είναι ένας σκύλος. Ζητά κατανόηση, είναι φιλικός με το φυσικό I

περιβάλλον, με... αρχιτεκτονικά και γενικότερα με... καλλιτεχνικά ενδιαφέ­ ροντα! Εννοείται ότι γνωρίζει... γραφή και... ανάγνωση! Ένας τέτοιος σκύλος, λοιπόν, πέρασε πολλές δυσκολίες ώσπου κατέληξε σε μια οικογένεια η οποία τον αποδέχτηκε. (Για παιδιά 8-12 ετών)

Η ΚΡΙΤΙΚΗ

ΚΑΝΕΙ

ΜΠΑΝΙΣΤΗΡΙ

Από συνέντευξη του συγγραφέα Άρη Σφακιανάκη στον Μηνά Βιντιάδη στα «Νεα» διαλέγουμε: - Η γνώμη σου για την κριτική της λογοτεχνίας; -Είναι μια καμαριέρα που κάνει μάτι απά την κλειόαράτρυπα. Περιορισμένη αίσθηση του χώρου και του χράνου. Χώρια η οσφυαλγία. Η κριτική και οι κριτικοί της λογοτεχνίας δεν χρειάζονται συνηγόρους όταν ο εισαγγελέας είναι τόσο, μα τόσο άτεγκτος, κατηγορηματικός, ανεπηρέαστος και, κυρίως, αμερόληπτος. Η υπόθεση έχει ήδη εκδικασθεί και η κατηγορουμένη στέλνεται στα μπουντρούμια της ανυποληψίας. Καλά να πάθει, αφού είναι μπανιστηρτζού. Τουλάχιστον ο Άρης Σφακιανάκης δεν είναι σοβαροφανής. Κάτι είναι κι αυτό.

16

εξώστης I Βιβλίο και Κινηματογράφος

Ό λα μ ί

σύμφων τοπ ρ ό γ ρ α μ μ α

Ό τα ν θα διαβά ζετε α υ τές τις γραμμές, η 7 2 η απονομή τω ν 'Ο ο κα ρ τη ς 2 6 η ς Μ α ρ τίο υ θα α π ο τε λ ε ί πα­ ρ ελ θ ό ν ... οχ εδ ό ν μ ακρινό, όχ ι όμως κ α ι η α δ ιό ρατα π ικρ ή απ όγευοη που άφ η ο α ν οι βρ αβεύσεις. Η νί­ κ η το υ «A m erican b e a u ty » ( 5 Ό σ κα ρ ) ή τ α ν α π ο λύτω ς αναμενόμενη, με το ν Κ έβιν Σπ έιοι μ ά λισ τα να «αρπάζει» το ν α ' α ν τρ ικ ό ρ ό λ ο από το ν προηγούμενο σ τις π ρο βλέψ ες Ν τένζελ Ο υάο ιν γ κ το ν το υ «Τ υ­ φ ώ να». Τραγικά απ ώ ν ή τ α ν από τη ν απονομή ο «Inside r» (ε φ τ ά υ π ο ψ η φ ιό τη τες ), μ α γ ευ τικ ά οκη νοθ ετημένος κ α ι από τις κ α λύ τε ρ ε ς ταινίες τη ς χ ρονιάς, με «οδυνηρό» όμως θέμα κ α ι α τρ ο φ ικ ές εισπράξεις σ τις ΗΠΑ. Μ ε τ η ν απ ο υοία τη ς λά μ π ει κ α ι η «Ε κτη Α ίαθ ηα η» (...μ ε τις έξι υ π ο ψ η φ ιό τη τε ς ), π αρά τα 6 0 0 εκατομ μ ύρια δολά ρια τω ν δ ιεθν ώ ν ταμείω ν, τη οεν αρ ιακ ή ευ φ υ ΐα κ α ι τις έξο χες ερμηνείες. Ειδικά ο φ α ν τα σ τικ ό ς μικρός Χ ά λ ε ϊ Τζόελ Ό ο μ εντ έχ ασ ε το ν β ' α ν τρ ικ ό ρ ό λ ο από τη βρ άβευση, για το σ ύνολο καρ ιέρας θαρρείς, το υ β ετερ ά ν ο υ Μ ά ικ λ Κ έιν της ά λω ς συμ βατική ς «θ έα ς σ το ν ω κεανό». Τέλος π άντω ν, ο ι λεπ τομ έρειες δ εν έ χ ο υ ν σημασία όσο το γεγονός ό τ ι η Α καδημ ία δ είχν ει να «συμπα­ θεί» ή να «αντιπ αθεί» ταινίες, συχ νά ανά λ ογ α με το θέμα ή το είδος. Είναι άρ αγε αμαρτία της «Αίσθη­ σης» πως χ α ρ α κ τη ρ ίζε τα ι θρίλερ, τύπ ος ταινίας που η Α καδημ ία π εριφ ρ ονεί... σ χεδ όν όσο τ η ν κω μω ­ δ ία; Ίσω ς, α λ λ ά η σ υ μ β α τικ ό τη τα που χ α ρ α κ τη ρ ίζει τις επ ιλογές τω ν 'Ο ο κα ρ είν αι ορ α τή ... διά γυμνού οφ θ αλμ ού κ α ι δ εν κ ρ ύ β ε τα ι πίσω από τις σπ οραδικές εξαιρέσεις σ τις ετή σ ιες απονομές, όπω ς φ έ το ς η β ρ άβ ευ σ η με το Ό σκαρ ξένης ταινίας το υ «Ό λα για τη μ η τέρ α μ ου» (π ου ή τα ν , π άντω ς, το α κ λ ό ν η το φ αβ ορ ί). Ό λα α υ τά β εβ αίω ς χω ρ ίς διάθεσ η υποτίμησης τ ο υ «A m erican b e au ty», αξιόλογης παραγω γής κ α ι κ α λ ή ς ταινίας. Απλώ ς, έχ ουμ ε λ ιγ ά κ ι κ ο υ ρ α σ τε ί από το σ τά ν τα ρ ά λ λ η -μ ια -κο ιν ω ν ικ ή -μ α τιά -α τη ν π α ρ α κ μ ή -το υ -α μ ερ ικ ά ν ικ ο υ -ο ν ε ίρ ο υ , με τ ο οπ ο ίο μας έ χ ει π λημ μ υρίσει το Χ ό λ ιγ ο υ ν τ τα τε λ ε υ τα ία τρ ιά ντα χρόνια. Ε υτυχώ ς ή δ υστυχ ώ ς, δ εν είμαστε ό λ ο ι Α μερικανοί.

17

Ο Μ ΠΟΜ Π I Ο ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΟΥΜΕΝΟΣ Μετά το εξαιρετικά ενδιαφέρον Γερνώντας («Πόλις»), ένα μείγμα αυτοβιογραφικού στοχα­ σμού και δοκιμίου με κεντρικό θέμα το γήρας και πώς βιώνεται, ο γνωστός Ιταλός πολιτικός στοχαστής Νορμπέρτο Μπόμπιο επανέρχεται, αυτή τη φορά με την πλήρη Αυτοβιογραφία του («Εκκρεμές»), Είναι η πρώτη φορά που ο Μπόμπιο αναπολεί και εξιστορεί τη ζωή του, που άρχισε ταυτό­ χρονα σχεδόν με τούτο τον αιώνα. Με αυτή την έννοια, το χρονικό της ζωής του ισοδυναμεί με χρονικό του εικοστού αιώνα. Πέρα όμως από την καταγραφή και παράθεση γεγονότων, έ ­ χουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε τις προσωπικές στιγμές της παιδικής ηλικίας του Μπόμπιο, τα πρώτα διαβάσματα, τις πρώτες υπαρξιακές και πολιτικές αγωνίες και την πορεία του στον αγώνα ενάντια στο φασισμό. Με προσθήκη τα σχόλια και τις παρεμβολές του δημοσιογράφου Αλμπέρτο Παπούτσι, που είχε τη φροντίδα της έκδοσης, την παράθεση ανέκδοτου υλικού αλλά και την "παρέλαση" σημαινόντων προσώπων όπως του Λεόνε Γκίνζμπουργκ, του Μπέρτραντ Ράσελ, του Καρλ Πόπερ κ.ά., η Αυτοβιογραφία αποτελεί αναδρομή στον προσωπικό και συλλογικό βίο ενός ο­ λόκληρου αιώνα, μιας εποχής που όσο την αφήνουμε πίσω μας τόσο περισσότερο τη βρί­ σκουμε μπροστά μας.

ΑΘΗΝΑΪ ΚΟΙ ΠΕΡΙ ΠΑΤΟΙ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙ Α ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ Η Αθήνα αλλάζει πρόσωπο. Αυτή είναι η γενική αίσθηση που επικρατεί τα τελευταία χρόνια και που δεν οφείλεται μόνο στα έργα αναμόρφω­ σης της πόλης αλλά και στην αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για την ιστορία της, για την ατμόσφαιρα και τον βαθύτερο χαρακτήρα της. Τι κα­ λύτερο λοιπόν από το να γνωρίσουν οι νέες γενιές την Αθήνα και τις κρυμμένες ομορφιές της; Περπατώντας στην Αθήνα. Ένας οδηγός για παιδιά τιτλοφορείται το καλαίσθητο βιβλίο που κυκλοφόρησε από τη Σχολή Χιλλ και τις εκδόσεις «Καλειδοσκόπιο». - Ένα βιβλίο που γεννήθηκε από την ανάγκη μιας ουσιαστικής γνωριμίας των παιδιών της Σχολής Χιλλ με την πόλη στην οποία μεγαλώνουν: το τοπίο, τα μνημεία, το φυσικό περιβάλλον, τους ανθρώπους και τις ασχο­ λίες τους. Με αφετηρία την Πλάκα, τα παιδιά συνέλεξαν πληροφορίες, εηισκέφτηκαν αρχαιολογικούς (και όχι μόνο) χώρους, πήραν συνεντεύ­ ξεις, φωτογράφισαν, οργάνωσαν ξεναγήσεις και επινόησαν τα δικά τους παιχνίδια μέσα στην πόλη. Όλο αυτό το πλούσιο υλικό επεξεργάστηκαν οι εκδόσεις «Καλειδοσκόπιο» έτσι ώστε να μπορεί να λειτουργήσει ως οδηγός για τους νεαρούς επισκέπτες της πρωτεύουσας. Ένα βιβλίο που αποτελεί ταυτόχρονα ένα πρωτότυπο πρόγραμμα τοπικής ιστορίας για ανήσυχους εκπαι­ δευτικούς που αναζητούν νέους τρόπους και μεθόδους επικοινωνίας με τα παιδιά.

ΓΑΣΤΡΙΜΑΡΓΙΚΑ ΜΙΧΑΛΗΣ Π. ΜΑΓΟΥΛΑΣ Η κουζίνα της Ιθάκης. Αθήνα, Τροχαλία, 1999. Σελ. 240 Το καλό κρασί, το ψωμί, τα φρούτα, τα εντόσθια στα κάρβουνα και το ψητό κρέας είναι μερικές από τις διατροφικές αναφορές των κατοίκων της Ιθάκης έτσι όπως περιγράφονται στην Οδύσσεια του Ομήρου. Άρα οι γαστριμαργικές συνήθειες των Ιθακήσιων χάνο­ νται ατο βάθος του χρόνου. Ο συγγραφέας αυτού του εγχειριδίου μαγειρικής περιορίστηκε, όπως είναι φυσικό, στις συνταγές που είναι σε χρήση τους δύο τελευταίους αιώνες και έχουν διασωθεί από την προφορική παράδοση. Παλιές και νεότερες συνταγές δοκιμασμένες, συγκεντρώθηκαν α­ πό πολλές νοικοκυρές της Ιθάκης. Η συχνή χρήση του σκόρδου, της ρίγανης, του ελαιό­ λαδου, των θαλασσινών, των ψαριών, του κατσικίσιου κρέατος και του ντόπιου κρασιού είναι το σήμα κατατεθέν της Ιθακήσιας κουζίνας. Το βιβλίο απευθύνεται κατά βάση στους ντόπιους κατοίκους, αλλά μπορεί κάλλιστα να υι­ οθετηθεί απ' όλα τα ελληνικά σπίτια. Περιέχει συνταγές εύκολες στην εκτέλεσή τους και ταιριάζουν απόλυτα στις διατροφικές συνήθειες όλων των Ελλήνων.

ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ

ΤΟΥ

ΙΝΤΕΡΝΕΤ

Τρία νέα βιβλία από τις εκδόσεις «Anubis» σας εισάγουν στον κυβερνοχώρο. Σας προτείνουν τρόπους δράσης και επιχειρηματική αξιοποίηση του Internet μέσα από το πρίσμα της ελληνι­ κής πραγματικότητας. Πρόκειται για τους εξής τίτλους: •Στρατηγικές για την είσοδο μιας εταιρείας στο Διαδίκτυο Στο βιβλίο αυτό θίγονται τα θέματα: εμπορικές χρήσεις του Διαδικτύου, προϋπολογισμός του κόστους, Web sites και τεχνικές αμφίδρομης επικοινωνίας, ψηφιακή υπογραφή και συστήμα­ τα ασφαλείας, προώθηση της σελίδας web. • Μάρκετινγκ στο Διαδίκτυο-Μεθοδοήογία & πρακτική Αναλύονται και παρουσιάζονται θέματα όπως: Εφαρμογές του μάρκετινγκ και διαφήμιση στο Internet, crisis management, branding, marketing research. • Τεχνικές αναζήτησης επιχειρηματικών πληροφοριών στο Διαδίκτυο Το βιβλίο αυτό παρουσιάζει θέματα όπως: μηχανές αναζήτησης και θεματικοί κατάλογοι, μη­ χανές meta-search κ,ά. Όσοι πιστοί επιχειρηματίες, για να διευρύνετε τους ορίζοντες των δραστηριοτήτων σας, προσέλθετε. Ένας νέος εκδοτικός οίκος σάς υπόσχεται ότι θα σας ενημερώνει ανελλιπώς.

ΜΙΚΡΗ ΑΓΓΕΛΙΑ Πωλούνται παλιά Βιβλία, μαθηματικά και άλλα. Τηλ.: 7651439, 3302121 (κο Κώστα Πορφύριο)

19

Σ Ε

νεαρή γυμνάστρια διορίζεται καθηγήτρια σ’ ένα χωριό του Διδυμότειχου. Κάποια στιγμή αρχίζουν να της συμβαίνουν παράξενα πράγματα. Στα όνειρά της παρουσιάζεται ο Ιωάννης Καντακουζην&ί, αυτοκράτορας του Βυζαντίου, και της διηγείται τις έριδες του με τους Παλαιολόγους. Αλλόκοτα γεγονότα συμβαίνουν στην ίδια και στους φίλους της. Μυστηριώδη εγκλήματα διαπράττονται. μια παλιά κατάρα. Ένα ερωτικό μυθιστόρημα με μαγική όπο,i χρονικά συνυπάρχει το Βυζάντιο με τη σύγχρονη εποχή.

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

Α γ α π η μ έ ν η π ό λ η είναι το Λένιγκραντ, η ξανά ΑγίαΠετρούπολη. Μοίρα π α ρ ά ξ & ψ φέρνει την Σίλβα Εμμανουήλ, στην Βόρεια αυτή περιοχή της Ρωσίας αμέσως μετά την πτώση Η Η Η Η Β «υπαρκτού σοσιαλισμού». H i Από κει, στέλνει κάρτες και γράμματα στον φίλο της ποιητή Αντρέα Α. Το σύνολο των επιστολών από το 1991 μέχρι το φθινόπωρο του 1998 συγκροτούν ένα οδοιπορικό, όπου το ξάφνιασμα, ο θαυμασμός, η σύγκριση, η διάλυση της ουτοπίας και ταυτόχρονα η αιχμαλωσία του νου απ’τις διαχρονικά αναγεννησιακές δυναμικές του χώρου συνδιαλέγονται με μιαν οδοιπορία ψυχής αναπάντεχη.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ# Κ Ε Δ Ρ Ο Σ

Σ Ε

Ο Σταύρος, ο Σεραφείμ, η Κασσάνδρα, ο παπα-Ταξιάρχης., η Ειρήνη, ο Ανδρέας, η Ραχήλ, ο Αυγέρης, η Καλλίτσα και η Βίκυ. Πρόσωπα ανάμεσα στο χθες και στο σήμερα, μέσα στο πέρασμα των δεκαετιών, που οι ζωές τους φωτίζονται από διαφορετικές γωνίες σε κάθε διήγημα και ολοκληρώνονται σιγά σιγά. Πρόσωπα που η Στέλλα Βογιατζόγλου δεν περνά βιαστικά ανάμεσά τους, που τους ακούει, τους παρακολουθεί, τους και ξέρει να απ’ τις

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

^^Ε νοχες οδηγούν, άλλοτε τους ενόχους και άλλοτε τα θύματά τους, σε απρόβλεπτες συναντήσεις. Επτά ιστορίες, από την εποχή των Παλαιολόγων μέχρι τις ημέρες μας, προσπαθούν να επικοινωνήσουν υπόγεια μεταξύ τους. Επτά ιστορίες για καθημερινούς ανθρώπους, τις συνήθειές τους τις μικρές και τις μεγάλες τους στιγμές, στο παιχνίδι του έρωτα με το θάνατο. Μνήμης.

ΕΚΔΟΣΕΙ Σ « Κ Ε Δ Ρ Ο Σ

Είμαι «κατά» αναρίθμητων πραγμάτων, αλλά ποιος μ' ακούει. Κανένας δεν μ' ακούει.

ρ Π

Στα ταξί, όπου σπάνια μπαίνω, το ραδιόφωνο παίζει οκυλάδικα. Σ' αυτό είμαι κατά. Είμαι κατά των σκυλάδικων, και μάλιστα στα ταξί. Στην εφορία, μου μιλάνε στον ενικό, χωρίς να με ξέρουνε. Και σ' αυτό είμαι κατά. Δεν θέλω οικειότητες με τους εφοριακούς. Στις συζητήσεις με τους συνομηλίκους μου, τους σαραντάρηδες, διαβλέπω μια τάση κομπορρημοσύνης, όλο «εμείς που κάναμε» κι «εμείς που δείξαμε» -τι κάναμε, τι δείξα­ με, δεν έχω ιδέα. Και σ' αυτό πάντως είμαι κατά. Στις συζητήσεις με διάφορες φίλες μου ανακαλύπτω ότι το μόνο που τις ενδιαφέρει είναι οι γκόμενοι, κι ότι δεν ακούνε ούτε ειδήσεις, κι έχουνε μαύρα μεσάνυχτα για ό,τι συμβαίνει στον κόσμο. Σ' αυτό είμαι τόσο κατά, που πιο κατά δεν γίνεται. Αλλά, τι σημασία έχει αν είμαι κατά; Είμαι κατά της εκκλησίας, και των παπαδο-θεσμών και των παπαδο-μήντια- επίσης είμαι κατά του σχο­ λείου έτσι όπως είναι οργανωμένο κι αποδιοργανωμένο, και κατά των πατριωτικών αξιών και της ξενοφοβίας. Είμαι κατά του επαρχιωτισμού, της βλακείας και της στενοκεφαλιάς. Είμαι κατά του αστυνομικού κράτους και όσων το υποθάλπουν. Είμαι κατά του να διπλοκλειδώνεσαι στο σπίτι σου γιατί φοβάσαι τους ληστές. Και κατά του να φοβά­ σαι να κυκλοφορήσεις τη νύχτα γιατί φοβάσαι τους βιαστές. Αλλά αυτά είναι μεγάλα ζητήματα, τι κάθομαι και λέω τώρα. Παρ' όλ' αυτά συνεχίζω: είμαι κατά όσων πιστεύ­ ουν ότι η κοινωνία τούς αδικεί και τους καταδιώκει· και κατά όσων πιστεύουν πως όλα τους ανήκουν κι όλα τους τα χρωστάμε. Είμαι κατά των γυναικών που παίζουν το ρόλο του θύματος και κατά των ανδρών που παραπονιούνται πως έχουν χάσει το δικό τους ρόλο. Αλήθεια, είμαι κατά αναρίθμητων πραγμάτων: είμαι κατά των δημοσίων σχέσεων που φαίνονται φιλίες, αλλά δεν είναι- και κατά των ανταλλαγών εκδουλεύσεων. Τέλος,

A

είμαι κατά του χρήματος και της απληστίας. Να συνεχίσω; Καλύτερα, να μη συνεχίσω.

22

ΑΠΟ ΤΟ

1960

ΣΤΗΝ 0 Α 0

ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ - ΕΚΑΟΣΕΙΣ

Π Α Π Α Δ Η Μ Α

ΑΓΓΕΛΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ

«Βιβλία», χαλκογραφία

Με αγάπη και συνέπεια οι εκδόσεις Παπαδήμα εργάστηκαν ώστε όλο και περισσότεροι νέοι να γνωρίσουν την κλασική παιδεία και τον πολιτισμό. Οι προσπάθειες συνεχίζονται με ένα πλήρες και οργανωμένο βιβλιοπωλείο, με εκδόσεις ποιότητας και πάντα με τις καλύτερες τιμές.

ΙΠ Π Ο Κ Ρ Α Τ Ο Υ Σ 8 Α Θ Η Ν Α 1 0 6 7 9 , Τ Η Λ . 36 27 3 1 8 - 36 42 6 9 2

απότονΑΛΕΞΗ ΖΗΡΑ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΝ BLOC υ ρ ιο λ εκ τικ ά επ ί του π ιεστηρ ίο υ , δια βάζω στο έ ν θ ε το της «Βιβλιοθήκης» (14.4.) ένα σχόλιο του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου για την τύχη της ελληνικής λογοτεχνίας στη διεθνή βιβλιαγορά. Παίρνο­ ντας αφορμή από μια συνέντευξη του Απόστολου Δοξιάδη, του οποίου πρό­ σφατα κυκλοφόρησε Ο Θείος Π έτρος και η εικασία του Γκόήντμπαχ οτο αγγλόφωνο κοινό, διατυπώνει ορισμένες σκέψεις του για το ποια λογοτεχνία μπορεί να έχει μεγαλύτερες δυνατότητες πρόσβασης σε αναγνώστες που αγνοούν την ελληνική πραγματικότητα.

Κ

Το ερώτημα δεν είναι καινούριο. Με διάφορες παραλλαγές απασχολεί σχε­ δόν γενετικά τις περιθωριακές λογοτεχνίες, όπως η δική μας -ας μην ξεχνά­ με ότι μια από τις χρόνιες παθογένειες της στρατηγικής του Υπουργείου Πολιτισμού για την ενίσχυση και διάδοση του βιβλίου από εδώ ξεκινά. Πώς είναι δυνατόν να πάρουμε από το χέρι τη λογοτεχνία μας, ως φτωχή παιδί­ σκη γεμάτη αρετές, και να την οδηγήσουμε στα «μεγάλα σαλόνια»; Το μεγά­ λο λάθος, αναμφίβολα, βρίσκεται στο ότι πιστεύουμε πως μια εθνική πολιτι­ κή ή οποιοσδήποτε άλλος θεσμικός χειρισμός μπορεί να αναδείξει μια λογοτσχνία en bloc, σε πακέτο δηλαδή. Αυτό όμως, όταν συμβαίνει, οφ είλεται αποκλειστικά και μόνο σε παροδικές τάσεις της ξένης βιβλιαγοράς (ο μύθος του μαγικού ρεαλισμού που συμπαρέσυρε όλη τη λογοτεχνία της Νότιας Αμερικής ή η στρατιωτική δικτατορία στη χώρα μας που δημιούργησε ευνοϊ­ κό κλίμα για οτιδήποτε το ελληνικό). Μια απλή επισκόπηση του τι διαβάζεται σήμερα σε άλλες χώρες μπορεί να μας πείσει ότι δεν υπάρχουν ειδικές κατηγορίες έργων που εκ προοιμίου δεν ενδιαφέρουν τους αναγνώστες. Το άλλο λοιπόν μεγάλο λάθος, που επανα­ λαμβάνεται, φοβάμαι, στη συνέντευξη του Δοξιάδη και στο σχόλιο του Β.Χ., είναι ότι αποκλείονται εξ υπαρχής τα βιβλία που συνδέονται ιδιαίτερα με τις συνθήκες ζωής μιας χώρας, και μάλιστα μιας χώρας τριτοκοσμικής ή περί­ που. Και τούτο, όχι μόνο γιατί μια τέτοια κατηγοριοποίηση μπορεί να λ ε ι­ τουργήσει κανονιστικά, δημιουργώντας αυταπάτες στους λογοτέχνες, αλλά και γιατί τα προκρούστεια μοντέλα μιας υποτίθεται διαπολιτισμικής αφήγη­ σης δεν εξασφαλίζουν καθόλου την αντοχή και την ποιότητά της. Διλήμματα, όπως εντόπιο-διεθνικό, είναι περισσότερο έμμονες ιδέες συγ­ γραφέων που προέρχονται από περιφερειακές λογοτεχνίες και οραματίζο­ νται τους μεγάλους αναγνωστικούς ορίζοντες. Επιπλέον, όλα αυτά δεν ξέρω αν έχουν σχέση με τη λογοτεχνία καθαυτή ή μάλλον με το management. Και για να κάνω το δικηγόρο του διαβόλου, σκέπτομαι μήπως Το εργοστάσιο των μοήυβιών, το πρόσφατο μυθιστόρημα τηςΣώτηςΤριανταφύλλου, είχε κερδί­ σει σε βάθος αν δεν είχε αφεθεί στον πειρασμό της μεταμοντέρνας διατοπικής αφήγησης.

24

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ένα ξεχωριστό μυθιστόρημα για τους απαιτητικούς αναγνώστες

ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΤΣΑΚΑΛΟΣ

Τζοτζό θέλω να με λένε

Για τα προηγούμενα έργα του έγραψαν: «Ο Γεράσιμος Τσάκαλος είναι ένα σημαντικό ταλέντο, ένας συγγραφέας ευρωπαϊκού επιπέδου.» Στρατής Τσίρκας Τζοτζό θέλω να με λένε «Το ταλέντο του Τσάκαλου στην Αθλια οικειότητα τον έρωτα κατορθώνει να μεταβάλλει το κείμενο σε απόλαυση ανάγνωσης, όπως θα έλεγα συμβαίνει σε κάποιες κορυφαίες περιπτώσεις π.χ. του Ντοστογιέφσκυ.» Μιχάλης Μερακλής Τζοτζό θέλω να με λένε «Το γράψιμό του στη Μοναξιά της νύχτας με εκμηδένισε. Ένιωσα ως μαθητής και ως κάλφας συγγραφέας εμπρός στη φρενιτιώδη δουλειά του.» Αλέξης Σεβαστάκης Τζοτζό θέλω να με λένε «Το βιβλίο του οι ρίζες είναι από τα λίγα που διάβασα τον τελευταίο καιρό και με γοήτευσε. Η αναζήτησή του με τάραξε.» Νότης Περγιάλης Τζοτζό θέλω να με λένε «Μόνο ένας Γκόρκυ ή ένας Τσέχωφ θα μπορούσε να γράψει αυτό το αριστούργημα του Γεράσιμου Τσάκαλου το Κάποτε στο χωριό Γκαζλνίγκα.» Έλλη Αλεξίου

Σε όλα

τα

βιβλιοπωλεία

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Ζαλόγγου 1 1 - 1 0 6 7 8 Αθήνα, Τηλ. 3 3 0 12 0 8

Τζοτζό θέλω να με λένε «Ο Γεράσιμος Τσάκαλος είναι ένα διαβολεμένο ταλέντο.» Τατιάνα Γκρίτση Μιλλιέξ

επιμέλεια: ΗΜΑΣ ΜΑΓΚΛΙΝΗΣ

Ιρλανδική τραγωδία ταν το 1996 π εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Γερμανίας κέρδιζε την αντίστοιχη της Αγγλίας στα ημι­ τελικά του Euro '96, οι Ιρλανδοί πανηγύριζαν δεόντως. Οι μνήμες του Β' παγκοσμίου πο­ λέμου (που έδιναν το απαραίτητο πάθος α­ κόμα και στους νεότερους Άγγλους για να κερδίσουν στο ποδόσφαιρο τη Γερμανία) ή­ ταν ασθενέστερες από εκείνες της καταπίε­ σης που έχουν υποστεί οι Ιρλανδοί από τους Άγγλους και των αναταραχών που ξεσπούν κάθε τόσο με επίκεντρο τη διαμάχη ανάμεσα στους συγγενείς αυτούς λαούς. Μία διαμά­ χη που έχει αφήσει πίσω της ζωές χαμένες ό­ χι μόνο Βιολογικά αλλά και ψυχικά. Χαμένες ζωές είναι ο τίτλος του ογκώδους αλλά συ­ γκλονιστικού Βιβλίου του ΝτέιΒιντ Μακ Κίτρικ (David Me Kittrick: Lost Lives. The stories o f the men, women and children who d ied as a result o f the Northern Ireland Troubles, εκδ, Edinburgh: Mainstream, σελ. 1630), Ο υπότιτλος «Οι ιστορίες των αντρών, γυναικών και παιδιών που πέθαναν εξαιτίας των ταραχών στη Βόρεια Ιρλανδία» είναι ενδεικτικός του τι περιλαμβάνει αυτό το ΒιΒλίο-καταγγελία και ταυτόχρονα κατάλογος, μία στην κυριολεξία «μαύρη λίστα» με ονόματα ανθρώπων που χάθηκαν χωρίς λόγο, θα μπορούσε να πει κανείς. Μια ε­ μπορική συναλλαγή με τον Βρετανικό στρατό ή ένα ερωτικό ραντεβού με κόρες Κα­ θολικών, για παράδειγμα, αρκούσαν για να εξοντωθεί μια ολόκληρη οικογένεια ή δύο νεαροί που απλώς ερωτεύθηκαν. Η αλήθεια είναι ότι το ζήτημα της Βόρειας Ιρλανδίας έχει αποκτήσει μία διάσταση διαφορετική από εκείνη της Ιρλανδίας γενικά σε ό,τι αφορά τις σχέσεις της με την Αγγλία.Ύστερα από όλα αυτά τα χρόνια της αιματοχυσίας και του αδιεξόδου, κατά Βάθος, η αγγλική πλευρά δεν θα επιθυμούσε τίποτα περισσότερο παρά να αποχω­ ρήσει από τη Βόρεια Ιρλανδία μια και καλή. Ωστόσο, αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί να γίνει, διότι πλέον αρκετοί από τους κατοίκους της περιοχής θεωρούν εαυτούς Βρετανούς και τυχόν αποχώρηση των βρετανικών δυνάμεων θα σήμαινε ότι η ίδια τους η χώρα τους εγκαταλείπει. Στην ουσία, η Βρετανία έχει πέσει μέσα στο λάκκο που έσκαψε η ίδια και τώρα, και οι δύο πλευρές, παρουσιάζονται εγκλωβισμένες σε έναν ανεπίσημο πόλεμο που παρά τις πρόσφατες ειρηνευτικές διαδικασίες δεν έχει κοπάσει, αλλά μοιάζει με ηφαίστειο έτοιμο να εκραγεί ανά πάσα στιγμή. Το συγκεκριμένο Βιβλίο καταγράφει τις περιπτώσεις ανθρώπων που βρέθηκαν μέσα στο μάτι του κυκλώνα και, κυρίως, τον τρόπο με τον οποίο δολοφονήθηκαν. Πρόκει­ ται για αφηγήσεις που συνδυάζονται με στοιχεία και ντοκουμέντα που αναδεικνύουν την τραγικότητα και το παράλογο της κατάστασης που επικρατεί στη Βόρεια Ιρλαν­ δία (το γνωστό Sunday Bloody Sunday των U2 που αναφέρεται στην αιματοβαμμένη Κυριακή των αρχών του 1972 δεν προσφέρεται ακριβώς για χορό, κι ας κάνει θραύ­ ση στα μπαρ). Να σημειώσουμε ακόμα τις γραφικές αναπαραστάσεις και τους πίνα­ κες που παρατίθενται στο τέλος του Βιβλίου. Ένας ιδανικός οδηγός για μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες του αιώνα που μας ά­ φησε.

26

Σκοτία: Έθνος εναντίον κράτους ι Άγγλοι δεν αγαπούν κανέναν, ενώ οι Σκοτσέζοι αγαπούν όλο τον κόσμο εκτός απ' τους Άγγλους», λένε μεταξύ σοβαρού και αστείου οι Σκοτσέζοι μέχρι και σήμερα διαχωρίζοντας τη θέση τους από τους, τυπικά συμπατριώτες τους, Άγγλους. Δέχονται ότι ανήκουν στο ίδιο κρά­ τος αλλά σε καμία περίπτωση στο ίδιο έθνος. Κι έχουν δίκιο. Οι Κέλτες, από τους οποίους κατάγονται οι Σκοτσέζοι, ελάχιστη σχέση έχουν με τους Αγγλοσάξονες, πρόγονους των Άγγλων. Είναι πολύ πιο θερμόαιμοι, παθιασμένοι, πολύ πιο ανοιχτόκαρδοι (και καθ όλο υ σ π αγκοραμμένοι, σε αντίθεση με τους Άγγλους που μάλλον αυτοί διέδωσαν τη φήμη του "τσιγκούνη Σκοτσέζου"). Αλλά και η ίδια η ιστορία της Σκοτίας, με τους απειράριθμους πολέμους και μά­ χες εναντίον των Άγγλων (του "παλιού εχθρού" - the old enemy), δείχνει ότι οι δύο λαοί είχαν πολλές διαφορές να λύσουν. Αυτήν ακριβώς την ιστορία κατα­ γράφει ο Τ. Μ. ΝτιΒάιν (Τ. Μ. Devine) στο εξαίρετο βιβλίο Το Σκοτσέζικο έθνος, 1700-2000 (The Scottish Nation, 1700-2000, εκδ. Allen Lane. The Penguin Press, σελ. 696). Όπως μαρτυράει και ο τίτλος του βιβλίου, ο συγγραφέας ξεκινά την ιστορική του καταγραφή το 1707 με την υπογραφή της Συνθήκης της Ένωσης (Act o f Union) και την ολοκληρώνει με τη συνέλευση του πρώτου, μετά το 1707, Κοινοβουλίου της Σκοτίας στο Εδιμβούργο τον Ιούλιο του 1999. Η σημαντική αυτή ιστορική μελέτη έρχεται σε μια εποχή που παρατηρείται πληθώρα δημοσιεύσεων και εκδόσεων για την ιστορία και τον πολιτισμό της Σκοτίας, σε αντίθεση με τα προηγούμενα χρόνια, από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και τη δεκαετία του 1970. Στον 19ο αιώνα Βέβαια, χάρη στη συμβολή του Σερ Ουόλτερ Σκοτ κυρίως, το ενδιαφέρον για την ιστορία της Σκοτίας ήταν έντονσ στη συνέχεια όμως ατόνισε. Οι πρόσφατες εξελίξεις ανα­ φορικά με την θέσπιση της Βουλής το 1999 (αλλά και το γενικότε­ ρο πνεύμα της εποχής που ευνοεί την αναβίωση εθνικών -και ε­ θνικιστικών- αισθημάτων) έχουν αναζωπυρώσει και πάλι το ενδια­ φέρον για τη Σκοτία ως έθνος με τη δική του ιστορία. Έτσι, μέσα από το Βιβλίο του ΝτιΒάιν έχει κανείς την ευκαιρία να διαβάσει για την αρχαία κέλτικη διάλεκτο (τα Gaelic), τα φημισμέ­ να Χάιλαντς, τους μασόνους (η Σκοτία είναι η μητέρα-πατρίδα του τεκτονισμού), τη μετανάστευση και τις τάσεις ανεξαρτητοποίη­ σης που παρατηρήθηκαν κατά καιρούς και οι οποίες καταπιέστη­ καν όχι τόσο από τους Άγγλους όσο από Σκοτσέζους επιχειρημα­ τίες που έβλεπαν τα συμφέροντά τους να Βλάπτονται. Ενδιαφέρον πάντως έχει η παρατήρηση του ποιητή και πρώτου με­ ταφραστή στη Βρετανία έργων του Κάφκα, τουΈντουιν Μιούιρ, ο οποίος, περιπλανώμενος στα γραφικά στενά του Εδιμβούργου γύ­ ρω από το διάσημο Κάστρο και παρατηρώντας τις καρό (tartan) φούστες, τις πίπιζες, τα τουριστικά μαγαζιά με το ουίσκι κ,ο.κ., αναλογιζόταν πως όλο αυτό το ξεπούλημα πρόδιδε την αδυναμία ε­ νός έθνους να είναι έθνος. Διότι, όταν ένα έθνος δείχνει να ξεχνά­ ει την ιστορία του, όντως χάνει την υπόστασή του. Και φαίνεται ότι τελευταία οι Σκοτσέζοι προσπαθούν να τη θυμηθούν.

Ο

27

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Α Ρ Μ Ο Σ ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ 7, 106 78 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 33 04 196 - 38 30 604, fax: 38 19 439_______

Καθ'.(ο Κολύμ-βα Η ΠΑΝΩ Μ ΕΡΙΑ ΤΟΤ ΚΟΣΜΟΥ Ή Ιστορία μιας μο­ ναδικής, για τήν έποχή της, γυναίκας, πού μέ τήν Ιδιαίτερη προ­ σωπικότητά της καί pLvfhoTdqrua. μέ γνώσεις μόλις τής Γ' Δημοτικού ξεκινά άπό τή μικρή ναυτική κοινωνία τής Οιας, στα τέλη του 19ου αι­ ώνα, καί καταφέρνει να δημιουργήσει τό δικό της στόλο καί να παίξει έναν σημαντικό ρόλο στή ναυτιλία. Άπό οικογένεια καπεταναίων τής Πάνω Μεριάς τής Σαντορί­ νης καί, χωρίς ποτέ ν ’ άπαρνηθεϊ τό ρόλο τής συζύγου, τής μάνας καί τής νοικοκυράς — άλλα καί χωρίς ταυτόχρονα να λησμονήσει τον τόπο της— , κατορθώνει καί μετά τό 1922 στον Πειραιά να διακριθεϊ στους ναυτιλιακούς κύκλους. Στο μυθιστόρημα αύτό πού βασίζεται στήν προσωπική της ιστο­ ρία — άπό τα πανιά τής σκούνας μέχρι τά μεταπολεμικά λίμπερτυς καί τά ποστάλια— άναδύεται παράλληλα καί ή πορεία τής νεοελ­ ληνικής ναυτοσύνης καί ναυτιλίας. ΚΑΔΙ12 ΚΟΛΥΜΠΑ·

η ΠάΐΜ Megta τον κόσμων

γράφ ει ο ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΤΑΖΗΣ

Κείμενα που γράφονται μι αφορμή ένα βιβλίο

ΙΑΕΕΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΝ

ΕΥΚΑΙΡΙΑΣ

Όλη π ανθρώπινη ιστορία μέχρι σήμερα δεν ήταν παρά μια διαρκής και αιμοσταγής θυσία εκατομμυρίων φτωχών ανθρώπινων όντων σε κάποια αμείλικτη αφαίρεση: Θεό, Πατρίδα, Κρατική Ισχύ, Εθνική Ευημερία, Ιστορικά Δικαιώματα, Πολιτική Ελευθερία, Δημόσιο Συμφέρον. Μ. Bakounin*

ε οποιαδήποτε δημόσια συζήτηση ο ιδεολόγος έχει το επάνω χέρι: αυτός είναι ο ανιδιο­ τελής, ο άνθρωπος των υψηλών ιδανικών και των μεγάλων στόχων, ο λάτρης του αιω­ νίου και του διαρκούς, ο κάτοχος του τεκμηρίου της αγαθής προαίρεσης, ο εισαγγελέας και μαστιγωτής της μικροπρέπειας που κατατρύχει το πλήθος που ενασχολείται με τις λεπτομέρειες της καθημερινής πραγματικότητας. Ποιος μπορεί να έχει αντίρρηση; Καταρχήν κανείς. Το να βάλλει κάποιος εναντίον αυτών των υψηλών ιδεών ισοδύναμε? με ο­ μολογία ευτέλειας. 'Οταν όμως δει τις Μεγάλες Αφαιρέσεις επί το συγκεκριμένο έργο δικαι­ ούται να εγείρει δημοσίως τις αμφιβολίες του: παντού όπου οι Μεγάλες Ιδέες ανέλαβαν να «εξυψώσουν» την ταπεινή καθημερινότητα, προέκυψαν απολυταρχικά καθεστώτα και γενικευμένες καταπιέσεις. Αυτό δεν μπορεί να οφείλεται μόνο στην αδυναμία των ανθρώπων να «υλοποιήσουν» τα ιδανικά τους. Ίσως να σχετίζεται περισσότερο με την ίδια τη φύοη των με­ γάλων ιδεών: όσο πιο απόλυτη είναι μια Ιδέα, τόσο πιο απολυταρχικά εκδηλώνεται. Τα ιδεώδη τους οι άνθρωποι τα τροφοδοτούν με ό,τι καλύτερο έχουν οι ίδιοι. Όσο όμως με­ γαλώνουν εκείνα, τόσο μικραίνουν οι ίδιοι. Όσο καταξιώνονται οι Αξίες, τόσο απαξιώνονται οι άνθρωποι. Όσο διογκώνονται τα είδωλα, τόσο συρρικνώνονται οι λάτρεις τους. Οι Μεγάλες Αφαιρέσεις απαρτίζονται απ' αυτά που αφαιρούνται από τους συγκεκριμένους ανθρώπους, αφήνοντάς τους λειψούς και ασήμαντους: «όσο μεγαλύτερη γίνεται η θεότητα, τόσο πιο μί­ ζερη γίνεται η ανθρωπότητα»'. Δεν είναι τυχαία η ευθεία αναλογική σχέση Ιδεών και Ανθρωποθυσιών (από την αυτοθυσία

Ι

* Θεός και Κράτος, εκδ. Διεθνής Βιβλιοθήκη, 2"έκδ., σελ. 66.

29

ΡΟΜΠΕΡΤ Φ . Μ Π ΑΡΣΚΙ

NOAM ΤΣΟ Μ ΣΚ Ι

ΗΖΩΗ ΕΝΟΣ ΑΝΤΙΦΡΟΝΟΥΝΊΆ Το βιβλίο του Μπάρσκι είναι βασικό για όλους όοοι ενδιαφέρονται για το έργο του Νόαμ Τσόμσκι και τις βαθύτερες ρίζες του. Με τον πλούτο των αυθεντικών πληροφο­ ριών του σκορπίζει άπλετο φως στη σκέψη και τη δράση τού “αποδεδειγμένα σημα­ ντικότερου διανοούμενου εν ζωή". Το βιβλίο συνιστά ασύγκριτη εισαγωγή και προνο­ μιακή πρόσβαση σε μια ζωή στρατευμένη στον αγώνα για έναν καλύτερο κόσμο, κα­ θώς και στην σκέψη μας απ’ πς πιο αξιοσημείωτες μορφές της σύγχρονης ιστορίας.

1 Ιουλιανού 41 - 43 · Αθήνα 104 33 · Τηλ./Fax: 822.0006 Στοά του Βιβλίου · Πεσμαζόγλου 5 · Αθήνα · Τηλ.: 321.3583

μέχρι την πολύ ευκολότερη θυσία των άλλων). Όπως παρα­ τήρησε κάποτε ο Κέσλερ, τα μεγαλύτερα εγκλήματα δεν έ­ χουν γίνει από διεστραμμένους εγκληματίες για την εξυπηρέ­ τηση ιδιοτελών σκοπών. Έγιναν από ιδεολόγους στο όνομα υψηλών ιδανικών. Καμιά επιμέρους αξία δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτό που αποτελεί τη μεγαλύτερη για μας Αξία. Τί­ ποτε το σχετικό δεν μπορεί να ζυγίζει περισσότερο από το Απόλυτο. Αν αυτό είναι που δίνει το νόημα στη ζωή μας, εύ­ κολα μπορούμε να δώσουμε και τη ζωή μας γι' αυτό. Επιλογή μας, που έχουμε κάθε δικαίωμα να κάνουμε. Το να τάζουμε όμως τη ζωή μας στην υπηρεσία μιας μεγάλης Ιδέας, μας ε­ πιτρέπει να τάζουμε σ' αυτήν και τη ζωή των άλλων. Η «ιδεοτέλεια» μας απαλλάσσει από την κατηγορία της ιδιοτέλειας. Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Και ο ιερός σκοπός αφαιρεί κάθε αίσθημα ενοχής απ' αυτόν που στο όνομά του διαπράττει ε­ γκλήματα. Άλλωστε οι αντίπαλοι του Καλού δεν μπορεί, σύμ­ φωνα με αυτήν τη λογική, παρά να είναι αντιπρόσωποι και όργανα του Κακού. Ο πιστός ενοχές έχει κυρίως όχι γι' αυτά που έκανε για την Πίστη του, αλλά γι' αυτά που δεν μπόρεσε ακόμη να κάνει. Οι άσαρκες ιδέες τρέφονται κυρίως με σάρ­ κες, είτε των ίδιων των πιστών τους είτε των απίστων εχθρών τους. Τα φοβερά εκγλήματα που έγιναν τα τελευταία χρόνια στα Βαλκάνια στο όνομα της Πατρίδας και της θρησκείας δεί­ χνουν πόσο καίριες είναι ακόμη οι προειδοποιήσεις των αντιεξουσιαστών φιλοσόφων του 19ουαιώνα για τις «... ανελέητες αφαιρέσεις που, σαν πραγματικοί βρυκόλακες της ιστορίας, πάντοτε τράφηκαν με ανθρώπινο αίμα»2. Δεν είναι, ίσως, ανεξήγητο το ότι πατέρες αυτών των βρυκολάκων είναι συχνά οι φιλόσοφοι. Δεν είναι τυχαίο το ότι ο φι­ λόσοφος που εισήγαγε τη θεωρία των Ιδεών, ο Πλάτωνας, ή­ ταν εχθρός του ειδικού, του συγκεκριμένου, του ατομικού, της ποικιλίας και εν τέλει της ίδιας της ζωής. Ήταν ο κατ' εξο­ χήν θιασώτης του γενικού, του απολύτου, του συγκεντρωτι­ κού. (Αυτό όμως ανοίγει ένα άλλο μεγάλο θέμα ή μια άλλη μεγάλη πληγή -τα μεγάλα θέματα είναι και μεγάλες πληγέςστο οποίο θα επανέλθουμε). 0 κίνδυνος του απολυταρχισμού και της βίας είναι, λοιπόν, εγγενής στην προσήλωση στις μεγάλες απόλυτες ιδέες. Μία μόνο είναι η Ιδέα που μας προφυλάσσει από τη διολί­ σθηση στον κίνδυνο αυτόν: η πίστη στον άνθρωπο. Αυτόν πρέπει να τοποθετήσουμε στο βάθρο της Απόλυτης Αξίας. Όχι τον Άνθρωπο με κεφαλαία -μία ακόμη επικίνδυνη αφαί­ ρεση- αλλά τον απλό, τον ταπεινό, τον καθημερινό, τον οποιονδήποτε άνθρωπο με σάρκα και οστά. Ένα Δικαίωμα μόνον υπάρχει, το δικαίωμα να καθορίζει κανείς ελεύθερα τη μικρή ζωή του. Αυτό συμπυκνώνει όλα τα άλλα: το δι­ καίωμα να επιλέγει τη θρησκεία, την εθνότητα, την ταυτό­ τητα που ο ίδιος επιθυμεί. □

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Μ. Bakounin, ό.π., σελ. 59. 2. Μ. Bakounin, άπ„ σελ. 66.

30

του Χ Α Ρ Η Σ Α Κ Ε Λ Λ Α Ρ Ι Ο Υ

Στο πλαίσιο της Συγκριτικής Λογοτε­ χνίας (Utterature Compare, όπως τη λένε οι Γάλλοι, ή Literature Compa­ rative, όπως την ονοματίζουν οι Αγγλοσόξονες), που πολλοί τη βαφτίζουν σήμερα, στη φάοη της διδασκαλίας των λο­ γοτεχνικών κειμένων, και «διακειμενικότητα», θα μπορού­ σαμε να προσεγγίσουμε και τα παρακάτω τρία βιβλία, που οι στόχοι τους έχουν κάποιον κοινό τόπο, του οποίου βασικό χαρακτηριστικό είναι, νομίζω, η μη παραδοχή της άδικης εξουσίας κι η αντίσταση σ' αυτή. Πρόκειται για τις ιστορίες-θρύλους του Ρομπέν των Δασών (Robin Hood), του «ληστή» του Fr. Schiller και του Τούρκου λή­ σταρχου Τσακιτζή. Όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, οι τρεις αυτοί «ήρωες» συναντιούνται μυθοπλαστικά στο ίδιο κοινό σημείο, που είναι, πρώτιστα, η ανταρσία τους σ' ένα άδικο κατεστημένο. Η ιστορία του Robin Hood ή Ρομπέν των Δασών, όπως είναι γνωστός σε μας, που έ­ χουν γράψει γι' αυτήν αρκετοί συγγραφείς, όπως ο Roger Lancelyn Green, ο John Finnemor, o Howard Pyle κ.ά., είναι η ιστορία ενός γεροδεμένου, έξυπνου κι ανοιχτόκαρδου παλικαριού που, μην αντέχοντας τη σκλαβιά και την αδικία, τα βάζει με τους ι­ σχυρούς και γίνεται έτσι το ίνδαλμα του λαού. Όπως φαίνεται από τις σχετικές διηγή­ σεις, ο Ρομπέν έζησε κατά το τέλος του ΙΒ' αιώνα στην Αγγλία και μοιάζει, έτσι, να εί­ ναι σύγχρονος μ' έναν άλλο ήρωα, τον «Ιβανόη» του Walter Scott. Ήταν η εποχή που οι Νορμανδοί, με το βασιλιά Ρογίρο, είχαν κατακτήσει την Αγγλία. Επειδή ο Ρομπέν σκότωσε ένα ελάφι κι ένα δασοφύλακα του βασιλιά, τον επικήρυξαν και ζητούσαν να τον πιάσουν και να τον κρεμάσουν. Αλλά ως εγκληματίας παρουσιάζεται και ο Καρλ (Kart Moor) από τον δολοπλόκο αδερ­ φό του Φραντς (Franz) στους Ληστές (Die Rauber) του Friedrich Schiller, που γράφτηκε

31

και παρουσιάστηκε το 1781 στο θέατρο του Μάνχαϊμ. Αν και ο συγγραφέας υποχρεώθηκε, τότε, να μετριάσει την επαναστατικότητα ορισμένων σκηνών του έργου, αυτό προκάλεσε αίσθηση στο θεατρόφιλο κοινό και θεωρήθηκε σταθμός στην ιστορία του γερμανικού θεάτρου. 0 δούκας της Βιρτεμβέργης, που προστάτευε τότε τον Fr. Schiller, μόλις πληροφορήθηκε το γεγονός, καταδίκασε αμέσως τον ποιητή σε κράτηση δύο εβδομάδων και του απαγό­ ρευσε να γράφει άλλα θεατρικά έργα. Αμετάφραστο είναι το έργο και στα ελληνικά. Ωστόσο, το 1982 μεταφράστηκε από τον Παναγιώτη Κούφη και παί­ χτηκε από το Εθνικό θέατρο στην περίοδο 1983-84, όταν διευθυντής του θεάτρου αυτού ήταν ο Κώστας Νίτσος. Αυτός λοιπόν ο Φραντς, στην προσπάθειά του να στρέψει τον γέρο πατέρα του ενάντια στον Καρλ, του λέει πως ο ήρωός μας, «αφού ξεπαρθένεψε την κόρη ενός πλούσιου τραπεζίτη κι αφού τον εραστή της, έναν νεαρό γενναίο ευγενή, αε μονομαχία θανάσιμα τραυμάτισε», φυγοδικεί, «για να ξεφύγει τη σπάθη της δικαιοσύνης». Αλλά, τώρα πια, «εκδόθηκε ένταλμα αυλλήψεώς του, τα θύματα ζητά­ νε ικανοποίηση, επικηρύχθηκε το κεφάλι του». Όπως μας πληροφορεί ο Yasar Kemal, ο βιογράφος του Τσακιτζή, ο Τούρκος αυτός εφές της περιοχής του Αϊδινιού, στην απόφασή του να εκδικηθεί τη δολοφονία του πατέρα του από ένα λακέ της εξουσίας, τον Μποσνάκ Χασάν, το 1894 σκοτώνει κάποιον υπηρέτη του αφέντη του και καταδικάζεται για τούτο «αε πενταετή φυλάκιση στα μπουντρούμια της Σμύρνης. Όταν αποφυλακίστηκε, οργάνωσε έναν τσετέ, μια ομάδα ληστών» και «κατέφυ­ γε στα βουνά». Εκεί και κάλεσε τον Μποσνάκ σε αναμέ­ τρηση. «Μόλις τον είδε, πετάχτηκε σαν αστραπή και του φώναξε: "Ερε, καταραμένε Μποσνάκ Χασάν, έφτασε το τέλος σου! Τώρα θα σε τιμωρήσω όπως σου αξίζει για τη ντροπή της μάνας μου και τον άναντρο φόνο του πα­ τέρα μου!" 0 Μποσνάκ έφαγε τα βόλια που έπεφταν σαν βροχή και ηαρέδωαε την ψυχή του». Τώρα πια δεν τον σήκωνε ο κάμπος. 0 Ρομπέν, μετά το σκοτωμό του δασοφύλακα του βασι­ λιά, έφυγε για το δάσος του Σέργουντ, το πυκνό και πα­ νέμορφο, όπου έσμιξε με κάμποσους άλλους «παράνο­ μους». 0 Καρλ των Ληστών βρίσκει καταφύγιο στην «ιερή ησυχία των δασών», ενώ ο Τσακιτζής δρα «στα βουνά του Οϊδεμισίου και του Αίδινιού, που ήταν γεμάτα αντάρ­ τες». Τα παλικάρια, που συντρόφευαν τον Ρομπέν, σκέφτηκαν πως πρέπει να έχουν κάποιον για αρχηγό τους και για τούτο αποφάσισαν να παραβγούν στην τοξοβολία. Στον αγώνα εκείνον πρώτος και καλύτερος τοξότης αναδεί­ χτηκε ο Ρομπέν. «Την επιτυχία του ακολούθησαν εκκωφαντικές ζητωκραυγές.

32

- Μαζί σου για πάντα, Ρομπέν! φώναξαν όλοι μαζί. Ποτέ ως τώρα δεν πάτησε το Σέργουντ τοξότης σαν κι εσέ­ να!.. Κι οι παράνομοι ορκίστηκαν πως θα είναι πιστοί στο νέο αρχηγό τους». Αλλά κι ο Ρόλλερ, στους Ληστές, ζητά από τους συντρό­ φους του να βγάλουν μεταξύ τους κάποιον για αρχηγό, λέγοντας πως «ακόμα και η ελευθερία πρέπει να 'χει τον αρχηγό της. Χωρίς αρχηγό η Ρώμη και η Σπάρτη θα είχαν χαθεί». Κι έπειτ' από συζήτηση ο Σβάιτσερ προτείνει στον Καρλ: «Εσύ πρέπει να είσαι ο αρχηγός μας». Κι αφού ο Καρλ ορκίστηκε να φανεί αντάξιος της προτί­ μησής τους, όλοι φώναξαν: «Ζήτω ο αρχηγός!». Το ίδιο περίπου συμβαίνει και με τον Τσακιτζή. Όπως α­ ναφέρει ο Υ. Kemal, «πολλοί ληστές τον αναγνώρισαν σαν ανώτερο για την ευφυΐα, το ταλέντο και την τόλμη του». Στο δάσος του Σέργουντ, όπου έχει εγκατασταθεί, ο Ρομπέν δεν μένει άπρακτος. Χτυπάει του πλούσιους, τι­ μωρεί την αδικία, εξουδετερώνει τις παγίδες που του στήνουν οι εχθροί του, παίρνει χρήματα από τους πλούσιους και τα μοιράζει στους φτωχούς. 0 λαός τον λατρεύει. 0 Καρλ αντιμετωπίζει με περιφρόνηση κι ειρωνεία το κα­ τεστημένο της εποχής του, λέγοντας πως «ο νόμος με­ τατρέπει σε σούρσιμο σαλίγκαρου αυτό που θα γινόταν πέταγμα αϊτού» και πως οι μεγαλουσιάνοι εκπρόσωποί του «λιποθυμούν όταν βλέπουν ματωμένη χήνα και χει­ ροκροτούν όταν πτωχεύσει ο ανταγωνιστής τους». Τους ονομάζει μάλιστα «φάρα από ύαινες», που «γδέρνουν τους χωρικούς». Βλέπει γύρω του αδικία. Και γι' αυτό «σαλπίζει το σάλπισμα του ξεσηκωμού». Και, βέβαια, στον αγώνα του αυτόν βρίσκεται κάποτε στην ανάγκη και να σκοτώσει. Αλλά, όπως λέει ο Ράτσμαν, «δε σκοτώνει για να ληστέψει. Δεν τον νοιάζει κα­ θόλου για τα λεφτά. Ενώ θα μπορούσε να τα έχει με τη σέσουλα και μάλιστα το ένα τρίτο από τα λάφυρα, που πέφτουν στο μερτικό του, τα χαρίζει στα ορφανά ή τα δί­ νει σε νέους που έχουν μέλλον». Στα χρόνια της δράσης του ο Τσακιτζής «αναδείχτηκε προστάτης των φτωχών και υπερασπιστής των αδύνα­ μων ανθρώπων... Βοηθούσε τους φτωχούς χωριάτες, έ­ στελνε χρήματα και φάρμακα στους αρρώστους. Έκλεβε τους πλούσιους τσιφλικάδες και τ ' αγαθά τους τα μοίρα­ ζε όλα στους φτωχούς, γι' αυτό και πήρε την προσωνυ­ μία ‘Ιππότης της Ανατολής"». Οι σύντροφοι του Ρομπέν, ακριβώς επειδή έχουν ζήσει οι ίδιοι, στο πετσί τους, την αδικία και την καταδυνάστευση, έχουν οργανώσει τη ζωή τους πάνω σε δημοκρατική βά­ ση: «Όλοι μας εδώ στο δάσος είμαστε ίσοι μεταξύ μας.

διακονεύουν στους δρόμους γυμνοί και ξιπόλητοι». Κι ο Ρομπέν: «Όλοι εσείς οι πλούσιοι καλόγεροι είστε υποκρι­ τές!» Στους Ληστές ο ραδιούργος Φραντς, κατηγορώντας τον «αντάρτη» αδερφό του, λέει πως «απόφευγε ακόμα και τη θέα της εκκλησίας, όπως ο κακούργος τη φυλακή». 0 Σπίγκελμ ζητάει τ' ασημικά από ένα γυναικείο μοναστήρι, μιλάει κοροϊδευτικά για «τη φουσκωμένη μπάκα του δ ε­ σπότη», ενώ τα παλικάρια του επιδίδονται σε ερωτικές περιπτύξεις με τις καλόγριες2. Αλλά κι ο Καρλ τα λέει έ ­ ξω από τα δόντια στον ηγούμενο που τον καλεί να πα­ ραδοθεί στην εξουσία: «Ναι, σκότωσα τον κόμη της Αυ­ τοκρατορίας, έκαψα και λεηλάτησα την εκκλησία του α­ γίου Δομίνικου, έβαλα φωτιά στη θρησκόληπτη πόλη σας... Αυτόν εδώ τον αχάτη τον φορώ για ανάμνηση ε ­ νός ιερωμένου από τη φάρα σας, που τον έπνιξα με τα ί­ δια μου τα χέρια, γιατί έκλαιγε στον άμβωνα, γιατί η Ιερά Εξέταση έχασε πια τη δύναμη της». 0 Τσακιτζής δείχνεται πιο συντηρητικός στο σημείο αυ­ τό. Ξέροντας πως ζει μέσα οε μια θεοκρατική κοινωνία, γόνος και θρέμμα της κι ο ίδιος, δεν θέλει να πάει κό­ ντρα στις θρησκευτικές πεποιθήσεις των συγκαιρινών του. «Διαδόθηκε πως κάνει την προσευχή του, πως είναι Δεν υπάρχουν για μας ούτε δεσποτάδες ούτε βαρόνοι ούτε κομήτες ούτε φτωχοί ούτε πλούσιοι. Υπάρχουν άν­ θρωποι μόνο», λέει το Ρομπέν. 0 Καρλ των Ληστών, μόλο που έχει ανακηρυχτεί από τους συντρόφους του αρχηγός, όμως ποτέ δεν θέλει να φέρνεται αυταρχικά. Λέει στον ιερωμένο, που τον καλεί να παραδοθεί: «Είμαι ο αρχηγός τους και κανείς τους δεν ξέρει από παραγγέλματα και διαταγές». Όλες οι αποφά­ σεις παίρνονται έπειτ' από δημοκρατική συζήτηση. Μάλι­ στα ο συγγραφέας φέρνει σε αντίθεση το παράδειγμα του αυταρχικού Φραντς, που «όταν δεν του απαντούν, προστάζει». Κάπως διαφορετική για τα σχετικά θέματα είναι η θέση του εφέ Τσακιτζή, που, σε δύσκολες περιστάσεις, τους ακούει όλους σιωπηλός, αλλά την τελική απόφαση, μ' έ­ ναν τόνο μυστικοπάθειας, την παίρνει μοναχός του, θυμί­ ζοντας, εδώ, κάπως τον Μ. Αλέξανδρο που δεν ακολου­ θεί τη γνώμη του ηλικιωμένου και πολύπειρου στρατη­ γού του Παρμενίωνα, λέγοντάς του: «Κι εγώ αυτό θα έ ­ κανα, αν ήμουν Παρμενίων». Βλέποντας πως ο ανώτερος Κλήρος, οι επίσκοποι κ.λπ., φέρνονται το ίδιο ή και περισσότερο σκληρά από τους φεουδάρχες, ο φίλος του Ρομπέν, ο Τζον ο Μικρός, λέει στους καλογέρους, που πάνε να τον προδώσουν: «Πρέ­ πει να ντρέπεστε που φοράτε τα ράσα. Εσείς καταπιέζε­ τε τους φτωχούς και πεινασμένους χωριάτες, τους παίρ­

άγιος, πως δεν τον περνάει το βόλι». Στόχος του είναι «αυτοί που βασανίζουν το λαό. Οι Αρναούτηδες, οι αγά­ δες, οι πρόκριτοι, οι πλούσιοι, που του πίνουν το αίμα». Στο τέλος ο Ρομπέν γίνεται σωματοφύλακας του Ριχάρ­ δου του Λεοντόκαρδου. 0 αρχιληστής Καρλ πάει να πα­ ραδοθεί στη Δικαιοσύνη, αφού αναγνωρίζει ότι έκανε λά­ θος όταν νόμιζε πως «θα κάμει τον κόσμο καλύτερο με το έγκλημα και θα εφαρμόσει τους νόμους με την αδι­ κία». 0 Τσακιτζής, αφού για ένα διάστημα, μετά την υπό­ σχεσή του ότι «θα ζει ειρηνικά», διορίστηκε «σουλτανικός δασοφύλακας» (σερντάρης) και «δίδασκε τους νέους στο σημάδι», αργότερα ξαναβγήκε στο βουνό, ώοπου οε μιαν άνιση μάχη με διωκτικά αποσπάσμα σκοτώθηκε. Οι ιστορίες των τριών «απροσκύνητων» της εργασίας μας συμπίπτουν σε πολλά σημεία, αλλά και διαφέρουν. Απο­ τέλεσμα πλείστων παραγόντων. Αλλά και η σύμπτωση, χαρακτηριστικό μιας ηφαιατειακής φύσης, που δεν ανέ­ χεται την αδικία και τη σκλαβιά, παρουσιάζει έκτακτο εν­ διαφέρον. □ Σημειώσεις 1. Για τα περισσότερα στο βιβλίο του X. Σακελλαρίου Σχολές και ρεύματα στη νεοελληνική Λογοτεχνία - Ρο­ μαντισμός. Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα», 1998. 2. Όπως ο Σέργιος κι ο Βάκχος, κατά το σχετικό συναξάρι.

νετε και την τελευταία δεκάρα και τους αναγκάζετε να

33

Κ αρο λ 0 ’ΚθΝΕΛ ΤΟ ΠΑΙΔΙ-ΙΟΥΔΑΣ

^ΤίΤνΠΑ

“Έ ν α σ υ να ρ π α σ τικ ό β ιβ λίο π ο υ δια βά ζετα ι με μ ια α νά σ α 1 « S u n d a y T im e s » Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

(C f))

«ΑΓΚΥΡΑ»

Δ. Α. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Α.Β.Ε.Ε. Λ. Κηφισού 85,122 41 Αιγάλεω, Τηλ.: 3478044, 3459321 Fax 3474732 Κατάστημα: Πεσμαζόγλου 5 (Στοά Ορφέως) Τηλ.: 3213507 Ε -mail: agyra@agyra.gr · www.agyra.gr

εκδόσεις ΠΟΛΙΣ κυκ λ οφ ο ρο ύν

Ν ΙΚ Ο Λ ΑΣ ΣΕΒΑ ΣΤΑ Κ Η Σ

Α Ν Τ ΙΓ Ο Ν Η Λ Υ Μ Π Ε Ρ Α Κ Η ΚΛί

Θ Ο Δ Ω ΡΗ Σ ΓIΕΛ Α ΓIΛ Η Σ

Η αλχημεία της ευτυχίας

Ο ((φόβος του ξένου» στην αγορά εργασίας

Δοκίμιο για τη σοφία της εποχής

Ανοχές και προκαταλήψεις στην ανάπτυξη

Πού βρίσκεται τελικά η ευτυχία; Ο σύγχρονος άνθρωπος την αναζητεί ενα­ γώνια, ψάχνει παθιασμένα το μυστικό της. Ο Σεβαστάκης μας καλεί να ξανασκεφτούμε τους όρους τ ς ς ευτυχίας. Το βιβλίο αυτό δεν είναι ένα εγχειρίδιο ευ­ τυχίας, δεν προσφέρει απλές οδηγίες χρήσεως, έτοιμες λύσεις στο αίνιγμα κι :' :-χάρτεc για την αναζήτηση τη ς επίγειας ευδαιμο­ νίας. Ο συγγραφέας του τονίζει αντίθε­ τα από τήν αρχή ότι η χημεία της ευ­ τυχίας είναι αινιγματική.

Οι συγγραφείς, καθηγητές στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, αποδεικνύουν ότι οι οικο­ νομικοί μετανάστες δεν συνιστούν απειλή για την αγορά εργασίας στον τόπο μας α λ λ ά : αντιθέτως συνεισφέρουν αποφασι­ στικά στην ανάπτυξη. Μια αντιρατσιστική μελέτη για μια χώρα και μια εποχή όπου ο ρατσισμός μοιάζει να εξαπλώνεται ως μεταδοτική νόσος.

ΟΜΗΡΟΥ 32, ΤΗΛ. 36 43 β82. FAX 36 36 501 • e - m a i l :

ρο Iis@ a th .f o r th n e t .gi

ΤΑΙΟί ΔΕΝΕΓΡΗΣ τη σ υ ν έ ν τ ε υ ξ η π ή ρ ε ο

ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ

Για τον Τάσο Δενέγρη μου μιλούσε πολύ ξεοτά η Τξένη Μαστοράκη πριν οκτώ χρόνια, πριν τον γνω­

ρίσω. Νωρίτερα είχα διαβάσει ποήματά του, ο ' ένα κλεμμένο «Πάλι» από τη «Δωδώνη», όταν δού­

λευε ο Μιχάλης Γκανάς.

Συναπηθήκαμε, για πρώτη φορά, οτη Γενική Τράπεζα στο Ιύνταγμα, το καλοκαίρι του 1991 με φο­

βερό καύσωνα. Ειλικρινά όμως δεν θυμάμαι με ποια αφορμή, και δεν θέλω να τον ρωτήσω για να το

διασαφηνίσω - ας μείνει έτσι θολό. Έκτοτε απαλλάξαμε τηλέφωνα, βιβλία. Μου άρεσε το προσεγ­

μένο m ίοιμό του, το σχεδόν παιδικό βάδισμά του, η έμφυτη ευγένειά του.

Με τον Τάσο βλεπόμαστε αραιά’ πάπα όμως, ανάμεοά μας, κυκλοφορεί μια υπόγεια θέρμη. Πριν λί­

γα χρόνια βλεπόμαστε σ' ένα καφέ, οτο τέρμα της Ομήρου, για να σχολιάζουμε τις μαθητευόμενες

μπαλαρίνες καθώς κατέβαιναν τα σκαλιά από την Κρατική Iχολή Μπαλέτου.

Η δημόοια εικόνα του ακολουθεί τα βήματα τηξ γενιάς του W μιας γενιάς που οτριμώχθηκε ανά­

μεσα στη γενιά της «ήττας» και οτη γενιά της «αμφισβήτησης». Με αφορμή το τελευταίο ποιητικό

βιβλίο του προοπάθηοα να οταθώ απέναπί του περισσότερο οα συστηματικός ανάγνωσης της δου­

λειάς του, παρά σα φίλος που, κατά καιρούς, χανόμαστε και βρισκόμαστε.

36

Η ποίηοη είναι αποτέ\εαμα ανάγκης

Το ποιητικό έργο οου αθροίζεται οε πέντε συλλογές (ουν μια συγκεντρω τική έκδοση) οε είκοοι πέντε χρόνια. Ποια είναι η ρίζα της ολιγογραφίας οου; Επί μία δεκαετία (1960-1970) έγραφα κυρίως πεζά και ολίγα ποιήματα. Πολλά από αυτά τα κείμενα ήταν συνειρμικά, χειμαρρώδη στην καλύτερη περίπτωση ή τείνανε οτον πλατυασμό, στη χειρότερη. Οι συγγραφείς που θαύμαζα έγρα­ φαν πολύ (Ντοστογιέφσκι, Ντίκενς, Κέρουακ, Μέιλερ). Αντίθετα στην ποίηση α­ ναδυόταν μια άλλη πλευρά της ιδιοσυγκρασίας μου που έτεινε στην εγκράτεια των μέσων προς όφελος της έντασης και της ανάτροηής. Με αυτά λοιπόν τα δεδομένα ήταν επόμενο να γράψω λίγα ποιήματα. Επιπλέον, επέβαλα από πα­ λιά κιόλας μια αυτολογοκρισία, αφήνοντας ποιήματα στο συρτάρι για πέντε και δέκα χρόνια. Όταν μετά από αυτή την παρέλευση του χρόνου εκτιμούσα ότι α­ ξίζει τον κόπο να τυπωθούν, τό δημοσίευα. θα είχε ενδιαφέρον κάποιος να βρει το νήμα που συνδέει την αραιή εμφάνισή οου οτα γράμματα, την πυκνή ενασχόλησή οου, οε αρκετά ποιήματα, με την τρέχουσα επίκαιρό τητα και το ακριβοθώρητο που οε διακρίνει ως άνθρωπο. Εσύ το βλέπεις αυτό το νήμα; Στο πρώτο σκέλος της ερώτησής σου (η αραιή εμφάνιση στα γράμματα) απάντησα ήδη. Τώρα που το σκέφτομαι όμως καλύτερα, δεν τη βρίσκω και τόσο αραιή. Έξι ποιητικές συλλογές και εννέα μεταφράσεις. Στο δεύτερο σκέλος θα μου επιτρέ­ ψεις να διαφωνήσω. Στα 175 ποιήματα που έχω δημοσιεύσει μόνον 10 είναι αυτά που είχαν σχέση με την επικαιρότητα, διεθνή ή ελληνική. Όσο για το τρίτο σκέλος, το ακριβοθώρητο κ.λπ., δεν υποδηλοί ούτε μισανθρωπία ούτε πόζα ούτε εγκλει­ σμό. Απλώς προτιμώ την κάποια απαγκίστρωση από τις συχνές συναναστροφές που είναι αντίθετες από την αλληλοεκτίμηση και την ανθρώπινη αλληλεγγύη.

Στη δεκαετία του '6 0 βρισκόσουν στον κύ κ λο του «Πάλι». Εκεί, αν δεν κάνω λάθος, πρωτοδημοοίευοες ποίημά οου. Σήμερα, ως γνωρίζεις, δεν υφ ίοτανται λογοτεχνικές συ­ ντροφιές. Νοσταλγείς εκείνα τα χρόνια; Σε διαμόρφωσαν κάποιοι άνθρωποι από εκείνο τον κ ύ κ λο ; Πιστεύεις ότι, σήμερα, αυτή τη ν απουσία ζω ντανής π νευματικότητας την πληρώνουμε; Πράγματι, το 1963 δημοσίευσα για πρώτη φορά στο «Πάλι» πεζό κείμενο και ποιήματά μου, Βεβαίως και νοσταλγώ εκείνα τα χρόνια όχι μόνο για τα καφε­ νεία και τις λογοτεχνικές συντροφιές αλλά και για ένα πνεύμα ελευθερίας που

Το 1963 δημοοίευοα για πρώτη φορά οτο «Πάλι» πεζό κείμενο και ποιήματά μου. Βεβαίως και νοσταλγώ εκείνα τα χρόνια όχι μόνο για τα καφενεία και τις λογοτεχνικός συντροφιές αλλά και για ένα πνεύμα ελευθερίας που επικρατούσε στην Ελλάδα για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο

επικρατούσε στην Ελλάδα για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο. Δεν ξέρω αν με διαμόρφωσαν κάποιοι άνθρωποι, γιατί το διαμορφώνω είναι βαριά κουβέντα, αλλά οαφώς με βοήθησαν και με επηρέασαν ο Ανδρέας Εμπειρικός και ο Νάνος Βαλαωρίτης. θέλω ακόμη ν' αναφέρω τον Παναγιώτη Κουτρουμηούση, νεότα­ το τότε, χαρακτήρα ακέραιο, συγγραφέα μικρών κειμένων με ανατρεπτικό χι­ ούμορ και καταστάσεις αυθεντικού παραλόγου. Διακρίνεις οτη ν προοώρας π οιητική παραγωγή οου κάποιες συνέχειες κ αι κάποιες τοvk, Οι συνέχειες είναι, τουλάχιστον αυτές που μπορώ να διακρίνω πρόχειρα: Εμμο­ νή σε ιστορικά πρόσωπα αμφιλεγόμενα, υπερεκτιμημένα και τραγικά (Δημήτριος ο Πολιορκητής, Λάκι Λουτσιάνο, Καίσαρ Βοργίας, Ανδρόνικος Κομνηνός). Υπεροχή του αστικού τοπίου, μείξη βιωματικών και ιστορικών στοιχείων, τάση για σκηνοθεσία του ποιήματος. Τώρα οι τομές: Πρώτη τομή στη δεύτερη συλ­ λογή (Το αίμα του λύκου): στοιχεία επικαιρότητας - pop κουλτούρα - εύκολος εντυπωσιασμός, θεωρώ ότι με αυτή τη συλλογή πάω πίσω. Δεύτερη τομή στην τέταρτη συλλογή (Ακαριαία). Στοχαστική διάθεση - μινιμαλιστική τάση σύγκρουση Φύσης-Ιστορίας. Τρίτη τομή στην πέμπτη συλλογή (Η κατάσταση των πραγμάτων). Η στοχαστική διάθεση γίνεται στοχασμός. Ακραία λιτότης της γλώσσας - ενισχύεται η αντιστικτική τάση. Στην τελευταία συλλογή (Το πνεύμα της Άμυνας), δεν υπάρχει τομή αλλά μια σύνθεση των προηγουμένων συλλογών. Υπάρχουν κάποια ζητήματα που εκκρεμούν ακόμη μέσα οου και δεν έχουν περάοει οτο χαρτί; Εάν σου έλεγα πως τίποτα δεν εκκρεμεί ή θα ήμουν ανόητος ή προπέτης. Υπάρχουν ιδέες, προσχέδια που ίσως κάποτε βρουν την ολοκλήρωσή τους.

38

Πώς όμως να μιλήσεις για το μέλλον; Προτιμώ να κλείσω την ερώτησή σου μ' ένα μικρό απόσπασμα από ένα επίσης μικρό κείμενο του Κάφκα. «Στην πύλη με σταμάτησε και με ρώτησε; "Πού πηγαίνει ο κύριος;"."Δεν ξέρω", είπα εγώ, "μόνο μακριά από δω, μακριά από δω. Ασταμάτητα μακριά από δω, μόνο έτοι θα φτάσω στο σκοπό μου". "Γνωρίζεις λοιπόν το σκοπό σου;”, ρώτη­ σε αυτός. "Ναι", απάντησα εγώ, 'τ ο είπα. Μακριά από δω - αυτός είναι ο σκο­ πός μου"». Στα δύο τελευταία βιβλία οοα γίνονται περιοοότερο ανάγλυφες οι δυο τάσεις της γρα­ φής οου: η ακαριαία και η αφηγηματική. Μίλησε μου για τις δύο κλίσ εις της πένας σου, γ ι' αυτούς τους δυο εαυτούς οου εν τελεί. Η αφηγηματική τάση είναι μια πανάρχαιη τάση του ανθρώπου να αφηγηθεί με στίχους αυτό που νομίζει ότι είναι άξιο αντικείμενο αφήγησης. Ίσως η ενασχό­ λησή μου με τον πεζό λόγο να με ώθησε σ' αυτό. Η άλλη τάση, η ακαριαία, ήλθε σαν η ακραία αντίθεση στην αφηγηματική. Ξεκι­ νάς από τη οιωπή για να πετύχεις μια αποκάλυψη. Αυτή τουλάχιστον είναι η πρόθεση. Τι άλλο να πω; Προτιμώ να σου διαβάσω από το Πνεύμα της άμυνας ένα ακαριαίο ποίημα που μου αρέσει ιδιαίτερα: «Λεπτές ισορροπίες» Αμετάκάητα μοιάζουν να είναι Τα γεγονότα Ακακίες εν τούτοις Μία αίγήη προσδίδουν Στο τοπίο που αρχίζει και χάνεται Καθώς μια θάλασσα από σκουπίδια Φουσκώνει και δεν συγχωρεί. 28/4/1997 Είοαι από τους ποιητές που φ λερτάρουν με την πρόζα ή είσαι ανυποχώρητα προσηλω­ μένος στο στίχο; Όχι, δεν είμαι ανυποχώρητα προσηλωμένος στην ποίηση, γιατί περίπου για μια δεκαετία έγραφα πεζά κείμενα. Έχω κρατήσει αρκετά έτσι που να βγει ένα βι­ βλίο. Παλιότερα νόμιζα πως ήταν το ιδανικό υλικό για ένα μυθιστόρημα. Τώρα την απορρίπτω αυτή την ιδέα, θέλω κάτι πιο ευλύγιστο. Δεν θα 'ναι κατά κανέ­ να τρόπο συμπλήρωμα των ποιημάτων μου. Μια άλλη προσέγγιση της πραγμα­ τικότητας, με διαφορετικούς κανόνες, λιγότερη μοναξιά και στόχους που μου φαίνονται πιο ευκρινείς. Από το τελευταίο ενδιαφέρον διήγημά οου πάντως που μου έδωσες για τις ανάγκες της ανθολογίας Μ ικρή Ζωολογία («Πατάκης», 1997) πιστεύω ότι δεν σου ταιριάζει η ποιη­ τική πρόζα. Συμφωνώ μαζί σου, γι' αυτό και προηγουμένως είπα ότι τα πεζά που θα γρά­ ψω, δεν θα είναι συμπλήρωμα των ποιημάτων μου. Μ ' ενδιαφέρει η λοξή ματιά οου οτα μεγάλα ιστορικά γεγονότα. Η Κατοχή, ο Εμφύλιος, η Δικτατορία - συλλογικές εμπειρίες που σε ανέθρεψαν - στην ποίησή σου φωτίζονται από τη σκοπιά του υπεράριθμου, του αποτραβηγμένου, εκείνου, να το πω με π ολιτι­ κούς όρους, που δεν θέλει να «παρεμβαίνει» οτα πράγματα.

39

0α οου απαντήσω ξεχωριστά για κάθε μία από τις περιόδους που αναφέρεις. Για τη δικτατορία, που είναι και η πιο πρόσφατη, έχω γράψει τρία ποιήματα που αναφέρονται ο' αυτήν: «Ελλάς η χώρα των θαυμάτων», Μάιος 1967, «Οι τύραννοι πρέπει να φοβούνται», 2.12.1970 και «Βασανισμός πολίτη χωρίς λεπτομέρειες», 23.11.1976, καθώς και άλλο ένα που αναφέρεται έμμεσα «Η σύγχυση είναι γενι­ κή» 9.6.1972. Για τον Εμφύλιο που δεν τον έζησα, γιατί είμαι Αθηναίος, αλλά βίωσα τις ουνέπειές του, έγραψα τα ποιήματα «Ψυχρός πόλεμος», Νοέμβριος 1952 και «Επιτύμβιο» Νοέμβριος 1953. Όσο για την Κατοχή έχω γράψει ένα διήγημα που δημοσιεύτηκε στη συλλογή Sante. Ωατόοο δεν απάντησες στο ερώτημά μου. Η απόσταοη που κρατάς από τη ζέουοα κοινω­ νική πραγματικότητα συμβαίνει από ψυχική κλίση ή είναι ζήτημα ιδεολογικής σκόπευσης; 0α γίνω πιο σαφής. Για μεν τη Δικτατορία και την Κατοχή υπάρχουν στα σκαριά τρία διηγήματα. Όσο για τον Εμφύλιο, δεν τον έζησα γιατί ήμουν δώδεκα χρόνων όταν άρχισε κι εγώ ζούσα στην Αθήνα. Δεν υπάρχουν βιώματα. Ο ποιητής, που θα επιχειρήσει τέτοιο εγχείρημα, πρέπει να έχει το ήθος του Κάλβου και το ανάστη­ μα του Σολωμού για να δώσει ανάγλυφη την τραγωδία του Διχασμού, του αδελφοκτόνου πολέμου. Κι αυτό προϋποθέτει υπέρβαση των ιδεολογιών. Ανατρέχοντας οε παλαιάτερη βιβλιογραφία οου διαπίοτωοα ότι δεν έχουν ασχοληθεί αρ­ κούντως με την περίπτωσή οου. Κατά τη γνώμη οου πού οφείλεται αυτό;

Νιώθω μεγαλύτερη οικειότητα με τον ιοπανικό παρά με τον αγγλοσαξονικό κόομο

Εγώ μπορώ να κάνω εικασίες. Μία από αυτές είναι ότι ήμουν μόνος και περιπλανώμενος. Δεν είχα σχέσεις με εφημερίδες, δεν ανήκα στη γενιά του 7 0 που εκεί­ να τα χρόνια είχε μια προνομιακή μεταχείριση και με ακολουθούσαν ορισμένα κλισέ όπως σουρεαλιστής ή beatnik. Άλλη εικασία είναι ότι τα ποιήματά μου φέρναν αμηχανία κι ήταν δύσκολο να καταταγούν. Από την άλλη πλευρά είναι και φυσικό. Γιατί θα πρέπει ένας ποιητής να έχει αμέσως καταξίωση από την κρι­ τική; Αυτή η σιωπή κράτησε κάπου δώδεκα χρόνια. Μετά άρχισαν να γράφονται κριτικές από νέους, νεότερούς μου. Την αρχή έκανε ο Ευγένιος Αρανίτσης με τρόπο ευφυή και δεισδυτικό. Σήμερα έχουν κιόλας γραφεί 4 κριτικές για το τ ε ­ λευταίο μου βιβλίο, από νέους κριτικούς, που σχολιάζουν τα ποιήματά μου με διαφορετικό τρόπο ο καθένας, βοηθώντας την κατανόησή τους και απαλείφοντας ορισμένες παρεξηγήσεις. Τι άλλο καλύτερο; Υπήρξαν κάποιοι άνθρωποι τω ν γραμμάτων που οε στήριξαν στα πρώτα οου βήματα; Ναι, υπήρξαν. Σε πρώτη φάση, την εποχή του «Πάλι», ο Ανδρέας Εμπειρικός και ο Νάνος Βαλαωρίτης, με την ενθάρρυνσή τους και τις παραινέσεις τους, και το πε­ ριοδικό στο οποίο μπορούσα να δημοσιεύσω ποιήματα ή πεζά. 0 Δημήτρης Χα­ τζής που περιέλαβε 3 ποιήματά μου σε μια μεγάλη ανθολογία ελληνικής ποίη­ σης (από τα Ακριτικά Έπη μέχρι τις μέρες μας) που εκδόθηκε στην Ουγγαρία σε μια χρονική περίοδο που δεν είχα βγάλει ακόμη βιβλίο κι είχαν μόνο δημοσιευτεί ελάχιστα ποιήματά μου σε περιοδικά. Επίσης οι ποιητές Τάσος Λειβαδίτης, Τάκης Σινόπουλος, Βασίλης Στεριάδης, που έγραψαν κριτικές ή σχολίασαν απλώς τα δύο πρώτα μου βιβλία. θ α ήθελα να περάσουμε τώρα οτην ενασχόλησή οου με τη μετάφραση. Είσαι από τους μεταφραστές που μεταφράζουν κείμενα που τους συνεπαίρνουν. Στη μεταφραστική β ι­ βλιογραφία οου παίρνουν κεφάλι οι ιοπανόφωνοι, αυτό είναι τυχαίο;

40

Όχι δεν είναι τυχαίο. Η προτίμηση είναι ιδιοσυγκρασιακιί. Νιώθω μεγαλύτερη οικειότητα με τον ισπανικό παρά με τον αγγλοσαξονικό κόσμο. Ή μάλλον με τον ισπανοαμερικανικό, για να ακριβολογήσω. Ένας κόσμος μαγικός και πολυφωνικός. Επιπλέον η μεταφραστική μου περίοδος συνέπεσε με την έκρηξη της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας στην Ελλάδα (Ιάμπατο - Μπόρχες - Κορτάσαρ - Μάρκες - Ρούλφο - Ντονόσο - Γιόσα). Άλλος ένας πόλος έλξης λοιπόν. Και, επί του πρακτέου, τι έχες «κ\έψ ει» από τον Κορτάοαρ, τον Μπόρχες, τον Ιτή β ε νοον, τον Πας; θα περιοριστώ στους δύο πρώτους. Διαβάζοντας και μεταφράζοντας Μπόρχες άλλαξε η αντίληψή μου για το τι είναι διήγημα και τι είναι δοκίμιο, είδα δηλαδή ότι αυτά τα είδη μπορεί να συγχωνευτούν και να βγουν καινούργια. Άλλη ωφέ­ λεια από τον Μπόρχες ήταν ότι διευρύνθηκε η κατανόηση για ξένους πολιτι­ σμούς και βγήκαν στη φόρα πράξεις ηρωικές λαών που δεν υποπτευόμαστε γιατί αυτοί ζούσαν στη μοναξιά των πάγων του Ευρωπαϊκού βορρά. 0 Κορτάσαρ μού άνοιξε την όρεξη ν' ασχοληθώ με το διήγημα. Η φαντασία του είναι αχαλίνωτη, η τεχνική του αγγίζει την τελειότητα, οι ιστορικοί χρόνοι μπερ­ δεύονται, τα όρια της πραγματικότητας και της φαντασίας είναι ασαφή. Νομίζω ότι σε 2-5 διηγήματα που θα εκδώσω μελλοντικώς θα φανεί η επίδραση του μεγάλου Αργεντινού. Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περιοοότερο η ποίηοη εκτοπίζεται από τον εκδοτικό χάρτη - και τον παγκόομιο. Οι εκδότες δυσανασχετούν όταν βλέπουν ποιητικό χειρό­ γραφο, η δεύτερη έκδοση οε ποιητική συλλογή θεωρείται θαύμα (πλην των μεγάλων ο ­ νομάτων), το αναγνωστικό κοινό έχει σ τραφ εί αποφασιστικά οτο μυθιστόρημα (ούτε καν οτο διήγημα). Πώς βιώνει ένας ποιητής αυτή την κατάσταση; (Τον ποιητή δεν πρέπει να τον νοιάζει, επί της ουσίας. Γιατί η ποίηση είναι απο­ τέλεσμα ανάγκης. Αυτό είναι το ένα σκέλος. Το άλλο είναι ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη από επικοινωνία και επιβράβευση. Μοιραία λοιπόν και η επερχόμενη πι­ κρία του ποιητή. Χρειάζονται μεγάλα αποθέματα ψυχικής δύναμης για να μην υποκύψει στη μετριότητα, στις σειρήνες ή στο limbo της σιωπής.

0 Κορτάοαρ μού άνοιξε την όρεξη ν' ασχοληθώ με το διήγημα. Η φαπαοία του είναι αχαλίνωτη, η τεχνική του αγγίξει την τελειότητα, οι ιστορικοί χρόνοι μπερδεύονται, τα όρια της πραγματικότητας και της φαντασίας είναι ασαφή

Υπάρχουν κάποιοι μεταπολεμικοί'Ελληνες ποιητές που, κατά τη γνώμη οου, θα μπορού­ σαν να σταθούν με αξιώσεις στον ευρωπαϊκό χάρτη; Κι αυτό το ρωτώ, κλείνοντας τα μάτια στα πάγια προβλήματα: έλλειψ η καλώ ν μεταφραστών, απουσία εθνικής στρατηγι­ κής βιβλίου οτο εξωτερικό κ.ά. Βεβαίως και υπάρχουν. Η ελληνική ποίηση έχει μια συνεχή ροή και πίσω από τα Νόμπελ του Ελύτη και του Σεφέρη, υπάρχει ο Καβάφης, ο Σικελιανός, ο Παπατσώνης, ο Καρυωτάκης, ο Εγγονόπουλος, ο Εμπειρικός, ο Βάρναλης, ο Ρίτσος, ο Αειβαδίτης. Απ' όοο γνωρίζω μόνον η Ιρλανδία, η Πολωνία και η Ρωσία έχουν τόσο δυνατή παράδοση και πολυπρόσωπη εκπροσώπηση, θα ήταν όμως καθή­ κον μου ν' αναφερθώ σε κάποια ποιητικά βιβλία που μου άρεσαν και σε κάποι­ ους δημιουργούς που δουλεύουν σιωπηλά, μακριά απ' τα φώτα. Το βιβλίο της Τζ. Μαστοράκη Μ' ένα στεφάνι φως (1989), σπάνιας ομορφιάς που οι όποιες ερμηνευτικές προτάσεις το κατέστρεφαν. Το βιβλίο του Βασίλη Κουγέα Του άλλοτε κατοικπμένου (1997), ποιήματα ευαί­ σθητα, ελεγχόμενη συγκίνηση, αναφορές στην ευρωπαϊκή ποίηση και πλήρης ισορροπία μεταξύ βιωματικού, φανταστικού στοιχείου και ιστορίας.

41

Το βιβλίο του Μαρκόπουλου Μη σκεπάζεις το ποτάμι (1998), γιατί υπερέβαλε εαυτόν κι έκανε ένα βήμα παραπέρα. Το μέχρι τώρα ποιητικό έργο του Πέτρου Μοροζίνη, ποιητή με προσωπική φω­ νή, με επινοήσεις και εμμονές, που εργάζεται αθόρυβα και σεμνά. Και για να τελειώσω θέλω ν' αναφερθώ στο ποιητή Ν. Καρούζο που τον κατα­ χωνιάσαμε. Βασανισμένος, φτωχός, δεν είχε τον καλύτερο χαρακτήρα και πιθα­ νώς δεν θα γινόταν δεκτός σε μια αγγλοσαξονική κοινωνία. Το έργο του άνισο και ιδιοφυές περιμένει τη δικαίωσή του! □

Δεν είχΰ οχεοείξ με εφημερίδες, δεν ανήκα οτη γενιά του 7 0 που εκείνα τα χρόνια είχε μια προνομιακή μεταχείριση και με ακολουθούσαν ορισμένα κλισέ, όπως σουρεαλιστής ή beatnik

Σ ύ ν το μ ο Ε ρ γ ο β ιο γ ρ α φ ικ ό

0 Τάσος Δενίγρης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1934. Πρώτες δημοσιεύσεις στο περιο­ δικό «Πάλι» (1963), αλλά το πρώτο του βιβλίο εκδόθηκε το 1974. Από το 1982 είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Ποίηση 1. θάνατος στην Πλατεία Κάνιγγος. Ιδιωτική συλλογή. Αθήνα 1975. 2. Το αίμα του λύκου. Εγνατία, Θεσσαλονίκη 1978. 3. θειάφι και Αποθέωση. Άκμων, Αθήνα 1982. 4. Ακαριαία. Ύψιλον, Αθήνα 1985. 5. Η κατάσταση των πραγμάτων. Καστανιώτης, Αθήνα 1989. 6. Το πνεύμα της Άμυνας. Πατάκης 1999. Μεταφράοειε 1. ΤζωνΝτος Πάαος: 1919 (Μυθιστόρημα). Οδυσαέας, Αθήνα 1982. 2. X. Κορτάοαρ: Οκτάεδρο (Διηγήματα).Ύψιλον, Αθήνα 1983. 3. X. Λ. Μπόρχες: Εβαρίοτο Καριέγκο (Χρονικό).Ύ ψιλον, Αθήνα 1984. 4. X. Λ. Μπόρχες: Αφηγήσεις του Μπούοτος Ντομέκ (Δοκίμια). Ερατώ, Αθήνα 1985. 5. Ρ. Α. Στήβενοον: Η λέσχη της Αυτοκτονίας (Νουβέλα). Άγρα, Αθήνα 1985. 6. X. Κορτάοαρ: Τα μυστικά όπλα (Διηγήματα). Απόπειρα, Αθήνα 1990. 7. Π. Μ οντάλβο: Μια ιστορία απ' τη Μαδρίτη (Μυθιστόρημα). Καστανιώτης, Αθήνα 1992. 8. Ούγκο Γκουτιέρες Βέγκα: Άσματα του Δεσποτάτου του Μορέως (Ποιήματα). Εκδόσεις Εταιρείας Ισπανικών Σπουδών, Αθήνα 1993. 9 .0 .

Παθ: Η πέτρα του ήλιου και άλλα ποιήματα. Ίκαρος, Αθήνα 1993.

Το 1983 διάβασε ποιήματά του στο Φεστιβάλ Ποίησης στο Cambridge της Αγγλίας. Τον ίδιο χρόνο προσκλήθηκε από την Ένωση Σέρβων Συγγραφέων στο Βελιγράδι. Το 1985 προσκλήθηκε στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Ποίησης, στο Μποπάλ και Νέο Δ ελχί της Ινδίας. Το 1990 στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, το 1991 στο Πανεπιστήμιο του Tubingen (Γερμανία), το 1992 οτηνΜ ούρθια (Ισπανία), το 1998 στο Μ εντεγίν της Κολομβίας και δύο μήνες αργότερα στο Διεθνές Φεστιβάλ της Λίμα στο Περού. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί και δημοσιευθεί σε πολλά ξένα περιοδικά και αν­ θολογίες. Επίσης ένα βιβλίο με επιλογή ποιημάτων του κυκλοφόρησε στη Λισαβόνα της Πορτογαλίας το 1994 με τίτλο A OUTRA VERSA-0 (Η άλλη εκδοχή).

42

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Α Γ Ρ Α

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ

Ν. Γ. ΠΕΝΤΖΙΚΗ ΣΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Α ΓΡΑ

τα

h βλ ία το υ μ ήνα

[

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡ

Κριτική:

ΜΑΡΙΑ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ-ΠΟΘΟΥ Η Εκτη Σφραγίδα

46

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΙ Τ« ΜΑΡΛΕΝΑ ΠΟΛΙΤΟΠΟΥΛΟΥ Ο κύριος Μάριος μετάνιωσεαργά............................. .................... 50 Μ

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Κριτικές: ΙΑΚΩΒΟΣΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗΣ θέατρο. Τόμος Ζ'. Μία συνάντηση κάπου αλλού Η τελευταία πράξη - Μια κωμωδία............ ΧΑΡΗΣΣΩΤΗΡΕΛΗΣ θεατρικά Άπαντα....

....-J

* Λ μουιικη · ν Γ ; - - 1 · · ^

Κριτικές:

ΚΕΪΤ ΑΤΚΙΝΣΟΝ Ζτα παρασκήνια του μουσείου 51 ΤΖΟ ΚΟΝΕΛΙ Σταυροδρόμια της ψυχής..............53 Παρουοίαοη:

ΜΑΡΙΟ ΒΑΡΓΚΑΣ ΠΟΙΑ Οι αρχηγοί........................ 55

%ΚΗΗΧΚΡ ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΤΑΜΕΛΟΣ Τα Πανεπιστημιακά ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ Πυκνό Τώρα ..

Παιδαγωγικά Τμήματα

jllTO PW l Παρουσιάσεις:

ΕΛΕΝΗ Ε. ΚΟΥΚΟΥ, ΕΥΔΟΚΙΑ ΠΑΥΛΟΦ-ΒΑΛΜΑ Ιι Καποδίστριας Ανέκδοτη αλληλογραφία με τους PHILIPPE-EAAAAANUEL DE FELLENBERG, RUDOLFABRAHAM DESCHIFERLI1814-1827................... 6C

ΜΕΡΛΙΝ ΧΟΛΑΝΤ Όσκαρ Ουάιλντ: Η ζωή και το έργο του

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΟΥΤΟΥΛΑΣ Ωρίων-Γιάννης Μιχαλόπουλος: Με την Αριστερά στον Μεσοπόλεμο, στην Εθνική Αντίσταση, στην μεταπολεμική Ελλάδα .................................61

|

ΠΑΙΔΙΚΑ-ΕΦΗΒΙΚΑ

ΑΝΤΟΝΗΙ Π. ΜΠΕΝΕΚΟΙ Ο Μπακ 76 IOANNA ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ Όνειρα και γέλ ια ...............77 ΙΣΑΒΕΛ ΚΟΡΔΟΜΠΑ Πιρουλί, το μικρό αλεπουδάκι...................................... 77 ΚΟΣΤΑΣ ΓΙΟΥΒΑΝΤΣΙΟΥΔΗΣ - ΕΙΡΗΝΗ ΜΟΥΣΙΑΔΟΥ Μια φορά κι έναν καιρό ήταν το σκάκι... 78 ΜΑΘΗΤΕΣ Α' ΤΑΞΗΣ Β' 6/ΘΕΣΙΟΥ ΠΕΙΡΑΜ. Δ. Σ. ΜΑΡΑΣΛΕΙΟΥ Οι περιπέτειες της Χρυσαφένιας................... 78 και οι σύντροφοί του

Επιμ: Β.Δ. ΑΝΑΓΝΟΣΤΟΠΟΥΛΟΙ • Λαϊκή παράδοση και παιδί • Λαϊκή παράδοση και σχολείο

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η αξία της θυσίας του ΘΕΟΔΩΡΟΥ Μ ΠΕΛΙΤΣΟΥ I

ΜΑΡΙΑ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ-ΠΟΘΟΥ

£

ΗΈκτη Σφραγίδα

■

Αθήνα, Κέδρος, 1999. Σελ. 404

I

Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου αφηγείται συνή­ θως κόσμους ονειρικούς, εξωπραγματικούς, κό­ σμους θαυμάτων και θρύλων. Περιγράφει πρώτ' απ' όλα τα συναισθήματα των ηρώων της και αφήνει τα γεγονότα σε δεύτερη μοίρα, να έπονται ως φυσική συνέχεια. Δεν θα μπορούσε λοιπόν να συμβαίνει αλλιώς στο νέο της μυθιστόρημα. Το θέμα που την απασχολεί τούτη τη φορά είναι η καταστροφή στο όνομα της ανάπτυξης: η καταστρο­ φή του περιβάλλοντος, η αλλαγή της παραδοσιακής συμπεριφοράς, η αλλοίωση των συνειδήσεων και γενικά όλες οι αρνητικές αλλαγές που συμβαίνουν σε τόπους και ανθρώπους στο όνομα μιας κακώς νο­ ούμενης οικονομικής ανάπτυξης, στην οποία αυτο­ σκοπός είναι το κέρδος με οποιοδήποτε τίμημα.

Η

Η Μ. Ααμπαδαρίδου-Πόθου με οργανωμένο τρόπο μάς οδηγεί οτις δικές της ατραπούς σκέφης Το θέμα είναι κοινό, θα λέγαμε, και χιλιοπιασμένο. Ένας επιπόλαιος και ατάλαντος αφηγηματογράφος εύκολα θα ξεστράτιζε οε μια ρηχή συνθηματολογία και σε αυτονόητα συμπεράσματα. Όμως η Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου δεν ξεγλιστρά σε εύκολους και καλοστρωμένους δρόμους. Με οργανωμένο τρόπο μάς οδηγεί στις δικές της ατραπούς σκέψης, πραγματικές και φαντασιακές, οι οποίες καταλήγουν στη δική της αλήθεια. Μιαν αλήθεια την οποία δεν

46

είναι όλοι άξιοι να γνωρίσουν, αλλά μόνον όσοι δια­ θέτουν το τρίτο μάτι, το αόρατο, αυτό ανάμεσα στα δυο μάτια του σώματος, τα φθαρτά. 0 τόπος που επιλέγει για να στήσει το σκηνικό της είναι ένας αρχαιολογικός χώρος, τα ερείπια ενός αρ­ χαίου ναού· ένας τόπος αρχαίας μυστηριακής λα­ τρείας, τον οποίο εμπνεύστηκε προφανώς από το Ιερό των Κάβειρων, που βρίσκεται στη Λήμνο, στο νησί από το οποίο κατάγεται, και μάλιστα πολύ κο­ ντά στον Άγιο Αλέξανδρο, στην Ηφαιστία και στον Κότσινο, χώρους που κυραρχούν στα «βυζαντινά» της ιστορικά μυθιστορήματα: Μαρούδα, Δοξανιών, Νικηφόρος Φωκάς, Πήραν την ΠόίΤη, πήραν την. Άλλωστε και στην Έκτη Σφραγίδα συμπλέκονται η αρχαιότητα με το Βυζάντιο, σε σημείο ώστε η ηρωίδα του μυθιστορήματος να μην μπορεί να καταλήξει αν τα όσα μυστηριώδη της συμβαίνουν ανάγονται σε κάποια αρχαία ιέρεια, τη Χρυσηίδα (άλλη μια επιρ­

ροή από τη Λήμνο, στην οποία λατρευόταν η θεά Χρύση), ή σε κάποια χριστιανό μοναχή, που τη «βα­ φτίζει» Μαρκιανή. Ο χώρος λοιπόν αυτός των αρχαί­ ων μυστηρίων, ερειπωμένος οήμερα, κινδυνεύει α­ πό έναν αλαζόνα επιχειρηματία, ο οποίος τον έβαλε στο μάτι για να επενδύσει εκεί.

ένα Μουσείο, ο ναός της Άρτεμης στη Μύρινα της Λήμνου εκγλείστηκε στην αυλή ενός ξενοδοχείου. Η ηρωίδα του μυθιστορήματος, η Αδριανή Κυδά Καλία, είναι μια ανέμελη κοσμική κυρία, δίχως ιδιαίτε­

Το σκηνικό είναι γνωστό σε μας τους Έλληνες, αφού από τη γη μας ξεφυτρώνουν εκατοντάδες μνημεία, μια και ο ευλογημένος αυτός τόπος αξιώθηκε χιλιά­ δων ετών ιστορίας. Δεκάδες είναι τα παραδείγματα ισοπέδωσης μνημείων στο βωμό της κερδοφόρας

ρες ανησυχίες και ενδιαφέροντα, η οποία κάποια στιγμή γοητεύεται από ένα θρύλο που συνοδεύει τον τόπο. Από τότε η ζωή της αλλάζει και προσπα­ θεί απεγνωσμένα να τον οώσει, παρά το ότι ο επιχει­ ρηματίας που έχει επενδύσει σ' αυτόν είναι ο σύζυ­ γός της και ο εμπνευστήςτης αξιοποίησης, ο αρχιτέ­ κτονας Ιάσων, είναι ο εραστής της.

ανάπτυξης. Να θυμηθούμε τα πιο πρόσφατα: το προϊστορικό Ζαργάνι στα Σπάτα ισοπεδώθηκε και σκεπάστηκε από το νέο αεροδρόμιο, τα μνημεία της αρχαίας Αθήνας διαμελίστηκαν για χάρη του Μετρό, το Λύκειο του Αριστοτέλη στην Αθήνα εμποδίζει και ίσως θυσιαστεί για να παραχωρήσει τη θέση του σε

Η ηρωίδα αρχικά αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στον έ­ ρωτά της για τον Ιάσονα και στην αγάπη της για τον τόπο και το θρύλο του, μα τελικά τα θέλει και τα δύο. Διχασμένη είναι η Αδριανή σε όλο το έργο, έ ­ νας διχασμός που μας οδηγεί ακριβώς στο υποσυ­ νείδητο του σύγχρονου Έλληνα, ο οποίος πατάει με

Η Μαρία Λαμπαδαριδου-Ποθου γράφει για το μυθιστόρημά τι Όσο και αν φανεί παράξενο, η Έ κ τ η Σ φ ρ α γ ίδ α γεννήθηκε από κάποια όνειρα. Η πρώτη ιδέα. Το όνειρο λειτουργεί οτο μυθιστόρημα ως μεαον καταβύθισης οτα άγνωστα, αρχετυπικά, θα έλεγα, πεδία της ψυχής, που φέρουν το χάραγμα από την κοομογονική μνήμη. Και όλα τα «υπέρλογα», τα υπερφυσικά φαινόμενα, που γίνονται σ' αυτό, αποτελούν μια διαλεκτική των συμβόλων της ψυχής. Γιατί η ψυχή εκφράζεται με σύμβολα. Γράφοντας την Έ κ τ η Σ φ ρ α γ ίδ α , έμαθα πως αυτό που λέμε «θαύμα» ή μαγικό στοιχείο, υπερρεαλιστικό, δεν είναι παρά μια αναρχία της φύσης, που γίνεται για το συμφέρον της. Τι' αυτό και το στήριξα οτο εδάφιο της Αποκάλυψης, που μιλά για την «αναρχία» της κτίσης. Άλλωστε, ο' όλα μου τα μυθιστορήματα υπάρχει η μεταφυσική. Η γοητεία του ανεξήγητου. Γιατί εκείνο που μ' ενδιαφέρει είναι να μάθω πρώτα εγώ τι σημαίνει αυτό το μεταφυσικό όνειρο της ζωής μου, να μάθω πού με οδηγεί η εφημερότητά μου, οε ποιες υπαρξιακές αλήθειες. Προσωπικά, μ' ενδιαφέρουν τα μοναχικά πρόσωπα, που ενσαρκώνουν το πάθος των υπαρξιακών ερωτημάτων. Και ένα τέτοιο πρόσωπο είναι και η ηρωίδα μου -ή αυτό προσπάθησα να δώσω. Είναι μια «γοητευμένη» από το Μυστήριο που την άγγιξε. Κι ύοτερα, το υπερρεαλιστικό στοιχείο ήθελα να το μετατοπίσω σ ' έναν μικρό τόπο αρχαίας λατρείας, που τον συνδέω μ' ένα θρύλο. 0 θρύλος είναι η πλέον προσφιλής και ζώοα «ύλη» του μυστηρίου. Έτσι ο μικρός αυτός τόπος, λίγο πριν τον καταστρέφουν, θα δείξει το αίμα του, θα δείξει τα πέτρινα δάκρυά του, αλλά θα δείξει και την εκδίκησή του. Κι αυτό, σαν ιδέα, γεννήθηκε μέσα μου μια μέρα που βρέθηκα σ' ένα πολυτελές ξενοδοχείο και μπροστά μου, οε απόσταση δυο τριών μέτρων, ανάμεοα οε γεράνια και πλαστικές πολυθρόνες, ήταν τα ερείπια ενός αρχαίου ναού. Εκείνη τη στιγμή ευχήθηκα να μπορούσε ο μικρός αυτός τόπος, ο τόσο βάναυσα βιασμένος, να δείξει την οργή του. ύεν μ' ενδιαφέρουν πια τα μυθιστορήματα των επίπεδων διαπροσωπικών σχέσεων. Στόχος μου είναι να δώσω τη ζωή μέσα από τις αθέατες διαστάσεις της. Να βρω τη σχέση που έχει η ψυχή με το αόρατο, αυτό που περιρρέει το ορατό, δίνοντας άλλες οπτικές και σημασίες οτα πράγματα.

47

το ένα πόδι στη Δύση, τη μοντέρνα, την ορθολογική, και με το άλλο στην Ανατολή, τη μυστηριώδη, την άλογη και πλανεύτρα. Τα πρόσωπα που περιβάλλουν την ηρωίδα, επιλεγ­ μένα προσεκτικά, υφαίνουν ένα σκηνικό, το οποίο συμπληρώνεται από τον κόσμο των ονείρων της συγγραφέως-ηρωίδας. Διότι η Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου θέλει την ηρωίδα της να επηρεάζεται και να κα­ θοδηγείται από τα όνειρά της και τελικά να οδηγείται στη συγγραφή ενός βιβλίου. Το ίδιο συνέβη και στην ίδια, όπως ομολογεί στο εσώφυλλο του βιβλίου, ό­ που γράφει: «Η Έκτη Σφραγίδα γεννήθηκε από κά­ ποια όνειρα».

Ένα μυθιστόρημα που οδηγεί τη οκέψη οε νέους δρόμους, μη ορθολογικούς

Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια ταύτιση της συγγραφέως με την ηρωίδα της, όχι τόσο στα γεγονότα που εξιστορούνται στο μύθο (αν και ανιχνεύονται και εκεί κάποια αυτοβιογραφικά στοιχεία), όσο κυρίως στις μεθόδους με τις οποίες αναζητούν και οι δύο την προσωπική τους αλήθεια και χτίζουν την κοσμο­ θεωρία τους. Στο μυθιστόρημα σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν η Μάρμη-Ειμαρμένη, η προσωποποίηση της μοίρας, η οποία ως τότε καθόριζε και κατεύθυνε τη ζωή της Αδριανής, και ο Λεύκιος, ο σιωπηλός καλόγηρος, ο οποίος πότε με τον λιτό του λόγο και πότε με την εύγλωττη σιωπή του την οδηγεί στο μονοπάτι της α­ λήθειας. Η Αδριανή αγωνίζεται απεγνωσμένα να απαλλαγεί από τη Μάρμη -τη μοίρα- και το καταφέρνει, δίνοντάς μας έτσι την αισιόδοξη πλευρά της ιστορίας. Η Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου πιστεύει ότι η μοίρα καθο­ ρίζει ως ένα σημείο τη ζωή και τα γεγονότα. Από κει κι έπειτα είναι στο χέρι του καθενός να την αλλάξει. Παράλληλα η Αδριανή αγωνίζεται να ανακαλύψει τη λύση στο μυστήριο του τόπου. Όχι μέσω του ορθού λογισμού, δηλαδή μέσω της επιστήμης και της τ ε ­ χνολογίας, αλλά μέσω αρχαίων χρησμών και κωδικοποιημένων μηνυμάτων, μέσω συμβόλων. Αρχικά αμφιβάλλει. Λέει: «Μα είναι δυνατόν οι νόμοι του κό­ σμου να είναι τόοο αβέβαιοι... τόσο ευάλωτοι... να

48

στηρίζονται στη δύναμη κάποιων λέξεων..., ας πού­ με, κάποιων συμβόλων... και τι σημαίνει αυτό,·» Όμως η επιστήμη δεν μπορεί να δώσει απάντηση σε όσα συμβαίνουν στον τόπο. Οι ειδικοί, για να αποφύ­ γουν την ταπείνωση, επινοούν έναν άγνωστο θανα­ τηφ όρο ιό, τον οποίο ονομάζουν «Virus Mortis Incognitus», ένα εύρημα της συγγραφέως, η οποία μοιάζει να ειρωνεύεται την επιθυμία του σημερινού ανθρώπου να εξηγήσει τα πάντα με τον «ορθό λό­ γο». Η ηρωίδα λοιπόν καταφεύγει στα σύμβολα και τελι­ κά καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η λύση είναι η γραφή. Μια γραφή αυτογνωσίας, που οδηγεί στον ε­ σώτερο κόσμο, εκεί όπου βρίσκεται βυθισμένο το μεγαλύτερο μέρος της αλήθειας. Τελικά, η γραφή είναι η λύση, η λύτρωση για την ηρωίδα Αδριανή Κυδά Καλία, αλλά και για την ίδια τη συγγραφέα. Η γραφή, όχι για να πουλιέται στις βιτρίνες, αλλά για να προσφέρεται σε κείνους τους ρομαντικούς, στους μοναχικούς, σε κείνους που αγάπησαν και εί­ ναι ευάλωτοι, που είναι έτοιμοι να θυσιαστούν. Η Έκτη Σφραγίδα, τίτλος εμπνευσμένος από ένα στί­ χο της Αποκάλυψης, είναι ένα μυθιστόρημα που ο­ δηγεί τη σκέψη σε νέους δρόμους, μη ορθολογι­ κούς. Η λογική εξήγηση, η ερμηνεία που βασίζεται σε συγκεκριμένα δεδομένα δεν είναι πάντα εφικτή, σύμφωνα με τη Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου. Όμως α­ παντήσεις υπάρχουν, αρκεί να το πιστέψει κανείς και να μη θέλει σώνει και καλά να τις ψηλαφίσει, ως άλ­ λος θωμάς. Όταν η επιστήμη αδυνατεί να ερμηνεύσει και κατα­ φεύγει στον «Virus Mortis Incognitus», η διαίσθηση και η πίστη μπορούν να οδηγήσουν σε αποτέλεσμα. Ακόμα και όταν όλα δείχνουν χαμένα, η προσπάθεια πρέπει να συνεχίζεται, όσο ουτοπικός κι αν φαντάζει ο στόχος. Η Αδριανή Κυδά Καλία, παλεύοντας να σώσει τον τό­ πο, κερδίζει τον εαυτό της. Μπορεί να μην τα κατα­ φέρνει τελικά, μπορεί οι προσπάθειές της να μη φέρνουν αποτέλεσμα, όμως ο τόπος την ανταμεί­ βει. Της χαρίζει αυτό που ανέκαθεν επιθυμούσε: ένα παιδί. Αυτό που πάντα ποθούσε και η επιστήμη δεν είχε μπορέσει να της προσφέρει, της προσφέρεται ως δώρο από τον τόπο, ως αντίδωρο, θα λέγαμε, για την προσπάθεια που έκανε να τον σώσει. Ίσως τελικά αυτό είναι το μήνυμα που θέλει να δώ­ σει η Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου με την Έκτη Σφραγίδα, ότι η προσφορά και η θυσία δίνουν νόη­ μα στη ζωή και ότι, στην ουσία, χωρίς αυτά τα δύο ζωή δεν υπάρχει. □

Η μουσική του λόγου I

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

I

Το τραγούδι του Ντάνκλ

Η

Αθήνα, Ιοτία, 1999. Σελ. 234

Μ

πανίως τα μυθιστορήματα πρωτοεμφανιζόμενων -και όχι μόνον- συγγραφέων διαθέτουν τέτοια αρτιότητα όπως Το τραγούδι του Ντάνιελ. 0 Αργυρόπουλος, που η προηγόύμενη ενασχόλησή του με το λόγο αφορούσε θεατρικά έργα, έρχεται εδώ, σε αντίθεση με άλλους θεατρικούς συγγραφείς, να μας δώσει ένα κλασικό μυθιστόρημα που ελάχιστα δείχνει την προγενέστερη σχέση του δημιουργού του με το θέατρο. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα μαθη­ τείας (μία από τις αποδόσεις στην ελληνική του όρου bildungsroman), όπου ο νεαρός πρωταγωνιστής-α-

Σ

Το μυθιστόρημα έχει το άρωμα του πα\ιού κρασιού, στιγμές νοοτα\γίας α \ \ ά και οτιγμές προοδοκίας φηγητής Άλκης ξεκινά την εξιστόρησή του από τη μέ­ ση των γεγονότων (in medias res) και ξεδιπλώνει την αφήγηση σε επάλληλους κύκλους που ουνιστούν τις προσλαμβάνουσες, μέσω των οποίων διαμορφώνε­ ται η προσωπικότητά του. Καθοριστικό ρόλο σ' αυτή τη διαμόρφωση παίξει ένας Ελληνοπολωνός γείτονας της γιαγιάς του, την οποία ο αφηγητής επισκέπτεται, τουλάχιστον όσο είναι παιδί, κάθε σαββατοκύριακο στην Κηφισιά. Άνθρωπος βασανισμένος αλλά και συ­ γκροτημένος, ο Ντάνιελ δίνει στον μικρό Άλκη μια αντιστικτική οπτική των πραγμάτων, διαφορετική από αυτή του στενού και ασφυκτικού οικογενειακού του περιβάλλοντος. Η γιαγιά, παλιά αριστοκράτισσα, και η οικιακή βοηθός της, η Μάρω, είναι δύο έντονες πα­ ρουσίες που, παρότι αντίθετες σε καταβολές και ταμπεραμέντο, έχουν και οι δυο πολλά θετικά και αρνη­ τικά στοιχεία και μ' αυτόν τον τρόπο βοηθούν τον ήρωα να ζυγίσει τις καταστάσεις, να επεκτείνει τον ορί­ ζοντα των απόψεών του και να σκεφτεί μια σειρά από

συμβάντα από διαφορετικές οπτικές. Μέσα από αυ­ τούς τους τρεις ανθρώπους ο εοωστρεφής Άλκης μαθαίνει τις διαφορετικές απόψεις που υπάρχουν για πολλά βασικά θέματα της ζωής: τον έρωτα και το θά­ νατο, την ελπίδα και την απόγνωση. Οι αντιφάσεις της συμπεριφοράς αποκτούν κι αυτές ένα βαθύτερο νόη­ μα, η αντιπαράθεση των απόψεων βοηθά στην εξέλι­ ξη της σκέψης και στη διαμόρφωση μιας στάσης ζω­ ής. Το ύφος του συγγραφέα, νοσταλγικό και νηφάλιο, και ο συχνά υπαινικτικός και εοωστρεφής λόγος του αφηγητή εναρμονίζονται πλήρως με το θέμα του μυ­ θιστορήματος και προτρέπουν τον αναγνώστη στην προσεκτική προσέγγιση ουοιωδών νοημάτων. 0 χρό­ νος αφήνεται ακαθόριστος, αλλά μπορούμε να μα­ ντέψουμε ότι φτάνει το πολύ ως τις αρχές της δεκαε­ τίας του '80, μια και οι συχνές αναφορές στην Πολω­ νία δείχνουν ότι τ ελεί ακόμη υπό ανελεύθερο καθε­ στώς. Πλαγίως πλην σαφώς ψέγονται κάποιες νοο­ τροπίες της παλιάς «αριστοκρατικής» τάξης της χώ­ ρας μας, της αυστηρής ταξικής σύνθεσης της Πολω­ νικής κοινωνίας, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, ο υφέρπων ρατσισμός, οι προσδοκίες και οι αναστολές της μεσαίας τάξης. Το αποτέλεσμα έχει το άρωμα του παλιού κρασιού, στιγμές νοσταλγίας για εποχές που έχουν περάσει α­ νεπιστρεπτί αλλά και στιγμές προσδοκίας για καλύτε­ ρες μέρες εφόσον οι άνθρωποι, ακόμη και μεμονωμέ­ να, δεν επαναπαύονται, αλλά επιδιώκουν την ατομική βελτίωση και τη χαμένη τους ταυτότητα.

=Ε

ΛΙΛΥ ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΥ

49

Ε κ δ ό σ ε ις Π

ο ιό τ η τ α ς

Απόδοοη δικαιοσύνης

PA U L FAU RE

ΜΑΡΛΕΝΑ Π0 ΛΙΤ0 Π0 ΥΛ0 Υ

Ο κύριος Μάριος μετάνιωσε αργά

Καθηγητής Πανεπιστημίου

Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 256

Ο δυςςεας Ο Κ ρηή κος Νέα θεώρηση για τον Οδυσσέα

ο τ ε λ ε υ τα ίο βιβλίο της Μαρλένας Πολιτοπούλου είναι ένα ευχάριστο α ­ σ τυνομικό μ υ θ ι­ στόρημα με μια γεύση από ελληνι­

Τ

κά νησιά το χειμώνα. Προκαλεί ωστόσο, παραδόξω ς, το συναίσθημα σ' αυ­ τόν που το διαβάζει πως «αυτό κάτι μου θυμίζει». Το φινάλε της ιστορίας επιβεβαιώνει την αρχική ε ­ ντύπωση. Η επιλογή των συγκεκριμένων προσώ­ πων (προπάντων της ανάπηρης και της ανιψιός), η συγκέντρωση όλων των υπόπτων στον ίδιο τόπο όπως τη νύχτα του φόνου και η χρήση του τεχνά­ σματος της μπλόφας από τον τελούντο χρέη α ­ στυνομικού Παύλο Γ. για την επίλυση της υπόθε­

Μ ετάφραση Σταύρου Βλοντάκη 382 σελίδες με 16 εικόνες, 6 χάρτες κα ι 12 σχέδια εκτός κειμένου

σης, είναι επαναλαμβανόμενα μοτίβα, προσαρμο­ σμένα βέβαια στα ελληνικά δεδομένα, αλλά σα­ φώς εισαγόμενα. Η μίμηση παλιών, δοκιμασμένων συνταγών είναι σίγουρα λιγότερο ριψοκίνδυνη α­ πό την πρωτότυπη δημιουργία. Η συγγραφέας έχει μια θητεία πολλών χρόνων στο χώρο των ΜΜΕ. Στο βιβλίο της χρησιμοποιεί μια καθομιλούμενη γλώσσα που ρέει χωρίς να κο­ μπιάζει, ενώ πετυχαίνει να κρατήσει ως το τέλος το μυστικό της ταυτότητας του/της δολοφόνου, δίνοντας ερεθίσματα στον αναγνώστη να κάνει τις δικές του εικασίες. Πρόκειται για ένα ευκολοδιά­ βαστο κείμενο, του οποίου η υπόθεση και η πλοκή θα ικανοποιήσει τους φίλους του μυστηρίου. ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΤΣΙΓΑΡΑ

Ε

Κ Λ Ο Σ Ε Ι Σ

ΠΑΠ ΑΔΗΜ Α

Προσφορά στον Πολιτισμό

50

Ιπ π ο κ ρ ά το υ ς 8 Α θή να Τηλ.: 36.27.318

ΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ιχέοεις αίματος τηζ ΟΛΓΑΣ ΣΕΛΛΑ I

ΚΕΪΤ ΑΤΚΙΝΣΟΝ

| Ιτα παρασκήνια του » | pouociou ■ I ■

Μτφρ: Μάρθα Μαγείρου Επιμέλεια: Κατερίνα Σχινά Αθήνα, Scripta, 1999.

H

Σελ.454

Ρούμπι Λενοξ είναι ένα κορίτσι σαν όλα τ ' άλ­ λα. Μεγαλώνει σε μια οικογένεια που έχει όλα τα χαρακτηριστικό της μέσης αγγλικής οικογέ­ νειας. Όμως συνήθως το ενδιαφέρον υπάρχει στην ανάγνωση των μέσων όρων, όχι σ' ό,τι προκλητικά διαφέρει. Η οικογένεια της Ρούμπι κατοικεί στο Γιορκσάιρ. Γύρω απ' αυτήν τη μικρή πόλη κινήθηκαν οι

Η

πρόγονοί της, την ιστορία των οποίων παρακολου­ θούμε σ' ένα ευφυές συγγραφικό φλας μπακ, που ακολουθεί τη διαδρομή της σύγχρονης ιστορίας της Αγγλίας -αλλά και του κόσμου, αφού οι άνθρωποι συμμετέχουν σε παγκόσμια γεγονότα- όσο και τη

Η πορεία των ανθρώπων και του κόομου δείχνει; μέοα από το βιβλίο της Κ. Άτκινοον, ότι όλα είναι απλούστερα όταν ομολογοόνται, όταν συζητιούνται διαδρομή των κοινωνικών ηθών και συμπεριφορών, Η ιστορία αρχίζει με τη σύλληψη της Ρούμπι, διαδι­ κασία για την οποία συνεργάστηκαν η Μπάντι, η μη­ τέρα της, και ο Τζορτζ, ο πατέρας της . «Υπάρχω! Η ζωή μου ως εμβρύου αρχίζει την ώρα ακριβώς που το ρολόι πάνω από το τζάκι σημαίνει μεσάνυχτα,

στο δωμάτιο στο τέλος του διαδρόμου. Το ρολόι αυτό ανήκε κάποτε στην προγιαγιά μου (μια γυναίκα που την έλεγαν Άλις) και ο κουρασμένος χτύπος του καταγράφει τον ερχομό μου στον κόσμο, Η σύλληψή μου αρχίζει με το πρώτο χτύπημα του ρο­ λογιού και ολοκληρώνεται με το τελευταίο καθώς ο πατέρας μου τραβιέται έξω από τη μητέρα μου και βουλιάζει κατευθείαν σ' έναν ύπνο χωρίς όνειρα, χάρη στα π έν τε μ εγ ά λα ποτήρια μπίρας John Smith's Best Bitter που έχει μόλις πιει στην παμπ Runch Bowl με τους φίλους του, τον Γουόλτερ και τον Μπέρναρντ Μπέλινγκ. Τη στιγμή αυτή που εγώ περνούσα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, η μητέ­ ρα μου ηαρίστανε την κοιμισμένη, όπως συχνά κά­ νει κάτι τέτοιες στιγμές. Ο πατέρας μου, όμως, είναι σκληρό καρύδι και δεν άφησε αυτή τη λεπτομέρεια να του αλλάξει τα σχέδια». Το ύφος της πρώτης σελίδας συνεχίζει σ' όλες τις υπόλοιπες -τετρακόσιες πενήντα δύο- σελίδες του

5/

βιβλίου, εναλλάσσοντας το παρόν με το παρελθόν σε κάθε κεφάλαιο. Η οικογένεια της μητέρας, της Μπάντι, κυριαρχεί, με έμφαση στα γυναικεία πρό­ σωπα της οικογένειας: την προγιαγιά Άλις, τη γιαγιά

να ξαναθυμηθεί τα γεγονότα από το χρόνο που πέ­ ρασε. Έχει μαζί της ένα σχεδόν άδειο μπουκάλι με οέρρυ Bristol Cream, από το οποίο ρουφάει κάθε τόσο μια γουλιά. Εγώ απέχω. Είχε κανονίσει να προ­

Νελ, την κόρη Μπάντι, φτάνοντας μέχρι την εγγονή Ρούμπι.«Αυτή η γυναίκα είναι η Μις. Αυτή η γυναίκα είναι η προγιαγιά μου. Αυτή η γυναίκα είναι χαμένη μέσα στο χρόνο. Αυτή η γυναίκα έχει όμορφα ξανθά μαλλιά πιασμένα σε έναν πρόχειρο, ιδρωμένοκό­ τσο. Αυτή η γυναίκα μπούχτισε. Αυτή η γυναίκα είναι έτοιμη να γλιστρήσει έξω από τη ζωή της. Ένας α­ πό εκείνους τους περίεργους, γενετικούς ψιθύρους

ϋπαντήσει τον καινούργιο κόομο ατο Νέιβσμιαρ στο πίσω μέρος του παλιού Zephyr του Χάουαρντ, αλλά καβγαδίσανε. "Αποφάσισε ότι θα γίνει λογιστής", λέει, και μπερδεύει τα λόγια της σαν αλκοολική. Πασχίζει να ανάψει ένα τσιγάρο, μ ε μια έκφραση αηδίας στο πρόσωπό της. “Κι εσύ τι θα γίνεις Πατρίτσια; " ρωτάω εγώ με προσοχή. Εκείνη ξεφυσάει ένα χείμαρρο καπνού γεμάτου σκέψεις και σκορπάει στάχτη παντού. "Ξέρω Ύω ", λέει στο τέλος, και ύ­ στερα, μετά από λίγο: "Νομίζω ότι θα ήθελα μόνο να γίνω ευτυχισμένη'».

μέσα στο πέρασμα του χρόνου υπαγορεύει ότι σε

Η ηρωίόα, μόνον αφού αντίκρυοε κατά πρόσωπο το παρελθόν της, γνώρισε κι αγάπησε τον εαυτό της και τους γύρω της στιγμές στρες όλοι μας (π Νελ, π Μπάντι, οι α δελ­ φές μου, εγώ) θα τρίβουμε το μέτωπό μας με τα χέρια μας, ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που το έκανε και π Άλις». Δεν είναι, βέβαια, τα μόνα πρόσωπα του βιβλίου. Αντιθέτως είναι πάρα πολλά όσα ακόμα παρελαύ­ νουν συνοδευόμενα από τους έρωτες, τους γό­ μους, τους χωρισμούς, τις κακοτυχίες, τους πολέ­ μους, τους θανάτους. Κυριαρχούν οι γυναικείες πα­ ρουσίες και οι συνήθως αποτυχημένοι γόμοι τους ή οι ανεκπλήρωτοι έρωτές τους. Εκείνο όμως που πρωταγωνιστεί, είτε ατο παρόν είτε στο παρελθόν αυτής της ανήσυχης πολυπληθούς οικογένειας, εί­ ναι η διατήρηση επτασφράγιστων μυστικών. Ό, τι έ ­ χει πονέσει, ό,τι έχει πληγώσει αποσιωπάται. Δηλώ­ νεται μόνο η κακή διά θεση.«Σκασερούμπι, οκαοερούμπι. Ειλικρινά θα έλεγε κανείς ότι αυτό είναι το όνομά μου στον Κόσμο της Πατρίτσιας», αφού αυτό χρησιμοποιεί συνήθως η αδελφή της Ρούμπι για να την προσφωνήσει. Η επικοινωνία γίνεται μόνο με προσβολές, που συνεχίζουν να πληγώνουν.«Βρί­ σκομαι στο κρεβάτι και κοιμάμαι πολύ πριν σημάνουν οι καμπάνες, αλλά με ξυπνάει η Πατρίτσια λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, μεθυσμένη, πρόθυμη όμως

52

Σιγά σιγά ξετυλίγεται το κουβάρι των μυστικών της οικογένειας και, μαζί, η αντίληψη ενός κόσμου που επηρέασε μέχρι τις πρόσφατες γενιιές τη συμπερι­ φορά των ανθρώπων. Οι απαγορευμένες περιοχές στις ανθρώπινες σχέσεις δημιουργούν εμπόδια στην επικοινωνία των ανθρώπων, σωρεύουν απο­ ρίες, προσθέτουν ερωτήματα. Η πορεία των αν­ θρώπων και του κόσμου δείχνει, μέσα από το βιβλίο της Κέιτ Άτκινσον, ότι όλα είναι αηλούστερα όταν ομολογούνται, όταν συζητιούνται. Στην άλλη περί­ πτωση νιώθεις τα χρόνια που έχουν χαθεί στην αν­ θρώπινη επικοινωνία. «Περίμενα σαράντα χρόνια για να παίξω με τη μητέρα μου και τώρα, επιτέλους, περνάμε μεγάλα ηλιόλουστα απογεύματα σε μια ατέρμονη εναλλαγή εξωφρενικών ασημαντοτήτων πάνω στον πλανήτη Αλτζχάιμερ». Τι είναι καλύτερα με το παρελθόν, να το αγνοείς ή να το γνωρίζεις; Να ζεις μαζί του ή να το παραμερί­ ζεις; «Γο παρελθόν είναι αυτό που αφήνεις πίσω στη ζωή» υποστηρίζει η Πατρίτσια, η μοναδική α­ δελφή που απέμεινε στη Ρούμπι. «ίο παρελθόν εί­ ναι αυτό που παίρνεις μαζί οου» είναι η απάντηση της ηρωίδας του βιβλίου, που μόνον αφού αντίκρι­ σε κατά πρόσωπο το παρελθόν της γνώρισε κι αγά­ πησε τον εαυτό της και τους γύρω της. Η ηρωίδα, εν τέλει, επιλέγει τη γραφή ως μέθοδο επικοινω­ νίας, αφού είν α ι«πεπεισμένη ότι οι λέξεις είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να συνθέσει έναν κόσμο που θα έχει νόημα». Οι λέξεις, με τις οποίες συνέθε­ σε τον κόσμο της Ρούμπι και της οικογένειάς της η Κέιτ Άτκινσον, έχουν άφθονο χιούμορ, με τρόπο που καταφέρνει να ξεπερνάει τις οκληρές στιγμές της ανθρώπινης καθημερινότητας, και απεγνωσμέ­ νη ανάγκη για αγάπη. Ό,τι αναζητούν οι περισσότε­ ροι άνθρωποι δηλαδή. □

Νέα Υόρκη, Νέα Υόρκη του ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΤΖΟ ΚΟΝΕΛΙ

Σταυροδρόμια της ψυχής Μφρ.: Βασίλης Μανουοάκης Αθήνα, Οδυσσεας, 1999. Σελ. 381 Τζο Κόνελι -αγνώστων λοιπών στοιχείων- που εργάστηκε επί εννέα χρόνια ως νοσηλευτής α­ σθενοφόρου στο νοσοκομείο St. Claire της Νέας Υόρκης μας εκπλήττει ευχάριστα με το υπό τον τίτλο Σταυροδρόμια της ψυχής (αγγλικός τίτλος Bringing out the dead) πρώτο του μυθιστόρημα. Αναδεικνύεται δεξιοτέχνης της αφήγησης και κατορθώνει να

Ο

δημιουργήσει ευθύς εξαρχής ένα ζοφερό κλίμα, μια ατμόσφαιρα βίας και θλίψης, από την πρώτη κιόλας σελίδα του βιβλίου. Κεντρικός ήρωας είναι Φρανκ Πιρς, οδηγός νοσοκομειακού, ο οποίος περιφέρεται στις οδούς και τις λεωφόρους της Νέας Υόρκης, μιας υπερτροφικής πόλης, εκεί όπου χτυπάει η καρ­ διά της Αμερικής, αντιμετωπίζοντας κάθε στιγμή, κά-

Ένα μυθιστόρημα όπου κυριαρχεί ο φόβος;, η ενοχή, η μοναξιά, η απόγνωοη, η μιζερια θε λεπτό, μέρα και νύχτα, το θάνατο που παραμο­ νεύει στα τροχαία ατυχήματα, τα εγκλήματα, τις α­ πόπειρες αυτοκτονίας, τις αρρώστιες.

Νέα Υόρκη, λοιπόν, το μεγάλο χωνευτήρι ανθρώ­ πων, κάθε χρώματος και φυλής. Μια πόλη με ακρι­ βές συνοικίες για τους προνομιούχους και άθλιες γειτονιές που θυμίζουν Τρίτο Κόσμο για τους παρίες. Μια πόλη με ουρανοξύστες για τις πολυεθνικές και χαρτοκιβώτια για τους άστεγους. Η καρδιά της μεγά­ λης υπερατλαντικής χώρας, όπου λευκοί, μαύροι, Αοιάτες, ισπανόφωνοι γεννιούνται, μεγαλώνουν και πεθαίνουν, έχοντας λίγο πολύ ανακαλύψει πως το περιώνυμο αμερικανικό όνειρο είναι άπιαστο και α­ πατηλό κι ότι ο θάνατος στο σπίτι, στο δρόμο, στο

Το Σταυροδρόμια της ψυχής είναι ένα μυθιστόρημα δρόμου. Κατά κάποιο τρόπο συγγενεύει με το On the road του Τζακ Κέρουακ, μόνο που εδώ ο χώρος δράσης δεν είναι οι μικρές και μεγάλες πόλεις της Αμερικής αλλά το Μανχάταν, το Χάρλεμ, το Μπρονξ. Ταυτόχρονα, χωρίς να ανήκει στην αστυνομική λογο­ τεχνία, είναι ένα νουάρ, με την έννοια που δίνουν οι Γάλλοι στον όρο, δηλαδή ένα μυθιστόρημα όπου κυριαρχεί ο φόβος, η ενοχή, η μοναξιά, η απόγνωση,

μπαρ ή στο κρεβάτι του νοσοκομείου έχει το ίδιο χρώμα και την ίδια οσμή, είναι το ίδιο φριχτός και α­ ποτρόπαιος. Κι ακόμα ότι το μέγιστο συνταγματικό δικαίωμα, η επιδίωξη της ευτυχίας, όπως ρητά καθο­ ρίστηκε στο προοίμιο της Διακήρυξης της Ανεξαρτη­ σίας των ΗΠΑ, είναι στην πραγματικότητα ένας ατέρμονος αγώνας για επιβίωση, ότι οι «κυνηγοί της ευ­ τυχίας» είναι καταδικασμένοι να βολοδέρνουν αέ­ ναα, να δίνουν καθημερινές μάχες με το εφήμερο και να πληρώνουν ανά πάσα στιγμή το τίμημα για το

η μιζέρια.

όραμα.

53

Στην αρχή του μυθιστορήματος βλέπουμε τον Φρανκ, γιο μιας νοσοκόμας και ενός ασθενούς της, οδηγού λεωφορείου, να επιχειρεί να σώσει τον Πάτρικ Μπερκ, έναν ηλικιωμένο που μένει σε οικτρή πολυκατοικία στο Χελς Κίτσεν, μια από τις κακόφημες γειτονιές της πόλης. Χρησιμοποιώντας καρδιογράφο, ηλεκτρόδια, λαρυγγοσκόπιο, οξυ­ γόνο, κάνοντάς του ενέσεις με θεραπευτικές ου­ σίες, αδρεναλίνη, ατροπίνη, επινεφρίνη, κατορθώ­ νει να παρατείνει τις μέρες της ζωής του ασθε­ νούς. Παρά τις σκληρές συνθήκες εργασίας, ο Φρανκ διατηρεί την ευαισθησία του, έτσι δεν κα-

0 μοναδικός πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι η Νέα Υόρκη, μια πόλη θαυμάτων, όπου ό\οι ελπίζουν σε καινούριες ευκαιρίες που ποτέ δεν έρχονται ταφέρνει να μην ερω τευτεί την κόρη του Πάτρικ, τη Μαίρη, μια ναρκομανή. Η Μαίρη είναι η τρίτη γυναίκα που σε σύντομο χρονικό διάστημα ε ι­ σβάλλει στη ζωή του ήρωα και την αναοτατώνει. Πρώτη είναι η Μόνα, μια χορεύτρια που γνώρισε κατά την άσκηση των καθηκόντων του -τη ν έχει παντρευτεί- και δεύτερη η Ρόουζ, μια νεαρή πόρ­ νη. Η ανημπόρια του να σώσει τη ζωή της Ρόουζ στοιχειώνει την καθημερινότητά του -τη βλέπει συνεχώς μπροστά του ως φάντασμα κι ο θάνατός της του έχει γίνει εφιάλτης. Αλκοολικοί, άστεγοι, επαίτες, ηαράφρονες, σχιζο­ φρενείς, πόρνες, σωματέμποροι, πρεζάκηδες, κο­ καϊνομανείς, έμποροι κρακ, ασθενείς του έιτζ, ο ­ δοκαθαριστές, ρακοσυλλέκτες, ηλικιωμένοι εγκα­ ταλειμμένοι από τα παιδιά τους, γυναίκες που βιά­ ζονται, ετοιμόγεννες, ενδεείς που ψάχνουν τους οκουπιδοτενεκέδες, απελπισμένοι που ανεβαί­ νουν σε περβάζια και σε στέγες και απειλούν να πέσουν, σύζυγοι που δέρνουν τις γυναίκες τους, παιδιά που πεθαίνουν σε πυρκαγιές, βαποράκια, αλήτες, ληστές, μαφιόζοι, ένα πολύχρωμο πλή­ θος δυστυχισμένων, τον κάνουν να χάνει τον ύπνο τ ο υ .«Μερικές φορές ολόκληρη η καταραμένη πό­

54

λη μοιάζει να κλαίει», διαβάζουμε. Η Νέα Υόρκη ζωγραφίζεται από το συγγραφέα με τα μελανότερα χρώματα, σε αυτήν όλα πάνε από το κακό στο χειρότερο. «Η πόλη έχει αλλάξει. Κάποτε πηγαίνα­ με για βόλτα στο πάρκο μέρα, νύχτα, οποιαδήπο­ τε ώρα. Με ταξί στο Χάρλεμ, να δούμε την ορχή­ στρα του Μπέισι. Τώρα πια φοβόμαστε ακόμα και να βγούμε από την πόρτα...» Επίσης:«Αυτή η πό­ λη σε τρώει ζωντανό αν δεν είσαι αρκετά δυνα­ τός». Κι ακόμα:«Ολόγυρά μας υπάρχουν τα σημά­ δια ενός πολιτισμού που αυτοκαταστρέφεται». Δίπλα στους καταραμένους κινούνται μεροκαματιάρηδες, ανθοπώλες, ταξιτζήδες, αστυφύλακες, πυροσβέστες. Μαζί τους κι ένας «προφήτης» που κηρύττει το λόγο του θεού και προσπαθεί να νου­ θετήσει τους «αμαρτωλούς»:«Πηγαίνετε σπίτια σας, αμαρτωλοί, αγνοήστε την τελευταία προει­ δοποίηση. Πηγαίνετε πίσω στο όπιο και το ουίσκι σας, πίσω στην παιδική πορνογραφία και τους ομοφυλοφιλικούς γόμους σας. Πίσω στους κουλοχέρηδες, τα προφυλαχτικά με τις ραβδώσεις, τα μεξικάνικα διαζύγιά σας, τα σεξ κλαμπ και τα μαρ­ τίνι. Πίσω στην πάλη μέσα στο καυτό λάδι, τα πα­ ρασκήνια της Ουάσινγκτον, τη δωρεά οργάνων. Η λίστα είναι μεγάλη, αλλά είναι όλα γραμμένα -τα μπουρδέλα που επιχορηγούνται από την πολιτεία, τη λιποαναρρόφηση, την ανατολική κουζίνα. Βάλ­ τε τα όλα μαζί και ξέρετε τι σχηματίζουν: φωτιά». Ανίκανος να αντεπεξέλθει στη διαρκή μιζέρια, την απέραντη θλίψη, ο Φρανκ οδηγείται στο αλκοόλ και δι' αυτού βαθμιαία στην τρέλα. Η αίσθηση ότι οι άνθρωποι πεθαίνουν δίπλα του, στα χέρια του, κι αυτός δεν έχει τη δύναμη να τους σώσει, τον έ ­ χει εξουθενώσει. Γίνεται με τη σειρά του ένα από τα αμέτρητα θύματα της πόλης που τρώει τα παι­ διά της, της κόλασης με τα μυριάδες πλάσματα που σιγοβράζουν στα καζάνια της. Το Σταυροδρόμια της ψυχής είναι ένα μυθιστόρη­ μα σχεδόν χωρίς πλοκή, χωρίς επεξεργασμένη διάπλαση χαρακτήρων, χωρίς ήρωες, ουσιαστικά. Οι γονείς του Φρανκ (που ανακαλούνται συχνά στη μνήμη του), οι γυναίκες που αγάπησε, οι συνά­ δ ελ φ ο ί τ ου, απλώς υπάρχουν για να δώσουν πνοή στην αφήγηση. Στην πραγματικότητα, ο μο­ ναδικός πρωταγωνιστής είναι η Νέα Υόρκη, μια πόλη θαυμάτων, όπου όλοι ελπίζουν σε καινού­ ριες ευκαιρίες που ποτέ δεν έρχονται. Αυτό που γοητεύει τον αναγνώστη είναι ο ασθματικός ρυθ­ μός της αφήγησης και, βεβαίως, όλες εκείνες οι μαγευτικές στη νοσηρότητά τους σκηνές που βγά­

ζει σαν ταχυδακτυλουργός μέσα από το καπέλο του ο συγγραφέας. Δεν είναι επομένως καθόλου τυχαίο που ο Μάρτιν Σκορσέζε, δημιουργός ταινιών με φόντο την αμε­ ρικανική μεγαλούπολη (Κακόφημοι δρόμοι, Ο Ταξι­

τζής κ.ά.) μετέφερε το μυθιστόρημα στη μεγάλη οθόνη. Αυτό το νουάρ παραμύθι, το χωρίς αινίγ­ ματα και γρίφους, με τα χρώματα, την κίνηση και τη μουσική επένδυση αποκτά ίσως μιαν άλλη διά­ σταση, νοσηρότερη, καταθλιπτικότερη. □

Μόνο για άντρες ΜΑΡΙΟ ΒΑΡΓΚΑΣ ΓΙΟΣΑ

Οι αρχηγοί Διηγήματα Μτφρ.: Λήδα Παλλαντίου Αθήνα, Παπάκης, 1998. Σελ. 166 Μάριο Βάργκας Πόσα κατάγεται από τη Λα­ τινική Αμερική και σαν γνήσιος γόνος ενός τόπου με μια παράδοση στη λογοτεχνία εκ­

0

προσωπεί επάξια την ιδιαίτερη πατρίδα του, το Περού. Πρόκειται για ένα συγγραφέα που, αν και λιγότερο γνωστός και συζητημένος συγκριτικά με άλλους Λατινοαμερικάνους συγγραφείς στο ευρ ύ αναγνωστικό κοινό και στους ακαδημαϊ-

Μια ενδιαφέρουσα εικόνα του κόομου της Λατινικής Αμερικής κούς κύκλους, κατέχει σημαντική θέση στον λο­ γοτεχνικό χώρο, καθώς μέσα σε 40 περίπου χρόνια έχει παραγάγει ισάριθμο έργο. Έχει γρά­ ψει διηγήματα, μυθιστορήματα, δοκίμια, άρθρα και θεατρικά έργα, τα οποία, όπως και ο ίδιος, έ ­ χουν τιμηθεί με αρκετά βραβεία. Το 1994 του απονεμήθηκε το βραβείο Θερβάντες, η σπουδαιό­ τερ η διάκριση στον ισπανόφωνο χώρο, για τη συνολική του προσφορά στα γράμματα, ενώ για τη συλλογή διηγημάτων του Οι Αρχηγοί κέρδισε το βραβείο Leopoldo Alas το 1959. Η μικρή αυτή συλλογή αποτελείται από έξι ιστο­ ρίες, οι οποίες γράφτηκαν όταν ο συγγραφέας

ήταν ακόμα φ οιτητής και είναι απόρροια των βι­ βλίων που διάβαζε εκείνη την εποχή, φόρος τ ι­ μής στους συγγραφείς που αγάπησε και που τον επηρέασαν. Ο ίδιος δ ηλώ νει ότι η ομώνυμη ι­ στορία της συλλογής, η οποία περιγράφει την α­ ποτυχημένη εξέγερσ η κάποιων μαθητών ε ν α ­ ντίον μιας άδικης απόφασης του διευθυντή, «α­ ποτελεί ένα παραποιημένο απόηχο της Ελπίδας του Μαλρό» και ότι «Ο Παππούς», η τελευτα ία ι­ στορία, είναι «το καταστάλαγμα από τη ν ανά­ γνωση δυο όμορφω ν διεστραμμένω ν βιβλίων του Πολ Μπόουλς». Κοινός παρονομαστής των έξι ιστοριών είναι μια αναμέτρηση που λαμβάνει χώρα μεταξύ των αντρών-πρωταγωνιστών στην προσπάθειά τους να αποδείξουν τ ην ικανότητά το υ ς να πραγμα­ τοποιήσουν τις επιθυμίες τους. Σε κάθε ιστορία η αναμέτρηση γίνεται πρόσωπο με πρόσωπο, με εξαίρεση τον «Παππού», όπου ο τελ ευ τα ίο ς

55

Ε κ δ ό σ ε ις Π

ο ιό τ η τ α ς

ΑΝΤΡΕΑ ΚΑΡΑΝΤΏΝΗ

Ό ποιητής Γιώργος Σεφέρης 1 0 0 χ ρ ό ν ια από τη γέννηση τον ποιητή

προσπαθεί με ένα είδος μυστικιστικής τελετου ρ ­ γίας να τρομοκρατήσει τον εγγονό του, να τον νικήσει και να αποφύγει τον υποβιβασμό του σε μικρό παιδί. Το δ εύτερο κοινό τους στοιχείο είναι το γεγονός ότι οι γυναικείοι χαρακτήρες, όταν εμφανίζονται, παίζουν δευτερεύοντα ρόλο- ε ί­ ναι η αιτία της αναμέτρησης ή το δόλωμα που θα προσελκύσει τον αντίπαλο. Και στις δύο περι­ πτώσεις οι δικές τους επιθυμίες παραμένουν α­ διά φορες και περνάνε στο παρασκήνιο. 0 φαλλοκρατικός αυτός τόνος που διακρίνεται -κατά την ομολογία του συγγραφέα- είναι και το μειο­ νέκτημα τ ης πρώτης συγγραφικής προσπάθειας του Μάριο Βάργκας Γιόσα, που κατά τ ' άλλα αναδεικνύει τ ο τα λ έ ν το το υ να αναπλάθει την πραγματικότητα κι όχι να την αναπαράγει, και δί­ νει έμφαση στο συλλογισμό που θα επικρατήσει και στα επόμενα έργα του, ότι «οι ελπίδες και οι επιθυμίες των ανθρώπων είναι πάντοτε μεγαλύ­ τερ ες από την ικανότητά τους να τις υλοποιή­ σουν». 0 λόγος του είναι λιτός και χωρίς πλατειασμούς αφήνοντας να δ ια φ α νεί ένα δ εύ τερ ο κείμενο, στο οποίο χρησιμοποιεί αρκετούς συμβολισμούς και υπονοούμενα για να ανακαλύψει και να ερ ­ μηνεύσει ο αναγνώστης. Εδώ φαίνεται η επιρ­ ροή του Χέμινγουεϊ, το «μυθικό πρόσωπο που, ακριβώς εκείνα τα χρόνια, έκανε θριαμβευτικά την είσοδό του στο Περού», και τον οποίο χαρα­ κτηρίζει ως «καλό υπόδειγμα για έναν Περουβια­ νό που άρχιζε να γράφει πριν από ένα τέταρ το του αιώνα.». Με τη "βοήθειά" του ξεφεύγει από τον μαγικό ρεαλισμό, όπου φαντασία και πραγ­ ματικότητα μπερδεύονται τόσο ώστε η διάκριση της μίας από την άλλη να γίνεται δύσκολη, και καταφέρνει να αναπτύξει ένα αρκετά έντονο πο­ λιτικό υπο-κείμενο στα γραπτά του. Οι έξι ιστορίες της συλλογής είναι ένα χαρακτη­ ριστικό παράδειγμα των παραπάνω αλλά και μια ενδιαφέρουσα εικόνα του κόσμου της Λατινικής Αμερικής δοσμένη από έναν νέο ιθαγενή που βριοκόταν υπό την επήρεια δυτικών κειμένων. ΑΛΚΗΣΤΗ ΧΡΟΝΑΚΗ

Ε κ

δ

ο

Σ Ε

ι

Σ

ΠΑΠΑΔΗΜΑ

Προσφορά στον Πολιτισμό Ιππ ο κ ρ ά το υ ς 8 Α θήνα Τηλ.: 36.27.318

ΠΟΙΗΣΗ

Η κατασκευή του χρόνου της ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΑΓΓΕΛΑΚΗ-ΡΟΥΚ I

ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ

|

Πυκνό Τώρα

p ! Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 74

■I

Τ

ώρα που σίγασε κάπως ο θόρυβος απ' τις άπει­ ρες κραυγές της χιλιετίας, όπου το μέλλον κάθε πράγματος συζητιόταν με κάθε λεπτομέρεια, εί­

ναι ίσως η ωρα να ξαναγυρίσουμε απλά σ' ένα ποιη­ τικό βιβλίο, χωρίς το κραυναλέο ερώτημα: Έχει μέλ­ λον η ποίηση στον επόμενο αιώνα; Αν και αυτά τα ε­ ρωτήματα μας έχουν πια εξουθενώσει, στην περί­ πτωση της ποίησης έχουν κάποιο ίσως νόημα... Έχουμε ακούσει κι επαναλάβει τόσα γύρω από το ό­ τι η εικόνα όλο και περισσότερο παίρνει τη θέση της λέξης, η μηχανή της φαντασίας, η επιστήμη της ζω­ ής... Κι αν είναι έτσι, ποιο μπορεί να είναι το μέλλον της ποίησης, της ποίησης που κρέμεται από μια λέ­ ξη; Και είναι μόνο θέμα γλώσσας και λέξης η ποίηση;

Διαβάζοντας το «Πυκνό Τώρα» έχει κανείς την εντύπωση ότι επιοκέφτεται το εργοτάξιο της ποίηοης Τα ερωτήματα τα βρίσκω και κοινά και τετριμμένα και αιώνια αναπάντητα. Εάν βρισκόταν ένα μηχάνη­ μα να αντικαταστήσει τον ήλιο, τι θα τον κάναμε τον ήλιο;

Όμως τέτοια ερωτήματα χρησιμεύουν καμιά φορά σαν κυλιόμενοι διάδρομοι για να πλησιάσεις έναν ποιητή. Και η ποίηση του Αλέξη Σταμάτη σ' αυτό το τελευταίο του Πυκνό Τώρα είναι σαν να ρωτάει για το μέλλον της αυτή η ίδια η ποίηση, σαν να αυτοαναλύεται, σαν να εξετάζει τα υλικά της, τα μηχανήματά της, τα εργαλεία της. Και ίσως ο ποιητής να της απαντάει πως, όσο υπάρχει ζωή, υπάρχει ποίη­ ση. Αυτή η φράση όμως έχει μια τελείως διαφορετι­ κή έννοια απ' ό,τι είχε παλιά: δεν ενέχει ίχνη ρομα­ ντισμού ή πίστης στην αιώνια αξία της ποίησης. Ση­ μαίνει απλά ότι είναι μέρος της ζωής -πόσο σημα­ ντικό, δεν ξέρω- και ότι θα κυλάει κι αυτή μαζί με τις μέρες στον παλιό φλοιό. Τι θ' άλλαζε αλήθεια στη ζωή μας, αν από κάποιο εργαστήρι μελλοντο­

57

λόγιας έβγαινε η ακριβής ημερομηνία του τέλους του κόσμου; Τι θ' άλλαζε στη ζωή μας, αν είχαμε μαζί με τη γέννησή μας την ημερομηνία του θανά­ του μας; Τότε ίσως να μην υπήρχε ποίηση. 0 Wallace Stevens λέει: «Η ποίηση είναι η αναζήτηση του ανεξήγητου» και αλλού: «Η άγνοια είναι μια από τις πηγές της ποίησης». Και ίσως, θα' λεγα, πως η άγνοια είναι ε ­ πίσης μια από τις πηγές της ζωής. Ποιος θα 'φτιάχνε τη ζωή του, ποιος θα 'φτιάχνε ζωή, αν ήξερε; Η νεότερη ποίηση αντέδρασε στην οργιώδη επέ­ λαση του πραγματικού της εποχής μας με πολ-

Στο τελευταίο βιβλίο του Α. Σταμάτη, μοιάζει να ρωτάει για το μέλλον της η ίόια η ποίηση, οαν να αυτοαναλάεται, οαν να εξετάζει τα υλικά της, τα μηχανήματά της, τα εργαλεία της

λούς τρόπους. Για παράδειγμα, η αγγλοσαξονική ποίηση μοιάζει ν' αποφάσισε να πάρει αυτό «το πραγματικό» στο κατόπι και να το καταδιώκει, σχε­ δόν κάνοντας -με υποκρισία ίσως- πως τίποτα δεν τους χωρίζει, πως τίποτα δεν έχουν να χωρίσουν... Αλλά δεν είναι στιγμή τώρα για γενικές λογοτεχνι­ κές αναλύσεις. Εκείνο που ενδιαφέρει εδώ είναι το Πυκνό Τώρα του Αλέξη Σταμάτη, που είναι και το τρίτο του ποιητικό βιβλίο: πρώτο το Αρχιτεκτονική Εσωτερικών Χώρων (1993 )και δεύτερο το Απλή μέθοδος των τριών (1995). Οι τίτλοι δεν είναι τυ ­ χαίοι: 0 Αλέξης Σταμάτης ήταν, είχε σπουδάσει αρ­ χιτέκτονας, πριν γίνει ή ανακαλύψει πως ήταν ποι­ ητής. Και αυτό βέβαια εξηγεί το γιατί δεν έγραψε ποίηση από πάρα πολύ νέος. Εξηγεί, όμως, και κάτι άλλο: μία ρευστότητα που υπάρχει σ' όλα του τα βιβλία, ιδιαίτερα όμως σ' αυτό το τρίτο. Κι όταν λέω ρευστότητα, την εννοώ και θεματικά («νερά στιλπνά», «λιμνάζοντα ύδατα» και αίμα) που κυριο­ λεκτικά πλημμυρίζουν τους στίχους του και υφολογικά («...τα μάτια/ που νεκρά ναι/ ναι κρά-ζουν») και γλωσσικά με τη γλώσσα, τις λέξεις σαν να γλι­

58

στράνε έξω απ' το όστρακό τους, στο ανοιχτό νε­ ρό. Η ρευστότητα, λοιπόν, είναι το αντίβαρο, ο α­ ντίλογος μιας αίσθησης ζωής που είναι αρχιτεκτονημένη, που μεριμνά, δηλαδή, για τη συγκεκριμε­ νοποίηση του χώρου όπου ζει ο άνθρωπος το σχε­ δίασμά του, κατευθύνει τη φαντασία προς την ε ­ γκατάσταση κι όχι την αλλαγή, προς την ωραιοποίηση κι όχι την αφηρημενοποίηση του περιβάλλο­ ντος. Τείνει στην προσθήκη στοιχείων για την κα­ λυτέρευση της ζωής κι όχι στην αφαίρεση για τη βελτίωση της σκέψης. Όμως, κάποια στιγμή, τον ποιητή στην ψυχή «αυτός ο ενεοτώς δεν (το ν ) μ' ανταμείβει πια». Γίνεται ο «τελειόφοιτος των αστε­ ριών». Αφήνει το «σαλόνι βασίλειο των συνειρμών» και ακολουθεί αυτή τη φυσική του κλίση προς τη ρευστότητα, που οδηγεί και σε μια εξοικείωση με την αλλαγή, δηλαδή οδηγεί στη μελέτη του χρό­ νου. Και πραγματικά ο χρόνος είναι μια άλλη έμμο­ νη ιδέα του Αλέξη Σταμάτη. Αρχίζοντας απ' τον τί­ τλο, που για μένα έχει μια ωραία αντίφαση: γιατί ε­ κτός από την πρώτη ανάγνωση που ίσως σημαίνει ένα «τώρα» πυκνό σε περιεχόμενο, νοήματα, ε ­ μπειρίες κ.λπ., εγώ διαβάζω και μια αντίφαση: Το τώρα κυλάει, είναι άπιαστο, άρα δεν έχει κέντρο, δεν μπορεί να είναι κατανοητό, δεν μπορεί να είναι «πυκνό». Το άγνωστο ρέει, το γνωστό -η μικρή με­ ρίδα, δηλαδή, του αγνώστου, που έχει γίνει κατα­ νοητή- μεταμορφώνεται σε κουκούτσι, σε νόημα και ακινητοποιείται. Πώς λέει ο Αλέξης Σταμάτης: «μηχανικά παρασκευάζω τα αντίδοτα του παρό­ ντος//από τις πρώτες ύλες που μου δόθηκαν» ή «Πλην το μέλλον κάτι πένθιμο δρα» που βέβαια κι αυτό διαβάζεται με δυο τρόπους... Διαβάζοντας το Πυκνό Τώρα του Αλέξη Σταμάτη εί­ χα καμιά φορά την εντύπωση ότι επισκεφτόμουνα το εργοτάξιο της ποίησης. Εκεί που οργανώνονται οι δουλειές της ποίησης, εκεί που βλέπεις ακόμη τα υλικά, εκεί που λάμπουν ακόμη οι πρώτες ύλες. Βλέπεις πως «τα μεγάλα πράγματα λέγονται με μι­ κρές λιγνές / κουβέντες / καθώς και με κοφτές ανά­ σες». Λέει ο ποιητής«μιλώ και οι λέξεις με προε­ κτείνουν». Και η ποίησή του σου δίνει την εντύπωση ότι έρχεσαι σε επαφή με την πρώτη ύλη... Όχι γιατί το ποίημα δεν είναι τέλειο (με την έννοια του τελειωμένου), ούτε με την έννοια ότι είναι λειψό..., αλλά γιατί διαισθάνεσαι ότι ίσως τον ποιητή τον ίδιο δεν τον ενδιαφέρει το τελικό, έστω ποιητικό, αποτέλε­ σμα αλλά η διαχρονικότητα των υλικών του. Έτσι, το τώοα περιέχει λιγότερες εικόνες -που τις λέμεκαι περισσότερη αγωνία γιατί«ένα ένα χάνω τα κομ­

μάτια / αριθμώ τα που φ εύγουν/ με τα χέρια μου στα περιορισμένα δάχτυάα / ένα δυο / αριθμώ πά­ νω τους τη σιωπή». Βλέπω την ποίηση του Αλέξη Σταμάτη οαν ενδεικτι­ κή της ποίησης της επόμενης χιλιετίας. Πού το ξέ­ ρω; Δεν το ξέρω, συμπεραίνω μόνον ότι κάπως έτσι θα πρέπει, ίσως, να γίνει. Με μια επανεξέταση των υλικών, όχι τόσο από την άποψη της φόρμας, της σχολής, του ύφους. Ούτε και με την έννοια της γλώσσας ή ακόμα και της γλωσσολατρίας, που στο παρελθόν έχουμε επιδείξει. Η ποίηση μέσα στο ποί­

ημα και με το ποίημα, με τρόπους αναπόδεικτους, θα αποδείξει ότι έχει λόγο να υπάρχει, ότι δεν μπο­ ρεί παρά να υπάρχει σαν τη ζωή. Γιατί σαν τη ζωή έ ­ χει ως βασικό σκοπό την αλήθεια. Κι αν πραγματικά μπαίνουμε στον αιώνα της ξέφρενης λογικής, ας θυμηθούμε πάλι τον Wallace Stevens που είπε: «Κα­ θώς η λογική καταστρέφει, ο ποιητής οφείλει να δημιουργεί». Αλλά ας κλείσουμε με τον Αλέξη Στα­ μάτη: «το ποίημα ένα βαρίδι η ουσία της ψαριάς αθέατη πιο κάτω στο βυθό» □

0 Αλέξης Σταμάτης___________ γράφει για το βιβλίο του Πυκνό Τώρα «Η κάθε στιγμή είναι μια μελωδία που πρέπει να ξαναρχίσει» Στεφάν Μαλαρμέ Ανίκανη να ακολουθήσει τη ροή της ζωής, η διάνοια ακινητοποιεί το χρόνο μέσα οε ένα υποκειμενικό παρόν. Επιχειρεί να ταξινομήσει -ε π ί ματαίω φυσικά- το χάος. Το παρόν, το τώρα, είναι κι αυτό ένα ρευοτό, φτιαγμένο από μυριάδες κομματάκια χρόνου που άλλοτε συνδέονται χαλαρά κι άλλοτε πυκνώνουν. 0 χρόνος είναι ταυτόχρονα ένα σταθε­ ρό κι ένα φευγαλέο αίσθημα. Το λέει ο Μάκβεθ' είμαστε όλα τα χθες. Είμαστε τα χθες όλων αυτών που πέθαναν. Το αύριο, μικρό φοβισμένο βήμα, σέρνεται μέρα με την ημέρα, μέχρι την τελευταία συλλαβή του χρόνου. «Τια όσα πέρασαν/αρκεί ένα παράθυρο κλεισ τό /κ α ι ένα σημάδι κάτω δεξιά στο ύψος του λ α ιμ ο ύ /κ ι αυτό σβηομένο» (Γλώσσα Ορυκτή) Το Πυκνό Τώρα περιέχει ποιήματα που επιχειρούν να διολισθήοουν από τη χαραμάδα του ανθρωπολογικού, του δαίμονος επός. 0 λόγος οφείλει να είναι οξύς για να χαράξει το όρυγμα του δίκοπου χρόνου, να διευθετήσει, ως ένας ποιμένας συγκι­ νήσεων, το αέναα διαφεύγον υλικό, ένα παρόν που διαρκώς χάνεται, που τρέχει οα νερό απ' τα δάχτυλα. «Υνί ο νους/πως αυλακώνει» (Έγερση) Όπως σε μια γάτα την ώρα που καραδοκεί, πριν από την περίπλοκη διαδικασία της εφόρμησης βλέπουμε τη στιγμή του κακού να εγγράφεται συμπυκνωμένη, έτσι και το διάστημα εκείνο πριν τις σημαντικές ανθρώπινες πράξεις, τις σπάνιες εκείνες στιγμές όπου ουπελείται μια συνοπτική δόξα του εαυτού μας υπάρχει μια πυκνότητα, ένα τώρα συμπαγές. Σε μια στιγμή, μπορεί κανείς να τα δει όλα. «Κάτι ανάμεσα στα ιερά του χρόνου τα κοσμήματα/στις συλημένες απ' τους αιώνες σπηλιές της μνήμης/κάτι απ' όλα πιο βαρύ / το φυλαχτό του κόσμου / αριθμεί χτύπο έναν/Το άκαυατο τώρα» (Το άκαυοτο τώρα) Αυτό το σπινθήρισμα είναι φυσικά στιγμιαίο, είναι μια εξέγερση της ψυχής, μια έξοδος που ουπελείται κυρίως στον έρωτα αλλά όχι μόνον. Οι στιγμές αυτές της προσωπικής ακτινοβολίας διαρκούν απειροελάχιστα, επειδή αυτή είναι ακριβώς η φύση τους είναι θραύσματα, ψιχία χρονικά που δεν μπορύμε να τα κρατήσουμε γιο πάπα. Όμως είναι ακριβώς αυτή τους η φευγα­ λέα φύση που τροφοδοτεί το όνειρο, που πιστοποιεί τη μοναδικότητα της ύπαρξης. Εκείνες οι στιγμές είναι όπως η ποίηση, μια στιγμιαία μεταφυσική. Σ ' ένα οάπομο ποίημα οφείλεις να δώσεις μια θέαση του Σύμπαπος και, ταυτόχρονα, το μυστικό μιας ψυχής. Ένα διάστημα κατά το οποίο ο χρόνος δεν κυλάει πια. Αναβλύζει. «μόνος όταν γεννήθηκε/ πλάσμα ισάξιο προσδιορισμένο/σήκωσε το χέρι/π ρώ τη κίνηση/αραιό τώ ρα/π ου πυκνώνει» (Η λεπτότητα των αναμνήσεων) Το Πυκνό Τώρα φιλοδοξεί να είναι ακριβώς αυτό: μια ακινητοποιημένη σταγόνα συμπυκνωμένης ζωής λίγο πριν χυθεί οτο έδαφος ως ποίημα.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Η αλληλογραφία του Καποδίοτρια ΕΛΕΝΗ Ε. ΚΟΥΚΟΥ, ΕΥΔΟΚΙΑ ΠΑΥΛΩΦ-ΒΑΛΜΑ

1Η

Ιωάννης Α. Καποδίστριας

Α νέκ δο τη α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία pc τους PHILIPPE-EMMANUEL DE FELLENBERG, RUDO LF-ABRAHAM DE SCHIFERLI1 8 1 4 -18 27 Αθήνα, Ολκός, 1999. I d . 224

μορφή του Ιωάννη Α. Καποδίοτρια δεσπόζει επι­ βλητική στο στερέωμα της νεότερης Ελλάδος. Η πολύπλευρη δράση του ως διπλωμάτη και Υπουργού των Εξωτερικών της Ρωσίας και μετέπειτα

πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας είναι δεδομένη. Το δυναμικό πνεύμα του φιλελληνισμού, που έχει ξεση­ κώσει στην Ελβετία η έντονη παρουσία του Καποδίστρια εκεί, συνεχίζεται με τις εκατό περίπου επιστο­ λές που έστειλε ο ίδιος στον διάσημο Ελβετό παιδα-

Το βιβλίο αυτό, καρπός πολύχρονης ερευνάς, φέρνει οτο φως μια άγνωστη πλευρά της πολυδιάστατης δράσης του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας γωγό-πολιτικό και ανθρωπιστή Fellenberg και τον Schiferli, αυλάρχη της Μεγάλης Δούκισσας της Ρω­ σίας Άννας Φεοντόροβνα στο διάστημα 1814-1827. Το όραμά του για την ελευθερία της πατρίδας του γί­ νεται τρόπος ζωής έως την τελευταία στιγμή, όταν πέφτει θύμα δολοφονίας από ελληνικά χέρια. Το βιβλίο αυτό, καρπός πολύχρονης έρευνας στην Ελβετία, φέρνει στο φως μια άγνωστη πλευρά της πολυδιάστατης δράσης του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας την εποχή που ζούσε στη Γενεύη, μετά την παραίτησή του από το αξίωμα του Υπουργού Εξωτε­ ρικών της Ρωσίας του Τσάρου Αλεξάνδρου Α'. Σύμφωνα και με τον πίνακα περιεχομένων, το βιβλίο

60

παρουσιάζει την παρακάτω δομή: Πρόλογος Α' έκδο­ σης από το μητροπολίτη Κερκύρας Παξών και Διαποντίων νήσων Τιμόθεο (σ. 6), Avant-Propos από τον Olivier Reverdin (σσ. 7-14). Ακολουθούν η κατατοπι­ στική εισαγωγή της Ελένης Ε. Κούκου (σσ. 15-34) και η Επιστολογραφία του Καποδίοτρια με τους Fellenberg και Schiferli, καθώς και τα ιστορικά αίτια (σσ. 35-43) από την Ευδοκία Παυλώφ-Βαλμά. Παρεμ­ βάλλεται χειρόγραφη επιστολή του I. Καποδίοτρια προς τον Ρ.-Ε. de Fellenberg (σ. 44) και ακολουθούν οι επιστολές του I. Καποδίοτρια προς τον Ρ.-Ε. de Fellenberg, με μεταγραφή των κειμένων συνόλου 66 επιστολών (σσ. 47-111), τις περιλήψεις και το σχολια­ σμό τους (σσ. 112-160), ενώ υπάρχει και η ανυπόγρα­ φη λιθογραφία του Ρ.-Ε. de Fellenberg (1771-1844) (σ. 45). Η ενότητα για τις επιστολές του I. καποδίοτρια προς τον R.-A. de Schiferli ξεκινά με μια ανυπόγραφη λιθογραφία του R.-A. de Schiferli (σ. 161) κι ακολου­ θούν μεταγραμμένες οι 27 επιστολές (σσ. 162-187). Η υπ' αρ. 28 είναι επιστολή του A. Steiger-Munier προς τον I. Καποδίοτρια, η 29 είναι επιστολή του Α. Steiger-Munier προς τον R.-A. de Schiferli και η 30 εί­ ναι επιστολή του J.-C. Eynard-Lullin προς τον R.-A. de Schiferli (σσ. 187-190). Στη σελίδα 90 υπάρχει φωτο­ γραφία του Jean-Gabriel Eynard, κι ακολουθούν οι πε­

ριλήψεις των επιστολών (σσ. 191-212). Στην ίδια σε­ λίδα βλέπουμε μια προσωπογραφία της Μεγάλης Δούκισσας Anna Feodorovna. Υπάρχουν επίσης βιογραφικά σημειώματα των Phillippe-Emmanuel de Fellenberg, Rudolf-Abraham de Schiferli και JulieAnne Feodorovna.

Η όλη μελέτη «κλείνει» με την πλούσια βιβλιογραφία ελληνική και ξενόγλωση (σσ. 216-218) και το ελληνι­ κό και λατινικό αλφαβητικό ευρετήριο ονομάτων και τοπωνυμίων (σσ. 219-223), ενώ στη σελίδα 224 ανα­ γράφονται τα περιεχόμενα. ΝΙΚ. ΛΥΚ. ΦΟΡΟΠΟΥΛΟΣ

Σπάνια περίπτωση αγωνιοτή I

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΛΛΟΥΤΟΥΛΑΣ

Ωρίων-Γιάννης Μιχαλόπουλος: Me την Αριοτ<ρά στον McoonoAcpo, στην Εθνική Αντίσταση, στην μ«απολ<μική Ελλάδα Αθήνα, θεμέλιο, 1999. Σελ. 320

Γιάννης Μιχαλόπουλος ήταν από τις σεμνότε­ ρες και σημαντικότερες φυσιογνωμίες του α­ ριστερού κινήματος. Με σπουδαία δράση στην περίοδο της Κατοχής, διώχτηκε όσο λίγοι από το μετεμφ υλιακό καθεστώς και πρωταγωνίστησε στην προσπάθεια που έγινε τη δεκαετία του '60

0

0 μη ενημερωμένος αναγνώστης, που θέλει να μάθει την ιοτορία του αντάρτικου στην Πελοπόννησο, έχει οτη διάθεσή του ένα πολύ καλό βοήθημα

προκειμένου η ηττημένη Αριστερά μέσω της ΕΔΑ να αποκτήσει ζωτικό χώρο έκφρασης και παρου­ σίας στα πολιτικά πράγματα. Ήταν από τους ιδρυ­ τές της ανανεωτικής εκδοχής της κομουνιστικής Αριστερός και από τους συντάκτες του νομοσχεδί­ ου για την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης α­

πό την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ. Κι όμως αυτός ο άν­ θρωπος, που θα μπορούσε να βρίσκεται μονίμως στις ηγετικές θέσεις, δεν θέλησε ποτέ να εξαργυ­ ρώσει την αγωνιστική δράση του. Σπάνια περίπτω­ ση ανθρώπου και αγωνιστή, υπόδειγμα ήθους και ταπεινοφροσύνης. Κι αυτό το λένε και οι σύντρο­ φοί του και οι αντίπαλοί του. Ο ανιψιός του και βιο­ γράφος του Π. Μούτουλας περιγράφει με λεπτο­ μέρειες τη συγκλονιστική πορεία του στην πολιτι­ κή του τόπου από τη στιγμή της ένταξής του στο κίνημα μέχρι τότε που η αρρώστια τον καθήλωσε στο κρεβάτι. 0 μη ενημερωμένος αναγνώστης, που θέλει να μάθει σε βάθος την ιστορία του α­ ντάρτικου στην Πελοπόννησο αλλά και τις αντιθέ­ σεις που ταλάνισαν το αριστερό κίνημα μετά τη συντριβή του στο Γράμμο, έχει Οτη διάθεσή του έ ­ να πολύ καλό βοήθημα. Πρώτα-πρώτα διασκεδά­ ζεται ο διαδεδομένος μύθος ότι στην Πελοπόννη­ σο το ΕΑΜ δεν είχε σημαντικές δυνάμεις λόγω της

61

ισχυρής παρουσίας των ταγμάτων ασφαλείας. Η «πεποίθηση» αυτή είναι κατασκεύασμα των μετεμφυλιακών χρόνων, κυρίως λόγω της μεγάλης ε ­ κλογικής επιρροής της Δεξιάς -όλω ν των παρα­ φυάδων της- στην περιοχή. Κι όμως δεν μπορεί να ήταν αμελητέα η παρουσία της Αριστερός στο χώ­ ρο αυτόν, τη στιγμή που ο ΕΛΑΣ είχε στις τάξεις του περίπου 11.000 μαχητές, οι οποίοι έδωσαν με­ γάλες μάχες από το 1942 μέχρι το 1944 και υπο­ χρέωσαν τους Γερμανούς, τους Ιταλούς και τους συνοδοιπόρους τους, ταγματασφαλίτες, σε συ­ ντριπτικές ήττες. Όπως μεγάλη σημασία έχουν και οι πληροφορίες για το σύμφωνο του Δυρραχίου στις 23 Αυγούστου 1943 ανάμεσα στον ΕΛΑΣ Πελοποννήσου και τις δυνάμεις του «Ελληνικού Στρα­ τού» (συμμετείχαν μόνιμοι αξιωματικοί μάλλον δε­ ξιάς αποκλίσεως). Το σύμφωνο αυτό ήταν δημι­ ούργημα του Ωρίωνα, δεν είχε την έγκριση της

κομματικής ηγεσίας, αλλά όμως απέτρεψε τις εμ­ φύλιες συγκρούσεις σε μια κρίσιμη για τον αγώνα περίοδο. Αν είχε εφαρμοστεί και σε άλλες περι­ πτώσεις, ίσως να αποφεύγονταν οι φονικές αναμε­ τρήσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων οι οποίες δηλητήριασαν το κλίμα, διεύρυναν την καχυποψία και επέτρεψαν στον ξένο παράγοντα να προωθήσει τη γνωστή συνταγή του «διαιρεί και βα­ σίλευε» που προκάλεσε τον εμφύλιο. Η σωφροσύ­ νη και η γενναιοδωρία έναντι των αντιπάλων -χα­ ρακτηριστικά στοιχεία της πολιτικής του Γ. Μιχαλόπουλου- ήταν έξω από τη λογική των ολίγιστων πολιτικά και ιδεολογικά ηγετών του ΚΚΕ. Οι άνθρω­ ποι ευνοήθηκαν από την ιστορική συγκυρία και βρέθηκαν να καθοδηγούν ένα ρωμαλέο κίνημα. Αποδείχτηκαν όμως μοιραίοι. ΤΑΣΟΣ ΠΑΠΠΑΣ

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

Διουπόστατη οικολογική πραγματικότητα ανδρεας τρο υμ π ης

4

Λογία Οικολογία

Αθήνα, Τυπωθήτω, 1999. 245 ιςΣελ. τελευταίες δεκαετίες το επιλεγέν μοντέλο οι­ κονομικής ανάπτυξης μπορεί να βελτίωσε κάποι­ ους οικονομικούς δείκτες, αλλά ταυτόχρονα δη­ μιούργησε προβλήματα στο φυσικό περιβάλλον, πολ­ λά από τα οποία είναι μη αναστρέψιμα. Έτσι αυξήθηαν οι «οικολογούντες» δημοσιογράφοι και σε συνδυα­ σμό με τη δράση δεκάδων περιβαλλοντικών οργανώ­ σεων σ' ολόκληρη τη χώρα, οι έννοιες «οικολογία», «φύση», «περιβάλλον», «περιβαλλοντική επιστήμη» μπήκαν στην καθημερινή μας ζωή συχνά καλυπτόμε­ νες από ένα πέπλο σύγχυσης. Υπό αυτήν την έννοια μπορούμε να συμφωνήσουμε με τη διαπίστωση του συγγραφέα για μια «δισυπόστατη οικολογική πραγμα­ τικότητα», τη φυσική και την κοινωνική. Το βιβλίο αυτό

Τ

έρχεται να φωτίσει τα προβλήματα ορισμού των πα­

ραπάνω εννοιών, της μεθοδολογίας και της πολιτικής που αναδύεται μέσα από τη σχέση φύσης και περι­ βάλλοντος και να διερευνήσει την ύπαρξη ή μη επι­ στημολογικής κρίσης στηνοικολογία. ΝΙΚΟΣ ΜΟΛΥΒΙΑΤΗΣ

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Ζωντανή Παράδοση Λαϊκή παράβοση και παιδί

I

Επιμέλεια: Β.Δ. Αναγνωστόπουλος

Αθήνα, Καστανιάτης, 1999.

Σελ.184

Λαϊκή παράδοση και σχολείο

Επιμέλεια:γιαΒ.Δ. ρόκειται δύοΑναγνωστόπουλος πολύ ενδιαφ έροντες α λληΑθήνα, Καοτανιώτης, 1999. λοσυμπληρούμενους τόμους. 0 πρώτος πε­ Σελ.192 ριέχει κείμενα που αποτελούν μια συλλογική προσπάθεια για μια νέα προσέγγιση το υ π ολύ­ πλευρου αυτού θέματος υπό το φως νέων δ εδο­ μένω ν. Τα ζη τή μ ατα , τα οποία εξετά ζο ν τα ι κυ­ ρίως από λαογραφική και παιδαγωγική πλευρά, καλύπτουν με επάρκεια τα αντίστοιχα ενδ ιαφ έ­ ροντα τω ν εκπαιδευτικών, αλλά και όσων ασχο­ λούνται με τον λαϊκό πολιτισμό και τη λαογραφία. Εκθέτονται με σαφήνεια απόψεις γύρω από θέμα­ τα όπως το παιδί και η λαογραφία, λαογραφία και παιδική ηλικία, λαϊκό αίνιγμα και παιδί, το παιδί σε λαϊκά δρώμενα, το παιδί στη βυζαντινή αγιογρα­ φία, την ελληνορθόδοξη παράδοση κ.ά. Επίσης, ανάγκες τη ς εκπ αίδευσης κα με τις προτάσεις γίνεται ειδική αναφορά στο λαϊκό και έντεχνο πα­ το υ ς καλύπτουν ουσιαστικά κενά τη ς σχολικής ραμύθι στην Ελλάδα και την Κύπρο. πράξης. 0 δ εύτερο ς τό μ ο ς περιλαμβάνει θέματα σχετικά Και οι δύο τόμοι απευθύνονται στους εκπαιδευτι­ με την παράδοση και τη δημιουργική απασχόλη­ κούς και σε όσους ασχολούνται με τον λαϊκό πο­ ση τω ν παιδιών κυρίως στο σχολείο, όπως δημι­ λιτισμό και τη λαογραφία και τις εφαρμογές τους ουργικές γλωσσικές δραστηριότητες βασισμένες στα σχολικά προγράμματα. στη λαϊκή παράδοση, εικονογράφηση παραμυ­ θιών, παραδοσιακά παιχνίδια, αξιοποίηση του πα­ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ραμυθιού σε προγράμματα δημιουργικής απασχό­ λησης κ.ά. Επίσης, ειδική αναφορά γίνεται στο σχολικό μουσείο, στα εκπαιδευτικά προγράμματα λαογραφικών μουσείων και στις εκθέσεις λαϊκής παράδοσης. Στόχος του βιβλίου είναι η αξιοποίη­ ση υλικού από τη ν παράδοση και τον λαϊκό πολι­ τισμό στην εκπαιδευτική πράξη, γι' αυτό προτείνονται μεθοδολογικές απόψεις και ιδέες. Τα κεί­ μενα του βιβλίου είναι γραμμένα από εκπαιδευτι­ κούς όλων τω ν βαθμιδών, οι οποίοι γνωρίζουν τις

Π

63

ΘΕΑΤΡΟ

Το πολύπτυχο ταλέντο του Ιάκωβου Καμπανέλλη τουΔΗΜ ΗΤΡΗ ΤΙΑΤΣΟΥΛΗ ΙΑΚΩΒΟΣ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗΣ

θέατρο. Τόμος Ζ '. Μ ία συνάντηση κάπου α λ λο ύ Η τ«λ«υτα ία πράξη Μ ια κω μω δία Αθήνα, Κέδρος, 1999. Σελ. 376

ΙΑΚΩΒΟΣ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗΣ

ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΜΟΣ Τ ΜΙΑΣΥΝΑΝΤΗΣΗΚΑΠΟΥΑΛΛΟΥ • ΗΤΕΛΕΥΤΑΙΑΠΡΑΕΗ

ι εκδόσεις «Κέδρος», με συνέπεια, εκδίδουν τα θεατρκά έργα το υ μέγιστου Ν εο έλλη να θεατρικού συγγραφέα, το υ Ιάκωβου Καμπα­ ν έλ λ η . Έτσι, ο πρόσφατος τό μ ο ς περιλαμβάνει τρία θεατρικά, εκ τω ν οποίων τα δύο παραστάθη­ καν τη ν περίοδο 1997-98, ενώ το τρίτο, γραμμένο το 1996, παραμένει άπαιχτο ακόμη. Ο τό μ ο ς συνοδεύεται από ενδιαφ έρουσες μ ε λ έ ­ τε ς ή εκτιμ ήσεις το υ καμπανελλικού έργου από ανθρώπους του θεάτρου (Κ. Κουν, Κ. Γεωργουσόπουλος, Ζωή Σαμαρά, Αφρ. Σιβετίδου, Πλ. Μαυρομούστακος, Βάιος Παγκουρέλης, Γ. Πεφάνης) α λ­ λά και από μια ενδιαφέρουσα ομιλία του Πέτρου Ευθυμίου. Ακόμη, ως επίμετρο, παρατίθενται κρι­ τικές που γράφτηκαν για τα δύο ήδη παιγμένα έρ ­ γα. Το σώμα τω ν κειμένων αυτών -που συνιστούν ένα αναγκαίο παρακείμενο του καθαυτού θεατρι­ κού σώ ματος- είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, όχι μό­ νο γιατί αφήνει να φανεί ο πλουραλισμός προσεγ­ γίσεων που επιδέχονται τα υπό ανάλυση θεατρικά έργα και η παραστασιακή το υ ς εκδοχή, αλλά και γιατί, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, φωτίζει μια υφέρπουσα παρανόηση ή και παρερμηνεία τω ν έργων από κάποιους κριτικούς. Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης της κλασσικής πλέον Αυ­ λή ς τω ν θαυμάτων και τη ς σπουδής πάνω στα ή ­

Ο

64

ΜΙΑΚΩΜΩΔΙΑ

ΚΕΔΡΟΣ

θη τη ς μεταπολεμικής ελληνικής κοινωνίας, επιμένοντας, όπως πάντα, στην εύστοχη κοινωνική κριτική διυλισμένη μέσα από το φίλτρο τη ς θεα­ τρ ικ ό τη τα ς, με τα τελ ευ τα ία το υ έργα αναδεικνύεται σε έναν κατ' εξακολούθηση ανανεωτικό παράγοντα του νεοελληνικού θεάτρου. Ευρισκό­ μενος σε διαρκή αναζήτηση, συνδιαλεγόμενος α­ σταμάτητα με μύθους και άλλα κείμενα (δες, για παράδειγμα, τα Οδυσοέα γύρισε σπίτι, Ο Δείπνος ή Στη χώρα Ίψεν), αναψηλαφεί παράλληλα και τη δόμηση τω ν κειμένω ν του, δημιουργώντας νέες προτάσεις που τον εντάσσουν στα πλέον σύγχρο­ να ρεύματα θεατρικής γραφής. Πρόκειται για έναν

αενάως εξελισσόμενο, έναν ερευνητή τη ς θεατρι­ κής γραφής και τω ν δυνατοτήτω ν της, αν όχι αυ­ τώ ν τούτω ν τω ν ορίων της. Παράλληλα, το κάθε του έργο θέτει μια πληθώρα θεμάτων προς προβληματισμό και δραματουργική ανάλυση σε επίπεδο τόσο π εριεχομένου όσο και θεατρικής μορφής. Βαθιά σκεπ τόμενος και ευαί­ σθητος δέκτης τω ν σύγχρονων αλλαγών και εξελ ί­ ξεω ν, μεταλλάσσει τη ν καθημερινότητα σε σκηνι­ κή μυθοπλασία παντρεύοντας το ρεαλιστικό με το εξωπραγματικό, την ίδια στιγμή που χειρίζεται με δεξιοτεχνία το υ ς μηχανισμούς που στόχο έχουν τη ν α νά δειξη α υ τή ς το ύ τη ς τη ς θεα τρικό τη τας.

0 1. Καμπανελλης αποδεικνύεται όχι μόνον αστείρευτος δραματουργικά α \ \ ά και διαρκώς ανανεούμενος, ολόφρεσκος, ανταποκρινόμενος οτα πλέον σύγχρονα ζητούμενα Κλασικός και ταυτόχρονα μοντέρνος, ο Καμπανέλλης δείχνει τις γονιμοποιητικές διόδους τη ς νεοτερικότητας στο νεοελληνικό θέατρο όπως και τους τρόπους δημιουργικής αφομοίωσης στοιχείων του μεταμοντέρνου. Η έννοια του μεταθεάτρου, την ο­ ποία χρησιμοποιούν στα μελετήματά τους οι καθηγήτριες Ζωή Σαμαρά και Αφροδίτη Σιβετίδου για παράδειγμα, α π ο τε λ ε ί μία από τις π ο λ λ ές που μπορούν να απ οτελέσουν σύγχρονα εργαλεία α­ νάλυσης του πιο πρόσφατου έργου του. Μια συνάντηση κάπου αλλού Το έργο ανέβηκε από το θέα τρ ο Τέχνης τη ν π ε­ ρίοδο 1997-98, σχεδόν παράλληλα με τη ν ο λ ο ­ κλήρωσή του, σε σκηνοθεσία Μίμη Κουγιουμτζή, στον ίδιο αυτό χώρο το υ Υπογείου όπου 40 ακρι­ βώς χρόνια πριν, το 1957, ο Κάρολος Κουν ανέβα­ ζε τη ν Αυλή τω ν θαυμάτων, προσφέροντας στο αθηναϊκό κοινό τη ν πρώτη γνωριμία με το συγγρα­ φέα που έ μ ε λ λ ε να αποκληθεί ο πατριάρχης του νεοελληνικού μας θεάτρου. Το έρ γ ο δο μ είτα ι σε δέκα εικό νες-α να μ νή σ εις.

Ήδη, με τη διευκρίνιση αυτή, ο συγγραφέας μάς δηλώ νει ότι η κάθε εικόνα του έργου είναι αποτέ­ λεσμα μιας σύνθετης διαδικασίας επιλεκτικής α ­ νάκλησης στη μνήμη γεγονότω ν βιωματικών και ταυτόχρονα μυθοπλασίας, ένα σημείο συνάντη­ σης τω ν αναμνήσεων με τη φαντασιακή τους ανα­ παράσταση. Τούτο το γεγονός καθιστά το έργο έ ­ να σώμα διαλογικότητας μετα ξύ μεταφυσικής και κοινωνικής κριτικής (Σπ. Παγιατάκης), φυσικού και μεταφυσικού (Βάιος Παγκουρέλης), ρεαλισμού και ονειρικών συμβολισμών (Αδριανός Γεωργίου), ό ­ πως επισημαίνουν οι κριτικοί. Οι τρ ε ις π ρώ τες εικόνες, με το ν κεντρικό ήρωα παιδί, ενώ δίνουν άμεσα ή έμμεσα κάποια στοιχεία το υ τόπου δράσης και τη ς κοινωνικο-οικογενειακής κατάστασης του προσώπου - τ ο οποίο μένει βουβό και στις τρεις α υτές σκηνές- εγκλείουν τα όποια ρεαλιστικά το υ ς στοιχεία σε μια ονειρικήμ ετα φ υσ ική κατάσταση: Αυτό που θίγουν είναι τρ εις το μ είς τη ς βιω μένης πραγματικότητας του αγοριού που άπτονται, διαδοχικά, του επαγγελμα­ τικού, του θρησκευτικού και του ερωτικού, όχι ως άμεση α λλά ως διαμεσ ολα βημένη εμπειρία. Οι τρεις χωρικές της πρώτης εικόνας, που θα αποτε­ λέσουν επαναλαμβανόμενο δομικό μοτίβο του έρ ­ γου με δ ια φ ο ρ ετικ ές μ ο ρ φ ές και που παραπέ­ μπουν στις τρ εις Μοίρες που παρακολουθούν το παιδί σε όλη του τη ζωή σ υνδεόμενες τα υτόχρο­ να με διακειμενικές μορφ ές όπως οι τρεις μάγισ­ σες το υ Μάκβεθ, ασχολούνται εδώ με τις πολλα­ πλές επαγγελματικές δυνα τότητες του παιδιού. Η δεύτερη εικόνα, με το διάλογο Καντηλανάφτη και Καντηλανάφτισσας για τη ν εμφάνιση του Ιησού, με τη βουβή παρουσία του παιδιού και τη δική του απομίμηση τη ς σταύρωσης, κινείται μετα ξύ ενός θεάτρου του παραλόγου και της μεταφυσικής της θρησκείας. Η τρίτη, τέλ ο ς , εικόνα, τη ς αιώνια ε ­ ρω τευ μένης Γυναίκας που οι πάντες περιμένουν να βγει κάθε απόγευμα στο μπαλκόνι, α π ο τελ εί τη ν εξιδανικευμένη μορφή του έρω τα. Με το ύτες τις εικόνες ως εφόδια, ο έφηβος θα έρθει στη συ­ νέχε ια α ν τιμ έτω π ο ς με α υ τό που α π ο τελ εί τη σκληρή πραγματικότητα. Στις δύο επ όμενες εικό­ νες ο, έφ ηβος πια, ήρωας θα βιώσει αντεστραμμένα τις ονειρικές εξιδανικεύσεις με την καταπίε­ ση στον επαγγελματικό του χώρο στην πόλη πλέ­ ον, με τη συνειδητοποίηση πως ο άνθρωπος κα­ θημερινά σταυρώνεται από το υ ς συνανθρώπους του, γι' αυτό «καλύτερα να 'σαι ο Ιησούς Χριστός», με τη ν πραγματική, τέλ ο ς, εμπειρία τη ς γυναίκας

και το υ σαρκικού έρω τα που δ εν έχει τίποτα το ρομαντικό και το ονειρικό. Έτσι, ήδη, ο Καμπανέλλης με τις πέντε εικόνες από τη ν παιδική και εφ η ­ βική ηλικία του κεντρικού του προσώπου έχει δώ ­ σει τη θέοη και τη ν αντίθεση, τη φανταοιακή και τη ρεαλιστική άποψη για τη ζωή μέσω τη ς α ντί­ στοιχης δόμησης του έργου. Η πέμπτη αυτή εικόνα, ωστόσο, παρουσιάζει ιδιαί­ τερο ενδιαφέρον από δραματουργική άποψη. Δια­ δραματίζεται στο νεκροτα φείο ενός ορεινού κ ε ­ φαλοχωριού, όπου βρίσκεται λόγω τη ς εργασίας του ο Έφηβος και όπου θα συναντήσει έναν απο­ τυ χη μ ένο μπουλουκτσή ηθοποιό. 0 τελ ευ τα ίο ς, δίνοντας την εξαθλιω μένη εικόνα του καλλιτέχνη (επάγγελμα συνυφασμένο με το πάντρεμα πραγ­ ματικού και φανταστικού), βρίσκεται ε κ εί για να κλέψει μια νεκροκεφαλή, απαραίτητη προφανώς για μια παράσταση του Αμλετ. Ο Έφηβος, συνδιαλ εγό μ ενο ς μαζί το υ , συνδιαλέγεται ταυτόχρονα και με το ν ν εα ρ ό τερ ο εα υ τό το υ , το Αγόρι, εκ εί παρόν, το οποίο προβληματίζει μια πρόσφατη ε ­ ρωτική εμπειρία. Έτσι, ο λόγος του Εφήβου ε κ τυ ­ λίσσεται παράλληλα: αφενός, προς τον γέρο ηθο­ ποιό και, αφετέρου, προς το Αγόρι. Στην ουσία, ό­ μως, πρόκειται για το πάντρεμα ενός πραγματικού διαλόγου και ενός εσω τερικού μονολόγου, ο ο ­ ποίος, με τη σκηνική παρουσία του Αγοριού, λαμ­ βάνει τη μορφή διαλογικού μονολόγου. Φυσικά, ο διαλογικός αυτός μονόλογος (όπως και η φυσική παρουσία του Αγοριού) δεν γίνονται αντιληπτά α­ πό το ά λλο επί σκηνής πρόσωπο, το ν ηθοποιό, αλλά μόνον από το θεατή. Είναι ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς το ν τρόπο που σταδιακά μεταλλάσσεται αυτή η τεχνι­ κή με τη σωρευτική συνύπαρξη τω ν διαφορετικών ηλικιακά ε α υ τώ ν το υ κεντρικο ύ προσώπου επί σκηνής. Στην έκτη και κεντρική εικόνα παρουσιάζεται π λέ­ ον και ο Νέος, σύροντας μαζί του επί σκηνής τόσο το ν Έφηβο όσο και το Αγόρι. 0 Νέος συναντά τον Εργολάβο, ένα συνεργάτη τω ν Γερμανών που τώ ­ ρα π λέον ανθεί επαγγελματικά. Η σκηνή αρχίζει με έναν φαινομενικό διάλογο μετα ξύ Εργολάβου και Εφήβου: 0 τελευ τα ίο ς φαίνεται να απαντά στα όσα το ν ρω τάει ο Εργολάβος, ενώ π αράλληλα μονολογεί εκφράζοντας όλη του την άρνηση απέ­ ναντι στα όσα ο Εργολάβος υπ οστηρίζει για τις σ υναλλαγές και τη συνεργασία το υ κατά τη ν Κα­ τοχή με τους Γερμανούς. Η αλλαγή του φωτισμού μάς περνάει από τη φανταοιακή α υτή εικόνα με

66

τη ν ιδανική στάση το υ Εφήβου α π έναντι στον Εργολάβο σε μια ρεαλιστική εικόνα διαλόγου μ ε­ ταξύ Νέου και Εργολάβου. 0 ίδιος ακριβώς διάλο­ γος, αλλά με τον Νέο, προσαρμοσμένο σε έναν συμφ εροντολογικό κόσμο, να προσποιείται πως πιστεύει τα όσα ο συνομιλητής του υποστηρίζει. Στις αντιδράσεις του Εφήβου απλώς προσπαθεί να κερδίσει χρόνο. Έτσι, αναδρομικά, μοιάζει να πα­ ρουσιάζονται κειμενικά και σκηνικά με διαδοχική σειρά δύο διάλογοι, που στην ουσία διαδραματί­ ζονται ταυτόχρονα: αυτά που λέει ο'Εφηβος στην πρώτη μορφή διαλόγου δεν είναι παρά αυτά που σ κέφ τετα ι (μονολογικά) και θα 'θ ελ ε, αλλά δεν τολμάει πλέον να εκφράσει ο «ωριμότερος» εα υ­ τός του. Η διαδοχική και όχι πλέον η ταυτόχρονη εκφορά του λόγου από τους δύο διαφορετικούς ηλικιακά εα υτούς συμβολίζει και την επερχόμενη διάσπασή τους. Στο εξής, ο Νέος χαράζει το δρό­ μο που θα α κολουθήσει μ ελλοντικά και που θα τον αναδείξει στον σκληρό Μεσήλικα της έβδομης εικόνας. Μπροστά στον κοινωνικά διαμορφ ω μένο πλέον Μεσήλικα, οι τρεις προηγούμενοι εαυτοί του προ­ σώπου συμπορεύονται. Και είναι στιγμές που ανα­ λαμβάνουν π α ράλληλη δράση: Αν και παραμέ­ νουν αθέατοι για τα άλλα επί σκηνής πρόσωπα, δρουν ως κομμάτια το υ Ενός σε παράπλευρες λειτουργίες, τόσο ώστε να γίνεται σύγχυση αν η συγκεκριμένη πράξη α π οτελεί πραγματική δράση του Μεσήλικα ή εν δυνάμει δράση που τελ είτα ι μόνο φαντασιακά από έναν άλλο, χαμένο πια εαυ­ τό. Αγόρι, Έφηβος, Ν έος και Μ εσήλικας α π οτε­ λούν πλέον το κερματισμένο δραματικό πρόσωπο του Ενός που συντίθεται μόνον από τις σκηνικά διάχυτες Ετερότητες: το δραματικό πρόσωπο δεν α π οτελεί ένα ολοκληρω μένο Όλον αλλά επιμέρους ρόλους που κινούνται ανεξάρτητα και που, λόγω αυτής τη ς α νεξάρτητης δράσης, ανασυνθέ­ το υ ν το Ιδανικό Ό λον και τη σύνολη Ταυτότητα του προσώπου, πιστοποιώντας τη σύγχρονη ανθρωπολογική διαπίστωση ότι η τα υτότητα ορίζε­ ται μέσω της ετερότητας. Γι' αυτό και δεν βλέπω από πού ορμώμενος ο Λέανδρος Πολενάκης, στην κριτική του για το έργο, ακολουθεί ως άξονα ερ ­ μηνείας του τη θέση που υποστηρίζει πως «Δεν εί­ μαστε ό,τι γινόμαστε [...). Γινόμαστε (ή δεν γινό­ μαστε) ό,τι ανέκαθεν είμαστε...». Αυτό που δείχνει ο Καμπανέλλης δεν είναι ένας προκαθορισμένος εαυτός, αλλά το πώς ο κοινωνικά διαμορφούμενος εα υτός στην εξέλ ιξή του επιστρωματώ νεται

οω ρευτικά στους π ροηγούμενους εα υ το ύ ς ώ στε ουδείς, μόνος, ε ξ αυτώ ν να μπορεί να χαρακτηρι­ σ τεί ως αποκλειστικός φ ορέας τη ς τα υτότητα ς. Στην προαναφερθείσα έβδομη σκηνή ο εσ ω τερ ι­ κός μονόλογος παραχωρεί τη θέση το υ σε πραγ­ ματικούς διαλόγους τω ν διαφορετικών εα υτώ ν με τα άλλα σκηνικά πρόσωπα. Η κυκλοφορία το υ λ ό ­ γου αλλά και το υ βλέμ μ ατο ς γίνεται π λέον αμφίδρομη και εμ είς θεα τές, προετοιμασμένοι ήδη α­ πό τους υπό μορφή διαλόγου εσω τερικούς μονο­ λόγους τω ν προηγούμενω ν εικόνων, αποδεχόμα­ σ τε αυτή τη θεατρική σύμβαση ως δυνατή και α­ ληθινή. Η σύμβαση πιστοποιείται ολο κλη ρω τικά στην ό ­ γδοη εικόνα όπου, ενώ ο Ηλικιωμένος εα υ τό ς κοι­ μάται σε ένα παγκάκι, οι υπόλοιποι ανοίγουν διά­ λογο με ένα Ρακοσυλλέκτη με αντικείμενο το ν γηραιότερο εα υ τό τους. 0 κερματισμός το υ δραμα­ τικού προσώπου δ εν είναι πλέον προσποίηση, επι­

κα λούμενος μια θεατρική σύμβαση, αλλά α π οτε­ λ εί τη μόνη θεατρική πραγματικότητα. Στην ένατη και δέκατη εικόνα του έργου, μετά την κ α τα σ τρ οφ ή σε όλα τα επίπεδα το υ κεντρ ικ ο ύ προσώπου, ξετυ λ ίγ ετα ι η πορεία προς τη ν επ ι­ στροφή στον γενέθλιο τόπο και τη ν προγονική ε ­ στία, τη μήτρα/σπίτι που γέννησε και τώ ρα θα απορροοφήσει το άτομο. Όταν το κλειδί βρεθεί, ό ­ τα ν οι Γυναίκες-Μ οίρες θα σ υγκεντρω θούν και ο Συμβολαιογράφος θα έρθει, ο τυπικός λόγος του συμβολαίου θα μετα λλαχθεί σε ποίηση (στίχοι του Αλέξανδρου Μπάρα) και οι πέντε εκδοχές του δρα­ ματικού προσώπου θα χαθούν πίσω από την πόρτα το υ σπιτιού με τελ ευ τα ίο το Αγόρι που κοντοσ τέ­ κεται να δει για τελευτα ία φορά το φεγγάρι. Ο κίνδυνος για μια σκηνική απόδοση ενός τέτοιου έργου έγκειται στη μη ανάδειξη από το σκηνοθέτη τη ς διαλογικής αυτής σχέσης μετα ξύ πραγματικού και φ αντασ ιακού που π ροσ βλέπ ει, τελ ικ ά , στο

0 Ιάκωβος Καμπανελλης γράφει για το ριρλίο του θέατρο (Τόμος Ζ) Σχεδόν με όλα μου τα έργα, ιδιαίτερα αυτά που έχουν γραφεί μετά το 1988, συμβαίνει το ίδιο: πλάστηκαν από βιώματα, ερεθίσματα, σκέψεις σε εκκρεμότητα που γεννήθηκαν και

r · Β ΐ1 ϊν ' S f I I 1 ^ • ■

μεγάλωναν πολλά χρόνια πριν έρθει η ώρα να πιάσω γι' αυτά χαρτί και μολύβι. Έτοι και θε τα τΡ'α Φ κ° οι/τοιί του τόμου, τα γραμμένα την τελευταία πενταετία. Το πρώτο οτη σειρά, το Μια συνάντηση κάπου αλλού είχε ήδη ηλικία τουλάχιστον είκοσι πέντε χρόνων όταν άρχισα να το γράφω. Το δεύτερο,

Η τελευταία πράξη, θα ήταν περίπου είκοσι και το

τρίτο, το Μια κωμωδία, έχει μιαν αφορμή ακόμη πιο ηλικιωμένη. Αν με ρωτήοουν γιατί χρειάστηκε να μεσολαβήσουν τόοα χρόνια, δεν θ ' απαντήσω πως τόοα χρειάστηκαν για να ωριμάσει η αρχική ιδέα. Μια τέτοια απάντηση, όταν πρόκειται για θεατρικό έργο, είναι

και απλοϊκή και ανακριβής. Εδώ τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα, και δεν είναι κάποια «ιδέα» που ωριμάζει. Είναι μια συνανα­ στροφή με «ανθρώπους» που αρχικά μπορεί να είναι δυο-τρεις και τελικά να γίνουν είκοοι, η συναναστροφή να εξελιχθεί οε συμβίωση και η συμβίωση οε εμπλοκή οου οτα προβλήματά τους, οτο δράμα τους, οτη μοίρα τους. Κοηολογίς η ώρα που πιάνεις μολύβι και χαρτί είναι όταν «αυτοί» αε έχουν παγιδέψει οτα όοα αποκαλυπτικά έχουν κάμει και ομολογήσει, οπότε πρέπει να βρεις τρόπο να «φύγεις». 0 τρόπος είναι το πώς θα τα πεις όλ ' αυτά από σκηνής. Μια ακόμη αιτία αυτής της πολύχρονης διαδικασίας είναι το ότι το πρώτο ερέθισμα που, ας πούμε πως, το δέχτηκες οτα πενή­ ντα οου, συμπληρώνεται και επιβεβαιώνεται με άλλα οτα εξήντα οου, οτα εβδομήντα οου... Το παράδοξο είναι πως, αντί τα χρόνια που περνούν να τα γεράαουν, τα κάνουν νεότερα. Τέλος, υπάρχουν και συντελεστές ωρίμανοης που δεν τους υποπτεύεοαι. Η μορφή γραφής που γράφτηκε 0

αόρατος θίασος με πήγε οτη μορφή που γράφτηκε 0 δείπνος, αυτός στη μορφή που έχει η ΧώραΊψεν και όλα μαζί αε κείνη του έργου Μια συνάντηση κάπου αλλού. Κάτι σχετικό ισχύει και για τα έργα Η τελευ­ ταία πράξη και Μια κωμωδία. Άλλης μορφής μεν αλλά, εν πολλοίς, αποκύημα εκείνης που χαρακτηρίζει τα έργα που ανέφερα πιο πάνω.

61

θρίαμβο του ίδιου του θεατρικού. Και ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος όταν δεν συνειδητοποιείται η εξελικτική πορεία του Καμπανέλλη, η ιδιομορφία του εκάστοτε έργου του και οι διαφορετικές απαι­ τήσεις που αυτό δημιουργεί. Μια προσκόλληση σε ρεαλιστικές προσεγγίσεις, είτε από πλευράς σκηνοθετικής αντίληψης, είτε από πλευράς ερμηνει­ ών από τους ηθοποιούς, μπορεί να αναιρέσει την όλη στόχευση του έργου. Το Μια συνάντηση κάπου αλλού είναι ένα απόλυ­ τα ποιητικό κείμενο στο οποίο οι ρεαλιστικές εικό­ νες, όταν δεν αυτοαναιρούνται από τους υηεισερχόμενους θεατρικούς μηχανισμούς, συμβάλλουν στο να προσελκύσουν το θεατή σε μια αληθοφά-

Κάθε έργο του I. Καμπανέλλη θέτει μια π\ηθώρα θεμάτων προς προβληματισμό και δραματουργική ανάλυση οε επίπεδο τάοο περιεχομένου όοο και θεατρικής μορφής νεια πραγματικού ώστε ευκολότερα να υποδεχθεί το φαντασιακό. Μια αληθοφάνεια που τα πλείστα απέχει από κάθε είδους ηθογραφία, αναπαραστατική βιογραφία ή θέατρο της καθημερινής ζωής. Η σκηνοθεσία του Μίμη Κουγιουμτζή σεβάστηκε το έργο, δεν ανέδειξε όμως τις πτυχές του και τις εσώ τερες φωνές του. Οι υπερβολικά ρεαλιστικές ερμηνείες κάποιων ηθοποιών δεν άρμοζαν επ' ουδενί στα κειμενικά ζητούμενα, ενώ ο μη τονισμός τω ν φαντασιακών εικόνων δεν δημιουργούσε την αναγκαία αντιπαράθεση με τις αμιγώς ρεαλιστι­ κές. Επιπλέον, ο κερματισμός το υ δραματικού προσώπου σε πέντε διαφορετικούς ρόλους, που συνυπάρχουν επί σκηνής, δίνει στο έργο πτυχές νεοτερικότητα ς που η σκηνοθεσία υποχρεούται να α κολουθήσει. Ωστόσο, το έργο υπάρχει και προκαλεί και για νέες σκηνοθετικές αναγνώσεις. Η τελευταία πράξη Το έργο γράφτηκε το 1997 και παραστάθηκε την

68

περίοδο 1997-98 στην Πειραματική Σκηνή της Τέ­ χνης στη Θεσσαλονίκη σε σκηνοθεσία του Πέτρου Ζηβανού. 0 Καμπανέλλης επανέρχεται εδώ σε δύο προσφι­ λείς του ιδέες: μια θεματική, το μύθο του Οδυσσέα (που διαπραγματευόταν στο Οδυσσέα γύρισε σπίτι), και μια μορφική, το θέατρο μέσα στο θέα­ τρο (στο οποίο κατέφυγε ευφυώς αλλά με διαφο­ ρετική λειτουργία στο Στη χώρα Ίψεν). Στην Τελευταία πράξη, ο Οδυσσέας είναι ο μέγας απών. Ενώ όλη η δράση περιστρέφεται γύρω από το πρόσωπό του, ενώ η παρουσία του δηλώνεται λεκτικά στην αρχή και υπονοείται σκηνικά στη συ­ νέχεια, ο ίδιος ο Οδυσσέας δεν θα εμφανιστεί πο­ τ έ επί σκηνής, στα μάτια τω ν θεατών. 0 Καμπανέλλης, εκμεταλλευόμενος τη σύμβαση της αστι­ κής σκηνής που προβλέπει έναν εξω-σκηνικό χώ­ ρο, συνέχεια και προέκταση του σκηνικού χώρου, συγκρατεί τον Οδυσσέα του στο χώρο αυτόν που, στην πραγματικότητα, δεν είναι άλλος από τα πα­ ρασκήνια. Όμως, τι άλλο τελικά διαπραγματεύεται το όλο έργο από τα όσα συμβαίνουν στα παρα­ σκήνια (ή παρασκηνιακά) της προετοιμασίας ενός θεατρικού ανεβάσματος; Ορμώμενος από την προετοιμασία που κάνει ένας πλανόδιος θίασος για να στήσει μια αυτοσχέδια παράσταση που θα προσελκύσει τον Οδυσσέα να εμφανιστεί στο σπίτι του, μια παράσταση την ο ­ ποία εμπνέεται μια Δημοσιογράφος που βρήκε τα ίχνη του Οδυσσέα στην πατρίδα του σε συνεργα­ σία με τον Τηλέμαχο, ο Καμπανέλλης θίγει πλεί­ στα όσα προβλήματα της θεωρίας και της πρακτι­ κής του ίδιου του θεάτρου. Φέρνοντας στο προ­ σκήνιο όλο αυτό το παρασκήνιο, ο συγγραφέας προβάλλει, μεταξύ άλλων, τη διαφοροποίηση με­ ταξύ του ερμηνευτή και του θεατή και τω ν διαφο­ ρετικών λειτουργιών τω ν δύο αυτών βασικών συ­ ντελεσ τώ ν του θεάτρου. Τα λόγια του θιασάρχη προς την Πηνελόπη για τον Οδυσσέα είναι ενδει­ κτικά: «Θιασάρχης: ...υπεισέρχεται όμως και ο αντικειμε­ νικός παράγων και δεν μπορώ να συγκεντρωθώ, από ερμηνευτή του δράματος με κάνει θεατή του δράματος...! και τον πονώ...!» Πράγμα που σημαίνει ότι ο θεατής μπορεί να αι­ σθάνεται, να έχει συναισθήματα για τα δραματικά πρόσωπα, όχι όμως και ο ερμηνευτής, ο οποίος για να συλλάβει, θα πρέπει να απαλλαγεί προη­ γουμένω ς από κάθε συγκινησιακή κατάσταση και να αντιμετωπίσει το δραματικό πρόσωπο μέσω

του αντιλαμβάνεσθαι. Το «παράδοξο με τον ηθο­ ποιό» του Ντιντερό είναι παρόν στο λόγο του θιασάρχη. Πρόκειται, πάντα, για τη γνωστή σύγκρου­ ση μετα ξύ συναισθάνεσθαι και αντιλαμβάνεσθαι, τη ς βιωματικής και αναφορικής λειτουργία ς του έργου τέχνης· το υ μερικώ ς κακώς εννοούμενου Στανισλόφσκι και του Μπρεχτ. Από την άλλη, ο ίδιος ο μηχανισμός του θεάτρου μέσα στο θέατρο γίνεται αντικείμενο συζήτησης από τους ηθοποιούς, που παραπέμπουν στο γνω­ στό θέατρο μέσα στο θέατρο του Άμήετ ή ακόμη και οτον πιραντελικό Ερρίκο τον Δ', για να δικαιο­ λογήσουν τη δική τους παράσταση. «Αριας: ...έχει ξαναγίνει αυτό το κόήπο...; Κήέων: ...και οτον Άμήετ και ατον Ερρίκο τον... Αριας: ...χαίρω πολύ, στη ζωή εννοώ... Θιασάρχης: ...τίποτα σ το θέα τρ ο και κατά σ υνέ­ πεια και στη ζωή δεν είναι παρθενογένεση...» Οι δύο ηθοποιοί θέτουν, χωρίς να το ξέρουν (;), τη θεωρία τη ς διακειμενικότητας, ενώ ταυτόχρονα το ίδιο το έργο λειτο υ ργεί αυτοαναφορικά, απο­ καλύπτοντας το υ ς μηχανισμούς και τις τεχνικές του. Από τη ν ά λλη , ο θιασάρχης θ έτει τόσ ο τη σχέση μεταξύ ζωής και θεάτρου όσο και το θέμα της αενάως επαναλαμβανόμενης τέχνης, με άλλα λόγια της διαλογικότητας μετα ξύ τω ν κειμένων, αλλά και τη ς ίδιας τη ς ιστορίας. Η έννοια του πα­ λίμψηστου είναι εδώ. Οι προετοιμασίες του θιάσου για τη ν αυτοσχέδια παράσταση, που θα εντά ξει απροβλημάτιστα και το ν πραγματικό Οδυσσέα στη δράση τη ς παίζο­ ντας τον δικό του ρόλο (εαυτό), θέτουν μια πλη­ θώρα ανάλογων ζητημάτω ν που αρμόζουν να α­ ναλυθούν σε δραματουργικές αναλύσεις. Ωστόσο, η προσπάθεια αυτή, που θυμίζει στη λειτουργία της ένα ψυχόδραμα (του οποίου μόνο πρόβες θα δούμε -το πραγματικό θα παιχτεί στον εξω-σκηνικό χώ ρο), θα σ τε φ θ ε ί από πλήρη αποτυχία. 0 Οδυσσέας πράγματι θα ενταχθεί στην παράστασηαπομίμηση της πραγματικής του ζωής, με μια δια­ φορά: όχι ως ασθενής που το κάνει εν αγνοία του αλλά έχοντας πλήρη επίγνωση το υ ότι παίζεται θέατρο και εν γνώσει του παίζοντας κι αυτός θέα­ τρο ερμηνεύοντας το ρόλο του εαυτού του. Έτσι, το θέατρο ως ψυχοθεραπευτικός μηχανισμός, πά­ νω στον οποίο στηρίχτηκε το όλο σχέδιο τη ς Δη­ μοσιογράφου και το υ Τηλέμαχου, αποδεικνύεται ανενεργό. 0 Οδυσσέας δεν θα επανενταχθεί στην οικογένειά του! Αντίθετα, το θέατρο ως τόπος της περιπέτειας έλκει τον Οδυσσέα, ο οποίος θα ακο­

λουθήσει τον περιπλανώμενο θίασο ως ηθοποιός. Με άλλα λόγια, το θέατρο δεν θεραπεύει για μια επανένταξη του ατόμου οε μια κατεστημένη κοι­ νωνική πραγματικότητα, αλλά απογειώνει το άτο­ μο στη δική του πραγματικότητα. Πρόκειται εδώ για άλλη μια αυτοαναφορά του θεάτρου και του ρόλου του στην κοινωνική ζωή, που προκύπτει αβίαστα από το φινάλε του έργου. Αλλά και κάτι ακόμη: ο Οδυσσέας α π αιτεί από το υ ς θ εα τρ ίν ο υ ς να παίζει, στις παραστάσεις τους, μόνον αυτός τον εαυτό του. Με άλλα λόγια, ο Οδυσσέας εγκαταλείπει το μυθολογικό του πρό­ τυπο, τη ν πραγματική του υπόσταση, και μ ετα ­ μορφώνεται σε ένα μόνιμο δραματικό πρόσωπο: ο Οδυσσέας γίνεται το θέατρο του εαυτού του και μέσα από την ετερότητα τω ν ρόλων του ξαναβρί­ σκει την ολοκληρω μένη του τα υτότητα . Γι' αυτό και η Δημοσιογράφος θα μιλήσει μια μια «μεταμο­ ντέρνα ραφωδία». Η Τεήευταία πράξη αποτελεί ένα έργο όπου η θ ε­ ωρία του θεάτρου γίνεται θέατρο που λειτουργεί πάνω της αντανακλαστικά. Ταυτόχρονα, όμως, α­ π ο τελ εί ένα ευ φ υ έσ τα το θέαμα όπου θίγονται ποικίλα σύγχρονα κοινωνικο-ηολιτικά προβλήματα με μια βαθιά αίσθηση του κωμικού και ένα διάχυτο χιο ύ μ ο ρ. Προς α υτή τη ν κ α τεύ θυνσ η α λλά ε ­ μπλουτισμένο και με νέα στοιχεία κινείται και το τρίτο έργο του τόμου: Μια κωμωδία Αν και γραμμένο το 1996, το έργο αυτό του Ιάκω­ βου Καμπανέλλη παραμένει άπαιχτο ακόμη. Μια δι­ καιολογία, ίσως, θα μπορούσε να είναι το γεγονός του πολυπρόσωπου της διανομής όπως και οι ειδι­ κές απαιτήσεις που έχει για φωνητικές δυνατότη­ τες τω ν ηθοποιών, μια και θα μπορούσε θαυμάσια να χαρακτηριστεί ως μουσικό θέατρο ή, αλλιώς, έ ­ να αυθεντικό ελληνικό μιούζικαλ, που η πρόζα του όχι μόνο διαθέτει υπέροχο χιούμορ, αλλά και στη­ ρίζεται σε έναν σ τέρεο λόγο, θα μπορούσε, με πλήρη επίγνωση, να ρωτήσει κανείς το διευθυντή του Εθνικού μας θεάτρου, κ. Κούρκουλο, πώς είναι δυνατόν, ενώ διαθέτει η ελληνική δραματουργία έ ­ να τέτοιο κείμενο, να μην το προτείνει για άμεσο ανέβασμά του στην Κεντρική Σκηνή ή, ακόμη σωστό­ τερα, στο θέατρο Κοτοπούλη-Ρεξ. Αρκεί να το ε ­ μπιστευτεί σε έμπειρα σκηνοθετικά χέρια, που όχι μόνο θα το αξιοποιήσουν σωστό, αλλά θα το απο­ γειώσουν ως προς την όψη και το μέλος του με σύ­ μπραξη εμπνευσμένου συνθέτη.

69

Το έργο τοποθετείται οτη χώρα του Άδη. Η πρό­ σφατη μακροζωία τω ν θνητών αναγκάζει τον άρ­ χοντα τη ς Αχερουσίας να προβεί σε διαφήμιση του τόου που κυβερνά. Και όντω ς, η διαφήμιση πιάνει κι αρχίζουν να καταφθάνουν διάφοροι ν ε­ κροί, που στόχο τους έχουν να μεταφέρουν στην ειδυλλιακή αυτή χώρα του Κάτω Κόσμου τις μπίζ­ νες και τη σήψη που επικρατεί στον Πάνω Κόσμο που κυβερνά ο Δίας. Η απουσία του Πλούτωνα σε διακοπές, μια και δ εν α ντέχει τη ν απουσία τη ς Περοεφόνης όταν αυτή πηγαίνει στη μαμά της, α­ φήνει το πεδίο ελεύθερο για τη γενικευμένη σή­ ψη: καζίνα, μπουρδέλα, επιχειρήσεις, ανοικοδομή­ σεις παράνομες, αποψιλώσεις δασών, ως και απο­ ξήρανση τη ς Αχερουσίας λίμνης. Μόνος πιστός στις παλιές α ξίες ο Κέρβερος, δ ιευθυντής τη ς Αστυνομίας που κανείς πλέον δεν υπολογίζει. Μέ­ χρι που η άφιξη μιας μυστηριώδους Κυρίας θα αλ­ λάξει τα δεδομένα. Το έργο διανθίζεται από τραγούδια που είναι ορ­ γανικά δεμένα με το σύνολο και διαθέτουν έξυ ­ πνους όσο και κωμικότατους στίχους: μια πρόκλη­ ση για ένα συνθέτη. 0 Καμπανέλλης αποδεικνύεται όχι μόνον αστείρευ­ τος δραματουργικά αλλά και διαρκώς ανανεούμενος, ολόφρεσκος, ανταποκρινόμενος στα πλέον σύγχρονα ζητούμενα. Το Μια κωμωδία είναι ένα α­ πολαυστικό κείμενο γραμμένο με κέφι, σπιρτάδα, καλοδομημένο, με οικονομία σκηνών, καίριους δια­ λόγους, νεανικό κι ολόδροσο. Ένα έργο που μπο­ ρεί όχι μόνο να φιλοξενήσει μια Εθνική Σκηνή με υ­ περηφάνεια, αλλό και οποιοδήποτε ανοικτό θέατρό μας για μια ζωντανή παράσταση με σίγουρη επιτυ­ χία. Αρκεί η σκηνοθετική μπαγκέτα να λειτουργήσει αποτελεσματικά και οι ερμηνευτές να είναι τα λα ­ ντούχοι αλλά και άφθαρτοι από τηλεοπτικά τερτί­ πια που θα μπορούσαν να αποβούν καταστρεπτικά. Πρόκειται για ένα έργο πρωταγωνιστών, ακόμη και στους συντομότερούς του ρόλους. Να ευχηθούμε σύντομα και έναν νέο τόμο με νέα και το ίδιο εμπνευσμένα έργα του εθνικού μας κε­ φαλαίου που λέγεται Ιάκωβος Καμπανέλλης. □

Μακριά από το προσκήνιο του Φ.Δ. ΔΡΑΚΟΝΤΑΕΙΔΗ ΧΑΡΗΣ ΣΩΤΗΡΕΛΗΣ

Θεατρικά Άπαντα Αθήνα, Προσκήνιο, 1999. Σελ. 441

α χρειαζόταν, δίπλα στην επίσημη ιστορία της λογοτεχνίας μας, αυτή που συμφωνεί πως οι μεγάλες και μικρές μορφές της είναι ο τάδε και ο δείνα, να υπήρχε μια άλλη ιστορία, εκείνη των αν­ θρώπων του λόγου, που, ζώντας οτην επαρχία, αξί­ ζουν τη μνεία και την τιμή για την προσπάθεια τους να συντηρήσουν και να διευρύνουν, όσο οι συνθήκες το επιτρέπουν, τον πολιτισμό στον τόπο τους. Σε παλαιότερους καιρούς, κάθε τόπος είχε τον ιστοριοδίφη του, το συγγραφέα του, τους λογίους του, τους κατά περίπτωση φιλοσόφους του, τους καλλιτέχνες του. Από αυτό το πλήθος έχουμε ανασύρει τον Θεόφιλο, ποιητές όπως τον Φώτη Αγγουλέ, λόγιους όπως τον Κ. Πορφύρη (άρρηκτα συνδεδεμένο με την «Επιθεώ­ ρηση Τέχνης»), ιστορικούς όπως τον Ντίνο Κονόμο

9

0 X. Σωτηρέλης γίνεται ο πομπός μιας εποχήςόπου τα πράγματα είναι καθαρά και οι επι\ογες εξίσου καθαρές

και τον τουρκολόγο Νίκο Σταυρινίδη ή το γιατρό Δημήτρη Καμαρούλια, χάρη στον οποίο αποκτήσαμε την πλήρη καταγραφή των μοναστηρίων της Ηπεί­ ρου σε δύο τόμους (έκδοση «Μπάστα-Πλέσσα») έτσι που οι λογιών ειδικοί καταφεύγουν σε αυτό το πόνη­ μα για πληροφορίες και στοιχεία. Σε αυτή τη χορεία οφείλουμε να τοποθετήσουμε τον θασίτη Χάρη Σωτηρέλη (1912-1984), δημοσιογράφο για την επιβίωση, θεατρικό συγγραφέα για την ψυχική ωφέλεια του ίδιου και του συνόλου των ανθρώπων, στο μεγαλείο των οποίων δεν έπαψε να πιστεύει, συ-

ντασσόμενος με το σοσιαλισμό και προσβλέποντας σε ένα μέλλον ειρήνης, πανανθρώπινης συμφιλίω­ σης και προκοπής. Τα βιογραφικά του μοιάζουν να βγαίνουν από σελίδες «μαγικού ρεαλισμού»: στην τε ­ λευταία τάξη του γυμνασίου Καβάλας αποβάλλεται για δήθεν πολιτική δράση αηό όλα τα γυμνάσια της χώρας, στην περίοδο της Κατοχής οι Βούλγαροι που φτάνουν στην Καβάλα και στο χωριό του (Παναγιά Θάσου) μπαίνουν στο σπίτι του, λεηλατούν τη βιβλιο­ θήκη του και τα χειρόγραφά του, που για τον ίδιο ή­ ταν ό,τι καλύτερο είχε γράψει στη ζωή του, αφού, ό­ πως ομολογεί, η ηλικία φέρνει ωριμότητα, η νεότητα όμως έχει το πηγαίο και την ειλικρινή έκφραση, γνω­ ρίσματα που δεν αναπληρώνει η εμπειρία. Παραμένοντας στον τόπο του καθ' όλη τη διάρκεια του εμ­ φύλιου, της διακυβέρνησης της Δεξιάς (με τον γνω­ στό «φόβο του χωροφύλακα») και της χούντας, δεν παύει να γράφει θεατρικά έργα πολυπρόσωπα (επει­ δή έτσι του έβγαιναν), που βεβαίως δεν παίζονται, α­ φού, επαρχιώτης μακριά από την Αθήνα, δεν έχει τον τρόπο να συνεννοηθεί με τους ανθρώπους του θεά­ τρου, ούτε, από χαρακτήρα, έχει τη δυνατότητα να

71

αντιληφθεί πώς λειτουργούν τα θεατρικά σχήματα και πώς επιλέγουν το ρεπερτόριό τους. Το 1978 όμως, ο γιός του παίρνει από το συρτάρι του το τρίπρακτο έργο του Δικαστήριο και το στέλνει στον Κρατικό Διαγωνισμό θεάτρου, όπου βραβεύεται με το πρώτο βραβείο. Ένα χρόνο αργότερα, το επί­ σης τρίπρακτο Το Θεμελίωμα, που περιγράφει τον α­ γώνα του Μαρίνου Αντύπα για την απόδοση της θεσσαλικής γης ατούς αγρότες που τη δουλεύουν, θα τι­ μηθεί με έπαινο στον ίδιο διαγωνισμό. Όλα θα είχαν σταματήσει εδώ, αν ο Τάσος Λιγνάδης, μέλος της Καλλιτεχνικής Επιτροπής του Εθνικού, συνηγορούντος του Αλέξη Μινωτή, διευθυντή της εθνι­ κής μας σκηνής, δεν πρόσεχε το Δικαστήριο και δεν φρόντιζε για το ανέβασμά του, που πραγματοποιή­ θηκε στις αρχές του 1981, όχι στην πρωτότυπη μορ­ φή, αλλά ως μονόπρακτο! Αυτό ήταν το μόνο ανέβασμα έργου του Χάρη Σωτηρέλη και, όπως λέει ο ίδιος σε ένα σύντομο αυτοβιογραφικό του σημείωμα, πα­ ρακολούθησε μια παράσταση, αλλά «το νέφος [της Αθήνας εννοείται! και η υγεία μου δεν μου επιτρέψα­ νε να δω δεύτερη». Τρία χρόνια αργότερα, ο συγγρα­ φέας, που η υγεία του ήταν κλονισμένη από τις λο­ γιών πολιτικές περιπέτειές του ως στελέχους της ΕΔΑ, θα πεθάνει και τα γραψίματά του θα μείνουν στο γιο του, Γιώργο Σωτηρέλη, ώσπου, με τη χορηγία της Νομαρχίας Καβάλας και της Κοινότητας Παναγιάς Θά­ σου, το 1998 πια, δηλαδή δεκατέσσερα χρόνια μετά την έξοδό του από τον μάταιο τούτο κόσμο, θα εκδοθούν με πρόλογο του Λέανδρου Πολενάκη. 0 τόμος περιλαμβάνει πέντε τρίπρακτα και τρία μο­ νόπρακτα έργα, μέρος μιας παραγωγής που φαίνεται πως υπήρξε εξαιρετικά πλούσια και ίσως αθησαύρι­ στη, αν λάβουμε υπόψη τη διασπορά του λόγου του Χάρη Σωτηρέλη σε λογιών εφημερίδες, πολλές από τις οποίες είχαν σύντομο βίο. 0 απαιτητικός αναγνώ­ στης θα βρει σε αυτά τα οκτώ θεατρικά μια προσέγ­ γιση που θυμίζει τον Γκόρκι, αλλά και το διδακτισμό μιας αστικής δραματουργίας, που αρδεύεται στα νά­ ματα του Δημοσθένη Βουτυρά ή, πολύ περισσότερο, του ξεχασμένου (αδίκως) Ανδρέα Δενδρινού. Έτσι, ο Χάρης Σωτηρέλης γίνεται ο πομπός μιας εποχής, ό­ που τα πράγματα είναι καθαρά και οι επιλογές εξίσου καθαρές. Λέει για τα πράγματα: «Γυναίκες και παιδιά να ζητιανεύουν στο χωριό μου, την Παναγία της Θά­ σου- καπνεργάτες να πεινάνε ενώ οι φούρνοι ήταν γεμάτοι ψωμιά- μερικές εκατοντάδες πρόσφυγες να ζητούν απεγνωσμένα να ριζώσουν στο νησί μουτρία πρώτα ζαδέρφια μου σκοτωμένα στονΑ' Παγκό­ η

σμιο Πόλεμο». Λέει για τις επιλογές του: «Γιατίο Θεός έκανε τους φτωχούς; Γιατί να πεινάνε οι εργάτες α­ φού δεν υπάρχει έλλειψη ψωμιού; Γιατί να αλληλοσκοτώνονται οι άνθρωποι; Ζήτησα απόκριση στα ε ­ ρωτήματα αυτά αλλά οι απαντήσεις που μου δόθη­ καν δεν με έπεισαν. Άρχισα να τη ζητώ στα βιβλία». Τέτοιες δηλώσεις ηχούν παράταιρες στην εποχή μας. Ας μην ξεχνάμε πως αυτές έθρεψαν μια λογοτεχνία που από τους Αθλίους του Ουγκό οδήγησε στον Πανα'ίτ Ιστράτι και, ως σήμερα, στον Γιασάρ Κεμάλ, της οποίας το χαρακτηριστικό είναι πως έχει φωνή για ό­ λους εκείνους, ταπεινωμένους και καταφρονημένους, που δεν έχουν. Το παράταιρο πιθανώς για την εποχή μας είναι πως, οδεύοντας μετά φανών και λα­ μπάδων προς τα άδυτα της τεχνολογίας και της επι­ στήμης, δεν ξέρουμε αν εκεί βρίσκεται η φυλακή μας, η καταδίκη μας ή η προοπτική του ανθρωπισμού μας. Γι' αυτό, δεν βλάπτει να στρέφουμε πότε-πότε το βλέμμα μας προς ελάσσονες όπως ο Χάρης Σωτη­ ρέλης, έστω και για να φυλλομετρήσουμε τις σελί­ δες που έγραψαν: ο ορίζοντάς τους είναι σαφής και καθαρός. □

ΜΟΥΣΙΚΗ

Περί μουοικής υπόκρουσης οτο σινεμά ΚΩΣΤΑΣ ΜΥΛΩΝΑΣ

Μουσική και κινηματογράφος Αθήνα, Κέδρος, 1999. Σελ. 318 συγγραφέας αυτού του μοναδικού για την ε λλη ­ νική κινηματογραφική βιβλιογραφία έργου, είναι μουσικός. Συνέθεσε μουσική για ταινίες και έγρα­ φε πολλά τραγούδια. Αγαπά με ήρεμο πάθος τον κι­ νηματογράφο. Η προσπάθειά του στο βιβλίο τούτο α­ ποβλέπει στο «να ερευνηθούν, να εντοπισθούν και να αναλυθούν ο τρόπος χρήοης και οι λειτουργίες της μουσικής του κινηματογράφου». Αποκλειστικά σε ται­ νίες της ξένης παραγωγής. Η μουσική στον κινηματογράφο είναι ισότιμης, σε σχέ­ ση με τους άλλους ήχους, αισθητικής αξίας υλικό έκ­ φρασης. Είναι μάλιστα κάτι περισσότερο από μια υπό-

0

0 συγγραφέας εξετάζει αναλυτικά και δίνει εύληπτες απαντήσεις οε ποικίλα θέματα που αφορούν στην κινηματογραφική μουσική κρούση ή ηχητική συνοδεία τω ν εικόνων ως σημείων ή τω ν περιεχομένων τους. Είναι ένα συστατικό της φιλμικής γλώσσας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι «απαραίτητο» σε κάθε φιλμικό κείμενο, όπως πρε­ σβεύει ο συγγραφέας καλόπιστα (σελ. 18,20). Την α­ ναγκαιότητα και τη λειτουργική θέση της καθορίζει το θέμα, το στιλ, οι αφηγηματικοί κώδικες ή κανόνες και η αντίληψη του δημιουργού-σκηνοθέτη. 0 συγγραφέ­ ας το υποστηρίζει παρακάτω (σελ. 67). Ένας ήπιος συνομιλητής θα αντέτεινε ότι η εικόνα δεν «εμπεριέ­ χει την μουσική» (σελ. 21), παρά μόνο όταν αυτή είναι ταυτόχρονα μέσα στην εικόνα όπου υπάρχει και η πη­

γή της. Όχι σπάνια όμως, δέχεται έξω θεν τη μουσική ως ασύγχρονο ηχητικό στοιχείο σημαινότητας. Η χρή­ ση ζωντανής και ασύγχρονης με την εικόνα μουσικής, στην περίοδο του βωβού, αυτό αποδεικνύει. Η ανθρώπινη φωνή και οι φυσικοί ήχοι (θόρυβοι) αποτέλεσαν καινοτομία μέγιστης σημασίας στον ομιλούντα κινηματογράφο. Η μουσική, ορθά τονίζει ο συγ­ γραφέας (παρά την αντίφασή του με τα προηγούμε­ να), ήρθε μετά, ως εξαίσιο συμπλήρωμα του φιλμικού ηχητικού σύμπαντος. Προστρέχοντας με σεβασμό και γνώση στη θεωρία και έχοντας σε υψηλό βαθμό την πείρα της φιλμικής πρακτικής, ο συγγραφέας εξετάζει αναλυτικά και δίνει εύληπ τες απαντήσεις σε ποικίλα θέματα. Πιστεύο­ ντας ορθά ότι η μουσική δεν είναι αυτοσκοπός (σελ. 71) σε ένα φιλμικό κείμενο, περιγράφει τα προβλήμα­ τα φόρμας της κινηματογραφικής μουσικής, τους τρό­ πους χρήσης τη ς μουσικής (το πιο ενδιαφέρον για τους νεοφώτιστους αλλά και τους μυημένους θεατές κεφάλαιο του βιβλίου), τη μουσική ως ουσιαστικό και κυρίαρχο κάποτε (π.χ. στο μιούζικαλ) πυρήνα ενός φιλμικού κειμένου, το τραγούδι ως φωνητικό μουσικό είδος στον κινηματογράφο - όλα αυτά τεκμηριωμένα 79

με πολλά παραδείγματα από ταινίες και επικλήσεις α­ πόψεων δημιουργών. Ένας μόχθος συγγραφικός που φέρνει εξαιρετικό α­ ποτέλεσμα. Ένα γλωσσάρι κινηματογραφικών μουσι­ κών όρων και πλήθος εικόνων από ταινίες, που ανα­

φέρονται στο κείμενο, ολοκληρώνουν το βιβλίο στο μέτρο που το σχεδίασε ο συγγραφέας του. Με αγά­ πη, γνώση και προσεγμένη γλωσσική έκφραση. ΝΙΚΟΣ ΚΟΛΟΒΟΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Εκπαίδευση Δασκάλων

ι

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΤΑΜΕΛΟΣ

Τα Παν<πιστημιακά Παιδαγωγικά Τμήματα Αθήνα, Gutenberg, 1999.

Σελ. 360

α σημερινά Παιδαγωγικά Τμήματα Δημοτικής Εκπαίδευσης και Νηπιαγωγών αντικατέστησαν τις Παιδαγωγικές Ακαδημίες και τις Σχολές Νηπιαγω­ γών που λειτουργούσαν παλαιότερα. Η εξέλιξη αυτή σημειώνει μια ριζική μεταβολή που συνιστά μόνη της μια πραγματική τομή στην εκπαίδευση των εκπαιδευ­ τικών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα μας. Σε αντίθεση προς την πρακτική που ακολουθείται σε άλλες χώρες, της απλής δηλαδή αναβάθμισης των σπουδών στις ήδη υφιστάμενες σχολές, η κατάργηση εκείνων των παλαιών ιδρυμάτων και η αντικατάστασή τους με νέα συνεπάγεται την ολοσχερή μεταβολή του καθεστώτος εκπαίδευσης των συγκεκριμένων εκ­ παιδευτικών. Η μεταφορά της εκπαίδευσης αυτής α­ πό ένα εξω-πανεηιστημιακό σε ένα πανεπιστημιακό ί­ δρυμα δεν περιορίζεται μόνο στην αναβάθμιση των σπουδών, αλλά οδηγεί ουσιαστικά στην αναβάθμιση της κοινωνικής αναγνώρισης της σημασίας της πρω­ τοβάθμιας εκπαίδευσης, στο πλαίσιο του γενικού εκ­

Τ

74

παιδευτικού συστή­ μα τος και τα υ τό ­ χρονα στην ανα­ βάθμιση του επαγ­ γελματικού ρόλου και του κοινωνικού γοήτρου του δα ­ σκάλου και του νη­ πιαγωγού. Το βιβλίο αποτελεί καρπό μιας συνθετι­ κής έρευνας, το εν­ διαφέρον της οποί­ ας εστιάζεται σε τρία ερωτήματα: Ποιες συνθήκες ο­ δήγησαν σ' αυτήν τη βαθιά τομή: Πόσο βαθιά ήταν αυτή η τομή; Περιορίστηκε στα εξωτερικά σχήματα της αλλαγής ιδρύματος, διδακτικού προσωπικού και προγράμματος σπουδών ή εκφράζει ουσιαστικότερες μεταβολές, όπως π.χ. η αναδιατύπωση του ρόλου του δασκάλου και του νηπιαγωγού μέσα σε μια σύγ­ χρονη, ολοένα αναπτυσσόμενη και εξελισσόμενη κοι­ νωνία; Και κατά πόσο τα νέα αυτά Τμήματα προσπά­ θησαν να λάβουν υπόψη τους τα νέα δεδομένα στο χώρο της εκπαίδευσης, που προκύπτουν από αυτές τις ριζικές και ραγδαίες αλλαγές που συντελούνται στην κοινωνία; ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ

ΛΕΥΚΩΜΑ

Η φωτογραφική αποτύπωοη ενός αισθητή_ _ _ _ _ _ _ _ _ Ι

ΜΕΡΛΙΝ ΧΟΛΑΝΤ

Όσκαρ Ουάιλντ:

Η ζωή και το έργο του Μτφρ.: Νίκος Δαβανελλος Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 220 Γ “ τον πρόλογό του ο Κώστας Γεωργουσόπουλος I αναφέρει: «Το παρόν λεύκωμα είναι ένα εικονο-

L στάοι, ένα ταμείο μνήμης, μια κιβωτός που δια­ σώζει το έργο ζώής, ένα υπέροχο τραγικό ποίημα, του Όοκαρ Ουάιλντ». Συμφωνώ απολύτως μαζί του ότι πρόκειται περί ενός λευκώματος (όπως εξάλλου αναφέρει σαφώς ο αγγλικός τίτλος), όπου παρεμπιΟι φωτογραφίες και τα οκίτοα

ομολογουμενως απεικονίζουν το πνεύμα της εποχής του'Ο. Ουάιλντ πτόντως και μόνο αναφέρονται ορισμένα από τα πο­ λύ χτυπητά στοιχεία που συνιστούν την προσωπικό­ τητα του Όσκαρ Ουάιλντ όπως: η ιρλανδέζικη κατα­ γωγή του, οι κλασικές σπουδές του, η ένταξή του στον αισθητισμό του οποίου υπήρξε κι ο κυριότερος εκπρόσωπος, ο ναρκισσισμός του, ο τρόπος αυτο­ προβολής του, η περιοδεία του στην Αμερική, η συγ­ γραφή τω ν πλέον γνωστών θεατρικών του έργων και ορισμένων ποιημάτων, η συνεχής πρόκληση α­ πέναντι στο αυστηρά πουριτανικό, βικτοριανό κατε­ στημένο, οι ομοφυλοφιλικές του σχέσεις, ο εγκλει­ σμός του στη φυλακή και η παρακμή του τέλους. 0 Μέρλιν Χόλαντ, εγγονός του Ουάιλντ, γράφει ένα

ανούσιο κείμενο -που η ελληνική του απόδοση είναι δύσκαμπτη- για να συνοδέψει μια σειρά φωτογρα­ φιών που άλλες είναι πολύ γνωστές και αποτελούν οι ίδιες υποθήκη του Ουάιλντ και κάποιες λιγότερο γνωστές, καθώς και γελοιογραφικά σκίτσα από εφ η­ μερίδες της εποχής, προγράμματα από το ανέβασμα των έργων του, διαφημιστικές αφίσες για την αμερι­ κάνικη περιοδεία του και λοιπά ενθυμήματα. Μια φωτογραφία που βρήκα ιδιαίτερα συγκλονιστική εί­ ναι η φωτογραφία από τις φυλακές του Ουόντγουερθ που δείχνει τους φυλακισμένους να α λλ η λ ο ­ γραφούν στοιχημένοι ο ένας πίσω από τον άλλο σε μικρά τραπεζάκια, κάτω από τη ν επιτήρηση του φρουρού, και συνοδεύεται από τη λεζάντα: «Στον Ουάιλντ επιτρεπόταν να γράφει και να λαμβάνει μία επιστολή κάθε τρεις μήνες». 0 εσωτερικός καημός του συγραφέα κι ενός από τους πλέον πνευματώ­ δεις ανθρώπους της νεότερης εποχής δεν θα μπο­ ρούσε να διατρανωθεί πιο εύγλωττα απ' ό,τι σ' αυτή τη λιτή διατύπωση που συνοδεύεται από τη φω το­ γραφία του αχανούς διαδρόμου τω ν φυλακών και την παράταξη τω ν κρατουμένων.

75

Οι φωτογραφίες και τα σκίτσα ομολογουμένως απει­ κονίζουν το πνεύμα της εποχής του Ουάιλντ αλλά, εάν κάποιος θ έλει να μάθει περισσότερα για τον Ουάιλντ συγγραφέα και τον Ουάιλντ άνθρωπο, να κατανοήσει την ιδιοσυγκρασία αυτού του σπάνιου προκλητικού πνεύματος, θα πρέπει να διαβάσει την

κλασική βιογραφία του Ρίτσαρντ Έλμαν Όακαρ Ουάιλντ-που, παρεμπιπτόντως, περιέχει και ορισμέ­ νες από τις φωτογραφίες του παρόντος λευκώμα­ το ς- και να αγνοήσει τις παιδαριώδεις παρατηρήσεις του εγγονού του. ΛΙΛΥ ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΥ

ΠΑΙΔΙΚΑ / ΕΦΗΒΙΚΑ

Η φύση και η λογοτεχνία οτην καλή τους ώρα ΑΝΤΩΝΗΣ Π. ΜΠΕΝΕΚΟΣ

Ο Μπακ και οι ούντροφοι

yo u

Εικον.: Σπ. Γούοης Αθήνα, Καοτανιώτης, 1999. Σελ.128

στήσιμο τω ν «χα­ μολογουμένως, βιβλία που συμβάλλουν στην ρακτήρων» -ζώ ω ν οικολονικοποίηση τη ς σκέφης το υ παιδιού κυρίω ς- μέσα στο στην ελληνική παιδική λογοτεχνία υπάρχουν δύσ κολο από τ ε ­ ελάχιστα. Τα περισσότερα διαπνέονται από μια χνικής πλευράς εί­ «τεχνοκεντρική» αντίληψη και ευαισθητοποιούν δος τη ς μικρής ι­ (εννοείται έμμεσα) το ν μικρό αναγνώστη μέσα στορίας ή του διη­ στο πλαίσιο του υπάρχοντος τρόπου ανάπτυξης. γήματος, αλλά και τη βαθιά γνώση του οικοσυΜάλιστα, ορισμένα απ' αυτά συσχετίζουν άκριτα στημικού περιβάλλοντος που διακρίνει και «προ­ το φυσικό και το ανθρωπογενές περιβάλλον, ανασλαμβάνει» ο αναγνώστης του παρουσιαζόμενου παράγοντας στερεότυπα (π.χ. κακός λύκος, πονη­ βιβλίου. Τα ζώα στις ιστορίες του βιβλίου «διατη­ ρή αλεπού) που είχαν άλλη λειτουργία στις παρα­ ρούν» τον φυσικό τους «προορισμό» και τους δίνε­ δοσιακές κοινωνίες, οι οποίες συμβολοποιούσαν ται εκείνη η διάσταση της απόλυτης συνεργασίας στοιχεία είτε γνωστά είτε ανερμήνευτα τη ς βιωτους με τη φύση αλλά και με τον άνθρωπο απέ­ μένης τους καθημερινότητας. ναντι στα ζώα και γενικά στη φύση. Η αγάπη, η α­ Το βιβλίο που παρουσιάζεται θα έλεγα ότι αποτε­ φοσίωση, η συνεργασία, η αλληλεξάρτηση, ο α­ λ εί εξαίρεση. 0 συγγραφέας του είναι από το υ ς νταγωνισμός, η ιδιότυπη συνύπαρξη είναι μερικές δημιουργούς τω ν βιβλίων του Δημοτικού «Η Γλώσ­ από τις κυρίαρχες έννοιες, οι οποίες προκύπτουν σα μου». Έχει δε εκδώσει εκείνη την απαράμιλλη από τα περιστατικά του βιβλίου. Αυτές ο αναγνώ­ μ ελέτη για τον Ζαχαρία Παπαντωνίου, με τις έως στης τις αποκωδικοποιεί κατά περίπτωση και ανα­ τώρα πληρέστερες και διεισδυτικότερες απόψεις τέμνει τις αντίστοιχες του ανθρωπογενούς περι­ για το έργο αυτού του μεγάλου διανοητή του αι­ βά λλοντος χρησιμοποιώντας τε ς όχι αυτούσιες ώνα μας. Βεβαίως κι ένιωσα χαρά διαβάζοντας το αλλά εν είδει μέτρου, ασκώντας βαθιά κριτική στη βιβλίο που παρουσιάζω, όταν διέκρινα μέσα το ν σημερινή μεταβατική πραγματικότητα. (Συμπεριάριστο χειρισμό τη ς γλώσσας, που με είχε ε ν τυ ­ λαμβανομένης βεβαίως και της αφύσικης «ζωοφι­ πωσιάσει στο προαναφερόμενο έργο. Και να προ­ λίας» που παρατηρείται κυρίως στα αστικά κ έ­ σθέσω επίσης τις αφηγηματικές δυνατότητες, τις ντρα). παραστατικές περιγραφές και το αριστοτεχνικό

Ο

76

Κοντολογίς, πρόκειται για ένα σημαντικό για τη ν ε­ ότερη παιδική λογοτεχνία βιβλίο, απολαυστικό κα­ τά τη ν αναγνωστική διαδικασία, όπου ο ανανώστης θα συναντήσει και εικόνες μιας εποχής που έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Τότε που οι άνθρωποι

και τα ζώα είχαν μια πιο αληθινή και πιο ουσιαστι­ κή οικολογική σχέση. (Για παιδιά από 10 ετώ ν και για μεγάλους)

Εφηβική ηλικία

γκλείουν σε σπέρμα ό ­ λα εκείνα τα υγιή χαρα­ κτηριστικά που απαιτεί η ώριμη ηλικία. Σ' αυτό το μυθιστόρημα μια παρέα εφ ή β ω ν , α γορ ιώ ν και κοριτσιών, έρχεται σ' ε ­ παφή με τα ανθρώπινα και κοινωνικά π ροβλή­ ματα τη ς επ οχής μας. Προβλήματα φιλικών και δια φ υλικώ ν σχέσεω ν, σ υνα ισ θημα τικά π ρο­ βλήματα, ευρύτερα κοι­ νωνικά και τεχνολογικά δεδομένα τα αντιμετωπίζουν, όσο κι αν δυσκολεύο­ νται, με όνειρο, φαντασία, μ' αισιοδοξία αλλά προ­ πάντων με σκεπτικισμό. Πρόκειται για ένα μυθιστό­ ρημα που ρέει κατά την ανάγνωση, αποκαλύπτο­ ντας γι' άλλη μια φορά ότι η συγγραφέας είναι δει­ νή χειρίστρια τω ν αφηγηματικών τεχνικών και γνω ­ ρίζει καλά την εφηβική ηλικία με τα σύγχρονα προβλήματά της. (Για εφήβους και μεγάλους)

ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ

Όνειρα και γέλια Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 182

συγγραφέας έχει μια αρκετά μεγάλη θητεία σ' αυτό που λ έμ ε εφηβικό μυθιστόρημα. Οι ήρωές της, έφηβοι, μεγαλώ νουν στην εποχή μας βιώνοντας τα θετικά και τα αρνητικά της. Παράλλη­ λα βιώνουν κι οι ίδιοι τα βιολογικά, συναισθηματικά και πνευματικά χαρακτηριστικά τη ς ηλικίας τους. Κι είναι αλήθεια πως δεν είναι εύκολο σήμερα να είσαι έφηβος. Γιατί, εν μέσω τω ν ανάλγητων προσωπεί­ ων του κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος και απέναντι στις δυσκολίες τη ς εφηβικής ηλικίας, απαιτείται συνεχής αγώνας, αλτρουισμός, αμφισβή­ τηση, γνώση, ορθή ανάπτυξη τω ν διατομικών σχέ­ σεων, αυτογνωσία, κατάθεση ψυχής. Και οι έφηβοι ήρω ες τη ς I. Κα ρατζαφ έρη τα έχ ο υ ν όλα αυτά. Αλλά ουνάμα δ εν χάνουν και τη ζωντάνια τη ς ηλι­ κίας τους. Είναι έφηβοι που εν δυνάμει ενήλικες ε ­

Η

Το πιο όμορφο

ι

ΙΣΑΒΕΛ ΚΟΡΔΟΜΠΑ

Πιρουλί, το μικρό αλ«ιου8άκι Εικον.:Έιβι Μτφρ.: Στ. Καραγιάννης Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 60

ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

Τέλος το βρήκε. Με μια ό μω ς διαφορά: Ήταν ένα κοινό αλεπουδάκι, που έκλαιγε ζη τώ ν τα ς τη μάνα το υ . Όπως θα έκ α ­ ναν δηλαδή όλα της ηλικίας του... Είναι έ ­ να παραμύθι εξα ιρε­ τικά αφιερωμένο στις μ α νά δ ες ό λ ο υ το υ κ όσμου και κυρίω ς στις Ελληνίδες...

ia υπερπροστατευτική αλεπουδίνα έχασε το παιδί της. Ζητούσε βοήθεια από άλλα ζώα για να το βρουν δίνοντάς το υ ς, σαν τη γνωστή μας κουκουβάγια, την υποκειμενική τη ς εικόνα, του πιο όμορφου, του πιο μοναδικού παιδιού στον κόσμο.

m

(Για παιδιά 5-12 ετών) ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

Βιβλίο - εργαλείο ΚΩΣΤΑΣ ΓΙΟΥΒΑΝΤΣΙΟΥΔΗΣ ΕΙΡΗΝΗ ΜΟΥΣΙΑΔΟΥ

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν το σκάκι... Εικον.: Χρ. Χριοτοφορίδης Θεσσαλονίκη, Ιδιωτ. έκδοση, 1999. Σελ.48

ΤΓ να όμορφο παραμύθι με θέμα το σκάκι και στόχο των Τ ' δημιουργών του, συγγραφέων και προπονητών σκαL κιού, να γνωρίσουν και ν' αγαπήσουν τα παιδιά το ω­ ραίο αυτό παιχνίδι. 0 Ένας και ο Άλλος, οι δυο βασιλιάδες δύο πολιτειών ε ­ νός μακρινού τόπου, κάποτε, κήρυξαν πόλεμο μεταξύ τους μ' ευθύνη του Ενός. Οι δυο λαοί, που μέχρι τότε ζούσαν ειρηνικά μεταξύ τους, στενοχωρήθηκαν. Τα παι­ διά, όμως, αποφασίζουν να ματαιώσουν τον επικείμενο πόλεμο και έτσι δημιουργούν ένα παιχνίδι, που φαίνεται να 'ναι πολεμικό, αλλά για να το παίξει κανείς απαιτείται ωριμότητα σκέψης, έτσι που να παίρνει αποφάσεις που οδηγούν στη φιλία και την ειρήνη και όχι στον πόλεμο.

Οι μαθητές δημιουργοί

Μέσα από την πλοκή του παραμυθιού και τη δράση του Φάνη, της Βασιλικής, της Ισμή­ νης, του Πέτρου, της Φ ωτεινής και του Στράτου, των ηρώωνπαιδιών, μαζεύονται τα υλικά, σχεδιάζονται οι εικόνες και οι χαρα­ κτήρες που ζουν στις πολιτείες τους και τέ­ λος δομείται το νέο, διασκεδαστικό και θαυμάσιο παιχνίδι, το σκάκι. Η εικονογράφηση είναι παραμυθένια! Το βιβλίο συνοδεύ­ εται από ένα ομότιτλο βιβλίο που περιέχει αναλυτικές ο­ δηγίες για τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς, με 24 παιγνιώδεις δραστηριότητες και ανάλογες φωτογραφίες. Ένα καλό βιβλίο-εργαλείο που οδηγεί τα παιδιά, αβίαστα και έξυπνα, στην ενασχόλησή τους με το σκάκι. Κι εδώ η τέχνη για την εκπαίδευση εμφανίζεται ως παιδαγωγούσα. Μια επωφελής συνεργασία που συχνά βρίσκει μιμητές! ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ

νειρο και ποίηση μα­ κάρι να τις συναντού­ ΜΑΘΗΤΕΣ Α'ΤΑΞΗΣ σαμε συ­ Β' 6/ΘΕΣΙΟΥ ΠΕΙΡΑΝ!. Δ. Σ. ΜΑΡΑΣΛΕΙΟΥ χ νότερα Οι ncpmcTCicf της στο άνυΧρυσαφένιας δρο και απ ο ιη τικ ό Εικον.: Οι ίδιοι οι μαθητές π ερ ιβ ά λ ­ Αθήνα, Πψβολάκι, 1999. λον των σχολείων μας. Ευτυχώς όμως που πέρα από τα Σελ. 16 αναλυτικά προγράμματα και τις όποιες αναφορές τους, δημιουργικές ή μη, υπάρχει και το Μαράσλειο (γίνονται ia ευχάριστη έκπληξη διόλου συνηθισμένη στην εκ­ πολλά δημιουργικά και πρωτότυπα πράγματα εκεί από παίδευση: Μικροί μαθητές της Α' Τάξης μαζί με τη δασκάλους, ασχέτως αν δεν βγαίνουν στην επιφάνεια), δασκάλα τους Μαίρη Βούκανου έγιναν δημιουργοί: τα διάφορα εκπαιδευτικά προγράμματα, αλλά το σπου­ ζωγράφοι και συγγραφείς. Έγραψαν και εικονογράφησανδαιότερο: υπάρχουν οραματιοτές δάσκαλοι! Και για να θαυμάσια ένα τρυφερό παραμύθι απόρροια κάποιου μην αδικήσω τους μικρούς δημιουργούς, στο αριστουρπρογράμματος, όπως εξάγεται από τα λεχθέντα υπευθύ­ γηματικό τους βιβλιαράκι μάς μιλάνε για μια μέλισσα, τη νων, για την παράλληλη συσχέτιση γνώσης (για τη μέ­ Χρυσαφένια, που πριν να είναι ακόμη έτοιμη αποφάσισε λισσα) και λογοτεχνικών κειμένων. Βέβαια σε μια τέτοια να γνωρίσει τον κόσμο. Η συνέχεια; Μα θα τη διαβάσετε δημιουργία σημασία έχει όχι τόσο το αποτέλεσμα αλλά η αφού βρείτε το βιβλίο που διατίθεται στα βιβλιοπωλεία διαδικασία. Κι είναι σίγουρο ότι οι μικροί μαθητές και έμα­ από τις εκδόσεις «Περιβολάκι». Ανάμεσα στ' άλλα, το βι­ θαν πολλά γνωστικά στοιχεία, αλλά κυρίως ανακάλυψαν, βλίο αυτό μπορεί ν' αποτελέσει και «υπόδειγμα», από άλ­ συχέτισαν, συγκινήθηκαν αισθητικά και δημιούργησαν λα σχολεία ή τάξεις,για παρόμοιες εργασίες. πρωτογενώς. Τέτοιες εκθαμβωτικές διαδρομές, με πολλή φαντασία, ό­ ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ

m

78

ΜΟΛΙΣ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο ΡΗ Σ Ε

ΣΕ

Ο ΛΑ

ΤΑ

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

• ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΠΑΤΑΚΗ: ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ 65, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3811850 • ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 16, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ, 3831078 • ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Ν, ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΥ 122, ΤΗΛ. (031) 706354-5 · wwwpatakis.gr

Δημοσιευμένα τό τι ο ι

οπό το α ρ χ ε ί ο

το υ ΓΙ ΩΡΓΟΥ

ΖΕΒΕΛΑΚΗ

ημερολόγια, εφημερίδες και περιοδικά. Στιγμές από την πνευματική, καλλιτεχνική και κοινωνική ξωή

ΕΔΓΑΡΔΟΣ ΠΟΕ

ΟΙ ΚΩΔΩΝΕΣ Περιοδικό «Το Περιοδικόν μας», Αρ. 1, Μάρτιος 1900

Κ

τ 1900

των αρχών του αιώνα

Ακούετε τα έλκηθρα με τους κώδωνος -αργυρούς κώδωνας! Ποιον κόσμον χαράς μηνάει τάχα η μελωδία των! Πώς κτυπούν, κτυπούν, κτυπούν στον παγωμένον α­ έρα της νυκτός! Ενώ τα άστρα που σκορπίζονται επάνω στους ουρανούς ακτινο­ βολούν με κρυστάλλινον φέγγος· κρατούν χρόνον, χρόνον, χρόνον σ' έναν Ρουνι­ κόν ρυθμόν, μέσα στο τιντίρισμα που τόσον μελωδικά χύνεται απ' τους κώδωνας, κώδωνας, κώδωνας, απ' τον βόμβον και τον κρότον τω ν κωδώνων. Ακούετε τους γλυκείς γαμήλιους κώδωνας -χρυσούς κώδωνας! Ποιον κόσμον ευδαιμονίας μηνάει τάχα η αρμονία των! Στον βαλσαμωμένον αέρα της νυκτός, πώς χύνεται η χαρά των! Απ' τις χρυσοφτέρουγες νότες που μαδιούνται μία-μία, και όλο αρμονία, ω, τι γλυκοστάλαχτο τραγούδι ξεχύνεται προς την τρυγόνα, που τ ' ακούει, ενώ γλυκοκυττάζει το φεγγάρι! Ω, από μέσα απ' τα ηχούνια σπήλαια ποια βαρειά πλημμύρα ευφωνίας ξεχύνεται!... Πώς αυξάνει, πώς ολιγοστεύει εις το διάστημα! Πόσας διηγείται εκστάσεις χαράς, που τας παράγει το κύλισμα και το ταλάντευμα το ρύθμισμα και το νανούρισμα τω ν κωδώνων! Ακούετε τους βαρείς του κινδύνου κώδωνας -χάλκινους κώδωνας! Ποιον μύθον φρίκης τώρα η ταραχή τω ν διηγείται! Πάρα πολύ τρόμαξαν, φρίχθηκαν και να μι­ λήσουν δεν μπορούν, κραυγάζουν μόνον, κραυγάζουν χωρίς χρόνον, χωρίς ρυθ­ μόν· εις μίαν θυρυβώδη κραυγήν οίκτου προς το πυρ που ανεβαίνει υψηλότερα, υψηλότερα με αποφασιστικήν προσπάθειαν, τώρα -τώρα να ανέβη ή ποτέ άλλο­ τε προς την ωχροπρόσωπην σελήνην. Ω, κώδωνες, κώδωνες, κώδωνες, ποιον διήγημα απελπισίας ιστορεί ο φόβος σας; Πώς θραύονται και συγκρούονται και βρυχώνται! Ποια φρίκη ξεχύνεται απ' αυτούς εις τα στήθη του παλλομένου αέρος! Και η ακοή μας διακρίνει, απ' το απήχισμα και το κουδούνισμα, του κινδύνου την άμπωτιν και την πλημμυρίδα. Και μας λέγει μ' ακρίβεια, μέσα στο μάλωμα και το αλληλοσκότωμα πως ο κίνδυ­ νος βυθίζεται και υψώνεται, απ' το βύθισμα και το ανέβασμα, απ' το σβύσιμο και το ξάναμμα της οργής τω ν κωδώνων, απ' την κραυγήν και την κλαγγήν τω ν κω­ δώνων. Ακούετε τους νεκρικούς κώδωνας -σιδηρούς κώδωνας! Ποιον κόσμον σοβαρών σκέψεων η μονωδία τω ν αναδεύει! Εις την σιωπήν της νυκτός πώς τρέμουν με φρίκην εις την μελαγχολικήν απειλήν του τόνου των· διότι κάθε ήχος, που βγαίνει απ' τη σκουργιά που είναι μέσα στους λάρυγγάς των, είναι ένα κλάμμα. Και οι άν­ θρωποι -α, οι άνθρωποι- αυτοί που κάθονται ψηλά στο κωδωνοστάσιο μονάχοι και κτυπούν, κτυπούν, κτυπούν αυτόν τον μονότονον ήχον και αισθάνονται χαράν και κυλίουν επάνω στην ανθρωπίνην καρδίαν ένα βράχον, αυτοί δεν είναι ούτε άνδρες ούτε γυναίκες -αυ τοί δεν είναι ούτε κτήνη ούτε άνθρωποι- είναι Βρυκόλακες! Και ο βασιλεύς τω ν αυτός κτυπά· και τονίζει και ρυθμίζει και κτυπά ένα παι-

ΐ ντγκαρ Άλαν Πόι

άνα με τους κώδωνος- και χορεύει και βρυχάται κρατών χρόνον, χρόνον, χρόνον σ' έναν Ρουνικόν ρυθμόν, στον παιάνα των κωδώνων. Κρατεί χρόνον, χρόνον, χρόνον σ' έναν Ρουνικόν ρυθμόν στο τρεμούλιασμα και το κλαυθμήρισμα των κωδώνων. Κρατεί χρόνον, χρόνον, χρόνον καθώς κρούει, κρούει, κρούει του θανάτου την ωδήν σ' έναν ευτυχή ρυθμόν. Κρατεί χρόνον, βραδύν χρόνον εις το κτύπημα, το νεκρικό κτύπημα, εις το κλάμμα, το θανάσιμο κλάμμα, εις το στέ­ ναγμα και το βόγκηγμα των κωδώνων. (Μετάφρασις: Δ. Σισιλιάνου)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

SCRIPTA

Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α

ISAIAH BERLIN Ο Ι Ρ ΙΖ Ε Σ

ΤΟΥ

Ρ Ο Μ Α Ν Τ ΙΣ Μ Ο Υ

Στο βιβλίο αυτό, παρουσιάζονται επιτέλους σε έντυπη μορφή οι διασημότερες διαλέξεις που έδωσε ποτέ ο Isaiah Berlin: οι δια­ λέξεις A. W. Mellon. Οι διαλέξεις αυτές, που πραγματοποιήθη­ καν στην Ουάσινγκτοντο 1965, ηχογραφήθηκαν από το BBC και έχουν μεταδοθεί αρκετές φορές από τα ερτζιανά. Η δημοσίευσή τους αναμενόταν με μεγάλη ανυπομονησία ήδη από την εποχή της πραγματοποίησής τους, πολύ περισσότερο καθώς είχε γίνει γνωστό πως ο Berlin έτρεφε την ελπίδα να γράψει ένα ολοκλη­ ρωμένο βιβλίο βασισμένο σε αυτές. Ωστόσο, μολονότι ο Berlin εργάστηκε επισταμένως προς αυτή την κατεύθυνση, η ελπίδα του δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα. Το παρόν βιβλίο, λοιπόν, δεν είναι παρά το επιμελημένο κείμενο που προέκυψε από την απομαγνητοφώνηση των διαλέξεων.

EcgfAl 81

Νίκος

Γα

Πεντζ ίΜ

Ρ

πλ

ί

«Όήα τα πράγματα του κόσμου όποια χέρια κι αν τα 'πλασαν, όπως κι αν γίνηκαν είναι άξια της προσευχής μας»

Ο Ν . Γ. Π η τ ζ ίκ η ς ( μ φ α ν ίο θ η κ στο χώρο της νεο ελ λη ν ική ς λο γο τε­ χν ία ς σε μια εποχή εξαιρετικ ή ς άνθησης και ανανέω σης, την οποία η κ ριτική όρισε (αποτιμώντας ίσως την ξεχωρισ τή θέση της στη ροή του χρόνου) προσδιορίξοντας ολόκληρη τη σειρά των λογοτεχνώ ν αυτής της περιόδου με την προσωνυμία « γ ενιά του '3 0 » . Η παρουσία, ωστόσο, του Ν.Τ. Π εντζίκ η τόσο ανάμεσα στους συγγρα­ φ είς της γενιάς του '3 0 όσο και ανάμεσα στους συγγραφείς του προη­ γούμενου αιώ να είναι μοναδική. Ξεκινώντας τη συγγραφική του δρα­ στηριότητα από τη ν εφ η β ικ ή ακόμη η λ ικ ία με γυ μνάσματα πάνω σε δημοτικά τραγούδια, χρησιμοποίησε στη συνέχεια τις πλέον πρωτοπο­ ριακές τεχνικ ές γρ αφ ής, όπως τον εσωτερικό μονόλογο του Τξό ις, τη μ νημική-συνειρμική γρ αφ ή του Προυστ ή ακόμη κ αι τη ν τεχ νικ ή της αντιστροφής της σχέσης δημιουργού-δημιουργήματος με τη ν αναγω ­ γή των φαντασ τικώ ν ηρώων σε κριτές και μέτοχους της δημιουργίας του αφ ηγηματικού σύμπαντος (τεχνική που χρησιμοποιήθηκε από τον Ζ ιν τ στους Κιβδηλοποιούς). Και αυτές, όμως, τις τεχνικ ές ο Π εντξίκη ς τις χρησιμοποίησε με αυτήν την ασυνέπεια που χαρ ακ τη ρ ίζει τα ζω η­ ρά πνεύματα, που αρέσκονται να παίζουν με τις όποιες δυνατότητες προσφέρονται («π α ιζω γ ρ ά φ ο » είχε χαρ ακτη ρ ίσ ει ο ίδ ιος το ν εαυτό το υ), και αν αζητώ ντας, παράλληλα, στη β υζαντινή παράδοση τη νοη­ ματική α λ λά και μορφολογική τροφοδότηση του έργου του. Διεκδικώ ντας ακόμη μέσα από τη λογοτεχνία του την εντοπιότητά του με τις ά­ φ θο ν ες τοπιογραφίες τω ν κ ειμ ένω ν το υ, όπου μέσα από τα σημάδια της πόλης του α ν αψ η λα φ εί το περελθόν της, εμφορείται ταυτόχρονα από ένα αίτημα που καταλύει τα γεω γραφ ικά, ε θ ν ικ ά , θρησκευτικά ή όποια ά λλα σύνορα, το αίτημα της ανύψωσης της ανθρώπινης συνεί­ δησης και της ανθρώπινης καθημερινότητας σε ανώτερες πνευματικά β αθμ ίδ ες. Τ έλος, φέρ ο ντας έν-σ τικτο το σημάδι του Καρυω τάκη στη γενιά του '3 0 (όπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Γ. Δ άλλας για τον αυτόχειρα Ανδρέα Δημακούδη) γρήγορα απομακρύνεται από αυτό, βιεκ-

82

δ ικ εί τη ν ανάο τα βη του ήρωά του (στο Ο πεθαμένος κ α ι η α νάσταση) ή ακόμη κ α ι τ η ν δ ιη ν εκ ή επιβίωσή του διαμ έσ ο υ τη ς γ ρ α φ ή ς (ο το Μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α τη ς κ υ ρ ία ς Έρσης ο α φ η γ η τ ή ς τ α υ τ ίζ ε τ α ι μ ε τ ο ν Α νδ ρέα Α η μ α κο ύ δ η ), η οποία, έτσ ι, απο­ κτά βιω ματική α ξ ία , γίνεται ένα έργο διά­ σωσης. Η τομή, ωστόσο, που επετέλεσε το έργο του Ν .Γ. Π ε ν τ ζ ίκ η στη ν εο ε λ λ η ν ικ ή λ ο γ ο τε ­ χν ία δ εν αφορά ούτε στην εισαγωγή πρω­ τοπ ορια κώ ν τ ε χ ν ικ ώ ν ο ύτε στο χώ νεμ α της παράδοσης (τη ς β υ ζ α ν τ ιν ή ς , της α ρ ­ χ α ία ς ή κ α ι της δ η μ ο τικ ή ς) με τους προ­ β λη μ ατισ μο ύς κ α ι τα α δ ιέξο δ α του σ ύγ­ χρονου ανθρώπου. Η λ έ ξη διάσωση είναι η λ έ ξη -κ λ ε ιδ ί για τη ν κατανόηση του έρ­ γου του Π εντζίκ η . Ό λ α τα κείμ ενά του, α­ πό τα πιο μ ικρά μ έχρ ι τα πιο εκ τετα μ έν α , από τα πρώιμα μ έχρ ι τα πιο ώ ριμ α, είν α ι μια κιβω τός διάσωσης ό λω ν όσων ο σ υγ­ γ ρ α φ έα ς ε ίδ ε , ά γ γ ιξ ε , α ισ θ ά ν θ η κ ε , μια καταγραφή αντικειμ ένω ν, τοπίων, ακόμη κ α ι ασ ήμαντω ν ειδήσεω ν θ υ μ ίζ ο ν τ α ς , ί­ σως, ότι η γραφή στην πρώτη της εμφάνισ η δεν ήταν παρά κατα-γραφ ή . Η κατα -γραφ ή , ωστόσο, αυτή εισάγει σε μια ιδιότυπη σχέση με την πραγματικότητα και τον κόσμο που μας περιβάλλει, όπου η διάκρισ η σε υποκείμενο κ α ι αντικείμ ενο κατα λύ ετα ι σε μια σχέση ταύτισ ης και συγχώνευσης («υπάρχω εις ό ,τι με π ερ ιέχει»). Η ταύτιση αυτή με τον κόσμο που μας περιβάλλει, με τα ελάχιστα και τα πιο ασήμαντα, είναι τελ ικ ά ο τρόπος του Π εντζίκ η να γν ω ρ ίζει τα πράγματα κ αι τις σ χέ­ σεις τους (η «π ραγματογνωσία» του) αλ λά και η «π αραμυθία» που το έργο του Π εντζίκη προτείνει στα αδιέξοδα της ύπαρξης, στο ίδιο το α ­ διέξοδο του θανάτο υ. Το έργο του, παρά την ασυνέχεια της αφηγημα­ τ ικ ή ς α ν ά π τ υ ξ η ς , ε γ γ υ ά τα ι τη σ υ ν έχ ε ια κ α ι τη σ υνο χή όλω ν τω ν πραγμάτω ν μ ετα ξύ το υς, το ν «κ ό σ μ ο » (στην ετυμ ο λ ο γ ικ ή σημασία της λ έξη ς ) της πραγματικότητας που μας περιβάλλει. Τα άρθρα που δημοσιεύονται στο αφιέρω μα αυτό επιχειρούν να σκια­ γραφήσ ουν κάποιες πλευρές της π εν τζικ ικ ή ς δημ ιιο υρ γία ς ξ ε κ ιν ώ ­ ντας από μαρτυρίες για τη ν προσωπικότητα κ α ι το έργο του Ν . Γ. Πε­ ντ ζ ίκ η και περνώντας, στη συνέχεια, σε κάποιες ιδ ιαίτερες όψεις του έργου του όπως τη σχέση με τη γρ αφ ή κ α ι το πρωτογενές υ λ ικ ό της γρ αφ ή ς, τις διαστάσεις της προβληματικής του υποκειμένου κ α ι, τέ­ λ ο ς , τ η ν απόπειρα τη ς σ ύ ν θεσ η ς με το Μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α τη ς κ υ ρ ία ς Έρσης. Επιμέλεια αφιερώ μ ατος: Βάσω Α λεξανδρ άκη

83

Χρονολόγιο' Ι Γ . Πίη(ίκιι 11908-1993)

του

ΓΑΒΡΙΗΛ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΕΝΤΖΙΚΗ

1 9 0 8 . Παρασκευή 17/30 Οκτωβρίου: Γέννηση του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη στη Θεσσαλονίκη. Στερνοπαίδι του Γαβριήλ (χρον. γένν. 1868) και τη ς Μαίρης (χρον. γένν. 1879) μετά από τρεις κόρες: Χρυσούλα (η μετέπειτα ποιήτρια Ζωή Καρέλλη), Ελενίτσα και Κλείω. Πλούσια αστική οικογένεια. Ο πατέρας, φαρμακοποιός, ίδρυσε το πρώτο επιστημονικό φαρμακείο τη ς πόλης. Η μητέρα, διδασκάλισσα, ανέπτυξε σημαντική κοινωνική δράση. 1 9 1 9 . Πηγαίνει για πρώτη φορά στο σχολείο στην έκτη δημοτικού στο σχολείο Στεφάνου Νούκα- μέχρι τό τε διδασκόταν κατ' οίκον. 1 9 2 0 - 2 6 . Παρακολουθεί την πρώτη τάξη του γυμνασίου στο Β' Γυ­ μνάσιο και τις υπόλοιπες στο Α' Εξατάξιο Γυμνάσιο. 1 9 2 1 . Οικογενειακό ταξίδι στο Βελιγράδι, τη Βουδαπέστη και τη Βιέ1 9 2 2 . Γράφει μια Παγκόσμια Γεω γραφία που εγκρίνετα ι από το Υπουργείο Παιδείας. Η έγκριση ανακαλείται όταν διαπιστώνεται η ηλι­ κία του συγγραφέα. Γράφει τους πρώτους του στίχους, επηρεασμένος από το δημοτικό τραγούδι. 1 9 2 5 . Οικογενειακό ταξίδι στη Σερβία και την Αυστρία. 1 9 2 6 . Απολυτήριο Γυμνασίου (βαθμός: Καλώς). Αναχωρεί για σπου­ δές Οπτικής και Φαρμακευτικής στο Παρίσι. Γνωριμία με τον Ψυχάρη. 1 9 2 7 . 27 Φεβρουάριού: θάνατος του πατέρα του. Ο Ν.Γ.Π. τον πλη­ ροφορείται μόνον όταν επιστρέφει για τις θερινές διακοπές. Αρχίζουν οικονομικές δ υ σ χέρειες για τη ν οικογένεια. Ο Ν.Γ.Π. συνεχίζει τις

! Το υήικό του παρόντος χρονοήογίου προέρχεται από εκείνο που αυντάχθηκε για το α­ φιέρωμα στον Ν.Γ.Πεντζι'κη της εφημερίδας «Καθημερινή/Επτά Ημέρες»(Μάρτιος 1997) και προσαρμόστηκε στις επιταγές του παρόντος αφιερώματος.

ν σπουδές του στο Παρίσι ως το τέ λ ο ς τη ς ακαδημαϊ­ κής χρονιάς. Πτυχίο οπτικής φυσιολογίας.

βει να τελειώσει τη βασική εκπαίδευση, υπογράφεται η συνθηκολόγηση με τους Γερμανούς.

1 9 2 8 - 2 9 . Μ ετεγγράφεται στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, όπου σπουδάζει Φαρμακευτική και Βοτανική. Πτυχίο με βαθμό Λίαν Καλώς. Πολλές από τις εμπειρίες και τα βιώματα αυτής της διετίας μετουσιώνονται στο πρώτο του μυθιστόρημα Αντρέας Δημακούδης (ένας νέος μονάχος), (1935).

1 9 4 3 . θάνατος της γιαγιάς του, Ελένης Ιωαννίδου (29 Μαΐου). Εμπειρία καθοριστική για τη μετέπειτα ε ­ ξέλ ιξη του Ν.Γ.Π. Στο διάστημα Σεητέμβριος-Ν οέμβριος γράφει τη οειρά ποιημάτων Εικόνες που θα εκδοθούν την επόμενη χρονιά. Εντάσσεται στο Κομου­ νιστικό Κόμμα.

1 9 3 0 . Η οικονομική κατάσταση της οικογένειας επι­ δεινώνεται σταθερό. Διαδέχεται επίσημα τον πατέρα του στο φαρμακείο, το οποίο για μια εικοσαετία θα αποτελέσει το κατ' εξοχήν λογοτεχνικό στέκι και φ υ­ τώριο λογοτεχνών της νεότερης γενιάς.

1 9 4 4 . Πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος Ο πεθα­ μένος και η ανάσταση. Πρώτη έκδοση της ποιητικής συλλογής Εκόνες. Παρουσιάζει για πρώτη φορά ζω-

1 9 3 1 . Γνωριμία με τον Στρατή Δούκα. Η αδιάπτωτη φιλία του ς αποτυπώνεται στο κείμενο «Το Βασιλό­ πουλο που δεν βλέπει ο ύ τε ακούει» (περιοδικό «Κο­ χλίας», 1947) και τον πίνακα «Η Κηδεία του Ιδομενέα» (τέμπερα, 1983) που ζωγράφισε ο Ν.Γ.Π. όταν πληροφορήθηκε το θάνατο του Δούκα. 1 9 3 3 . Νοσηλεύεται στο Σανατόριο Ασβεστοχωρίου με προφυματίω ση. Επισκέπτεται το Άγιον Όρος για πρώτη φορά. Μέχρι το τέλο ς της ζωής του θα το επισκεφτεί 94 φορές. Αρχίζει να ζωγραφίζει. 1 9 3 4 . Γράφει το μυθιστόρημα Αντρέας Δημακούδης (ένας νέος μονάχος), που θα εκδ ο θ εί τη ν επόμενη χρονιά με το ψευδώνυμο: Σταυράκιος Κοσμάς. 1 9 3 5 . Δημοσιεύεται στο περιοδικό «Το 3ο Μάτι» το ποίημα «Η Γυναίκα που προπονείται στο κολύμπημα». Δημοσιεύονται πεζογραφήματα στο περιοδικό «Μακε­ δονικές Ημέρες» και σε τοπικές εφημερίδες. Μεταφράζει με τη Ζωή Καρέλλη μια διάλεξη του Χουάν Γκρις για το «3ο Μάτι». Μεταφράζει απόσπασμα α­ πό το μυθιστόρημα του Ε. Dujardin Οι δάφνες κόπη­ καν. Αυτοκτονεί ο εξάδελφ ός του Μιλτιάδης Σαράντη Πεντζίκης. 1 9 3 6 . Δημοσιεύονται πεζογραφήματά του στο πε­ ριοδικό «Το 3ο Μάτι». Σε δημοσίευμα το ν Ιούλιο ε μ ­ φανίζεται για τελευ τα ία φορά το ψευδώνυμο Σταυ­ ράκιος Κοσμάς που χρησιμοποιούσε μέχρι τώρα. Γνωριμία και φιλία με τον Γιώργο Σαραντάρη. 1 9 3 8 . Γράφει το μυθιστόρημα Ο πεθαμένος και η α ­ νάσταση. Δημοσιεύεται απόσπασμα στο περιοδικό «Μακεδονικές Ημέρες». 1 9 4 1 . Επιστρατεύεται ως αγύμναστος. Πριν προλά­

0 Ν. Γ. Πεντζίκης οτην Κεραμωτή Καβάλας, 1960

γραφική του εργασία μαζί με ά λλους θεσσαλονικείς καλλιτέχνες στο ανθοπωλείο Ευρυβιάδη Κωνσταντινίδη. 1 9 4 5 . Κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος του περιοδικού «Κοχλίας», του οποίου ο Ν.Γ.Π. αποτελεί βασικό συ­ νεργάτη. Από το 1945 ως το 1948 ο Ν.Γ.Π. θα δημο­ σιεύσει εκεί σχέδια, πρωτότυπα πεζογραφήματα, τεχνοκριτικά σημειώματα, ατομικές και συλλογικές με­ ταφράσεις. 1 9 4 6 . Δημοσ ιεύεται στο περιοδικό «Φιλολογικά Χρονικά» το ποίημα «Πάνω στα βάσανα που επιβάλλει ο άνθρωπος στον άνθρωπο». Συχνά ταξίδια στην Αθή­ να. Γράφει το πεζογράφημα ίωνός Νεόπουάος ή κά­ πως έτσι. Δημοσιεύονται στον «Κοχλία» μεταφράσεις ποιημάτων του Οσίου Συμεών το Νέου θεολόγου και αποσπάσματος της Χρονογραφίας του Εφραίμ καθώς και ομαδικές μεταφράσεις αποσπασμάτων του Τζέιμς Τζόις και του Μιχαήλ Ψελλού. Αναγκάζεται να συνεταιριστεί στο φαρμακείο.

85

1 9 4 7 . Δημοσιεύει τεχνοκριτικά σημειώματα στην ε ­ φημερίδα «Το Φύλλο του Λαού». Δημοσιεύεται η μ ελ έ­ τη του «0 ζωγράφος Σπύρος Παπαλουκάς» και η μετά­ φραση του Ίγγιτουρ ή η τρέλα του Ελβενόν του Μαλαρμέ. 1 9 4 8 . Γάμος με τη Νίκη Λαζαρίδου (χρον. γένν. 1920). Δημοσιεύεται η μελέτη του για τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα. 1 9 4 9 . Γράφει την Πραγματογνωσία (κείμενο σε συνέ­ χεια) που δημοσιεύεται στο περιοδικό «Μορφές» από τον Ιούνιο του 1949 ως τον Μάρτιο του 1950. Η συγ­ γραφή το υ κειμένου ολοκληρώ νεται το ν Δεκέμβριο του 1949. 1 9 5 0 . Πρώτη έκδοση της Πραγματογνωσίας. Δημοσι­ εύεται στις «Μορφές» το ποίημα «Μετά τον ύπνο»· στα επόμενα τρία χρόνια θα δημοσιευτούν στο περιοδικό αυτό συνολικά δέκα ποιήματά του. 1 9 5 1 . Ατομική έκθεση ζωγραφικής στο Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης. 1 9 5 2 . Του απονέμεται η γαλλική τιμητική διάκριση Palmes d' Officier d ' Acactemie. Αρχίζει τη συγγραφή του μυθιστορήματος Η αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζω­ ής, που θα ολοκληρωθεί την επόμενη χρονιά. Μαζί με τον φίλο του ζωγράφο Γιώργο Παραλή, μένουν ενάμιση μήνα στο Άγιον Όρος ζωγραφίζοντας. Ατομική έκ­ θεση στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης. Γέννηση του γιου του, Γαβριήλ. 1 9 5 3 . Δημοσιεύει στο περιοδικό «Μορφές» αποσπά­ σματα της πρώτης μορφής του Μυθιστορήματος της κυρίας Έρσης. Αρχίζει να εργάζεται στην ελβετική ε ­ ταιρία φαρμάκων Ceigy SA, ως σύμβουλος προώθησης προϊόντων. Η υπαλληλική του εργασία συνεπάγεται συχνά ταξίδια και περιοδείες ανά τη Βόρειο Ελλάδα. 1 9 5 5 . Αντιγράφει, διορθώνει και τακτοποιεί την πρώ­ τη γραφή της Αρχιτεκτονικής της σκόρπιας ζωής. Δη­ μοσιεύεται απόσπασμα στο περιοδικό «Σημερινά Γράμ­ ματα». 1 9 5 8 . θάνατος της μητέρας του (5 Μαΐου). Μετά το θάνατό της, ο Ν.Γ.Π. γράφει μέσα σε 40 ημέρες την ε ­ νότητα τω ν ποιημάτων Ανακομιδή. Πρώτη ατομική έκ­ θεση στην Αθήνα (γκαλερί «Ζυγός»). Η χρονιά αποτελεί καμπή στο ζωγραφικό του έργο: ο Ν.Γ.Π. εγκαταλείπει οριστικά τα λάδια και αφιερώνεται στην τέμπερα. 1 9 5 9 . Δημοσιεύονται τα πεζογραφήματα Βοροφρύνη ή η κυρία Μαριγώ και Έφυγε στις 8:10' μ.μ. (αφιερω­

86

μένο στον Νίκο Καχτίτση). Πουλά το φαρμακείο και α­ ποδεσμευμένος εξακολουθεί να εργάζεται στην Ceigy SA ως επιστημονικός συνεργάτης. 1 9 6 0 . Δημοσιεύεται στο περιοδικό «Ενδοχώρα» το πεζογράφημα Απόσπασμα σε τρεις συνέχειες γραμμέ­ νο στα τέλ η της δεκαετίας του '40. Το κείμενο αυτό, με τίτλο Εγκατάλοιηα Ιωάννου Κνίτελλη, θα κυκλοφο­ ρήσει μεταθανατίως το 1994 σε πειρατική έκδοση. 1 9 6 1 . Δημοσιεύεται το κείμενο «Εσωτερική Κατάθεση περί του ποιητού Γιώργου Σεφέρη» στον ^Τιμητικό τό ­ μο για τα 50 χρόνια της "Στροφής"». Δημοόιεύεται στο περιοδικό «Διαγώνιος» η ποιητική συλλογή Ανακομιδή, που κυκλοφ ορεί και ως ανάτυπο με εξώ φ υ λ λ ο του συγγραφέα. 1 9 6 3 . Πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος Η αρχιτε­ κτονική της σκόρπιας ζωής. 1 9 6 4 . Διορθώνει και τακτοποιεί την πρώτη γραφή του Μυθιστορήματος της κυρίας Έρσης. Ζωγραφίζει δέκα πίνακες που με ισάριθμους του Γιώργου Μανουσάκη θα κοσμήσουν το Η μερολόγιο 1966 τη ς ΑΓΕΤ Όλυμπος-Ηρακλής. 1 9 6 5 . Από το ν Σεπτέμβριο ως το ν Ιανουάριο του 1966. γράφει τις Σημειώσεις εκατό ημερών. Συμμετέ­ χει στην 8η Πανελλήνια Έκθεση. 1 9 6 6 . Οι Σημειώσεις εκατό ημερών δημοσιεύονται στο περιοδικό «Ιωλκός» σε συνέχειες από τον Ιούνιο ω ς το ν Απρίλιο τη ς επ όμενης χρονιάς. Συμμετέχει στην ομαδική έκθεση ζωγράφων τη ς Θεσσαλονίκης στην «Τέχη». Πρώτη έκδοση του Μυθιστορήματος της κυρίας Έρσης. 1 9 6 7 . Στις αρχές της χρονιάς ολοκληρώνει το οδοι­ πορικό Ψιλή ή περισπωμένη που θα κυκλοφορήσει σε αυτοτελή έκδοση το 1995. Δημοσιεύεται στον «Ταχυ­ δρόμο» η μ ελ έτη του Γιώργου Σεφέρη «Οι ώ ρες της "κυρίας Έρσης"». Συ μμετέχει στην 9η Π ανελλήνια Έκθεση. Χρονιά ορόσημο στη ζωή του Ν.Γ.Π.: αρχίζει την καθη­ μερινή ενασχόληση με τον «Συναξαριστή» του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη, που θα εξακολουθήσει μέ­ χρι την τελευταία μέρα της ζωής του. Εφεξής, η καθη­ μερινή αυτή ενασχόληση θα οδηγήσει στη σύνταξη μιας «Μικρής» και μιας «Μεγάλης Περίληψης» και θα αποτελέσει τον άξονα της συγγραφικής και ζωγραφικής του έκφρασης. Αρχίζει να χρησιμοποιεί ραπιντογράφο. 1969. Παραιτείται από την εταιρεία Ceigy SA και συνταξιοδοτείται. Απρίλιος: Παρουσίαση τρόπου εργα-

σίας και ανέκδοτης δουλειάς σε εκδήλωση του Ινστι­ τούτου Γκέτε στην Αθήνα. Προλόγισε ο καθηγητής Γ.Π. Σαββίδης. Το έργο το υ αρχίζει να γίνεται ευρύτερ α γνωστό. 1 9 7 0 . Πρώτη έκδοση το υ Μ η τέρ α Θεσσαλονίκη. Πρώτη έκδοση τη ς σ υ λλο γή ς κειμένω ν θεώ ρησης Προς εκκλησιασμόν. Πρώτη έκ ­ δοση της συλλογής πεζογραφη­ μάτω ν (1936-1968) Συνοδεία. Δεύτερη έκδοση του Ο πεθαμέ­ νος και η ανάσταση. Ταξίδι στην Κύπρο, όπου σ υ μ μ ετέχει στην Α ντιπ ροσ ω π ευ τική Έ κθεση Ελληνικής Ζωγραφικής. 1 9 7 1 . Συμμετέχει στην έκθεση ζωγραφικής Creek Art Today στο Λονδίνο. Κυκλοφορεί η Βιβλιο­ γρα φ ία Ν.Γ. Π εντζίκη (19351971) της Σοφίας Σκοπετέα. Του απονέμεται ο Αργυρούς Σταυρός το υ Τάγματος το υ Φοίνικος. Η ΑΘΠ ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας τού απονέμει το οφίκιο το υ Μ εγά λο υ Ά ρχο ντο ς Μυρεψού τη ς το υ Χριστού Μ ε­ γάλης Εκκλησίας.

μετέχει στο Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών Σπουδών με τη ν ανακοίνωση «Μυστικιστικές Απόψεις πάνω στην τοιχοποιία τω ν Εκκλησιών της Άρτας». 1977. Δεύτερη έκδοση του μυθιστορήματος Αντρέας Δημακούδης μαζί με άλλα κείμενα που τιτλοφ ορού­ νται Μαρτυρίες χαμού και δ εύτερης πανοπλίας. Δεύτε­

0 Ν. Γ. Πιντζίκης ατην ιίοοίο μοναοτηριού ατο Παγγαίο, 1963

1 9 7 2 . Πρώτη έκδοση του Ομιλήματα (περιλαμβάνει κείμενα του 1938,1939 και μεταγενέστερα). Αρχίζει τακτική συνεργασία με το περιοδικό «Ευθύνη».

ρη έκδοση της Πραγματογνωσίας μαζί με 7 μεταγενέ­ στερα «κείμενα γεωγραφίας μυθοπλαστικής». Γέννηση της εγγονής του, Ελισάβετ-Μαρίας.

1 9 7 3 . Πρώτη έκδοση του Σημειώσεις εκατό ημερών. Δημοσ ιεύεται στον « Ν εοελληνικό Λόγο» η δ ιά λεξη «Ένας καλός περίπατος» και κυκλοφορεί ως ανάτυπο με εξώ φ υλλο του συγγραφέα.

1978. Ξανακοιτάζει και διορθώνει την Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής εν όψει της δεύτερης έκδοσής της, που κυκλοφ ορεί εντός του έτους μαζί με μ ετα γενέ­ στερα κείμενα. Δεύτερη έκδοση του Μυθιστορήματος της κυρίας Έραης. Δεύτερη έκδοση του Μητέρα Θεσ­ οαλονίκη. Συνέντευξη στο περιοδικό «Διαβάζω» με τίτ­ λο «Ποτέ δε θα γίνω λογοτέχνης».

1 9 7 4 . Από 1ης Ιανουάριου του παρέχεται ισόβια μη­ νιαία τιμητική σύνταξη. Πρώτη έκδοση του Αρχείον (Βιβλίον Έρωτος, ήτοι της αγάπης που χαρίζει ως φως οι­ κουμενικόν ο Κύριος). Ζωγραφίζει τον πίνακα «Ηγέτης και Πύργος» που παριστάνει το ν Κωνσταντίνο Καρα­ μανλή μπροστά στον Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης. 1 9 7 5 . Γράφει το πεζογράφημα Μην Νοέμβριος. Επε­ ξεργασία του ανέκδοτου κειμένου Πλίνθοι, κέραμοι και ξύλα, μέσω του Συναξαριστή, τμήμα του οποίου δημο­ σιεύεται στην εφημερίδα «Τα Νέα». 1 9 7 6 . Ατομική έκθεση στην γκαλερί «Κρεωνίδη» στην Αθήνα. Διάλεξη στην Εταιρία Σπουδών Μωραιτη με θ έ­ μα «Υποσυνειδήτου κλίμαξ καί σουρρεαλισμός». Συμ­

1 9 8 0 . Πρώτη έκδοση της συλλογής Παλαιότερα ποι­ ήματα και νεώ τερα πεζά, που συμπεριλαμβάνει τα ποι­ ήματα της συλλογής Εικόνες, κείμενα του «Κοχλία» και τα πεζά της προηγούμενης χρονιάς. 1 9 8 1 . Ταξίδι και παραμονή 5 εβδομάδω ν στην Αυ­ στραλία μετά από πρόσκληση του Αρχιεπισκόπου Στυ­ λιανού. Δημοσιεύεται στο περιοδικό «Δραμινά Χρονικά» το πεζογράφημα Πόλεως και Νομού Δράμας παραμυ­ θία. 1 9 8 2 . Ατομική έκθεση ζωγραφικής στην γκαλερί «Κο­

87

χλίας» στη Θεσσαλονίκη. Τρίτη έκδοση του 0 πεθαμέ­ νος και η ανάσταση με εξώ φ υ λ λ ο και οπισθόφυλλο του συγγραφέα. Γράφει, πάντα με βάση τον Συναξαρι­ στή, τα κείμενα «Μνήμης επίσκεψη» και «Υδάτων υπερεκχείλιση». Επανέκδοση του πεζογραφήματος Βοροφρύνη ή η κυρία Μαριγώ. Κυκλοφορεί ο τόμος Modern Creek Poetry τ ου Κίμων Φράιαρ, με μεταφράσεις έρ ­ γων του Ν.Γ.Π. 1 9 8 3 . Τηλεοπτική εκπομπή «Η Μεγάλη Εβδομάδα κα­ τά Ν.Γ.Π.». Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Άγρα» ο ε αυ­ τοτελή μορφή το Πόλεως και Νομού Δράμας παραμυ­ θία, που θα τιμηθεί με το πρώτο Κρατικό Βραβρείο Μυ­ θιστορήματος. Κυκλοφορεί επίσης σε αυτοτελή έκδο­ ση η μετάφραση του Ίγγιτουρ ή η τρέλα του Ελβενόν του Μαλαρμέ. Κυκλοφορεί η μονογραφία του Γιώργου Δανιήλ «Homage to Byzantium: the life and works o f Nikos Θθόπελ Pentzikis». Τρίτη έκδοση του Μυθιστορή­ μ ατος τη ς κυρίας Έρσης με εξώ φ υ λ λ ο του συγγρα­ φέα. Αφιέρωμα στον Ν.Γ.Π. του περιοδικού «η λέξη». Κυκλοφορεί η ανατύπωση του «Κοχλία» από το ΕΛΙΑ. 1 9 8 4 . Δεύτερη έκδοση της συλλογής πεζογραφημά­ τω ν Συνοδεία. Διαβάζει ποιήματά του στο ραδιόφωνο. Ατομική έκθεση στην γκαλερί «Νέες Μορφές». Αφιέρωμα στον Ν.Γ.Π. του περιοδικού «Γράμματα και Τέχνες». Τηλε­ οπτικό αφιέρωμα της εκπομπής «Μονόγραμμα» της ΕΡΤ. 1 9 8 5 . Τηλεοπτική εκπομπή «Η ΕΡΤ στη Βόρειο Ελλά­ δα». Συνέντευξη στο περιοδικό «Τέταρτο». Ζωγραφίζει τον πίνακα «Η Θεσσαλονίκη με καπέλο την περισπωμέ­ νη». Ομώνυμο κείμενο δημοσιεύεται στο περιοδικό «Σύναξη». 1 9 8 6 . Επισκέπτεται το Στρασβούργο για πρώτη φορά μετά από 57 χρόνια. Δεύτερη έκδοση του Προς εκκλη­ σιασμόν. Αναδρομική έκθεση στο Βαφοπούλειο Πνευ­ ματικό Κέντρο.

Η τελευταία φωτογραφία του Ν. ί. Πιντζίκη λίγες μέρες πριν από το θάνατό του

λύσης τω ν ποιημάτων του Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας Στυλιανού. Πρόθεσή του να εκδοθεί το έργο ως μ ελ έ­ τη. Δεν θα προλάβει να το ολοκληρώσει. 1 9 9 0 . Κυκλοφορεί ο τόμος τω ν αναλέκτων Υδάτων υπερεκχείλισα. 1 9 9 1 . Συμμετέχει στη συζήτηση στρογγυλής τραπέης για το μυθιστόρημα που διοργανώνει το Γαλλικό Ινστι­ τούτο Αθηνών. Δεύτερη έκδοση του Αρχείου. Μεγάλη αναδρομική έκθεση στη Δημοτική Πινακοθήκη Πάτρας.

1 9 8 8 . Ατομική έκθεση στο βιβλιοπωλείο «Αγκάθι» στην Αθήνα. Αφιέρωμα του περιοδικού «Σύναξη». Κυ­ κλοφορεί η ποιητική συλλογή Ποιήματα (Παλαιοντο­ λογικά), που θησαυρίζει μέγα μέρος της ποιητικής του δουλειάς, κυρίως τα ποιήματα που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Μορφές» και την Ανακομιδή. Δεύτερη έκδο­ ση του Σημειώσεις εκατό ημερών. Αναγορεύεται επίτι­ μος διδάκτωρ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσ­ σαλονίκης.

1 9 9 3 . Δεύτερη έκδοση του Ομιλήματα με πρόλογο του Αρχιμ. Βασιλείου Ιβηρίτη. Κυκλοφορεί η γαλλική μετάφ ραση το υ Ο πεθαμ ένος και η α νάσταση («Le jeun e hom me, la m o rt et la resurrection») από τον Bruno Dullbine. Βαθιά συγκλονισμένος από τη διατυ­ πωμένη πρόθεση τω ν Αρχών να φτιάξουν χωματερή στο χωριό Νυφόπετρες του Μιγδονικού Λεκανοπεδίου, τόπο που θεωρούσε μυθικά ιερό, εκφράζει την επιθυ­ μία να γράψει μυθιστόρημα με τίτλο «Νυφόπετρες» και θέμα τις 3.256 γυναίκες που ερω τεύτηκε στη ζωή του. Δεν προλαβαίνει να το ξεκινήσει.

1 9 8 9 . Τηλεοπτικό αφιέρωμα τη ς εκπομπής «Τέχνη και Πολιτισμός» της ΕΤ. Διάλεξη στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. Του απονέμεται το Βραβείο Χέρντερ στη Βιένη. Συνεχίζει την καθημερινή ψηφαριθμητική ανά-

1 9 9 3 . Πεθαίνει από καρδιακή ανακοπή στις 13 Ιανου­ άριου. Κηδεύεται την επομένη και ενταφιάζεται στο κοιμητήριο του Ιερού Κοινοβίου του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στην Ορμύλια της Χαλκιδικής. □

88

Το πεζογραφ έργο του

Ν. Γ.

ΤΙεν

το υ

ΝΤΙΝΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

ολυσχιδής προσωπικότητα ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, στοχαστής λογοτέχνης και καλλιτέχνης, έχει να παρουσιάσει ένα πλούσιο σε ποσότητα και σημασία έργο: πεζογραφία, ποίηση, δοκίμιο, μελέ­ τη, μετάφραση, ζωγραφική και κριτική τέχνης. Στο σημείωμα αυτό θα δούμε, όσο πιο σύντομα μπορούμε, το πεζογραφικό του έργο, που είναι και το σημαντικότερο. Το πεζογραφικό του έργο αποτελείται από οκτώ εκτενή πεζογραφήατα και από πέντε συλλογές με μικρά πεζά. 1. ΑΝΤΡΕΑΖ Δ ΗΜ Α ΚΟ ΥΔ ΗΖ (19 35 )

0 Αντρέας Δημακούδπς κυκλοφόρησε το 1935 κι είναι βιβλίο-σταθμός γιατί τάραξε τη λογοτεχνική ζωή της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας. Είναι ένα μι­ κρό μυθιστόρημα, αρκετά ανορθόδοξα γραμμένο για την εποχή εκείνη, που περιγράφει την ερωτική περιπέτεια ενός μοναχικού νέου. 0 μοναχικός αυτός νέος -που εύκολα μπορούμε να τον ταυτίσουμε με το συγγραφέασπουδάζει φαρμακολογία στο Στρασβούργο. Εκεί ερωτεύεται τη δεσποινί­ δα Σαίγκερ, η οποία αποκρούει τον έρωτά του. 0 μοναχικός νέος απελπίζε­ ται και, μην μπορώντας να την προσεγγίσει διαφορετικά, κρύβεται μέσα σ' ένα κοφίνι με λουλούδια, που της το στέλνει ως δώρο. 'Οταν η δεσποινίς Σαίγκερ προσπαθεί να ανοίξει το κοφίνι, πετιέται από μέσα ο Πεντζίκης, η κοπέλα αγανακτεί και τον βρίζει και τελικά ο μοναχικός νέος απελπισμένος πηγαίνει και πνίγεται στο ποτάμι. Το θέμα λοιπόν είναι η απελπισία ενός ε ­ ρωτικού βιώματος. Η πλοκή πάντως είναι τόσο απλή και τόσο πειστική ώ­ στε κακώς θεωρήθηκε ότι αποτελεί πρώιμο δείγμα του «εσωτερικού μονό­ λογου» στην Ελλάδα. Είναι μάλλον ιδιόρρυθμο αφήγημα, όπου μπορεί κα­

ί9

νείς στοιχειωδώς να παρακολουθήσει και την υπόθεση και το μύθο. 2 . 0 Π ΕΘ Α Μ ΕΝ Ο Ι Κ Α Ι Η Α ΝΑΣΤΑΣΗ (1 9 4 4 )

Το 1939 γράφτηκε 0 πεθαμένος και η ανάσταση, το δεύ­ τερο πεζογράφημα του Πεντζίκη, και τυπώθηκε το 1944. Πρόκειται ουσιαστικά για το πρώτο τυπωμένο κείμενο ε ­ σωτερικού μονόλογου στην Ελλάδα, με σοβαρές αξιώ­ σεις γραφής και τεχνικής (αν παρακάμψουμε τα βιβλία του Στέλιου Ξεφλούδα, που χαρακτηρίζονται από μια λυρικότητα αισθητικού χαρακτήρα). Τον Πεντζίκη τον απα­ σχολούσε τό τε η μονομανία ότι είχε βάλει τον ήρωά του να αυτοκτονήσει. Αποφάσισε λοιπόν να τον αναστήοει. Αυτή η λαχτάρα για μια ανάσταση απασχολεί τον Πεντζί­ κη από μια εποχή που ο χριστιανισμός δεν τον είχε κατα­ κτήσει ακόμη εντελώς, και είναι αυθεντική ακριβώς γιατί δεν προέρχεται από ιδεολογία. Έχουμε και πάλι έναν μο­ ναχικό νέο που κάθεται σ' ένα παράθυρο και βλέπει μια γυναίκα. Ξέρει ότι δεν θα μπορέσει να την πληοιάσει ποτέ και οι μαύρες σκέψεις που τον κατακτούνε, τον οδηγούν σε μια σκιώδη αυτοκτονία. Κατεβαίνει μ' έναν συμβολικό τρόπο στον κάτω κόσμο -βλέπει, δηλαδή, τον κόσμο από την ανάποδη- και συλλέγοντας διάφορες εμπειρίες από αυτήν τη φάση της ζωής του καταλαβαίνει ότι η μόνη λύ­ ση που του μένει είναι να αγωνιστεί να αναστηθεί. Έτσι, στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου, ο ανώνυμος αυτή τη φορά ήρωας καταφέρνει και ανασταίνεται. Μ' αυτόν τον τρόπο ο Πεντζίκης έκανε μια διαισθητική, θα λέγαμε, προσέγγιση στα μεγάλα προβλήματα της ορθοδοξίας, που εκείνη την εποχή δεν τον απασχολούσαν με τον τρόπο που τον απασχόλησαν αργότερα. 3.

ΠΡΑΓΜ ΑΤΟΓΝΩΣΙΑ (1 9 5 0 )

Το 1950 ο Πεντζίκης παντρεύεται και ηρεμεί. Επίσης προ­ σεγγίζει πιο ουσιαστικά τη χριστιανική πίστη. Η Πραγματο­ γνωσία δεν έχει σχέση με τα δύο προηγούμενα βιβλία. Σ' αυτήν ο Πεντζίκης περιγράφει κομματιαστά τους ένοι­ κους μιας πολυκατοικίας, όπως τους βλέπει να μπαινο­ βγαίνουν από την κύρια είσοδό της, που βρίσκεται δίπλα στο φαρμακείο του στην οδό Εγνατία. Αναφέρεται συνο­ λικά σε τριάντα πρόσωπα που ζουν σ' αυτήν την πολυκα­ τοικία: μια κυρία που φωνάζει το γιατρό της· έναν νεαρό Κωσταντή που αγαπάει μια κοπέλα και της στέλνει ένα ραβασάκι. Λίγο πιο κάτω, τα ίδια πρόσωπα επανέρχονται, κάνοντας κάτι άλλο, και έτσι παρακολουθούμε την εξέλι­ ξη της ιστορίας τους. Αυτό το κομματιαστό αφήγημα, με την παράλληλη εξιστόρηση περιστατικών από τη ζωή των προσώπων της πολυκατοικίας είναι ένα ωραίο εύρη­ μα, αφού η μοντέρνα πρόζα κατατείνει στο κομματιαστό και το αποσπασματικό. Δυστυχώς, από τη μέση και πέρα,

90

το πεζογράφημα αρχζει και φορτώνεται με κρίσεις για την ορθοδοξία, το Βυζάντιο, το Άγιον Όρος. Το τελευταίο ένα τρίτο του βιβλίου περιγράφει μόνον ένα περιστατικό: το γάμο μιας κοπέλας μ' έναν κουτσό γέρο ναυτικό, ο ο­ ποίος νιώθει μεγάλη χαρά επειδή αξιώθηκε να παντρευ­ τεί. Έτσι το αφήγημα πέφτει, αλλά στο πρώτο του μέρος είναι πολύ ενδιαφέρον. 4 . ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚ Η ΤΗΣ 2 Κ 0 Ρ Π ΙΑ Ι Ζ ΩΗ Σ (1 9 6 3 )

Είναι το πιο καλογραμμένο βιβλίο του Πεντζίκη, ο οποίος κατά καιρούς προσπαθεί να βάλει σε κάποια τάξη τα υ ­ πάρχοντά του και μ' αυτόν τον τρόπο να τακτοποιήσει και την ίδια του τη ζωή. Στην Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζω­ ή ς-τίτλος εξαιρετικός- ο αφηγητής έχει ένα κουτί γεμά­ το με παλιά θυμητάρια και αναμνηστικά. Το ανοίγει και προσπαθεί να τα τακτοποιήσει: φωτογραφίες παλαιών φίλων και πεθαμένων προσώπων, χειρόγραφα και προ­ πάντων μια ποικιλία από πάσης φύσεως αποκόμματα. Ο Πεντζίκης, αρχίζοντας να τα τακτοποιεί, τα περιγράφει. Ενώ λοιπόν περιγράφει όσα βρίσκονται μέσα στο κουτί, περιγράφει ταυτόχρονα και τις σκέψεις του, τις πράξεις του, τις πράξεις της γυναίκας του και του οικείου του πε­ ριβάλλοντος, δημιουργώντας μια αντίστιξη: το κουτί αντι­ προσωπεύει τους πεθαμένους, ενώ οι πράξεις που περι­ γράφει αντιπροσωπεύουν τους ζωντανούς. Έχουμε μια διαρκή ζύμωση και ταύτιση πεθαμένων και ζωντανών μ' έναν πολύ απλό τρόπο: μεταφερόμαοτε από το παρελ­ θόν στο παρόν με αφορμή κάτι ασήμαντο, π.χ. ένα τη λ ε­ φώνημα για ένα σεισμό στο Μεξικό. Μ' αυτόν τον τρόπο αρχίζει και το κήρυγμα για τη μεγάλη σχέση που έχουν οι πεθαμένοι με τους ζωντανούς· κάτι παραπάνω: πόσο κουράγιο παίρνουν οι ζωντανοί από τους πεθαμένους. 5 . ΤΟ Μ Υ Θ ΙΣ Τ Ο Ρ Η Μ Α ΤΗΣ Κ ΥΡΙΑΣ ΕΡΖΗΧ (1 9 6 6 )

Το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης βασίζεται στο παλιό αισθηματικό μυθιστόρημα του Δροσίνη Έρση. Ο Πεντζί­ κης είχε διαβάσει το μυθιστόρημα αυτό και ερωτεύτηκε την ηρωίδα του. Και όταν πέθανε ο σύζυγός της, ο αρχαι­ ολόγος Παύλος Ροδανός, και η κυρία Έρση έμεινε χήρα, ο Πεντζίκης, για να την πλησιάσει, της προτείνει να της κάνει μια εκτενέστατη ξενάγηση στη Χαλκιδική, ακόμη και στο Άγιον Όρος, εάν βρεθεί διαθέσιμο κανένα βαποράκι για να το περιπλεύσουν. Η κυρία Έρση δέχεται. Δίνουν έ ­ να ραντεβού στη Θεσσαλονίκη, αλλά από την πρώτη στιγμή τού δίνει να καταλάβει ότι δεν θα τον αφήσει ούτε να την ακουμπήσει. Αρχίζει λοιπόν το μυθιστόρημα -πά­ νω από τετρακόσιες σελίδες- με περιγραφές υπερβολικά αναλυτικές. Ας πούμε: δίνουν ραντεβού μπροστά στην

Αχειροποίητο -δέκα σελίδες λεπτομερώς η ιστορία της Αχειροποιήτου· μετά προχωρούν στην οδό Ιουστινιανού -τέσσερις σελίδες για την οδό Ιουστινιανού. Και αν αυτά γίνονται στη Θεσσαλονίκη, καταλαβαίνετε τι γίνεται στη Χαλκιδική, όταν αρχίζουν οι ξεναγήσεις. Ξεναγήσεις, βέ­ βαια, ωραίες· γιατί ο Πεντζίκης, αν και κατάλαβε ότι δεν πρόκειται να πετύχει τίποτα απ' την κυρία Έρση, έχει έ ­ ναν ενθουσιασμό της ερωτικής ή και της ανθρώπινης επι­ κοινωνίας. Είναι λαλίστατος, της μιλάει και της περιγρά­ φει το καθετί, την κουράζει με απίθανες θεολογίες-αλλά όλες αυτές οι ανοικονόμητες σελίδες εμπεριέχουν ποικί­ λα ψήγματα χρυσού. Το μυθιστόρημα τελειώνει με τις ξε ­ ναγήσεις στη Χαλκιδική, εμείς αποζημιωνόμαστε από τα ποικίλα ψήγματα χρυσού και ο Πεντζίκης καταφέρνει να μας αποδείξει ότι και μέσα στην ακατάσχετη ροϊκότητα του λόγου του μπορεί να κρατάει κάτι από τη δομή ενός μυθιστορήματος. 6. ΖΗΜΕΙΩΖΕΙΖ ΕΚΑΤΟ Η ΜΕΡΩΝ (19 73 ) Το κομματιαστό αυτό αφήγημα θυμίζει λίγο την Πραγμα­ τογνωσία, ενώ ο τίτλος δίνει άμεσα και το περιεχόμενό του. Από τον Σεπτέμβριο του 1965 μέχρι τον Ιανουάριο του 1966 ο Πεντζίκης κρατάει λεπτομερώς σημειώσεις για πολλά και ποικίλα πράγματα. Φαινομενικό περιγράφει τη ζωή του σε σχέση με τη ζωή της γυναίκας του. 0 ίδιος παίρνει το ψευτόνομα «Ο κ. Πώς να τον πούμ'», ενώ στη γυναίκα του δίνει το ψευτόνομα «Χαμέν' μολύβ'». Το ζευ­ γάρι συχνά διαπληκτίζεται ή κάνει διάφορες συζητήσεις, η γυναίκα συνήθως μαλώνει τον άντρα της -πάντως δεν πρόκειται για ένα συνηθισμένο ημερολόγιο. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα με ραχοκοκαλιά. Μέσα από τα μαλώ­ ματα του ζεύγους, τον Πεντζίκη τον απασχολεί ένα μεγά­ λο θεολογικό πρόβλημα: ποια είναι τα έργα του νου και ποια είναι τα έργα του φωτός. Αρχικά βρίσκει ότι έχουν μεγάλη αξία και τα μεν και τα δε, αλλά αντιλαμβάνεται α­ πό ένα σημείο και πέρα τα φοβερά παραστρατήματα του νου σε σχέση με τα έργα του φωτός, τα οποία πρέπει να τα δεχτούμε σαν μια δεδομένη χριστιανική αποκάλυψη. Το ωραίο είναι ότι, ενώ, με βάση αυτό το ερώτημα, θα μπορούσαμε να αρχίσουμε θεολογικές ή φιλοσοφικές α­ ναπτύξεις, ο Πεντζίκης παραμένει σε καθαρά αφηγηματι­ κά πλαίσια. Δεν φεύγει ποτέ από τα μάτια μας η καθημε­ ρινή σχέση αυτού του ζεύγους, με όλα τα καλά αλλά και τα κακά, όπου άλλοτε η γυναίκα και ά λλοτε ο άντρας, α­ κόμα κι όταν μαλώνουν, βοηθιούνται να ξεδιαλύνουν τι είναι το φως, στο οποίο ο Πεντζίκης δίνει τεράστια σημα­ σία. Το φως είναι η αποκάλυψη, η αλήθεια, ο Χριστός. Σι­ γά σιγά, χωρίς να το καταλάβουμε, μπαίνουμε σε μια δια­ λεκτική καθόλου θεωρητική -μέχρι και για τσουκάλια δια­ βάζουμε- και, μέσα απ' όλη αυτήν την πραγματολογία, ο

Πεντζίκης καταφέρνει να μας κάνει να σκεφτούμε μήπως πράγματι ο δυτικός άνθρωπος, που τόσο βασίστηκε στην υπερτροφία του νου, δεν έκανε απολύτως τίποτε. Ίσως το πεζογράφημα αυτό του Πεντζίκη να είναι το πρώτο βυζαντινίζον αφήγημα, αν όχι ως προς τη μορφή, τουλά­ χιστον ως προς το περιεχόμενο, ανεξάρτητα από το αν περιέχει ολόκληρα κομμάτια -χωνεμένα βέβαια- από Μάξιμο Ομολογητή, Ιωάννη Δαμασκηνό (μεγάλη λατρεία του Πεντζίκη) κ.ά. 7.

ΑΡΧΕΙΟ (1 9 8 2 )

Το ογκώδες αυτό πεζογράφημα, που ο Πεντζίκης το χα­ ρακτηρίζει «βιβλίον έρωτος», άρχισε να γράφεται το 1943 και τελείω σ ε το 1974. Κατά το συγγραφέα, είναι το σπουδαιότερο έργο του. Στο βιβλίο αυτό ο Πεντζίκης, α­ κολουθώντας την τεχνική της Αρχιτεκτονικής της σκόρ­ πιας ζωής, αποφασίζει να τακτοποιήσει δώδεκα τερά ­ στιες ντουλάπες, που έχουν μέσα ό,τι μπορείτε να φα­ νταστείτε, εκτός από ακέραια βιβλία. Οι ντουλάπες περιέ­ χουν κυρίως, και σε τεράστιες ποσότητες, ως συναγωγή μιας ολόκληρης ζωής, φωτογραφίες, χειρόγραφα, φακέ­ λους, αποκόμματα. Αυτά όλα καταγράφονται κατά αύξοντα αριθμό κατά ερμάρι. Κάθε ντουλάπα έχει είκοσι ερ­ μάρια, κάθε ερμάρι έχει εκατό αντικείμενα. Όλα αριθμούνται και καταγράφονται. 0 συγγραφέας προσπαθεί να μην τα σχολιάζει, ώστε το σχόλιο να βγαίνει έμμεσα από την ίδια την περιγραφή. Πότε πότε όμως δεν αντέχει στον πειρασμό και εισάγει ένα πρόσωπο, τον Ερευνητή -Ερευ­ νητής είναι βέβαια ο ίδιος ο Πεντζίκης- που αποφασίζει κάθε δέκα ή είκοσι από τα αντικείμενα του ενδέκατου ή δωδέκατου ερμαρίου να τα σχολιάσει θεολογικό, φιλο­ σοφικά, πεντζικικά, όπως θέλετε. Έχουμε δηλαδή ένα συμφυρμό περιγραφών και σχολίων από τις ατελεύτητες ντουλάπες, που προσπαθεί να τακτοποιήσει κι όλο δεν τα καταφέρνει εδώ και τριάντα χρόνια, ενώ ταυτόχρονα συσσωρεύεται και νεότερο υλικό. Τελικά καταφέρνει να γεμίσει τετρακόσιες τόσες σελίδες και είναι πανευτυχής που κατάφερε να καταγράψει το υλικό των δώδεκα ντου­ λαπών και όλων των ερμαρίων, δύο από τα οποία κατά­ φ ερε και να τα τακτοποιήσει με τον τρόπο που ήθελε. Ωστόσο μέσα σε όλη αυτήν την ασύλληπτη σχιζοφρέ­ νεια, το Αρχείο έχει δομή και μάλιστα αφηγηματική. Μέσα από το απίθανο αυτό χαρτομάνι, ξεφυτρώνουν αναμνη­ στικά κάποιας Άννας και κάποιου Αντώνη, που φαίνεται πως έχουν και κάποια ερωτική σχέση. Η σχέση είναι αμφίδρομη, άλλοτε ενδιαφέρεται ο ένας κι άλλοτε ο άλλος. Παρακολουθούμε την ιστορία τους μέσα από την προ­ σπάθεια του Πεντζίκη να τακτοποιήσει τα ατακτοποίητα. Τελικά μαθαίνουμε ότι αυτός ο Αντώνης είναι κάποιος πα­ λιός δημοτικός σύμβουλος που λεγόταν Αντώνιος Νινής

9/

(υπήρχε προπολεμικά και οδός με το όνομά του). Είναι λοιπόν, πράγματι, ένα βιβλίο έρωτος, μα όχι επειδή μας περιγράφει, έστω και μ' αυτόν τον τρόπο, μια ερωτική ι­ στορία, αλλά διότι στο βιβλίο αυτό ο Πεντζίκης πραγμα­ τώνει τη μεγάλη του αγάπη για τα πράγματα. Κατά τον Πεντζίκη, έρωτας είναι η επαφή με τα πράγματα, όχι η αι­ σθηματολογία. Αυτό το καταλαβαίνει ο αναγνώστης όταν δει με τι αγάπη γίνεται η τακτοποίηση των ντουλαπών και με τι αγωνία δεν μπορούν να τακτοποιηθούν ό λες οι ντουλάπες. 8.

ΠΟΛΕΩΖ ΚΑ Ι Ν Ο Μ Ο Υ Δ Ρ Α Μ Α Ζ Π Α Ρ Α Μ Υ Θ ΙΑ (19 83 )

Το πιο πεντζικικό βιβλίο του Πεντζίκη. «Παραμυθία» κατά το συγγραφέα σημαίνει παραμύθι. Πόσο κατάλληλος ή­ ταν ο Πεντζίκης να διηγηθεί ένα παραμύθι, αυτό είναι άλ­ λη ιστορία. Σ' αυτή την Παραμυθία αναφέρονται πολλά τοπωνύμια της Δράμας και του νομού Δράμας, δύσκολα όμως διακρίνεται η σχέση των τοπωνυμίων αυτών με την απίθανη υπόθεση του παραμυθιού: Μια δυστυχισμένη μάνα έχει ένα άλαλο παιδί. Για να το θεραπεύσει, τρέχει στα ξωκλήσια ή εφαρμόζει την ψηφαριθμητική του Πε­ ντζίκη! Τελικά το παιδί πεθαίνει, δεν μπόρεσε να σωθεί με την ψηφαριθμητική ούτε με τα γιατροσόφια.

ΒΙΒ ΛΙΑ ΜΕ Μ ΙΚ Ρ Α ΠΕΖΑ 1. ΜΗΤΕΡΑ Θ ΕΣΣΑΛΟΝΙΚ Η (1 9 7 0 )

Δεκαεπτά μικρά πεζά γραμμένα από το 1949 και εξής, εν πολλοίς ξαναγραμμένα, και όχι πάντοτε προς το καλύτε­ ρο. Αναφέρονται όλα στη Θεσσαλονίκη, γεμάτα πυκνές και απροσδόκητες παρατηρήσεις, που προέρχονται από τη σχέση του συγγραφέα με την πόλη, ξεκινούν από βυ­ ζαντινές μνήμες και καταλήγουν σε κουτσομπολιά της γειτονιάς. Πολλοί και διάφοροι προβολείς φωτίζουν γενι­ κά το φαινόμενο της πόλης και ειδικά το φαινόμενο της Θεσσαλονίκης. Μετά τον Πεθαμένο και την ανάσταση και την Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής είναι ίσως το τρίτο πιο ενδιαφέρον βιβλίο του Πεντζίκη που, καθώς μάλιστα είναι μικρό και καθόλου κουραστικό, δίκαια έχει κάνει τό ­ σες εκδόσεις.

πό τον Τζέιμς Τζόις και περιέχει πολύ οξείες παρατηρή­ σεις. Εφαρμόζει κι εδώ τη γνωστή τεχνική της Αρχιτεκτο­ νικής της σκόρπιας ζωής, μόνο που εδώ, αντί να σκαλίζει και να σχολιάζει το περιεχόμενο ενός κουτιού, βλέπει και παρατηρεί όσα βρίσκει στην αμμουδιά που την περπατάει βήμα βήμα. Αυτό του δίνει το έναυσμα να μιλάει, να κοι­ τάει, να σκέφτεται και να κάνει κριτική του όλου κόσμου. Ενδιαφέρον εξίσου είναι και το επόμενο κείμενο, που λ έ­ γεται «Η αναπνοή του Νεοέλληνα». Είναι μια προσπάθεια του Πεντζίκη να μας πείσει -και έχει δίκιο- ότι η συνολική παράδοση που κληρονόμησε ο Νεοέλληνας από την αρ­ χαία Ελλάδα, το Βυζάντιο και τους μετέπειτα χρόνους, σε συνδυασμό με το αμεσότερο βίωμα της ορθοδοξίας και τις δυνατότητες ισορροπίας που μας παρέχει ο ίδιος ο τόπος μας -δεν είμαστε ούτε Δύση ούτε Ανατολή ούτε Αφρική ούτε Βαλκάνια- μας παρέχει μια ιδιαιτερότητα που μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε τον εαυτό μας, την καταγωγή μας κ.τ.λ. Με δυο λόγια: όλα βοηθούν τον Νεοέλληνα να αναπνεύσει. 3 . ΣΥΝΟΔΕΙΑ (1971) 4 . Ο Μ ΙΛ Η Μ Α Τ Α (1 9 7 2 ) 5.

ΥΔ Α ΤΩ Ν ΥΠΕΡΕΚΧΕΙΑΙΣΗ (1 9 9 0 )

Τα τρία αυτό βιβλία περιέχουν ποικίλα μαζέματα: κείμενα αρκετά μεγάλα ή μικρά, γραμμένα για διάφορα συνέδρια ή αφιερωματικά τεύχη περιοδικών, συνεντεύξεις ή απα­ ντήσεις σε ορισμένες ερωτήσεις· γενικά, ένα πολυποίκι­ λο υλικό που, ό,τι και να είναι, έχει τη σφραγίδα του πεντζικικού λόγου, δεν έχει όμως ενότητα θέματος, όπως τα δύο πρώτα βιβλία με μικρά πεζά. Παρ' όλα αυτά, το κάθε εκίμενο, όσο μικρό κι αν είναι, ενδιαφέρει γιατί σε ό­ λα μπορεί να βρει ο αναγνώστης ψήγματα χρυσού, ή και μικρά αριστουργήματα, όπως το κείμενο «Ελπίς εκ του ιδ' βυζαντινού αιώνα». Ας σημειωθεί ότι τέτοια μικρά κείμενα ο Πεντζίκης συνήθιζε να τα συμπεριλαμβάνει στο τέλος πολλών μεγάλων βιβλίων του όταν τα ετοίμαζε για νεό­ τερες εκδόσεις. Όσο ανορθόδοξη εκδοτικά κι αν είναι αυ­ τή η τακτική, πολλές από τις νεότερες εκδόσεις των βι­ βλίων του περιέχουν έναν μεγάλο αριθμό μικρών κειμέ­ νων, που αρκετά από αυτά δεν υπάρχουν σε κανένα άλ­ λο βιβλίο του. □

2 . ΠΡΟΣ ΕΚΚ ΛΗ ΣΙΑ ΣΜ ΟΝ (1 9 7 0 )

Εξίσου ενδιαφέρον είναι και το Προς εκκλησιασμόν, που περιέχει εννιά καλογραμμένα κείμενα-διαλέξεις. (Μερικά είναι τόσο καλογραμμένα, που αηοδεικνύουν ότι, αν ο Πεντζίκης ήταν πιο προσεκτικός, θα μπορούσε να έγραφε πιο στρωτά). Το πρώτο κείμενο με τον τίτλο «Ένας περί­ πατος στην ακρογιαλιά» είναι εμφανώς επηρεασμένο α­

92

Σημείωση Επεξεργασμένη μορφή μιας αυτοσχέδιας ομιλίας στην Αθήνα το 1993, λίγο μετά το θάνατο του Πεντζίκη. Ο Περικλής Σφυρίδης είχε την καλοσύνη να απομαγνητοφωνήσει το κείμενο, και τον ευχαριστώ. Η επισκόπηση δεν περιλαμβάνει μεταθα­ νάτιες εκδόσεις του Πεντζίκη, όπως το Ψιλή ή περισπωμένη (1995).

Το ζ ω γ ρ α φ ι κ ό έργο του Ν . Γ. Πε το υ

ΠΕΡΙΚΛΗ ΙΦΥΡΙΔΗ

f r \ \ Πεντζίκπς άρχιοε συστηματικά να ζωγραφίζει αφού πρώτα είχε ε ­ δραιώσει τη λογοτεχνική του παρουσία. Στη ζωγραφική ακολούθη­ σε τον ίδιο περίπου δρόμο με εκείνον της λογοτεχνίας. Θέλησε, δηλαδή, να συνδυάσει τον μοντέρνο δρόμο που είχε ανοίξει ο Ζε­ ρά και οι άλλοι μεταϊμπρεσιονιστές στιγματογράφοι (πουανκχιλιστές) με το πνεύμα και την παράδοση της Ορθοδοξίας. Τα μοντέρ­ να ζωγραφικά ρεύματα τα γνώριζε από την εποχή που σπούδαζε φαρμα­ κευτική στο Στρασβούργο. Η Ορθοδοξία εισέβαλε στο έργο του σταδιακά και κυριάρχησε -σύμφωνα με δική του μαρτυρία- μετά τον Αύγουστο του 1967, οπότε άρχισε να εφαρμόζει την ψηφαρίθμηση, έναν ιδιόρρυθμο δικό του κωδικό τρόπο με τον οποίο αντλούσε εμπνεύσεις και θέματα για ζω­ γραφική από τα συναξάρια ή άλλα ιερά κείμενα. Τη χρονολογία αυτή τη θε­ ωρώ ορόσημο στη ζωγραφική του Πεντζίκη. Οι πρώτες ζωγραφιές του Πεντζίκη ήταν κάτι σαν τοιχογραφίες με νερο­ μπογιές μέσα οτην κάμαρή του στο πατρικό του σπίτι της οδού Λυσιμάχου. Το 1944 παρουσίασε τον πρώτο του πίνακα στη σχολή Βαλαγιάννη (μια κο­ πέλα σε μπαλκόνι) και τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου συνεξέθεσε έργα του με τους Τάκη Ιατρού, Νίκο Σαχίνη, Γιάννη Σβορώνο, Κάρολο Τσίζεκ και Γιώργο Παπαδόπουλο στο ανθοπωλείο του Ευρυβιάδη Κωνσταντινίδη. Μέ­ χρι το 1949 χρησιμοποιεί ελεύθερο σχέδιο (που δεν το κατέχει καλά ως αυ· τοδίδακτος), δίνοντας τους χρωματικούς τόνους με έγχρωμα μολύβια ή λά­ δια. Στη συνέχεια στρέφεται αποκλειστικά στην τέμπερα, γιατί θεω ρείτο λάδι άμεσα αισθησιακό, ενώ εκείνος διαθέτει «μνημονικό αισθησιασμό» «Μπορώ να αισθάνομαι και να συγκινούμαι όντας τυφλός», μου είπε. Η αλή θεία είναι ότι η τέμπερα τον βόλευε, αφού δημιουργούσε τα έργα του χρη­ σιμοποιώντας πολλές μικρές και λεπτές πινελιές από αυτούσια χρώματα σε αλλεπάλληλες στρώσεις για να δώσει το σχέδιο και τους χρωματικούς τό ­ νους. Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, ως το 1950 ο Πεντζίκης προσπαθεί να βρει το ζωγραφικό του πρόσωπο και να κατακτήσει τα εκφραστικά του μέσα.

93

Στη ζωγραφική του Πεντζίκη διακρίνουμε δυο περιόδους. Η πρώτη αρχίζει το 1950 και τελειώνει το 1967 με την ε ­ φαρμογή της ψηφαρίθμησης. Ακολουθεί η δεύτερη που ολοκληρώνεται με το θάνατό του το 1995. Στην πρώτη περίοδο η θεματογραφία που κυριαρχεί είναι το τοπίο. 0 Πεντζίκης υπήρξε φανατικός φυσιολάτρης και είχε ιδιαί­ τερο πάθος για τα φυτά και εκτεταμένες γνώσεις βοτανι­ κής. Μαζί με τον Τσίζεκ και άλλους φίλους όργωσαν την παρθένα τότε Χαλκιδική αλλά κι άλλες εξοχές της Μακε­ δονίας πραγματοποιώντας ολιγοήμερες εκδρομές. Την περίοδο αυτή ο Πεντζίκης αντλεί τις εμπνεύσεις του από τη συγκίνηση που του προκαλεί η φύση. Έτσι ζωγραφίζει

τα χωριά, τα χωράφια και κυρίως τα χαμηλά υψώματα της μακεδονικής γης και ενδιαφέρεται πολύ για την απει­ κόνιση της χλωρίδας τους. Τα θαλασσινά του τοπία προ­ έρχονται κυρίως από τις ακρογιαλιές της Χαλκιδικής, ενώ τη θεματογραφία του αστικού τοπίου τη μονοπωλεί η «Μητέρα Θεσσαλονίκη», με τα βυζαντινά κάστρα και τα μνημεία της, τα λαϊκά σπίτια και τα μέγαρά της. Όσες βυ­ ζαντινές εκκλησιές παρουσίασε είναι ζωγραφισμένες απ' έξω και συχνά μέσα στον φυσικό τους περίγυρο. Στην πε­ ρίοδό αυτή οι ανθρώπινες φιγούρες (κοσμικών και αγίων) είναι λιγοστές. Νεκρές φύσεις, με τη συμβατική έννοια του όρου, δεν έχει ζωγραφίσει. Η τεχνική που ακολου­ θούσε έχει ως εξής: Τα σχέδια των τοπίων τα έκανε συ­ νήθως επιτόπου με μολύβι και αργότερα, στο δωμάτιό του πάντα, τα «γέμιζε» με τέμπερες ή με σινική και κραγιόνια. Έφτιαχνε τα σχέδιά του βιαστικά μέσα σε 10-15 λεπτά, γιατί δεν μπορούσε να επικεντρώσει την προσοχή του για πολύ σ' ένα αντικείμενο. Η προσοχή του, όπως και η σκέψη του, πετιόταν συνέχεια από το ένα θέμα στο άλλο, κύριο χαρακτηριστικό της ιδιοσυγκρασίας του. «Δεν μπορώ να κάνω παρατηρήσεις επί του αντικειμένου», μου είπε, «αλλά μπορώ να το επεξεργάζομαι πολλές φο­

94

ρές ως αντικείμενο μνήμης». Το αρχικό σχέδιο το παρα­ μόρφωνε τόσο ώστε δεν μπορούσε να το διακρίνει κα­ νείς στον τελικό πίνακα. 0 πίνακας κέρδιζε σε συναίσθη­ μα, γιατί ο Πεντζίκης τόνιζε τα στοιχεία εκείνα που έδιναν στο χώρο την ιδιαιτερότητά του, έτσι όπως τα είδε η μα­ τιά, τα αισθάνθηκε η ψυχή και τα επεξεργάστηκε η μνήμη του. Πρόσωπα, πράγματα, εμπειρίες (ζωικές και θρη­ σκευτικές) ήταν αποθηκευμένα στη μνήμη του και ανασύρονταν για καλλιτεχνική δημιουργία χωρίς αξιολόγηση ή τάξη. Οι λεπτομέρειες επίσης έχουν καθοριστική σημα­ σία -άλλωστε από αυτές οικοδομήθηκε τόσο η ζωγραφι­ κή όσο και η λογοτεχνία του. Στους πίνακές του με τις ε­ πάλληλες πινελιές σε αλλεπάλληλες στρώσεις, όπου κάθε μεταγενέστερη χρωματική στρώση συγκροτείται α­ πό μικρότερες πινελιές, δεν υπάρχει προοπτική ούτε σκιά και το φόντο δεν ταυτίζεται με το βάθος (στοιχεία συγγε­ νικά με την αρχαία ελληνική και βυζαντινή ζωγραφική). Δεν υπάρχουν όμως ούτε σχεδιαστικά περιγράμματα (στοιχείο ιμπρεσιονιστικό). Οι αναρίθμητες πινελιές δί­ νουν τους ειδικούς τόνους στα επιμέρους αντικείμενα και, γενικά, οι ζωγραφιές του Πεντζίκη έχουν το μυστικό τους στην ισορροπία των χρωματικών τους δυνάμεων. Στην περίοδο αυτή οι χρωματικές στρώσεις δεν ξεπερ­ νούν τις δεκαπέντε και, παρά τη διανοητική κατασκευή τους, οι πίνακες της πρώτης περιόδου αναδίδουν μια λυ­ ρική διάθεση. Κατά τη δεύτερη ζωγραφική του περίοδο ο Πεντζίκης εί­ χε ολοκληρωτικά προσηλωθεί στην Ορθοδοξία και προ­ σπαθούσε με την ψηφαρίθμησή του να αποδώσει τη λε­ κτική αρμονία που, όπως έλεγε, υπάρχει στα ιερά κείμε­ να. Χρησιμοποιούσε συνήθως τα συναξάρια. «Εάν δεν εί­ ναι κείμενα πίστεως, η ζωγραφική αυτή μεταφορά δεν γί­ νεται γιατί εξαρθρώνεται ο λόγος», είχε δηλώσει. Μέσα όμως στα ιερά, μπόλιαζε κι ένα σωρό άλλα «κοσμικά» κείμενα: ονόματα προσώπων ή πραγμάτων, ονόματα πε­ θαμένων που διάβασε στο νεκροταφείο, γράμματα της αλληλογραφίας του, ευχετήριες κάρτες, τοπωνύμια μιας συγκεκριμένης διαδρομής, ακόμα και ποιήματα κάποιων φίλων του. Όταν αποφάσισα να ασχοληθώ με το ζωγραφικό έργο του Πεντζίκη, τέλη του 1982, συνειδητοποίησα ότι έπρε­ πε να καταλάβω τι είναι τέλος πάντων, αυτή η ψηφαρίθμιση, που είχε επινοήσει και εφάρμοζε στη ζωγραφική του. Οι ομιλίες του αλλά και κάποια κείμενα που είχε δη­ μοσιεύσει για τη μέθοδό του αυτή ήταν ακαταλαβίστικα, αφού ανακάτευε τον Πυθαγόρα και τη διδασκαλία των νεοπλατωνικών φιλοσόφων με τους βίους αγίων. Κάποι­ ες άλλες κριτικές που είχαν γράψει τα εξαπτέρυγά του δεν με φώτισαν καθόλου. Πήρα λοιπόν το μανγητόφωνό μου, πήγα σπίτι του και του έθεσα συγκεκριμένες ερωτή-

σεις για τα γράμματα, τους αριθμούς, τα χρώματα και τα σχήματα. Προσπαθούσε να απαντήσει, αλλά αμέσως πετιόταν στο βίο του αγίου της ημέρας και στο συναξαρι­ στή. Τον διέκοπτα και επαναλάμβανα την ερώτηση. Με το τσιγκέλι έβγαζα την αλήθεια. Όσοι γνώρισαν τον Πεντζίκη ξέρουν καλά ότι συνειρμική δεν ήταν μόνον η γρα­ φή αλλά και ο λόγος του. Κάποια στιγμή νεύριασε. «Εσύ δεν καταλαβαίνεις τίποτα», μου είπε, «να τα μαζέψεις και

νουν το πράσινο της ελιάς που εκφράζει βλάστηση και ει­ ρήνη. Τέλος, τα συριστικά (σ,ς) χρωματίζονται με πορφυ­ ρό ή ώχρα κόκκινη και αντιστοιχούν στον αριθμό 9. Σε κά­ θε αριθμό αντί για το αυτούσιο χρώμα μπορούσε να χρη-

να φύγεις». Είχα κι εγώ κουραστεί. Έκλεισα το μαγνητό­ φωνο κι έφυγα. Κατεβαίνοντας τις σκάλες της πολυκατοι­ κίας του, «Μα πού πάω;», αναρωτήθηκα. «Είναι δυνατόν να γράψω για τη ζωγραφική του χωρίς να ξεδιαλύνω τι είναι η ψηφαρίθμηση;». Ξαναχτύπησα το κουδούνι του. «Κυρ-Νίκο», του είπα, «αφού ξέρετε πόσο σας αγαπώ, γιατί δεν με βοηθάτε λίγο να κατανοήσω την ψηφαρίθμη­ ση;». «Μα δεν πιστεύεις αυτά που σου λέω», απάντησε. «Τι να πιστέψω αφού δεν καταλαβαίνω;» επέμεινα. Καθί­ σαμε πάλι στο σαλονάκι κι αρχίσαμε ξανά την κουβέντα. Άλλοτε νεύριαζε κι ύψωνε τη φωνή του κι άλλοτε μαλά­ κωνε. Εγώ εκεί, πιεστικός σαν ανακριτής. Τελικά μπήκα στο νόημα κι έγραψα λογικά για μια παράλογη μέθοδο. Ας επανέλθουμε όμως στην ψηφαρίθμηση. 0 γραπτός λόγος που συσσωρεύτηκε από τα ιερά και «κοσμικά» κεί­ μενα αναλύεται σε λέξεις. Οι λέξεις αποδομούνται σε γράμματα και τα γράμματα «μεταφράζονται» σε αριθ­ μούς. Σε κάθε έναν από τους εννιά πρώτους αριθμούς α­ ντιστοιχεί και ένα χρώμα. 0 αριθμός 1 αντιπροσωπεύει τα δίχρονα (α,ι,υ) και εκφράζεται με μπλε. Ο αριθμός 2 είναι τα βραχέα (ε,ο) που παίρνουν το κίτρινο. Τα μακρά (η,ω,) είναι το 3 που χρωματίζεται ανοιχτό λιλά ή ροζ. Τα χειλι­ κά (π,β,φ) και το ψ είναι το 4 που το απέδιδε με όμπρα ψημένη. Τα ουρανικά (γ,κ,χ) και το ξ είναι το 5 στο οποίο έβαζε το πιο αγαπημένο του χρώμα, το πορτοκαλί. «Το πορτοκαλί συμβολίζει το άκτιστο φως», μου είπε. «Όταν ενεργούμε σωματικά, βλέπουμε το φως σαν πορτοκαλί. Είναι επίσης το χρώμα που αγαπούσε ένας αποτυχημέ­ νος ιερέας, ο μεγάλος ζωγράφος Βαν Γκογκ. Η εκκλησία είναι το ανθρώπινο κτίσμα το σχετικό με το θεό. Μέσα στην εκκλησία δεν βάζουμε ουρανί αλλά χρυσάφι, γιατί ο άνθρωπος, όταν κτίζει, δεν μπορεί να κτίσει ουρανό αλλά εικόνα του ουρανού. Γι' αυτό βλέπει χρυσαφιά. Ο Βαν Γκογκ είχε θρησκευτική θέληση, γι' αυτό είναι χαρακτηρι­ στικό ότι έχει σαν ακμή χρωμάτων το πορτοκαλί, που εί­ ναι το χρώμα της τάξης του φωτός», κατέγραψα στο μα­ γνητόφωνό μου. Τα οδοντικά (τ,δ,θ) είναι το 6 και παίρ­ νουν μενεξεδί. Το 7 είναι τα ένρινα (μ,ν) και αποδίδονται με το θαλασσί χρώμα που είναι ο καθρέφτης του ουρα­ νού. «θάλασσα είναι η κοιλιά όπου γεννήθηκε η ζωή», μου είπε. «Γι' αυτό θαλασσί χρώμα έχει και η εσθήτα της Θεοτόκου». Το 8 είναι τα υγρά γράμματα (λ,ρ) και παίρ­

Σινική pc κραγιόνια. Έργο του Ν. ϊ. Πιντζίκη, 1971 σιμοποιήσει και διάφορες αποχρώσεις του. Εκτός από τη χρωματική ανάλυση των γραμμάτων και αριθμών ο Πεντζίκης προχωρούσε και σε ξεχωριστή κατάταξη των λέ­ ξεων σε ουσιαστικά, επίθετα, ρήματα και άλλα μέρη του λόγου. Η κατάταξη αυτή τον βοηθούσε για τους χρωμα­ τικούς τόνους που τελικά θα κυριαρχούσαν στο έργο. Έτσι, τα ουσιαστικά παίρνουν θαλασσί, τα επίθετα πράσι­ νο που είναι το χρώμα της βλάστησης, τα ρήματα κόκκινο επειδή συμβολίζουν τη δράση και οι σύνδεσμοι, οι αντω­ νυμίες και οι προθέσεις μενεξεδί που συμβολίζει το πέν­ θος. Τέλος, οι πινελιές παύουν να είναι απλά χρωματικά στίγματα και μπορούσαν να γίνουν σχήματα με συμβολι­ κές προεκτάσεις: ο σταυρός π.χ. συμβολίζει τη ζωή και το θάνατο, το τετράγωνο δήλωνε τη δυνατότητα του σώματος να εκφράσει τη μορφή κατά τον Πεντζίκη, ο κύ­ κλος εκφράζει τη σχετικότητα των πάντων, το ημικύκλιο τη δυνατότητα ανάτασης, η τεθλασμένη τα ανθρώπινα συναισθήματα κ.ο.κ. Σε κάθε σχήμα αντιστοιχεί ορισμένος αριθμός πινελιών που σχολαστικά τις κατέγραφε ο Πεντζίκης σε τετράδια που είχε μπροστά του την ώρα που ζωγράφιζε. Για κάθε έργο κατέγραφε χιλιάδες πινελιές,

95

ενώ οι χρωματικές στρώσεις με τη μέθοδο της ψηφαρίθμησης αυξήθηκαν. Έτσι στο έργο του «Σιμωνόπετρα» του 1981 οι στρώσεις ανέρχονται σε 28. Κάθε στρώση του έργου αυτού έχει επτάμισι χιλιάδες πινελιές περίπου και χρειάστηκαν σαράντα έξι ημέρες εργασίας (οκτάωρο κα­ νονικό) για να το τελειώσει. Πρόκειται για σχιζοφρενική εργασία που μόνο η ιδιοσυγκρασία του Πεντζίκη μπορού­ σε να ολοκληρώσει. Όλο αυτό το υλικό ανασυντίθεται πάνω σε μια επιφάνεια καθορισμένων συνήθως διαστά­ σεων (25x30 εκ.), στην οποία είχε προηγουμένως αντι­ γράψει με ριζόχαρτο το αρχικό σχέδιο (χρησιμοποιούσε παλιά του σχέδια ή σχέδια άλλων· αντέγραφε επίσης ει­ δώλια, εικόνες κ.ά.). Το τελικό σχέδιο μπορούσε να μην έχει καμιά σχέση με το αρχικό. Μου είπε ο Πεντζίκης ότι αντέγραψε το σχέδιο μιας κοπέλας για να τη ζωγραφίσει, αλλά ο πίνακας κατέληξε σε αρχάγγελο! Εκείνο που τελι­ κά μετράει είναι το αισθητικό αποτέλεσμα της χρωματι­ κής και σχεδιαστικής, θα έλεγα, ύφανσης που επιτελεί πάνω σε μια επιφάνεια χωρίς προοπτική. «Η ζωγραφική μου δεν έχει θέμα και δεν ανταποκρίνεται σε τίποτα άμε­ σο», μου είπε. «Είναι η ταύτιση σ' έναν ίδιο χρόνο των το­ μέων της μνήμης, είτε συναισθηματικής είτε ονειρικής εί­ τε και πέρα από τα όνειρα. Η ζωγραφική μου έχει μια υ­ περβατική διάσταση που οι ρίζες της βρίσκονται στη βα­ θιά πίστη». Με την εφαρμογή της ψηφαρίθμισης η θεματογραφία του Πεντζίκη μετατοπίστηκε κυρίως σε θρησκευτικά θέ­ ματα: εκκλησίες (εξωτερική και εσωτερική τους όψη) σε συνδυασμό με μορφές αγίων, εικόνες, μοναστήρια, κα­ λογέρους, σταυρούς, τελετουργίες. Επίσης ιερά ή άλλα κείμενα, ιδεογράμματα και άλλα σχήματα στη μορφή της ιερογλυφικής γραφής αποτελούσαν την προτίμησή του

96

ως παραπληρωματικά των πινάκων του στοιχεία, χωρίς ωστόσο να πάψει να παρουσιάζει τοπία που διακρίνονται για την ιδιομορφία τους. Στην περίοδο αυτή γίνεται επί­ σης φανερή η τάση να περάσει μέσα στο εικαστικό του έργο τα ιδεολογικά του πιστεύω. Ο Πεντζίκης δεν δεχό­ ταν την περιορισμένη χρονική περίοδο, θεωρούσε το χρόνο απεριόριστο, όσο και το χρόνο της Δημιουργίας. Έτσι στο έργο του δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στους ζωντανούς και τους πεθαμένους, θεωρούσε τους πεθαμένους στηρίγματα της ζωής του. «Όλα ημερεύουν μέσα μου όταν πηγαίνω στο νεκροταφείο», έλεγε συχνά. Η συνέχεια του χρόνου ταυτίζει κατά τον Πεντζίκη τις έν­ νοιες της ζωής και του θανάτου, γι' αυτό σε πολλούς πίνακές του υπάρχει σύμπτωση των ζώντων με τους κεκοιμημένους, που μπορεί π.χ. να εκκλησιάζονται μαζί. Η δο­ μή των πινάκων της δεύτερης περιόδου (τέμπερες ή σινι­ κή με κραγιόνια) γίνεται πιο σφιχτή. Η χρωματική γκάμα σκουραίνει. Η ψημένη όμπρα, το μπλε, το λαδί, το κόκκι­ νο και το πορτοκαλί κυριαρχούν. Στην πρώτη περίοδο κυ­ ριαρχούσε το άσπρο, το πράσινο και η ώχρα. Από την πρώτη στη δεύτερη περίοδο υπάρχει μια σαφής μετατό­ πιση του ενδιαφέροντος του από την αίσθηση στην πίστη (μέσω της νόησης). Επειδή όμως η ζωγραφική είναι τέ­ χνη και όχι ιδέα, πολλά έργα της δεύτερης αυτής περιό­ δου μειονεκτούν αισθητικά. Σε σχετική παρατήρησή μου ο Πεντζίκης απάντησε: «Η προηγούμενη δουλειά μου ή­ ταν μια φάση που εμένα προσωπικά -παρά την αντίθετη γνώμη ορισμένων- μ' αρέσει λιγότερο. Εκείνα τα έργα προέρχονται από τη στιγμιαία συγκίνηση του τοπίου, ενώ τώρα η συγκίνηση προέρχεται από βαθιά πίστη. Τώρα τα έργα μου είναι έκφραση ιδεαλιστικής ερμηνείας των συ­ γκινήσεων που δέχομαι». □

Δ α σ κ ά λ ο υ μνήμη

τ ο υ Κ Α Ρ Ο Λ Ο Υ Τ Σ ΙΖ Ε Κ

χην «Καθημερινή» της Κυριακής 19-12-1999 δημοσιεύτηκε το μω­ σαϊκό των προσωπικοτήτων που σημάδεψαν στον τομέα των τε­ χνών τον «ελληνικό εικοστό αιώνα». Συνολικά δεκαέξι φωτογρα­ φίες και μεταξύ αυτών μία του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, στον οποίο η εν λόγω εφημερίδα είχε αφιερώσει στο παρελθόν αρκετές σελί­ δες. Ο σεβάσμιος γέροντας εικονίζεται στη φωτογραφία απόλυτα προσηλωμένος στο κείμενο που γράφει. Συχνά είχες την εντύπωση, κρί­ νοντας κι απ' το συσπασμένο σιαγόνι του, πως το να τον διακόψεις σε μια τέτοια στιγμή θα ήταν τόσο απερίσκεπτο όσο το να αγγίξεις ένα σκυλί την ώρα που τρώει, θέλω να πω ότι το γράψιμο και γενικότερα η τέχνη είχαν γι' αυτόν υπαρξιακή σημασία. Σε παρόμοιες στιγμές περισυλλογής έπρε­ πε να απομακρύνομαι απ' το φαρμακείο ανοίγοντας και κλείνοντας την πόρτα όσο το δυνατόν πιο αθόρυβα για να μην τον ενοχλήσω. Όταν πρωτογνωριστήκαμε, ήμασταν εκείνος τριάντα ενός κι εγώ δεκαε­ πτά ετών. Η Ευρώπη βρισκόταν στα πρόθυρα του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου που θα σημάδευε τη γενιά μας, λιγότερο «ευτυχισμένη» από τη γενιά του πρώτου. Βλέποντας τη φωτογραφία, αναπόλησα τα πυκνά, κά­ τασπρα, μεταξένια μαλλιά του και το γαλήνιο μέτωπο που με ξάφνιασε με την κρυάδα του όταν το άγγιξα στο ναό του Αγίου Ελευθερίου Ντεπώ. Ήταν η δέκατη τρίτη Ιανουάριου του 1993 και είχαν περάσει πενήντα τέσ­ σερα χρόνια. Πόσο βαθιά είναι ριζωμένη μέσα μας η ψευδαίσθηση ότι ο νεκρός μπορεί ακόμα να νιώσει την αγάπη μας, ενώ αντίθετα είμαστε ε­ μείς που νιώθουμε το ασήκωτο βάρος της ανυπαρξίας του! Η βασική επι­ δίωξη του έργου του Πεντζίκη στο σύνολό του είναι ακριβώς η κατάργη­ ση του θανάτου με την ανάσταση, η γεφύρωση του χάσματος και η απο­ κατάσταση της επικοινωνίας μεταξύ νεκρών και ζωντανών με την παρα­ μυθία της ορθόδοξης πίστης που απάλυνε την αυστηρότητα του ιουδαϊ­

ί

σμού. Ο Πεντζίκης δεν έγραφε μονάχα με το νου, αλλά με όλες τις αισθήσεις του. Από αυτές υπερτερεί αναμφισβήτητα στα κείμενά του η όραση, που έχει και τα πρωτεία. Εξάλλου, εκτός από λογοτέχνης, ο Πεντζίκης ήταν ε­ πίσης ζωγράφος και τεχνοκρίτης. Στον Πεθαμένο και την ανάσταση ανα­ φέρει ότι την ώρα που σκέφτεται παρακολουθεί τη μύτη του μολυβιού του που«γράφει άιηαρά, μαύρα». Εκτός από μολύβι, χρησιμοποιούσε κον-

97

δυλοφόρο με πενάκι. Οι μακριές αλυσιδωτές σειρές των όρθιων, στρογγυλών γραμμάτων του, όπου περισ­ σεύουν οι σπειροχαίτες της περισπωμένης και ξεχωρίζει το ιδιόμορφο π, θυμίζουν κέντημα. Η συμμετοχή του

Στο τεύχος του «Παραμιλητού», που ο Δημήτρης Παναγιωτόπουλος αφιέρωσε το 1994 στη μνήμη του, δημο­ σιεύτηκαν, μαζί με άλλες αξιόλογες συνεργασίες, και λίγες σελίδες του φίλου Απόστολου Καρούλια για την

κορμιού σε μια τέτοια διαδικασία γραφής είναι έκδηλη, ακόμα και στη φωτογραφία. Προσδίδει οπωσδήποτε ιδι­ αίτερη πυκνότητα και βάρος στα γραπτά του. Κι αυτά α-

από κοινού με το ζεύγος Πεντζίκη συλλογή φυτών. Ο

ποτέλεοαν πάντα τον καθρέφτη ολόκληρου του εαυ­ τού του και όχι μονάχα τον καρπό του ταλέντου του ή της ευφυΐας του. Το ημιδιαπερατό διάφραγμα της βιτρίνας και της τζαμό­ πορτας του φαρμακείου του επέτρεπε μιαν όσμωση με­ ταξύ των διαδραματιζομένων στην Εγνατία (στην περιο­ χή υπήρχαν, εκτός των άλλων, ένα καφενείο, ένα βι­ βλιοπωλείο και δύο γραφεία τελετών) και του γραπτού λόγου που ο συγγραφέας αράδιαζε στο χαρτί. Πότε πό­ τε η είσοδος ενός πελάτη διέκοπτε τη ροή της αφήγη­ σης. Ένα από τα ζητήματα που τον απασχολούσαν τότε ήταν η ενσωμάτωση του τυχαίου περιστατικού στο ου­ σιώδες της αφήγησης. Το περιβάλλον, στο οποίο κάθε φορά δημιουργεί, διαπερνά πάντα τις σελίδες του Ν.Γ. Πεντζίκη. Το μυθιστόρημά του Ο πεθαμένος και η ανά­ σταση, γι' αυτούς κυρίως που γνώρισαν τα μέρη όπου γράφτηκε, αποτελεί και την ανθρώπινη ιστορία και γεω­ γραφία τους και αφορά ένα κομμάτι της Θεσσαλονίκης. Με το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσηςτο σκηνικό αλλά­ ζει. Βρισκόμαστε στην Κασσάνδρα, την πρώτη απόληξη της χερσονήσου της Χαλκιδικής, την οποία διασχίσαμε οι δυο μας σχεδόν ολόκληρη πεζή το 1953. Στον Πεντζίκη άρεζαν οι μετακινήσεις, οι πεζοπορίες και η δια­ μονή στην ύπαιθρο, κάτι που, ευτυχώς, το συμμεριζό­ ταν και η γυναίκα του. Είχε βρει και σε μένα έναν φανα­ τικό χρήστη του «αλόγου του Αγίου Φραγκίσκου», όπως αποκαλούν οι Ιταλοί τα πόδια. Για να τον συνοδέψω από τη Νέα Σκιώνη, όπου παραθερίζαμε, στη Βόλτα, όπου θα έπαιρνε το λεωφορείο για τη Θεσσαλονίκη και να γυ­ ρίσω, χρειαζόμουνα οκτώ με δέκα ώρες περπάτημα. Ευτυχώς το κασσανδρινό τοπίο είναι ιδιαίτερα απαλό. Τον Αύγουστο, όμως, η ζέστη ήταν αφόρητη και το νε­ ρό σχεδόν ανύπαρκτο, πηγαδίσιο και γλυφό. Οι μακρι­ νές μας διαδρομές συνοδεύονταν από ατέλειωτες αγο­ ρεύσεις του Νίκου για ποικίλα θέματα, που αρχίζανε πά­ ντα κατά κάποιο τρόπο από κτίσεως κόσμου και διαρκούσαν χιλιόμετρα κουραστικής πορείας από ανώμαλα μονοπάτια. Η αγάπη του για τον τόπο όπου ζει του προκαλεί την επιθυμία μιας σωματικής και πνευματικής ταύ­ τισης με το τοπίο. Είναι κι αυτό μια προσπάθεια διαστο­ λής και εκμηδένισης του εγώ, που μας έκανε και τους δύο να πλησιάζουμε τη φύση με ταπεινοφροσύνη και ευλάβεια.

98

Απόστολος, που ιδιαίτερα εκτιμούσε και θαύμαζε τον Πεντζίκη, αρέσκεται να τονίζει ότι το ζωηρό ενδιαφέρον του δασκάλου για το καθετί αποτελούσε, εκτός των άλ­ λων, κι ένα ζωντανό παράδειγμα του πώς μπορούμε να ξεπεράσουμε τα στενά πλαίσια του εγώ και να αγκαλιάσουμε τον κόσμο με αισιοδοξία. Η περιέργεια, το ενδια­ φέρον και η διάθεση να γνωρίσει όσο το δυνατόν καλύ­ τερα όλα όσα τον περιστοίχιζαν και συναντούσε, αποτε­ λούσαν για τον Πεντζίκη μιαν ανεξάντλητη πηγή ικανο­ ποίησης και χαράς. Τα γραπτά του είναι γεμάτα πράγμα­ τα, που ο Τσέχος ποιητής Βολκρ τα αποκαλεί «σιωπη­ λούς συντρόφους», «cose e non parole» έγραψε, σε άλ­ λη ιστορική στιγμή, ο Ντε Σάνκτις. Η λέξη «πράγματα» σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται μια διαφορετική ερμηνεία. Στην περίπτωση του Πεντζίκη τα πράγματα ταυτίζονται με τον λεκτικό προσδιορισμό τους. Αποτελούν τη μοριακή υπόσταση του λόγου. Υπάρχουν στα βιβλία του σελίδες τόσο μεστές, τόσο γεμάτες ποικίλες αναφορές σε κάθε τομέα του επιστη­ τού, που παρόμοιές τους δεν έχω συναντήσει σε κανέναν άλλο συγγραφέα που τυχαίνει να γνωρίζω. Ούτε έ­ χω δει αλλού να χρησιμοποιούνται οι λέξεις με αυτόν τον ιδιάζοντα τρόπο, έτσι που να δημιουργούν κάτι σαν ξερολιθιά που στέκει απλά και μόνο χάρη στο νόμο της βαρύτητας, χωρίς ασβεστοκονίαμα. Έκδηλο από την παρομοίωση ότι η δομή με λιγότερο συμπαγές υλικό θα ήταν ανέφικτη, θα κατέρρεε. Όπως στην τέμπερά του «Μυχός κόλπου Θερμαϊκού» του 1979, σε αυτές τις σε­ λίδες του Πεντζίκη δεν υπάρχουν κενά. Διαβάζοντάς τες δυσκολεύεσαι να πάρεις ανάσα. 0 Βολκρ τελειώνει το ομότιτλο ποίημά του λέγοντας ό­ τι, όπως αγαπά τα πράγματα, αγαπά και ολόκληρο τον κόσμο. Όμως σαν ποιητής κινείται αισθηματικά («για να δουν και τα πιο θλιβερά πράγματα μες στην κάμαρα αυ­ τή/ πως δεν είναι όλα όπως τα είχαν φανταστεί, προ­ βάλλοντας ένα όραμα όπου η χριστιανική αγάπη συνυφαίνεται με την επαναστατική μαρξιστική ιδεολογία και αποβλέπει σε μια κοινωνική δικαίωση. 0 Πεντζίκης αντί­ θετα απέρριπτε το αίσθημα, τις ιδεολογίες και τις ιδέες, που, ψευτοαγγλοπροφέροντας, τις αποκαλούσε περι­ παικτικά «αηδίες». Όπως έλεγε και ο φίλος καρδιολόγος και ζωγράφος Άγγελος Καλογερόπουλος, η γενιά μας υπήρξε θύμα όλων των ιδεολογιών. Έπαιξαν, εκτός των άλλων, και το ρόλο ενός φοβερού Προκρούστη. 0 Πε­ ντζίκης μισούσε τις αφηρημένες έννοιες. «Όταν ο θεός

σου μεταδώσει τις απόψεις του, η επιμονή του ήταν συ­ χνά περισσότερη από τα επιχειρήματα. Γενικά η ανάπτυ­ ξη των πεποιθήσεων, που θα μπορούσαν να χαρακτηρι­ στούν ως το πιστεύω του ή η κοσμοθεωρία του, δεν διέγραψε μια εξελικτική πορεία. Ξαναδιαβάζοντας τη συνέντευξη που έδωσε στον Θανάση Γεωργιάδη και δη­ μοσιεύτηκε το 1987 στο πρώτο τεύχος του «Παρατηρη­ τή», διαπίστωσα ότι δεν περιείχε τίποτα περισσότερο -όσο εκτεταμένη κι αν φαίνεται- από αυτά που μου έ ­ λεγε κατά την περίοδο της μαθητείας μου, δηλαδή σχε­ δόν μισό αιώνα νωρίτερα. Το ίδιο θα μπορούσα να πω και για άλλες συνεντεύξεις του. Επιπλέον η τάση του, μιλώντας, να ξεστρατίζει και να απομακρύνεται από το θέμα αντί να το πλησιάζει, δεν εξασθενεί αλλά εντείνεται με τα χρόνια, σε σημείο που να χαρακτηρίζει πια αμετάκλητα οτιδήποτε θα σου πει: «Εγώ είμαι ένα μπα­ λωμένο βρακί» τον άκουσα να λέει σε μια διάλεξή του στο Πανεπιστήμιο, μάταια προσπαθώντας να λύσει συ­ γκεκριμένες απορίες των φοιτητών -και μου έρχεται στο νου κάτι που παραθέτει ο Ζιντ: «Κλαίω γιατί δεν έχω

Εγκαίνια έκθεσης ζωγραφικής Ν. Γ. Πίντζίκη - 1. Μινιαίδη, 1980 καταντά ιδέα, του δίνεις μια κλωτσιά και τον βγάζεις απ' τη μέση» έλεγε, περίπου, σε κάποια αντιιδεαλιστική του έξαρση. Από αυτή τη στάση απορρέει και η αγάπη του για τους αγίους, τα θαύματα, τις παραδόσεις, τη μετα­ φυσική όψη των πραγμάτων και της πραγματικότητας. Αποτελούν γι' αυτόν χειροπιαστές αποδείξεις και ο­ φθαλμοφανή επιχειρήματα αφανών αξιών και της εν Χριστώ αλήθειας. Αυτό, ωστόσο, τον οδηγεί μοιραία, π.χ. στην Πραγματογνωσία, σε μιαν ανέλιξη του μύθου, που αρχίζει ρεαλιστικά, αλλά οδηγείται στην υπέρβαση, περιχαρακώνοντας και περιορίζοντας την αφηγηματική του δεινότητα. Λιγότερο στον προφορικό και περισσότερο στον γραπτό του λόγο, ο Πεντζίκης προσπαθούσε να δώσει στις λέ­ ξεις μιαν υλική υπόσταση, έτσι ώστε να πάψουν να απο­ τελούν απλώς ένα flatus vocis και να καθίσταται ο λό­ γος ουσία και όχι σχήμα. Ωστόσο η έλλειψη συνεκτικού ιστού τον οδηγούσε συχνά σε ένα διασκορπισμό των στοιχείων, ιδίως του προφορικού του λόγου, ή σε μια ξερή παράθεση δεδομένων. Όταν προσπαθούσε να

τίποτα να πω. Έγραψα ωστόσο και θα γράψω ακόμα πολλά πάνω σε αυτό το θέμα». Πάντως, για να ξαναγυρίσουμε στα κείμενά του, πρέπει να πούμε ότι εκεί οι λέξεις, χάνοντας τον αφηρημένο χαρακτήρα τους, γίνο­ νται αυθυπόστατες, υποκαθιστούν το εγώ και μεταβάλ­ λονται από αντικείμενα σε υποκείμενα. Στην Πραγματο­ γνωσία παρομοιάζει τον εαυτό του με το θαλάσσιο εχινόδερμο ολοθουρία, που δεν είναι, ουσιαστικά, παρά έ­ νας πεπτικός σωλήνας που παίρνει, αφομοιώνει και α­ ποβάλλει. Άλλοτε καταφεύγει στην παρομοίωση του ε­ αυτού του με σφουγγάρι. Όλα αυτά για να τονίσει την εκμηδένιση του εγώ μπροστά στην πολυπλοκότητα του κόσμου που προσπαθεί να αγκαλιάσει, αλλά και το θά­ νατο, την ανάσταση και την ανασυγκρότηση αυτού του εγώ χάρη στη συσσώρευση εξωατομικών στοιχείων, για ένα νέο ξεκίνημα, σαν του άσωτου γιου, με αφετηρία τον πατέρα. Ο Πεντζίκης δεν φιλοδοξούσε να αποκτήσει υλικά αγα­ θά. Δεν είχε σχεδόν κανένα προσωπικό αντικείμενο. Εί­ ναι αλήθεια ότι το φαρμακείο που κληρονόμησε απ' τον πατέρα του τον βοήθησε σημαντικά στο ξεκίνημά του. Με την κακή του όμως διαχείριση το οδήγησε στη χρεο­ κοπία. Αδιαφορούσε για την κοινωνική καταξίωση όσο και για τη δημόσια προβολή. Τα χρήματα τα έβλεπε μο­ νάχα σαν μέσο για να κάνει το κέφι του. Ήταν σπάταλος και γενναιόδωρος, αν και στα τελευταία χρόνια του κά­ πως ιδιόρρυθμος, όπως άκουσα, στις δοσοληψίες του. Δενόταν, έστω και μόνο προσωρινά, με ένα σωρό μι­ κροπράγματα, χωρίς αντικειμενική αξία, αδιάφορα για κάθε τρίτο, που αποτελούσαν όμως γι' αυτόν αφορμές.

99

αν όχι πηγές έμπνευσης. Ας θυμηθούμε τον τίτλο ενός ανέκδοτου έργου του Προγράμματα και εισιτήρια, για το οποίο ο Σβορώνος σχεδίασε ένα ωραίο εξώφυλλό. Τα «αναμνηστικά» αυτά αντικείμενα, όπως τα αποκαλούσε, μπορούσαν να είναι κοχύλια, ένα γάντι, καρποί από τρό­ πο νάτανς, άδεια κουτιά από τσιγάρα ή σπίρτα και άλλα πολλά. Εικονογραφημένα επιστολικά δελτάρια, φωτο­ γραφίες, έντυπα, σημειώματα κ.τ.λ., φυλαγμένα σ' ένα χαρτονένιο κουτί, αποτέλεσαν την αφορμή για να γρά­ ψει τις Εικόνες, που κάποιος κακεντρεχής Αθηναίος κρι­ τικός τις αποκάλεσε γι' αυτόν το λόγο, «κουτοτράγουδα». Ξεκινώντας από αυτό το τυχαίο, σκόρπιο και συχνά ευτελές υλικό, ο Πεντζίκης στήνει, κατά κάποιον τρόπο, έναν κόσμο απ' την ανάποδη, διαρρηγνύοντας τα στενά πλαίσια των προσωπικών του αισθημάτων, απόψεων και προτιμήσεων, για χάρη μιας σύνθεσης που τα υπερ­ βαίνει και όπου ο ίδιος, με άλλον τρόπο, θα βρει τη θέ­ ση του, σαν να κορνιζώνει την προσωπογραφία του. 0 Πεντζίκης έλεγε συχνά ότι δεν θεωρούσε τον εαυτό του έξυπνο. Είναι αλήθεα ότι, παρά την τεράστια μόρ­ φωσή του, που περιελάμβανε, μάλιστα, ποικίλους το­ μείς, δεν ήταν ένας ταχυδακτυλουργός εννοιών. Οι συλλογισμοί του δεν ήταν σαφείς και ευθύγραμμοι, αλ­ λά θολοί και δαιδαλώδεις. Έδινε ενίοτε την εντύπωση του τυφλού που φθάνει στον προορισμό του ψηλαφη­ τά, ερευνώντας, σε κάθε βήμα, το έδαφος με το μπα­ στούνι του. Όμως αυτή η περιπλάνησή του είχε το προ­ νόμιο της απόλυτα προσωπικής και ολότελα μη συμβα­ τικής προσέγγισης και πορείας προς την εκάστοτε αλή­ θεια. Και οι επιμέρους παρατηρήσεις του ήταν, συχνά, αποκαλυπτικές. Χρησιμοποιώντας το απόφθεγμα του Αλέν «Αναρωτιέμαι καμιά φορά με τι υποκαθιστούν οι γυναίκες την εξυπνάδα», θα μπορούσαμε με τη σειρά μας να αναρωτηθούμε με τι αντικαθιστά την ομολογουμένη έλλειψη της κοινά παραδεδεγμένης εξυπνάδας ο Πεντζίκης. Θα λέγαμε με την ευφυΐα των ίδιων των πραγμάτων που ιδιόμορφα συσσωρεύει και παραθέτει και την ιστορική μνήμη που γεννά μιαν υπερατομική συ­ νείδηση. Αυτή αποτελείτο στημόνι κι εκείνα το υφάδι των κειμένων του. Τοποθετώντας ψηφίδες δημιουργεί το μωσαϊκό της έκφρασης. Ως συνομιλητής δεν επιδίωκε το διάλογο. Εκείνο που ουσιαστικά τον ενδιέφερε ήταν να σε καθηλώσει και να σε μυήσει στον κόσμο του με μιαν ατέλειωτη όσο και συχνά ανερμάτιστη επιχειρηματολογία. Μια παιδική παρορμητικότητα τον έκανε να μην ελέγχει πάντοτε αυτά που έλεγε. Του άρεζε να τραβάει την προσοχή, αδιαφο­ ρώντας για τον τρόπο. Μια ενδόμυχη ανασφάλεια τον καθιστούσε συχνά επιθετικό. Δεν υπήρχαν αναστολές και καθωσπρεπισμοί ικανοί να τον εμποδίσουν να πει τη

100

γνώμη του. Είχε μεγάλη παρατηρητικότητα. Μια παρα­ τήρησή του μπορούσε να σου ανοίξει τα μάτια, αλλά και να σε εξευτελίσει ή να σε πληγώσει. 0 εγωκεντρι­ σμός του, η ζήλια του και ο ευέξαπτος χαρακτήρας του δημιουργούσαν καμιά φορά δυσάρεστες καταστάσεις. Δεν σήκωνε, όπως λένε, «μύγα στο σπαθί του». 0 έρω­ τας τον οδηγούσε σε παραλογισμούς και ακρότητες. Η αγάπη του μπορούσε να σε πνίξει. Με λίγα λόγια, δεν ή­ ταν εύκολος χαρακτήρας. Όμως αυτά τα ελαττώματα υπερσκελίζονταν από τη γενναιοδωρία του, την πνευ­ ματική του πληθωρικότητα και το καλλιτεχνικό του ανά­ στημα, που όμοιά τους δεν έχω ξανασυναντήσει. Λέγοντας ότι δεν επιδίωκε ν' αποκτήσει υλικά αγαθά δεν εννοούσα ότι ο Πεντζίκης έρρεπε προς μιαν ασκητι­ κή ζωή χωρίς ανέσεις και καλοπέραση, όπως θα μπο­ ρούσε ίσως να το εικάσει κανείς από ορισμένα γραπτά του. Απεναντίας, το να μην παραλείπει ποτέ να κάνει το κέφι του αποτελούσε προϋπόθεση για να κυοφορεί έρ­ γο και τη στιγμή που δεν εργαζόταν. Γιατί τα πράγματα που τον διασκέδαζαν, τον ικανοποιούσαν και του έδιναν χαρά ταυτίζονταν με εκείνα που τον ενδιέφεραν και με τα οποία δούλευε και δημιουργούσε, είτε ως λογοτέ­ χνης είτε ως ζωγράφος. Διασκέδαση, παιχνίδι και έργο ήταν γι' αυτόν ταυτόσημα. 0α ήθελα, τελειώνοντας, να υπογραμμίσω μια διαφορά που προκύπτει από τη σύγκριση μιας προσωπικότητας σαν του Πεντζίκη (ή σαν του, έστω και τόσο διαφορετι­ κού, φίλου του Στρατή Δούκα) με την αντίληψη που επι­ κρατεί σήμερα για το λογοτέχνη, τον καλλιτέχνη και τον πνευματικό άνθρωπο γενικά. Κι αυτή είναι ότι εξέλιπε η επιδίωξη μιας πνευματικής τελείωσης. Συχνά μάλιστα εκτιμάται η εντελώς αντίθετη πορεία. Γράφοντας στο Εις εαυτόν, ο Δούκας δίνει συμβουλές στον ίδιο τον εαυτό του για μια ηθική και πνευματική τελείωση. 0 Πεντζίκης επιδίωκε το ίδιο, προσπαθούσε δηλαδή να φανεί αντά­ ξιος του έργου που είχε αναλάβει, να πετύχει το στόχο του, να ανέβει ψηλά. Σήμερα η δημόσια προβολή και η εμπορική επιτυχία έχουν υποκαταστήσει την άσκηση, που αδιαφορώντας για τα παραπάνω έχει ως αποκλει­ στικό σκοπό τη βελτίωση του εαυτού μας, την ανύψω­ ση της πνευματικής μας στάθμης και την ποιοτική τελεί­ ωση του έργου μας. Επίσης ο θάνατος, που αντιμετωπί­ ζεται σήμερα ως ένα απλό περιστατικό, αποτελεί για τον Πεντζίκη ουσιαστικό στοιχείο της ζωής, η οποία μέ­ σα από το πρίσμα του αποκτά μιαν άλλη, την πραγματι­ κή της υπόσταση. Και οι νεκροί, που εξακολουθούν να είναι παρόντες, καθιστούν περισσότερο σχετική και λι­ γότερο επώδυνη την ύπαρξή μας, απαλλάσσοντάς την από μιαν άδικαιολόγητη αγωνία με την παρήγορη απο­ δοχή των διδαγμάτων της ορθοδοξίας. □

To 1979, αρχίατρος ων, ήμουν και διευθυντής του ιατρικού περιοδικού«Ιατρική Επιθεώρηοις Ενόπλων Δυνάμεων». Για το τεύχος Απριλίου εκείνης της χρονιάς προετοίμαζα ένα άρθρο για τα Αναστενάρια, γραμμένο από δύο διακεκριμένους Έλληνες νευρολόγους και έναν Ελβετό. Επειδή οι νευροφυοιολογικές παρατηρή­ σεις των ανωτέρω δεν με ικανοποιούσαν απολύτως, οκέφτηκα τον Πεν0κη, του οποίου τις απόψεις περί ακαΐας είχα ακούσει κατά το παρελθόν. Ο Πεντζίκης κατέβηκε στην Αθήνα και, κατά τα ειωθότα, συναντηθήκαμε ένα πρωί στο μικρό ξενοδοχείο «Ερέχθειο», απέναντι από την Ακρόπολη, όπου συνήθιζε να διαμένει. Αφού απολαύσαμε το αγαπημένο μπρέκφαστ του, ο Πεντζίκης άρχισε έναν απέραντο επί του θέματος μονόλογο, ο οποίος γέμισε μια μικρή μαγνητοται­ νία. Μοντάζ και περίληψη εκείνων των απόψεων δημοσίευσα στο ίδιο τεύχος του περιοδικού, με τίτλο Φαινόμενο και Ερμηνεία. Το κείμενο εκείνο είναι, σήμερα, περίπου άγνωστο... ΗΛΙΑΣΧ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

Φ ΑΙΝΟ Μ ΕΝΟ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ το υ

Ί

Ν. Γ. ΠΕΝΤΖΙΚΗ

Π άθε μελέτη, που αφορά ένα τέτοιο θέμα, είναι ενδιαφέρουσα και / / παρουσιάζει προς σχολιασμόν στοιχεία, αλλά τα στοιχεία αυτά δεν αποκαλύπτουν την έξοδο του αντικειμένου εκ του εαυτού του, εκ " Ί j του κλεισίματός του, εκ του σχήματος του δεδομένου, αλλά αφο­ ρούν περισσότερο τον μελετητή.

J Uί

J U

Σε αυτήν την περίπτωση πρέπει και τον Ελβετό και τους δικούς μας

ερευνητές να τοποθετήσουμε, για να μην τους αδικήσουμε για όσα λένε. Γιατί εκ καθέδρας ασχολούμενοι επί μία δεκαετία, όπως λένε, με αυτά τα φαινόμενα, παίρνουν στο τέλος θέση. Και τολμούν να πουν ότι τους αγαπούν τους αναστενάρηδες, ότι με αγάπη τα κοιτάζουν αυτά τα φαινόμενα, αλλά αυτό μπορεί ίσως να το έλεγε ένας πατριάρχης παλιάς εποχής, όχι ένας γιατρός σημερινός. Διότι, απ' ό,τι βλέ­ πουν, εξετάζουν ένα φαινόμενο αντικειμενικά, αλλά το φαινόμενο το αντι­ κειμενικό δεν έχει καμία σχέση με το επιτελούμενο. Όπως όταν ο γιατρός παραιτείται από την εξέταση του ασθενούς, όταν ο ασθενής έχει πια πεθάνει και τακτοποιηθεί τέτοιος που ήταν στην αιωνιότητα. Μηδενιστικά ας το δούμε το ζήτημα, αλλά καταλαβαίνουμε ότι το άτομο, είτε έξωθεν ορώμενο, σχετικά με την έννοια της ζωής που έχουμε, την μηδενιστική ας πούμε, είτε επιστημονικά, ό,τι θέλεις, το άτομο δεν είναι πια α­ ντικείμενο, είναι μια απώλεια, δεν μπορούμε να πούμε τίποτε. Δεν ξέρουμε να πούμε για τον θάνατο, έστω και αν ένας Αμερικανός, γιατρός σε τμήμα εντατικής παρακολουθήσεως, έβγαλε προσφάτως ένα βιβλίο, όπου αναφέ­ ρει, π.χ., τα πρώτα λόγια που λένε, όσοι έχουν πλησιάσει πάρα πολύ τον θάνατο και γλίτωσαν, καθώς και ορισμένες εκφράσεις, οι οποίες καταντάν

ΙΟ Ι

σταθερές στην επανάληψη. Μια σταθερά είναι ότι όλοι, επανερχόμενοι, εκφράζουν μιαν έννοια στεναχώριας. Λοιπόν, μόλις πεθαίνουν, βγαίνουν από ένα είδος σωλή­ να και βρίσκονται σε μια ευτυχία, επανερχόμενοι δε ξανά είναι σαν οε μια θλίψη, γιατί εγκαταλείπουν αυτή την άλ­ λη κατάσταση, στην οποία βρίοκονταν. Επίσης σχετικό με το σώμα τους. Το σώμα τους το αισθά­ νονται σαν μπάλα, σφαιρικό. Και αυτό έχει μεγάλη σχέση με λόγια θρησκευτικά, ότι το σώμα είναι σφαίρα, όχι με πόδια, σαν ένα παραλληλεπίπεδο ας το πούμε. Αυτό που μου έκανε περισσότερη εντύπωση είναι πως και ένας Γερμανός θεολόγος τα ίδια αναφέρει σε ένα βι­ βλίο του, για σφαιρικό σώμα, δες πώς συμπίπτει αυτή η σταθερά για τα πέραν του φαινομένου. Επανέρχομαι, τώρα, στο άρθρο. Αναμφισβήτητα, με πολ­ λή επιμέλεια, και θερμομετρική και ηλεκτροεγκεφαλογραφική και ηλεκτροκαρδιογραφική, μελετά το φαινόμε­ νο, αλλά αυτό είναι όλο. Επιχειρείται η προοπέλαση από ορισμένες λιγοστές, φτωχές ίοως σε απόδοση ερμηνείες του φαινομένου, θα έπρεπε όμως να κριθεί και κατά άλλους τρόπους, δεν εί­ ναι μόνο αυτοί οι τρεις τρόποι. Μπορεί ο ορχούμενος να αισθάνεται εκείνη τη στιγμή ένα θαυμάσιο νυγμό στην ά­ κρη του δακτύλου του, ή να κοκκινίζει λιγάκι το νύχι του. Αυτά δεν τα εξέτασαν. 0 άνθρωπος είναι ένα σύνολο και τότε παίρνει άπειρο οχήμα, δεν είναι ο άνθρωπος κάτι, που μπορεί να αναλυθεί με έναν, δύο, τρεις ή με τέσσε­ ρις παράγοντες. Το φτωχαίνουμε έτσι το φαινόμενο. Το φαινόμενο έχει τέτοια σημασία, ώστε βλέπουμε άπει­ ρες εκδηλώσεις του, για να το περιορίσουμε στην ακαΐα, ναι, αλλά δεν είναι μόνο το φαινόμενο ακαΐα. Υπάρχει ταυτόχρονα και ο ενθουσιασμός, υπάρχει το χοροπήδη­ μα, η ένταση του χοροπηδήματος. Είναι άλλοι παράγο­ ντες αυτοί. Και δεν εξετάζονται, γιατί θεωρείται το φαινό­ μενο καθαρά ιατρικό, ενώ είναι προπαντός ένα φαινόμε­ νο γάμου, δηλαδή χαράς. Χαρά δεν λένε και τον γάμο; Μια μεταπήδηση απ' ό,τι ο άνθρωπος είναι αναγκασμέ­ νος να παραδεχθεί για τον εαυτό του, να περάσει έτσι σε άλλο πράγμα. Έπειτα είναι οι εικόνες, οι αναστενάρηδες, χάρη σε αυτές τις εικόνες, θεραπευόντουσαν. Έτυχε να μου πουν, ρώ­ τησα τον αρχιαναστενάρη, τον Γιαβάση, «εμείς αυτά είχα­ με» (μου είπε), «δεν είχαμε ούτε γιατρό, ούτε κανένα άλ­ λο συμβουλάτορα, με αυτά αντιμετωπίζαμε τη ζωή». Λοι­ πόν, οι επιφυλάξεις, που πρέπει αρχικά να τεθούν σε μια σκέψη για την εξέταση του προβλήματος, είναι να αντιμετωπισθεί η κατάσταση αυτή ως σύνολο ζωής. Γιατί αυτοί έκαναν και τον γιατρό με αυτόν τον τρόπο, γιατρευόντουσαν με αυτόν τον τρόπο. Έπαιρναν φάρμακα, με αυτόν τον τρόπο. Με αυτό διασκέδαζαν, είχαν τη χαρά τους.

102

Και το κύριο, για έναν πιστό χριστιανό (παρ' όλες της κα­ τεστημένης εκκλησίας τις αντιρρήσεις) κάτι που προκαλεί τεράστια εντύπωση, είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι, κατά το διάστημα της προπαρασκευής των στο κονάκι, κάνουν συνεχώς το σημείο του σταυρού. Μέτρησα να κάνουν 117 φορές το σταυρό τους, το σημείο του σταυρού. Για τους χριστιανούς δεν υπάρχει τίποτε άλλο από το σημείο του σταυρού και αυτό οφείλει να ληφθεί υπόψη. Ένας αρχαίος ελληνικός ναός έχει τα ερείπιά του, και αυτά έ­ χουν μια οργανικότητα, ώστε να μπορέσουμε να ξανασχηματίσουμε από τα συντρίμμια την εικόνα του, πώς θα ήταν το αρχαίο μνημείο. Όπως από ένα κόκκαλο πλά­ θουν το σώμα ολόκληρο. Στα Βυζαντινά, στον ορθόδοξο ναό, δεν υπάρχει τίποτε άλλο, τεκμήριο κανένα, ένας βόθρος είναι. Αλλά οου έρ­ χεται μέσα σε αυτόν τον βόθρο να ξαπλώσεις και να α­ νοίξεις τις παλάμες σου, τα χέρια σου, να γίνεις ένα ση­ μείο σταυρού. Και τότε ανασταίνεται ο ναός. Αυτό δεν ε­ ξετάζεται, δεν εξετάζεται η ισχυρή δύναμη που προκύ­ πτει, δηλαδή η πίστη, που δίνει στον άνθρωπο την ανα­ γέννηση, την δυνατότητα αντιμετωπίσεως του θανάτου και όλων των παθών του. Και η ένταξη μέσα σε ένα χώρο πίστεως. Μετά, αυτά επιτελούνται, παρόλο ότι η εκκλησία, ακο­ λουθώντας στην Ελλάδα το παλιό, το ρομαντικό σύστη­ μα της λογικής, αρνείται αυτά τα πράγματα, θεωρεί ότι τα έθιμα είναι ειδωλολατρικά. Αλλά όλα αυτά τα έθιμα μας δίνουν να καταλάβουμε πώς φτάσαμε στην ελληνο­ χριστιανική αντίληψη. Πρέπει να επανέλθουμε, για να καταλάβουμε το θρη­ σκευτικό φαινόμενο, στη βάση των θρησκειών, για να κα­ ταλάβουμε τι μας λείπει εμάς, που αρνιόμαστε τον μύθο, την υπέρβαση του εγώ. Είναι απαραίτητη η εθνολογική, ας πούμε, ανάλυση, εκτός από την παραψυχολογική, για να μελετηθεί το ζήτημα. Είναι πολύ ευρύτερο απ' ό,τι μπορεί να το εκλάβει κανένας. Γι' αυτό χρειάζεται, και προς τους ιερείς αποτεινόμενος και προς τους γιατρούς, να τονισθεί ότι οφείλουν να το δουν ευρύτερα το πράγ­ μα, εφόοον μέσα στην θρησκεία μας, συνέχεια, είναι πλήθος τα παραδείγματα της ακαΤας. Και δεν είναι μονά­ χα ελληνικό το φαινόμενο. Η ακαΐα είναι μια δοκιμασία της γνησιότητος της πίστεως, της καθαρότητος της ψυχής και το όλο ζήτημα είναι εκεί, αν δηλαδή παραδεχόμαστε ότι υπάρχει ή δεν υπάρχει φυχή. Έχουμε, εμείς μια τελείως αφελή αντίληψη περί ψυχής. Στην μελέτη δεν αναφέρεται, επίσης, η έννοια, δεν νομί­ ζω να αναφέρεται διόλου η έννοια του χορού, γιατί είναι ένας χορός αυτός. Και ο χορός της ψυχής είναι ένωση προς τον Κύριο, αινείτε τον Κύριο ενχορώ... Είναι το ντα­

ούλι που παίζουν, η λύρα που παίζουν, όλα αυτά τα πράγματα είναι ένα άλλο είδος μουσικής. Είναι και η μα­ κρύ προετοιμασία. Έχουμε συνηθίσει σήμερα την ανάλυ­

δεαλιστική, δεν θα μπορέσουμε να αναπτυχθούμε ποτέ, γιατί αυτές τις ιδέες τις ρομαντικές, δηλαδή την σχέση ά­ μεσου συναισθήματος με τον πνευματικό κόσμο, τις έκα­

ση των φαινομένων με επιβραδυνόμενο χρόνο, το ραλαντί. Και στο ραλαντί ανακαλύπτουμε και μελετούμε ένα

νε με σπουδαία αποτελέσματα ο ρομαντισμός. Είναι ο Βίκτορ Ουγκό, που πάει να αναλύσει τους θρύλους και την αλήθεια τους εν ονόματι του συναισθήματος. Δηλαδή ό­

σωρό πράγματα, τα οποία δεν θα τα δίναμε σημασία σε γρήγορο χρόνο. Λοιπόν, όταν ένα φαινόμενο όπως είναι ο χορός, το βλέπουμε να εκδηλώνεται σε έναν απελπι­ στικά αργό για την συνήθη αντίληψή μας χρόνο, είναι τρομερή η διαφορά. Πρέπει εκεί να ερευνηθεί το φαινό­ μενο. Είκοσι λεπτά της ώρας, χρονομετρημένα, έκανε ο αναστενάρης για να βγάλει την εικόνα, που θα παρέδιδε σε έναν άλλο γέροντα αναστενάρη, είκοσι λεπτά της ώ­ ρας για να βγάλει το κάλυμα της εικόνας, την ποδιά όπως λέμε. Είκοσι λεπτά της ώρας. Αυτός ο παράγων; Είναι πολύπλοκο το φαινόμενο. Δεν πρέπει να απλοποι­ ούμε τα φαινόμενα, ο άνθρωπος είναι ένα αποτέλεσμα πολλών συμπτώσεων, πολλών συντελεστών. Λοιπόν, αυτή την έκταση την ψυχική, που έχει ο άνθρωπος, δεν μπορούσε να την περιορίσει σε πέντε, έξι φαινόμενα που βλέπουμε μονάχα. Τί γίνεται πέρα, πώς λειτουργεί. Γιατί να μην πω πως ο αναστενάρης βρίσκεται αλλού; Να μην θυμηθώ ένα φαινόμενο πολύ παλιό, που οι Νεοπλατωνι­ κοί ανάφεραν σχετικά με τον Πυθαγόρα, ότι δηλαδή βρι­ σκόταν ταυτόχρονα στην περιοχή της Πάτρας και στον Τάραντα; Η ιερότητά μας είναι το σώμα μας. Δεν μπορούμε να αρνηθούμε την σάρκα την ανθρώπινη. Ψυχή και σώμα είναι ένα. Γι' αυτό και ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς λέει «Κα­ λόν το σώμα», δεν λέει διχασμό ψυχής και σώματος. Αυ­ τό εμείς το μελετάμε έτσι. Υπάρχει ψυχή και σώμα σε ε ­ νότητα. Ανέκαθεν στον άνθρωπο ο θάνατος είναι η απε­ λευθέρωση της ψυχής, δηλαδή του αέρα, σύμβολο του τίποτα. Αλλά το τίποτα τι γίνεται, αν δεν υπάρχει; Είναι γόνιμο το τίποτα. Μετά τους 9 πρώτους αριθμούς έχου­ με το 10, που είναι ο γάμος του 1 με το μηδέν, δηλαδή το τίποτα. Είμαστε υποχρεωμένοι σήμερα να δεχτούμε και να ερευ­ νήσουμε την γονιμότητα του αέρα, δηλαδή του τίποτα, του μηδενός. Όλοι οι ματεριαλιστές είναι φτωχοί, ο ίδιος ο Μαρξ, όπως όλοι οι συμβολιστές, περιόρισε την σχέση την ψυχική και το γίγνεσθαι του ανθρώπου μέσα στο φαι­ νόμενο του άμεοου γάμου. Αν ήμουν ιδεαλιστής, θα έπαιρνα τον άνθρωπο μοναχά για τα υψηλά φρονήματα, στα οποία φθάνει. Αν ήμουν ματεριαλιστής, θα ήθελα τον άνθρωπο μόνο για τις υψη­ λές πράξεις του. Αλλά ο άνθρωπος ούτε σώμα είναι, ού­ τε ψυχή είναι χωριστά. Είναι και τα δυο μαζί. Αλλά αυτό είναι δύσκολο να το αντιληφθεί κανένας, έστω και αν έχει ένα σωρό μηνύματα. Αν δεν κάνουμε επανάσταση αντιι-

λα τα φέρνει στο επίπεδο της αμέσου σχέσεως, του έ­ ρωτος του άμεσου. Και όλοι οι συμβολιστές αυτό έπραξαν, αλλά υπάρχει τε­ ράστια διαφορά ανάμεσα στον άμεσο έρωτα και στον μη εκτελούμενο έρωτα. Ας πούμε, υπάρχει τεράστια διαφο­ ρά ανάμεσα σε δυο διηγήματα ερωτικά του Παπαδιαμάντη, στο «Όνειρο στο κύμα», που είναι σχεδόν άμεσο, και στην «Βασιλική δρυ», όπου αγκαλιάζει το δένδρο. Εν συμπεράσματι, και προσπαθώντας να ανακεφαλαιώσω, νομίζω ότι κάθε μορφή έρευνας, γύρω από την πυ­ ροβασία, παρουσιάζει πάντα ενδιαφέρον. Αρκεί να μην προβαίνουμε σε ισχυρισμούς, ότι διαμέσου αντικειμενι­ κών παρατηρήσεων επί τόυ φαινομένου της ακαΐας και μόνο, είναι δυνατό να κατανοήσουμε και ερμηνεύσουμε το όλο δρώμενο. Οι αναστενάρηδες δρουν σε κατάστα­ ση ενθουσιασμού και ο ενθουσιασμός είναι μια τελετή ε­ ξόδου από τα αντικειμενικά ατομικά όρια των φαινομέ­ νων. Γάμος, θάνατος, εκκλησιαστική πανήγυρη, ομαδική διαδήλωση, έχουν κατά διάφορο ποσοστό αυτόν τον χα­ ρακτήρα της εξόδου. Το επίτευγμα του φαινομένου της ακαΐας έρχεται δεύτερο. Πρωτεύουν ο χορός, με την υπόκρουση του νταουλιού, τα αδόμενα με χαμηλή φωνή, η ανάληψη των ιερών ει­ κόνων ανά χείρας, οι συνεχείς επαναλήψεις του σχήμα­ τος του Σταυρού. Δηλαδή όλες οι πράξεις, που μεταλ­ λάσσοντας τον ρυθμό της καθ' ημέραν ζωής συντεί­ νουν στην απαλλοτρίωση του εγώ των προετοιμαζομένων μέσα στο κονάκι. Οι ψυχικές αυτές εμπειρίες τούς ανεξαρτητοποιούσαν από την περίθαλψη της ιατρικής, όταν βρισκόντουσαν στην πατρίδα τους, τη Θράκη, ό­ που ζούσαν και αντιμετώπιζαν κάθε νόσο, δίχως γιατρό στα χωριά. Δέον λοιπόν καταρχήν να μελετηθεί κι εκχιμηθεί η σημα­ σία της προσευχής και του σταυροκοπήματος, στον άν­ θρωπο που κινείται, δρα και παθαίνεται εν ονόματι μιας πίστης και ειδικότερα της Ορθόδοξης Χριστιανικής, για μια ορθή τοποθέτηση του φαινομένου της ακαΐας. Φαινομέ­ νου σχετικού με ένα πλήθος περιπτώσεων Αγίων, που αναφέρονται στα Συναξάρια, να μην τους αγγίζει καθόλου η φωτιά της Καμίνου όπου εισάγονται καταδικαζόμενοι, όπως οι «τρεις παίδες εν Καμίνω». Το ειδικό θερμόμετρο, που σημειώνει τις διάφορες τιμές της θερμοκρασίας, από μόνο του είναι αστείο να λέμε ότι μπορεί να αποτελέσει βασικό στοιχείο ερμηνείας μιας υπέρβασης. □

103

Η .'- ΙΤ ε ν τ ^ Ι κ # KvP/fl-KH-

a t ~ C

C

:&ζι>ψΛ&. J>(oft^p-m ^ ο

^

O*oJj^rJCtX 0 ^ γ $ β ζ

^

Ό

γ

-π:Tp{<νιγι>(

< n& y ^. f Vrer·

'Ra?'

CSV' ίbfett '& /£ £ > & * , r‘-CSV* κ · * ( ^ ϊ ψ ϊφ -c to T g iif& J p

... \ ~ Ύ Ζ ^Θ ^ξ ■ I o< ^Og^/O i i> Sy-

ρ β (/)σ

I K o c flz 'V C<txJ(i*C i*_.& *1 X^-fee*'*/^·

6 J rw - o</-yeayr ο ρ γ β .

■CO tC *t$£cf ψ & γ /^ · - ί ^ ι Γ s S c ^ -jr T?i,~ -C fSc 'Y ’fJ & tf' —T lai .

<

> ei«/

(T C ‘Y ^ - c J r ty ? . τ

3

γ

4

l^ jjb c . ^ sH iJ< s3^· -τ>γ IrO tbc I< *^ !1C&1.

^ ,/

3 ^ P k r oe·, fl/v ’ VVsi.jn^tl'i

. fe i'-frp G r^ ^ c

ftrvK -fc~ *J\s[a * fit* K

(Cc ^ f y s n r e ^

- v ^ v V - ©JOiA o t f i p p , / * & ~

/fe-*-.' « ^ T ^ c S i/Λ 'ZT2£?0< &*>V-r>-0

C2.<W

QS- ^ b^ J- Tc -Τ ν .'ρ ζ^& Ζ ^

<Z*&tr- Cjprt>Y><ic

(<<7tT+'Jl - c J b u /fc ^

β '*% *ί ( '0 ' Ρ β ~ ^< ^ V > > V

(&=W Φ ί^ρ ^ί' -TC-^Sr-J- © ^W ftv

■»

<&ft*α ρ ^ β -Ο ζ ξ· (T t^ p ^ U ic r z z /'^ y y —

(^ 'τ^ Ζ ^ ο έ β .

S p m s& Jzo p^C^jeC /

Ai

fJ2pp\L··'* ^ O e Ajj -*■-&?<* t< c ^ f -C -J\/~ΐγ<;'ί^ο(·

α ίά ^ ρ ^ γ , ν - ^ ν τ ν - α ^ rC rk f V n /-W t

^

-n f-^ 4 6 -a ^ o ^

T iw W ^

- s f^ ra ^

ρ γ ^ Ζ α ίΤ Ζ ^ .

( C ^ c fe w ^ .

e ’^ v 4 & \ (f^O tlrG ^ \ f ‘ij>Y>^'j I ’±c^nj-

ί ^ ί ’ί τ ^ .

''« ί/

we> V & O ,

ν ί ν τ β / fp tu t- ^ ι λ / ^ λ ^ <tϊ* Τ ί'.'ϊ< ? ^ % £

(β } Ρ < » k

- ^ ΐ ^ * AC f c * . ^

& nw - 3ΐγ.ο(< * * γ·^« · kftyoz&tf ( ρ ο ύ ϊ γ ^ β

o q ^ 'V - <-c4P ) Y f '^ n ^ 'W

^ - c®c v/aVr*F<^ K » ·'® !

.

S'S*b*-p<i4r

bS ^& Zx· anU*r· ·?***'-

<β ^ ό _

^ i* * * ^ * « - * « '? · te fc « i.

*w W -e«p <Qz>00'Crv~ ΰ ο β ρ , G W # , 3 ('ft^ p p i<_ -ΐζ β p p re c * ~C n- Κ»'> 4 ^ Ζ“γ ί.^ \τ * -

V *

™ "'

.—

Toχειρόγραφο διηγήματος του N. Γ. Πεντζίκη για το περιοδικό της Καβάλας «Σκαπτή Ύλη», τεύχος 1(Αρχείο Η. X. Παπαδημητρακόπουλου)

4-~ h& k

o v <Tv> Λ | < ν <t~loC-< i X j/ /11‘ n A \ '5L^

^

^ 9 i^ f

C

'J rv /

S s +u z ^ Z j

' ' ' ' Υέ ‘ e \^tsc/ i r i /< a r[ 01f g ^

■ ir<s^ * J

^ ' ------- ' i / -

^

'------- ^

ΤΓΛΗΡίϋΐΗ -rrfiM T o -z κ ε κ ο % \6 ν χ ο ^ Η * · Τ Β ,

y'rei'ew Kjr 'iC erP fafilK c'gi'tU * Wf Tte/fteSKf.

Απάοπααμα από ιπιοτολή και ιαχιτήριο αχίδιο προς τον Ηλία Παπαδημητρακόπουλο, 1972

"7-

Η προβληματική του υ π ο κ ε ι μ έ ν ο υ οτο έργο του Ν.Γ.Πεντ το υ

ί

ΓΙΑΝΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗ

τόχος του παρόντος κειμένου είναι η σχηματική περιγραφή ορισμέ­ νων όψεων της προβληματικής περί υποκειμένου, όπως αυτή διαφαίνεται στο πεντζικικό έργο. Αφετηρία της προσέγγισής μας θα σταθεί η εναρκτήρια παράγραφος του Ο πεθαμένος και π ανάστα­ ση, δεύτερου μυθιστορήματος του Ν.Γ. Πεντζίκη.

«Αισθάνονταν την ανάγκη να συγκεντρωθεί. Βασανίζονταν έρμαιο από τις εντυπώσεις, από τις σχέσεις του με τα πράγματα, με τα πρόσωπα. Επιθυμούσε ένα σχήμα»'. Στις παραπάνω γραμμές γίνεται καταρχάς λόγος για μια κατάσταση δια­ σκορπισμού και απώλειας του κέντρου της ύπαρξης. Τα κείμενα του Πε­ ντζίκη επανέρχονται επανειλημμένα και με τρόπο αναλυτικό στην περιγρα­ φή της κατάστασης αυτής, τα κύρια γνωρίσματα της οποίας είναι τα ακό­ λουθα: διασκορπισμός της προσοχής και συνακόλουθη αδυναμία εκχύλιξηςτης σκέψης, ανικανότητα ελέγχου μιας ακατάσχετης ροής αισθητή­ ριων εντυπώσεων, σωματική κόπωση, συνεχής μεταβολή των προσώπων ανάλογα με τις μεταπτώσεις των σχέσεών τους με τον κόσμο, απουσία σταθερής ψυχολογικής δομής. Στην τελευταία όμως πρόταοη του παραπάνω αποσπάσματος εκφράζεται η επιθυμία άρσης της κατάστασης αυτής και επανασυγκρότησης του εαυ­ τού γύρω από έναν σταθερό πόλο. Πρόκειται για το αίτημα μιας νέας ζω­ ής, το οποίοι διατυπώνεται ρητά σε πολλά κείμενα του συγγραφέα. Μπορούμε να πούμε λοιπόν ότι αρχικά το πεντζικικό υποκείμενο είναι απο­ ξενωμένο από τον εαυτό του. Η θέση του δεν συνιστά δεδομένο πρωταρ­ χικό και αυτονόητο, αλλά αποτελεί το αντικείμενο μιας βούλησης, ενός στόχου.

Από ικίρομή rou Ν. Γ. Πεντζίκη Για την επίτευξη του στόχου αυτού, το πεντζικικό υπο­ κείμενο επιχειρεί να αποσπαοθεί από την καθημερινή ύ­ παρξη, συνώνυμη της τυχαιότητας, της λήθης και του διασκορπισμού. Το αίτημα της υπέρβασης της αμεσότη­ τας (προσφιλής όρος του συγγραφέα), της εμπειρικής συνθήκης, του φυσικού ανθρώπου, τίθεται ρητά οτο έρ­ γο του Πεντζίκη. Η υπέρβαση αυτή επιχειρείται προς δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη κατεύθυνση είναι αυτή της αυτοσυνειδησίας, της αυτοθεώρησης του υποκειμένου. Για να κατανοή­ σουν τον εαυτό τους και να καταυγάσουν την ύπαρξή τους, τα πρόσωπα του Πεντζίκη υποβάλλονται σε αδιά­ λειπτη ενδοσκόπηση και εξαντλητική αυτοανάλυση. Κά­ νοντας χρήση των όρων με τους οποίους ο Π. Ρικέρ πε­ ριγράφει τη φιλοσοφία του αναστοχασμού (philosophie reflexive), θα λέγαμε ότι ο αναγνώστης γίνεται μάρτυ­ ρας μιας πράξης επιστροφής των προσώπων στον εαυ­ τό τους, μέσω της οποίας επιχειρούν να συλλάβουν, σε μια στιγμή διανοητικής διαύγειας, την ενοποιητική αρχή των δραστηριοτήτων, μέσα στις οποίες διαχέονται και λησμονούν τον εαυτό τους ως υποκείμενο2. Η πράξη αυτή εντάσσεται συνεπώς στο εσωτερικό μιας φιλοσο­ φικής παράδοσης που πηγάζει από το καρτεσιανό cogito. Άμεσα συναρτημένη με την αναδίπλωση του υποκειμέ­

νου στον εσωτερικό του κόσμο είναι η έντονη αυτοαναφορικότητα του πεντζικικού έργου. Η ρητή θεματοποίηση της συγγραφικής δραστηριότητας πρέπει να εξετασθεί υπό το πρίσμα της αξίωσης του υποκειμένου να αυτοσυσταθεί, να κατανοήσει τον εαυτό του ως μέγε­ θος αυτόνομο και αυτοτελές. Το ιδεώδες της διαφάνειας του υποκειμένου στον εαυ­ τό του αποδεικνύεται ωστόσο ανέφικτο και απατηλό. Το εγώ αδυνατεί να αυτοθεωρηθεί και να αποκτήσει έγκυ­ ρη γνώση του εαυτού του. Αυτό συμβαίνει επειδή τα πεντζικικό πρόσωπα δεν διαθέτουν δική τους πάγια ου­ σία ή ταυτότητα με σταθερό περιεχόμενο. Οι έννοιες του χαρακτήρα, της ανθρώπινης φύσης και ουσίας είναι ξένες στο έργο του Πεντζίκη. Γίνεται συνεπώς κατανοη­ τό ότι εκλείπουν από τα εν λόγω κείμενα οι προϋποθέ­ σεις για να αναπτυχθεί μια ανθρωποκεντρική θεώρηση του κόσμου. Από τα παραπάνω διαφαίνεται ήδη η δεύτερη κατεύ­ θυνση, προς την οποία κινείται η προσπάθεια υπέρβα­ σης της αμεσότητας και της συνεπαγόμενης διάσπα­ σης. Πρόκειται για τη ριζική παραίτηση του υποκειμένου από τον ίδιο του τον εαυτό. Η παραίτηση αυτή διενεργείται καταρχάς διαμέσου της απογύμνωσης της ύπαρ­ ξης από τα δεδομένα της εμπειρικής συνθήκης. Η απο­ γύμνωση αυτή παίρνει ακραίες μορφές στο έργο του

107

Πενχζι'κη. Το υποκείμενο καθίσταται κάποτε μια καθαρή, αφηρημένη μορφή, κενή περιεχομένου. Η κάθαρση από κάθε ταυτότητα αντανακλάται στον τρό­ πο με τον οποίο λειτουργεί το κείμενο. Το πρώτο ενικό πρόσωπο, η χρήση του οποίου είναι ιδιαίτερα εκτεταμέ­ νη στη μεγάλη πλειοψηφία των πεντζικικών κειμένων, παραπέμπει σε ένα ομιλούν υποκείμενο συχνά αδιευκρί­ νιστο και αφηρημένο. Αφηγητής, ήρωας και συγγραφέας εμφανίζονται εναλλάξιμοι. Το εγώ μετατρέπεται σε μορ­ φή ανοικτή και ελαστική, ικανή να περικλείσει διαφορετι­ κά υποκείμενα. Κατά συνέπεια, τα όρια ανάμεσα στα α­ ντίστοιχα αφηγηματικά επίπεδα παρουσιάζονται αβέβαια και συγκεχυμένα· η σύγχυση αυτή επιτείνεται και από τη συχνή απουσία χρονικών και χωρικών δεικτών. Το πεντζικικό έργο θέτει λοιπόν υπό αίρεση την εμπειρι­ κή συνθήκη και την έννοια της ταυτότητας. Από το ση­ μείο αυτό εκκινούν δύο αντίθετες τάσεις, οι οποίες συ­ νυπάρχουν και μπορούν να σχηματοποιηθούν με τον α­ κόλουθο τρόπο. Διαπιστώνεται, κατά πρώτο λόγο, μια κίνηση οπισθοδρό­ μησης προς το αρχέγονο, το αρχαϊκό και το πρωτογενές. Η αναζήτηση της ενότητας και του νοήματος προϋποθέ­ τει εδώ την επιστροφή σε ένα παρελθόν που χάνεται σε περιοχές φορτισμένες με όνειρα και μυθικούς συνειρ­ μούς, όπου ο ρόλος του χρόνου είναι ελαχιστοποιημέ­ νος και η διάκριση υποκειμένου-αντικειμένου δεν υφίσταται ακόμα. Το πρώτο υποκεφάλαιο του Μυθιστορή­ ματος της κυρίας Έρσης («Μονόλογος παρά θίν' αλός») αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της οπισθοδρομικής αυτής κίνησης. Υπό το πρίσμα αυτό πρέπει να κατανοηθεί, κατά τη γνώμη μας, η απουσία της ιστορίας την οποία η κριτική έχει καταλογίσει στο έργο του Πεντζίκη3. Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση θα μπορούσε ενδεχομέ­ νως να φωτίσει ορισμένες όψεις της επιστροφής αυτής4. Η δεύτερη τάση εγγράφεται στην προοπτική της ορθό­ δοξης εκκλησιαστικής παράδοσης. Η κάθαρση από κάθε ταυτότητα αποτελεί αυτή τη φορά την προϋπόθεση για να πληρωθεί έξωθεν η κενωμένη ύπαρξη. Το υποκείμε­ νο δεν επιστρέφει σε μια διάσταση αρχέγονη, αλλά αντί­ θετα, εξερχόμενο του εαυτού του, στρέφεται προς μία κατάσταση μελλοντική, προς ένα τέλος. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του κειμένου των Ομιλημάτων, όπου η συγκρότηση του ανθρώπου εμφανίζεται ως γεγονός που επέρχεται εσχατολογικό. Σε μια αρχαιολογία του υποκειμένου αντιπαρατάσσεται συνεπώς μια εσχατολογία του υποκειμένου. Στην πρώτη περίπτωση, όσο πιο πίσω πάμε χρονικά, τόσο πιο πολύ πλησιάζουμε την πρωτοτυπική σύσταση του υποκειμέ­ νου. Στη δεύτερη περίπτωση το διάβημα είναι αντίστρο­ φο. Για να αναχθεί στην αφετηρία του, το υποκείμενο

108

πρέπει να στραφεί προς το μέλλον. Στην πρώτη περί­ πτωση έχουμε μια αναγνωρίσιμη αιτιακή ακολουθία: το αίτιο προηγείται χρονικά του αιτιατού. Στη δεύτερη περί­ πτωση η χρονική προτεραιότητα της αιτίας απέναντι στο αποτέλεσμα αναιρείται: το αίτιο είναι μεταγενέστερο του αιτιατού. Η έννοια της αιτιότητας, όπως τη γνωρί­ ζουμε από τη φιλοσοφική παράδοση, ανατρέπεται. Η εξάλειψη της αιτιακής σύνδεσης των γεγονότων στο πεντζικικό έργο συνιστά τεκμήριο της ένταξής του στο παράδειγμα του λογοτεχνικού μοντερνισμού, βασικό γνώρισμα του οποίου είναι η αναίρεση των αιτιωδών σχέσεων, θα μπορούσε ωστόσο να διατυπωθεί η υπό­ θεση ότι η εξάλειψη αυτή στοχεύει, στην περίπτωση τουλάχιστον ορισμένων κειμένων, ανάμεσα στα οποία τα Ομιλήματα, στην ανίχνευση μιας αιτιότητας εσχατολογικής προέλευσης. Αν η υπόθεση αυτή ευσταθεί, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η προσχώρηση του Πεντζίκη στις μορφολογικές αναζητήσεις του μοντερνισμού εκκι­ νεί εν μέρει από προϋποθέσεις θεολογικής τάξεως. Στο παράδοξο αυτό έγκειται ίσως μία όψη της ιδιαιτερότητας του συγγραφέα αυτού· η υιοθέτηση δηλαδή μιας ρηξι­ κέλευθης, πρωτοποριακής γραφής έχει ως αφετηρία μια κοσμοθεωρία που δεν προέρχεται από μια μοντέρνα συ­ νάφεια. Το αίτημα της εξόδου από την εμπειρικά δεδομένη πραγματικότητα δεν είναι ίδιον του πεντζικικού έργου· βασικό γνώρισμα του λογοτεχνικού μοντερνισμού απο­ τελεί η άρνησή του να δεχθεί ότι η (φυσική και κοινωνι­ κή) πραγματικότητα έχει τον τελευταίο λόγο. Ωστόσο, η θραύση των ορίων της πραγματικότητας εγγράφεται, στις δύο περιπτώσεις -στον Πεντζίκη και το μοντερνι­ σμό-, σε διαφορετικές προοπτικές. Αποτινάσσοντας τα δεσμό των εμπειρικών δεδομέ­ νων, ο λογοτεχνικός μοντερνισμός επιχειρεί να υποκαταστήσει το πραγματικό από το δυνατό, αναγορεύει δε το συγγραφέα στο κατ' εξοχήν υποκείμενο δυνατο­ τήτων5. Όπως παρατηρεί ο Π. Κονδύλης, στο βαθμό που το ιδεώδες της μιμήσεως υποχωρεί, ο καλλιτέ­ χνης γίνεται κοσμοπλάστης: «η τέχνη δημιουργεί τον (δικό της) κόσμο ή πάντως με τη δημιουργία ενός καλ­ λιτεχνήματος φέρνει στον κόσμο κάτι ολότελα και­ νούργιο και πρωτογενές»6. Συνεπώς ο υποκειμενισμός με την έννοια αυτή συνιστά κεφαλαιώδη διάσταση της μοντέρνας τέχνης. Στην περίπτωση του έργου του Πεντζίκη, αντιθέτως, η ε ­ γκατάλειψη των αξιώσεων ανασυγκρότησης και αυτοσυστασίας του υποκειμένου, συνεπιφέρει την ακύρωση της έννοιας των ατομικών δυνατοτήτων. Η ακύρωση αυ­ τή καταφαίνεται στον τρόπο με τον οποίο ο Πεντζίκης α­ ντιλαμβάνεται τη συγγραφική του πράξη, για την οποία,

όπως έχει παρατηρηθεί εξυφαίνει «ένα αφήγημα περί α­ δυναμίας»7. Επιπλέον, ο τονισμός της υλικής διάστασης της συγγραφικής πρακτικής υποδεικνύει τη μετατόπιση

άνθρωπος;» δηλώνοντας ταυτόχρονα την αδυναμία του να δώσει οποιαδήποτε απάντηση. □

από την έννοια του δημιουργού στην έννοια του κατα­ σκευαστή. Παράλληλα, η εμμονή στην έννοια της αντι­ γραφής καθώς και η ενσωμάτωση άφθονων αποσπα­ σμάτων από άλλα κείμενα υπονομεύουν τις κατηγορίες της ιδιαιτερότητας και της μοναδικότητας, με τις οποίες

Σημειώσεις 1 Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, Οπεθαμένος και η ανάοτααη. Αθήνα, Αγρα, 1982, σ. 7. 2. Paul Ricoeur, Περί ερμηνείας. Μτφρ. Στέφ. Ροζάνης. Αθήνα, Έρασμος, 1988,0.21. 3. Παναγιώτη Μουλλά, «0 παλίμψηστος κώδικας του Ν.Γ. Πεντζί­ κη», περ. «Εντευκτήριο», τχ. 5, Δεκέμβριος 1988, σ. 35. 4.0 Γ. Σεφέρης είχε διαβλέψει τη δυνατότητα μιας ψυχαναλυτι­ κής προσέγγισης του Μυθιστορήματος της κυρίας Έροης, μο­ λονότι ο ίδιος αρνήθηκε να προχωρήσει σε μια τέτοια ανά­ γνωση. Βλ. Ιγνάτης Τρελός I: Γιώργος Σεφέρης), Οι ώρες της «κυρίας Έρσης». Αθήνα, Ερμής, 1987, σο. 59,65. 5. Αναφέρουμε ενδεικτικά την περίπτωση του Robert Musil, εξέχοντος εκπροσώπου του λογοτεχνικού μοντερνισμού, ο οποί­ ος θεωρούσε τις εκφράσεις «καλλιτέχνης» και «άνθρωπος του δυνατού» συνώνυμες, καθώς επίοης και τις διακρίσεις «πραγματικότητας-δυνατότητας» και «είναι-γράφειν» ουσια­ στικά ισοδύναμες. Βλ. Jacques Bouveresse, L'homme

σκεφτόμαστε συνήθως το λογοτεχνικό γεγονός. Συνοψίζοντας, θα σημειώναμε ότι τα πεντζικικά πρόσω­ πα εκκινούν από το αίτημα της σύμπτωσης της ύπαρξης με τον εαυτό της. Το ιδεώδες αυτό όμως εγκαταλείπεται, στο βαθμό που τα πρόσωπα ανακαλύπτουν ότι ο ε­ σωτερικός τους κόσμος στερείται οποιοσδήποτε συστάσεως. Είτε λοιπόν στρέφονται στη διερεύνηση καταστά­ σεων που προηγούνται της έλλογης συγκρότησης του υποκειμένου είτε προς μια εκκλησιαστική προοπτική, η αποδόμηση της ταυτότητάς τους παίρνει χαρακτήρα ρι­ ζικό. Η αποδόμηση αυτή συνεπιφέρει τη διάλυση της πλοκής, την κυριαρχία του αποσπασματικού και του ανο­ λοκλήρωτου, την έντονη παρουσία της διακειμενικότητας και την άρνηση μιας γραφής «ιδιαίτερης» και «μονα­ δικής». Εν κατακλείδι, θα λέγαμε ότι το έργο του Πεντζίκη δεν παύει να θέτει με επίμονο τρόπο το ερώτημα «τι είναι ο

probable. Robert Musil, le hasard, la moyenne et I'escargot de I'histoire, Editions de I'Eclat, Paris, 1993, o. 292. 6. Παναγιώτη Κονδύλη, Η παρακμή του Αστικού Ποήκισμού. Από τη μοντέρνα στη μεταμοντέρνα τέχνη και από το φιήεήευθερισμό στη μαζική δημοκρατία. Αθήνα, Θεμέλιο, 1991, σ. 118. 7. Ηλία Γιούρη, «Διαβάζοντας Πεντζίκη», περ. «Σύναξη», τχ. 52, Οκτώβριος-Δεκέμβριος 1994, σ. 31.

109

Μισ μ α τ ι ά στο ίργαοτ του σ υ γγρ αφ έα το υ

ΗΛΙΑ ΓΙΟΥΡΗ

|—I

οιο είναι το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της γραφής του Πεντζίκη; Εάν έπρεπε να απαντήσει κάποιος σ' ένα τόσο σχηματικό ερώ­ τημα, θα μπορούσε ενδεχομένως να αρχίσει με μια διαπίστωση: Περισσότερο ίσως από κάθε άλλον Έλληνα συγγραφέα, ο Πεντζίκης θεματοποιεί στο έργο του το πρόβλημα της δημιουργικής σύνJ U θέσης και παρέχει μια λεπτομερή χαρτογράφηση της συγγραφικής πρακτικής του. Αυτή η εκτενής θεματοποίηση δεν μένει χωρίς συνέπειες. Από τη στιγμή που επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στη διαδικασία γένεσης της μορφής, ο Πεντζίκης απομακρύνεται ριζικά από το πεδίο βαρύτητας προβλημάτων που έχουν να κάνουν με τη φροντίδα για το οργανωτικό κλείσιμο των κειμένων ή για τη διασφάλιση της εσωτερικής συνοχής τους. Όσο πιο πολύ εκχωρεί το κείμενό του στην κίνηση της διαμόρφωσής του, τόσο πιο αποφασιστικό μετατοπίζεται σε μια εντελώς άλλη σφαίρα προ­ βλημάτων, τα οποία συζητιούνται απροκάλυπτα μπροστά στον αναγνώστη: Τι είναι το ενέργημα της γραφής; Πώς λειτουργεί ο δημιουργικός νους την ώρα που γράφει; Η διαοπορά παρόμοιων πληροφοριών μέσα στα κείμενα δεν είναι κάτι αυ­ τονόητο. Η συγγραφική μέριμνα για τη συνοχή του κειμένου αποτρέπει συ­ νήθως οποιαδήποτε αναφορά στη διαδικασία της σύνθεσης. Η δημοσίευση εγκαθιδρύει ένα απόλυτο χάσμα ανάμεσα στο αρχικό σύνολο των πιθανο­ τήτων που διανοίγονταν μπροστά στο συγγραφέα και στην καθορισμένη μορφή με την οποία κοινοποιεί εν τέλει το κείμενό του στους αναγνώστες. Κάθε δημοσίευση προϋποθέτει δηλαδή ένα συμβάν ασυνέχειας, διά μέσου του οποίου το κείμενο αποχωρίζεται ανέκκλητα από το χειρόγραφο παρελ­ θόν του, χειραφετείται από τον κλοιό των προβλημάτων που αντιμετώπισε στη διάρκεια της σύνθεσης και αίρεται στο στάδιο της τελειωμένης μορ­ φής (Laurent Jenny 1996:14) Η διαφοροποίηση αυτή ανάμεσα σε προσχέδιο και κείμενο φαίνεται πως για τον Πεντζίκη δεν υφίσταται. Το έργο του διαθέτει ένα είδος δομικής ανοιχτότητας, χάρη στην οποία εσωτερικεύει το γενετικό παρελθόν του: Η δη-

110

μοσιευμένη μορφή συνυπάρχει με το σύστημα των μετα­ σχηματισμών από το οποίο αναδύεται, το κειμενικό προϊ­ όν εμπεριέχει τη συμβολική εργασία δόμησης που το διαμορφώνει. Όπως θα δούμε, ο συγγραφέας ταλαντεύ­ εται ανάμεσα σε δύο ισοδύναμες συγγραφικές στάσεις, οι οποίες τείνουν προς το ίδιο ιδεώδες: να χειραφετή­ σουν τη γραφή από την τελεολογία του βιβλίου ή, του­ λάχιστον, να εδραιώσουν ένα continuum γραφής, όπου δεν θα υπάρχουν αυστηρά διχοτομικά σύνορα ανάμεσα σε ηροστάδιο και τελικό κείμενο. Από τη μια, ο Πεντζίκης προβάλλει επίμονα την ενασχόληση με τα αρχειακά προ­ σχέδια, και στο τέλος δεν διστάζει να τους δώσει τη μορ­ φή αυτόνομου βιβλίου· από την άλλη, στα κείμενα που

θα αφομοιωθούν μελλοντικά σε διαφορετικά συμφραζόμενα: όλος αυτός ο έγγραφος ιστός, που κρατά ο συγ­ γραφέας στα συρτάρια του αρχείου του, δεν είναι ένα α­ δρανές, οχληρό υλικό από το οποίο πασχίζει να απαλλα­ γεί, προκειμένου να αρθεί στην κατάχτηση της τελειωμένης μορφής, αλλά ένα ζωτικό, πολυσθενές σύνολο, που δεν παύει να του προσκομίζει τη δυνατότητα συνεχώς καινούριων ανοιγμάτων και το οποίο εν τέλει αποτελεί την καθαυτό δημιουργία. Πράγματι, με τον Πεντζίκη η λο­ γοτεχνία στρέφεται στην πρωτογενή πραγματικότητα των προσχεδίων της και επιχειρεί να ανιχνεύσει την τερά­ στια δυναμική τους, καθιστώντας τα επίκεντρο μιας ιδιάζουσας αισθητικής2.

δημοσιεύει δίνει τελικά μια μορφή χάρη στην οποία τα

Σε τι συνίσταται αυτή η αισθητική; Αναμφίβολα ο Πεντζί­

κείμενα αυτά μοιάζει να εμπερικλείουν ό,τι φαινομενικά θα έπρεπε να αποκλείσουν, δηλαδή τα προσχέδια της κατασκευής τους. Σε αυτό το πεδίο γραφής, όπου τα ό­

τουργία ενός νοήματος ανεξάρτητου από τους περιορι­

ρια έχουν αμβλυνθεί, συντελείται μια ισοδύναμη συμμε­ τρική αντιστροφή: το προσχέδιο μπορεί να λειτουργήσει ως κείμενο, όπως ακριβώς και το κείμενο μπορεί να λει­ τουργήσει ως προσχέδιο. 1. Το προσχέδιο ως κείμενο 0 Πεντζίκης υποβάλλει τα κείμενά του σε μια πρακτική συνεχούς επεξεργασίας. Ακόμη και κειμενικό μορφώματα ηου βρίσκονται στο τελικό στάδιο της σύνθεσης είναι πο­ λύ συνηθισμένο να υφίστανται διαρκείς μεταλλάξεις. Οι τροποποιήσεις που επιφέρει στα μορφώματα αυτά ανα­

κης αντιλήφθηκε πολύ καλά τη δομική ζωτικότητα των προσχεδίων και διέβλεψε σε αυτά τη λανθάνουσα λει­ σμούς του τελειωμένου κειμένου. Ακριβέστερα, διέκρινε τη δυνατότητα νοήματος που ενοικεί όχι στις ήδη δια­ μορφωμένες δομές της τελικής σύνθεσης, αλλά στο πλαστικό στάδιο κατά το οποίο οι δομές βρίσκονται σε διαρκή κίνηση, ηαραλλάσσουν ακατάπαυστα, διαφορο­ ποιούνται και μετασχηματίζονται, χωρίς ακόμη να έχουν καταλήξει σε τίποτα οριστικό. Ολόκληρος ο τομέας της παραγωγής του έργου είναι για τον Πεντζίκη εξίσου ση­ μαντικός με το ίδιο το έργο· θεωρώντας ότι το υλικό ερ­ γασίας αποτελεί το ίδιο ήδη ένα είδος κειμένου, δηλαδή ένα πεδίο νοήματος, δεν δίστασε να το αναβαθμίσει και

στέλλουν την ολοκλήρωση της διαδικασίας δόμησης και τα μετατρέπουν εκ νέου σε απόσπασμα, δηλαδή τα επα­

να το παρουσιάσει υπό τη μορφή αυτόνομου βιβλίου, με τον τίτλο Αρχείον.

ναφέρουν σε ένα στάδιο δομικά προγενέστερο της ολο­ κλήρωσής τους. Αυτές οι δομικές παλινδρομήσεις είναι καταστατικό στάδιο της δημιουργικής πρακτικής. Όπως ε ­

Το Αρχείον, πράγματι, είναι το έργο το οποίο επικυρώνει τη δομική σημασία του ημιτελούς αυτού καθαυτό, εντεύ­ θεν οποιοσδήποτε τελεολογίας. Εάν το βιβλίο είθισται να προϋποθέτει την καταστολή των προσχεδίων του, εδώ

ξηγεί ο ίδιος ο συγγραφέας, παλαιότερα έργα του, που είχαν μετατραπεί σε απόσπασμα, είναι δυνατόν να ενσω­

τα προσχέδια δημοσιεύονται χωρίς να παραβιάζεται η κα­

ματωθούν, ύστερα από περαιτέρω μετασχηματισμό τους, σε εντελώς νέα περιβάλλοντα και να χρησιμοποιη­

ταστατική τους φύση ως προσχεδίων. Η συνθήκη του η­ μιτελούς δεν είναι το εμπόδιο που πρέπει να υπερβλη­

θούν ως μέρη ενός μεγαλύτερου έργου, το οποίο με τη σειρά του μπορεί να μείνει ημιτελές ή να ενσωματωθεί σε κάποιο άλλο κείμενο κ,ο.κ. Κάθε προσπάθεια ολοκλή­

θεί, για να χτιστεί πάνω στο ξεπέρασμά της η μονιμότητα του βιβλίου, αλλά είναι ο ίδιος ο δομικός ιστός του βιβλί­ ου -ταυτόχρονα το περιεχόμενο και η μορφή του. Έτσι, ο

ρωσης του κειμένου επιφέρει λοιπόν όχι την οριστικοποί­

Πεντζίκης ανατρέπει την καθιερωμένη ιεραρχία. Ανάμεσα στην καταχτημένη μορφή και τα προσωρινά προσχέδια ε ­ πιβάλλει μια σχέση ισοδυναμίας και όχι αντιπαλότητας.

ηση της μορφής αλλά τον πολλαπλασιασμό των εκδο­ χών της1. Για τον Πεντζίκη το γράψιμο δεν είναι μια εργασία προορι­ σμένη να καταλήξει σε ένα κείμενο προς δημοσίευση, αλλά μια χαοτική ενασχόληση με κειμενικό μορφώματα που δεν καταλήγουν συνήθως παρά σε νέες προσωρινές μορφές. Σημειώσεις, ακατέργαστα σκαριφήματα υπό μορφή σχεδίων προς εκτέλεση, πλάνα γραφής, εγκαταλελειμμένα προσχέδια, αντίγραφα ξένων κειμένων που

Το βιβλίο ως αποπερατωμένο έργο όχι μόνον παύει να υ­ περέχει σε σχέση με τα προσχέδια, αλλά φτάνει στο ση­ μείο να δανείσει την ίδια του τη μορφή προκειμένου να διατηρηθεί, να περισυλλεχθεί και να διαιωνισθεί η δυνα­ μική του προσχεδίου. Στον Πεντζίκη το βιβλίο και η γενεα­ λογία του είναι εξίσου σημαίνοντα. Για το λόγο αυτόν, το Αρχείον πρέπει να ιδωθεί από μια

111

διπλή σκοπιά. Ως δημοσιευμένο κείμενο, βάζει ένα τέρμα στη συνεχή επεξεργασία ίων προσχεδίων· το βιβλίο απο­ τελεί ένα τετελεσμένο γεγονός και δεν είναι πλέον δυνα­ τή καμιά περαιτέρω μετατροπή του. Απάτην άλλη όμως,

θεια για την υπέρβασή της. Επειδή αυτό που δημοσιεύε­ ται συνιστά ένα μικρό τμήμα όλων εκείνων που μένουν τελικά αδημοσίευτα και υπολείπεται ουσιωδώς σε σχέση με την απειρία των νοημάτων που φυλάσσονται ως αρ­

και ταυτόχρονα, το βιβλίο δεν είναι ολοκληρωμένο· κα­ θώς διαφυλάσσει τα προσχέδια, είναι σαν να εγκαλεί τη διαιώνιση της προπαρασκευαστικής εργασίας πάνω στη μάζα τους. Μολονότι η δημοσίευση σημαίνει αναστολή της γραφής, η μορφή προσχεδίου που δίνεται στο κείμε­ νο υποδηλώνει ότι η γραφή του δεν έχει ακόμη ολοκλη­ ρωθεί και ότι κληροδοτείται ως δυνατότητα σε κάποιον μελλοντικό χρόνο. Αν και δημοοιευμένο, το βιβλίο είναι υποσχόμενο.

χειακό απόθεμα, ο Πεντζίκης προσπάθησε να αμβλύνει αυτήν την αναντιστοιχία και να συμπεριλάβει στο εσωτε­ ρικό του κειμένου του κάτι από τον τεράστιο νοηματικό πλούτο των προσχεδίων. Με άλλα λόγια, προσπάθησε να διαφυλάξει στο εσωτερικό της μορφής κάτι από την αοτάθεια και την εκκρεμότητα της γένεσής της. Αλλά με αυτόν τον τρόπο, το έργο είναι σαν να υπαινίσσεται ότι η

Συνεπώς, η δημοσίευση του αρχείου είναι μια πράξη ε­ μπιστοσύνης στη δυναμική των ακατέργαστων προσχε­ δίων, στην ιδιότητά τους να λειτουργούν ως τράπεζα ε ­ νός δυνάμει ανεξάντλητου νοήματος. Με τη δημοσίευση του ακατέργαστου αυτού όγκου, ο συγγραφέας επικυ­ ρώνει τη σημασιολογική δυναμική του άμορφου και κλη­ ροδοτεί στον αναγνώστη το χρέος να διαχειριστεί την ά­ πειρη σημαινότητα που περικλείει το αρχείο: Η ανάγνωση γίνεται το αναπλήρωμα της συγγραφικής πράξης· πρέπει να επωμιστεί την ευθύνη να διαμορφώσει τα νοήματα που ο συγγραφέας δεν κατάφερε παρά να διασώσει σε πρωτογενή μόνο μορφή. Με έναν αντιφατικό τρόπο, το Αρχείον, αν και αποτελεί ένα από τα τελευταία έργα του Πεντζίκη, είναι αυτό ακριβώς που εγγυάται τη διάνοιξή του στο μέλλον· καθιστά αυτό το έργο περατό και μαζί α­ τελεύτητο, ατέρμονα επερχόμενο.2 2. Το κείμενο ως προσχέδιο Αλλά εάν τα προσχέδια υπερβαίνουν το καταστατικό τους είδος και δημοσιεύονται υπό τη μορφή κειμένου, υ­ πάρχει στον Πεντζίκη και μια αντίστροφη τάση, σύμφωνα με την οποία τα δημοσιευμένα (και οιονεί ολοκληρωμέ­ να) κείμενα αναπαριστούν τόσο λεπτομερώς την κατα­ σκευαστική τους πορεία, ώστε να μοιάζουν ειδολογικά με προοχέδια. Όπως και να έχει, υπάρχει μια διάθεση αμ­ φισβήτησης της χρονικής, λογικής και οιονεί οντολογικής ετερογένειας του χειρογράφου σε σχέση με το κείμενο. Αφενός, το χειρόγραφο επιδεικνύει μια έντονη τάση να αγνοήσει την ημιτελή του δομή και να παρουσιαστεί ως κείμενο προς ανάγνωση· αφετέρου, τα δημοσιευμένα κείμενα επιδεικνύουν μια ισοδύναμη αλλά αντίστροφη τάση να καταλύσουν τη σταθερή τους υπόσταση ως τελειωμένων αντικειμένων και να συμπεριλάβουν όσο το δυνατόν περισσότερο υλικό από το κατασκευαστικό τους στάδιο. θα έλεγε κανείς ότι η γραφή του Πεντζίκη βασίζεται στη συνειδητοποίηση μιας αναντιστοιχίας και στην προσπά­

112

μορφή του είναι αδύνατο να διαχωριστεί από τη σειρά των άλλων πιθανών και εναλλακτικών δυνατοτήτων της. Εμφανιζόμενη μέσα από το ανάγλυφο φόντο αυτών των δυνατοτήτων, μία ανάμεσα σε άλλες πιθανές, η συγκε­ κριμένη μορφή όχι μόνο δεν επικυρώνεται εις βάρος της γενεσιουργού της πορείας, αλλά την καθιστά αναπόσπα­ στο μέρος της. Πράγματι, όλα σχεδόν τα κείμενα του Πε­ ντζίκη θεματοποιούν την απροσδιόριστη εκείνη προκα­ ταρκτική κατάσταση συγγραφής, κατά την οποία τα πά­ ντα είναι ρευστά και το όριο ανάμεσα σε αυτό που είναι τυχαίο εύρημα ή δομικά υπαγορευμένος ελιγμός παρα­ μένει αξεδιάλυτο, με αποτέλεσμα η μορφή να μην ακεραιώνεται ποτέ ή, τουλάχιστον, να μην είναι ποτέ τίποτε άλλο παρά το ερώτημα της διαμόρφωσής της. Αξίζει να ερευνήσουμε με ποιους τρόπους κατάφερε ο Πεντζίκης να ενσωματώσει στο κείμενό του τη δομική λειτουργία του ακατέργαστου και μέσα από ποιες τεχνι­ κές κατάφερε να καταστήσει το κείμενό του δομικά ισο­ δύναμο με το είδος του προσχεδίου. 0 Πεντζίκης ανοίγεται στην περιπέτεια της γραφής χωρίς να καθοδηγείται από κάποιο προδιαμορφωμένο σχέδιο. Στην πράξη αυτό του δίνει τη δυνατότητα να κινείται διε­ ρευνητικά ακολουθώντας διαφορετικές κατευθύνσεις και να πειραματίζεται με την ελευθερία δημιουργίας εναλλα­ κτικών μορφών. Το αναποφάσιστο, το αμφιλεγόμενο, εί­ ναι κατηγορηματικοί προσδιορισμοί αυτού του πεδίου γραφής. Η εναρκτήρια κατάσταση ρευστότητας συντηρεί την κινητικότητα της φαντασίας και διεγείρει μια κατάστα­ ση δημιουργικής ευφορίας, την οποία ο ίδιος ονομάζει ενθουσιασμό (π.χ. Πεντζίκης 1988: 229). Εφόσον ελλεί­ πει η οικονομία ενός συγκεκριμένου αφηγηματικού πλαι­ σίου, αυξάνεται ραγδαία η ποσότητα των πραγμάτων για τα οποία μπορεί να γίνει λόγος. Όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοιχτά και, γι' αυτό, το κείμενο μετατρέπεται σε πεδίο ε ­ νός ακατέργαστου καθεστώτος σημασίας, το οποίο ο συγγραφέας αποφεύγει να δαμάσει και να ελέγξει, δηλα­ δή αποφεύγει να το υποτάξει σε κάποια θεματική λογική και να το θυσιάσει για χάρη της εσωτερικής συνοχής του κειμένου.

«Αρχινώντας να γράφω [...] Ιδίεν είχα τίποτα το προκαθο­ ρισμένο ως ιδέα και έννοια συνθέοεως. Ξεκίνησα με μόνη την αίσθηση ενός εσωτερικού ενθουσιασμού. [...)»«Βασι­ κή δυσκολία, η έλλειψη μιας ραχοκοκαλιάς στα ενταύθα γραφόμενα. Η έλλειψη σχεδίου [...]»(Πεντζίκης 1988: 227,236).

μής και να συμπεριλαμβάνει τα στοιχεία εκείνα που, δια­ φορετικά, δεν θα μπορούσαν να βρουν θέση μέσα στο κείμενο. Εννοημένη κατ' αυτόν τον τρόπο, παρέκβαση στον Πεντζίκη δεν υπάρχει. Η γραφή του διακλαδώνεται συνεχώς, χωρίς όμως ο αναγνώστης να εκλαμβάνει αυ­ τές τις δακλαδώσεις ως παρεκτροπές από κάποιο δεσπόζον θέμα, ακριβώς επει­ δή δεν υπάρχει θέμα. Πρόκειται μάλλον για μια γενικευμένη δομή παρεκκλίσεων, εξαιτίας της οποίας δεν ολοκλη­ ρώνεται καμία αφήγη­ ση. Αλλά ακριβώς επειδή δεν υπάρχει κάποιο συ­ γκεκριμένο θεματικό πρόγραμμα, αυτές οι περιπετειώδεις περι­ πλανήσεις έχουν πειρα­ ματικό χαρακτήρα και υπόκεινται στο ενδεχό­ μενο να οδηγήσουν σε

αδιέξοδο και να εγκαταλειφθούν. Π.χ. στο 0 πεθαμένος και η ανά­ Ι ι ικίήλωοη γιατρών ατην Καβάλα, 1962 σταση ο αφηγητής ξεκι­ νά να γράψει για κάποι­ «Αρχίζοντας να γράφω, δεν έχω υπόψη μου καμιά έννοια, ον νέο που αυτοκτόνησε, αλλά σχεδόν αμέσως βρίσκει που προχωρώντας αναλυτικά να την αποδείξω. Δεν κυ­ το θέμα του ανεπαρκές και δεν διστάζει να το εγκαταλείριαρχείται από καμιάν ιδέα το λογικό μου. δενξέρωκι εγώ ο ίδιος ηώς γράφω και τι γράφω και πού τραβάω, ποιο είναι το νήμα και το νόημα που ακολουθώ [...!»(Πεντζίκης 1982:87). Πράγματι, για τον Πεντζίκη, η επιβολή ενός θέματος στη γραφή ισοδύναμε) με καταστολή της ή, τοαλάχιστον, μοι­ άζει με περιστολή των πολλαπλών πιθανοτήτων που υ­ πάρχουν εγγενώς στη δημιουργική διαδικασία. Μόνον αυ­ τό που δεν έχει υποταχτεί ακόμη στη δομή ενός συγκε­ κριμένου θέματος είναι πραγματικά δημιουργικό. Το θέμα διακόπτει τη συνέχεια μιας γένεσης- απαιτεί ένα τέλος, εισάγει τον πειθαναγκασμό μιας προοπτικής και, από αυ­ τήν την άποψη, είναι περιοριστικό. Συνεπώς, καταστατική συνθήκη παραγωγής για τη γραφή του Πεντζίκη είναι να μένει πάντα και συνειδητά εκτός θέ­ ματος. Αυτή η συγγραφική μέθοδος δεν έχει τίποτε κοινό με μια συνηθισμένη παρεκβατική πρακτική. Όπως έχει παρατηρηθεί (Bayard 1998: 26), η παρέκβαση είναι μια τεχνική που επιτρέπει στο συγγραφέα να ξεφεύγει ευκαι­ ριακά από την ανάπτυξη κάποιας κύριας θεματικής γραμ­

ψει. Ωστόσο, για τον Πεντζίκη η εγκατάλειψη μιας ιδέας δεν σημαίνει ακύρωσή της. Αφήνοντάς την άθικτη, συνε­ χίζει τη διερεύνηση από το σημείο αποτυχίας της και προσθέτει πάνω σε αυτήν συνεχώς καινούριες. Όλα σχε­ δόν τα κείμενά του διατηρούν κάτι από το απόθεμα των δυνατοτήτων τους, φέρουν έκδηλα τα ίχνη αυτού που θα μπορούσαν να γίνουν, των πιθανοτήτων που, ενώ ξε­ κίνησαν να πραγματώνουν, αναγκάστηκαν τελικά να εγκαταλείψουν, έτσι που το δυνάμει υπάρχει δίπλα στο πραγματωμένο, αυτό που αηορρίφθηκε δίπλα σε αυτό που τελικά επιλέχτηκε, εκείνο που έμεινε ημιτελές δίπλα σε όσα είναι πλήρως ολοκληρωμένα. Στο πλαίσιο αυτής της έμφασης στην αισθητική του χει­ ρογράφου, το κείμενο προβάλλει τη διαπερατότητά του από κάθε είδους κώδικες και θεματοποιείτην παρέμβαση των τυχαίων περιστατικών που επηρεάζουν τη σύνθεσή του, ακόμη και όταν αυτά δεν ενσωματώνονται αρμονικά και επιφέρουν ένα αποτέλεσμα παραμόρφωσης της σχη­ ματισμένης δομής. Υπάρχουν δηλαδή πάντα σημεία ρή­ ξης που αναστέλλουν τη διαδικασία δόμησης του κειμέ­

113

νου, την εσωστρεφή κειμενική συγκρότηση, την τάση του να κλείνεται σε συγκεκριμένες δομές και να συγκρο­ τείται με γνώμονα τη δική του συνοχή. Όπως παραδέχε­ ται ο αφηγητής των Ομιλημάτων: «Ιδού όμως ότι πρέπει πάλι να διακόψω τον ειρμό από τις συγκεχυμένες και τυραννιομένες σκέψεις μου και να υπα­ κούσω στο κέφι του πρώτου κυρίου, που εντελώς τυ­ χαία, επειδή λόγω της θερμοκρασίας κατ' ανάγκη είναι α­ νοιχτή η πόρτα της κάμαρης όπου μένω, πέρασε μέσα ζητώντας να του προσφέρω κάτι δροσιστικό. L.1 Πίνω έ ­ να ποτήρι σινάλκο και αποκτώ τη διάθεση να δεχτώ δί­ χως έκπληξη και στενοχώρια το πιο απρόοπτο τυχαίο, έ­ στω κι αν πρόκειται να 'χει τον πιο άμεσο αντίκτυπο πάνω στις συνθήκες του βίου μου» (Πεντζίκης 1992:12-13). Κατά συνέπεια, αυτό που δίνεται προς ανάγνωση είναι η ασταθής κίνηση της συγγραφικής πράξης. Οι δισταγμοί α­ νάμεσα σε ένα φάσμα δυνατοτήτων και εναλλακτικών ε­ πιλογών, οι εφήμεροι προγραμματισμοί, το μάγμα των α­ νοιχτών ενδεχομένων, τα ίχνη των περιπλανήσεων της σκέψης, οι ακυρώσεις, οι ανακτήσεις και οι παλιλλογίες της, τα μπλοκαρίσματα και οι αναπάντεχες εκλάμψεις χά­ ρη στις οποίες ο συγγραφέας ξεπερνά τα αδιέξοδα και δίνει έναν εντελώς νέο προσανατολισμό στο κείμενό του κ.ο.κ. - όλα αυτά θεματοποιούνται στο έργο του Πεντζίκη. Αρκεί να ανοίξει κανείς τα Ομιλήματα ή τις Σημειώσεις εκατό ημερών για να διαπιστώσει τη λειτουργία αυτού του χαοτικού μηχανισμού γραφής: τα κείμενα αυτά απο­ τελούν εκτεταμένα «εργοτάξια» νοήματος. Δεν δίνουν α­ ποκρυσταλλωμένο το νόημα, αλλά διερευνούν τη δυνα­ τότητα διέγερσης του νοήματος μέσα σε ένα πεδίο κα­ θαρής πιθανότητας, δηλαδή μέσα σε ένα πεδίο στο ο­ ποίο υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να αναδυθεί από οποιοδήποτε σημείο.

λισθαίνει αναπόφευκτα, και όλο και πιο φανερά, στη θε­ σμοποίησή του ως προσχεδίου. Μπροστά σε αυτόν τον κίνδυνο της άπειρης διεύρυνσης, γίνεται επιτακτική η α­ νάδυση ενός στοχασμού γύρω από τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε να επιτευχθεί ένα τέλος. Ως περιγραφικός όρος, η έννοια «τέλος» έχει ποικίλες νοηματικές αποχρώσεις. Ευρισκόμενη σε διαλεκτική σχέ­ ση με την έννοια της «αρχής», χρησιμοποιείται για να πε­ ριγράφει την ολότητα ενός περιγεγραμμένου χώρου, να δηλώσει την επιβολή ορίων, να σηματοδοτήσει το ενέρ­ γημα της πλαισίωσης ενός αντικειμένου, στο οποίο και α­ ποδίδει τη συνοχή μιας ξεχωριστής και δομικά άρτιας ο­ ντότητας. Ένα κείμενο, από το γεγονός ότι αποτελεί μια διακριτή καλλιτεχνική ενότητα, διαθέτει μια αρχή και ένα τέλος. Με άλλα λόγια, η έννοια του τέλους έχει κατα­ στατική σημασία για τη συγκρότηση του κειμένου, αφού ενορχηστρώνει τη σύγκλιση των διάσπαρτων κινήσεων και μεθοδεύει δομικά τη διαλεκτική τους άρση στο περί­ γραμμα μιας ταυτότητας- εμποδίζοντας την περαιτέρω υποτροπή της γραφής σε νέα αποσπασματικά ενδεχόμε­ να, αποτελεί την προϋπόθεση για τη μετάβαση από το ρίζωμα των ενδεχομένων στην πραγμάτωση της μορ­ φής, από το προσχέδιο στο τελικό κείμενο. Στην περίπτωση όμως του Πεντζίκη τα πράγματα είναι αρκετά διαφορετικά. Έχοντας μετατρέψει τη γραφή του σε ένα είδος προσχεδίου, ο συγγραφέας την αποδέ­ σμευσε και από την περιοριστική επίδραση ενός εσωτερι­ κά αναγκαίου τέλους. Με ποιον τρόπο αυτό που είναι προσχέδιο, δηλαδή εκ συοτάσεως ανοιχτό σε αλλαγές και τροποποιήσεις, μπορεί να ενταχθεί σε μια προβλημα­ τική περί τέλους: Πώς μπορεί το προσχέδιο να κλείσει, να γίνει κείμενο, χωρίς να προδώοει την καταστατικότητά του ως ανοιχτού πεδίου γραφής;

Αλλά εδώ προκύπτει ένα μείζον πρόβλημα, που έχει να κάνει με τον τερματισμό του κειμενικού παιχνιδιού. Εάν δεν υπάρχει ιεραρχική διαστρωμάτωση των αφηγηματι­ κών όγκων και αν το κείμενο δεν υπόκειται στην ορθολο­ γιστική οικονομία μιας διοργανώτριας αρχής, τότε για την αφήγηση διανοίγεται η προοπτική της ατέρμονης ανακύ­

Φαίνεται ότι ο Πεντζίκης αντιλήφθηκε τη δυνατότητα δο­ μής που ενοικεί μέσα στην άναρχη οικονομία της γραφής του. Ενώ στην αρχή η γραφή ενδίδει σε μια τάση συνε­ χούς διεύρυνσης, βαθμιαία, αυτή η παρέκκλιση αποκτά κανονικότητα και άρα διανοίγεται η προοπτική διαμόρφω­ σης ενός κειμένου.

κλωσής της. 0 πολλαπλασιασμός των κατευθύνσεων, στις οποίες μπορεί να κινηθεί ο συγγραφέας, εισάγει στο λόγο την αξίωση να αφηγηθεί τα πάντα και έτσι εξαλεί­ φει τους παράγοντες που τον υποχρεώνουν να κλείνεται στο περίγραμμα μιας ιστορίας και να υπακούει στην περατότητα. Από τη στιγμή που δεν υπάρχει ένα τέτοιο πε­ ρίγραμμα, δεν υπάρχει και η δομική αναγκαιότητα που θα υπαγόρευε την επιβολή ενός τέλους. Χωρίς στρατηγικό κέντρο βάρους, διερευνώντας τη δυνατότητα πολλα­ πλών πραγματώσεων, εκτεθειμένο αδιάκοπα στο ενδε­ χόμενο ανατροπής της κατεύθυνσής του, το κείμενο διο­

«.Αρχινώντας να γράφω, έλεγα ότι θα μπορούσα να συνέ­ χιζα επ'άπειρο. [...] Τα προβλήματα της συγγραφής άρχι­ σαν να αναφύονται συν τω χρόνω. Ι...1 το οώριασμα του υλικού [...] από λίγο λίγο οργανωνόταν [...]»(Πεντζίκης 1988: 227).

114

Δεν υπάρχει εδώ το εσωτερικό ωρίμασμα της ιστορίας που φτάνει κάποια στιγμή στο τέλος της- δεν υπάρχει η διαλεκτική άρση που θα αποκαθιστούσε υστερογενώς σε μια ενιαία προοπτική όλες τις επιμέρους ασυνέχειες και θα εξάλειφε την έντασή τους. Απεναντίας, έχουμε το σταδιακό κλείσιμο της αρχικής ανοιχτότητας και τη βαθμι-

μιουργίας της, από τις οποίες εξακολουθεί να απορρέει την ίδια τη στιγμή που τη διαβάζουμε, η μορφή δεν συνιστά μια ριζική απάρνηση του ακατέργαστου αλλά μάλ­ λον τη δομική ολοκλήρωσή του. Κείμενο είναι η διαδικα­ σία μετάβασης από την πιθανότητα στην εσωτερική ανα­ γκαιότητα, από το απροσδιόριστο στο συγκεκριμένο, από το χάος στην τάξη. Αν και η επισήμανση πλειοδοτεί στην προφάνεια, ωστόσο ο Πεντζίκης με την πρακτική του θεματίζει αυτό το προφανές: ότι το κείμενο συγκροτείται μέσα από το ίδιο το υλικό με το ο­ ποίο γράφεται. Αφήνοντας να συνυπάρχουν στο κείμενό του ταυτόχρονα το άμορφο και η μορφή, μετατρέπει αυτά τα κείμενα σε μεταφορές για τη δυνατότητα του συγγρα­ φέα να χειρίζεται το άμορφο, να αναδιοργανώνει και να θέ­ τει υπό έλεγχο την αταξία ε ­ νός ετερόκλητου υλικού στοιχείων, έτσι ώστε να πα­ ράγει μέσα από τους σωρούς τους μια δυνατότητα νοήμα­ τος. □ ϊ ι ικδήλωοη γιατρών ατην Καβάλο, όταν ο Ν. Γ. Πεντζίκης ιργαζόταν ατη φαρμακευτική tmpiia Geigy, 1962

αία εισαγωγή ενός είδους κανόνα μέσα στο χάος. Ούτε διαμορφωμένο κείμενο ούτε χαοτικό προσχέδιο -το κεί­ μενο του Πεντζίκη δεν αποτελεί ίσως μορφή, αλλά πο­ ρεία προς τη μορφή. Μην καταφέρνοντας να περιστείλει εντελώς το άμορφο, δεν μπορεί να θεωρηθεί κείμενο με τη συνηθισμένη έννοια του όρου· εισάγοντας την υπό­ σχεση ενός ελέγχου πάνω στο ανεξέλεγκτο, δεν μπορεί

να παραμείνει εσαεί προσχέδιο. Αναποφάσιστο ανάμεσα σε αυτά τα δύο ενδεχόμενα, το έργο διαθέτει εντούτοις τα γνωρίσματα αμφοτέρων: είναι προσχέδιο, στο βαθμό που παράγεται χωρίς τη μέριμνα για την ολοκλήρωσή του· είναι κείμενο, στο βαθμό που κανονικοποιείτη χαοτι­ κή του παραγωγή και θέτει ένα όριο στη δυνατότητα ατέρμονης διεύρυνσής του. Εμμένοντας σε αυτό το ειδο­ λογικό διφορούμενο, η γραφή του Πεντζίκη θεματοποιεί το συμβάν της ατελέσφορης μετάβασής της από το χάος στην τάξη και αναπαριστά την περιπέτεια της συνύπαρ­ ξης των δύο καταστάσεων, τουτέστιν τον αξεδιάλυτο κόμβο τους. Χωρίς αμφιβολία ο Πεντζίκης, πριμοδοτώντας τη χειρό­ γραφη μορφή της κειμενικότητας, προβάλλει κάτι που στα περισσότερα κείμενα γίνεται αντικείμενο απώθησης: Η μορφή φτάνει στο απόγειο της δραστικότητάς της μέ­ νοντας ριζωμένη στο άμορφο· δεν είναι κάτι που κατακτάται διαμιάς, μέσα από μια απλή, γραμμική μετάβαση, αλλά κάτι το οποίο στοιχειοθετείται βαθμιαία μέσα από έ ­ να χαοτικό πεδίο πιθανοτήτων, γεμάτο τεθλασμένες κι­ νήσεις, απρογραμμάτιστους ελιγμούς και διατακτικές διερευνήσεις. Ριζωμένη στις εναλλακτικές δυνατότητες δη­

Σημειώσεις 1. Αυτή η παράδοξη αναστολή της οριστικοποίησης της μορφής έχει γίνει αντικείμενο σχολιασμού από τον ίδιο τον Πεντζίκη σε ένα μεταγλωσσικό κείμενο, χαρακτηριστικό για το θέμα μας, με τον τίτλο «Διαχείριση καταθέσεως» (Πεντζίκης 1992: 195-199). 2. Για μια λεπτομερέστερη περιγραφή της πρακτικής αυτής βλ. Ηλι'ας Γιούρης (2000), την ενότητα: «Το αρχείο: ένας τόπος παραγωγής». ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Πεντζίκης Ν.Γ., Οπεθαμένος και π ανάσταση. Αθήνα, Άγρα, 1982. -Σημειώσειςεκατό ημερών. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1988. -Αρχείον· Βιβήίόν έρωτος, ήτοι της αγάπης που χαρίζει ως φως οικουμενικόν ο Κύριος. Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε., 1991. -Ομιήήματα. Αθήνα, Ακρίτας, 1992. Bayard, Pierre, Εκτός θέματος. ΟΠρουοτ και οι παρεκβάσεις.

Μτφρ. Φωτεινή Ταμβίσκου. Αθήνα, Διώνη, 1998. Jenny, Laurent, «Genetic Criticismand its Myths» στον τόμο Yale French Stadies, Nr 89 (Drafts, 1996, σσ.9-25. Robinson-vai0ry, Judith, «The "Rough" and the "Polished"», στο Yale French Studies, ό.π., oo. 59-66. Γιούρης, Ηλίας, Η ποιητική του ΝI.Πεντζίκη. Αθήνα, Νεφέλη, 2000 (υπό έκδοσιν).

115

«Το μυβι οτ ύρημ τ ης κυρί ας ενα ορι ακό μυβι στ όρ η μ α της ΒΑΣΩΣ ΑΑΕΞΑΝΔΡΑΚΗ 1 ο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης είναι το εκτενέστερο κείμενο που δημοσίευσε ο Ν.Γ. Πεντζίκης. Εκτός από το Αρχείο, που στην ουσία αποτελεί ένα εράνισμα αποσπασματικών σημειώσεων, εντυ­ πώσεων ή και αυτόνομων ιστοριών, το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης είναι το μοναδικό κείμενο του Ν.Γ. Πεντζίκη στο οποίο το διάσπαρτο υλικό, από το οποίο ο συγγραφέας αντλεί τα θέματά του, αρθρώνεται σε μια συνεκτική ολότητα και απλώνεται σε μια έκταση. Το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης βασίζεται, όπως και ο τίτλος του αναφέ­ ρει, στην αισθηματική νουβέλα Έρσητου Δροσίνη και θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι μετατρέπει την ιστορία μιας νουβέλας σε ιστορία ενός μυ­ θιστορήματος. Ωστόσο, ο τίτλος στα χέρια ενός συγγραφέα όπως ο Πεντζί­ κης, που αρέσκεται να διαλύει τις ταυτότητες και να ανασυνθέτει την εικό­ να του κόσμου από την πρώτη της ύλη (ας μην ξεχνάμε τις υπερρεαλιστι­ κές καταβολές του Πεντζίκη), γίνεται ένα παιχνίδι με τον αναγνώστη. Η ειδολογική ταυτότητα, καταρχάς, την οποία δηλώνει, ότι πρόκειται δηλα­ δή για ένα μυθιστόρημα, ήδη από την ανάγνωση των πρώτων σελίδων τί­ θεται εν αμφιβόλω. Στο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης λείπει το βασικό συστατικό των μυθιστορηματικών κειμένων, η ιστορία. Ο αναγνώστης από το πρώτο κιόλας υποκεφάλαιο όχι μόνον δεν μπορεί να παρακολουθήσει μια ιστορία, αλλά βρίσκεται σε ένα περιβάλλον σχεδόν κινούμενης άμμου. Εικόνες αποσπασματικές, μορφές που αλλοιώνονται, μετασχηματίζονται και αλληλοεισδέχονται η μια την άλλη με την διαπερατότητα σχεδόν των σω­ ματιδίων των πρώτων μορφών ζωής, ένας λόγος επίσης σχεδόν παραλη­ ρηματικός βυθίζουν τον αναγνώστη σε ένα χάος σχεδόν αρχέγονο. Όμως, και στη συνέχεια, όταν αρχίζει να αρθρώνεται μια ιστορία και να εμ­ φανίζονται κάποια πρόσωπα (που είναι τα πρόσωπα της νουβέλας του Δρο­ σίνη), τα σπαράγματα αυτά ιστορίας εξαφανίζονται μέσα στα συνεχή περά-

116

σματα και τις συνεχείς παρεκβάσεις της αφήγησης σε διαφορετικά θέματα. Γιατί το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης δεν αφηγείται μια ιστορία αλλά πολλές. Η αρχική ιστορία της Έρσης του Δροσίνη δεν είναι η μοναδική ι­ στορία στο μυθιστόρημα, αλλά διαπλέκεται με πολλές άλλες, διάσπαρτες στο χρόνο, όπως ιστορίες της καθη­ μερινότητας, στιγμιότυπα ή ιστορίες από άλλα κείμενα (όπως του Μωραίτίδη ή των βυζαντινών ιστοριογράφων ή και τα ομηρικά έπη) που, φαινομενικά τουλάχιστον, δεν έχουν σχέση με αυτήν. Επιπλέον, η ιστορία της Έρσης του Δροσίνη όχι μόνο δεν είναι η μοναδική, αλλά δεν είναι και μία ιστορία. Αντίθετα, υποβάλλεται στη συνεχή ανάπλαση και ανασύνθεσή της. Από την αρχική ιστορία της νουβέλας (όπου ένα χαριτω­ μένο και ευτυχισμένο νιόπαντρο ζευγάρι αποδίδεται οε μια αρχαιολογική έρευνα με σκοπό να αποδείξει την αρ­ χαία προέλευση του ονόματος ενός νησιού), στο Μυθι­ στόρημα της κυρίας Έρσης έχουμε τρεις διαφορετικές ι­ στορίες: την ιστορία του πρώτου μέρους, όπου η ιστορία του Δροσίνη μετατρέπεται στην ιστορία δυο ανθρώπων οι οποίοι, αντί να ζήσουν την ευτυχία τους και να αφοσιωθούν στον κοινό οκοπό, ταλανίζονται από αμφιβολίες και δυσάρεστα συναισθήματα, παρασύρονται από φα­ ντασιώσεις και φαντάσματα και ακολουθούν ο καθένας τη δική του, ατομική πορεία- την ιστορία του δεύτερου μέρους, όπου ο αφηγητής αναζητεί, όπως και τα πρόσω­ πα της Έρσης, επίσης κάποιες αποδείξεις, όχι όμως για το αρχαίο και ένδοξο παρελθόν αλλά για ένα όνειρό του,

Ιχέδιο - αφιέρωση τον Η. Γ. Πιντζίκη στους Παπαδημητρακόπονλονς, για την V έκδοση του βιβλίου του

Η διαπλοκή, καταρχάς, της ιστορίας της Έρσης τ ου Δρο­ σίνη με πολλές άλλες διαφορετικές, αντί να αποδώσει την πολυπλοκότητα των σχέσεων ή την ποικιλία των ε ­ ναλλαγών που είναι χαρακτηριστική των μυθιστορηματι­ κών ιστοριών, αντίθετα δημιουργεί γύρω από την ιστορία αυτή έναν δαιδαλώδη ιστό, μέσα στον οποίο τα γεγονό­

χνάσματα των μυθιστοριογράφων» όπως τα αποκαλεί, «που αρέσκονται να συνδέουν τα πράγματα, εξιστορώ­ ντας τους βαθμούς συγγένειας ανάμεσα στα διάφορα πρόσωπα, την έχθρα ή την αγάπη των επαφών και σχέ­ σεων τους» (υποκεφάλαιο Βΐστ'). Έτσι, καθώς ο ίδιος ο αφηγητής απαξιώνει τις τεχνικές της μυθιστορηματικής γραφής (οι οποίες, άλλωστε, έχουν εξαντλήσει το σφρί­ γος τους στην επαναλαμβανόμενη τριβή της «συνήθει­ ας»), γίνεται σαφές ότι το κείμενο αυτό διακινδυνεύει το τίμημα της κάθε πρωτοπορίας, του κάθε πειραματισμού: τη μεταιώρηση στο ασαφές όριο των ταυτοτήτων, της ταυτότητας που αναγνωρίζουμε στο λογοτεχνικό είδος του μυθιστορήματος στην προκειμένη περίπτωση. Όμως, ακόμη και εάν το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης δεν επιτρέπει την ασφάλεια της αναγνώρισης του μυθι­ στορηματικού είδους, επιτυγχάνει, από την άλλη πλευ­ ρά, κάτι άλλο. Ανατέμνει και ανασυντάσσει την ιδέα που έχουμε για το μυθιστόρημα αφενός, αλλά και για τον κό­ σμο, αφετέρου, για τις σχέσεις που συνδέουν τα πράγ­

τα που αφορούν στην ιστορία των δυο προσώπων της Έρσης δεν αποτελούν παρά μόνον κάποιες νησίδες. 0 ί­ διος ο αφηγητής, άλλωστε, του Μυθιστορήματος της κυ­ ρίας Έρσης δηλώνει ευθέως την απαρέσκειά του για τις τεχνικές της μυθιστορηματικής γραφής, τα «συνήθη τε-

ματα του κόσμου. Η διαπλοκή, αφενός, πολλών και διαφορετικών μεταξύ τους ιστοριών προσκαλεί τον αναγνώστη να υιοθετήσει ένα άλλο μάτι ανάγνωσης, να απαρνηθεί την εύκολη α­ πόλαυση του αβίαστου ξετυλίγματος μιας ιστορίας και να

και στο τέλος βρίσκει όχι αγάλματα αλλά μια πέτρα- και, τέλος, την ιστορία του τρίτου μέρους η οποία, αν και έχει ως ηρωίδα την ηρωίδα της Έρσης, είναι, ωστόσο, μια ι­ στορία ολότελα διαφορετική από αυτήν της Έρσης·. η ι­ στορία των περιπετειών ενός βελονιού με κλωστή και του κεντήματος της κυρίας Έρσης. Οι δύο αυτές συνιστώσες της δημιουργίας του κειμένου του Μυθιστορήματος της κυρίας Έρσης, η διαπλοκή δη­ λαδή πολλών και ετερόκλητων ιστοριών και η συνεχής ανάπλαση μιας ιστορίας, αποτελούν απόκλιση από τον κανόνα της σύνθεσης των μυθιστορηματικών κειμένων.

117

αποδοθεί στην αβέβαιη διερεύνηση και διερμήνευση ε ­ νός μυθιστορηματικού κόσμου που κατασκευάζεται ως έ­ νας γαλαξίας από ιστορίες. Η συνεχής επανάληψη, αφε­ τέρου, και ανάπλαση της ιστορίας της Έρσης από το Μυ­

δεν εξελίσσεται, αλλά διακτινώνεται σε μια άπειρη σειρά επαναλήψεων. Επιπλέον, ο χρόνος όχι μόνον δεν εξελίσ­ σεται σε μια ροή, αλλά μειώνεται και ως προς τη διάρκειά του. Οι τρεις ιστορίες των τριών μερών του μυθιστο­

θιστόρημα της κυρίας Έρσης ανασυντάσσει τις σχέσεις που αναπτύσσονται σε έναν άξονα βασικό για την ανά­ πτυξη μιας ιστορίας, τον άξονα του χρόνου. 0 χρόνος, άλλωστε, είναι για τον Πεντζίκη -και όχι μόνον- ο μεγά­ λος εχθρός, αυτός που υποβάλλει τα πράγματα του κό­ σμου στη φθοροποιό επίδρασή του και επιβάλλει στις παντός είδους βεβαιότητες να δοκιμάζουν τις αντοχές τους («ο χρόνος είναι το πονηρόν [...] καταστρέφει και πολεμάει το κύριο αίτημα που ενώνει όλους τους αν­ θρώπους, το αίτημα της ευτυχίας» έλεγε σε μια συνέ­ ντευξή του στο «Διαβάζω») Το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης, λοιπόν, δεν ακολου­ θεί το χρόνο στη γραμμική διάσταση, την οποία συνήθως ακολουθεί η μϋθιστορηματική αφήγηση. Στον γραμμικό χρόνο, όπου τα γεγονότα ακολουθούν τη λογική της περατότητας (διατάσσονται δηλαδή οε μια οειρά που οδη­ γεί σε ένα τέλος), το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης θα αντιπαραθέσει έναν άλλο χρόνο, ένα χρόνο που «παραμυθεί» (όρος αγαπητός στον Πεντζίκη) το πρόσκαιρο και φθαρτό της ύπαρξής μας. Σε αυτόν το χρόνο τα γεγονό­ τα δεν εξελίσσονται προς ένα τέλος, αλλά επαναλαμβά­ νονται, ανακυκλώνονται σε μια αέναη αναπαραγωγή τους. Έτσι, οι τρεις ιστορίες που προαναφέραμε, μπορεί μεν να διατάσσονται σε μια χρονική ακολουθία, όμως η χρονική αυτή ακολουθία δεν ορίζει μια εξέλιξη, αλλά την αέναη επανάληψη και παραλλαγή μιας ίδιας ιστορίας, ό­ που τα γεγονότα διαρκώς ανακυκλώνοται σε διαφορετι­ κές χωρικές συνθήκες και περιβάλλοντα. Επίσης, εκτός α­ πό αυτήν τη συνεχή επανάληψη και ανάπλαση της ιστο­ ρίας της Έρσης, το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης, ολό­ κληρο, δομείται ως μια σειρά επαναλήψεων. 0 αφηγητής στην περιπλάνησή του στο δεύτερο μέρος επαναλαμβά­ νει σκηνές από την ιστορία του Παύλου και της Έρσης στο πρώτο κεφάλαιο, η κυρία Έρση επαναλαμβάνει σκη­ νές από την ιστορία του ονείρου του αφηγητή, ο νεαρός με την γκαμπαρντίνα στο τρίτο μέρος επαναλαμβάνει την περιπλάνηση του αφηγητή στα βράχια από το δεύτερο μέρος. Έτσι, τα γεγονότα των ιστοριών του Μυθιστορή­ ματος της κυρίας Έρσης δεν ακολουθούν μόνον το ένα το άλλο, αλλά επαναλαμβάνονται, ανακυκλώνονται μέ­ σα από την εναλλαγή προσώπων και σκηνικών.

ρήματος είναι ιστορίες ελάχιστης χρονικής διάρκειας. Οι συναντήσεις της ηρωίδας ή και του αφηγητή με τον Ρούιτ Χόρα στο πρώτο μέρος αποδεικνύονται, εν τέλει, φα­ ντασιώσεις (ο Ρούιτ Χόρας εμφανίζεται και εξαφανίζεται σαν φάντασμα) και διαρκούν τον ελάχιστο χρόνο μιας φαντασίωσης. Το όνειρο επίσης του αφηγητή, γύρω από το οποίο περιστρέφεται το β' μέρος, ή η ιστορία, τέλος, του κεντήματος, όπου η αφήγηση αναπτύσσεται γύρω α­ πό ένα γεγονός ελάχιστης χρονικής διάρκειας, το τσίμπη­ μα με το βελόνι και την κλωστή, είναι ιστορίες που διαρ­ κούν ελάχιστα. 0 χρόνος στο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης καταλήγει να είναι μια παράταξη στιγμών, ανάμε­ σα στις οποίες παρεμβάλλονται ιστορίες διάσπαρτες στο χρόνο, που δεν έχουν καμία σχέση, τουλάχιστον αιτιακή,

Οι επαναλήψεις αυτές, που βραχυκυκλώνουν το χρόνο στη γραμμική του διάσταση της διαδοχής των γεγονό­ των, είναι και η απάντηση που ο συγγραφέας Πεντζίκης διαμορφώνει απέναντι στην εξέλιξη και τη φθορά μέσα στο χρόνο. 0 χρόνος στο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης

118

με τα ανιστορούμενα γεγονότα. Σε αυτόν, όμως, τον ελάχιστο, τον σχεδόν ακινητοποιημένο χρόνο που δεν επιτρέπει στα γεγονότα να αναπτυ­ χθούν σε μια σχέση γραμμικής ακολουθίας, στο Μυθιστό­ ρημα της κυρίας Έρσης αναπτύσσονται κάποιες άλλες σχέσεις, οι οποίες υηοκαθιστούν τις, συνήθεις στα μυθι­ στορηματικά κείμενα, σχέσεις χρονικής και λογικής ακο­ λουθίας. Οι ιστορίες του Μυθιστορήματος της κυρίας Έρσης, αν και φαινομενικά δεν έχουν καμία σχέση μετα­ ξύ τους, συνδέονται, ωστόσο, η μια με την άλλη μέσα α­ πό την εσωτερική, ελεύθερη (και εντελώς προσωπική) λογική των συνειρμών. Ενδεικτικά αναφέρουμε το πέρα­ σμα από την ιστορία του ονείρου στην ιστορία του λαβύ­ ρινθου, στο οποίο ο αφηγητής ακολουθεί την ηχητική, συνειρμική ομοιότητα της λέξης «μύτη» (στο όνειρό του ο αφηγητής πιάνει τη μύτη της κυρίας Έρσης) με τη λέξη «μίτος». Η συνειρμική αυτή λογική, εκτός από τη σύνδεση των ι­ στοριών μεταξύ τους, ορίζει και την ανάπτυξη των πολυ­ πληθών εικόνων που εμφανίζονται στο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης. 0 Πεντζίκης είναι ένας συγγραφέας των εικόνων. Ωστόσο, οι εικόνες δεν είναι στατικές (σε αντί­ θεση με τη στατικότητα του χρόνου). Αντίθετα, αναπτύσ­ σονται σε ατελείωτες σειρές μετασχηματισμών, μετα­ μορφώνονται με την πρωτεϊκή αυτή κινητικότητα που ποτέ δεν εξαντλεί το συνεχώς διεκτεινόμενο εύρος των πιθανών μετασχηματισμών τους. Γιατί οι εικόνες, οι οποί­ ες δεν περιορίζονται, όπως οι μεταφορές, από μια λογική αντιστοίχησης, έχουν την ικανότητα να αναπτύσσουν ένα πολύπλοκο δίκτυο πιθανοτήτων και συσχετισμών (για πα­ ράδειγμα, οι σειρές των συνειρμών, τους οποίους ανακα­ λούν οι εικόνες της εμφάνισης της κυρίας Έρσης την ώ­

ρα που κεντά, ή των χεριών της την ώρα που κεντούν, στο δεύτερο κεφάλαιο του τρίτου μέρους, καταλαμβά­ νουν από.τρία υποκεφάλαια η καθεμιά). Οι αναλογικές, λοιπόν, σχέσεις ανάμεσα στις παρουσιαζόμενες ιστορίες και ανάμεσα στις παρατιθέμενες εικό­ νες είναι ο «νόμος» της ανάπτυξης της αφήγησης στο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης. Η συνειρμική αυτή ανα­ λογική λογική και η πολυδύναμη ανάπτυξη των εικόνων, οι οποίες ανάγουν στις υπερρεαλιστικές καταβολές της, πεντζικικής γραφής, οτο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης αντικαθιστούν τις σχέσεις λογικής και αιτιακής συνάφειας που, ουνήθιφ, αναπτύσσονται ανάμεσα στις ιστορίες των μυθιστορηματικών κειμένων. Οι σχέσεις μάλιστα αυ­ τές δεν αντικαθιστούν απλώς τις σχέσεις αιτιακής ακο­ λουθίας, αλλά αναπτύσσονται ως το θετικό αντίρροπο στην κατάργηση της εξέλιξης του χρόνου. Σε αντίθεση με τις σχέσεις αιτίας-αποτελέσματος που α­ ναπτύσσονται εν χρόνω, οι σχέσεις αναλογίας και οι με­ τασχηματισμοί των εικόνων αναπτύσσονται εν χώρω. Η λογική των μετασχηματισμών είναι μια λογική που υπερ­ βαίνει την έννοια της ταυτότητας και της συνέχειας εν χρόνω και ορίζει μια ανάπτυξη εν χώρω. Όπως δηλώνει και ο Ρόύιτ Χόρας στον επίδοξο αφηγητή με αφορμή τους μετασχηματισμούς του χταποδιού, οι μετασχηματι­ σμοί αυτοί ορίζουν τη δυνατότητα του χταποδιού «να ο­ λοκληρωθεί σάμπως πολλαπλασιαζόμενο μέσα στο χώ­ ρο». Μια τέτοια ανάπτυξη της αφήγησης εν χώρω - η ο ­ ποία επιδιώκει, όπως και η ζωγραφική του Πεντζίκη, την πλήρη κατάχτηση του χώρου- είναι το συμπλήρωμα στην κατάργηση της εξέλιξης μέσα στο χρόνο («το χρόνο να τον αστοχεί πίσω του, διασχίζοντας μπροστά του ολο­ ένα και καινούργιες εκτάσεις χώρου», λέει στην κυρία Έρση ο Ρούιτ Χόρας) διακτινίζοντας το χρόνο, τη χρονική στιγμή στην αιωνιότητα («η απεραντοσύνη του χώρου που μέσα από όλες της τις κατευθύνσεις προεκτείνει στην αιωνιότητα μια καθορισμένη στιγμή» είχε επισημάνει και ο Apollinaire). Η αναφορά της αφήγησης του Μυθιστορήματος της κυ­ ρίας Έρσης στις διαστάσεις του χώρου γίνεται φανερή και στην ιδιαίτερη επιμέλεια, με την οποία αποδίδονται οι λεπτομέρειες του χώρου. Η αφήγηση εισέρχεται στα ε­ λάχιστα σημεία, συλλαμβάνει τις απειροελάχιστες λ ε ­ πτομέρειες του χώρου και αποδίδει το χώρο σε όλο του το εύρος. 0 μοναδικός χρόνος, άλλωστε, που στο μυθι­

νόηση, μια ιδέα για τον κόσμο, μια ιστορία που μέσα από το συμβολικό της σύστημα ερμηνεύει τον κόσμο ή δίνει μια εικόνα για τον κόσμο. Αντίθετα, συγκροτείται μέσα α­ πό τη συνάθροιση αποσπασμάτων του κόσμου, αποσπα­ σμάτων πραγματικότητας. 0 ίδιος ο Πεντζίκης, άλλωστε, ο οποίος ορίζει το έργο του ως μια απόπειρα «μυθικής και παραμυθικής ερμηνείας των εγκοσμίων» θεωρεί ότι η «ε­ σωτερική μυθολογία» του θεμελιώνεται στο Αρχείο, το ο­ ποίο είναι η συνάθροιση παρατηρήσεων του χώρου, ση­ μειώσεων και αποσπασμάτων εμπειριών. Μέρος της πεντζικικής αυτής μυθολογίας είναι και το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης το οποίο, αν και δεν ταυτίζεται με την επι­ νόηση μιας ιστορίας και δεν επιχειρεί την «παραμυθία» μιας ιστορίας, εξαντλεί ωστόσο το εύρος της πραγματι­ κότητας, την εκτεταμένη και πληθωρική πλησμονή του περιβάλλοντος κόσμου, που προσφέρεται στη διαρκή διερεύνησή του από τις αισθήσεις καί στη διαρκή επεξερ­ γασία του από τη μνήμη. Παρ' όλα αυτά και παρά την απουσία επινόησης μιας ι­ στορίας, πίσω από τις διαδοχικές επιστρώσεις ιστοριών ε ­ πί ιστοριών και κάτω από τα κοιτάσματα των πολυπλη­ θών εικόνων του, το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης αφηγείται την ίδια την ιστορία της γραφής του. Η ιστορία αυτή είναι η ιστορία του αφηγητή του μυθιστορήματος ο οποίος, γοητευμένος από τη ρομαντική νουβέλα του Δροσίνη, ξεκινά μια γνωριμία με τα πρόσωπα της Έρσης («ο Παύλος και η Έρση όντας για μένα μια πραγματικότη­ τα αναμφισβήτητη») και προσπαθεί να κερδίσει μια «Έρση» που δεν είναι, βέβαια, το πρόσωπο της ηρωίδας αλλά μια ιστορία, η δική του ιστορία: αυτή που θα του ε ­

Η αναφορά αυτή οτο χώρο ταυτίζεται και με τον ιδιότυπο «μύθο» των πεντζικικών κειμένων, την πεντζικική μυθολο­

πιτρέψει να διεκδικήσει και το «πρόσωπο» που χάνει στην αρχή αυτής της γνωριμίας («δεν έχω βέβαια πρόσωπο που θα μπορούσε να κερδίσει μιαν "Έρση’»). Η προσπάθεια του αφηγητή να διεκδικήσει, να κατακτή­ σει τη δική του «Έρση», διαπερνά ολόκληρη την αφήγη­

γία. Γιατί η πεντζικική μυθολογία δεν αφορά σε μια επι­

ση του μυθιστορήματος, από το πρώτο μέρος, όπου ο α-

στόρημα αυτό δεν αλλοιώνεται ούτες ως προς τη διάρκειάτου ούτε ως προς την ακολουθία του είναι ο χρόνος που συναρτάται με μετακινήσεις στο χώρο.

119

φηγηιής εγκλωβισμένος σιην ιστορία του Δροσίνη περιο­ ρίζεται να δέχεται τις συμβουλές και τις μαρτυρίες των δύο προσώπων της ή ακόμη και να υπομένει την αδιαφο­ ρία τους («π κυρία Έρση δεν με βλέπει. Δεν υφίσταμαι

θιστορήματος. Με την αναφορά στη διαδικασία της γρα­ φής, στη «λειτουργία του λόγου», ο αφηγητής εξηγεί και δικαιώνει τη διασπορά της αφήγησής του σε πολλές και ετερόκλητες ιστορίες («είναι αφάνταστο πόσο ο μηχανι­

καν γι' αυτήν»), μέχρι το τρίτο μέρος όπου διαμορφώνει, σχηματίζει τη δική του «Έρση», τη δική του ιστορία, την ι­

σμός, η λειτουργία του λόγου αυτή καθεαυτή, μπορεί να μας παρασύρει σε δρόμους ακανθώδεις και δύσκολους απομακραίνοντάς μας απ' ό,τι άμεσα εννοούμε ως συμ­ φέρον»), Η πράξη της γραφής είναι η πράξη μέσα από

στορία του κεντήματος της κυρίας Έρσης. Έτσι, η ιστορία του Μυθιστορήματος της κυρίας Έρσης, στην ουσία, είναι η ιστορία της ίδιας της γραφής του μυθιστορήματος. Επεισόδια που αποτελούν μέρος της περιπέτειας του α­ φηγητή, όπως η ανάγνωση ενός προηγούμενου κειμέ­ νου, τα αδιέξοδα της γραφής, η επιστράτευση και εγρή­ γορση των αισθήσεων και κυρίως της όρασης («μάθε πρώτα να βλέπεις» λέει στον αφηγητή ο Ρούιτ Χόρας) ή, τέλος, η μεταμόρφωσή του (ο αφηγητής στην ιστορία του κεντήματος μεταμορφώνεται σε βελόνι με κλωστή στα χέρια της κυρίας Έρσης) είναι μέρος της περιπέτειας που συνεπάγεται η (κάθε) γραφή. 0 αφηγητής αφηγείται ακόμη και τα γεγονότα που συμ­ βαίνουν στη διάρκεια της γραφής του μυθιστορήματος. Από τα γεγονότα μάλιστα αυτά αντλεί παραδείγματα που του επιτρέπουν να διαμορφώσει την «ποιητική» του μυθι­ στορήματος (όπως από το βιβλίο της αρχαιολογίας που ξεφυλλίζει στο κεφάλαιο Β2 ή από το κείμενο του Παπαδιαμάντη που διαβάζει στο κεφάλαιο Β3) ή ακόμη και την έκβαση της ιστορίας του. Το κόκκινο χρώμα της φλοκά­ της που βρίσκεται στο δωμάτιο όπου ο αφηγητής γράφει το μυθιστόρημά του, αργότερα γίνεται, στην ιστορία του κεντήματος, το τσίμπημα με το βελόνι και η εκροή του αί­ ματος από το δάκτυλο της κυρίας Έρσης με το οποίο «κλείνει» η ιστορία αυτή. Έτσι, το Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης, παρά τη διασπορά της αφήγησής του σε πολλές και ετερόκλητες ι­ στορίες, είναι ωστόσο ένα μυθιστόρημα με θέμα την ίδια τη γραφή. Και αν δεν επινοεί, δεν κατασκευάζει μια ιστο­ ρία, ωστόσο διαλέγεται με τον αναγνώστη του πάνω στην πιθανότητα μιας ιστορίας, τον κάνει μέτοχο των διεργασιών δημιουργίας μιας ιστορίας. Η ίδια η ιστορία του κεντήματος της κυρίας Έρσης (που είναι και η και­ νούρια «Έρση») δεν είναι παρά η παρουσίαση του υλικού από το οποίο δημιουργείται (ή θα μπορούσε να δημιουργηθεί) η ιστορία του κεντήματος. Για παράδειγμα, οι εικό­ νες και οι ιστορίες που αφηγείται ο αφηγητής στο Γ2 κε­ φάλαιο, στην ουσία, δίνουν τα στοιχεία μέσα από τα ο­ ποία διαμορφώνονται τα βασικά συστατικά της ιστορίας, η εικόνα της κυρίας Έρσης την ώρα που κεντά, η εικόνα των χεριών που κεντούν ή η εικόνα των διαδρομών του βελονιού πάνω στο εργόχειρο κ,ο.κ. Η αναφορά, ωστόσο, στη διαδικασία γραφής του μυθι­ στορήματος δεν δίνει μόνον την «ιστορία» αυτού του μυ­

120

την οποία το ετερογενές υλικό, που περιέχει το μυθιστό­ ρημα, διατάσσει την ετερογένειά του και συντάσσει τις α­ ναλογίες του, είναι η πράξη μέσα από την οποία ο αφη­ γητής διασώζει το πλούσιο υλικό του («χυνόντουσαν ύλη παχύρρευστη οι εικόνες») από τον κίνδυνο της απώλειας («υπέφερα καθώς έβλεπα να εξαντλείται ο θησαυρός της οράσεως»), είναι η πράξη που δίνει νόημα στο χάος της συσσώρευσης, στην αποσπασματική πραγματικότητα, στην οποία οδηγεί η πληθώρα των λεπτομερειών. Η γραφή αυτή, ωστόσο, δεν είναι επιλεκτική· παίρνει την πραγματικότητα σε ολόκληρο το εύρος και τον πλούτο της, χωρίς συγκαλύψεις και «τεχνάσματα», με αυτήν την αδιαμεσολάβητη σχέση, την οποία επιδίωξαν οι υπερρε­ αλιστές και την οποία στο Μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης ο αφηγητής δηλώνει με τη γυμνότητα της ιδανι­ κής Έρσης («0 Δροσίνης από σεμνότητα τάχα επιφυλά­ χτηκε να πει, όσα περισσότερα αισθάνθηκε γνωρίζοντας την ιδανική του Έρση, βλέποντας τη γυμνή; Δεν την κα­ ταλαβαίνω ομολογώ αυτή τη σεμνότητα»), Η γραφή αυ­ τή, μέσα από την εξαιρετική καταγραφή λεπτομερειών, τον πολλαπλασιασμό της συγκεκριμένης λεπτομέρειας και τον καταιγιστικό ρεαλισμό που φαίνεται να υπερβαίνει και τις καλύτερες στιγμές του ρεαλιστικού μυθιστορήμα­ τος, καταλήγει στην αναπαράσταση μιας αποσπασματι­ κής, κατακερματισμένης πραγματικότητας. Μιας πραγμα­ τικότητας που διακινδυνεύει το νόημά της και τη συνοχή της (όπως «σημαίνει» και το παράδειγμα της βαλίτσας: «καθώς κόπηκε ξαφνικά το χερούλι της βαλίτσας που κράταγα και σκόρπισαν όλα χάμου ανάκατα τα φτωχά πράγματα που 'χα μέσα») και εγγίζει, εν τέλει, τα όρια του σημαινόμενου κόσμου. Στην οριακή, ωστόσο, αυτή κατάσταση του κειμένου (στα όρια της σημασίας), που ο­ δηγεί τον αφηγητή του Μυθιστορήματος της κυρίας Έρσης να επαναθέσει την προβληματική του αληθούς και του ψευδούς («Τι πρέπει να πιστεύει ο άνθρωπος απ' ό,τι βλέπει και τι να μην πιστεύει;»), η γραφή του Μυθι­ στορήματος της κυρίας Έρσης καταλήγει εν τέλει να «σημαίνει» πως η τελική σημασία είναι η αναβολή της κά­ θε σημασίας. Είναι η απόδειξη, μέσα από ένα εγχείρημα 431 σελίδων, πως ό,τι αναζητούμε ως «νόημα» ή «σημα­ σία» μέσα στα κείμενα δεν είναι παρά το δευτερογενές αποτέλεσμα μιας ψευδαίσθησης πραγματικότητας. □

[ργογραφία Ν. ί. Πε

Επιμέλεια ΣΩΤΗΡΗΣ ΛΙΟΝΤΟΣ-ΒΑΣΩ ΑΛΕΞΑΗΔΡΑΚΗ

1. Αντρέας Δημακούδης. Ένας νέος μοναχός. Αφήγημα, με το ψευδώ­ νυμο Εταυράκιος Κοσμάς (Τυπογραφείο Νικολαϊδου, Θεσσαλονίκη, 1935) Β' έκδοση: Αντρέας Δημακούδης και ά λλες μ αρτυρίες χαμού και δεύτερης πανοπλίας (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσα­ λονίκη, 1977) Π έκδοση: (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1988) 2. Εικόνες. Ποιήματα (Εκδόσεις Γιώργου Κ. Κρομίδα, Αθήνα, 1944) 3. Ο πεθαμένος και η ανάσταση. Πεζογράφημα (Εκδόσεις Γιώργου Κ. Κρομίδα, Αθήνα, 1944) Β' έκδοση (Εκδόσεις «Αιγόκερως», Θεσσαλονίκη, 1970) Π Έκδοση (Εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα, 1982) Δ' Έκδοση (Εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα, 1999) 4. Ο ζωνράφος Σπύρος Παηαλουκάς. Κείμενο τεχνοκριτικής (Ανάτυπο από το περιοδικό «0 Αιώνας μας», Αθήνα, 1948) 5. 0 ζωγράφος Ν. Χατζηκυριάκος Γκίκας. Κείμενο τεχνοκριτικής (Ανάτυ­ πο από το περιοδικό «0 Αιώνας μας», Αθήνα, 1948) 6. Πραγματογνωσία. Κείμενο σε συνέχεια (Ανάτυπο από το περιοδικό «Μορφές», Θεσσαλονίκη, 1950) Β' Έκδοση: Πραγματογνωσία και άλλα επτά κείμενα μυθοπλασίας

J2J

γεωγραφικής (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1977) Γ' έκδοση (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1984) 7. Ιωνάς Νεόπουλος ή κάπως έτσι. Απόσπασμα ανέκ­ δοτου μυθιστορήματος (Ανάτυπο από το περιοδικό «Διαγώνιος», Θεσσαλονίκη, 1958)

16. Συνοδεία. Πεζογραφήματα 1936-1968 (Εκδοτική Εταιρεία «Ίκαρος», Αθήνα, 1971) Β' έκδοση (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1984) 17. Ομιλήματα. Πλησίασμα πέντε πεζών κειμένων παρεμφερών (Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα, 1972) Β' έκδοση («Ακρίτας», Αθήνα, 1992)

8. Βοροφρΰνη. Διήγημα (Ανάτυπο από το περιοδικό «Διαγώνιος», Θεσσαλονίκη, 1959) Β' έκδοση (Εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα, 1982)

18. Σημειώσεις εκατό ημερών. Πεζογραφήματα εξομολογητικού χαρακτήρα (Εκδοτικός Οίκος «Αστήρ» Αφών Παπαδημητρίου, Αθήνα, 1973)

9. Έφυγε στις 8 και 10' μ.μ. * Σ' ένα μαγαζί. Διηγήμα­ τα (Ανάτυπο από το περιοδικό «Διαγώνιος», Θεσσα­ λονίκη, 1959) 10. Ανακομιδή. Ποιήματα. (Ανάτυπο από το περιοδικό «Διαγώνιος», Θεσσαλονίκη, 1961) 11. Α ρ χ ιτεκτονική τη ς σκόρπιας ζωής. Νουβέλα (Εκδοτική Εταιρεία «Ίκαρος», Αθήνα, 1965) Β' έκδοση: Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής και άλλα μεταγενέστερα κείμενα (Αγροτικές Συνεται­ ριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1978)

Β' έκδοση (Εκδόσεις «Παρατηρητής», Θεσσαλονί­ κη, 1988) 19. Αρχείον. Βιβλίον Έρωτος ήτοι της Αγάπης που χα­ ρίζει ως φως Οικουμενικόν ο Κύριος. Πεζογράφη­ μα (Οι Εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 1974) Β' έκδοση (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1991) 20. Παλαιότερα και νεώτερα πεζά. Στίχοι και αφηγή­ σεις (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσα­ λονίκη, 1980)

12. Το μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης. Μυθιστόρημα (Έκδοση «Ταχυδρόμου», Αθήνα, 1966) Β' έκδοση (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1978) Γ' έκδοση (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1983) Δ' έκδοση (Εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα, 1992)

21. Πόλεως και νομού Δράμας παραμυθία. Μυθιστό­ ρημα (Εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα, 1983) (Πρώτο κρατικό βραβείο μυθιστορήματος 1984) Β' έκδοση (Εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα, 1996) 22. Αίτημα ηγουμένου προς Αυτοκράτορα. (1987)

13. Ένας καλός περίητατος (Ανάτυπο, 1973)

23. Ποιήματα (Παλαιοντολογικά) (Αγροτικές Συνεται­

14. Μητέρα Θεσσαλονίκη. Κείμενα σε πεζό (Εκδόσεις «Κέδρος», Αθήνα, 1970)

24. Υδάτων υπερεκχείλισα. Ανάλεκτα (Εκδόσεις «Πα­

ριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1988)

Β' έκδοση (Εκδόσεις «Κέδρος», Αθήνα, 1978)

ρατηρητής», Θεσσαλονίκη, 1990)

Γ' έκδοση (Εκδόσεις «Κέδρος», Αθήνα, 1982) Δ' έκδοση (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1982)

25. Εγκατάλοιπα Ιωάννη Κνίτελλη. Απόσπασμα σε συ­ νέχειες (Εκδόσεις «Συνέχεια», Αθήνα, 1994)

Ε' έκδοση (Εκδόσεις «Κέδρος», Αθήνα, 1987) 26. Ψιλή ή περισπωμένη. Πεζογράφημα (Εκδόσεις 15. Προς εκκλησιασμόν. Διαλέξεις και δοκίμια (Πα­ τριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλο­ νίκη, 1970)

27. Πορφύριος Μοναχός Σιμωνοπετρίτης. Μνήμης έ-

Β' έκδοση (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 1986)

νεκεν (Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Βέρροιας, Βέρροια, 1996)

122

«Άγρα», Αθήνα, 1995)

ΓΚΥ ΝΤΕ ΜΩΠΑΣΑΝ

Ο Φιλαράκος Ο Φιλαράκος είναι από τα καλύτερα μυθιστορήματα του Μωπασάν, κυρίως από την άποψη της απεικόνισης της κοινωνικοπολιτικής ζωής και των ηθών στη Γαλλία, στις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου ένατου αιώνα. Αποτελεί μια τοιχογραφία εκπληκτικής τέχνης στην αποτύπωση σκηνών και χαραχτήρων, αλλά και τέτοιας πυκνότητας, ώστε να προκαλεί το θαυμασμό του αναγνώστη η δεξιοτεχνία του συγγραφέα στο ανάγλυφο ξεχώρισμα νο­ οτροπιών και συμπεριφορών μέσα στο συνωστι­ σμό πλήθους ανθρώπων και των πεπραγμένων τους. Επικεφαλής όλων φυσικά βρίσκεται ο κεντρι­ κός ήρωας του μυθιστορήματος Ζορζ Ντιρουά, ο Φιλαράκος δηλαδή, όπως τον επονόμασε μια από τις ερωμένες του, αυτός ο αδίσταχτος αρι­ βίστας, που χρησιμοποιεί τα ταλέντα του, με πρώτο το ταλέντο του στον έρωτα, για ν’ αποχτήσει χρήματα, φήμη και δύναμη στην παρισινή πραγματικότητα της Belle Epoque. Είναι μια προσωπικότητα που δε γνωρίζει ηθικούς φραγμούς στην επιδίωξη των σκο­ πών της - μια προσωπικότητα-προφήτισσα του αριβισμού της δικής μας εποχής, που πάει να μο­ νοπωλήσει τη μέχρι λατρείας αφοσίωσή μας... Ο Μωπασάν εδώ έχει βάλει όλη την αφηγηματική του επιτηδειότητα, έτσι ώστε ο αναγνώστης να αναζητάει με βουλιμία τη συνέχεια της ιστορίας, για ν’ απολαύσει κι άλλα συναρπαστικά επεισόδια κι άλλους έξυπνους διαλόγους, περισσότερες περιγραφές της φύσης, των ανθρώπων και του περι­ βάλλοντος τους. Φτάνοντας στο τέλος της ανάγνωσης, ο αναγνώστης μένει με τη βαθιά αίσθηση ότι απόλαυσε ένα αριστούργημα, αλλά και με πολλές σκέψεις μέσα του για τη θέση της ηθικής στη βιο­ τική περιπέτεια του ανθρώπου...

ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 5 · 106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 36 01 551 · FAX: 36 23 553 E -m ail: K a le n d is @ a th .fo rth n e t.g r

Αρ. 407

ΕΦΗ Α Π Α Κ Η

ΐπ ιμ ΐ \ ί ΐ a :

1Μαρτίου200031Μαρτίου2000 Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται με βάοη το γνωοτό Δεκαδικό Ιάστημα Ταξινόμησης

χος. Αθήνα, Φιλίστωρ, 1999. Σελ. 204.

προσαρμοσμένο οτι]ν ελληνική βιβλιογραφία.

Δρχ. 3.640. ISBN 960-369-044-9. Βιβλιογραφία

JAMES W. Οι παραλλαγές της θρησκευ­

ΚΟΝΤΗ Β. Ηπειρωτική βιβλιογραφία. Τό­ μοι Β'+Γ'. Αθήνα, Κέντρο Νεοελληνι­ κών Ερευνών Ε.Ι.Ε., 1999. Σελ. 105+443. Δρχ. 1.500+4.500.

τικής εμπειρίας. Τόμοι Α'+Β'. Μετ. Β.

Το Βιβλιογραφικό Δελτίο ουηάοσεταιμετην πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

Τομανάς. Αθήνα, Printa, 1999. Σελ. 341+340. Δρχ. 10.400. ISBN set 9607408-28-4. HEIDEGGER Μ. Τα βασικά προβλήματα της φαινομενολογίας. Επιλ. κειμ.-μετ.εισ. Π. Κόντος. Αθήνα, Γνώση, 1999.

Τενικά ΒΕΪΚΟΣ 0. Αναλυτική Φιλοσοφία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 335. Δρχ. 4.500. ISBN 960-344-850-5. ΜΠΟΖΩΝΗΣ Γ.Α. Αγωνιστικός ανθρωπι­ σμός. Αθήνα, Κοινωνική Προσπάθεια, 2000. Σελ. 208. Δρχ. 2.600. ISBN 96086562-0-6. ΠΑΛΑΙΟΠΟΥΛΟΥ-ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΥ Ρ.ΚΟΥΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΑΡΝΕΛΛΟΥ Γ. Τα Κο­ σμολογικά. Αθήνα, Τυπωθήτω, 1999. Σελ. 239. Δρχ. 4.000. ISBN 960-804113-9. ΖΩΡΕΣ Ζ. Το πνεύμα του σοσιαλισμού. Εισ.-μετ. Γ. Μπακόλας. Αθήνα, Παπαζήσης, 1999. Σελ. 448. Δρχ. 5.720. ISBN 960-02-1380-1.

637-5. Αποκρυφισμός ΛΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Ε. Η. Τα Ορφικά μυστήρια και η αρχαία ελληνική μεταφυσική. Αθήνα, Έλλην, 1999. Σελ. 580. Δρχ. 10.000.

ISBN 960-286-396-Χ.

ΜΟΡΤΟΝ Κ. - ΤΟΜΑΣ Σ.Λ. Το μυστήριο των κρυστάλλινων κρανίων. Μετ. Λ.-Δ. Κουτσούκης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 602. Δρχ. 6.240. ISBN 96003-2607-Χ.

Γενικά

KANT I. Παρατηρήσεις πάνω στο αίσθη­ μα του ωραίου και του υπέροχου. Αθή­ να, Printa, 1999. Σελ. 97. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7408-31-4.

PERVIN L. - JOHN Ο.Ρ. θεωρίες προσω­

ΛΙΠΟΒΕΤΣΚΙ ζ. Το λυκόφως του καθήκο­ ντος. Μετ. Β. Μηγιάκη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 325. Δρχ. 6.240. ISBN 960-03-2581-2.

8041-20-1.

ΣΟΛΟΜΟΝ Ρ. - ΧΙΓΚΙΝΣ Κ. Μια σύντομη ι­ στορία της φιλοσοφίας. Μετ. Γ. Σ. Βλά­

124

Σελ. 219. Δρχ. 5.000. ISBN 960-235-

πικότητας. Μετ. Α. ΑλεξανδροπούλουΕ. Δασκαλοπούλου. Αθήνα, Τυπωθήτω, 1999. Σελ. 744. Δρχ. 13.000. ISBN 960-

Ατομική

ώυχολογία

ΡΗΓΟΣ Ε. Αναζητώντας τη γνώση. Αθή­ να, 1999. Σελ. 200. Δρχ. 2.500. ISBN 960-91142-0-2.

Κοινωνική

ψυχολογία

ΚΑΤΕΡΕΛΟΣ Γ.Δ. θεωρία και πράξη στην εκπαιδευτική σχέση. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 195. Δρχ. 4000. ISBN 960-344-848-6. Εφαρμοομενη

ψυχολογία

ΖΑΦΕΙΡΗΣ Α.Γ. - ΖΑΦΕΙΡΗ Ε.Α. - ΜΟΥΖΑΚΙΤΗΣ χ.Μ. Οικογενειακή θεραπεία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 254. Δρχ. 4.000. ISBN 960-344879-6. ΜΟΤΤΗ-ΣΤΕΦΑΝΙΔΗ Φ. Αξιολόγηση της νοημοσύνης παιδιών σχολικής ηλικίας και εφήβων. Αθήνα, Ελληνικά Γράμ­ ματα, 1999. Σελ. 317. Δρχ. 5.000. ISBN 960-344-852-4. QUILLIAM S. Η γλώσα του παιδιού. Μετ. κ. Λεοντιάδου. Αθήνα, ΈσοΠΤρον, 2000. Σελ. 194. ISBN 9607228-04-9. ΜΙΡ Σ. Πώς να αξιοποιήσουμε τη μνή­ μη μας. Μετ. Μ. Αλεβίζου. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ*. 160. Δρχ. 3.800. ISBN 960-378-119-3. ΝΤΡΟΥΡΙ Μ. Συμβουλές σε μια σύζυγο από μια ερωμένη. Μετ. Μ. Τσακίρη. Αθήνα, Εμπειρία Εκδοτική, 1999. Σελ. 96. Δρχ. 2.900. ISBN 960-7919-40-8. TILSNER J. Μπροστά στα τριάντα. Μετ. Σ. Αλεξάκη. Αθήνα, Νίκη, 1999. Σελ. 107. Δρχ. 2.500. ISBN 960-7974-08-5. TOMATIS A. Το αφτί και η φωνή. Μετ. Μ. Παγουλάτου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 310. Δρχ. 4.500. ISBN 960-344-561-4.

Γενικά ΜΠΕΛΕΖΟΣ Κ.Ι. Η «ερμηνεία» του Οικουμενίου του Σχολαστικού στην Αποκάλυ­ ψη του Ιωάννου. Αθήναι, Εταιρεία Φί­ λων του Λαού, 1999. Σελ. 230. Δρχ. 4.680. ISBN 960-7352-16-5. ΠΑΠΑΝIΚΟΛΑΟΥ Γ.Ν. Εβραϊκή μυθολο­

γία-ελληνική ιστορία. Αθήνα, Αλφειός, 2000. Σελ. 166. Δρχ. 2.080. ISBN 96086147-2-4. BODSON C. Τα μυστικά της Αποκάλυ­ ψης. Μετ. Α. Φιλιηπάτος. Αθήνα, Το Κλειδί, 1999. Σελ. 329. Δρχ. 4.500. ISBN 960-237-155-2. ΦΛΩΡΟΦΣΚΥ Γ. Το σώμα του ζώντος Χριστού. Μετ. Ι.Κ. Παπαδόπουλος. Αθήνα, Αρμός, 1999. Σελ. 159. Δρχ. 2.000. ISBN 960-527-136-2

σης, 1999. Σελ. 439. Δρχ. 6.760. ISBN 960-02-1377-1. ΒΕΡΓΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Παγκοσμιοποίηση - Η μεγάλη χίμαιρα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 421. Δρχ. 6.000. ISBN 96014-0141-5. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ Β. Το παράλογο στις διεθνείς σχέσεις. Αθήνα, Σιδέρης, 2000. Σελ. 175. Δρχ. 2.600. ISBN 96008-0181-9.

Μυθολογία

ΛΑΜΠΡΙΑΣ Τ. Η Ευρώπη-φάντασμα. Αθήνα, Ποταμός, 2000. Σελ. 671. Δρχ. 7.500. ISBN 960-7563-37-9.

ΠΑΝΕΘΥΜΙΤΑΚΗΣ Γ. Οι μεταμορφώσεις των μύθων. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1999. Σελ. 410. Δρχ. 5.200. ISBN 960221-176-8.

ΛΑΜΠΡΟΥ Κ. Η σχολή του ΠΑΣΟΚ και η παρακμή. Αθήνα, 1999. Σελ. 111. Δρχ. 1.560. ISBN 960-85835-6-5.

ΚΟΙΝΟΝΙΚΕΙ Ε Π ΙΠ Η Μ Ε Ι Γενικά PINOL J.-L. Ο κόσμος των πόλεων του 19ου αιώνα. Μετ. I. Δουράμπεη - Ε. Κάννερ. Αθήνα, Πλέθρον, 2000. Σελ. 293. Δρχ. 6.240. ISBN 960-348-095-9. Στατιοτική ΧΑΛΚΟΣ Γ.Ε. Στατιστική. Αθήνα, Τυπωθήτω, 2000. Σελ. 309. ISBN 960-8041-25-2.

ΜΑΖΗΣ Ι.0. Μυστικά Ισλαμικά Τάγματα και πολιτικο-οικονομικό Ισλάμ στη σύγχρονη Τουρκία. Αθήνα, Προσκή­ νιο, 2000. Σελ. 626. Δρχ. 7.800. ISBN 960-7057-53-8. ΠΑΠΟΥΤΣΗΣ X. Για την Ευρώπη του 21ου αιώνα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 422. Δρχ. 5.500. ISBN 96014-0154-7. ΠΑΣΧΑΛΙΔΗΣ Γ. Τελική ευθύνη. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 334. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2680-0.

Κοινωνιολογία

ΣΤΡΙΓΑΣ Α.Κ. Ο διαμελισμός των Βαλ­ κανίων, Αθήναι, Νέα θέσις, 1999. Σελ. 447. Δρχ. 6.240.

ΖΑΪΜΑΚΗΣ Γ. «Καταγώγια ακμάζοντα». Αθήνα, Πλέθρον, 1999. Σελ. 307. Δρχ. 5.720. ISBN 960-348-088-6.

ΤΣΑΤΣΟΣ Κ. Στις ρίζες της Αμερικάνικης Δημοκρατίας. Αθήνα, Ευθύνη, 1999. Σελ. 140. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7033-

PLAMMER Κ. Τεκμήρια ζωής. Μετ. X. Λιαναντωνάκη. Αθήνα, Gutenberg, 2000. Σελ. 285. ISBN 960-01-0828-5.

91-4.

Πολιτική

ΤΣΟΥΔΕΡΟΥ Β. Τα μεγάλα και τα μικρά: Όραμα και πολιτική. Αθήνα, Νέα Σύ­ νορα, 1999. Σελ. 251. Δρχ. 4.000. ISBN 960-14-0151-2.

Βαλκανικός περίγυρος. Επιμ. Τ. Φακιολάς. Αθήνα, Παπαζήσης, 1999. Σελ. 120. Δρχ. 4.160. ISBN 960-021237-2.

BERLIN I.' Οι ρίζες του ρομαντισμού. Μετ. Γ. Παπαδημητρίου. Αθήνα, Scripta, 2000. Σελ. 261. Δρχ. 5.000. ISBN 960-7909-22-4.

ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ Ε. Τουρκία. Αναζή­ τηση ασφάλειας. Αμερικανο-βρετανικά συμφέροντα. Αθήνα, Παηαζή-

Δίκαιο ΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ Χ.Α. Εθελοντισμός.

125

Αλληλεγγύη και δημοκρατία. Αθήνα, 2000. Σελ. 188. Δρχ. 2.500. ISBN 960-8068-08-6. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΠΟΥΛΟΣ Τ. Η δικαιοσύνη στο σκαμνί. Αθήνα, Παρασκήνιο, 2000. Σελ. 243. Δρχ. 4.990. ISBN 960-710768-3. ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ Α. Η δικαστική ανεξαρτη­ σία και η πολιτική εξουσία στην δικαστι­ κή πρακτική. Αθήνα, 1999. Σελ. 116. Δρχ. 2.600. ISBN 960-91248-0-1. Οικ ονομία Ύπαιθρος χώρα. Η ελληνική αγροτική κοινωνία στο τέλος του εικοστού αιώ­ να. Επιμ. X. Κασίμης - Λ. Λουλούδης. Αθήνα, Πλέθρον/ΕΚΚΕ, 1999. Σελ. 302. Δρχ. 5.720. ISBN 960-348-085-1. ΒΑΛΒΗΣ Μ.Γ. Η διεύθυνση ανθρωπίνων πόρων και η αλλαγή. Αθήνα, Νέα Σύ­ νορα, 1999. Σελ. 169. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-0161-X, ΣΠΑΘΗΣ Π. Χρηματοοικονομική διοίκη­ ση γεωργικών επιχειρήσεων και εκμε­ ταλλεύσεων. Αθήνα, Στοχαστής / Γεω­ πονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 1999. Σελ. 114. Δρχ. 3.120. ISBN 960-303101-1. ΤΟΜΠΑΖΟΣ Σ. Παγκοσμιοποίηση και Ευ­ ρωπαϊκή Ένωση. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 142. Δρχ. 3.000. ISBN 960-344-843-5. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Σ. Γεωργική λογιστική. Αθή­ να, Στοχαστής / Γεωπονικό Πανεπι­ στήμιο Αθηνών, 1999. Σελ. 308. Δρχ. 5.720. ISBN 960-303-099-6. OOUVERNEUR J. Ανακαλύπτοντας την οικονομία. Μετ. Γ. Αλεξάνδρου. Αθήνα, Τυπωθήτω, 1999. Σελ. 356. Δρχ. 7.000. ISBN 960-8041-14-7. SMITH Α. Έρευνα για τη φύση και τα αί­ τια του πλούτου των εθνών. Μετ. Δ. Καλιτσουνόκης. Αθήνα, Παπαζήσης, 1999. Σελ. 230. Δρχ. 3.120. ISBN 960241-020-5. HEILBRONER R.L. Οι φιλόσοφοι του οι­ κονομικού κόσμου. Μετ. Ν. Λίγγρης κ.ά.

126

Αθήνα, Κριτική, 2000. Σελ. 473. Δρχ. 7.800. ISBN 960-218-190-7.

ΚΟΥΒΕΛΗ Α. Η σχέση των μαθητών με το μουσείο. Αθήνα, Ε.Κ.Κ.Ε., 2000. Σελ. 347. ISBN 960-7093-68-2.

Μ.Μ.Ε.

ΚΩΤΤΟΥΛΑ Μ. Ενιαίο Σχολείο και εκπαι­

ΣΙΦΟΝΙΟΣ Μ. Τι σημαίνει ΜΜΕ; Μη μιλάς εσύ. Μιλάω μόνο εγώ. Αθήνα, Νέα Σύ­ νορα, 1999. Σελ. 272. Δρχ. 5.000.

δευτικοί. Αθήνα, Τυπωθήτω, 2000. Σελ. 242. ISBN 960-8041-22-8. ΡΑΠΤΗΣ Ν. Περιβαλλοντική εκπαίδευση και αγωγή. Αθήνα, Τυπωθήτω, 2000.

Λαογραφία ΒΕΝΕΤΟΥΛΙΑΣ Γ. Της Κύθνου τα τραγού­ δια. Κύθνος, Δήμος Κύθνου, 1999. Σελ. 145. Δρχ. 2.600. ISBN 960-86216-1-5. ΔΑΡΑΣ Β. Γύρω από την Αμαλιάδα και τους ανθρώπους της. Αθήνα, Φιλιππότης, 1999. Σελ. 240. Δρχ. 3.640. ISBN 960-295-018-8.

Σελ. 231. Δρχ. 4.000. ISBN 960-804123-6. ΤΖΙΚΑΣ X. Ι.Π. Κοκκώνης. Αθήνα, Gutenberg, 1999. Σελ. 295. Δρχ. 5.295. ISBN 960-01-0805-6.

ΓΛΩΣΣΑ

ΠΟΛΙΤΗΣ Ν.Ε. Οι ωραίοι τρελοί της Πα­ λιάς Πάτρας. Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1999. Σελ. 262. Δρχ. 4.160. ISBN 9607960-33-Χ.

ΓΕνικά

ΒΑΡΟΝΟΣ ΦΟΝ ΣΤλφΦ. Savoir vivre.

παλαιολιθική πρωτογλώσσα. Αθήνα, Χιωτέλλης. Σελ. 219. Δρχ. 4.160.

Μετ. Κυρίας X. Αθήνα, Περίπλους, 1999. Σελ. 195. Δρχ. 3.120. ISBN 9607131-88-6.

ΤΣΟΛΑΚΗΣ X. Τη γλώσσα μού έδωσαν

ΚΟΥΓΙΟΥΜΤΖΟΓΛΟΥ Δ. Τα ελληνικά και η

ελληνική. Τόμος Β'. Σκόπελος, Νησί­ δες, 1999. Σελ. 346. Δρχ. 5.720. ISBN

Κοινωνική

ανθρωπολογία

ΓΚΕΦΟΥ-ΜΑΔΙΑΝΟΥ Δ. Πολιτισμός και ε­ θνογραφία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμμα­ τα, 2000. Σελ. 523. Δρχ. 8.000. ISBN 960-344-910-5.

960-8480-62-0. ALLEN W.S. Vox Graeca. Μετ. Μ. καραλή - Γ. Παράσογλου. Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονί­ κης, 2000. Σελ. 208. Δρχ. 3.500. ISBN 960-231-086-3.

Παιδαγωγική ΚΟΝΤΑΚΟΥ Α. - ΠΟΛΕΜΙΚΟΣ Ν. Η μη λε­ κτική επικοινωνία στο Νηπιαγωγείο. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 223. Δρχ. 3.500. ISBN 960-344-930-Χ. Εκπαίδιυοη ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΥ Ε. Κείμενα παιδείας. Αισχύλος. Αθήνα, Ατραπός, 2000. Σελ. 150. ISBN 960-8077-11-7. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΥ Ε. - ΚΑΪΛΑ Μ. Κείμε­ να παιδείας. Πλούταρχος. Αθήνα, Ατραπός, 2000. Σελ. 151. ISBN 9608077-04-4.

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Γινικά RUCKER R. Το άπειρο και ο νους. Απόδ.επιμ. Κ. Χατζηκυριάκου. Ηράκλειο, Πα­ νεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1999. Σελ. 369. Δρχ. 5.800. ISBN 960-524084-Χ. Ζωολογία ΜΑΣΣΟΝ Τ.Μ. - ΜΑΚΚΑΡΘΥ Σ. 'Οταν οι ε­ λέφαντες κλαίνε. Μετ. Μ. Χάουελ. Αθή­ να, Ωκεανίδα, 1999. Σελ. 455. Δρχ. 4.800. ISBN 960-410-128-5.

Γενικό

Φωτογραφία

Μελέτες

ΜΑΡΓΑΡΗΣ Β.Κ. Καμινάδες στην Ήπειρο.

AUSTIN R.C. Βεργιλίου Αινειάδος βιβλίο IV. Μετ. - επιμ. Λ. Τρομάρας. Θεσσαλο­

Αθήνα, 1999. Σελ. 112.

ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ Γ.Ε. Χημικός και βιολογι­

ΠΑΓΑΝΟΣ Η.Κ. Φωτογραφία και φωτο­

κός πόλεμος. Αθήνα, Πατάκης, 2000.

γράφοι της Καρδίτσας. Λάρισα, Έλλα,

Σελ. 317. Δρχ. 5.000. ISBN 960-578-

1999. Σελ. 126. Δρχ. 3.120. ISBN 960-

405-2.

7691-26-1.

Ιατρική Τ0ΥΤ0ΥΖΑΣ Π. Εγκάρδια επαφή. Αθήνα, Κάκτος, 2000. Σελ. 191. Δρχ. 3.120. ISBN 960-382-405-4.

Μουσική Γενικά

Αθήνα, Τυπωθήτω, 1999. Σελ. 242.

ΠΑΠΠΑ Λ. Φαρμάκι με ζάχαρη. Αθήνα, Ιωλκός, 1999. Σελ. 181. Δρχ. 3.300. ISBN 960-426-151-7.

ISBN 960-8041-10-4

Επιχειρήοειε KRAUSE D.C. Το βιβλίο των πέντε κύ­

Π οίηο η

Κ. Γεωργαλλίδη. Αθήνα, Κριτική, 2000. 192-3.

ΠΧΝΕΙ Γενικά

Αρχαίοι

ουγγραφείε

Αρχαίοι Έλληνες γεωγράφοι. Τόμος Δ'. Δρχ. 3.640.

Οδός πανός, 2000. Σελ. 35. ISBN 9607716-45-0.

Γοργίας. Εισ.-μετ.-σχολ. Τ. Πεντζοπούλου-Βαλαλά. Θεσσαλονίκη, Ζήτρος, 1999. Σελ. 400. Δρχ. 6.000. ISBN 9607060-40-9. ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΡΟΔΙΟΣ. Αργοναυτικά. Εισ.

ΣΚΑΛΤΣΑ Μ. Για τη μουσειολογία και τον

- μετ. - σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κά­

πολιτισμό, θεσοαλονίκη, Εντευκτήριο,

κτου. Αθήνα, Κάκτος, 2000. Σελ. 429. Δρχ. 4.160. ISBN 960-352-691-6.

1999. Σελ. 203. Δρχ. 4.160. ISBN 960-

7716-16-9. ΑΙΟΛΟΣ Κ. Στίχοι των τύπων. Αθήνα,

Κ0Λ0Κ0ΤΡΩΝΗΣ Γ. Η τέχνη σε μετάβα­

7568-11-7.

Τα ποιήματα της Βαλεντίνης Λ. Αθήνα, Οδός Πανός, 1999. Σελ. 48. ISBN 960-

Αθήναι, Νέα θέσις, 1999. Σελ. 263.

ση. Αθήνα, Νηρέας, 2000. Σελ. 190. Δρχ. 4.160. ISBN 960-7597-15-Χ.

1-0.

ΧΡΗΣΪΑΚΗΣ Ν. Μουσικές ταυτότητες.

κλων για στελέχη επιχειρήοεων. Μετ. Σελ. 185. Δρχ. 3.500. ISBN 960-218-

νίκη, University Studio Press, 2000. Σελ. 358. Δρχ. 6.000. ISBN 960-87211-

ΑΠΠΙΑΝΟΣ. Άπαντα. Τόμοι Α'+Β'+Γ'+Δ'

Πολεοδομία

+Ε'. Εισ. - μετ. - σχόλ. Φιλολογική Ομά­

ΤΖΙΚΑ-ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ Α. Πολεοδομικό δί­ καιο. Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδό­

δα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 2000. Τόμοι

ΒΕΗΣ Γ. Χρυσαλλίδα από πάγο. Αθήνα, Ύψιλον, 1999. Σελ. 59. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7949-63-3. ΓΕΩΡΓΟΥΣΗΣ Γ.Ε. Στίγματα. Αλφαβητάρι. Αθήνα, Διάττων, 1999. Σελ. 43. ISBN 960-7031-47-4. ΓΡΑΜΜΕΝΟΣ Τ. Ερμηνεία της πόλης. Αθήνα, Ύψιλον, 1999. Σελ. 25. Δρχ. 2.080. ISBN 960-7949-61-3.

5. Δρχ. 2.080+4.160+3.120+3.120

ΔΑΡΖΕΝΤΑ Ε.Λ. Μεθυσμένα φιλιά. Αθή­ να, 1999. Σελ. 30. ISBN 960-91244-0-2.

σεις Ε.Μ.Π., 2000. Σελ. 281. Δρχ. 6.240.

+3.120.

ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ Ν. Ερωτικά παράφωνα.

ISBN 960-254-545-3.

ΕΥΝΑΠΙΟΣ. Άπαντα. Εισ. - μετ.- σχόλ. Φι­

Β' έκδοση. Αθήνα, Ίδμων, 1999. Σελ.

ΖωγοαΦικιί ΜΠΑΡΟΥΤΑΣ Κ. 0 Γιαννιώτης ζωγράφος

λολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κά­

59. ISBN 960-7547-38-1.

κτος, 2000. Σελ. 270. Δρχ. 3.120. ISBN

ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ Ν. Εφευρέτης αισθήσε­

960-352-574-Χ.

ων. Β' έκδοση. Αθήνα, Ίδμων, 2000.

ΠΡΟΚΛΟΣ. Άπαντα. Τόμος 10ος. Εισ. -

Σελ. 55. ISBN 960-7547-39-Χ.

μετ. - σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου.

ΔΗΜΑΣ Π.Α. Ολίγο φως και μακρινό... Ανθολογία κινέζικης ποίησης. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1999. Σελ. 139. Δρχ.

Πέτρος Γεωργιάδης. Αθήνα, Πανηπειρωτική Συνομοσπονδία Ελλάδος, 1999. Σελ. 64. Δρχ. 2.080.

Αθήνα, Κάκτος, 2000. Σελ. 372. Δρχ. Κ ιν η μ α το γ ρ ά φος

4.160. ISBN 960-352-703-3.

Ο βίος και το έργο του Σεργκέι Παρα-

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ. Άπαντα. Τόμοι 2,3. Εισ. - επιμ. - σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου.

4.680.

τζάνοφ. Μετ. Λ. Σέρρα. Αθήνα, Καθρέ­ φτης. Σελ. 134. Δρχ. 2600. ISBN 960-

Αθήνα, Κάκτος, 1999. Σελ. 356+239.

ΚΕΦΑΛΕΑ Κ. Οργή θεού. Αθήνα, Νεφέ­ λη, 1999. Σελ. 116. Δρχ. 1.870. ISBN

86431-4-7.

Δρχ. 4.160+3.120.

960-211-509-2.

127

ΚΟΠΕΛΙΑ ΚΕΡΛ Γ. Adagio. Ποίηση. Αθή­ να, Σπανός, 1999. Σελ. 85. ISBN 9602620-35-8.

Αθήνα, Αστάρτη, 1999. Σελ. 380. Δρχ. 5.200. ISBN 960-263-068-Χ.

ΡΥΣΣΙΑΝΟΣ Ν. Η πορεία του σάλιαγκα II. Διηγήματα. Αθήνα, Μαυρίδης, 1999.

ΕΥΘΥΜΙΑΔΗΣ Μ. Μοιραία σχέση. Μυθι­

Σελ. 93. Δρχ. 2.080. ISBN 960-347-060-0.

ΝΟΥΤΣΟΣ Π. Παρατηρητήριο Περιπαδια-

στόρημα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000.

ΡΩΜΟΣΙΟΣ Κ. Κόλαση. Αθήνα, Το Κλειδί,

νού. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 39. Δρχ. 1.500. ISBN 960344-823-0.

Σελ. 196. Δρχ. 3.000. ISBN 960-140171-7.

2000. Σελ. 197. Δρχ. 2.500. ISBN 960-

ΗΛΙΑΝΟΣ 0. Η έκρηξη. Αθήνα, Εντός,

ςφακιανακη-μανωλιδου

ΣΕΡΕΜΕΤΑΚΗ Ν.Κ. Έλα στον έρωτα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 91. Δρχ. 2.000. ISBN 960-14-0135-0.

1999. Σελ. 139. Δρχ. 3.000. ISBN 9608472-58-Χ.

πό χώμα κι ασημόσκονη. Αθήνα, Κέ­

ΚΑΙΣΑΡΙΔΗΣ Γ. Συναντήσεις και ενοχές. Διηγήματα. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 161. ISBN 960-04-1633-8.

ΤΟΤΛΗΣ Σ. Ο συνδυασμός Έδεσσα-Ζυρί-

ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Ευρετήριο χαμένων ο­ νομάτων. Αθήνα, Ίδμων, 2000. Σελ. 48. Δρχ. 1.700. ISBN 960-7547-40-5. ΧΙΟΝΗΣ Α. Τότε που η σιωπή τραγούδη­ σε και άλλα ασήμαντα περιστατικά. Αθήνα, Νεφέλη, 2000. Σελ. 68. Δρχ. 1.600. PENAN Ε. Προσευχή πάνω στην Ακρό­ πολη. Μετ. I. Μηοτουροπούλου. Αθή­ να, Κοροντζής, 1999. Σελ. 109. Δρχ. 2.600. ISBN 960-90560-2-4. ΧΗΝΥ Σ. Το αλφάδι. Αθήνα, Ερμής, 1999. Σελ. 77. Δρχ. 3.640. ISBN 960320-094-8. Πίίογοαφία ΑΓΓΕΛΙΔΗΣ Α. Το γκρίζο κασκόλ. Κατερί­ νη, Μάτι, 2000. Σελ. 387. Δρχ. 4.160. ΑΘΗΝΑΙΟΣ. Λίγκος ο λεβέντης. Μυθι­ στόρημα. Αθήνα, Λαϊκή Λογοτεχνία. Σελ. 375. Δρχ. 3.640. ΒΑΛΛΙΑΝΟΥ 0. Top model. Αθήνα, Γράμ­ ματα, 1999. Σελ. 226. Δρχ. 3.500. ISBN 960-329-273-7. ΓΚΙΚΑ Ε. Να τα μετράω ή να μην τα με­ τράω τα χρόνια; Μυθιστόρημα. Αθήνα, Άγκυρα, 1999. Σελ. 267. Δρχ. 3.640. ISBN 960-234-670-1. ΔΑΜΙΑΝΟΥ-ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ Γ. Το ταξίδι της καρδιάς μας. Αθήνα, Άγκυρα, 2000. Σελ. 333. Δρχ. 3.500. ISBN 960-234642-6. ΔΑΝΙΗΛΙΔΟΥ Μ.Α. Πολεμώντας τη φτώ­ χεια. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης. Σελ. 287. Δρχ. 2.600. ΔΗΜΟΥΛΕΑΣ Γ. Μια ελεύθερη μέρα.

128

κατελαν Η-ΚΟΥΛΕΫ Β.

Η Rolls Royce και

το χαμένο θαύμα. Αθήνα, Γκοβόστης, 1999. Σελ. 285. Δρχ. 3.640. ISBN 960270-828-Χ. ΚΟΥΤΡΟΥΛΗΣ Ν.Γ. Στα δόντια της «Σκύλ­ λας». Αθήνα, Γκοβόστης, 1999. Σελ. 243. ISBN 960-270-826-3. ΜΗΛΙΩΝΗ Σ. Δήθεν από έρωτα. Αθήνα,

237-156-0. Μ. Ιστορίες α­

δρος, 2000. Σελ. 136. Δρχ. 2.200. ISBN 960-04-1602-8.

χη. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 160. Δρχ. 3.500. ISBN 960378-225-4. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Σ. Το εργοστάσιο των μολυβιών. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πατά­ κης, 2000. Σελ. 400. Δρχ. 4.900. ISBN 960-378-389-7. ΤΡΙΑΡΙΔΗΣ 0. Ο άνεμος σφυρίζει στην Κουπέλα. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πατά­

Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 282. ISBN 96014-0140-7.

κης, 2000. Σελ. 465. Δρχ. 5.500. ISBN

ΠΑΠΑΔΗΜΑ Δ. Φίλησέ με σαν και πρώ­

ΤΣΟΥΡΑΠΑΣ Β. Κολλητοί με ζάχαρη. Μυ­

τα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 233. Δρχ. 3.000. ISBN 960-14-0166-0.

θιστόρημα. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ.

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Α.Σ. Το σημάδι της ντροπής. Αθήνα, Στοχαστής, 1999. Σελ. 101. ISBN 960-393-096-1.

ΦΙΛΗΣ Γ.Α. Το στρατόπεδο. Αθήνα,

ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ Γ. Παλαβή σελήνη τρελό

960-378-020-0.

337. Δρχ. 3.500. ISBN 960-378-387-0.

Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 282. Δρχ. 3.000. ISBN 960-344-922-9. ΧΑΡΟΚΟΠΟΥ Τ. Χαμένη πορεία. Αθήνα,

φεγγάρι. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Αστάρ­

Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 332. Δρχ.

τη, 1999. Σελ. 266. ISBN 960-263-069-8.

4.000.

ΠΑΠΑΚΟΥ Β. Τα καλύτερό μου χρόνια. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 220. Δρχ. 3.000. ISBN 960-14-0165-2.

ANG L. Η γυναίκα του χασάπη. Μετ. Α. Ξύδη. Αθήνα, Νεφέλη, 1999. Σελ. 165.

ΠΑΡΡΕΝ κ. Η χειραφετημένη. Αθήνα, Εκάτη, 1999. Σελ. 486. Δρχ. 5.720. ISBN 960-7437-64-0.

ISBN 960-14-0155-5.

Δρχ. 3.120. ISBN 960-211-505-Χ. ΑΝΤΕΡΣΟΝ Σ. Το ξεδιάλεγμα. Μετ. Μ. Ευθυμίου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2000. Σελ. 333. Δρχ. 3.600. ISBN 960-410-129-3.

ΠΑΣΣΙΑΣ Ε.Ι. Ηλιαχτίδες στο χιόνι. Αθή­ να, 1999. Σελ. 57. ISBN 960-91272-0-7.

ARIDJIS Η. Ποιον σκέφτεσαι όταν κάνεις

ΠΑΥΛΟΥ Σ. Το επιπλέον. Αθήνα, Ύψι­ λον, 1999. Σελ. 49. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7949-65-Χ.

να, Ενάλιος, 1999. Σελ. 234. Δρχ. 3.540. ISBN 960-536-043-8.

ΠΙΠΙΝΟΥ Τ. Ονειροπαγίδα. Αθήνα, Άγκυ­ ρα, 1999. Σελ. 224. Δρχ. 2.900. ISBN 960-234-659-7.

έρωτα; Γ' έκδοση. Μετ. X. Κούλα. Αθή­

AUEL J.M. Ο ποταμός της μεγάλης μη­ τέρας. Γ έκδοση. Μετ. Β. Καλλιπολίτης. Αθήνα, Bell, 2000. Σελ. 729. Δρχ. 2.000. ISBN 960-450-386-3.

AUEL J.M. Οι κυνηγοί των μαμούθ. Γ έκδοση. Μετ. Ν. Σπυριδάκης, Αθήνα, Bell, 2000. Σελ. 732. Δρχ. 2.000. ISBN 960-450-217-4. CRODAL R.N. Κανείς δε γνωρίζει το τέ­

LIVANEU Ζ. Ο μεγάλος ευνούχος της Κωνσταντινούπολης. Μυθιστόρημα. Μετ. Φ. Καράογλου. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 190. Δρχ. 3.600. ISBN 960378-374-9.

λος. Μετ. Ρ. Λέκκου-Δάντου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 2000. Σελ. 309. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-0167-9.

ΜΑΡΑΪ Σ. Οι στάχτες. Μετ. Μ. Μπέρκι. Αθήνα, Ωκεανίδα, 2000. Σελ. 228. Δρχ.

ΖΑΚ Π. Κάθοδος στον Παράδεισο. Μετ.

ΝΤΙΓΚΡΕΓΚΟΡΙΟ Α. Όλα για τη Μαρία. Μετ. Π. Σκόνδρας. Αθήνα, Εμπειρία Εκδοτική, 1999. Σελ. 128. Δρχ. 2.500. ISBN 960-7919-39-4.

Β. Χασάνδρα. Αθήνα, Στάχυ, 2000. Σελ. 283. Δρχ. 2.300. ISBN 960-803220-2 . ΚΑΡΝΤΙΝΑΛ Μ. Αχ, αυτός ο έρωτας. Μετ. Κ. Ξυπολιτίδου. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 144. Δρχ. 2.200. ISBN 96004-1601-X. ΚΟΛΙΓΚΝΟΝ Ρ. Το ημερολόγιο του Αντόνιο Μοντόγια. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ψυχογιός, 2000. Σελ. 200. Δρχ. 3.700. ISBN 960-274-298-4. CONRAN S. Οι πρωταγωνίστριες. Μετ. Κ. Παπαμιχαήλ. Αθήνα, Bell, 2000. Σελ. 669. Δρχ. 1.900. ISBN 960-450-644-7. ΚΟΟΤΣ Γ. Μετρώντας... αγάπες. Μετ. Π.-Ν. Φιλία. Αθήνα, Εμπειρία Εκδοτική, 2000. Σελ. 123. Δρχ. 2.900. ISBN 9607914-44-0. ΚΟΡΜΑΝ Μ. Καριέρα, σεξ ή το μωρό; Μετ. Π.-Ν. Φιλία. Αθήνα, Εμπειρία Εκδοτική, 2000. Σελ. 288. Δρχ. 4.300. ISBN 960-7919-43-2. COUDRETTE. Η ιστορία της Μελουζίνας. Μετ. Π. Ζαχοηούλου-Βλάχου. Αθήνα, Ενάλιος, 1999. Σελ. 166. Δρχ. 3.120. ISBN 960-536-055-1. ΚΡΟΥΣ Χ.Κ.Ρ. Η τελευταία επιστροφή. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 2000. Σελ. 232. Δρχ. 3.640. ISBN 960-224-860-2. LEVI C. Ο Χριστός σταμάτησε στο Έμπολι. Μυθιστόρημα. Μετ. Φ. Ζερ­ βού. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 221. Δρχ. 4.800. ISBN 960-378-377-3. λεςινγκ

Ν. Ο απεσταλμένος στον πλα­

νήτη 8. Μετ. Γ. Καραδήμος. Αθήνα, Κέ­ δρος, 2000. Σελ. 240. Δρχ. 3.300. ISBN 960-04-1577-3.

3.200.

ISBN 960-410-130-7.

LIMIT Α. Ομίχλη και νύχτα. Μετ. Σ. Βρεττού-Σοφιανίδου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1999. Σελ. 372. Δρχ. 4.200. ISBN 960410-125-0. ΠΑΡΙΖΕ Γ. 0 ωραίος παπάς. Μετ. Μ. Λυκούδης. Αθήνα, Bell, 2000. Σελ. 319. Δρχ. 2.600. ISBN 960-620-429-4. ΠΑΡΤΖΕΤΕΡI. Το δέντρο του ουρανού. Μετ. Φ. Γκίζη. Αθήνα, Κανάκης. Σελ. 443. Δρχ. 3.380. ISBN 960-7420-52-7. ΠΟΥΛΜΑΝ Φ. 0 άρχοντας των δύο κό­ σμων. Μετ. Κ. Κοντολέων. Αθήνα, Ψυ­ χογιός, 2000. Σελ. 416. Δρχ. 5.500. ISBN 960-274-326-3. ΡΑΜΟΣ Χ.Φ. Ροσάριο Τιχέρας, η Αφρο­ δίτη των Καρτέλ. Μετ. Ε. Λογοθέτη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 237. Δρχ. 3.000. ISBN 960-14-0175-Χ. RYU Μ. Κυόκο. Μυθιστόρημα. Μετ. Φ. Κονδύλης. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 177. Δρχ. 2.900. ISBN 960-378402-8. ΣΕΡΙΝΤΑΝ Π. Σαράντα τέσσερα. Μετ. Μ. Γαβριήλ-Καβαλιεράτου. Αθήνα, Κέ­ δρος, 2000. Σελ. 384. Δρχ. 4.500. ISBN 960-04-1598-6. SIMENON 0. Η χήρα Κουντέρκ. Μετ. Γ. Λάμψας. Αθήνα, Ροές, 2000. Σελ. 218. Δρχ. 3.300. ISBN 960-283-092-1.

Μετ. Π. Κωνσταντέας. Αθήνα, Bell, 1999. Σελ. 540+505. Δρχ. 2.500 (ΟΙ δύο τόμοι). SHUTE J. Όταν η Τζόζεφιν ήταν είκοσι χρόνων και ζύγιζε 32 κιλά... Μυθιστό­ ρημα. Μετ. Α. Παπασταθοπούλου. Αθή­ να, Πατάκης, 2000. Σελ. 269. Δρχ. 3.900. ISBN 960-378-395-1. ΣΤΡΕΙΤ Μ. Jonathan Kellerman. Μετ. Σ. Μίμη. Αθήνα, Bell, 2000. Σελ. 569. Δρχ. 1.900. ISBN 960-450-642-0. TOLSTOI L. Έτσι πεθαίνει ο έρωτας. Μετ. Α. Ροΐδου. Αθήνα, Ροές, 2000. Σελ. 100. Δρχ. 2.080. ISBN 960-283-093-Χ. THOMPSON Α. Τζαστίν. Μετ. Α. Καλοκύρης. Αθήνα, Σέλας, 1999. Σελ. 157. Δρχ. 3.000. ISBN 960-7246-41-1. ΦΛΟΜΠΕΡ Γ. Η κυρία Μποβαρύ. Μετ. Κ. θεοτόκης. Αθήνα, Πατάκης, 2000. Σελ. 465. Δρχ. 5.500. ISBN 960-600-892-4. FRISCH Μ. Homo Faber. Μυθιστόρημα. Μετ. Σ. Τριαντάφυλλου. Αθήνα, Πατά­ κης, 2000. Σελ. 246. Δρχ. 4.200. ISBN 960-378-420-6. Μ f \ c τ ε <;

ΑΜΑΡΥΛΛΙΔΑ. Για μια αντίστροφη μέ­ τρηση. Αθήνα, Μέτρον, 1999. Σελ. 175. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7201-50-7. ΚΟΒΑΤΣΗΣ Λ.Χ. 0 ποιητικός λόγος και η αλήθεια. Αθήνα, Δωδώνη, 1999. Σελ. 245. Δρχ. 4.160. ISBN 960-248-989-8. ΚΟΛΟΒΟΥ Φ. Μιχαήλ Χωνιάτης. Αθήναι, Ακαδημία Αθηνών, 1999. Σελ.'311. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7099-82-6. ΚΟΥΡΚΟΥΜΕΛΗΣ Ν.Κ. Νεότερα Καλβικά. Αθήνα, Περίπλους, 1999. Σελ. 229. Δρχ. 3.640. ISBN 960-7131-80-0. ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ Δ. Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 263. Δρχ. 5.500. ISBN 960-378509-3.

SIMONS Ρ. Κόκκινα φύλλα. Μυθιστόρη­ μα. Μετ. Ρ. Χάτχουτ. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 473. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2604-5.

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ Α. Παλίμψηστα και άλ­ λα. Αθήνα, Παπαζήσης, 2000. Σελ. 134. Δρχ. 2.080. ISBN 960-02-1367-4.

SMITH W. Μουσώνας. Τόμοι Α'+Β'.

ΚΙΛΙ Ε. Αναπλάθοντας τον Παράδεισο.

129

Μετ. X. Τσαλικίδου. Αθήνα, Εξάντας, 1999. ΣεΠ. 356. Δρχ. 5.720. ISBN 960256-415-6. Δοκίμια ΑΓΓΕΛΟΥ Α. Των Φώτων. Τόμος Β'. Αθή­ να, Μ.Ι.Ε.Τ., 1999. Σελ. 516. Δρχ. 6.500. ISBN 960-250-180-4. ΑΡΑΝΙΤΣΗΣ Ε. Σε ποιον ανήκει η Κέρκυ­ ρα; Αθήνα, Νεφέλη, 1999. ΣεΠ. 194. Δρχ. 3.640. ISBN 960-221-452-2. ΒΑΣΙΛΑΚΑΚΟΣ Γ. Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος στη Μεταπολεμική Πεζογρα­ φία (1946-1958). Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 287. Δρχ. 4.500. ISBN 960-344-760-9. ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ X. Το δημοτικό τραγούδι ως περιεχόμενο της συνειδήσεως του νέου Ελληνισμού. Αθήνα, Ευθύνη, 1999. ΣεΠ. 127. Δρχ. 3.120. ISBN 9607033-92-2. ΣΑΡΑΝΤΑΡΗΣ Γ. Δοκίμια για την ύπαρξη του ανθρώπου. Αθήνα, Ευθύνη, 1999. Σελ. 102. Δρχ. 2.600. ISBN 960-703394-9. ΤΣΑΤΣΟΥΛΗΣ Δ. Η γλώσσα της εικόνας. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. ΣεΠ. 425. Δρχ. 6.500. ISBN 960-344-803-6. MANN Τ. Στοχασμοί ενός απολιτικού. Μετ. Μ. Πούλη. Αθήναι, Ίνδικτος, 1999. Σελ. 747. Δρχ. 10.000. ISBN 960-518055-3.

Σύνορα, 2000. Σελ. 163. Δρχ. 2.500. ISBN 960-04-0169-5. ΚΑΪΖΕΡ Γ. Μια μέρα του Οκτώβρη. Μετ. Γ. Δεπάστας. Αθήνα, Νεφέλη, 2000. Σελ. 144. Δρχ. 1.870. ISBN 960-211510-6. Μ ε λ ε τε c ΠΟΥΧΝΕΡ Β. Η πρόσληψη της γαλλικής δραματουργίας στο νεοελληνικό θέα­ τρο (17ος-20ός αιώνας). Αθήνα, Ελλη­ νικά Γράμματα, 1999. Σελ. 219. ISBN 960-344-739-0.

ΔΡΟΥΓΟΥ Σ. Το αρχαίο θέατρο της Βερ­ γίνας. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 1999. Σελ. 76. Δρχ. 2.000. ISBN 960-12-0780-5. Β ι ο γ ο α φ ί ec ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ Κ. Νικόλαος Πλαστήρας. Αθήνα, Παρουσία, 1999. Σελ. 239. Δρχ. 3.640. ISBN 960-7956-47-8. WESTFALL R.S. Η ζωή του Ισαάκ Νεύτωνα. Απόδ. Δ. Γιαννίμπας. Ηράκλειο, Πα­ νεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1999. Σελ. 535. Δρχ. 5.300. ISBN 960-524060-2. SASSON J. Πριγκίπισσα Σουλτάνα. Μετ. Σ. Παρίση. Αθήνα, Το Κλειδί, 1999. Σελ. 353. Δρχ. 4.000. ISBN 960-237-154-4.

Η τραγέδια του Αγίου Δημητρίου. Κριτι­ κή έκδοση - εισ. - οημ. - γλωσσάριο: Ν. Μ. Παναγιωτάκης - Β. Πούχνερ. Ηρά­ κλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρή­ της, 1999. Σελ. 331. Δρχ. 3.900. ISBN 960-524-083-1.

Γερμανικές επιχειρήσεις κατά των α­ νταρτών στα Βαλκάνια (1941-1944). Αθήνα, Εκάτη, 1999. Σελ. 133. Δρχ. 3.200. ISBN 960-7437-59-4.

130

ΜΠΑΡΜΠΗΣ Κ. Ν. Κωνσταντίνος ΙΒ' ο στρατηλάτης. Τόμος Α'. Αθήνα, Λογο­ θέτης, 1999. Σελ. 445. Δρχ. 5.720. ΠΕΤΡΑΤΟΣ Π. Οι λαϊκές ταραχές του 1833 στο Αργοστόλι. Αθήνα, Σίσυφος, 1999. Σελ. 159. ISBN 960-7804-02-3.

1999. Σελ. 223. Δρχ. 5.200.

Αρχαιολογία

Έργα

ΤΣΙΟΥΝΗ - ΦΑΤΣΗ Β. Ένα θρησκευτικό δράμα για το θείο πάθος. Αθήνα, Νέα

ΛΑΖΟΣ X. Δ. Η περιπέτεια της τεχνολο­ γίας στην αρχαία Ελλάδα. Αθήνα, Αίο­ λος, 1999. Σελ. 207. Δρχ. 4.680. ISBN 960-7267-82-5.

ΣΑΝΣΑΡΙΔΟΥ - HENDRICKX θ. Το χρονι­ κόν του Μορέως. Αθήνα, Δημιουργία,

UTOPIA

Ελληνική

ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Desperados. Αθήνα, Καστανιώτης, 2000. Σελ. 138. Δρχ. 2.600. ISBN 960-03-2619-3.

ΚΟΥΤΟΥΛΑΣ Δ. Βυζαντινή Κωνσταντινού­ πολη. Αθήνα, Χιωτέλλης, 2000. ΣεΠ. 133. Δρχ. 3.640. ISBN 960-86159-2-5.

Ιο τοοία

ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Β. ΕνΑθήναις, κάποτε... Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 364. Δρχ. 5.000. ISBN 960-344-894-Χ. ΚΑΠΟΣ Μ.Μ. Ιστορικό ημερολόγιο του 20ού αιώνα. Τόμος Α': 1901-1950. (Χω­ ρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 303. Δρχ. 6.240

ΣΒΟΛΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Ελευθέριος Βενιζέλος. 12 μελετήματα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2000. Σελ. 274. Δρχ. 4.000. ISBN 960-344-656-4. MANΕΤΤΙ Α. Έγγραφα Κορώνης και Με­ θώνης. Αθήνα, Ε.Ι.Ε. / Ινστιτούτο Βυζα­ ντινών Ερευνών, 1999. ΣεΠ. 439. Δρχ. 10.000.

ISBN 960-371-011-3.

SCHULLER W. Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας. Μετ. Α. Καμάρα - Φ. Κοκκινιά. Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1999. Σελ. 339. Δρχ. 5.500. ISBN 960-250-178-2. Π α γ κ ό ο μ ι α _ Ι_α τ ο ρ ί α ΤΣΑΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ Π. Σύγχρονη Ευρω­ παϊκή ιστορία. Τόμος Α'. Αθήνα, Εστία, 2000. Σελ. 484. Δρχ. 5.720. ISBN 96005-0894-1.

Ελλάδα ΚΥΡΙΑΖΗΣ Α. Η Ερατώ εις Λέσβον. Αθή­ να, Δωδώνη, 1999. Σελ. 106. ISBN 960248-993-6. Koopoc ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ Α. Κίνα 2000. Αθήνα, Κά­ κτος, 2000. Σελ. 120. Δρχ. 2.080. ISBN 960-382-406-2.

ΙΑΤΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 16. Δρχ. 1. Γνώοεις ΜΠΑΓΙΟΝ Ε.Γ. Ανακύκλωση τώρα. Μετ. Ρ. Ρώσση - Ζαΐρη. Αθήνα, Μίνω-

ΑΕΡΟΠΟΣ. Διμηνιαίο περιοδικό, ΐεύ χος 30. Δρχ. 1.000. ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΪΑ. ϊεύχος 181. Δρχ.

ας, 1999. Σελ. 32. ISBN 960-542-

2 .000 .

135-

ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Μηνιαία επιθεώρηση, ϊεύχος 369. Δρχ. 500.

6.

ΜΠΑΓΙΟΝ Ε.Γ. Προσέχω το δάσος. Μεχ. Ρ. Ρώσση - Ζαΐρη. Αθήνα, Μίνωας, 1999. Σελ. 32. ISBN 960-542133-Χ. ΜΠΑΓΙΟΝ Ε.Γ. Προστατεύω τα ζώα. Μετ. Ρ. Ρώσση - Ζαΐρη. Αθήνα, Μίνωας, 1999. Σελ. 32. ISBN 960-542136-

4.

ΜΠΑΓΙΟΝ Ε.Γ. Σώζω το νερό από τη μόλυνση. Μετ. Ρ. Ρώσση - Ζαΐρη. Αθήνα, Μίνωας, 1999. Σελ. 32. ISBN 960-542-134-8.

Ε \( ύ θε ρα αναγνώοματα

ΑΝΑΠΪΥΞΗ. ΕΒΕΑ. ϊεύχος 2. ΑΡΔΗΝ. Διμηνιαίο περιοδικό, ϊεύχος 24. Δρχ. 1.500.

ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση. Τόμος 76, τεύχος 4. ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Τεύχος 31. Δρχ. 3.120. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Τριμηνιαία έκδο­ ση. Τεύχος 56. Δρχ. 2.500. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτε­ χνία. Τεύχος 155. Δρχ. 1.000. ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΑ ΝΕΑ. Φύλλο 62. Δρχ. 20 0.

ΑΡΝΑΙΑ ΪΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Περιοδική Έκδοση, ϊεύχος 45. Δωρεάν.

Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 124.

ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΑ. Τριμηνιαία έρευνα. Τεύ­ χος 87. Δρχ. 1.500. ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ. Τόμος 20ός, 1999. Δρχ. 10.400.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1721. Δρχ. 1.500. ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Μηνιαία εφημε­ ρίδα. Φύλλο 85. Δρχ. 600.

ΓΙΑΤΙ. Τεύχος 297. Δρχ. 700.

ΝΕΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Τεύχος 31. Δρχ. 2.000.

ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 219. Δρχ. 1.500.

ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχος 108. Δρχ. 1.500. ΟΜΠΡΕΛΑ. Γράμματα - τέχνες - πολι­

ΔΕΛΤΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑΣ. Τεύχος 15.

τισμός. Τεύχος 47. Δρχ. 2.000.

ISBN 960-542-100-3.

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Περιοδικό λόγου και τ έ ­ χνης. Τεύχος 109. Δρχ. 1.500.

κό. Τεύχος 131.

ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑΣ Α. Η θάλασσα. Αθήνα, Πα-

ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του

Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥΛ. Μίμης ο Πατούσας. Αθήνα, Μίνωας, 1999. Σελ. 30. Δρχ. 2.750.

παδόπουλος, 2000. Σελ. 25. ISBN 960261-958-9. ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑΣ Α. 0 Κουτσοφλέβαρος. Αθήνα, Παπαδόπουλος, 2000. Σελ. 25. ISBN 960-261-957-0. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΐΗΣ Α. Εξοχική Λαμπρή. Αθήνα, Παπαδόπουλος, 2000. Σελ. 25. ISBN 960-261-956-2. ΜΟΛΥΒΙΑΤΗΣ Π. Το κάστρο που πέταξε. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 2000. Σελ. 48. Δρχ. 3.640. ΝΙΚΟΛΑΟΥ 0. Αστεράκι. Αθήνα, Κέδρος, 2000. Σελ. 80. Δρχ. 1.500. ISBN 960-041628-1. DAVIDTS J.-P. Ο Μικρός Πρίγκιπας επι­ στρέφει. Μετ. 0. Αβραμίδης. Αθήνα, Διόπτρα, 1999. Σελ. 94. Δρχ. 2.600. ISBN 960-364-146-2.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ. Διμηνιαίο περιοδι­

βιβλίου. Τεύχος 406. Δρχ. 2.000.

Τεύχος 73. Δρχ. 1.000.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύχος 125.

Τεύχος 93. Δρχ. 2080.

ΕΛΛΟΠΙΑ. Περιοδικό για τα εθνικά θέ­ ματα. Τεύχος 48. Δρχ. 1.200.

Δρχ. 1.560.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Τεύχος 110.

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΓΓΕΤ. Τεύχος 1. Δωρεάν.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη έκδοση.

ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ. Τεύχος 2-3. Δρχ. 4.500.

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη πε­

ΕΠΤΑΚΥΚΛΟΣ. Τεύχος 1-2. Δρχ. 2.000.

875.

ΕΠΤΑΝΗΣΙΑΚΑ ΦΥΛΛΑ. Τόμος Κ,4.

Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική ε-

ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχη 338, 339. Δρχ. 900. Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 51. Δρχ. 200. ΘΡΑΨΙΜΙΩΤΙΚΗ ΦΩΝΗ. Τρίμηνη έκδο­ ση. Φύλλο 29.

Φύλλο 15.

ριοδική έκδοση. Τεύχος 423. Δρχ.

πιθεώρησις. Τεύχη 116,117. Δρχ. 1.00 0. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ. Τόμος 29, 1999. Δρχ. 8.320. ΧΡΟΝΙΚΑ. Φύλλο 165. Δωρεάν. UNICEF ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΣ. Τεύχος 40.

131

U p.

407 ίπιμίΊπα: ΗΛ ΙΑ Σ

1 Μ α ρ τίο υ -

Μ Α ΓΚA IΝ ΗΣ

31 Μ α ρ τίο υ 2 0 0 0

\Mimom ί ψ Κριτικογραφία περιλαμβάνονται

I

Σύλλογος Προστασίας Περιβάλλοντος Φιλοθέης: 1990-2000 (Α. Δήμου, Ραδιο­ τηλεόραση, 11.3.2000)

όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουοιάοεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται

ηΐΞ/ιϊ

. ·' ~ι

Μανδραβέλης Π.: Είπαν... Λεξικό του έ­ ξυπνου λόγου (Ν. Ντόκας, Ελευθερο­ τυπία, 10.3.2000)

όταν ημερήσιο και περιοδικό τύπο

—

I

Αρβανιτάκης Τ.: Πλάτων: περί της κινήσεως (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) Δημητρακόπουλος Μ.· I. Καντ. Η κριτική του Καθαρού Λόγου (Δ. Μούκανος, Κα­ θημερινή, 5.3.2000) Μανιάτης Γ. Ι„ Σαγκριώτης Γ„ Χρύσης Α. Α. (επιμ.): Χέρμπερτ Μαρκούζε: Κρπ;ική, Ουτοπία, Απελευθέρωση (Φ. Τερζάκης, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) Παλαιοπούλου-Σταθοπούλου Ρ., Κουκολοπούλου-Αρνέλλου Γ.: Τα Κο­ σμολογικά - Γνωριμία με την κοσμο­ λογική σκέψη δυόμισι χιλιάδων χρό­ νων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυ­ πία, 17.3. 2000)

ΚΡΙΤΙΚΟ

Πεντξοπούλου-ΒαλαλάΤ.: Γοργίας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000)

132

Μισράχι Ρ.: Η ευτυχία (Α. Δήμου, Ραδιο­ τηλεόραση, 4.3.2000) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) (Γ. Παηασωτηρίου, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) Μπακούνιν Μ.: θεός και κράτος (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 17.3. 2000) (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 3.3.2000) Μπερξόν Ερρ.: Τα άμεσα δεδομένα της συνείδησης (Φ. Τερζάκης, Ελευθεροτυ­ πία, 3.3.2000) Φίνελκροτ Α.: Η χαμένη ανθρωπότητα (Γ. X. Παπασωτηρίου, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000)

Φουκό Μ.: Αυτό δεν είναι πίπα (Γ. Τζιρτζιλάκης, Τα Νέα, 16.3.2000) Χάιλμπρόνερ Ρ.: Οι φιλόσοφοι του οικο­ νομικού κόσμου (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 10.3.2000) (Α. Φωτοπούλου, Nemecis, Μάρτ. 2000)

Καράντζαλης Τ.: Αι βασικοί αρχαί του Ισλάμ (Χαρ. Δημακοπούλου, Εστία, 18.3.2000) Μαντζαρίδης Γ.: Κοινωνιολογία του Χριστιανισμού (Π. Καραμούζης, Σύνα­ ξη, 73) Μπούμης Π.: Μεταμοσχεύσεις και Εκκλησία (Χαρ. Δημακοπούλου, Εατία, 18.3.2000)

Γιαννακοπούλου Δ.: Παραδοσιακή α­ στρολογία (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 11.3.2000) Γιαννουλάκης Π.: Ο παράξενος κόσμος του Τσαρλς Φορτ (Α. Δήμου, Ραδιοτη­ λεόραση, 18.3.2000) Τσαρούχας Κ.: Η Μασονία στην Ελλάδα (θ. Γεωργιάδης, Μακεδονία, 19.3.2000)

I m m / iY iH

.

~~1

Κρίστεβα Τζ.: Οι νέες αρρώστιες της ψυχής (Α. Παναγόπουλος, Καθημερινή, 7.3.2000)

|*Μ Μ 0ΓΜ

I

Άρνχαϊμ Ρ.: Τέχνη και οπτική αντίληψη Η ψυχολογία της δημιουργικής όρασης (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) Γκόλμαν Ντ.: Η συναισθηματική νοημο­ σύνη στο χώρο της εργασίας (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 405) Ντιμίτριους Τζ., Ματζαρέλα Μ.: Διαβά­

ζοντας τους ανθρώπους (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 17.5.2000)

imtnn

Τομάτις Α.: Το αφ τί και η φωνή (Τ. Ευαγγελοπούλου, Το Βήμα, 12.5.2000)

Ανδριανόπουλος Α.: Παγκοσμιοποίηση και Νέα Οικονομία (Σ. Ντάλης, Το Βήμα, 5.5.2000)

ΙΗΙΗΙ/ΜΜ

Π

Ινστιτούτο VPRC: Η κοινή γνώμη στην Ελλάδα. Έρευνες - δημοσκοπήσεις 1999-2000 (Σ. Ντάλης, Το Βήμα, 5.5.2000) Κασίμης X., Λουλούδης Λ. (επιμ.): Ύπαιθρος χώρα. Η ελληνική αγροτική κοινωνία στο τέλος του εικοστού αιώ­ να (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 12.5.2000) Οικονόμου Δ., Πετράκος Γ.(επιμ,): Η α­ νάπτυξη των ελληνικών πόλεων (Π. Πρωταίου, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 16.5.2000) Ψημίτης Μ.: Κορπορατιστική διαμεσολάβηση και κοινωνικός έλεγχος (Γ. Ν. Μπασκόζος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2.5.2000) (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 12.5.2000) Μπελ Ντ.: Ο πολιτισμός της μεταβιο­ μηχανικής Δύσης (Σ. Ντάλης, Αυγή, 25.5.2000) (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 4.5.2000) Μποντριγιάρ Ζ.: Αμερική/Le paroxyste indifferent (Γ. X. Παπασωτηρίου, Ελευ­ θεροτυπία, 51.5.2000) Πουλέν ντε λα Μπαρ Φ.: Για την ισότη­ τα των δύο φύλων (Α. Δήμου, Ραδιο­ τηλεόραση, 18.5.2000) Σατλέ Ζ.: Να ζούμε και να σκεφτόμα­ στε σαν τα γουρούνια (Γ,Χ. Παπαοωτηρίου, Ελευθεροτυπία, 10.5.2000) Σένετ Ρ.: Η τυραννία της οικειότητας. 0 δημόσιος και ο ιδιωτικός χώρος στον δυτικό πολιτισμό (Α. Βιστωνίτης, Το Βή­ μα, 19.5.2000) Σερότα Ν.: Εμπειρία ή ερμηνεία (θ. Γε­ ωργίου, Ελευθεροτυπία, 10.5.2000)

[ O . c . _____________________ | Παπαθανασόπουλος Σ.: Η βία στην ελ­ ληνική τηλεόραση (Κ. Καρακώτιας, Αυ­ γή, 5.5.2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 18.5.2000)

Μαρούδας Λ., Τσαρδανίδης X.: Πού βα­ δίζει η Ρωσία; (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 12.5.2000) Μπογιόπουλος Ν.: Βαλκάνια - 78 μέρες "στόχος1του NATO (I. Παπαζήση, Ισοτι­ μία, 24.5.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευ­ τος Τύπος, 26.5.2000) Παπαζήσης Β.: Η φόρμα των Ελλήνων (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 19.5.2000) Ροκόφυλλος Χρ.: Η Ελλάδα απέναντι στις προκλήσεις του σύγχρονου κό­ σμου (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 2.5.2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 24.5.2000) ΦωτόπουλοςΤ.: Η Νέα Τάξη στα Βαλ­ κάνια (Γ; Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 12.5.2000) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 16.5.2000) Λάνκαστερ Κ.: Βοήθεια στην Αφρική. Τόσο πολλά για να γίνουν, τόσο λίγα έ­ χουν γίνει (Α. Χουλιάρας, Το Βήμα, 5.5.2000) Μπόφενκερκ Φ„ Γεσιλγκόζ Γ.: Η τουρκι­ κή μαφία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 19.5.2000) Πόσνερ Ρ.: An Affair o f State; The Investigation, Impeachment, and Trial of President Clinton (Ap. Χατζής, To Βή­ μα. 19.5.2000) (Ν. Ντόκας, Ελευθερο­ τυπία, 10.5.2000) Φρίντμαν T.: Thelexus and the Olive Tree: Understanding globalisation (Γ. N. Μπασκόζος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 16.5.2000)

I m im t im im ir l Ζορμπάς Κ.: Δοκίμια για την παγκοσμιο­ ποίηση (Δημ. Δρίτσας, Σύναξη, 75) ΛαμπρίαςΤ.: Η Ευρώπη - φάντασμα στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και του αμερικανικού ηγεμονισμού (Σ. Ντάλης. Το Βήμα, 5.5.2000) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 10.5.2000) Μπόση Μ.: Ζητήματα ασφαλείας στη

Νέα Τάξη Πραγμάτων (Σ. Ντάλης, Το Βήμα, 19.5.2000) Ντάλης Σ.(επιμ,): Η κρίση στο Κόσοβο. Η Ελλάδα, η Διεθνής Κοινότητα και τα ΜΜΕ (Β. Καπετανγιάννης, Καθημερινή, 28.5.2000) Τσινισιζέλης Μ., Υφαντής Κ. (επιμ.): Σύγ­ χρονα προβλήματα διεθνών σχέοεων (Σ. Ντάλης, Το Βήμα, 19.5.2000) Ψυχοπαίδης Κ.: Κανόνες και αντινομίες στην πολιτική (Ν. Α. Σεβαστάκης, Ελευ­ θεροτυπία, 10.5.2000) Βιντάλ-Νακέ Π.: Πέρα από την αρχαία ελληνική δημοκρατία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 25.5.2000) (Ν. Σεβαστάκης, Ελευθεροτυπία, 24.5.2000) ΜιούλερΤζ.: Capitalism, Democracy and Ralph's pretty good grocery (0. Αθανασίου, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 50.5.2000) Σιντιάνσκι Ντ.: Η ομοσπονδίωοη της Ευ­ ρώπης (Σ. Ντάλης, Αντί, 51.5.2000) Χάμοντ Ν.: Το Μακεδονικό κράτος (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 5.5.2000)

[ΟΙΚΟ ΝΟ ΜΙΑ

·

I

Κιτσοηανίδου Κ.: Το μάρκετινγκ του ευ­ ρωπαϊκού κινηματογράφου (Γ. Ν. Μηασκόζος, Εξπρές, 19.5.2000) Μελάς Κ.: Παγκοσμιοποίηση. Νέα φάση διεθνοποίησης της οικονομίας (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 19.5.2000) (Σ. Σακελλαρόπουλος, Ελευθεροτυπία, 24.5. 2000) Παπούλιας Γ.: Χρηματοοικονομική διοί­ κηση (X. Σαββίδης, Ημερήσια, 18.5.

2000) Πρόντζας Ε.: Οικονομικός προστατευτι­ σμός και βαλκανική συνεργασία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 25.5.2000) Στεργίου Δ.: Της Σοφοκλέους το κάγκε­ λο (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 4.5.2000) Τόλιος Γ.: Συγκέντρωση Κεφαλαίου - Οι­ κονομικοί όμιλοι και Οικονομική ελίτ (Μ. Νεγρεπόντη-Δελιβάνη, Αντί, 17.5.2000) Χατζόπουλος Α.: Κίνα 2000. Καπιταλι­ σμός ή "σοσιαλιστική οικονομία της α­ γοράς1; (Λ Τζάλλα, Ηπειρωτικός Αγών, 16.5.2000)

133

Ψαλιδόπουλος Μ.: Πολιτική οικονομία και Έλληνες διανοούμενοι (Π. Κλαυδιανός, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 9.3.2000) Γκρέιντερ Ου.: Ο μανιακός καπιταλι­ σμός (Γ. χ. Παπασωτηρίου, Ελευθερο­ τυπία, 3.3.2000) Ίτοχ Μ., Λαπαβίτσας Κ.: Political economy of money and finance (Λ. Baτικιώτης. Ημερήσια, 18.3.2000) Κράους Ντ.: Το βιβλίο των πέντε κύ­ κλων για στελέχη επιχειρήσεων (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 24.3.2000) Λίζον Ν.: Ένας επικίνδυνος χρηματι­ στής (Α. Φωτοπούλου, Nemecis, Μάρτ. 2000)

[ffM/ifriif

·:— ]

Αποστολίδου Β„ Χοντολίδου Ε. (επιμ.): Λογοτεχνία και εκπαίδευση (Κ. Εχινά, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) Μωραΐτης Γ.: Ιδεολογικές - μεθοδολο­ γικές αρχές της εργασίας ρτο Σχολείο της Πολυτεχνικής Εκπαίδευσης (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 4.3.2000) Περοελής Εμμ.: Σχολική θρησκευτική αγωγή (Β. Πανταζής, Σύναξη, 73)

. ι

\m m rn

Βολιώτης Ά., Πόρναλης Μ.: Πήλιο, Φί­ λεμα θεού (0. Τσιχλάκη, Το Βήμα, 19.3.2000) Μπορνόβα I.: Τα φυσικά μνημεία της Ελλάδας (Ε. Μπιτσάκης, Το Βήμα, 19.3.2000) Παπαδημητρίου Γ. (επιμ.): Η προστασία των υγροτόπων στην Ελλάδα (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 405)

[.......

'

Βαρβιτσιώτης Γ.: Η βουλευτική ασυλία - ελληνική και ευρωπαϊκή πραγματικό­ τητα (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 19.3.2000) Γιακουμέλος Σ.: Αθλητική νομοθεσία και νομολογία (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεό­ ραση, 4.3.2000) Περγαντάς Κ.: Οι υποχρεώσεις των δη­ μοσίων υπαλλήλων στην ελληνική και

134

I

γαλλική έννομη τάξη (X. Χρυσανθάκης, Το Βήμα, 19.3.2000)

ρεαλισμός (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυ­ πία, 24.3.2000)

Σταμάτης Κ.: Δίκαιο και δικαιοσύνη στην εποχή των ορίων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 4.3.2000) (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 4.3.2000)

Σκαρπέλος Γ.: Terra Virtualis (Αλ. Αθανασιάδου, Καθημερινή, 19.3.2000)

Χατζηκωνσταντίνου Κ.: Προσεγγίσεις στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 30.3.2000)

Σιμόν X.: Οι επιστήμες του τεχνητού (Π. Τζαμαλίκός, Ελευθεροτυπία, 31.3. 2000)

Σεκ Μπ„ ΝτουάιερΤζ., Νιούφελντ Π.: Actual innocence: Five days to Execution from the Wrongly convicted (θ. Χατζόπουλος, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 16.3.2000)

ΐΑ Ρ Χ ΙΜ Τ Ο Μ Κ Ιί

------- 1

ϊΐβ ΚΟ ίΡ Λ Φ ΙΑ

Γκέφου-Μαδιανού Δ.: Πολιτισμός και ε­ θνογραφία. Από τον εθνογραφικό ρεα­ λισμό στην πολιτισμική κριτική (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000)

ΙΛ Μ Γ Μ ΙΑ

I

.

Καλογερόπουλος Κ.: Μάγια. Μύθοι και θρύλοι (Έ. Φολίδα, Τα Νέα, 24.3.2000) Κοντομίχης Π.: Ο λευκαδίτικος γάμος/ Τα τοπωνύμια της Λευκάδας (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 12.3.2000) Μαλεβίτσης Χρ.: Το Δημοτικό Τραγούδι ως περιεχόμενο της συνειδήσεως του νέου ελληνισμού (Μ. ΛαμπαδαρίδουΠόθου, Το Βήμα, 19.3.2000) (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 25.3.2000) (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 10.3.2000) Νίλσον Μ.: Ελληνική λαϊκή θρησκεία (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 18.3.2000)

I ΜΪΘΟΛΟίΙΑ

I

Βερνάν Ζ.-Π.: L' Univers, les Dieux, les Hommes (T. Δημητρούλια, To Βήμα, 26.3.2000)

ΙΕ Μ ΪΪΗ Μ Ε Ϊ

1

Μπιτοάκης Ε.: Αιτιότητα και τοπικότητα στη φυσική (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυ­ πία, 24.3.2000) Μπιτσάκης Ε.: Ο νέος επιστημονικός

Νοβικόφ I.: Το ποτάμι του χρόνου (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000)

.

|

Παρλαμά Λ., Σταμπολίδης Ν. (επιμ.): Η Πόλη κάτω από την Πόλη. Ευρήματα α­ πό τις ανασκαφές του μητροηολιτικού σιδηροδρόμου των Αθηνών (X. Κιοσοέ, Το Βήμα, 26.3.2000) Φιλιππίδης Μ. (επιμ.): Απουσία αισθητι­ κής. Πέρα από το ωραίο (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 24.3.2000) Κρουκ Τζ. Μ.: The Rise of the Nouveaux Riches, Style and Status in Victorian and Edwardian Architecture (Ντ. Κάναντΰϊν, To Βήμα, 26.3.2000)

l Παπαζαφείρη l.: Λάθη στη χρήση της γλώσσας μας (Β. Παππά, Αυριανή, 12.3.2000)

fr a r m

;

.

·“ —

|

Λούντζης Ν.: Φανερωμένης της Ζακύν­ θου. Προφήτες και ζωγράφοι (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 26.3.2000) Ψυχοπαίδης Γ.: Ανθη της πέτρας - εικό­ νες πάνω στην ποίηση του Γιώργου Σεφέρη (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) Λόουντεν Τζ.: Πρώιμη χριστιανική και βυζαντινή τέχνη (Ν. Ντόκας, Ελευθερο­ τυπία, 31.3.2000) Ράματζ Ν. & Ά.: Ρωμαϊκή τέχνη, από τον Ρωμύλο έως τον Κωνσταντίνο (Σ. Αποσιολίδης, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) Ρολέ Κ.: La Sculpture Orecque (Αθ. Σίδερης, Το Βήμα, 12.3.2000) Φόργκας Ε.: Bauhaus. Ιδέες και πραγμα­ τικότητα (Μ. Στεφανίδης, Καθημερινή, 12.3.2000)

1KAAIIKHΦΙΑΟΛΟΓΙΑ/ΛΟίΟΤΕΧΝΙΑ\ Εκδόσεις Πύρινος Κόσμος: Ορφικά κεί­ μενα (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυ­ πία, 31.3.2000) Λιβανιού: Προς Θεοδόσιον τον βασιλέα υπέρ των ιερέων (Κ. Νούλας, Αντί, 31.3.2000) Λουκιανός: Δημοπρασία φιλοσόφων (Έ. Κασίμη, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) ΜαρωνίτηςΔ. Ν.: Ομηρικά Μεγαθέματα: Πόλεμος - Ομιλία - Νόστος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000)

ηση (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών, 23.3.2000) Ιερόπαις Λ.: Μια παρουσίαση από τον Γιώργο Μαρκόπουλο (Γ. Κοροηούλης, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) (Β. Ρούβαλης, Αντί, 31.3.2000) Καλαμαράς Β.: Ολοκαύτωμα (Β. Καραλής, διαβάζω, 405) Καλομοιροπούλου Ε.: Ήλιος με δόντια (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 19.3. 2000) Κανίνια Ε.: Νεκρόπολη ή Αστροδύτες/ Το ελάχιστο μαύρο (Ε. Χωρεάνθη, Κα­ θημερινή, 28.3.2000) ΚατσίμηςΣ.: Τα ποιήματα (1955-1996) (Κ. Σουέρεφ, Το Βήμα, 5.3.2000)

Ανασιασιάδης Γ. (επιμ.): Στα γήπεδα η πόλη αναστενάζει (Μ. Δημητρίου, δια­ βάζω, 405)

Κοντός Γ.: Ο αθλητής του τίποτα (Ν. Δαββέτας, Εντευκτήριο, 48)

Εκδόσεις Εξάντας: Η τελευταία νύχτα του αιώνα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000)

Κυριακοπούλου Α.: Αγρυπνία αθέατη κορυφή (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 19.3.2000)

Παραμπούκης Β. (επιμ.): Αγοράστε το Δία και άλλες 69 πολύ μικρές ιστορίες του φανταστικού (Π. Μηουκάλας, Κα­ θημερινή, 21.3.2000)

Λιοντάκης Χρ.: Με το φως (Γ. Βέης, διαβάζω, 405)

Παράσχος Κ.(επιμ,): Ανθολογία της Ευ­ ρωπαϊκής και Αμερικανικής Ποιήσεως (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα, 19.3.2000)

Αναστασάκος Σ.: Αβατα (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 5.3.2000) Βέης Γ.: Χρυσαλλίδα στον πάγο (Ζ. Σα­ μαρά, Το Βήμα, 26.3.2000) Γιάνναρης Γ.: Ο εκφυλισμός του Γύγη (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 19.3.2000) Γκαρίλας θ.: Μελαγχολώ εκ μέρους σου (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τόπος, 17.3.2000) Δαββέτας Ν.: 15 Οκτωβρίου 1960 (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) (Δ. Κονιδάρης, Το Βήμα, 12.3.2000) Δενέγρης Τ.: Το πνεύμα της άμυνας (Μ. Φάις, Εντευκτήριο, 48) Εγγονόπουλος Ν.: Οι άγγελοι στον Πα­ ράδεισο μιλούν ελληνικά... (Φ. Αμπατζοπούλου, Τα Νέα, 18.3.2000) Ελιγιά Γ.: Άσμα ασμάτων - Ψαλμοί, Ποί­

Μακρυδημήτρης Α.: Δύσκολη υποχώ­ ρηση (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 19.3.2000) Μαρκίδης Μ.: Βαποράκια (Β. Χατζηβασιλείου, Εντευκτήριο, 48) Παμπούδη Π.: Το μαύρο άλμπουμ (X. Σπυροπούλου, Ελευθεροτυπία, 31.3. 2000) Πλαοτήρα Αλ.: Τόπος για να ζεις (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 25.3.2000) Σαλαπασίδης Τ.: Μια παρουσίαση από τον Κώστα Βούλγαρη (Γ. Κοροηούλης, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) Σολωμός Δ.: Στοχασμοί (Ε. Κοτζιά, Κα­ θημερινή, 26.3.2000) Τσούχλος Κ.: Στίχοι στο γέρμα (I. Μ. Χα­ τζηφώτης, Ακρόπολις, 19.3.2000) Φιλύρας Ρ.: Μια παρουσίαση από τον Γιάννη Δάλλα (Γ. Κοροηούλης, Ελευθε­ ροτυπία, 3.3.2000) Χουζούρη Δ.: Μποτίλια στον ουρανό (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 25.3.2000) Χριστοδούλου Δ.: Προς τα κάτω (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευθεροτυπία, 10.3. 2000)

Ασμπερι Τζ.: Αυτοπροσωπογραφία σε κυρτό κάτοπτρο (θ. Γεωργιάδης, Μακε­ δονία, 26.3.2000) Μοντάλε Ε.: Ημερολόγια 72 (Β. Ρούβαλης, Αντί, 17.3.2000)

\ B E 1 0 f ΡΑ ΦΙΑ

■- - - - - - - 1

Αδαμόπουλος Αλ.: Ψέμματα πάλι (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 25.3.2000) Αλαβέρας Τ.: Ως κυλιόμενοςτάπης (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 26.3. 2000) Αλεξάκης Β.: Η καρδιά της Μαργαρίτας (Ε. Γκίκα, Έθνος, 5.3.2000) (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Μάρτ. 2000) Ανδρουλάκης Μ.: Μ*. Γυναικείο αντιμυθιστόρημα (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 18.3.2000) (Γ. Κοροηούλης, Καθημερι­ νή, 21.3.2000) Ανταίος Π.: Οι αθώοι του οράματος (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 12.3.2000) Αντωνιάδη θ.: Η ουρά του ελέφαντα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 12.3.2000) Αποστολίδης Ρ.: Ουλάν Μπατόρ (Γ. Δρανδάκης - Σ. Παστάκας, Ελευθεροτυ­ πία, 3.3.2000) Αρανίτσης Ε.: Ιστορίες που άρεσαν σε μερικούς ανθρώπους που ξέρω (Γ. - Ί. Μπαμπασάκης, Καθημερινή, 5.3.2000) Αρανίτσης Ε.: Σε ποιον ανήκει η Κέρκυ­ ρα; (Γ. - Ί. Μπαμπασάκης, Ελευθεροτυ­ πία, 10.3.2000) Βαζάκας Κ..· Οι σερβιτόρες (Χρ. Σιάφ­ κος, Αδέσμευτος Τύπος, 17.3.2000) Βαλλιάνου Ό.: Top Model (Σ. Παπασπύρου, Vogue, Μάρτ. 2000) Γαδ Π.: Η ολοκλήρωση του λάθους (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 5.3.2000) Γιατρομανωλάκης Γ.: Erotikon (Αλ. Σταμάτης, διαβάζω, 405) Γουδέλης Τ.: 0 ύπνος του Άλφρεντ (Γ. Ί. Μπαμπασάκης, Καθημερινή, 26.3. 2000) (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 3.3.2000) Δενδρινός Γ.: Υπηρεσία υπαίθρου (Φ. Βούλγαρη, Inside, Μάρτ. 2000) Δούκα Μ.: Ουράνια Μηχανική (Φ. Καρα-

135

μήτσος, Ηπειρωτικός Αγών, 16.3.2000) (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 24.3.2000) (Μ. Λουκάκης, Μετρό, Μάρτ. 2000)

Λογοθέτης Η.: Κρουόμενες (Β. Κ. Καλα­ μαράς, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000)

Σπανίδου Ειρ.: Φόβος (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000)

Δρακοπούλου Αθ.: Μην ξυπνάς το νερό (Φ. Βούλγαρη, Inside, Μάρτ. 2000)

Μανιώτης Γ.: Η αδρεναλίνη... πάντοτε ψηλά! (Γ. Βέης, Ελευθεροτυπία, 31.3. 2000)

Σταμάτης Σ.: Την τελευταία κραυγή την άκουσε μια πόρνη (Γ. Αράγης, Ηπειρωτικός Αγών, 9.3.2000)

Ευθυμιάδης Μ.: Μοιραία σχέση (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000)

ΜαραγκάκηςΛ.: Μετακομίσεις (Γ. Κεσσόπουλος, Εντευκτήριο, 48)

Ζαρκαδάκης Γ.: Αρχιπελάγους πολιτεία (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000)

Μηλιώρη Π.: Ο κλήρος πέφτει οτην Αρήτη (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύ­ πος, 17.3.2000)

Στεφανοπούλου Μ.: Η σιωπή που κα­ τοικεί τα σπίτια (Ν. Κώτσιου, Αντί, 31.3.2000)

Ηλιανός 0.: Η έκρηξη (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 12.3.2000)

Μηλιώρης Ν.: Τέντυμπερ (Η. Κανέλλης, Το Βήμα, 19.3.2000)

θάνος Π.: 0 ηδονοθήρας (Μ. θεοδό­ σης, διαβάζω, 405)

Μίγγας Δ.: Των κεκοιμημένων (Α. Καστρινάκη, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000)

θεοδωρίδης Π.: Η δεξιά ερωμένη (Μ. Σαββίδης, Το Βήμα, 12.3.2000)

Μιχαηλίδης Μ.: Η πισίνα των αναμνήσε­ ων (Μ. Τσιγάρα, διαβάζω, 405)

Καισαρίδης Γ.: Συναντήσεις και ενοχές (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 19.3. 2000) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυ­ πία, 10.3.2000) (Η. X. Παπαδημητρακόπουλος, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000)

Μουρσελάς Κ.: Κλειστόν λόγω μελαγ­ χολίας (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 19.3.2000) (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 17.3. 2000)

Τότλης Σ.: 0 Συνδυασμός Έδεσσα Ζυρίχη (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Μάρτ. 2000)

Μπάνιά Ε.: Ματωμένες κούκλες (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 17.3.2000)

Τριανταφύλλης κ.: Με νύχια και με δόντια (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύ­ πος, 24.3.2000)

Καραγάτσης Μ.: Οι λησταί στα πρόθυρα των Αθηνών (Φ. Βούλγαρη, Inside, Μάρτ. 2000) Καραπάνου Μ.: «Ναι» (Κ. Δουζένη, Γυ­ ναίκα, Μάρτ. 2000) (Χρ. Παπαγεωργίου, Εντευκτήριο, 48) (Φ. Τσαλίκογλου, δια­ βάζω, 405) Καρυδάκης Σ.: 0 ένας με μαχαίρι (Σ. Νικολαΐδου, Εντευκτήριο, 48) Κολλιάκου Δ.: Το Μαγείο (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 5.3.2000)

Ναρ Αλ.: Σαλονικάι, δηλαδή Σαλονικιός (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 12.3.2000) (Μ. Τσάτσου, Καθημερινή, 26.3.2000) Παναγιωτόπουλος Ν.: Το γονίδιο της αμφιβολίας (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 19.3. 2000) (Μ. παναγιωτοηούλου, Elle, Μάρτ. 2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 11.3.2000) Παπαχρήστος Γ.: Παράλληλες σχέσεις (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 26.3.

2000)

Σφακιανάκη-Μανωλίδου Μ.: Ιστορίες από χώμα κι ασημόσκονη (Σ. Σιδέρη, Αξία, 18.3.2000) Σφυρίδης Π.: Μεταμόσχευση νεφρού (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 19.3.2000) (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000) Τατσόπουλος Π.: Κομεντί (Δ. Τσατσούλης, διαβάζω, 405)

Τριανταφύλλου Σ.: Το εργοστάσιο των μολυβιών (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 26.3.2000) (Ε. Κοτζιά, Καθη­ μερινή, 12.3.2000) (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 18.3.2000) (Ν. Ντόκας, Ελευθε­ ροτυπία, 10.3.2000) (Α. Ξύδη, Μελω­ δία, 22.3. 2000) (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 4.3.2000) Τριαρίδης θ.: 0 άνεμος σφυρίζει στην Κουπέλα (Β. Αθανασόπουλος, Ελευ­ θεροτυπία, 17.3.2000)

Κοσματόπουλος Αλ.: 0 πιο σύντομος δρόμος (Η. X. Παπαδημητρακόπουλος, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000)

Παρρέν Κ.: Η χειραφετημένη (Αρ. Ελληνούδη. Ριζοσπάστης, 12.3.2000)

Κουοαθανάς Π.: Είναι και πράματα βου­ βά (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 12.3. 2000)

Πολιτοπούλου Μ.: 0 κύριος Μάριος μετάνιωσε αργά (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 12.3.2000)

Κυριαζής Ν.: 0 Ιππότης και ο χρυσοκέφαλος (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύ­ πος, 11.3.2000)

Ρουσοχατζάκης Α.: Μπιμπερό με κόκα κόλα (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 26.3. 2000)

Λαδιά Ε.: Έτοιμος λόγος (Β. Παππά, Αυ­ ριανή, 12.3.2000)

Ρωμοσιός Κ.: Κόλαση (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 10.3.2000)

Λεονάρδος Γ.: Μόρα, η χριστιανό σουλ­ τάνα (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 18.3.2000)

Σιδηρόπουλος Π.: Μεγάλη Γη (Α. Δή­ μου, Ραδιοτηλεόραση, 11.3.2000)

Φλουράκης Α.: Η ψυχή των ημερών (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 17.3.2000)

Σκαμνάκης θ.: Οι μικροί πολέμιοι του χρόνου και της φθοράς (Α. Δήμου, Ρα­ διοτηλεόραση, 4.3.2000)

Φραντζεσκάκη Ν.: Αίθουσα αναμονής (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 4.3.2000)

Λεονταρίτης Γ.: Οδός Παυλώφ 22 (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 12.3.2000)

136

Φάις Μ.: Απ' το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες (Αλ. Τοόλκα, Down Town, 31.3.2000) Φακίνου Ε.: Τυφλόμυγα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 25.3.2000) (Ν. Ντόκας, Ελευ­ θεροτυπία, 3.3.2000) Φάλαρη Ντ.: Χρυσές νεφέλες (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 4.3.2000)

Χατζής Δ.: Το διπλό βιβλίο/Το τέλος της μικρής μας πόλης (Β. Κ. Καλαμα­ ράς, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυ­ ριακής, 12.3.2000) (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 24.3.2000)

ΈλροϊΤζ.: Λευκή τζαζ (Α. Ξύδη, Μελω­ δία, 22.3.2000)

3.3.2000) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 5.3.2000)

Έφρον Ν.: Τηλεφωνήματα (X. Δημακοπούλου, Εστία, 30.3.2000)

Κρους X.: Η τελευταία επιστροφή (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000)

Ζακ Π.: Κάθοδος στον Παράδεισο (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 18.3.2000)

Λέβι Κ.: 0 Χριστός σταμάτησε στο Έμπολι (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 5.3.2000)

Ψάλτη Ε.: Όταν ο Πολύφημος σφάλισε το μάτι του (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 10.3.2000)

Ίγκαν Γκ.: Διασπορά (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000)

Αβρίλ Ν.: Le Roman du visage (Z. - Μη. Μισέλ, Καθημερινή, 19.3.2000)

Καλάσο Ρ.: Η καταστροφή του Κας (Γ. Ν. Μηασκόζος, Εξπρές, 12.3.2000)

Λέμπιρτζ Α.: Έγκλημα στην Αυλή του βασιλιά Ήλιου (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 26.3.2000)

Άμπροουζ Ντ.: Μήνυμα από το μέλλον (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000)

ΚαμιλέριΑ.: Το οχήμα του νερού (Α. Βασιλάκου, Μετρό, Μάρτ. 2000)

Λεντόν Μ.: Η δίκη του Ζαν-Μαρί Λεπέν (Μ. θεοδόσης, διαβάζω, 405)

Ανγκ Λ.: Η γυναίκα του χασάπη (Α. Παπαδοπούλου, Bazar, Μάρτ. 2000)

Κάμπιον Τζ. & Ά.: Ιερός καπνός (Α. Τσόλκα, Down Town, 24.3.2000) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 18.3.2000)

Άντερσον Σ.: Το ξεδιάλεγμα (Χρ. Σιάφ­ κος, Αδέσμευτος Τύπος, 26.3.2000)

Κασόλα κ.: το κορίτσι του Μπούμπε (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 5.3.2000)

Λέσινγκ Ντ.: 0 απεσταλμένος στον πλανήτη 8 (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπει­ ρωτικός Αγών, 9.3.2000) (Δ. Κουτσογιαννόπουλος, Ταχυδρόμος, 11.3.2000) (Γ. Ν. Μηασκόζος, Εξπρές, 25.3.2000)

Αντλερ Γ.: Παιχνίδια της τύχης (Γ. Σατσίδης, Play Boy, Μάρτ. 2000)

Κερ Φ.: Στην κορφή του κόσμου (Ν. Αλμπανόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών, 2.3.2000)

Αράς Ζ.: Η ιστορία της Μελουζίνας (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 18.3.2000) Άτκινσον Κ.: Στα παρασκήνια του μου­ σείου (Α. Τζάλλα, Ηπειρωτικός Αγών, 2.3.2000) Άτκινσον Κ.: Το ανθρώπινο κροκέ (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000) (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 12.3.2000) Βέλμαρ-ΓιάνκοβιτςΣ.: Η Μίλιτσα Πάβλοβιτς στο σκοτάδι (Χρ. Σιάφκος, Αδέ­ σμευτος Τύπος, 12.3.2000) Βόνεγκατ Κ.: Χρονοσεισμός (Κ. Κατσου­ λάρης, Το Βήμα, 26.3.2000) Γκόλντμαν Φρ.: 0 μούτσος (Α. Βασιλάκου, Μετρά, Μάρτ. 2000) (0. Σκάσσης, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) Γκρας Γκ.: 0 αιώνας μου (Γ. Κορδομενί­ δης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 5.3.2000) (Γ. - Ί. Μηαμηασάκης, Ελευ­ θεροτυπία, 24.3.2000) (Α. Ξύδη, Μετρά, Μάρτ. 2000) Γουέστ Π.: 0 γιατρός του Λόρδου Βύ­ ρωνα (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 11.3.2000)

Κινγκ Σ.: Το πράσινο μίλι (Γ. Σατσίδης, Play Boy, Μάρτ. 2000) Κιουρέισι X.: Οικείες απιστίες (Μ. θεο­ δόσης, διαβάζω, 405) (Γ. Κορδομενί­ δης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 19.3.2000)

Λιόσα Μ. Β.: Η πόλη και τα σκυλιά (Φ. Βούλγαρη, Inside, Μάρτ. 2000) Λόιντ Τζ. Γ.: Ητίδορφα ή η άκρη της Γης (Γ. Ν. Μηασκόζος, Εξπρές, 5.3.2000) Λόιντ Τζ. & Ρηζ Έ.: Και μαζί... και μόνοι (Φ. Βούλγαρη, Inside, Μάρτ. 2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 11.3.2000) ΜάραϊΣ.: Οι στάχτες (Ν. Βατόπουλος, Καθημερινή, 26.3.2000)

Κίηλινγκ Ρ.: 0 άνθρωπος που θα γινό­ ταν βασιλιάς (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόρα­ ση, 25.3.2000) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000)

Ματζνέφ Γκ.: 0 γιατρός του Λόρδου Βύ­ ρωνα (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 14.3.2000) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 11.3. 2000)

Κλάους 0.: Οι φήμες (Γ. Ξενάριος, Ελευ­ θεροτυπία, 31.3.2000) (Μ. Φάις, Ελεύ­ θερος Τύπος, 5.3.2000)

Μίγιας X. X.: Βλάκας, νεκρός, μπάσταρ­ δος και αόρατος (Κ. Παπαγιώργης, Αθη­ νόραμα, 24.3.2000)

Κλίμα I.: Απόκρυφη οικειότητα (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 24.3.2000) (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 18.3.2000)

ΜιλςΜ.:Τομάντρωματωνζώων (Α. Βασιλάκου, Μετρό, Μάρτ. 2000) (Κ. Βούλγαρης, Πολίτης, 74) (Γ. Ν. Μπασκόζος. Εξπρές, 19.3.2000) (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Μάρτ. 2000)

Κόλιγκνον Ρ.: Το ημερολόγιο του Αντόνιο Μοντόγια (Γ. Ν. Μηασκόζος, Εξπρές, 5.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύ­ πος, 18.3.2000) (Σ. Σιδέρη, Αξία, 18.3. 2000) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 4.3.2000) Κόνελι Τζ.: Σταυροδρόμια της ψυχής (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000) (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 24.3.2000) (Γ. Σατσίδης; Play Boy, Μάρτ. 2000)

Μοντεσκιέ: Αληθινή ιστορία (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία 24.3.2000) Μπαλζάκ ντε 0.: Και'σαρας Μπιροτό (Έ. Φαλίδα, ίο Νέα, 4.3.2000) Μπανκ Μ.: Πάμε για άντρες (X. Δημακοπούλου, Εστία, 30.3.2000)

Γουλφ Τ.· Ένας άντρας μετά όλα του (Φ. Βούλγαρη, Inside, Μάρτ. 2000) (Δ. Μάργαρης, Status, Μάρτ. 2000)

Κόρμαν Μ.: Καριέρα, σεξ ή το μωρό; (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 24.3.2000)

Μπαρθ Τζ.: 0 Βλακοχορτοφάγος (Κ. Νούλας, Αντί, 17.3.2000)

Έιμις Μ.: Χρήμα (Λ. Κέζα, Votre Beaut0, Μάρτ. 2000)

Κούτσι Τζ. Μ.: 0 άρχοντας της Πετρού­ πολης (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία,

Μπαρτολίνι Λ.: 0 κλέφτης των ποδηλά­ των (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 5.3.2000)

137

Μπέη 0.: 7 μάσκες (Έ. Φολίδα, Τα Νέα, 4.3.2000) Μπέινμπριτζ Μπ.: Ο νεαρός κύριος Τζόρτζί (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000)

Παρίζε Γκ.: 0 ωραίος παπάς (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) (Α. Δή­ μου, Ραδιοτηλεόραση, 11.3.2000) (Α. Παπαδοπούλου, Το Βήμα, 5.3.2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 11.3.2000)

Μπέλοου Σ.:Ό(έρτσογκ (Φ. Δ. Δρακονταει§ής, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) (Μ. Μιχαηλίδης, Το Βήμα, 19.3.2000)

Πάτερσον Ου. Π.: Η πόλη των μάγων (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000)

Μηενμιλούντ Υ.: Millenium. Η εξήγηση (Ν. Νχόκας, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000)

Ποπέσκου Π.: Στα ίχνη του Αδάμ (Μ. Πανώριος, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000)

Μπενακουίστα Τ.: Η κωμωδία ίων απο­ τυχημένων (Ν. Νχόκας, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000)

Πούλμαν Φ.: 0 άρχοντας των δύο κό­ σμων (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 24.3.2000)

Μπενακουίστα Τ.: Σάγκα (Ε. Καρκίτη, Εντευκτήριο, 48) Μπέρνχαρντ Τ.: Οι φχηνοφαγάδες (Η. Μαγκλίνης, Καθημερινή, 12.3.2000) Μπιρ Γκ.: Η μουσική του αίματος (Α. Γαλδαδάς, Το Βήμα, 19.3.2000) (Ε. Καρ­ κίτη, Εντευκτήριο, 48) Μπρικνέρ Π.: Οι ανώνυμοι δράκοι (Α. Μαντόγήου, Ελευθεροτυπία, 24.3. 2000) Μπρούσιχ Τ.: Ήρωες σαν κι εμάς (Λ. Κέζα, Votre Ββευΐέ, Μάρτ. 2000) ΝτάγκερμανΣ.: Καμένο παιδί (Ν. ΚώτσιOU, Αντί, 17.3.2000) Ντε Βίντερ Λ.: Σούπερ Τεξ (Φ. Βούλγα­ ρη, Inside, Μάρτ. 2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 24.3.2000) Ντε Κάστρο Υ.: Η γυναίκα του Βόσπο­ ρου (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 18.3.2000) Ντεφόου Ντ.: Ρωξάνη (Μ. θεοδόσης, διαβάζω, 405) Ντι Λαμπεντούζα Τζ.: Ο γαχόπαρδος (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Μάρτ.

2000) Ντόντσεφ Α.: 0 περιηλανώμενος ιππό­ της του ιερού βιβλίου (Β. Κ. Καλαμα­ ράς, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000)

Σουτ Τζ.: Όταν η Τζόζεφιν ήταν είκοσι χρόνων και ζύγιζε 32 κιλά... (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) Τάιλερ Α.: Αταίριαστοι εραστές/Δεσμώτες του παρελθόντος/Ψίθυροι καρδιάς (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 18.3.2000) Ταμπούκι Α.: Οι τρεις τελευταίες μέρες του Φερνάντο Πεσσόα. Ένα παραλήρη­ μα (Η. Μαγκλίνης, Καθημερινή, 26.3.2000) Τέιλορ Ρόζενμπεργκ Ν.: Αυτοδικία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 5.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 4.3.2000) Τελέ Ζ.: Darling (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000)

Πούλμαν Φ.: Το αστέρι του Βορρά (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 24.3.2000)

Τσαβαρία Ντ.: Το Μάτι της θεάς (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 19.3.2000)

Ράμος X. Φ.: Ροσάριο Τιχέρας. Η Αφρο­ δίτη των καρτέλ (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000)

Τσέχοφ Ά.: Η αγάπη και 32 άλλα διηγήματα/Επιλογή από το έργο του (Η. Μαγκλίνης, διαβάζω, 405)

Ραμπό Π.: Η μάχη (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 10.3.2000)

Φλομπέρ Γ.: Η κυρία Μποβαρύ (Αλ. Τσόλκα, Down Town, 31.3.2000) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 18.3.2000)

Ρίλκε Ρ. Μ.: Το χρυσό κουτί (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 19.3.2000) Ροδρίγες Κρους X. Κ.: Η τελευταία επι­ στροφή (Σ. Σιδέρη, Αξία, 18.3.2000) (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 24.3.2000) Ρούσντι Σ.: 0 κόσμος κάτω αη' τα πόδια της (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 405) Ρύου Μ.: Η Κυόκο στη Νέα Υόρκη (Α. Βασιλάκου, Μετρά, Μάρτ. 2000) Σαντερναγκόρ Φ.: Πρώτη σύζυγος (X. Δημακοπούλου, Εστία, 30.3.2000) Σαπσάλ Μ.: 0 έρωτας της πίσω πόρτας (X. Δημακοπούλου, Εστία, 30.3.2000) Σαραμάγκου 1.·. Όλα τα ονόματα (Α. Σουλογιάννη, διαβάζω, 405) Σέντλεϊ Κ.: Τρία πτώματα στον Τάμεση (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 7.3.2000) (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 18.3. 2000) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυ­ πία, 3.3.2000) (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 26.3.2000)

Φόκνερ Ου.: Κλέφτες (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000) Φρις Μ.: Homo Faber (Σ. Παπασπύρου, Ελευθεροτυπία, 12.3.2000) (Χρ. Σιάφ­ κος, Αδέσμευτος Τύπος, 10.3.2000) Χάισμιθ Π.: 0 ταλαντούχος κύριος Ρίπλεϊ (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 31.3.2000) (Α. Τσόλκα, Down Town, 24.3.2000) (Έ. Φαλίδα, Τα Νέα, 18.3.2000) (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 18.3.2000) Χαντ Ε.: Η Άννα και ο Βασιλιάς (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 25.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 31.3.2000)

\M M U l

|

Αγγελάτος Δ.: Το αφανές ποίημα του Διονυσίου Σολωμού - Η Γυναίκα της Ζάκυθος (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυ­ πία, 17.3.2000)

Ουλίτσκαγια Λ.: Η Μήδεια και τα παιδιά της (θ. Γεωργιάδης, Μακεδονία, 19.3. 2000) (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυ­ πία, 17.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευ­ τος Τύπος, 10.3.2000)

Σιμενόν Ζ.: Η χήρα Κουντέρκ (Μ. Τσάτσου, Καθημερινή, 5.3.2000)

Αμπατζοπούλου Φρ.: Ο Άλλος εν διωγμώ: Η εικόνα του Εβραίου στη λογοτε­ χνία. Ζητήματα ιστορίας και μυθοπλα­ σίας (Γ. Κορδομενίδης, Εντευκτήριο, 48)

Παλάνιακ To.: Fight Club (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 5.3.2000)

Σόμτοου Σ. Π.: Σκοτεινοί άγγελοι (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000)

Βασιλακάτος Γ.: Ο Ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος στη Μεταπολεμική Πεζογρα­

138

Σέρα Μ.: Το παιδί αγελάδα (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 10,3.2000)

φία (1946-1958) (Χρ. Σιάφκος, Αδέ­ σμευτος Τύπος, 24.5.2000)

τητες (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 12.3.2000)

Γεωργιάδης 8.: Κ. Π. Καβάφης. Ταξίδι οχα πάθος (Αρ. Ελληνούδη, Ριζοσπά­ στης, 26.3.2000) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 25.3.2000)

Βαγενάς Ν.: Σημειώσεις από το τέλος του αιώνα (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 11.3.2000)

Δελβερούδη Ε. - Ά.: 0 Αλέξανδρος Σούτσος, η πολιτική και το θέατρο (Μ. Τσάισου, Καθημερινή, 28.3.2000)

Βαρβέρης Γ.: Σωσίβια λέμβος (Κ. Βούλγαρης, Πολίτης, 74) (Αρ. Ελληνούδη, Ριζοσπάστης, 16.3.2000)

Μαυρομμάτης Λ. (επιμ.): 0 Μανουήλ Πανσέληνος και η εποχή του (Β. Κ. Κα­ λαμαράς, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000)

Εκδόσεις TerzoBooks: Μορφές της ε­ ποχής μας σκιαγραφούν το προφίλ του αιώνα (Ε. Μαχαίρα, Επενδυτής, 18.3.2000)

Μαχαίρας Ε.: Η τέχνη της Αντίστασης (Χαρ. Δημακοπούλου, Εστία, 9.3.2000)

θεοδοσοπούλου Μ.: Εποχικά (Αλ. Ζά­ ρας, Εήευθεροτυηία, 3.3.2000)

Μπαδογιαννάκης Γ.: Οδοιπορικό χωρίς τέλος (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 25.3.2000)

Καραηοστόλης Β.: Συμβίωση και επικοι­ νωνία στην Ελλάδα / 0 Πειρασμός του Ηρόστρατου. Περί ηθών και αισθημά­ των (Ν. Δεμερτζής, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000)

Μπαρουτάς Κ.: 0 Γιαννιώτης ζωγράφος Πέτρος Γεωργιάδης (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 31.3.2000) Νιάρχος 0.: Γ. Τσαρούχης. Καθάπερ φερομένης βιαίας πνοής (Π. Τέτσης, Το Βήμα, 12.3.2000)

Καψάλης Δ.: Τα μέτρα και τα σταθμά. Δοκίμια για τη λυρική ποίηση (Β. Καραλής, διαβάζω, 405)

Ντόλαντζας 0.: Η εξέλιξη της ιατρικής μέσω της τέχνης (Σ. Ντάλης, Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 23.3.2000)

Κόκκορης Δ.: Όψεις των σχέσεων της Αριστερός με τη λογοτεχνία στο μεσο­ πόλεμο (1927-1936) (Ν. Μίγγα, Εντευ­ κτήριο, 48)

Παπαπαύλου Κ.: Αναζητώντας τον άν­ θρωπο (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 12.3.2000)

ΚούρτοβικΔ.: Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυ­ πία, 31.3.2000)

Πετρόπουλος Γ.: Εκτων Επτανησίων (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης, 23.3.2000)

Μαγκλιβέρας Δ.: Προσεγγίσεις και κα­ ταγραφές (Γ. Ρωμανός, Πολιτικά Θέμα­ τα, 3.3.2000)

Σπετσιώτης Τ.: Χαίρε, Ναπολέων (Α. Βασιλάκου, Μετρά, Μάρτ. 2000) Χριστοδούλου Χρ.: Ο εκδότης Ιωάννης Βελλίδης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 5.3.2000) ΆμποτΆ.: Flatland. Η Επιηεδοχώρα (Η. Μπογδάνος, Το Βήμα, 12.3.2000) Κανταρέ I.: Αισχύλος, ο μεγάλος αδικη­ μένος (Έ. Φολίδα, Τα Νέα, 11.3.2000) Ντιβινιό Ζ.: 0 ηθοποιός (Β. Κ. Καλαμα­ ράς, Εήευθεροτυηία, 24.3.2000) (Σ. Σαρηγιάννης, Τα Νέα, 20.3.2000)

V fo m ii

I

Αγγέλου Ά.: Των Φώτων Β' (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 5.3.2000) Αγραφιώτης Δ.: Πολιτιστικές αβεβαιό­

Νιάρχος 0.: 0 έρωτας για τους άλλους (Γ. Βέης, Εντευκτήριο, 48) Σαββίδης Αλ.: Ποικίλα δοκίμια (Ν. Ντό­ κας, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000) Σφυρίδης Π.: Παραφυάδες. Κείμενα λογοτεχνίας και βιβλιοκρισίες (Γ. Π. Αλεξίου, Εντευκτήριο, 48) Τσατσούλης Δ.: Η γλώοσα της εικόνας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευ­ θεροτυπία, 31.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 17.3.2000) Έκο Ου.: Η αναζήτηση της τέλειας γλώσσας (Γ. Ρωμανός, Πολιτικά Θέμα­ τα, 3.3.2000) Έκο Ου., Καριέρ Ζ.-Κ., Ντελουμό Ζ„ Τζέι Γκουλντ Σ.: Συνομιλίες για το τέλος

του χρόνου (Ε. Μαχαίρα, Επενδυτής, 18.3.2000) Καμί Α.: Η καλή και η ανάποδη (Α. Δή­ μου, Ραδιοτηλεόραση, 25.3.2000) Κονστάν Μη.: Περί ελευθερίας και ε­ λευθεριών (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυ­ πία, 24.3.2000) (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 5.3.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέ­ σμευτος Τύπος, 4.3.2000) Λόουι Μ., Σαϊρ Ρ.: Εξέγερση και με­ λαγχολία (Κ. Βούλγαρης, Αυγή, 5.3.2000) (Σ. Ροζάνης, Ελευθεροτυ­ πία, 3.3.2000) Μπερλίν I.: Οι ρίζες του ρομαντισμού (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 17.3.2000) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευ­ θεροτυπία, 24.3.2000) Σόντι Π.: Δοκίμια. Χέλντερλιν, Σλέγκελ, Σίλερ, Μπένγιαμιν (Λ. Τσιριμώκου, Το Βήμα, 19.3.2000)

\H m u - im m

\

Καρακώστα Μ.: 0 γυρισμός (Γ. Σ. παπαδάτος, διαβάζω, 405) Μολυβιάτης Ν.: Η λίμνη με τις χάρτι­ νες βαρκούλες (Γ. Σ. Παπαδάτος, δια­ βάζω, 405) Σχολή Χιλ: Περπατώντας στην Αθήνα Ένας οδηγός της πόλης για παιδιά (Μ. Κοντολέων, Καθημερινή, 21.3.2000) Λιάο Τζ.: Εκείνη κι Εκείνος (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) Λου Β.: Η Μαργκερίτ και η μεταφυσική (Έ.Φαλίδα, Τα Νέα, 18.3.2000) Πούλμαν Φ.: 0 άρχοντας των δύο κό­ σμων (Γ. Γαλανοπούλου, Το Βήμα, 26.3.2000) Σέπαρντ Ά.: Η κόρη του βασιλιά της θάλασσας (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 405)

m

m

ι

π

Ανωνύμου: Η Τραγέδια του Αγίου Δημητρίου (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 5.3.2000) Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών: 19171997, 80 χρόνια ΣΕΗ (Κ. Πετράκου, διαβάζω, 405)

139

Χρυσούλης Γ.: Το ατύχημα (Δ. Τσαχσούλης, διαβάζω, 405) Γκαίτε Γ. Β.: Τορκουάτο Τάσσο (Ά. Μαραγκόπουλος, Το Βήμα, 12.5.2000) Πούχνερ Β.: Η πρόσληψη της γαλλικής δραματουργίας στο νεοελληνικό θέα­ τρο (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόποήις, 19.5.2000)

1/ΓΓ0Ρ/4

I

Αντωνόπουλος Η. Α.: Ελλάδα - Αλβανία - Κοσσυφοπέδιο, 1912 - 1998 (Β. Κ. Κα­ λαμαράς, Εήευθεροτυπία, 10.5.2000) Αργυρίου Α., Δημάδης Κ. (επιμ.): Ο ελ­ ληνικός κόσμος ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, 1455-1981 (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 12.5.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέ­ σμευτος Τύπος, 4.5.2000)

Κόντης Β., Σφέτας Σ. (επιμ.): Εμφύλιος Πόλεμος (Χαρ. Δημακοπούλου, Εστία, 16.5.2000)

Πασσερίνι Λ.: Σπαράγματα του 20ού αι­ ώνα: Η ιστορία ως βιωμένη εμπειρία (Έ. Αβραμίδου, Εντευκτήριο, 48)

Λώλης Χρ.: Βίος ατομικός και ιστορία του χωριού Λιγκιάδων (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 12.5.2000)

Σούλερ Β.: Ιστορία της αρχαίας Ελλά­ δας (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 12.5.2000)

Μαχαίρα Ε.: Πίσω από το γαλανόλευκο παραπέτασμα (Χαρ. Δημακοπούλου, Εστία, 9.5.2000)

Φερρό Μ.: Η Ιστορία υπό επιτήρηση - ε­ πιστήμη και συνείδηση της Ιστορίας/Από τα Σοβιέτ στον γραφειο­ κρατικό κομμουνισμό/Κοινωνίες άρρω­ στες από πρόοδο (Σ. Ντάλης, Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 9.5.2000)

Ξενοφώντος: Ανάβαοις (Τ. θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 24.5.2000) Πετράτος Π.: Οι λαϊκές ταραχές του 1855 στο Αργοστόλι (Αρ. Ελληνούδη, Ριζοσπάστης, 12.5.2000) Πετρίδης Π.: Στη συγκυρία της αβασί­ λευτης (Δ. Σταμέλος, Εήευθεροτυπία, 17.5.2000) Πετρόπουλος Η.; Ιστορία της καπότας (Αλ. Τσόλκα, Down Town, 17.5.2000)

Αφινιάν Β. Γ., Κόντης Β., Παηουλίδης Κ„ Εμίρνοβα Ν„ Τομιλίνα Ν.: Οι σχέσεις ΚΚΕ και ΚΚΣοβιετικής Ένωσης στο διάστημα 1955-1977 (Χαρ. Δημακοπούλου, Εστία, 16.5.2000)

Σβολόπουλος Κ.: Ελευθέριος Βενιζέλος. 12 Μελετήματα (I. Παπαζήση, Ισο­ τιμία, 11.5.2000) (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόποήις, 26.5.2000)

Βακαλόπουλος Κ.: Η θρακική έξοδος, 1918-1922 (0. Γεωργιάδης, Μακεδονία, 26.5.2000)

Σκιαδάς Αν.: Το Γαλαξείδι - Μια πανάρχαια ναυτική πολιτεία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 9.5.2000)

Βερνίκος Ν., Δασκαλοπούλου Σ.: Στις α­ παρχές της νεοελληνικής δημοκρατίας (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 4.5.2000)

Σουλογιάννης Ε.: Η θέση των Ελλήνων στην Αίγυπτο (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 5.5.2000)

Έκδοση Πολιτισμικού Οργανισμού Δή­ μου Αθηναίων/ ΕΛΙΑ: Οι Έλληνες της Αιγύπτου. Η άλλη πλευρά της Μεσογείου (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 5.5.2000)

Τερζόκης'Α.: Ελληνική εποποιία 19401941 (Χαρ. Δημακοπούλου, Εστία, 9.5.2000)

Έκδοση ΤΕΕ: Λίμνη Κάρλα, η αρχαία Βοιβηίς (Γ. Ν. Μπασκόζος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2.5.2000) Επίσκοπος Ελαίας θεοδώρητος: Ιστο­ ρία της Ιερός Μονής των Αγίων Τεσσα­ ράκοντα Μαρτύρων (Χαρ. Δημακοπού­ λου, Εστία, 18.5.2000) Ζολώτας Α.: Εμφύλιος (Χαρ. Δημακο­ πούλου, Εστία, 9.5.2000) Ιωάννου Κ.: Η ελευθέρα ορεινή Ελλά­ δα, 1942-1944 (Χαρ. Δημακοπούλου, Εστία, 9.5.2000) Καρακασίδου Α.: Μακεδονικές ιστορίες και πάθη, 1870-1990 (Ν. Ντόκας, Εήευ­ θεροτυπία, 51.5.2000) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 4.5.2000)

N O

Χατζηφώτης I. Μ.: Αλεξάνδρεια. Οι δύο αιώνες του νεότερου ελληνισμού (Ι9ος-2θός) (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βή­ μα, 5.5.2000) Γκέιστ Τ.: 100 years of Wall Street (Γ. Ν. Μπασκόζος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 25.5.2000) Λιεζούα Ζ. - Π.: Ρομά, Τσιγγάνοι ταξιδευτές. Οι Τσιγγάνοι της Ευρώπης (Β. Κ. Καλαμαράς, Εήευθεροτυπία, 10.5.2000)

Χάμοντ Ν. Τζ.: Το Μακεδονικό Κράτος Γέννηση, θεσμοί και ιστορία (Ν. Ντόκας, Εήευθεροτυπία, 17.5.2000)

Ir n i m u

. \

Αποστολόπουλος Α.: Μαρτυρίες - Εύ­ βοια (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 16.5.2000) Κουσαθανά-Ρόε Α.: Η γειτονιά του Γιώρη (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 25.5.2000) Μηαστιάς Κ.: Φιλολογικοί περίπατοι Συνομιλίες με 58 συγγραφείς του 20ού αιώνα (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 12.5.2000) (Έ. Χουζούρη, Εήευθεροτυ­ πία, 17.5.2000) Τσαρούχης Γ.: Ανάμεσα σ' Ανατολή και Δύση (Ό. Σελλά, Καθημερινή, 22.5.2000)

\ΙΜ ΡΜ >!Ε[·Α ΥΙ0Β Ι0ΓΡΑ Φ ΙΕΙ\ Βασιλικός Β.: Η μνήμη επιστρέφει με λαστιχένια πέδιλα (0. Νιάρχος, Εήευθε­ ροτυπία, 51.5.2000) Βιστωνίτης Α.: Η κοίτη του χρόνου. Τό­ ποι, πόλεις, άνθρωποι (Α. Ζήρας, Εήευ­ θεροτυπία, 17.5.2000) Κοπελιά-Κερλ Γ.: Adagio (Α. Δήμου, Ρα­ διοτηλεόραση, 25.5.2000)

Μάνσελ Φ.: Κωνσταντινούπολη. Η περι­ πόθητη πόλη (1455-1924) (Σ. Ανεστίδης, Το Βήμα, 5.5.2000)

Μακρής-Στάικος Π.: Κίτσος Μαλτέζος, ο αγαπημένος (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 25.5.2000) (0. Βαρών-Βασάρ, Το Βήμα, 19.5.2000)

Νόριτς Τζ.: Σύντομη ιστορία του Βυζα­ ντίου (Μ. Λαμπαδαρίδου - Πόθου, Εήευθεροτυπία, 10.5.2000)

Μπλιάτκας Κ.: Διονύσης Σαββόπουλος, υπόγεια διαδρομή (Μ. Κόκκινου, Το Βή­ μα, 19.5.2000)

Βέστφαλ Ρ.: Η ζωή ίου Ισαάκ Νεύχωνα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000) Γκίμπσον Ί.: Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα (Α. Βασιλάκου, Μετρά, Μάρτ. 2000) Μπόμπιο Ν.: Αυτοβιογραφία (Δ. Κουτσογιαννόπουλος, Ταχυδρόμος, 11.3.2000) Ντίαρμπορν Μ.: Μέιλερ. Βιογραφία «. Κρέιν, Το Βήμα, 5.3.2000) Ομπολένσκι Ντ.: Bread o f Exile, a russian family (Μ. Καραβία, To Βήμα, 26.3.2000) Σομπέλ Ντ.: Η κόρη του Γαλιλέου (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) Χόλαντ Μ.: Όσκαρ Ουάιλντ - Η ζωή και το έργο του (Έ. Φολίδα, Τα Νέα, 24.3.2000)

\im

\u

I

Λακόπουλος Γ.: Το Μυθιστόρημα του ΠαΣοΚ (Κ. Σκανδαλίδης, Το Βήμα, 26.3.2000)

\m Βέης Γ.: Ασία, Ασία (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 12.3.2000) Γκόνης θ.: Πορεία για Γαλαξίδι (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000) Δημόγλου Α. (επιμ.): Βόλος, ένας αι­ ώνας (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) Ευθυμιάτου - Κατσούνη Ν. (επιμ.): Αφιέρωμα στον εθνικό δρυμό Αίνου (Ν. Ντόκας, 24.3.2000)

Ελευθεροτυπία,

Χατζής - Πελλερέν Γ.: Φίλτατα, χρυ­ σά, ωραία Γιάννινα (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 26.3.2000) Αλεξάντερ Κ.: Η Καρτερία. Η θρυλική αποστολή του Σάκλετον στην Ανταρ­ κτική (Σ. Αποστολίδης, Ελευθεροτυ­ πία, 10.3.2000) Γουόρντ Α.: Λυκόφως στην Αφρική (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 12.3.2000) Γούρντσγουορθ Κ.: Αθήνα - Αττική. Το

\WmJiT.....

I

Γεωργάκης Ν.: Η Αθήνα του χιούμορ (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση, 25.3.2000) Δαβανέλλος Ν. Τ.: Λαμία: Η ρεκλάμα (1850-1967) (Ν. Βατόπουλος, Καθημε­ ρινή, 4.3.2000) Σταυρόπουλος Σ.: Γελοιογραφίες (Σ. I, Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 26.3.2000) Τόλιας Γ.: Οι ελληνικοί ναυτικοί χάρτες Πορτολάνοι (ΐ5ος-ΐ7ος αι.) (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 405) Τσοκόπουλος Β.: Μεγάλα τεχνικά έργα στην Ελλάδα (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 4.3.2000)

ημερολόγιο ενός οδοιπορικού (Β. Κ.

Εμβόλιμον: Αρ. 39 - 40 (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 17.3.2000) Εντευκτήριο: Αρ. 48 (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 5.3.2000) (Γ. Ί. Μπαμπασάκης, Ελευθεροτυπία, 10.3.2000) Επιστήμη και Κοινωνία - Επιθεώρηση πολιτικής και ηθικής θεωρίας: Πολυπολιτισμικότητα, Αρ. 2-3 (X. Βιτσιλάκη-Σορωνιάτη, Ελευθεροτυπία, 24.3.2000) Η Λέξη: Αρ. 155 (Β. Κ. Καλαμαράς, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000) (Κ. Ρεσβάνης, Τα Νέα, 6.3.2000) Ιστορία: Τεύχος Μαρτίου (Κ. Ρεσβάνης. Τα Νέα, 20.3.2000) Κασσάνδρα: Αρ. 17 (Π. Γιατζάκης, Σύ­ ναξη, 73) Μακεδονικά: Τόμος 31 (Κ. Ρεοβάνης, Τα Νέα, 20.3.2000) Νέα Εστία: Αρ. 1720 (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 5.3.2000)

Χάντγκε Π.: Ρωτώντας με δάκρυα στα μάτια. Εκ των υστέρων σημειώσεις α­

Νέο Επίπεδο: Αρ. 31 (Κ. Ρεοβάνης, Τα Νέα, 20.3.2000) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 19.3.2000)

πό δύο ταξίδια στη Γιουγκοσλαβία τον καιρό του πολέμου (Σ. Μοσκόβου, Το Βήμα, 26.3.2000)

0 Παρατηρητής: Αρ. 32 (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 25.3.2000) Παρέμβαση: Αρ. 109 (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 12.3.2000)

Αλεξιάδου Β. & Α.: Νηστίσιμα και υγι­ εινά (Α. Δήμου, Ραδιοτηλεόραση,

Σύγκριση: Αρ. 10 (Κ. Ρεοβάνης, Τα Νέα, 6.3.2000)

11.3.2000)

Σύγχρονη Εκπαίδευση: Αρ. 110 (Κ. Ρεσβάνης, Τα Νέα, 20.3.2000)

Βουτσινά Ε.: Κρόκος - Σαφράν. Ιστο­ ρία και μαγειρική (0. Τσιχλάκη, Το Βή­

Τεχνολογία: Αρ. 9 (Κ. Ρεοβάνης, Τα Νέα, 6.3.2000)

μα, 5.3.2000)

I Φ ΰΤΟίΡΛΦ ΙΑ

Μάρτ. 2000)

I

Είδωλο: Αρ. 9 (Κ. Ρεοβάνης, Τα Νέα, 6.3.2000)

Ελευθεροτυπία,

Καλαμαράς, 24.3.2000)

Φωτόπουλος Δ.: Το ένδυμα στην Αθήνα οτο γύρισμα του 19ου αιώνα (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Μάρτ. 2000)

Καλαφάτης Σ.: Αρχέτυπες εικόνες (Ν. Κασσιανού, Το Βήμα, 12.3.2000)

\ Q L \U

Δελτίο Εκπαιδευτικής Αρθρογραφίας: Αρ. 15 (Κ. Βούλγαρης, Πολίτης, 74)

Κριμ Π.: Η κουζίνα - Διακοσμητικές προτάσεις (Φ. Βούλγαρη, Inside,

Μπερ Τ.: Το Ταό των πωλήσεων (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 17.3.2000)

Το Δέντρο: Αρ. 109 (Μ. θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 26.3.2000) Τρικαλινά: Τόμος 19ος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 3.3.2000) Defensor Pads: Αρ. 4 (Σ. Ντάλης, Το Βήμα, 12.3.2000)

141

To διαβάζω δημοσιεύει επιστολές εφόσον είναι ενυπόγραφες. Η οιίηαζη του περιοδικού διατηρεί το δ ικαίω μ α-όταν το κρίνει ο κόπ ιμ ο-να ουηομεύει τα κείμενα.

Μ Υ Σ Τ Ι Κ Ε Σ Ο Δ Η Γ Ι Ε Σ ΤΟΥ Τ Α Γ Μ Α Τ Ο Σ Τ ΟΝ Ι Η Σ Ο Υ Ι Τ Ο Ν Αγαπητέ κύριε έκδοτα,

A

f

Είμαι ένας Ελληνοαμερικανός που έζησα για πολλά χρόνια οτην Αμερική. Το 1982 ήμουν ακόμη πρωτοετής φοιτητής στο Όρεγκον, όταν ξέσπασε μία μεγάλη διαμά­ χη που αφορούσε ένα βιβλίο. Επρόκειτο για το ΜΟΝΙΤΑ SECRETA SOCIETATIS JESU, δηλαδή «Μυστικές Οδηγίες του Τάγματος των Ιησουιτών». Οι εκδότες του βιβλίου ισχυρίζοντο πως το κείμενο είναι αυθεντικό, ανακαλύφθηκε μάλιστα για πρώτη φορά στην Κρακοβία στα 1612, αφού πρώτα είχε κυκλοφορήσει οε μορφή χειρο­ γράφου. Απειράριθμες ανατυπώσεις και εκδόσεις ακολούθησαν η μία μετά την άλλη σε όλες τις πολιτισμένες χώρες (εκτός της Ελλάδος). Η τελευταία τυπώθη­ κε στη Βαμβέργη το 1904.

142

Ο Γερμανός διοικητής του Τάγματος, Μούτιους Βιτελέσι, συνεβούλεψε τον Γερμα­ νό Ιησουίτη Γκρέτσερ, έναν εξέχοντα θεολόγο του Τάγματος, να αρνηθεί την αυθεντικότητα του κειμένου και αυτή ήταν η στάση ολοκλήρου του Τάγματος. Το κείμενο που κυκλοφόρησε στην Αμερική στηριζόταν στα γραπτά του πρώην Ιησουίτη Κόμη Φον Χένσμπρεχ που εγκατέλειψε το Τάγμα στα 1900. Βρέθηκε κάτω από ένα στρώμα στις Ανδεις του Περού από έναν αρχαιολόγο. Ο προηγού­ μενος ενοικιαστής του δωματίου έτυχε να είναι Ιησουίτης αξιωματούχος. Το άκρως απόρρητο εγχειρίδιο δράσης ήταν γραμμένο στα λατινικά και έφ ερε τη σφραγίδα πιστοποίησης της Γενικής Διοίκησης του Τάγματος στη Ρώμη. Το βιβλίο έφθασε στα χέρια του Έντουιν Σέρμαν που το συμπεριέλαβε στο βιβλίο του με τίτλο The Engineer Corps o f Hell (Τα Μηχανικά Σώματα της Κόλασης). Τη δικαστική διαμάχη με την Καθολική Εκκλησία κέρδισε ο εκδοτικός οίκος κι έτσι ο λαός της Αμερικής υποδέχθηκε με μεγάλο ενθουσιασμό ένα τόσο σοβαρό κεί­ μενο που θα μπορούσαμε να το παρομοιάσουμε με τον Ηγεμόνα του Μακιαβέλι ή το βιβλίο του Μαζαρίνου. Στην Ελλάδα κανείς από τους πολιτικούς με τους οποί­ ους συζήτησα δεν γνώριζε το βιβλίο αυτό. Εξεπλάγην όταν το βρήκα σ' ένα βιβλιοπωλείο των Αθηνών. Το ξαναδιάβασα και συνειδητοποίησα με τον ίδιο τρόμο πως είμαστε έρμαια στα χέρια αδίστακτων οργανωμένων ομάδων που, ενώ στην επιφάνεια προβάλλουν τα καλύτερα των συναισθημάτων, στην πράξη αποτελούν ληστρικές ομάδες. 0 κόσμος δεν θα είναι πια ο ίδιος για όποιον διαβάσει το βιβλίο αυτό. Σημειώνω τη διεύθυνση του εκδο­ τικού οίκου: ΔΗΛΙΟΣ, Τ.θ. 50526, Τ.Κ. 54015, Θεσσαλονίκη. θεοδωρίδης Ιωάννης

ΕΝΤΟΝΗ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ Αθήνα, 20 Απριλίου 2000 Αγαπητέ κύριε Παπαλέξη, Μετά και την τηλεφωνική μας συνομιλία θα ήθελα να διαμαρτυρηθώ και γραπτώς για το περιεχόμενο του κειμένου που δημοσιεύτηκε στο τεύχος Απριλίου 2000 του περιοδικού σας, με τίτλο "Τι κατάφερε ο Ιούδας". Σας δηλώνω υπεύθυνα ότι η Μάιρα Παπαθανασοπούλου ουδέποτε προσπάθησε να "ανταλλάξει την επιτυχία" του βιβλίου της "με πολλά αργύρια" ζητώντας "πριμ 40.000.000 δρχ.", όπως αναφέρεται στο κείμενο. Δε ζήτησε απολύτως καμία προκαταβολή και τα πρώτα χρήματα που θα εισπράξει για το δεύ­ τερο μυθιστόρημά της “Οι τοξικές ενώσεις του αρσενικού" θα είναι από την εκκαθάριση των πωλήσεων του βιβλίου. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι τέτοιου είδους ανυπόστατες διαδόσεις βλάπτουν τόσο την προσωπικότητα και τη φήμη των εμπλεκόμενων προσώπων όσο και γενικότερα την υπόθεση του βι­ βλίου. θεωρώ μεγάλο ολίσθημα να εγκαταλείπουμε το κύριο έργο μας και να κατατρυχόμαστε με τέ­ τοιου είδους συζητήσεις, θα καταλήξουμε σ' έναν κόσμο όπου οι περισσότεροι συγγραφείς δε θα κά­ νουν τίποτε άλλο από το να περιφέρονται από πόρτα σε πόρτα ζητώντας περισσότερα χρήματα. Φα­ ντάζεστε κάτι τέτοιο να έκανε ο Σολωμός ή ο Παλαμάς; Νομίζω ότι είναι χρέος σας να δημοσιεύσετε την επιστολή μου και στο μέλλον να αποφεύγετε να δη­ μοσιεύετε τέτοιου είδους διαδόσεις. Με εκτίμηση Στέφανος Πατάκης, Εκδότης

..ΚΑΙ ΜΙΑ Δεν έχω λόγους να αμφισβητήσω την κατηγορηματική διάψευση του κ. Στέφανου Πατάκη για μικρό μέρος του κειμένου, που δημοσιεύθηκε στο προηγούμενο τεύχος του διαβάζω και αναφερόταν, μετα­ ξύ των άλλων, στο «φημολογούμενο» πριμ που ζήτησε η Μάιρα Παπαθανασοπούλου (40.000.000 δρχ.) προκειμένου να παραδώσει στον ίδιο εκδότη το δεύτερο μυθιστόρημά της που ήδη κυκλοφορεί. Συμφωνώ με τον κ. Πατάκη ότι τέτοιου είδους «ανυπόστατες» διαδόσεις βλάπτουν την υπόθεση του βιβλίου. Αλλά δεν εκπορεύονται από το περιοδικό. Αντίθετα, συζητούνται ευρέως καθώς αρκετοί συγ­ γραφείς φροντίζουν τεχνιέντως να διαδίδουν το ποσό (πολλών εκατομμυρίων) που εισπράττουν, προ­ κειμένου να πραγματοποιήσουν την πολυπόθητη μεταγραφή από τον εκδότη τους σε άλλο εκδότη. Άρα οι πρώτοι που ενέχονται σ' αυτήν τη νέα κατάσταση, που θυμίζει αμερικανικά πρότυπα, είναι οι εκδότες. Πάντως, αν η υπόθεση πάρει διαστάσεις, είμαστε αποφασισμένοι να δημοσιεύσουμε λίστα με εκδότες και συγγραφείς και ακριβώς δίπλα τα εκατομμύρια που δόθηκαν και αντιστοίχως εισπράχθηκαν. Όσο για τον Σολωμό και τον Παλαμά, ευτυχώς, εκείνοι έφυγαν νωρίς! Δεν πρόλαβαν να εκμαυλιστούν από τις προσφορές. Ηρακλής Παπαλέξης

143

ITQ TEYXQS ΙΟΥΝΙΟΥ

ΓΝΩΣΙΑΚΕΣ ΕΠ ΙΣΤΗ Μ ΕΣ

Γράφουν οι: • Ευάγγελος Καωετζόπουλος: Τοπρόβλημαίων ποιοτήτων και ηλειτουργίατου εγκεφάλου: μιαεναλλακτική θεώρησητης σχέσης φυσικού-νοητού. ις... θεωρία ή έμφυτηγνωσιακή δομή; • Νίκος Νανόπουλος: Γνωσιακές επιστήμες και η έννοια της πράξης. • Θανάσης Γ. Σακελλαρίδης: Γνώσηκαι γλωσσικά παίγνια- Ηύστερη βιτγκενσταϊνική θεώρηση ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Εκδόσειςτης ΒουλήςτωνΕλλήνων Επίσης στο επόμενοτεύχος: • Κριτικέςκαι παρουσιάσεις40νέωνβιβλίων. Ταbest sellerτουμήνα. Ξένοβιβλίο. ΒιβλιογραφικάΔελτίακ.ά. Το διαβάζω οτον κυβερνοχώρο: http://book.culture.gr

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική π α ρ ο υ σ ία σ τα ελλ η νικ ά γράμματα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ / ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ένα όνειρο ακολουθεί και η Αγγελι­ Βυζάντιο. Σκοτεινός Μεσαίωνας. Ένα αναπάντεχο ταξίδι σ’ έναν κό­ Ένας Τσε Γκεβάρα κή διασχίζοντας τη λακωνική σμο διφορούμενο, όπου τα πάντα -αγνοημένος από την Ιστορία- ο ύπαιθρο σαν νύφη στολισμένη, ανατρέπονται. Ιντριγκες, Ιουβενάλιος, συγκλονίζει τη σαθρή τ’ όνειρό της αναζητεί και η πανέ­ αλλεπάλληλες αποκαλύψεις, ερωτι­ μορφη Αγγλίδα,η Ρουθ, επισκεπτό- αυτοκρατορία με την «επικίνδυνη» κά τρίγωνα,χιούμορ και σαρκασμός, δράση,τη δαιμονική γοητεία του, μενη τη Μονεμβάσια παραμονές της προκλητικά δεμένα με λυρικές περι­ αλλά και τον μεγάλο έρωτά του Επανάστασης. γραφές και εξάρσεις συναισθηματι­ για μια μικρή πόρνη,τη Μέλισσα. κές μπροστά στο μυστήριο της Με όνειρα μεγαλωμένη και Περνά Ιερά Εξέταση, για πρώτη κι ύπαρξης. Τα η Πελαγία,τα όνειρα οδηγούν και ίσως μοναδική φορά στην ιστορία τη δισέγγονή της Ευγενία. Αλλά η βαθύτερα όμως νοήματα εναπόκειτου Βυζαντίου, και υφίσταται νται στην προσωπική Ευγενία άγεται και από την καρδιά τα πιο απάνθρωπα βασανιστήρια σχέση του αναγνώστη με το βιβλίο. της... Τέσσερις σπουδαίες γυναίκες, στο όνομα της αγάπης και της π ί­ Πρόκειται για ένα καθημερινό, ρεα­ τέσσερις γενιές της ίδιας φαμελιάς, λιστικό παραμύθι με ανεπιτήδευτη στης του Θεού. 0 Ιουβενάλιος εκατόν είκοσι χρόνια στη γη της Λα­ συγκινησιακή γοητεία. Διαβάζεται και μαζί ο υπόκοσμος του Μυστρά κωνίας, όπου έρωτες συνθέτουν το κλίμα του ελληνικού σαν ένα ποτήρι νερό. Μια γραφή και μάχες, στέρηση και ταπείνωση, εκδίκηση και πράξεις θεϊκές, θυσίες Μεσαίωνα από μια άλλη οπτική. Τη «χειρωνακτική», που μέχρι την τε­ λευταία παράγραφο διασκεδάζει με γεμάτη φόβο και αμαρτία αληθινή και ολοκαυτώματα, προδοσίες, τη μικρή, ζωογόνα ελπίδα μιας απ ά­ ζωή, που πάντα αγνοεί η επίσημη απώλειες, αλλά και η λατρεία της ντησης. εκδοχή της Ιστορίας. ζωής, δεν έχουν αρχή και τέλος.

ΣΕΛΙΔΕΣ: 608

ISBN: 960-03-2556-1

ΣΕΛΙΔΕΣ: 688

ΤΙΜΗ: 6.000 δρχ.

ΣΕΛΙΔΕΣ: 416

Ζ α λό γγο υ 11, 106 78 Α θήνα, τη λ . κέντρ ο 330.12.08 w w w .k a s ta n io tis .c o m e - m a il: in fo @ k as ta n io tis.c o m

ISBN: 960-03-2585-5

ΤΙΜΗ: 5.000 δρχ.

β

τ ο

Ε

Λ

Λ

Η

Ν

Ι

Κ

Ο

Β

Ι

Β

Λ

Ι

Ο

__________________ www.kedros.gr

Λίγο πριν το γύρισμα του 1900, ενώ η αστική τάξη διευρύνει .την ακτινοβολία της και την ισχύ της, οι αυτοκρατορίες, που απλώνονται στη χερσόνησο του Α ίμου μέχρι ψηλά Ν Ι Κ Ο Σ

Θ Ε Μ Ε Λ Η Σ

στη Ν ότιο Ρω σία, αμφισβητούνται από κάθε λογής κινήματα.

Η α να τρ ο π ή Κ ινήματα απελευθέρωσης από δυνάστες ή κατα κτητές, από αλλοεθνείς ή αλλόδοξους, απ’ οτιδήποτε κρατάει τον κόσμο δεμένο στο χθες, στο τέλμα, στην υποταγή, πνίγει τις ικανότητές του και κάθε φωνή γ ια ελευθερία και δικαιοσύνη.

Στον κόσμο αυτό, μια γυναίκα αποφασίζει το δικό της μακρύ δρόμο για μια ζωή που θέλει η ίδια να ορίζει με τα αισθήματά της, τις ιδέες της και τις επιλογές της. Μ ια ζωή που η μία ανατροπή διαδέχεται την άλλη, μαζί με τις ανατροπές που παρασέρνουν έθνη και κοινωνίες. Μ ια ζωή που υφαίνεται μέσα από τις σχέσεις της με πέντε άνδρες. Π έντε άνδρες είδωλα μιας άλλης εποχής, κάποιοι μπορεί να υπάρχουν και σήμερα ακόμη.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ « Κ Ε Δ Ρ Ο Σ