Τεύχος 398

E. GOMBRICH · Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ · A. ΚΑΚΟΥΡΗ · Δ. ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ · Α. ΟΖ · Σ. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ · Ε. ΣΠΕΤΣΙΩΤΟΥ

Δύο μήνες ζωή. Η τελική μεταμόρφωση.

Ένα ταξίδι στην Ινδία.

ΝΙΚΟΑΟ ΑΜΜΑΝΙΤΙ

ΒΡΑΓΧΙΑ!

Μία μυστηριώδης πανέμορφη αγνώστου ηλικίας γυναίκα. Πώς είναι να αναπνέει κανείς με... βράγχια; ΕΚΔΟΣΕΙΣ PERUGIA if] TINA ΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ Λόντου 8 - Σόλωνος 116,106 81 Αθήνα Τηλ.: 3816559, 3803193, Fax: 3821158

ΕΠΙΚΑΙΡΙΚΑ 2 5 Bestseller 2 6 ΕπβτηοίδαΙουλΙου-Αυγούστου 3 0 Boaxuvoadee 31 ΕΕώστηο Γράφβι ο Γιάννης Δβληολάνης 3 7 ΕυκαιοίαοδοθβΙσηο Εμπορίουβγκώμιον Γράφβι ο Βαγγέλης Πανταζής Α0Μ^^0μηροςΠέλλας(1921-1962)Γράφουνοι: Φιφή Μουζβνίδη, Μάρκος Μέσκος, Μάρη θβοδοσοπούλου 5 4 ΤοΕένο Βιβλίο Επιμέλεια ΗλΙας ΜαγκλΙνης 5 6 Ειοιινήυην ΦρέντυΓβρμανός 5 7 Μελέτη Η αντιστροφή τηςβίας Γράφει η Βασιλική Κοντογιάννη

6 2 Άμος Οζ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑ 71 Συνβργάστηκανοι: Μηνάς ΔημητρΙου, ΛΙλυ Εξαρχοπούλου, Βρασίδας Καραλής, Νίκος Κολοβός,

Buoc Oz

ΚαλυψώΛάζου, Σωτήρης Αιόντος, ΗλΙας ΜαγκλΙνης, Κων/νοςΔ. Μαλαφάντης, Σωτήρης Ντάλης, Γιάννης Σ. Παπαδάτος, Βασίλης Ρούβαλης, Άλκησπς Σουλογιάννη, ΠαναγιώτηςΤσιαμούρας, ΑλκηστηΧρονάκη 7 3 Σεα'ποάοωπο ΑθηνάΚακούρπ 107 Σε α' πρόσωπο Στέλιος Παπαθανασόπουλος ΙΟ Ο Σεα'ηοάοωηο Ευγενία Σπετσιώτου-Μελλιου ΤΑ ΠΑΛΙΑ 116 Ξένοδιήνηυα:Ονορέ ντε Μπαλζάκ: Σύντροφος στηνέρημοί

124 if ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑ 139 ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ 1998 142 Βραβείο Ποίησης 152 ΒραΒείο Μυθιστορήματος 161 ΒραΒείο Διηγήματος 169 ΒραΒείο Πρωτοεμφανιζόμενου Πεζ 175 Αλληλογραφία

Μ Η Ν Ι Α Ι Α

Ε Π Ι Θ Ε Ω Ρ Η Σ Η

Τ Ο Υ

Β Ι Β Λ Ι Ο Υ

No 398ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 1999 ISSN 1106-1383 Σύνταξη: 33.01.313 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.239 Fax: 3301.315 Ιδρυτής: ΠερικλήςΑθανασόπουλος Διευθυντής: ΗρακλήςΠαπαλέξης Σύνταξη:ΓιώργοςΓαλάντης,ΚατερίναΓρυπονησιώτου,ΒασίληςΚαλαμαράς,ΛάμπροςΚουλβλής, ΗρακλήςΠαπαλέξης, ΒάσωΣπάθή. Υπεύθυνηοικονομικών:ΒάσωΣπάθή Συνδρομές: ΑθανασίαΣπάθή Διαφημίσεις: ΗρακλήςΠαηαλέξης Επιμέλεια-Διορθώσεις: Αλεξ. Νικολάου Στοιχειοθεσία: ΦωτεινήΒλασιώτουΗλεκτρονικήΣελιδοποίηση-Διαχωρισμοί: ΜαρίαΖαχαριουδάκη,τηλ. και fax: 38.21.700 Φιλμ-Μοντάζ: ΜΥΡΙΚΗΓραφικέςΤέχνες,ΖωοδόχουΠηγής36,τηλ.:38.44.265-38.12,373 Εκτύπωση:Δ. Πρίφτης& Υιοί ΟΕ,Σωνιέρου6,τηλ.:5232323 Βιβλιοδεσία: Μ. Φουντουλάκης, Παπανικολή 13,Αιγάλεω, τηλ.:5987432 Διανομή: Νέο ΠρακτορείοΤύπου Ιδιοκτησία: ΓιώργοςΓαθαλάς&ΣΙΑΕ.Ε. Εκδότης: ΓιώργοςΓαλάντης Κεντρικήδιάθεση: Αθήνα:«διαβάζω».Α. Μεταξά26, Αθήνα 10681,Θθοοαλονίκη: Βιβλιοπωλείο«Κέντροτουβιβλίου»,Λασσάνη9, τηλ. 237.463 Καλλιτεχνικήεπιμέλεια-Σύνθεσηεξωφύλλου: ΜαρίαΖαχαριουδάκη

I

Υ

Β Βαβούρης Σ. · 85 ΒακαλόΕ. · 159,555 Βαλαωρίτης Ν. · 79 Βαλτινός Θ. · 116 ΒαρβιτσιώτηςΤ. · 115 Βαοιλειάδης Ν. · 568 ΒαφόπουλοςΓ.Θ. · 126 Βογιαιζόγλου Σ. · 572 Βόλκοβιχς Μ. · 288,568 Βουρνάς Τ. · 82 Βρεττάκος Ν. · 97 Γ Γερμανός Φρ. · 77,586 Γεφτουσένκο Γ. · 225 ΓιανναράςΧρ. · 144 Γιατρομανωλάκης Γ. · 75,515 Γκιζελή Β. · 508 Γκόρπαςθ. · 561 Γκρης Η. · 552 Γλέζος Μ. · 581 Γκουρογιάννης Β. · 505 Γκρίτση-Μιλλιέξ Τ. · 71* A Δάλλας Γ. · 117 ΔαρδανόςΓ. · 594 ΔασκαλόπουλοςΔ. · 594 Δεληγιάννη-Αναστασιάδη Γ. · 272 Δετζώρτζης Ν. · 104,156 ΔημαράςΚ. 0. · 55 Δήμομ Ν. · 585 ΔουατΖής Γ. · 68 Δούκα Μ. · 558 Δούκας Σ. · 74

Ε

Μ1

A Αδραχάς Σ. · 61* Αθανασιάδης Τ. · 105 Αλεξάκης Β. · 363 Αλεξίου Έ. · 269 Αλιέντε I. · 555 ΑμπατΖόγλου Π. · 67 Ανδρόνικος Μ. · 125 Ανδρουλάκης Μ. · 557 Ανταίος Π. · 592 Αραβαντινού Μ. · 81 ΑρανίτσηςΕ. · 515 Αρλέτα · 584 Ασλάνογλου Ν.-Α. · 118 Ατσάγα Μη. · 562

Ν

Ε ΈκοΟ. · 145 Ετιέν Ρ. · 566 Ευαγγελάτος Σ. · 215 Ζ Ζατελη Ζ. · 525 ΖβέργκερΛ. · 108* Ζέη Ά. · 50* Ζουράρις Κ. · 60

1 Ίγκλετον Τ. · 265 Ιορδανίδου Σ. · 591 Ίρμσερ Γ. · 275 Ιωάννου Γ, · 9* Κ Κακούρη Κ. · 225 Κακριδής I. · 110 Καμπανέλλης I. · 12* Κανέλλη Λ. · 552 ΚαραναστάσηςΑ. · 555 Καραχζαφέρη I. · 122 Καρέλλη Ζ. · 50 *, 589 ΚαρούΖοςΝ. ·48* Κάσδαγλης Εμμ. · 585 Κάσδαγλης Ν. · 146 Κάχος Γ. · 255 Κατσαρός Μ, · 570 Καισίμπαλης Γ, · 121 Κίλι'Ε. · 591 Κοβάσεβιχς Νχ. · 285 Κοντός Γ,· 50* Κοντολέων Μ. · 585 ΚοτζιάςΑ. · 28* ΚομμανταρέαςΜ. · 1*, 555, 564 Κούντερα Μ, · 564 ΚούρτοβικΔ. · 559 Κρανάκη Μ. · 580 Κριαράς Εμμ. · 62* Κυρ · 95 ΚωνσταντάραςΔ. · 581 ΚώτσιαςΤ. · 588 Λ Λακάν Ζ. · 542 Λακλάου Ε. · 524 ΛαντέροΛ. · 567 Λεονάρδος Γ.· 595

■ Γ Μ Β Β

Τ

ΔρακονταειδήςΦ. Δ. · 102

Μ ΜαλεβίτσηςΧρ. · 266 Μανιώτης Γ. · 541 Μανούσακας Γ. · 99 Μανουοάκης Γ. · 564 ΜαρωνίτηςΔ. · 150 Ματέυ-Ρουσσοπούλου Π. · 285 Μελισσάνθη · 254 Μάντης Κ. · 125 ΜηλιώνηςΧρ. · 186,581 Μητρόπουλος Κ. · 89 ΜήτοουΑ. · 558 Μικρούτσικος 0. · 554 Μόσχος Ευ. · 269 ΜπακόλαςΝ. · 571 Μπάρκερ Π. · 566 Μπελ Β. · 586 Μπίτον Ρ. · 557 ΜποσταντΖόγλου Μ. · 19* Μπουκουβάλα-Αναγνώστου I. • 100 Μπρικνέρ Π. · 297 Ν Νόκου Λ. · 72 ΝικολαϊδηςΑρ. · 90,579 DidierM. · 551 ντε λα Πένια Π.Μ. · 215 DrotJ. Μ. · 107 Ο 0ΖΆ. · 282 Π Πάβιτς Μ. · 270 Πανσέληνος Αλ. · 569 Πανσέληνος Ασ. · 88* ΠαππόςΤ. · 590 Παπαγιώργης Κ. · 252 ΠαπαδίτσαςΔ. · 155 ΠαπαδούκαςΠ. · 124 Παπαπέτρου Αν. · 99 ΠεντΖίκης Ν. Γ. · 11* ΠέτρουλαΔ. · 165 Πετσάλης-Διομήδης θ. · 109 ΠλαοκοβίτηςΣ. · 112 ΠουλαντΖάς Ν. · 27* ΠρεβελάκηςΠ. · 175 Ρ ΡαυτόπουλοςΔ. · 574 ΡιμπάκοφΑ. · 251

* Τα αφιερώματα που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

ΪΜ Κ Μ ζ ΣαββόπουλοςΔ. · 10* Σακελλάριος Αλ. · 124 Σαμαράκης Α. · 95 Σαχίνης Α. · 582 Σβορώνος Ν. · 18* Σεβαστάκης Αλ. · 99 ΣεπούλβεδαΛ. · 567 Σιμόπουλος Κ. · 59* ΣινουέΖ. · 577 ΣινόπουλοςΤ. · 46* Στεβάνοβιτς Β. · 298 ΣφυρίδηςΠ. · 260 ΣχινΰςΑλ. · 218 Σωτηρίου Δ. · 58* Τ ΤαμβακάκηςΦ. · 587 Ταμπούκι Α. · 560 Τόνινεν Ρ. · 588 Τατσόηουλος π. · 556 Ταχτσής Κ. · 5-4 * ΤομπαΤδης Δ. · 268 Τριανταφύλλου Σ. · 575 ΤριβιΖάς Ε. · 582 ΤρυπάνηςΚ. · 191 Τσαούσης Δ. · 119 Τσαρούχης Γ. · 42* Τσίρκας Σ. · 29* Τσιτσέλη Κ. · 64* Φ Φασιανός Αλ. · 554 Φιλιππόπουλος Αλ. · 65 ΦΟΝΤ. · 247 ΦόουλςΤΖ. · 578 Φωκάς Ν. · 587 X Χάρης Π. · 161 ΧατΖηκυριάκος-ΓκίκαςΝ. · 520 ΧατΖητότσηςΤ. · 587 ΧατΖιδάκις Μ. · 196 Χειμώνας Γ. · 80* ΧοκβέρνταΧ. · 187 ΧουΖούρη'Ε. · 585 Χόφμαν Γκ. · 256 Χριστοδούλου Δ. · 92 Χριστοφιλοπούλου Αικ. · 521 W ΨαράκηςΤ. · 512

1 S 1

Γ.Α. Ρηγάτος

η

_ _

Α Ρ Χ Α ΙΑ

Μ

ζ

χ+278 σελίδες

ΙΑ Τ Ρ ΙΚ Η

λ

Hr

ft*

Λ α ϊκ ή ΤΓαράδοση στη

εξώφυλλο 1999

η κ ξ ξ ι *£5:_____ 1

\

« V . .............................. ........ ....................................... ................................ Δ Ε Λ Τ ΙΟ ΠΑΡΑΓΓΕΛ ΙΑ Σ Ο ΝΟ Μ ΑΤΕΠ ΩΝ ΥΜ Ο ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ

..................................................... ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ.................

.......................................................................Τ.Κ.......................

ΤΗΑ....................................... FAX................................... E-mail ..................... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ .......................................................... ΥΠΟΓΡΑΦΗ .................... Παρακαλώ να μου αποστείλετε* τα παρακάτω βιβλία το κόστος των οποίων θα καταβάλω με: □ αντικαταβολή □ ταχυδρομική επιταγή □ DINERS D V IS A □ MASTERCARD Αρ. κ ά ρ τα ς............................................................Ημ/νια λήξης ....................... Αν θέλετε τιμολόγιο, γράψτε: Α.Φ .Μ ..................................... Δ.Ο.Υ.......................... Ποσότητα

Τίτλος βιβλίου

*Τα έξοδα αποστολής βαρύνουν τον αγοραστή ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις Αδριανείου 3,115 25 Αθήνα, © 67 14 371 - 67 14 340, FAX: 67 15 015 E-mail: BetaMedArts@hol.gr, www.mednet.gr/beta/beta.htm

Δραχμές

Σύνολο

ΟΔΥΣΣΕΑΣ - ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α λ εξ Γ κ αρλαντ

Η παραλία Ταϊλάνδη. Νεολαία σε αναζήτηση της περιπέτειας. Τρεις ταξιδιώτες ενώνουν τις τύχες τους, αναζητώντας την παραλία των ονείρων τους. Μόνο που το αθώο παιχνίδι του καλοκαιριού θα μετατραπεί σε εφιάλτη.

Α

λεξ

Γκαρλαντ

Μαύρος Σκύλος Από το αποπνικτικό δωμάτιο ενός κακόφημου ξενοδοχείου μέχρι τη φροντισμένη αυλή μιας μονοκατοικίας, από την πολύβουη ατμόσφαιρα της Μανίλας μέχρι την κουζίνα ενός ήσυχου προαστίου η απόσταση είναι μηδαμινή, ιδιαίτερα τη νύχτα. Και οι ήρωες του ΜΑΎΡΟΥ ΣΚΥΛΟΥ -χαμίνια, μπράβοι, τυχοδιώκτες και ευυπόληπτοι πολίτες που εμπλέκονται ως κυνηγοί, θηράματα ή ως απλοί παρατηρητές σ' αυτή την ξέφρενη κούρσαεπιμένουν πως οι ίδιοι ορίζουν τα βήματά τους και επιλέγουν τα περάσματα, τους φανερούς και μυστικούς τους δρόμους. Όταν όμως διαψευστούν και οι τελευταίες ελπίδες, το μόνο που απομένει είναι ένα τοπίο μετά την καταστροφή.

Μποτσουάνα, δεκαετία του '80. Σε μια χώρα που αναζητεί την ταυτότητά της μέσα από όνειρα, φιλοδοξίες και συνωμοσίες λευκών και μαύρων, εκπατρισμένων τυχοδιωκτών και ντόπιων επαναστατών, μια νεαρή ανθρωπολόγος αποφασίζει να αφιερωθεί στην κατάκτηση ενός διάσημου και προικισμένου άντρα, ενός ουτοπιστή που αγωνίζεται να μείνει μακριά από τον πολιτισμό. Το αποτέλεσμα: ένα από τα πιο επεισοδιακά ζευγαρώματα στη σύγχρονη λογοτεχνία. Κεφαλλονιά, δεκαετία του '40. Ή ρωες και αντιήρωες, συνεργάτες του εχθρού και πατριώτες, αυτοεξόριστοι αντιστασιακοί και επιβραβευμένοι προδότες, ντόπιοι και ξένοι, πρόσωπα διαφορετικά αλλά και όμοια, που ερωτεύονται, ελπίζουν, ζηλεύουν, προδίδουν, απαρνιούνται τον εαυτό τους, πεθαίνουν σαν κρίκοι της ίδιας μοιραίας αλυσίδας. Έ νας μικρόκοσμος, σε μια τραγική για τον τόπο στιγμή, που συναρπάζει τον αναγνώστη μέχρι την τελευταία αράδα με τις αλήθειες και τα πάθη του.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Ο Δ Υ ΣΣ ΕΑ Σ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΗ 3 - 1 1 4 7 1 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326, 36.25.575 - FAX 36.48.030 Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ ΕΙΟ : ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 - ΤΗΛ. 32.12.111

Σ

ω τ η ρ η ς

Δ

η μ η τ ρ ιο τ

Η φ λ έ β α τ ο υ λ α ιμ ο ύ « ... Είχε κρατήσει κάτι πουκάμισά του και κάνα δυο σακάκια του. Τα βράδια αγκάλιαζε ένα και δινόταν ολόκληρη σ’ ένα παραλήρημα τρυφερότητος. Ό λα μα όλα να τα λησμονούσε, ποτέ δεν θα μπορούσε να λησμονήσει την γλύκα στο στόμα. Δεν το ’χε π ει ποτέ σε κανέναν και ούτε είχε ακούσει να το λένε άλλοι άνθρωποι. Όταν την άγγιζε, όταν την αγκάλιαζε, γιόμιζε το στόμα της γλύκα που ανέβαινε α π ’ τα σωθικά της. Κι όταν έχυνε αυτή η γλύκα γινόταν αφόρητη και κατάπινε κατάπινε για να την ξαναστείλει στα σωθικά της. Πνιγόταν, έχανε τον κόσμο. Τα ρούχα του δεν της έφερναν 3η έκδοση 128 σελ. · 2.500 δρχ. π αρα ξεφτιδια απο εκείνη την γλύκα. Ένιωθε τότε την έλλειψή του βαθιά, ολοκληρωτικά. Μέσα στον σπαραγμό της, άλλη λέξη να κορυφώσει ό,τι ένιωθε γ ι’ αυτόν δεν είχε από το “μανούλα μου”. “Μανούλα μου, μανούλα μου, μανούλα μου”. Θωρακισμένη και αμίλητη στις άλλες εμπλοκές της με τον κόσμο. Μόνο όταν μάθαινε ότι κάποιος άλλος άντρας είχε καρκίνο — και μάθαινε συχνά, αφότου χήρεψε, τέτοιες ειδήσεις— αλλά είχε ελπίδες, μπορεί και να ζούσε, δεν άντεχε να μην πει. “Ν α δούμε, δεν ξέρουμε ακόμα”...»

ΕΚ ΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΡΓΎΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΠΑΥΛΟΣ Μ ΑΤΕΣΙΣ

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΝΤΑΝΙΕΛ

ΑΦΡΟΔΙΤΗ

«Θυμηθείτε την εξέλιξη των νέων

Θεατρικός συγγραφέας, μεταφρα­

ανθρώπων. Θυμηθείτε την! Θά ’ρθει

στής έργων κορυφαίων δημιουργών

μιά εποχή πού θά ζοΰν μόνο γιά νά

τού κλασικού καί πρωτοποριακού

δουλεύουν. Γιά νά χαζολογοϋν σέ

θεάτρου, ό Παύλος Μάτεσις ξεπε-

οθόνες καί νά πληκτρολογούν αστα­

τάγεται στίς πρώτες γραμμές τής

μάτητα. Γιά νά πληκτρολογούν καί

σύγχρονης πεζογραφίας μας. Αυτό

νά αρρωσταίνουν ταυτόχρονα. Κι αν

τό σχετικά σύντομο κείμενο είναι

άρρωστήσουν σάν καί δαύτον, του­

από τά συναρπαστικότερα “ θρίλερ”

λάχιστον εγκαταλείπουν τούς φρι-

πού μού ’τυχε ποτέ νά διαβάσω.

κτούς ρυθμούς. Δείχνοντας όμως

Ή

υγιείς, θά συνεχίσουν νά δουλεύουν.

“ζωής ζώσης” , κείμενο άσπαΐρον

"Α φ ρ ο δ ίτη

Μά στην ουσία άρρωστοι θά ’ναι.

καί,

Βαρύτατα άρρωστοι. Μόνο πού δέν

συγκλονιστικό.

θά τό ’χουν καταλάβει».

είναι αναπαραγωγή

στιγμές-στιγμές,

αληθινά

ΟΔΥΣΣΕΑΣ - ΙΣΤΟΡΙΑ J. A. S. Evans Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ Μια πολυτάραχη εποχή που επέτρεψ ε σε μια θεατρίνα να ελέγχει τη βυζαντινή αυτοκρατορία, που με τους πολέμους του Ιουστινιανού επανέκτησε την Ιταλία, την Αφρική και μέρος της Ισπανίας. Αναλύονται επίσης οι αιτίες του διαχωρισμού Ανατολής και Δύσης, αποτελέσματα του οποίου είναι ορατά ακόμα και σήμερα.

J. Μ. Roberts ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ Ένα εκπληκτικό επίτευγμα... Καλύπτει ό λ ες τις επ ο χές και ό λ ες τις ηπείρους, καταγράφει τις ξεχα σ μ ένες εμ πειρ ίες των κοινών ανθρώπων και αφηγείται τις πράξεις των ισχυρών. Εκπληκτικά ακριβές ως προς τα γεγονότα και σ χεδόν αδιαμφισβήτητο στις κρίσεις του.

A. J. Ρ. Taylor, O bserver Έ ργο μ ε μεγάλη επιστημονική ευρύτητα και διεισδυτικότητα. Το καλύτερο στο είδ ος του.

Jonathan Sumption, Sunday Telegraph

Albrecht Dihle ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΞΕΝΟΙ

Robert Drews Η ΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Christian Habicht ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ A. Β. Bosworth ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Miranda Vickers ΟΙ ΑΛΒΑΝΟΙ

Angus Fraser ΟΙ ΤΣΙΓΓΑΝΟΙ

ΕΚ Δ Ο ΣΕΙΣ Ο Δ ΥΣΣΕΑ Σ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΗ 3 - 1 1 4 7 1 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326, 36.25.575 - FAX 36.48.030 Β ΙΒΛ ΙΟ Π ΩΛ ΕΙΟ : ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 - ΤΗΛ. 32.12.111

Για ένα χρόνο (11 τεύχη - το ένα διπλό) πληρώνετε μόνο

Σπουδαοτική

13.000 δρχ.

Οι τ ι μ έ ς α υ τ έ ς ι σ χ ύ ο υ ν γ ι α τ η ν Ε λ λ ά δ α κ α ι τ η ν Κύ πρ ο

Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 25.000 δρχ.

Εξαμηνιαίες Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου: 8.000 δρχ. Σπουδαστική: 7.000 δρχ.

Ετήοιες Συνδρομές εξωτερικού: 85 δολ. ΗΠΑ. Σπουδαστική 80 δολ. ΗΠΑ. Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 120 δολ. ΗΠΑ

Παλιά τεύχη Δεκαπενθήμερα και μηνιαία: 1.500 δρχ.

Εμβάσματα

_

οτη διεύθυνση: Α. Σπάθή, Ανδρ. Μεταξύ 26,106 81 Αθήνα - Τηλ.: 33.01.239 - Τηλ. & Fax: 33.01.315

S'

ΣΕ

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ

ΝΟΗΜΑΤΟΣ

ΣΤΟ

ΣΥΓΧΡΟΝΟ

ΚΟΣΜΟ

ε κ ό ο σ ε ι ς

ΠΟΛΙΣ

λ ο γ ο τ ε χ ν ία

Τ Ο Ν ΙΝ Ο Μ Π Ε Ν Α Κ Ο Υ ΙΣ Τ Α

Μ Α Λ Κ Ο Λ Μ Μ Π ΡΑΝ ΤΜ Π ΕΡΥ

Σάγκα

Ο Άνθρωπος Ιστορία

Τέσσερις άσημοι σεναριογράφοι καλούνται να στήσουν ένα σήριαλ που θα προβάλλεται σε ώ­ ρες μικρής θεαματικότητας, έχοντας απόλυτη ελευθερία να γράψουν οποιαδήποτε ιστορία τούς έρθει στο μυαλό, αρκεί να έχει το μικρό­ τερο δυνατό κόστος. Τελείως απροσδόκητα, το σήριαλ γίνεται μεγάλη επιτυχία. Τι αλλαγές συντελούνται στους συγγραφείς, τους ηθοποι­ ούς, το κοινό; Πώς επηρεάζει τους πάντες και τα πάντα η περιπέτεια της αφήγησης;

Τ

Ο Άνθρωπος Ιστορία είναι ένας διεισδυτι­ κός, ενοχλητικός αλλά και κωμικός απολογισμός του σύγχρονου πανεπιστημίου της δεκαετίας του ’70, της εποχής όπου κυριαρ­ χούν η αμφισβήτηση, η σεξουαλική απελευ­ θέρωση, οι ριζοσπαστικές ιδεολογίες. Οι ήρωες του βιβλίου είναι σίγουροι πως βρίσκονται ένα βήμα πριν από τη μεγάλη κοινωνική ε­ πανάσταση, μόνο που κάτι την καθυστερεί.

Φ ΙΛΙΠ Π Ο Σ Φ ΙΛ ΙΠ Π Ο Υ

Π Α ΤΡΙΚ ΡΕΝ Α Λ

Αντίο, Θεσσαλονίκη

Παράθυρο με θέα γυναίκες

Στη Θεσσαλονίκη, μια ευαίσθητη ποιήτρια αναθέτει σ’ έναν Αθηναίο δημοσιογράφο να εξιχνιάσει τις συνθήκες θανάτου του συ­ ντρόφου της. Η αστυνομική ιστορία απο­ τελεί το πρόσχημα για την περιπλάνηση του ήρωα στο λιμάνι, τα μπαρ και τα ξε­ νυχτάδικα, στις ακτές και τα πάρκα και αφορμή για να γνωρίσει βαθύτερα την πό­ λη και τους ανθρώπους της.

Ο ασφαλιστής Φιλίπ Κλερ, παίζοντας τον ρόλο του μοναχικού ντετέκτιβ -ένας Γάλλος Φίλιπ Μάρλοου- αναλαμβάνει να εξιχνιάσει τη δο­ λοφονία της Ελίζ ντ’ Ορβίλ, μιας σαγηνευτικής νέας γυναίκας. Χώρος δράσης η Νίκαια, μεσο­ γειακή πόλη που κατοικείται από διεφθαρμένους αστούς και οικογένειες βουτηγμένες στο ψέμα. Ένα γαλλικό νουάρ γραμμένο από τον διευ­ θυντή της περίφημης Serie Noire των εκδό­ σεων Gallimard.

*

Μ ΑΤΙΕ Λ Ε Ν Τ Ο Ν

Φ ΙΛΙΠ ΡΟ Θ

Η δίκη του Ζαν-Μαρί Λεπέν

Αμερικανικό ειδύλλιο

Ένας ρατσιστής οπαδός του Λεπέν σκοτώνει έ­ ναν νεαρό Γάλλο αραβικής καταγωγής. Την υ­ περάσπισή του αναλαμβάνει γνωστός αντιρατσιστής δικηγόρος, επιχειρώντας να φέρει στη θέση του κατηγορουμένου τον Λεπέν και τον ρατσισμό. Τι συνέπειες όμως μπορεί να έ­ χει μια τέτοια διφορούμενη στρατηγική; Ένα μυθιστόρημα που αναλύει με οξυδερκή τρόπο τα φαινόμενα του ρατσισμού και του φασι­ σμού στη σημερινή Γαλλία.

ΟΜΗΡΟΥ

32, Τ Η Λ .

3 6 4 3 3 8 2, Φ Α Χ

' 1

Το βιβλίο μιλάει για την αγάπη -και το μί­ σος- για την Αμερική. Για την επιθυμία να ανήκεις -και την άρνηση να ανήκεις- στην Α­ μερική. Αντιπαραθέτει την επιθυμία για μια ειδυλλιακή αμερικανική ζωή στη γηγενή α­ μερικανική παραφροσύνη.

3 6 3 6 5 0 1, e - m a i l :

Βραβείο Πούλιτζερ 1998

polis@ath.forthnet.g

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΛΑΩΝ

Μύθοι

wot

ρ η μ λ ι η ν

Του Πανεπιστημίου του Τέξας και του Βρετανικού Μουσείου, με εικόνες και χάρτες γ ι τις σελίδες των οκτώ τόμων θα σνναντή-

A j σονμε τους μύθους που ε π ί αιώνες συγκίνησαν την ανθρώπινη φαντασία, ακόμα κι όταν οι θρησκείες που στηρίζο­ νταν σε αυτούς τους μύθους είχαν πια παραμεριστεί: τον Κατακλυσμό των Μεσο­ ποτάμιων, τους ζωόμορφους αιγυπτιακούς θεούς, τον Ώρο, τον Όσιρη, την Ίσιδα, τον Δία, την Αθηνά και τους άλλους, γνωστούς και λιγότερο γνωστούς μας θεούς του Ολύμπου και τους ρωμαϊκούς θρύλους για τον Αινεία, τον Ρωμύλο και τον Ρώμο καθώς και τη Λουκρητία, αλλά και τους μυθικούς ήρωες των Κελτών, τον Ό ντιν και τον Θωρ, μ α ζί με τις μορφές των βορείων λαών, τους αιμοδιψείς θεούς των Αζτέκων και των Μ άγια και τον τόσο ανθρώπινο Αχούρα Μάζδα των Περσών με τον προφή­ τη του Ζωροάστρη. Στόχος της σειράς αυτής είναι να δώσει την ιστορική πραγματικότητα που κρύβεται πίσω από τους μύθους, τεκμηριωμένη από τα αρχαιολογικά και φιλολογικά ευρήματα του κάθε λαού και τοποθετημένη με αυτό τον τρόπο στα πλαίσια του αντίστοιχου πολιτι­ σμού. Επειδή η μυθολογία των αρχαίων λαών αποτελεί συγχρόνως και μια πηγή καλλιτεχνι­ κής δημιουργίας, οι τόμοι αυτοί συνοδεύο­ νται από πλούσια εικονογράφηση η οποία βοηθά τον αναγνώστη στην εξερεύνηση της δημιουργικής φαντασίας του κάθε λαού.

Μύθοι

Μύθοι

Α I Γ Υ Π* Τ I α Ν

Μύθοι

ΑΖΤΕΚΟΝ* ΜΑΓΙΑ

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ο Υ Ν • Μύθοι των Ελλήνων • Μύθοι των Αιγυπτίων • Μύθοι των Ρωμαίων • Μύθοι των Περσών • Μύθοι της Μ εσοποταμίας • Μύθοι των Αζτέκων και των Μάγια • Μύθοι των Βορείω ν • Μύθοι των Κελτών

I ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΗΜ Α: Ιπποκράτους 8 Αθήνα, τηλ.: 36.27.318

Προσφορά στον Πολιτισμό

εκδόσεις

Λπόπείρο

ΑΠΟΠΕΙΡΑ: ΝΑΥΑΡ1ΝΟΥ 18-20, 106 80 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 6450519 / FAX 3630376

Οθεός είναι παντού Ε Μ ο Ρ ώ ® ?

• ΟΙ A1FF.EF.ir· ΤΗΣ ΣΥΝΤΕΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ · W.W.W. ARMAGEDON · ΕΡΧΕΤΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ; · NICK CAVE: Η εξορία από τον Παράδεισο · ΣΙΝΑ: Το θεοβάδιστο Όρος και η Ορθόδοξη Αίγυπτος · ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ: Πέτρος Πατριάρχης Αλεξανδρείας, Δαμιανός Αρχιεπίσκοπος Σινά, William Killer (Καρδινάλιος Βοστόνης), Ζ. Μ. Tillard (Ρωμαιοκαθολικός θεολόγος), David Tharp (Βουδιστής ψυχαναλυτής) · ΕΙΚΟΝΕΣ ΣΥΝΤΕΛΕΙΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ · RELIGIOUS MILLENNIA: «Αποκαλυπτικοί» σταθμοί στην ιστορία του κόσμου · ΤΕΧΝΗ: Η Έσχατη Κρίση · Και όπως πάντα, στο RELIGIONSINFO όλη η παγκόσμια επικαιρότητα για τον Θεό & τις Θρησκείες. · Επίσης, ΕΝΑ ΕΚΡΗΚΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΟΥ ΘΑ ΣΥΖΗΤΗΘΕΙ: Λόγος Συντελειακός Α Ρ Η Σ

Τ Ε Ρ Ζ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ - Ε Ι Δ Ι Κ Ε Σ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Αριάδνη

k Τ. Λουγγής

Α. Περιστεράκη-Ψυχογιοΰ

Αριάδνη

Επισκόπηση Βυζαντινής Ιστορίας

Λ. Γκιγιού

324-1204 ( Α τόμος)

Αντζελίνα

Ν. Γεωργιάδης Δ. Κατσαμάκη

Τα ανθρωπάκια του ιδρώτα

Ο ακρίτας που έγινε ρεμπέτης

Α. ΠΑΙΙΑΛΙΑ ΜΑΜΗΣ Επιλογή III κοινωνικά διηγήματα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΕΒΕ Σ όλω νο ς 130,106 81 Αθήνα, Τηλ.: 3820835, 3823649, Fax: 3813354 h ttp:/www.sep.gr — e-mail: info@ sep.gr

Βιβλιοπωλεία: 2.

1. Αθήνα, Μ αυροκορδάτου 3, Τηλ.: 3829835,3829814 Θεσσαλονίκη, Μ πακατσέλου 3 & Ε γνα τία 65, Τηλ.: 031283810 3. Γιάννενα, 28ης Ο κτω βρίου 19, Τηλ.: 0651 38090 4. Λ άρισα, Σ καρλάτου Σ οΰτσου 7, Τηλ.: 041 531818

Α Λ Ε Ξ Α Ν Τ Ρ Μ Π Ο Γ Κ Ν Τ Α Ν Ο Φ

Ο κόκκινος π λ α ν ή τ η ς Η δράση, η τεχνολογία, το διάστημα, οι νέοι κόσμοι - ό ­ λα τα συναρπαστικά τυπικά γνωρίσματα της μετέπειτα «επιστημονικής φαντασίας»βρίσκονται εδώ ενσωματω­ μένα στο όραμα μιας διαφο­ ρετικής, ιδανικής κοινωνίας. Η εξωγήινη ουτοπία του Κόχ--ζ κινου Πλανήτη, που γράφτη­ κε το 1908 στην προεπανα­ στατική Ρωσία, ανήκει έτσι στην πρωτοπορία τόσο της ε­ πιστημονικής φαντασίας όσο και των πολιτικών και ιδεο­ λογικών αναζητήσεων του 20ού αιώνα.

/

ε κ δ ό σ ε ι ς

β ΐ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ^ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΣΟΛΩΝΟΣ 133,106 77 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 3806 305, 3821 813, lax 3838173, e -m a il: alexcom @ otenet.gr ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΤΗ ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: ΠΕΣΝΙΑΖΟΓΛΟΥ 5 / ΣΤΑΔΙΟΥ 44,105 64 ΑΘΗΝΑ, τπλ. 3311 719

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Α Γ Ρ Α

tM

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΜΟΣ

■ &

ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ 7, 106 78 Α Θ ΗΝ Α , τηλ. 33 04 196 - 38 30 604, fax: 38 19 439

*ΪΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

0 ΣΟ ΛΩΜ Ο Σ

;τα της έρημιάς

ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΦΩΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ

άφηγήο«ί ξ.

Οόΐλλιαμ Μπλέηχ

Κώστας Λάνταβος

Π Ο ΙΗ Μ Α Τ Α

Η ΤΡΥ Φ Ε ΡΟ ΤΗ ΤΑ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ

im

# « Τ “ ■

I

m

Κρύσταλλο

τη σειρά διευθύνει ο Σπόρος Τσακνιάς

«...Ο μαύρος καλόγερος στα γκρίζα ντυμένος θα μπει στη Βαρεν» Στις αρχές του 19ου αιώνα, οι σχολιαστές του Νοστράδαμου, εντόπισαν στις Προφη­ τείες του ορισμένες λεπτομέ­ ρειες που φαίνεται ότι προ­ βλέπουν με τρομακτική ακρί­ βεια την ‘.‘απόδραση” του Λουδοβίκου ΙΣ Τ ' στη Βαρέν (1791) καθώς και την τραγική, της κατάληξη. Ο μεγάλος ανθρωπολόγος Georges Dumezil δέχτηκε την πρόκλη­ ση:’σ’ αυτό το μοναδικό λογο­ τεχνικό έργο του ξετυλίγει μια ανελέητη “αστυνομική” φιλολογική έρευνα πάνω στις ίδιες τις “κρυφές” δυνάμεις της προφητείας... [Η ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΣΦΑΛΜΑΤΟΣ Ο Μπαλζάκ έγραφε και ξανάγραφε ένα από τα αφηγήματά του, La Grande Breteche, αλλάζο­ ντας κάθε φορά και κάτι από την ιστορία. Ο συγ­ γραφέας, Mario Lavagetto, θέλει τον φανταστικό αναγνώστη, διεξάγοντας μιαν αστυνομικοφιλολογική έρευ­ να, να περιπλανιέται ανάμεσα στα “γιατί” των μεταπτώσεων του Μπαλζάκ ανασυνθέτοντας το παζλ της ζωής του, αλλά και το μηχα­ νισμό χάρη στον οποίο ένα αφήγημα καταφέρ­ νει να προδίδει τον δημιουργό του... Φ έρτε μου το κεφάλι του Πέρικλε Σκαλτσόνε Ένα γνήσιο noir, σαν καλή αμερικάνικη ταινία του ’40, με κοφτούς ρυθμούς, με πλοκή που δεν ξεστρατίζει ποτέ απ’ το στόχο της: Ο Πέρικλε, που “το επάγγελμά του είναι να ξεκωλιάζει κατ’ εντολή”, άνθρωπος-εκτελεστικό όργανο των ναπολιτάνικων συμμοριών, διασχίζει όλο το μήκος της ημιφωτισμένης, αλλά ρεαλιστικής ζωής, του μαφιόζικου υποκόσμου.

Εκδοτικός Ο ίκος Π. ΤΡΑΥΛΟΣ

Ι|

Ο Θ Ε ΙΟ Σ ΚΑΡΔΕΡΙΝΑ

Ο Λουκά Περέλα τρε­ λάθηκε, ή έχει αποφα­ σίσει να διακωμωδήσει το σοβαροφανές περι­ βάλλον της πολυεθνι­ κής IBM; Η μεταμόρ­ φωσή του είναι η πολυπόθητη εξέγερσή του ή το αποτέλεσμα της αλλοτρίωσης; Ο Λουτσιάνο Ντε Κρεσέντσο γράφει με ξεκαρδιστικό χιούμορ και εκρηκτική φαντα­ σία ένα γλυκόπικρο έργο που μας κάνει να χαμογελάμε, να γελάμε και να σκεφτόμαστε... Ό Τ Α Ν ΦΤΑΣΕΙ ΕΚΕΙΝΗ Η ΩΡΑ... Η Maria Corti γράφει ένα από τα πιο σημα­ ντικά μυθιστορήματα των ιταλικών γραμμά­ των: μια ιστορία που δεν αγγίζει απλώς εξω­ τερικά ένα ιστορικό συμβάν (την απόβαση των Τούρκων στο Ότραντο κατά τον 15ο αιώνα), αλλά ζωντανεύει το έπος της καθημερινής ζωής των ανδρών και των γυναικών που υπήρξαν οι πρωταγωνιστές του. Ανάμεσα στους χαρα­ κτήρες, η Ιντρούζα, συμπυκνώνει τα έντονα συναισθήματα της μεσογειακής θηλυκότητας. Η ΜΑΧΗ Patrick Rambaud «Αναλαμβάνω να σας μυήσω σε όλη τη φρίκη και σε όλη την ομορφιά μιας μάχης», υπόσχεται ο Πατρίκ Ραμπώ και, στην πραγματι­ κότητα, αναλαμβά­ νει να μας ξεναγή­ σει μέσα στην, άγρια ομορφιά του κινδύνου για την απώλεια της ζωής.

τσαρλς Φρέιζιερ

Το Παγερό Βουνό Η συγκλονιστική οδύσσεια ενός στρα­ τιώτη που λιποτακτεί στα τέλη του αμε­ ρικανικού εμφυλίου πολέμου και διασχί­ ζει την Αμερική για να επιστρέφει στην αγαπημένη του.

(National Book Award 1997).

Μπρένταν Γκράχαμ

Το πιο λευκό λουλούδι Το έπος για επιβίωση μιας νέας γυναίκας με φόντο το μεγάλο λιμό της Ιρλανδίας. Ένας ύμνος στη μητρική αφοσίωση, μα πάνω απ’ όλα ο θρίαμβος του ανθρώπινου πνεύμα­ τος ενάντια στις αντιξοότητες.

Τάκης Θεοδωρόπουλος

Η δύναμη του σκοτεινού θεού «Ναι, θα ’ρθει μια μέρα που οι άνθρω­ ποι δεν θα Αιτούν απ’ τους θεούς τους παρά μόνον μιαν ακόμη μέρα για να ζήσουν. Και τότε το πρόσωπό τους θα γίνει σκοτεινό κι απρόβλεπτο,

A

θα ντυθεί τα ίχνη του αγνώστου και θα χαθεί στα βάθη του χρόνου όπως χάνονται οι διαδρομές των αστε­

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

ρισμών στον πυθμένα της νύχτας».

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ A Άγρας Τ. · 104 Αίσωπος · 167 Αλεξάνδρου, Α. *212 Αξιώτη, Μ. · 311 Απολλιναίρ, Γκ. · 231 Αραγκόν, Λ. · 168 Αριστοτέλης · 135 Αριστοφάνης · 72 Αρτώ, Α. · 151

Β Βαλερί Π. · 183 Βάρναλης, Κ. · 88* Βελενστινλής, Ρ. · 235 Βενέζης, Η. · 337 Βερλαίν, Π. · 378 Βερν, I. · 105 Βιάν, Μ, · 85 Βιζυηνός, Γ, · 278 Βολταίρος · 177 Βουτυράς, Δ. · 298

Γ Γέιτς, Ου. Μπάτλερ · 391 Γιουρσενάρ, Μ. · 81 Γκαίτε, Γ.Β. · 154 Γκράμσι,Α. · 295 Γκρην, Γκ. · 267 Γληνός, Δ. · 61* Γουλφ, Β. · 153 Δ Δάντης · 230 Δέλτα, Π .· 300 Δουμάς, Α. · 147

Ε Εγγονόπουλος, Ν. · 381 Έκο, Ο. · 145 Έλιατ,ΤΧ. · 133 Ελυάρ, Π. · 201 Ελύτης, Οδ. · 362,372 Εξυπερύ, Α. ντε Σ. · 330 Έοσε, Ε. · 109

Ζ Ζενέ, Ζ. · 66 Ζιντ, Α. · 206 Ζολά, Ε. · 97

θεοτοκάς, Γ. · 137 Θεοτόκης, Κ. · 92 θερβάντες, Μ. ντε · 176 Θουκυδίδης · 191 I Ιονέσκο, Ε. · 122 Ίψεν, Ε. · 181

Κ Καβάφης, Κ.Π. · 78,389 Καζαντζάκης, Ν. · 190,377 Καΐρης, θ. · 106 Κάλας, Ν. · 387 Κάλβος, Α. · 140 Καμύ, Α. · 110 Καποδίστριας, I. · 275 Καραγάτσης, Μ. · 258 Καρκαβίτσας, Α. · 306 Καρούζος, Ν. · 393 Καρυωτάκης, Κ. · 157 Καστοριάδης, Κ. · 385 Κενώ, Ρ. · 320 Κέρουακ, Τζ. · 249 Κοκτώ, Ζ. · 160 Κολέτ · 313 Κονδύλης, Π. · 384 Κόντογλου, Φ. · 113 Κοραής, Α. · 82 Κούντερα, Μ. · 80* Κρίστι, Α. · 149 Κρυστάλλης, Κ. · 326

ΖΕ

ΖΥΓΓΡΑΦΕΙΖ

Μαρής, Γ. · 356 Μαριβό · 257 Μάρκες, Γκ. Γκ. · 223 Μαρξ, Κ. · 83* Μίλλερ, Α. · 259 Μίλλερ, X. · 273 Μισίμα, Γ. · 253 Μολιέρος · 179 Μονταίν, Μ. ντε · 304 Μοράβια, Αλ. · 256 Μούζιλ, Ρ. · 199 Μπαλζάκ, 0. ντε · 60* Μπάροουζ, 0. · 383 Μπαρτ, Ρ. · 93 Μπατάιγ, Ζ. · 187 Μπέκετ, Σ. · 115 Μπόρχες, Χ.Λ. · 79 Μπρετόν, Α. · 207 Μπρεχτ, Μ. · 211 Μπωβουάρ, Σ. ντε · 136 Μυριβήλης, Σ. · 309 Μωπασάν, Γκ. ντε · 204

Ν Ναμπόκοφ, Β. · 162 Νέοι λογοτέχνες · 69,87 ΝικολαΤδης, Α. · 379 Νίτσε, Φ. · 91 Ντεκάρτ, Ρ. · 369 Ντίκενς, Κ. · 229 Ντιντερό · 103 Ντοστογιέφσκυ, Φ. · 131 Ντυράς, Μ. · 134

Α Λακάν, Ζ. · 126 Λαπαθιώτης, Ν. · 95 Λεβί·Στρως, Κ. · 158 Λειβαδίτης, Τ. · 228 Λεκατσάς, Π. · 166 Λιοτάρ, Ζ.Φ. · 388 Λόρκα, Φ.Γ. · 192 Λουκιανός · 102 Λουπέν, Α. · 218 Λώρενς, Ντ. X. · 132 Λωτρεαμόν · 355

Μαγιακόφσκι, Β. · 121 Μαίηλερ, Ν. · 286 Μακρυγιάννης · 101 Μαλακάσης · 357 Μαν, Τ. · 90

ιενόπουλος, Γ. · 265

Ο Όμηρος· 174 Όργουελ, Τζ. · 226 Ουάιλντ, 0. · 152 Ουγκό, Β. · 111 Ουίλιαμς,Τ. · 139

Παλαμάς, Κ. · 334 Πάλλης,Α. · 118 Πάουντ, Ε. · 178 Παπαδιαμάντης, Α. · 165 Παπαντωνίου, Ζ. · 285 Παραμυθάδες · 108* Πεσσόα, Φ. · 390 Πίνδαρος · 294

Τα αφιερώματα που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Πόε,Ε.Ά. · 112 Πολίτης, Κ. · 116 Πρεβέρ, Ζ. · 73

Ρ Ράιχ, Β. · 197 Ρεμηώ, Α. · 305 Ρίλκε, Ρ.Μ. · 274 Ρίτσος, Γ. · 205 Ροϊδης, Ε. · 96

Ζ Σάνδη, Γ. · 327 Σαντ, Μ. ντε · 77 Σαρτρ, Ζ. Πωλ · 127 Σεφέρης, Γ. · 142 Σιμενόν, Ζ. · 202 Σκαρίμπας, Γ. · 269 Σολωμός, Δ .· 213 •Σοφοκλής · 243 Στάινμπεκ,Τ. · 173 Σταντάλ · 98

Τ Τζέημς, X. · 260 Τζόις,Τ. ·6 2 * Τολστόι, Λ. · 200 Τουαίν, Μ. · 252 Τουρνιέ, Μ. · 287 Τσάντλερ, Ρ. · 193 Τσέχωφ,Α. · 169 Τσίρκας, Σ. · 171

Φ Φιτζέραλντ, Φ.Σ. · 138 Φόρστερ, Ε.Μ. · 312 Φουκώ, Μ. · 125 Φλωμηέρ, Γ. · 143 Φρόιντ, Σ. · 150 X Χάιντεγκερ, Μ. · 161 Χάκκας, Μ. · 297 Χάμμετ, Ν. · 182 Χάρντυ, Τ. · 324 Χατζηαργύρης, Κ. · 63 Χατζής, Δ. · 180 Χατζόπουλος, Κ. · 319 Χέμινγουεϊ, Ε. · 159

Αντίσταση και Λογοτεχνία......58* Λατινοαμερικανική ...59* Η Γενιά των Μπήτνικ...... ...64* Οι επίγονοι του Φρόιντ.... ...65* Επιθεώρηση Τέχνης...... .. 67 .. 68 Γερμανόφωνο θέατρο.... .. 70 Σημειωτική................ ...71* Μικρασιατικός Ελληνισμός... 74 Λογοτεχνία και Κινηματογράφος..... .. 75 Ιταλική Λογοτεχνία........ .. 76 Σύγχρονα Ολλανδικά Γράμματα........... .. 84 Αστυνομική Λογοτεχνία... .. 86 Νοελληνικό θέατρο...... .. 89 Παιδικό Βιβλίο............ ...94* Βιβλίο και Φυλακή........ .. 99 Λαϊκό Αισθηματικό Μυθιστόρημα........ ...100 Αρχαία Λυρική Ποίηση..... .107* Φινλανδικά Γράμματα..... ...114 Δοκίμιο................... ...117 Κοινωνιολογία............ ...119 Ελληνικός Υπερρεαλισμός....120 Κυπριακά Γράμματα...... ...123 Χιούμορ.................. ...124 Θεσσαλονίκη............. ...128 Βυζάντιο................. ...129 Ελληνικό Παραμύθι...... ..130* Φουτουρισμός........... ...141 Γλωσσολογία............ .144 Βιβλίο και Στρατός........ ...146 Βιβλία γιατο Καλοκαίρι... ...148 Αυτοβιογραφία........... ...155 Μετάφραση.............. ..156* Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία......... ....163 Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες......... ....164 Αλληλογραφία........... ....170 Επιλογή Βιβλίων '86-'87........172 Οι Επιστήμες στον Κόσμο μας..... ....175 Παιδικό Βιβλίο........... ....180 Μουοική και Λογοτεχνία........185 Διανοούμενοι και Εξουσία......186 Βιβλίο και νέες τεχνολογίες...188 Το Νέο Μυθιστόρημα.... ....189

Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας.. 194 Πολιτισμός και Κουλτούρα ...195 Διακοπές και Βιβλίο......... 196 Το Ελληνικό Φεμινιστικό Έντυπο............... 198 Βιολογία................... 203 Εξπρεσιονισμός.............208 Η Πράγα των Συγγραφέων. ..209 Ψυχιατρική και Ψυχανάλυση.. 210 θέατρο και Παιδί........... 214 Ραδιόφωνο και Τηλεόραση... 215 Γαλλική Επανάσταση....... 216 Κόμικς.....................217* Ροκ........................ 219 Επιστημονική φαντασία.....220 Ομοιοπαθητική.............221 Κοινωνικές Επιστήμες.......222 Βιβλίο - Η αγοραστική συμπερι­ φορά του κοινού...... 224 Ρομαντισμός............... 225 Στρουκτουραλισμός........227 Νέοι και Λογοτεχνία.........232 Ελληνική κοινωνία και κράτος.............233 Αναγνώσεις και Κείμενα..... 234 Το παιχνίδι και το παιδί...... 236 Σύγχρονη Αμερικανική Πεζογραφία........... 237 Ψυχογλωσσολογία.........,.....,238 Έγκλημα-Απόπειρες Ερμηνείας.............239 Το Όνειρο στη Λογοτεχνία.. 240 Κοινωνιολογία της σύγχρονης οικογένειας............241 Λογοτεχνικό βιβλίο και παιδί.. 242 θάλασσα και ταξίδια........ 244 Εκδότες προτείνουν 460 βιβλία για τις διακοπές σας... 244 Λαογραφία................. 245 Ομοφυλοφιλία............. 246 Δημόσια και Ιδιωτική Εκπαίδευση............247 Βιβλίο και Εικονογράφηση.. 248 Ρεαλισμός..................250 θεολογία................... 251 Τα ελληνικό μπεστ-σέλερ του 1990.............. 252 Επιλεκτική Βιβλιογραφία για τα Χριστούγεννα.......253 Μεταμοντέρνο............. 254 Κοινωνική Ψυχολογία....... 255 Ανολοκλήρωτοι Έρωτες .......261

Τηλεόραση και Παιδί........262 Το Όραμα στη Λογοτεχνία.. 263 Το Λυκόφως της Ψυχανάλυσης......... 264 Κινηματογράφος και Ιστορία ....266 Η πολιτική γελοιογραφία....268 Πρωτοπορίες και κινήματα ....270 Λογοτεχνία και Φωτογραφία ....271 Τρέλα και Κοινωνία......... 272 Η Εξουσία και η Κοινωνία... 276 Μεσοπόλεμος και Πεζογραφία........... 279 Μοναξιά και Λογοτεχνία.....280 Ασθένειες των Συγγραφέων ....281 Η περιπλάνηση στη λογοτεχνία............ 282 0 Αναχρονισμός στον Αιώνα μας.............283 ΟιΑυτόχειρεςστη Λογοτεχνία............ 284 Μεσαίωνας................. 288 Η Λογοτεχνία και το Κακό... 289 Το Σενάριο..................290 Το Ιστορικό Μυθιστόρημα...291 Βιβλία Α' Εξαμήνου 1992....292 Το Χρονογράφημα..........293 Η Νέα Υόρκη στη Λογοτεχνία............ 295 Φετιχιαμός..................301 Δεκαετία του '50 ............302 Βιβλία Β' Εξαμήνου 1992....303 Το Σώμα στο Λόγο και στην Τέχνη............ 307 Δεκαετία του '60............308 Γαλλική Ποίηση τα τελευταία 60 χρόνια... 310 Εξωτισμός..................314 Λογοτεχνία της Αργεντινής....315 Βιβλία Α' Εξαμήνου 1993....316 θεωρία του Κινηματογράφου...... 317 Οικολογία και Πολιτική...... 318 Λογοτεχνία και Ζωγραφική....321 Εθνικισμός..................322 Κοινωνική Ανθρωπολογία ......323 Παιδί και Περιβάλλον....... 325 Βιβλία Β' Εξαμήνου 1993....328 0 Ήχος της Εικόνας....... ..329 Γεωπολιτική και Στρατηγικές ....331 ΤοΧόλιγουντστη Λογοτεχνία.......... ...332 Συμβολισμός...... ....,.... 333

Τα αφιερώματα που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Υπερρεαλισμός και Έρωτας.. 335 Χιούμορ και Παιδική Λογοτεχνία............ 336 Ελληνικό Αστικό Μυθιστόρημα..........338 Φιλοσοφία και Φύση........ 339 Βιβλία Α' Εξαμήνου 1994....340 Χιπισμός................... 341 Ψυχανάλυση και Ψυχοθεραπεία.........342 Ψυχανάλυση και Πολιτική... 343 ΗΦιλοσοφία της Ιστορίας...344 Γλώσσα και Δημοτικό Σχολείο............ ......345 θεωρία και Κριτική της Παιδικής Λογοτεχνίας ....346 Ερωτισμός και Πορνογραφία....347 Επικοινωνιολογία........... 348 Αισθητισμός................ 349 Οιδίπους................... 350 Τιμή και Ντροπή............ 351 Η Κουλτούρα της Αμφισβήτησης.........352 Χρόνια Κινηματογράφου.... 353 Παραλογοτεχνία... ..........354 Πώς να διαβάζουμε........ 359 Τα φετίχ της Γραφής........ 360 Παιδί και Δημιουργικότητα.. 361 Ελληνικό Λαϊκό Τραγούδι....362 Αφήγηση και Παραμύθι......363 Βραβεία Λογοτεχνίας 1995...........364.365 Χωρισμός.................. 366 Αμερικανοεβραίοι Συγγραφείς............367 Τα Ελληνικά Γράμματα στη Γερμανία.......... 368 Πρωτοχρονιές του Μεσοπολέμου.........370 Υποτροφίες Συγγραφέων... 371 Τα Όρια του Μυθιστορήματος...... 373 Τσιγγάνοι: Ρομ, Μανούς ήΣιντέ, Καλέ.......... 374 Λογοτεχνικά Βραβεία 1996....375 Μια συζήτηση γιατην Ελληνική Πεζογραφία........... 376 Ελληνική μεταπολεμική λογοτεχνία............ 380 0 αιώνας που φεύγει....... 382 Λογοτεχνικά Βραβεία 1997...386 ΗΑμερική των μειονοτήτων.......... 394

ΤΑ ΓΝΩΣΤΑ - ΑΓΝΩΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ «ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ» ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΚΤΟΣ

476 ΤΟΜΟΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ - ΣΧΟΛΙΑ

ΟΙ ΓΝΩΣΤΟΙ - ΑΓΝΩΣΤΟΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 46 Τ.Κ. 10678, ΤΗΛ.: 3844458-3840524, FAX: 3303098

15/5 έως 1 4 /6 1 9 9 9 Τα εμπορικότερα Βιβλία του μήνα, σύμφωνα με τα στοιχεία πούμας παραχώρησαν 30 βιβλιοπώλες, απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις.

Αλεξανδρϋς-Καλλιθέα. Αριοτοτέλης-ΑΘ. Αρκτούρος-Σπάριη. Βαγιονάκης-ΑΘ. Βενάρδου-Ερμιόνη. Γονιού-Λαύριο.Δοκιμάκης-Ηράκλειο. Ελευθερουδάκης-Αθ. Ενδοχόρα-ΑΘ. Εστία-ΑΘ. ΕυριπίδηςστηΣτοάΧαλάνδρι. Ζηριχίδης-θεσσ. θέμαΒύρωνας. Θεωρία-Ζάκυνθος. θησαυροφυλάκιοτουΠνεύματοςΚως. Ιανός-θεσσ. Κεντρί-θεσσ. Κρομμύδας-Χίος. ΛέσχητουΒιβλίουΑθ. Μοσχονάς-Αγρίνιο. Νέοτωρ-Κατερίνη.Όμηρος-Βόλος. Παράμετρος-Χολαργός. Πατάκης-ΑΘ. Πολιτεία-ΑΘ. Πρίσμα-Πειραιάς. Ρηγόπουλος-Νίκαια. ΣύγχρονηΕποχή-ΑΘ. ΤοπαραθύριΚαλαμάκι. Φτούλη-ΝέαΙωνία. b e st s e lle r

Μ.ΠΑΠΑΘΑΝΑΙ0Π0ΥΛ0Υ Ο Ιούδ ς φιλούσε υπέροχα ΠΑΤΑ $,Φ . ΓΕΡΜΑΝΟΣ Γυναίκα από Βελούδο ΚΑΣΤΑΝΙ Φ. ΓΕΡΜΑΝΟΣ καςταβμ Α. ΠΑΠΑΔΑΚΗ Ζαν χ αμ ανιά ηκ η λιακάδα ΚΑΛΕΜΤΗΣ Ν. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Μ ε τα μάτια του έρωτα ΚΑΣΤΑΝΙ Μ & K .M 0VPAT του Μπανταλπούρ ΩΚΕΑΝΙΔΑ &κΚ, ΚΛΕΜΑΝ Το παιχνίδι των Θεών ΨΥΧΟΓΙΟΙ Μ D. ΓΕΡΜΑΝΟΣ γΥρέ5νύχτ«ς ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ α όνειρα στο Χ α ν Ελ «ΟΠΟΣ & Ν ί ΜΑΧΦΟΥΖ Α.ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ ΚΕΔΡΟΣ ΘοΠ,ΚΟΕΛΟ Και α θεό ; επλααε τη ρανανλα ΝΕΑΣΥΝΟΡΑ ©JIOBANNA Ο δρόμος για ·ο νότα ΚΕΔΡΟΣ Γ.ΚΕΜΑΑ Η ιστορία ενό; νηαιού ΘΕΜΕΛΙΟ Γ.ΝΤΙΡΙ-Κ.ΜΙΑΛΕΡ τ α » . . Λ . α δ , ^ , Ρημ.α οκεανιδα Ε. ΟΜΗΡΟΛΗ Ιιιοά χδ εια ΝΕΑΣΥΝΟΡΑ Γ. ΠΟΛΥΡΑΚΗΣ «ΟΠΟΣ Α. ΣΑΜΑΡΑΚΗΣ ι . . . ^ ΚΑΣΤΑΝΙΟΤΗΣ Α. ΦΑΚΙΝΟΣ Το όνειρο του πρωτομάστορα Νικήτα ] ] q Μ. ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ

Φ. ΓΕΡΜΑΝΟΙ

Τηλεφωνήματα και ενοχές

Καλά νέα από την Αφροδίτη

23θΓ.-Μ. ΑΛΕΐΑΝΔΡΟΥ

Απλά σ'αγαπώ

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ ΚΑΣΤΑΝΙΟΤΗΣ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

Ν, ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Ο ακρίτας που έγινε ρεμπέτης 1.0ΩΜΟΠΟΥΛΟΥ Ζτους πρόποδες του φεγγαριού Μ,Κ ΟΥΝΤΕΡΑ Η ταυτότητα ΕΣΤΙΑ S 3

καταγραφή αημπντ.κών, ενίοτε αξ,οπερίεργων από ταν κόαμο της λογοτεχνίας και της τέχνης

επιμέλεια: ΗΛΙΛΙ ΜΑΓΚΑΙΝΗΖ

στην Ελλάδα...

4 Ιουλίου 1882:0 Γεώργιος Δροσίνης (1859-1951) ξε­ κινά σειρά δημοσιεύσεων στην «Εστία» με τίτλο: Αγρο­ τικές Επιστολές - ανταποκρίσεις από την ελληνική ε­ παρχία.

τραγούδι της αδελφής μου του Γιάννη Ρίτσου (19091990).

7 Ιουλίου 1908: Θάνατος του πεζογράφου Δημήτρη Βικέλα (χρ.γένν. 1835).

22 Ιουλίου 1586: Γεννιέται ο Λέων Αλλάτιος (χρ. θαν.

1669), ο πολυγραφστερος και πολυμαθέστερος Έλλη­ νας σοφός του 17ου αιώνα. 1957: Απονέμεται στην πεζογράφο Μέλπω Αξιώτη (1905-1973) η ανώτατη διά­ κριση του πολωνικού κράτους για την πολλαπλή της προσφορά στον πολιτισμό.

9 Ιουλίου 1896: Δημοσίευση του κειμένου Αθηναϊκοί περίπατοι: ΟδόςΑδριανού του Εμμανουήλ Ροίδη (1836-1904) στην «Εστία». Το β' μέρος δημοσιεύεται στις 10 Ιουλίου.

11 Ιουλίου 1920:0 Κώστας Καρυωτάκης (1896-1928) δημοσιεύ­ ει στο «Νουμά» το ποίημα Δον Κιχώτης. 1998: Πεθαίνει ο διανοητής Παναγιώτης Κονδύλης (χρ. γένν. 1943).

13 Ιουλίου 1956: Πεθαίνει ο πεζογράφος Πέτρος Πικρός (Π. Γεναρόπουλος, χρ. γένν.

1895 ή ’96).

21 Ιουλίου 1928: Αυτοκτονεί ο Κώστας Καρυωτάκης (χρ.γένν. 1896).

25 Ιουλίου 1896: Πεθαίνει ο Ιάκωβος Πολυλάς (χρ. γένν. 1825). 1920: Πεθαίνει ο Ιωάννης Κονδυλάκης (χρ.γένν. 1862).

26 Ιουλίου 1976: Πεθαίνει ο Τάκης Παπατσώνης (χρ. γένν. 1895).

27 Ιουλίου 1867: Γεννιέται ο πεζογράφος Γιάννης Βλαχογιάννης (χρ. γένν. 1945).

28 Ιουλίου 1836: Γεννιέται ο Εμμανουήλ Ροίδης (χρ. θαν. 1904).

16 Ιουλίου 1998: Θάνατος της ποιήτριας Ζωής Καρέλλη (χρ. γένν. 1901).

31 Ιουλίου 1891:0 Μήτσος Χατζόπουλος (1872-1936) δημοσιεύει το διήγημα Το γυφτόπουλο στο περιοδικό «Αττικόν Μουσείον».

17 Ιουλίου 1926: Γεννιέται στο Ναύπλιο ο ποιητής Νί­ κος Καρούζος (χρ. θαν. 1990).

3 Αυνούστου 1978: Θάνατος του Αγγέλου Τερζάκη (χρ.γένν. 1907).

18 Ιουλίου 1926: Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (18671951) δημοσιεύει το διήγημα Γ αλλόκοτα μάτια στο πε­ ριοδικό «Μπουκέτο».

4 Αυνούστου 1975: Πεθαίνει ο Ανδρέας Εμπειρικός (χρ.γένν. 1901).

20 Ιουλίου 1937: Κυκλοφορεί η ποιητική συλλογή Το

5 Αυνούστου 1972: Πεθαίνει ο Μάριος Χάκκας (χρ. γένν. 1931).

Στις 3 louAiou τοιι 1940 αργά in νύχια, ο ποιητής Γιώργος Σαραντάρης (1908-1941) σημειώνει:«Τιέμεινε από toέργο τουΚαΒάφη; Κάτι σαν κυπαρίσσι. Τιμένει από ταολοζώντανα φιλιά τουΓουπάρη; Μένουμε ίσους εμείς, οι ακοίμητες νύφες τουίονίου Πελάγους, εμείς, ο ΚάλΒος». Στις 16 Ιουλίου του 1927 ο Στρατός Τσίρκας (1911-1980) δημοσιεύει τοπρώτο τουπεζό με τίτλο Τοφεγγάρι Ο ποιητής Λουκάς Χριστοφίδης επαινεί το σπάνιο ταλέντο του ακόμη επονομαζόμενου Πάγκου Χατζηανδρέα: «Ο νεαρός Γιάγκος Χατζηανδρέας τουΚάιρου δείχνει με τοπρώτο τουαυτόλογοτέχνημα ηουςείναι προορισμένος (προικισμένος) με σπάνιο ταλέ ντο, πουτο διακρίνει δυνατή φαντασία, αίσθημα αρκετό τουωραίου, καθώς και τηναντίληψη τουπερίπου, πουδεν μας έχουν συνηθίσει οι νέοι της ηλικίας του...»

επετηρίδι

6 Αυνούστου 1931: Δημοσιεύεται στο περιοδικό «Μπουκέτο» το διήγημα του Χρήστου Χρηστοβασίλη (1861-1937) Ο Φλώρος.

9 Αυνούστου 1996: Πεθαίνει ο Θεσσαλονικιός ποιη­ τής Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου (χρ. γένν. 1931).

12 Αυνούστου 1625: Ο Μάρκος Λίμας (1604-1674) αναγορεύεται διδάκτωρ της φιλοσοφίας και της θεο­ λογίας.

14 Αυνούστου 1905: Γεννιέται ο Γιώργος Θεοτοκάς (χρ. θαν. 1966).

17 Αυνούστου 1902: Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης (1872-1923) δημοσιεύει στην εφημερίδα Neue Presse της Βιέννης άρθρο για τον Διονύσιο Σολωμό (17981857).

Πειραιώς και Νεαπόλεως. Θα το ολοκληρώσει στις 28 Αυγούστου.

22 Αυνούστου 1511: Γεννιέται στο Ρέθυμνο ο φιλόσοφος και θε­ τικός επιστήμων Φραγκίσκος Πόρτος (χρ. θαν. 1581).

1779: Απαγχονίζεται ο Κοσμάς ο Αιτωλός (χρ. γένν. 1714).

24 Αυνούστου 1903: Κυκλοφορία της Τρισεύγενης του Κωστή Παλαμά (1859-1943) από την «Εστία».

27 Αυνούστου 1988: Ο Κώστας Ταχτσής (χρ. γένν. 1927) δολοφο­ νείται στο σπίτι του στον Κολωνό.

18 Αυνούστου 1975: Ο Γιάννης Ρίτσος (1909-1991) ξεκινά τη σύνθεση του ποιήματος Μονεμβασιώτισσες.

28 Αυνούστου 1897: Γεννιέται ο πεζογράφος Παύλος Φλώρος (χρ. θαν. 1981).

19 Αυνούστου 1906:0 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851-1911) δημοσιεύει στο «Νέο Άστυ» το διήγημα 7ο τυφλό σοκάκι.

29 Αυνούστου 1899: Δημοσιεύεται στο «Άστυ» το κεί­ μενο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1851-1911) Για την υπερηφάνεια.

20 Αυνούστου 1821: Διακήρυξη του Αδαμάντιου Κοραή (1748-1833) περί της γνησιότητας του λαϊκού α­ γώνα στην Ελλάδα.

30 Αυνούστου 1836: Πρεμιέρα του θεατρικού έργου Οδοιπόρος του Παναγιώτη Σούτσου (1806-1868) στην Αθήνα.

21 Αυνούστου 1883: Ο Γεώργιος Βιζυηνός (18491896) ξεκινά τη συγγραφή του διηγήματος Μεταξύ

31 Αυνούστου 1984: Πεθαίνει ο πεζογράφος Κώστας Μάκιστος (χρ. γένν. 1895).

2 Ιουλίου 1877: Γεννιέται ο Γερμανός συγγραφέας Έρμαν Έσε (χρ. θαν. 1962). Θα κερδίσει το Βραβείο Νόμπελτο 1946.

πολύ τα νεαρά κορίτσια. Όταν μιλούσε μαζί τους ήταν οι μόνες στιγμές που δεν τραύλιζε. Όπως έλεγε: «Με ε­ ξαίρεση τα αγόρια, αγαπώ πολύ τα παιδιά».

2 Ιουλίου 1904: Πεθαίνει ο Ρώσος θεατρικός συγγρα­ φέας Αντον Τσέχοφ (χρ. γένν. 1860).

7 Ιουλίου 1893: Γεννιέται ο Ρώσος συγγραφέας Βλα­ ντιμίρ Μαγιακόφσκι (χρ. θαν. 1930).

2 Ιουλίου 1961: Αυτοκτονεί ο Αμε­ ρικανός συγγραφέας Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Είχε γεννηθεί στις 21 Ιουλίου 1899.

13 Ιουλίου 1888: Γεννιέται ο Πορτογάλος συγγραφέας και ποιητής Φερνάντο Πεσόα (χρ. θαν. 1935).

2 Ιουλίου 1977: Πεθαίνει ο Ρώσος συγγραφέας Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ (χρ. γένν. 1899).

3 Ιουλίου 1883: Γεννιέται ο Τσέχος συγγραφέας Φραντς Κάφκσ (χρ. θαν. 1924).

4 Ιουλίου 1862: Στη διάρκεια ενός πικ-νικ, ο Άγγλος αιδεσιμότατος και καθηγητής μαθηματικών Τσαρλς Λούντβιχ Ντόντγκσον διηγείται τις απίθανες περιπέτειες ενός κορι­ τσιού που το έλεγαν Αλίκη. Η μόλις δέκα χρόνων Άλις Λίντελ, που ακούει την ιστορία, επιμένει να καταγράψει ο Ντόντγκσον την ιστορία του. Πράγματι, θα δημοσιευθεί ως Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων και ο συγγρα­ φέας υπογράφει ως Λούις Κάρολ. Ο Κάρολ αγαπούσε

20 Ιουλίου 1945: Πεθαίνει ο Γάλλος ποιητής Πολ Βαλερί (χρ. γένν. 1871).

26 Ιουλίου 1856: Γεννιέται στο Δουβλίνο ο Τζορτζ ΜπέρναρντΣο (χρ. θαν. 1950).

1 Αυγούστου 1819: Γεννιέται ο μεγάλος Αμερικανός συγγραφέας Χέρμαν Μέλβιλ (χρ. θαν. 1891).

6 Αυνούστου 1896: Το «Γερμανικό Λαϊκό Θέατρο» της Πράγας ανεβάζει το δραματικό έργο του Γερμανού ποιητή Ράινερ Μαρία Ρίλκε (1874-1926) Τώρα και στην ώρα του θανάτου μας, γραμμένο ένα χρόνο πριν.

10 Αυνούστου 1955: Ενώ βρίσκεται στο νοσοκομείο, ο Γερμανός συγγραφέας Τόμος Μαν (1875-1955) πλη­ ροφορείται ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερ­ μανίας του απονέμει το Σταυρό της Τάξης «Για την Τι­ μή». Δύο ημέρες αργότερα πεθαίνει.

19 Αυνούστου 1936: Εκτελείται από τους φα­ σίστες ο Ισπανός ποιητής Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα (χρ. γένν. 1898).

24 Αυνούστου 1889: Γεννιέται στην Αργεντι­ νή ο Χόρχε Λούις Μπόρχες (χρ. θαν. 1986).

28 Αυνούστου 1749: Γεννιέται στη Φραν­ κφούρτη ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε (χρ. θαν. 1832).

28 Αυνούστου 1828: Γεννιέται ο Ρώσος συγ­ γραφέας Λέον Τολστόι (χρ. θαν. 1910).

31 Αυνούστου 1867: Πεθαίνει ο Γάλλος ποιη­ τής Σαρλ Μποντλέρ (χρ. γένν. 1821).

12 Αυνούστου 1827: Πεθαίνει ο Άγγλος ρο­ μαντικός ποιητής Ουίλιαμ Μπλέικ (χρ. γένν.

1757).

13 Αυνούστου 1912: Ο Φραντς Κάφκα (1883-1924) γνωρίζεται με την Φελίτσε Μπάουερ, με την οποία θα αρραβωνιαστεί δύο φορές δίχως ποτέ να παντρευτούν. Ένα μή­ να περίπου αργότερα γράφει ένα από τα κα­ λύτερα διηγήματα του, Η κρίση.

18 Αυνούστου 1850: Πεθαίνει ο Γάλλος συγ­ γραφέας Ονορέ ντε Μπαλζάκ (χρ. γένν.

1799).

Τον Ιούλιο του 1924 δημοσιεύεται στο περιοδικό «Νέος Ερμής» το δοκίμιο του Αυστριακού συγγραφέα Ρόμηερτ Μούζιλ (1880-1942), Ηπαρακμή rou θεάτρου. Τον Ιούλιο του 1942 εκδίδεται το μυθιστόρημα Ο ξένος του Γάλλου συγγραφέα Αλμηέρ Καμί (1913-1960). Ο Καμί έγραφε το Βιβλίο από το 1939 έως τον Μάιο του 1940. Τον Αύγουστο tou 1946 ο Αγγλος συγγραφέας Τζορτζ'Οργουελ (1903-1950) αρχίζει να γράφει το 1984. θα το ολοκληρώσει τον Νοέμβριο του 1948: 27 μήνες δουλειάς που διακόπτονταν από τις περιόδους νοσηλείας του σε σανατόρια. Τον τίτλοθα τον βρει αντιμεταθέτοντας τα δύο τελευταία ψηφία της χρονιάς 1948.

ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΤΣΑΚΑΛΟΣ

Η άθλια οικειότητα του έρωτα Μ υθιστόρημα Τι συμβαίνει όταν ξαφνικά ένας νέος άνθρωπος βρίσκεται στη δίνη ενός ανεξέ­ λεγκτου πάθους; Οταν η επιθυμία της ιδανικής αγάπης, της άγιας ερωμένης, τρυπώνει στο μυαλό του σαν τρέλα; Όταν πιστεύει πως μόνο η μεγάλη αγάπη ε­ ξαγνίζει τον άνθρωπο και τον κάνει αθώο χωρίς παρελθόν; Η άθλια οικειότητα τον έρωτα είναι ένα τολμηρό κοίταγμα στους κρυφούς πόνους των ανθρώπων για την προηγούμενη ερωτική ζωή των συντρόφων τους. «Στο μυθιστόρημα Η άθλια οικειότητα τον έρωτα το καλλιτεχνικά εντυπωσια­ κό είναι ότι το ταλέντο του Τσάκαλου κατορθώνει να μεταβάλλει το κείμενο σε απόλαυση ανάγνωσης, όπως θα έλεγα, αυτό συμβαίνει σε κάποιες κορυφαίες πε­ ριπτώσεις, π.χ. του Ντοστογιέφσκι». Μ. Γ. Μερακλής (περιοδ. «Ηλέξη-)

Η άθλια οικειότητα του έρωτα

«Το ώριμο από κάθε πλευρά μυθιστόρημα του Γεράσιμου Τσάκαλου Η άθλια οι­ κειότητα του έρωτα φέρνει στην επιφάνεια μια συγκλονιστική όσο και δραματι­ κή ερωτική ιστορία».

X. Παπαγεωργίου (περιοδ. «διαβάζω») Για τα προηγούμενα έργα τον είπαν: «Ο Γ. Τ. είναι ένα σημαντικό ταλέντο, ένας συγγραφέας ευρωπαϊκού επιπέδου». Στρατός Τσίρκας «Ο Γ. Τ. είναι ένα διαβολεμένο ταλέντο» Τατιάνα Γκρίτοη-Μιλλιέξ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝίηΤΗ Ζαλόγγου Π - 106 78 Αθήνα, τηλ.: 330.12.08, fax: 384.24.31

m -

επετηρ ίδ α

Ε Κ ΔΟ Σ Ε ΙΣ Ο Λ Κ Ο Σ ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ Τ Ο ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ Άρτουρ Σνίχσλερ Νουβέλα για ένα όνειρο Το κύκνειο άσμα του Στάνλευ Κιούμπρικ, “Μάτια διάπλατα κλειστά”, από το αριστουργηματικό αφήγημα του Άρτουρ Σνίχσλερ: “Νουβέλα για ένα όνειρο”.

Patrick Landre Στην κόψη της ευτυχίας Μετάφραση: Βούλα Λούβρου

Δίγλωσσο (γαλλικά-ελληνικά) βιβλίο τέχνης όπου ο λόγος δένει αρμονικά με τα αισθαντικά χαρακτικά του Απόστολου Κούστα.

Γκυ ντε Μωπασάν Ο Αλήτης Ένα τέλειο δείγμα γραφής από τον αξεπέραστο στην τέχνη του διηγήματος Γκυ ντε Μωπασάν.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ ΟΛΚΟΣ ΒΟΥΚΟΥΡΕΣΤΙΟΥ 3, 105 64 Α Θ ΗΝΑ ΤΗΛ.: 3254538, fax : 3253172 & σ τ η ΣΤΟ Α ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ, ΠΕΣΜ ΑΤΖΟΓΛΟΥ 5, τ η λ .: 3213583

Δημιουργική τρέλα Ποιος είπε: «ένας άνθρωπος με οικογένεια, παιδιά, σίγουρη εργασία, συναισθηματικά ασφαλής, με κα­ νονική σεξουαλική ζωή και φίλους δεν μπορεί να εί­ ναι παρά ένας κανονικός άνθρωπος;» Δηλαδή ένας άνθρωπος χωρίς εξάρσεις, με υγιή ψυχισμό και προσαρμοσμένος στην κοινωνική κανονικότητα δεν μπορεί παρά να είναι, στην καλύτερη περίπτωση, μια χρυσή μετριότητα. Ενώ η κατάθλιψη, ο φόβος, το αίσθημα ενοχής, η μεγαλομανία, η νευρωτική φοβία μεταλλάσσονται από μεγαλοφυείς ανθρώπους σε δημιουργικό έρ­ γο. Απόδειξη οι ασθένειες κάποιων συγγραφέων, ό­ πως περιγράφονται στο βιβλίο του Γάλλου ψυχανα­ λυτή Φιλίπ Μπρενό Η μεγαλοφυία και η τρέλα. Διαβάζουμε στη στήλη του Ρούσσου Βρανά στα «ΝΕΑ»: Ο φόβος και το αίσθημα ενο­ χής συνόδεψαν τον Κάφκα σε όλη του τη ζωή, μα πιο πολύ στην εφηβεία. Ο φόβος μήπως αρρωστήσεί έσπρωχνε τον συγ­ γραφέα σε μια ασκητική ζωή, σε νηστεία, σε βασανιστικές σω ματικές δοκιμασίες. [...] Έτρεμε μήπως παραμορφωθεί, μήπως του πέσουν τα μαλλιά, μήπως στραβώσει η σπονδυλι­ κή του στήλη. [...] Δεν έκρυβε την απέχθειά του για τη σεξουαλική επιθυμία και φρόντιζε πάντα να την πολεμάει με ένα κρύο μπάνιο. Ο Γφμανός φιλόσοφος Σοπενχάουερ έπασχε από μεγαλομα­ νία. Στα είκοσι έξι του περνιόταν για Χριστός. [...] Ύστερα, η μεγαλομανία του μετατράπηκε σε σύμπλεγμα καταδίωξης. Πα­ ντού έβλεπε συνωμότες. [...] Έτσι, έγραφε τις σημειώσεις του στα ελληνικά, στα λατινικά, ακόμη και στα σανσκριτικά, για

m-

Ο ι κ ρ ίσ εις μ α ν ία ς της Βιρτζίνια Γουλφ εναλλάσ­ σονταν με περιόδους β α ­ ρ ιά ς κατάθλιψ η ς. [...] Ό τα ν την κυρίευε η μ α ­ νία, η σκέψη της κάλπα­ ζε, μιλούσε ακατάσχετα, έλεγε πράγματα α κ ατά ­ ληπτα. Έβλεπε οπτασίες, άκουγε φωνές, ακόμη και «πουλιά που μιλούσαν ελληνικά στον κήπο». Ό ταν ερχόταν η σειρά της κατάθλιψης, βου­ λίαζε σε βαθιά μελαγχολία, σε απελπισία, μι­ λούσε λίγο, έτρωγε ακόμη λιγότερο και αρνιόταν πάντα να π αραδεχτεί την αρρώστια της. Πίστευε πως όλα οφείλονταν στις ενο­ χές της. Το 1941 αυτοκτόνησε. Στην τρίτη α­ πόπειρα. Η νευρωτική φοβία και η ψυχαναγκαστική ιδεολη­ ψία σ η μ ά δ εψ α ν τη ζωή του Μ α ρ σ έλ Προυστ. Ή τ α ν έν α ς άνθρω πο ς που ε ίχ ε σ τερ ή σ ει από τον εαυτό του τα πάντα, α κ όμ η και την τροφή. Τρεφόταν μόνο με καφέ, που κάπου κάπου του έ ­ βαζε λίγο γάλα και σιρόπι από δαμάσκηνα. Το φαγητό και το πιοτό ήταν ολότελα αδιά­ φορα γ ι' αυτόν. Ζούσ ε μακριά από τον κό­ σμο. [...] Σιγά-σιγά αποσύρθηκε από την πα­ ρισινή ζωή, βρίσκοντας καταφύγιο σε ένα ά­ θλιο νοικιασμένο δωμάτιο. Μ ήνες ολόκλη­ ρους θα κάνει να βγει στο κατώφλι. Και άλ­ λους τόσους θα πέσει στο κρεβάτι, από ό­ που δεν θα ξανασηκωθεί. Θα τον πάρουν α­ πό εκεί το 1922. Η «θεία τρέλα» συντρόφεψε μερικές από τις μεγαλύτερες ιδιοφυίες στην ιστορία. Τι θα είχαν ά ραγε απογίνει χωρίς αυτήν;

βραχυγραφ κς

Για τον πόλιμο και τη λ ο γ ο κ χ ν ια Χαρακτηριστικά αποσπάσμα­ τα από συνέντευξη του Σέρβου συγγραφέα Μίλοραντ Πάβιτς στη Λώρη Κέζα στα «Βι­ βλία» του ΒΗΜΑΤΟΣ με αφορ­ μή την έκδοση του μυθιστορή­ ματος του στα ελληνικά Καπέ­ λο από δέρμα ψαριού (Καστανιώτης). Λ.Κ.: Δεν σας απασχολούν τα αινίγματα του μέλλοντος; Μ.Π.: «Το παρόν προσφέρει περισσότερα αι­ νίγματα από ό,τι το μέλλον. Από τις 24 Μαρτί­ ου, μ ε τον βομβαρδισμό του Βελιγραδιού, μπήκαμε στον 21ο αιώνα. Ό λα άλλαξαν: ο ΟΗΕ, ο Ερυθρός Σταυρός και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις υπέκυψαν στη στρατιωτική δύνα­

μη του ΝΑΤΟ. Και όλα αυτά δίπλα σε μια υπερδύναμη που λέγεται Ρωσία και σε μια άλλη που ονομάζεται Κίνα. Ήρθε λοιπόν ο 21ος αι­ ώνας». Λ.Κ.: Πώς εξηγείτε αυτές τις στάσεις; Μ.Π.: «Μοιάζει με ανέκδοτο. Αυτοί που καθο­ δηγούν τον πόλεμο στα Βαλκάνια συμμετείχαν στα κινήματα του '68. Ήταν κατά του Βιετνάμ, ήταν πράσινοι κ.τ.λ. και τώρα κάνουν το δικό τους Βιετνάμ». Λ.Κ.: Δώστε μας τον ορισμό της διαδραστικής λογοτεχνίας. Μ.Π.: «Είναι αυτή που επιτρέπει στον αναγνώ­ στη να παρεμβαίνει στο κείμενο με τον τρόπο που επιλέγει τις διαδρομές του στο Internet. Είναι ισάξιος με τον συγγραφέα, ο οποίος έχει την ευθύνη να καταστήσει δυνατή την ανάγνω­ ση που βασίζεται στην ελευθερία επιλογών».

εξώστης | Βιβλίο και Κινηματογράφος

0 πόλεμος τελείωσε Έλεγα να περιμένω, πριν γράψω αυτό το κείμενο, για την αυτοψία ενός αυτοδίκαιου για το Χόλιγουντ ιστορικού γεγονότος: την κυκλοφορία του νέου Πολέμου των Άστρων (το οποίο μάλλον ήδη θα ξέρετε ότι καλείται The Phantom Menace), που έφτασε στις αμερικανικές ο­ θόνες ατις 21 Matou, με την προοπτική να συντρίψει όλα τα προηγούμενα και ...αδύναμα (πλην Τιτανικού) ρεκόρ εισπράξεων. Τελικά, όμως, δεν χρειάζεται. &εν χρειάζεται η δημοσιογραφία ή η ανάλυση (...και τα δύο...) για να σχολιαστεί μία εκ των προτέρων επιτυχία, εκ των προτέρων φτιαγμένη ...ως ιστορική. Δεν έχει οημαοία ούτε το α­ κριβές νούμερο των εισπράξεων, οτις οποίες το Phantom Menace (εύκολα) θα φτάσει, ούτε -ευτυχώς ή δυστυχώς- οποιαδή­ ποτε κριτική για την αισθητική ή καλλιτεχνική επιτυχία της ταινίας: το Phantom Menace ήταν επιτυχία... πριν ακόμη το οκεφτεί κανείς. 0 λόγος; Η Αμερική δεν παύει να χρειάζεται μια saga, το φανταστικό αηίοτοιχο μιας μυθολογικής ιστορίας, που η (ι­ στορικό) νεόκοπη χώρα στερείται. Με την αναμενόμενη ...διαγαλαξιακή επιτυχία του Phantom Menace, ο Τζορτζ Λούκας θέτει υπόγεια υποψηφιότητα για το θρόνο του σπουδαιότερου μυθοποιού του Χόλιγουπ για το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα' κι αν το Χόλιγουντ δεν ήταν προϊόν που αγοράζεται απευθείας από το παγκόσμιο κοινωνικό προουνειδητό (το ασυνείδητο είναι υπερβολι­ κά σοβαρή υπόθεση για οποιονδήποτε σκηνοθέτη), όλα αυτά δεν θα είχαν για σας την παραμικρή σημασία... Όπως όμως συμβαί­ νουν τα πράγματα, το Phantom Menace είναι μια επιπλέον σύγκρουση, αυτή της μεθοδευμένης (εμπορικής) φαντασίας κόπρα σε έναν *λογικό» πλανήτη που, τελικό, δεν ζητάει τίποτε άλλο παρά να διαφύγει από τους όρους, τους οποίους νομίζει ότι ο ίδιος έθεσε.

Βραχυγραφκς

-©Ή

Πόσα κέρδισα; Μια νέα μορφή δημοκρατίας,

Ο πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Περιοδικού

όπως λένε μερικοί χαριτολο­ γώντας, εμφανίστηκε στον ελληνικό χώρο. Είναι η «δη­ μοκρατία του χρηματιστηρί­ ου». Όλο και μεγαλύτερες ο­ μάδες ανθρώπων γίνονται πελάτες χρηματιστηριακών γραφείων αναμένοντας άκο­

Τύπου Αθ. Παπανδρόπουλος σε ειδική ενημερωτι­

πα κέρδη. Έτσι, το ενδιαφέρον των πολιτών έχει με­ τατεθεί, ελπίζουμε πρόσκαιρα, στην άνοδο και την πτώση των μετοχών, με αποτέλεσμα να πριμοδοτούνται αδιακρίτως πολιτικοί φορείς που μας εξασφαλί­ ζουν την ανοδική πορεία του χρηματιστηρίου. Ένα τέτοιο κλίμα είναι φυσικό να ευνοεί τα οικονο­ μικά έντυπα και να αυξάνει συνεχώς την κυκλοφο­ ρία τους.

κή εκδήλωση τόνισε: Ο ελληνικός οικονομικός περιοδικός Τύπος έχει από τις υψηλότερες κυκλοφορίες στην Ευρώπη και για την ώρα χαίρει άκρας υγείας. Συνολικά στην Ελλάδα κυκλοφορούν 26 οικονομικά και οι­ κονομικού περιεχομένου περιοδικά, τα οποία έ­ χουν πάνω από 500.000 αναγνώστες, γεγονός που αποδεικνύει το ευρύτερο ενδιαφέρον του κόσμου για την οικονομία. Απορίας άξιον: Το ενδιαφέρον του κόσμου έχει σχέση με την οικονομία της χώρας ή με τα στενά προσωπικά συμφέροντα των παιχτών;

Τώρα που ο πόλεμος τελείωσε Στην τελευταία του επίσκε­ ψη στην Ελλάδα, στην οποία μονίμως επανέρχεται στα κείμενά του, ο Ζακ Ντεριντά βρέθηκε εκ των πραγμάτων, όπως φαίνεται, ενώπιον της βαλκανικής κρίσης, η οποία, σε αντίθεση με την Αμερική και την Ευρώπη, αποτελεί στοιχείο της καθημερινότη­ τας των Ελλήνων και βρίσκε­ ται μονίμως στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Απευθύνθηκε λοιπόν με τις δύο ομιλίες του για το ρόλο του πανεπιστημίου σε ένα κοινό που, αφενός, ζει τον πόλεμο στην πόρτα του και, αφετέρου, στην πλειοψηφία του, έχει υπο­ γραμμίσει παντί τρόπω τη διαφορετική του προ­ σέγγιση -πολιτική και σε καμία περίπτωση θρη­ σκευτική ή ιστορικά τοπικιστική, όπως πολλοί άλλοι Ευρωπαίοι διανοούμενοι, όπως η Κρίστεβα ή ο Ανρί-Λεβί και ο Νορμπέρτο Μπόμπιο, έσπευσαν να τη χαρακτηρίσουν- στο ζήτημα. Έτσι, αναγκάστη­ κε, κατά κάποιο τρόπο, να αναφερθεί στο γιουγκο­ σλαβικό, αλλά και να απαντήσει σπς σχετικές ερω­ τήσεις. Διατυπώνοντας μία σοφιστική στην ουσία

© £-

της θέση, εκπορευόμενη από την αρχή των ανθρω­ πίνων δικαιωμάτων μεν αλλά εκτός του πλαισίου α­ ναφοράς της νομιμότητας που μόνο αυτή τα δια­ σφαλίζει, ο Ντεριντά κράτησε ίσες αποστάσεις από τρ ία μέρη τα οποία αντιμετώ πισε ως ισότιμα, ΝΑΤΟ, ΑΣΚ και Σερβία, καταδίκασε εξίσου τη βία και των τριών και δήλωσε συμπάσχων προς τα απα­ νταχού θύματα. Η ουδετερότητα αυτή, κοινή σε πολλούς ανθρωπιστές Ευρωπαίους διανοούμε­ νους, παρέχει ωστόσο μία επιπλέον κάλυψη στην πρωτοφανή βαρβαρότητα και διάρρηξη της διε­ θνούς νομιμότητας που συνιστούν οι νατοϊκοί βομ­ βαρδισμοί. Και, φυσικά, η θέση του Ντεριντά ότι η εθνική κυριαρχία είναι πλέον παρελθόν και καλά κάνει, από τη στιγμή που γεωπολιτικά το κράτος-έθνος επιμένει, δεν μπορεί παρά να αποτελεί άλλο έ­ να ιδεολόγημα που στόχο έχει να αμβλύνει τις ε­ ντυπώσεις από την εντυπωσιακή, πράγματι, από­ συρση του φιλοσόφου στο συγκεκριμένο πρόβλη­ μα. Το γεγονός ότι κάποιοι, χλιαρά, χειροκρότησαν τη θέση του είναι ενδεικτικό της εμβέλειάς της αλ­ λά και της διάψευσης ίσως των προσδοκιών του κοινού. Εάν ούτε ο Ζακ Ντεριντά δεν έχει το θάρ­ ρος της διαφωνίας του, τότε το μέλλον της πνευμα­ τικής Ευρώπης διαγράφεται πραγματικά δυσοίωνο.

Βραχυγραφίες

Ν ιγ ηρ ιανο ύ φ ιλ έ λ λ η ν α έργα Υπάρχει ένα μικρό αλλά οργανωμένο βιβλιοπω­ λείο στην Αστάρια τη ς Νέας Υ όρκης με βιβλία για την Ελλάδα, ελληνικά και ξενόγλωσσα. Ο ι­ διοκτήτης του δεν είναι κάποιος Έ λληνας μετα­ νάστης δεύτερης ή τρίτης γενιάς, που το μεράκι του είναι η γλώσσα και ο πολιτισμός τη ς πατρί­ δας του παππού ή του πατέρα του, αλλά ένας Νιγηριανός οδοντίατρος ονόματι Σαμ Τσέκουας, ο οποίος μιλάει θαυμάσια ελληνικά. Η παρουσία του Σαμ Τσέκουας σε ένα ελληνόφωνο βιβλιοπω­ λείο δεν είναι άσχετη με τη μεγάλη κινητικότητα που παρατηρείται στην παραδοσιακή ελληνική συνοικία της Νέας Υόρκης. Παλιοί μετανάστες φεύγουν, Έ λληνες τ η ς τρίτης γενιάς επιστρέ­ φουν ως επενδυτές, ο «Μύλος» -τ ο ελληνικό ε­ στιατόριο του Μανχάταν- ταΐζει όλους τους επώ­ νυμους και οι επτά καινούριες ελληνικές αίθου­ σες του Μητροπολιτικού Μουσείου δημιουργούν πρόσφορο κλίμα για δραστηριότητες που έχουν σχέση με την Ελλάδα. Βεβαίως, ο Σαμ Τσέκουας δεν έχει και τόση σχέση μ’ αυτές τις κοινωνικές

αναδιατάξεις στη Νέα Υόρκη. Είναι ένας φιλέλ­ ληνας που, εκτός από την ενασχόλησή του με το βιβλιοπωλείο, πριν από δύο χρόνια τύπωσε με δι­ κά του έξοδα τον «Ύμνον εις την Ελευθερίαν» του Δ. Σολωμού και τον διανέ­ μει δω ρεάν σε φ ιλέλλη­ νες... Έλληνες και Αμερι­ κανούς. Η έκδοση αφ ιε­ ρώνεται από τον ίδιο «στα Ε λλ η νό π ο υ λα τω ν Η Π Α και Καναδά ως ελάχιστος φόρος τιμής και ευγνωμο­ σύνης για το υς πρόσφ υ­ γες της Ελλάδας στην αν­ θρω πότητα». Α υτόν τον πρεσβευτή του ελληνικού βιβλίου επισκέφθηκαν και ενθάρρυναν ο Γ. Δαρδανός, πρόεδρος της Π.Ο.Ε.Β., η Α. Ραγιά από τις εκδόσεις Μέλισσα, εκπρόσωποι των εκδόσεων Μαλλιάρης και Ελευθερουδάκης και η Μυρσίνη Ζορμπάτου Ε.ΚΕ.ΒΙ.

ΔιαΒάζουμι ή Scv διαβάζουμε; Πώς γίνεται μια έρευνα, που στηρίζεται σε επι­ στημονική βάση και εκφράζεται με αριθμούς, να διαβάζεται και να ερμηνεύεται με διαφορετικούς τρόπους ακόμη και διαμετρικά αντίθετους; Κι ό­ μως! Η «Έρευνα αναγνωσιμότητας» του Ε.ΚΕ.ΒΙ. σύμφωνα με τους τίτλους δημοσιευμάτων εφημε­ ρίδων έχει ερμηνευτεί σύμφωνα με τα συμφέρο­ ντα (;) κάθε εντύπου και το βλέμμα του δημοσιο­ γράφου. Έτσι ο αναγνώστης πολλών εφημερίδων δεν βγάζει το παραμικρό συμπέρασμα για τα αποτελέσματά της. Αντιθέτως αναρωτιέται: Επιτέ­ λους, ποιο είναι το πόρισμα της έρευνας; Διαβά­

«Διαβάζουμε όταν μας το επιτρέπει η τηλεό­ ραση» «Οι 3 στους 10 δεν διαβάζουν ούτε... τσελε­ μεντέ» «Περισσότεροι από το 3 0 % δεν έχουν ανοίξει

Καλά ως εδώ! Οι απόψεις συγκλίνουν στο ότι οι Έλληνες δεν διαβάζουν. Παρακάτω όμως; I «Οι γυναίκες διαβάζουν περισσότερο» I «Ευτυχώς, διαβάζουμε...»

ζουν ή όχι οι Έλληνες; Για του λόγου το αληθές αντιγράφουμε μερικούς από τους τίτλους των δημοσιευμάτων: «Αγοράζουμε αλλά δεν διαβάζουμε...» «Το βιβλίο στο ράφι» «Οι Έ λληνες διαβάζουν λιγότερο από τους Ευρωπαίους»

Βραχυγραφίες

Και τα δημοσιεύματα εφημερίδων της Θεσσαλο­ νίκης; I «Βιβλιοφάγοι οι Θεσσαλονικείς» «Η Θεσσαλονίκη... πρώτη στο διάβασμα»

I

“Η υποκειμενικότητα είναι φαινόμενο αντικειμενι­ κό”, όπως λέει κι ένας Γάλλος φιλόσοφος.

■

33

Συζήτηση για τη λ ο γ ο κ χ ν ία Συζητήσεις για τη λογοτεχνία είναι σκόπιμο να γί­ νονται. Διότι τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας η

Αλέξης Ζήρα ς:... Μήπως η αποδοχή της (κρι­ τικής) και των (κριτικών) οφείλεται στην ου­

διαρκώς αυξανόμενη μυθιστορηματική παραγω­ γή -το φαινόμενο δεν αφορά την ποίηση- και τα ασαφή όρια μεταξύ λογοτεχνίας και παραλογοτεχνίας έχουν χωρίσει τους «ειδήμονες» σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα (χαρακτηριστικό παρά­ δειγμα, ανάμεσα σ ε πολλά άλλα, είναι ο Ιούδας της Μάιρας Παπαθανασοπούλου), ενώ από την άλλη το κοινό αγνοώντας επιδεικτικά τις παραινέ­ σεις ανακηρύσσει σε φαινόμενο το ευτελές με τις ευλογίες τ η ς μιας εκ τω ν δύο αντιμαχομένω ν πλευρών. Έ τσ ι όλα φαντάζουν αρμονικά. Η στοίχιση, βλέπετε, δεν προκαλεί επικίνδυνους κραδα­ σμούς. Αντιθέτως, στην Ευρώπη και την Αμερική τα όρια μεταξύ λογοτεχνίας και παραλογοτεχνίας προ πολλού είναι σαφή και ευδιάκριτα όχι μόνο για τους «ειδήμονες» αλλά και για το ευρύτερο ανα­ γνωστικό κοινό. Κανένας σοβαρός πεζογράφος δεν ζηλεύει την πρόσκαιρη δόξα (ίσως το χρήμα, ναι) ενό ς μπεστσελερίστα, ούτε βεβαίω ς ένας συγγραφέας του συρμού αυτοανακηρύσσεται, ή βαφτίζεται από την κριτική, λογοτέχνης. Μια τέτοια συζήτηση για το μέλλον της λογοτε­ χνίας στη χώρα μας, για το μηχανισμό των best seller και για το ρόλο της κριτικής δημοσιεύτηκε στο ένθετο «Βιβλιοθήκη» της εφημερίδας «Ελευ­ θεροτυπία». Συμμετείχαν ο Ευγένιος Αρανίτσης, η Ελισάβετ Κοτζιά, ο Αλέξης Ζήρας και ο Παντε­ λής Μπουκάλας. Τη συζήτηση συντόνιζαν ο Βασί­ λης Καλαμαράς και ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου. Η αποσπασματική παράθεση των απόψεων, αν και προδίδει την ουσία της συζήτησης, ελπίζουμε ότι προβάλλει, ωστόσο, το πνεύμα της.

σιαστική αποδυνάμωσή τους; Είναι γνωστό στην πρακτική των Μ Μ Ε ότι προβάλλουν κάτι από το οποίο δεν έχουν να φοβηθούν... Ευγένιος Αρανίτσης:... Κατ’ εμένα το σημα­ ντικό είναι να διαχωρίσουμε, όπως σ ’ όλα τα προϊόντα έτσι και στο βιβλίο, το πραγματικό από την προσομοίωσή του. Γιατί η αρρώστια της εποχής είναι αυτό, δηλαδή τα ομοιώματα των πραγμάτων, τα οποία κατακλύζουν τις α­ γορές. Απορροφούν και το πραγματικό, το ο­ ποίο είναι επιρρεπές στο να συναιρεθεί με

Παντελής Μπουκάλας: Πρέπει να είμαστε ε­ πιφυλακτικοί σ ε εκστρατείες εξιδανίκευσης του βιβλίου ως αυτονόητης, ως απόλυτης α­ ξίας αυτής καθαυτής. Ό τι δηλαδή οποιοδήποτε βιβλίο είναι καλό πράγμα. Και δεν χρειά­ ζεται καν να αναφέρουμε το «Ο Αγώνας μου» του Χίτλερ για να καταλάβουμε ότι ένα βιβλίο δεν είναι καλό, γιατί ο καθένας θα έχει να υ­ ποστηρίξει εκατό διαφορετικούς τίτλους, για να βεβαιώσει αυτή τη θέση...

3 Q -

την ψευδαίσθηση... ... Εγώ πιστεύω ότι όλα τα καλά βιβλία δημι­ ουργούν έναν μικρό μύθο και επιβάλλονται μέσα από το χρόνο απαραιτήτως. Αυτό το πα­ ράδειγμα μας το δείχνει η Ιστορία, από τις ε­ πο χές που ακόμη ήταν διακριτοί ο ι ρόλοι. Βλ έπε τα εκατό α ντίτυπ α που π ο ύλη σ ε η «Στέρνα» του Σεφέρη ή τα ογδόντα ή εκατό που πούλησ αν οι «Π ροσανατολισμοί» του Ελύτη. Αυτό είναι ένα προϊόν το οποίο θα επι­ βληθεί μέσα από το χρόνο, επειδή το αξίζει... Ελισάβετ Κοτζιά: ... Αν πάμε στις αρχές της δεκαετίας του ’60, με βάση τις προσωπικές μου βέβαια προτιμήσεις και αξιολογήσεις, ε­ κτιμώ ότι από τα βιβλία πεζογραφίας που κυ­ κλοφορούσαν τότε αξίζει να συγκρατήσουμε γύρω στους 20 περίπου τίτλους κάθε χρόνο. Σήμερα που οι πεζογραφικοί τίτλοι είναι πολ­ λαπλάσιοι, και πάλι άξιοι λόγου τίτλοι δεν νο­ μίζω ότι ξεπερνούν τους 20 με 25 κάθε χρό­ νο... Παντελής Μ πουκάλας:... Ό λο και περισσό­ τεροι είναι οι συγγραφείς, οι οποίοι γράφουν πεζογραφία με την επιθυμία να γίνει το βιβλίο τους σίριαλ στην τηλεόραση. Το κατασκευά­ ζουν έτσι... Αλέξης Ζήρας: ... Η σημερινή κριτική ούτε τους κανόνες μπορεί να επιβάλει ούτε και δι­ δακτική μπορεί να είναι, αφού τα κείμενα με τα ο π οία σ υνυ π ά ρ χ ει σ το ίδιο έντυπο τη σπρώχνουν σε μια πληβειακή αισθητική. Έχει αποδυναμωθεί ο παραδοσιακός τη ς ρόλος και έχει ανατραπεί ο παραδοσιακός μηχανι-

βραχυγραφ κς

σμός ανάμεσα στον αναγνώστη, το συγγρα­ φέα και τον κριτικό... Παντελής Μπουκάλας:... Υπάρχουν συγγρα­ φείς οι οποίοι, για να ενισχύσουν το μερίδιό τους στην αγορά, είναι διατεθειμένοι να εμ­ φανιστούν, σαν αυτοδιαφημιζόμενοι, στην ευ­ τελέστερη τηλεοπτική εκπομπή και να μαϊμουδίσουν ή να διαφημίσουν προϊόντα σε πε­ ριοδικά λάιφ στάιλ. Της λογοτεχνίας είναι αυ­ τοί, δεν είναι της παραλογοτεχνίας... Ευγένιος Αρανίτοης: ... Εγώ πιστεύω ότι οι άνθρωποι οι οποίοι καταλαβαίνουν δεν είναι οι επώνυμοι. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν εμβαθύνει, άνθρωποι οι οποίοι ζουν μοναξιές, διαβάζουν μ ’ έναν τρόπο πολύ εμπνευσμένο. Από τους ανθρώπους της πιάτσας απογοητεύ­ εσαι κάπως, γιατί κλείνονται στο ναρκισσισμό και αδιαφορούν φανατικά για πράγματα που συμβαίνουν γύρω τους. Αλλά ποιοι είναι αυτοί οι οποίοι διαβάζουν σωστά και πού είναι; Οι ενστάσεις μας για το πώς διεξήχθη αυτή η συ­ ζήτηση συνοψίζονται: α) Στον αριθμό των συμμετεχόντων. Συμμετοχή περισσότερων από πέντε κριτικών θα προσέ-

φερε τη δυνατότητα για περισσότερες, ενδε­ χομένως, απόψεις και, γιατί όχι, διαμετρικά α­ ντίθετες. β) Στην εκπροσώπηση των εντύπων. Γιατί μόνο α­ πό δύο ημερήσιες εφημερίδες («Ελευθεροτυ­ πία» και «Καθημερινή»); Δεν υπάρχουν και άλ­ λοι κριτικοί και από άλλα έντυπα (εφημερίδες και περιοδικά); γ) Στον περιορισμένο χρόνο. Οι συζητητές δεν μπορούσαν, αντικειμενικά, να αναπτύξουν διε­ ξοδικά και ολοκληρωμένα τις απόψεις τους. Τέλος, ο αναγνώστης αποκόμιζε την εντύπωση μιας συνοπτικής θεωρητικής συζήτησης, που α­ φορούσε όμως συγκεκριμένα φαινόμενα της επο­ χής μας. Δυστυχώς, αυτή η συζήτηση, πλην ελά­ χιστων εξαιρέσεων, δεν στηριζόταν στη δύναμη των παραδειγμάτων. Ναι, είναι δύσκολο να κατο­ νομάζεις συγγραφείς και βιβλία, πρόσωπα και πράγματα. Αυτούς που φέρουν την ευθύνη. Αλλά μια εφημερίδα, η οποία απευθύνεται στο ευρύ α­ ναγνωστικό κοινό, οφείλει και πρέπει να το πράτ­ τει. Αλλιώς αυτές οι συζητήσεις χάνουν το στόχο τους και αφορούν μοναχά ελάχιστους, και μάλι­ στα υποψιασμένους.

Ο Ρούσντι πριν και μετά Εκείνο το υπεροπτικό και συγχρόνω ς κουρασμένο και ράθ υμ ο β λέμμα του διάσημου Σαλμάν Ρούσντι, μας π λ ηρ ο φ ο ρο ύν τα «ΝΕΑ», δεν εξέφ ραζε τη συγκρατημένη περιφρόνη­ ση του συγγραφέα προς το υ ς κοινο ύς θνητούς. Ή τα ν α π οτέλεσ μ α μια ς αρρώστιας που τον ταλά­ νιζε τα τελευταία χρόνιατο όνομά της βλεφαρόπτωση: «Οι τένοντες που στήριζαν τα βλέφαρά του γίνο­ νταν ολοένα και πιο αδύναμοι. Και εδώ και ένα χρόνο περίπου είχε αρχίσει να έχει έντονα προ­ βλήματα όρασης και καθημερινούς πονοκεφά­ λους». Επισκέφθηκε λοιπόν ειδικό πλαστικό χει­

βραχυγραφίες

ρουργό, ο οποίος τέντωσε το υ ς μ υς των βλεφάρων και του χάρισε ένα νέο, υ­ γιές, λαμπερό και καταδε­ κτικό βλέμμα. Ο Ρούσντι μοιάζει τώ­ ρα σαν να αναγεννήθηκε - αν και, όπως δ ή ­ λωσε, καθόλου δεν τον εν δια φ έρ ει το θέμα της εμφάνισης: «Απλώς χαίρομαι που μπορώ ξανά να βλέπω, όπως παλιά». Οι φωτογραφίες πριν και μετά την επέμβαση βε­ βαιώνουν του λόγου το αληθές.

Ω φ ιλαναγνώ στες Αξιόλογα βιβλία σε χαμηλή

Λογοτεχνία (κυρίως μεταφράσεις), παιδικά βιβλία,

τιμή υπόσχεται το βιβλιο­ πωλείο «Ελευθερουδάκης» στην οδό Νίκης 4. Σ ’ όλο τον πρώτο όροφο (200 πε­ ρίπου τ.μ.) θα πωλούνται α­ ποκλειστικά παλαιότερα α­ ποθέμα τα βιβλίων με έκ­ πτωση 5 0 % έως και 70%.

δοκίμια, ποίηση, βιβλία ψυχολογίας, κοινωνιολογίας κ.ά. προσφέρονται σε 5.000 και 50.000 αντίτυ­ πα. Ό σο για τους φίλους των παλιών βιβλίων, εκεί θα εκτίθενται βιβλία από τις δεκαετίες '60, 7 0 και ’80 που το βιβλιοπωλείο φύλαγε στις αποθήκες του. Οι τιμές τους; Ξεκινούν από το συμβολικό πο­ σό των 20δρχ. Γι’ αυτό σπεύσατε, ω φιλαναγνώστες!

Ο εκδημοκρατισμός της λογοτεχνίας Σ ’ ένα κ είμ εν ό το υ στην εφημερίδα «Επεν­ δυτής» ο Κω στής Παπαγιώ ργης γράφει για τα «Πολυπώλητα και α­ πούλητα βιβλία». Αναφέρεται στο σκάνδαλο τω ν μ π εσ τ σ έλερ, στους συγγραφείς και το αναγνωστικό κοινό. Και έτσι τελειώνει:

Για την ακρίβεια... μισός Από συνέντευξη της Μάιρας Παπαθανασοπούλου, της συγγραφέως του Ιούδα, στο περιοδικό Madame Figaro διαβάζουμε: ΕΡ.: Έχετε στο νου σας να γράψετε άλλο βιβλίο; ΑΠ.: Γοάφω ήδη το νέο μου βιβλίο. ΕΡ.: Το θέμα του; ΑΠ.: Είναι τελείως διαφορετικό από αυτό του Ιούδα. Τρεις άντρες -για την ακρίβεια δυό­ μισι, γιατί ο τρίτος είναι ομοφιιλόφιλοςσυγκατοικούν με μια γυναίκα με έντονη πα­ ρουσία, που είναι επιστήθια φίλη του ομοφυ­ λόφιλου. Τα συμπεράσματα δικά σας!

Ό ταν ο Νίτσε πρωτοτύπωσε το Ζαρατούστρα, πωλήθηκε μόνο ένα αντίτυπο. Μετά από εκατό χρόνια, αυτό το βιβλίο έχει δώσει εκατομμύρια αντίτυπα. Το μεγαλύ­ τερο μπεστ-σέλερ όλων των εποχών εί­ ναι, ως γνω στόν, η Βίβλος, ένα βιβλίο που δύσκολα διαβάζεται και ακόμη πιο δύσκολα γίνεται κατανοητό. Σ υμ π έρα ­ σμα; Δ εν υπάρχει. Απλώς οι επα ΐοντες γνω ρίζουν ότι, όπως σε κάθε υπόθεση, ό,τι διαδίδεται, ό,τι γίνεται κοινό κτήμα, κοινό κριτήριο, υποχρεωτικά απλοποιεί­ ται. Το γεγονός λοιπόν ότι η λογοτεχνία εκδημοκρατίστηκε και κυνηγάει την ψήφο ακόμα και του τελευταίου πελάτη, μπορεί να είναι χαρμόσυνο για τους επιτήδειους εκδότες, αλλά π ένθιμο για τ ο υ ς ίδιους τους δημιουργούς.

f

Χρίστου Λ. Τσολάκη Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική Κυκλοφορεί σε συνεργασία του 9.58 της ΕΡΤ και των Νησίδων

\Εκδ. Νησίδες τηλ. 0424-23277,23283/

Μ ΙΚΡΕΣ ΑΓΓΕΛΙΕΣ ΠΩΛΕΙΤΑΙ ΠΛΑΤΕΙΑ ΕΠΑΡΧΕΙΩΝ Υπόγειος αποθηκευτικός χώρος, 60 μ2, ανεξάρτητη είσοδος, φωτισμός και αερισμός. 6.000.000. Τηλ. 36.25.179,33.00.928

βραχυγραφίες

Kcipcva που γράφονται pc αφορμή ένα βιβλίο Γράφα ο ΒΑΓΓΕΛΗ! ΠΑΝΤΑΖΗΖ

fflGpXD 8p@[flD®W

F. BRAUDEL - G. DUBY R. ARNALDEZ·M. AYMARD-J. GAUDEMET-F.SOLINAS

Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ

αιρίας δοθείσης.

ε μια χώρα όπου όλοι εμπορεύονται χωρίς κα­ νείς σχεδόν να παράγει, ένα εγκώμιο της εμπο­ ρίας ίσως να μην είναι και τόσο ωφέλιμο. Δ εδο ­ μένου όμως ότι όλοι οι κάτοικοί του «βλάπτουν εξίσου» αυτόν τον τόπο, δικαιούται να πράξει το ί­ διο και ο υπογράφων. Ή μήπως δεν είναι και τόσο βλαβερό το εμπόριο, οπότε ο δημόσιος εγκωμιασμός του δεν πρέπει να θεωρείται «πρόκληση σε τέλεση αδικήματος»; Η άποψη ότι το εμπόριο είναι μια παρασιτική δρα­ στηριότητα, που ενέχει το στοιχείο τη ς -ε ξ ορι­ σμού φθοροποιού- συναλλαγής, βρήκε ενθουσιώ­ δεις οπαδούς σε διάφορα ρεύματα σκέψης που, φαινομενικά τουλάχιστον, απέχουν πολύ και στο χρόνο και στην ιδεολογική τοποθέτηση, ή και ανα­ τίθενται σφόδρα μεταξύ τους. Ο Ό μηρος, υμνητής του ηρωικού ιδεώδους, ήδη έβλεπε τον δόλιο έ ­ μπορο (τρώκτην) προσωποποιημένο στη σκοτεινή φιγούρα του Φοίνικα.’ Οι αρχαίοι Σπαρτιάτες αντι-

Ι

-© £ 7

μετώπιζαν το εμπόριο σαν μίασμα που απειλούσε με μόλυνση το πολιτειακό τους σύστημα. Την επο­ χή των αντιπαραθέσεών τους με το υς Άγγλους οι Γάλλοι θεω ρούσαν αυτούς τ ο υ ς «Εμπόρους των

το προϊόν, από τον τρόπο που εξασφαλίζει κανείς εκείνο που επιθυμεί. Προκειμένου να αγοράσει και να πουλήσει στην καλύτερη τιμή, ο έμπορος χρη­ σιμοποιεί την πειστικότητα του λόγου του, την επι­

Εθνών» σαν το υ ς Φ οίνικες τ η ς εποχής τους. Στη Γερμανία του Χίτλερ το ρόλο του Φοίνικα π ήρε ο συγγενής του Εβραίος.

χειρηματολογία. Από την π λευρά του παραγωγού αυτό ισοδυναμεί με δολιότητα. Από την άλλη, εκεί­ νος που έχει μάθει να παίρνει με τη βία αυτό που επιθυμεί, αντιμετωπίζει αυτόν που επιχειρεί να πεί­ σει για να επωφεληθεί ως γλοιώδη δειλό, διαφθο­ ρέα των αρετών τη ς «τόλμης», τη ς «παληκαριάς»

Οι «ορθόδοξοι» μαρξιστές θεωρούσαν το εμπόριο δραστηριότητα κατεξοχήν παρασιτική. Από πρώτη άποψη αυτό είναι παράδοξο, αν λάβουμε υπόψη ό­ τι ο πρώτος κεντρικός όρος που χρησιμοποίησε ο Μ αρ ξ για ν ’ αποδώ σει την έννοια τη ς κοινωνίας (Verkehr) προερχόταν από την εμπορική συναλλα­ γή, σήμαινε αρχικά την κυκλοφορία των αγαθών. Στο βαθμό όμως που το βάρος του ενδιαφέροντος του μετατοπιζόταν από τη διαδικασία τη ς επι-κοινωνίας σ ’ εκείνη της παραγωγής, ο ίδιος ο Μ αρξ εγκατέλειψ ε σ ιγά-σιγά το ν όρο αυτό. Η «Θεωρία τη ς Αξίας», που απέδιδε μόνο στην εργασία -και κατά προτίμηση στη σωματική εργασία- τον δημι­ ουργικό ρόλο, δεν άφηνε πολλά περιθώρια για τη θετική αποτίμηση της εμπορικής δραστηριότητας. Τουναντίον, η αγορά γίνεται ο κατεξοχήν χώρος ό­ που κυρίως εκδηλώνεται η αλλοτριωτική διαδικα­ σία του φετιχισμού του εμπορεύματος, ένα ς χώ­ ρος εξαρχής σημαδεμένος από το στίγμα τη ς φε­ νάκης. Από τη στιγμή που οι γραφειοκράτες ανέλαβαν να κάνουν πράξη το (αντιγραφειοκρατικό) όραμα του Μ αρξ, προστέθηκε ένας άλλος σοβαρότατος λό ­ γος συκοφάντησης του εμπορίου: μέσα στο πλαί­ σιο ενός γραφειοκρατικού συστήματος, ο ελεύθε­ ρος έμπορος λειτουργεί ως διασπαστικός ιός. Στα χέρια τ η ς γραφειοκρατίας η ανταλλαγή μετατρέπεται σε διανομή αγαθών. Η ελεύθερη ανταλλαγή εκτοπίζεται έτσι στην παράνομη, περιθωριακή και σκοτεινή ζώνη της παραοικονομίας. Ό ταν το εμπό­ ριο εξωθείται στην παρανομία, ο έμπορος εξ ορι­ σμού αναλαμβάνει τον αρνητικό ρόλο του παραβά­ τη. Τι το κοινό όμως υπάρχει σε όλους αυτούς που α­ ντιμετωπίζουν το εμπόριο σαν παρασιτική δραστη­ ριότητα; Μ ια προσεκτική ματιά μάς το αποκαλύ­ πτει: αν δεν ανήκουν στους θιασώτες τη ς ά μεσης παραγωγής και ανταλλαγής, ανήκουν στους θαυ­ μαστές της γ υμνής δύναμης και εξουσίας. Τα χέ­ ρια του εμπόρου αντιπαραβάλλονται είτε με τα «τιμημένα μπράτσα» του παραγωγού (αγρότη ή ερ ­ γάτη) είτε με τον «σιδηρούν βραχίονα» τ η ς εξου­ σίας. Ό λα ξεκινούν από τον τρόπο που διανέμεται

©Ο---------------------------------------------

και τη ς «ευθύτητας». (Ας μην ξεχνάμε, βέβαια, ότι μερ ικ ές φ ο ρ ές θ έλει μ εγα λύ τερ η δύναμη το να κοιτάς τον άλλο στα μάτια και να του μιλάς από το να σφίγγεις τα δόντια, να κλείνεις τα μάτια και να τον χτυπάς.) Πίσω από την απέχθεια προς το εμπόριο ανακαλύ­ πτουμε την απέχθεια των ανθρώπων της άμεσα υ­ λικής δράσης και τη ς ω μής βίας -π ου δεν συμπί­ πτουν μεταξύ τους μα εύκολα συμπράττουν- προς τους ανθρώπους τη ς πειθούς. Στην πράξη, βέβαια, τα πράγματα δεν είναι τόσο σχηματοποιημένα και απλά. Παρότι όμως οι ίδιοι άνθρωποι που χρησιμο­ ποιούν την πειθώ δεν περιφρονούν και τη βία (βλ., π.χ., το εμ πό ριο όπλων), η πειθώ και η βία είναι δύο εντελώ ς διαφ ορετικοί τρ ό ποι δια νομ ή ς των κοινωνικών προϊόντων. Πουθενά αλλού δεν βλέπουμε τόσο καθαρά την α­ ντιπαράθεση των δύο αυτών αντιθετικών στάσεων, ό σ ο σ τη ν α ν τ ιπ α ρ ά θ ε σ η α ρχ α ίω ν Αθ η ν ώ ν και Σπάρτης, που αποτέλεσαν άλλωστε πρότυπα πολ­ λών πολιτειολόγων στους νεότερους χρόνους. Η Σπάρτη στήριζε την ύπαρξή τη ς στη δύναμη των όπλων και στη βίαιη επιβολή πάνω στους άμεσους παραγωγούς, το υς είλωτες. Το σπαρτιατικό καθε­ στώς ήταν κυριολεκτικά «αγοραφοβικό». Ο ι πολί­ τες ήταν διά βίου στρατωνισμένοι. Έ ξω από τα ό­ ρια τη ς χώρας έφευγαν μόνον όταν εξεστράτευαν και όταν εκτελούσαν συγκεκριμένες αποστολές. Οι επισκέπτες κατά κανόνα ήταν ανεπιθύμητοι. Κα­ θώς οι Σπαρτιάτες εξασφάλιζαν κυριολεκτικά «με το σπαθί τους» αυτά που ήθελαν, δεν υπήρχε κα­ νένας λόγος να αναπτύξουν την τέχνη τη ς επιχει­ ρηματολογίας. Σε μια στρατωνισμένη κοινωνία άλ­ λωστε, ο λόγος περιορίζεται στη διαβίβαση εντο­ λών και αναφορών για την εκτέλεσή τους. Η περί­ φημη «λακωνικότητα» δεν ήταν το αποτέλεσμα σο­ φίας, όπως θέλησαν να το παρουσιάσουν αντιδρα­ στικοί φιλόσοφοι άλλων πόλεων, που φιλοδοξού­ σαν να π ερ ιο ρ ίσο υν το ν ελ εύθ ερ ο -κ α ι γ ι’ αυτό σ πάταλο- λόγο των συμπολιτών τους. Ή τα ν το α­

ιίας δοθείσης...

πο τέλ εσ μα τη ς α π ουσ ία ς συναλλαγώ ν και δια ­ πραγματεύσεων. Για ν ’ αποθαρρύνει το εμπόριο -που απειλούσε με διείσδυση ξένων και διάσπαση και «διαφθορά» την κλειστή σπαρτιατική κοινωνία-, ο θρυλικός Λυκούργος θεσμοθέτησε τα βαριά σι δερένια νομίσματα που γελοιοποιούσαν και δυσχέ ραιναν αφάνταστα τις συναλλαγές. Το ότι η Σπάρ τη κατόρθωσε να καταστρέψει την Αθήνα, πριν κα η ίδια υποχωρήσει βαριά τραυματισμένη στο βά θ ος της ιστορικής σκηνής, δεν αποδεικνύει την α νω τερότητά της. Η τελική νίκη ανήκει σ ’ αυτούς που μιλούν τελευταίοι. Και οι Αθηναίοι μιλούσαν Αν δεν μνημόνευαν αυτοί τους Σπαρτιάτες, μερι κ ές φορές με τον διεστρα μμένο θ αυμασμό που τρέφουν οι άνθρωποι του πνεύματος προς το αρ νητικό τους αντίστοιχο (βλ. τη στάση των δυτικών διανοουμένων απέναντι στον Στάλιν), τίποτε σχε δόν δεν θα γνωρίζαμε γι’ αυτούς. Εντελώς αντίστροφη ήταν η εξέλιξη τη ς Αθήνας Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο το ότι η πνευματική δη μιουργία σε όλες τις μορφές της είχε αυτή τη θαυ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

μαστή ανάπτυξη στην πόλη όπου ξένοι έμποροι, προϊόντα, επιχειρήματα και ιδέες έμπαιναν και έ­ βγαιναν ελεύθερα. Δεν είναι τυχαίο το ότι η αγορά της Αθήνας ήταν ο κατεξοχήν τόπος του δημοσίου διαλόγου. Δεν είναι τυχαίο το ότι ο βασικότερος ε­ μπορικός όρος, «αγορά», προήλθε από το χώρο του δημοσίου διαλόγου και έχει την ίδια ρίζα με το ρήμα «αγορεύω». Κι όταν ερχόταν ο καιρός να υ­ περασπίσουν την πατρίδα τους οι «μαλθακοί» Αθη­ ναίοι, το έκαναν εθελοντικά και όχι «τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι», επειδή έτσι υπερασπίζονταν και τον ελεύθερο βίο τους. Μ νημεία του «άγνωστου στρατιώ τη» έχουμε πα­ ντού. Και δικαίως τιμούμε τον ανιδιοτελή άγνωστο στρατιώτη που «αμύνεται περί πάτρης». Είναι και­ ρός όμως να στήσουμε το μνημείο του «αγνώστου εμπόρου», του ανθρώπου που με όπλο το διάλογο, την ανταλλαγή, ακόμη και τη συναλλαγή, χωρίς να κινείται από υψηλούς στόχους, ανοίγει το δρόμο στους ανθρώπους του πνεύματος και διευρύνει τα πνευματικά σύνορα του τόπου του. □

SCRIPTA VIRGIN IA W OOLF

ΔΟΚΙΜΙΑ Η παρούσα επιλογή έγινε με βάση τα θέματα που απα­ σχόλησαν τη Woolf κατά τη δημιουργική περίοδο της ζωής της. Θέματα όπως: φεμινισμός, κοινωνική ισότη­ τα, η αξία των βιβλίων, η σχέση της τέχνης με την πολι­ τική και τον άνθρωπο, η γραφή και η ανάγνωση σαν δημιουργία και σαν απόλαυση, καθώς επίσης και η λογοτεχνική παράδοση. Μέσα από αυτά ο αναγνώ­ στης αποκτά μια κατά το δυνατόν σφαιρική εικόνα του προβληματισμού της Woolf και έτσι μπορεί να σκια­ γραφήσει την πολυμερή προσωπικότητά της καθώς και τη θεματογραφία του σημαντικού και πολύπλευ­ ρου έργου της.

ΙΜ

ευκαιρίας δοθείαης.

[

1921- 1962] Φιφής Μουζϋνίδη

παντελονάκι και τη φανελίτσα για μόνιμα ρούχα εννήθηκε μια χειμωνιάτικη νύχτα του 1921 χειμώνα-καλοκαίρι. Ξυπόλυτος. Δεν υπάρχουν (18.1.21) σ’ ένα μικρό χωριό της Μεσσηνίας, την Καημένη Γυναίκα. Σκαρφαλωμένο στους συνομήλικα παιδιά για να παίξει. Π αρέα του ο πρόποδες ενός λόφου, μοναχικό, κατάξερο. παππούλης, που παν μαζί στα πρόβατα. Ξέρει τό­ Απέναντι το Ιόνιο δίνει στους ανθρώπους την ελ­σες ιστορίες ο παππούλης και το παιδάκι τις α­ πίδα ενός γαλανού ονείρου. κούει εκστατικό. «Φως πολύ, χρυσές καλαμιές, ασημόφυλλα (οι ε­ Ήταν πέντε χρονώ όταν πρωτοπήγε στο σχολειό, λιές) και πολύ κύμα στις γραμμές των βουνών. στο απέναντι χωριό, την Αγαλιανή. Εκεί έκανε τη Ξέρα πολλή, φως ανελέητο και μόνωση. Πολύ μο­ γνωριμία του με τον κόσμο των βιβλίων και, τώρα ναχικό τούτο το χωριό ως στέκεται αγέρωχο και που ’μάθε να λύνει τα μυστικά τους, τα βιβλία θα ’ναι πια οι καλύτεροι φίλοι του. Κι αρχίζουν τα ό­ πολύ πονεμένο, πονεμένο ίσως πέρα από τα όρια της αυτοσυνείδησης». Έτσι περιγράφει ο ίδιος το νειρα. Αποξεχνιόταν βόσκοντας τα πρόβατα να χωριό του. φτιάχνει όνειρα, να σκαλίζει πάνω στις πέτρες τις Εδώ μεγάλωνε ο Ό μ η ρ ο ς Π έλλας (Ο δυσσέας μορφές των ονείρων του, να μιλά με τους καινού­ Γιαννόπουλος) με το κοντό ώς το γόνα ντρίλινο ριους φίλους του των βιβλίων, έτσι που τα πρόβα-

Γ

m-

οελίδες

τα φεύγανε. Θά ’τρωγε πολλές φορές ξύλο, αν δεν ήταν ο παππούλης να τα μαζεύει για να μην κάνουν ζημιές. Περνούν τα χρόνια του δημοτικού και κάποια μέρα τ’ αγόρι ξεκινά για την πόλη, την Κυπαρισσία, να δώσει εξετάσεις για το Γυμνάσιο. Στο δισάκι του αντί για τσάντα κουβαλά έναν κα­ τάλογο ανωμάλων ρημάτων και τον Όμηρο. Τα ’χε αφήσει στο σπίτι ο αδελφός του, που ’ναι κα­ θηγητής. «Αυτά θα χρειάζονται για το Γ υμνάσιο», σκέφτεται. «Το δημοτικό πάει, τέλειωσε». Η πολιτεία, ο καλοντυμένος κόσμος, τον κάνουν να νιώθει δειλός. Κάθεται στο πρώτο θρανίο και είναι ριγμένος πάνω στα βιβλία του, δεν τολμά ν’ ανακρούσει ό,τι δεν του φαίνεται σωστό, είναι έ­ τοιμος ν’ αναθεωρήσει ό,τι μόνος του κατέκτησε. Αυτές οι πιτσιλωτές γραμ­ μές που φτιάχνει το πλαϊνό του αγοράκι και λέει πως εί­ ναι σκιά, τον βάζουν σε έ­ γνοια - κι αυτός που ’λεγε σκιά άλλο πράγμα; Μα κείνο το αγοράκι φαίνεται τόσο σίγουρο μέσα στο καινού­ ριο καλοσ ιδερω μ ένο κο­ στούμι και τη γραβάτα του. Α ρ γ ό τε ρ α θα μ άθ ει πως πολλές φορές πίσω από τα καλοσιδερωμένο κοστούμια και τις γεμάτες κομπασμό φυσιογνωμίες κρύβεται κάμποσ ες φ ο ρ ές κενότητα. Ακόμα όμως νιώθει δειλία α­ ν άμ εσ α στα άλλα παιδιά. Δειλία γιατί τα παπούτσια του έχουν από κάτω χο­ ντρές πρόκες -έπρεπε να βαστάξουν πολύ-, που κάνουν τόσο κρότο όταν περπατάς στα καλντερί­ μια της Κυπαρισσίας, και κει σε κάποιο παράθυρο κάθεται πάντα ένα κορίτσι που σίγουρα θα γελά μαζί του. Δειλία για το ασουλούπωτο παντελόνι που μαζεύει τόσο άσχημα στο γόνα. Αυτή η δειλία θα του μείνει σαν κόμπλεξ και, αργότερα, άντρας πια ολοκληρωμένος κι όταν η ζωή θα του δώσει κάποια οικονομική άνεση, θα αισθάνεται αμήχανα όταν είναι να μπει σ’ ένα κατάστημα πολυτελείας ή σε κάποιο κοσμικό κέντρο. Κλείνεται στο δωμά­ τιό του και ζει με τα βιβλία του. Δεν θα πάει κά­ ποια μέρα στο σχολειό γιατί πρέπει να τελειώσει τους «Άθλιους». Δεν τολμά να σηκώσει το χέρι, ό­

σελίδες

ταν ο καθηγητής απευθύνει μια ερώτηση.

■ Θα δώσει όμως πάντοτε τη σωστή απάντηση σαν ερωτηθεί. Σιγά-σιγά, όσο σπειρί-σπειρί μαζεύεται μέσα του η γνώση, αρχίζει να ξεχω­ ρίζει απ’ όλους τους συμμαθητές του. Παραξενεμένοι όλοι βλέπουν να επιβάλλεται το δειλό ώς χθες αγόρι και μετά από ένα μόνο χρόνο θα πει γι’ αυτόν ο Γυμνασιάρχης του, που ’ναι αυστηρός στους επαίνους: «Ίνδαλμα μαθητού». Στις τελευ­ ταίες τάξεις το αγόρι έχει βρει πια τον εαυτό του. Είναι αθλητής, είναι ένας από τους οργανωτές μιας ομάδας για την επιβολή της δημοτικής, δια­ βάζει συνέχεια. Εφηβεία που θέλγεται από όλα τα χωρίς προτίμηση, χωρίς κατεύθυνση αναγνώσμα­ τα. «Ρουφούσα αδιάκοπα κι ανάκατα από τον Σα ίξπη ρ και το ν Ντο σ το γιέφσκι μέχρι την Αγκάθα Κρίστι κι απ’ τον Σιρέ μέχρι τα άρθρα του Κιούτσκι στο κοινωνικό λεξικό», έλεγε αρ­ γότερα. Διαβάζει και ζωγρα­ φίζει και το αγόρι διαφορο­ ποιείται. Τα χ ρόνια του Γυμνασίου περνάνε και αρχίζει τ ’ όνει­ ρο. Ο αδελφός του, που ’ναι καθηγητής στη Μακεδονία, θα το ν πά ρει εκεί να τον σπουδάσει. Γράφεται στην Παιδαγωγική Ακαδημία της Σαλονίκης. Φοιτητικά, φτω­ χικά, όμορφα χρόνια. Ανα­ γκάζεται να μείνει στο κρε­ βάτι, όταν κάνει πολύ κρύο ή όταν πρέπει να πάει στο καθαριστήριο το μοναδικό του κοστούμι. Μετά από δυο χρόνια σπουδής βγαίνει με άριστα από την Ακαδημία, τον Ιούνιο του 1940. Μια προ­ σπάθεια για υποτροφία στην Ιταλία μένει μόνο προσπάθεια, γιατί η πυρπόληση της «Έλλης» τη σταματά. Φεύγει το καλοκαίρι για την Καστοριά κοντά στον αδερφό του. Εκεί τον βρίσκει ο πόλε­ μος και ο διορισμός του στη Σωτήρα, ένα χωριό τη ς Έ δεσσας. Πηγαίνει και, ενώ όλες οι Αρχές φεύγουν, αυτός μένει στο χωριό -ένα παιδί 19 χρονώ- για να σταθεί πλάι στους χωρικούς. Θα καταφέρει να μη χωριστεί το χωριό σε φατρίες. Αγνός όπως είναι, γεμάτος ενθουσιασμό και όνει­ ρα, δεν είναι δυνατόν να μείνει αμέτοχος όταν ο

4BQ

/

_ I λ α ό ς σ η κ ώ ν ε τ α ι ν α π ά ρ ε ι σ τ α χ έ ρ ια τ ο υ την ανπ'σταση ενάντια στους κατακτητές. Πιάνεται απ’ τους φασίστες του Κάλτσεφ και μέ­ νει δυο μέρες κλεισμένος στο σχολειό, δεμένος χειροπόδαρα μετά από ξυλοδαρμό. Τον αφήνου­ νε γιατί δεν έχουν στοιχεία εναντίον του. Μα είναι πια υπό παρακολούθηση. Ζητά μετάθεση για λό­ γους υγείας και καταφέρνει να 'ρθει στην Έ δεσ ­ σα, στο οικοτροφείο. Στις 26 του Ιούνη 1944 πιάνεται ξανά απ’ τους αν­ θρώπους του Κάλτσεφ. Μεταφέρεται στο στρα­ τόπεδο Παύλου Μελά στη Σαλονίκη κι από κει στέλνεται στα στρατόπεδα της Γερμανίας. Και αρχίζει ο Γολγοθάς. Έ νας Γ ολγοθάς που θα βαστάξει πέντε χρόνια! Ντίσελντορφ, Ικαρία, Μακρονήσι. Ό λα έχουν κάτι κοινό, κάποια κοινή επιδίωξη: να σμπαραλιάσουν την αξιοπρέπεια. Να σακατέψουν το κορμί. Βγήκε και φώναξε μέσα από κείνη την κόλαση «Αγάπα τη ζωή, τη χαρά της ζωής, της δίχως φόβο ζωής». Βοηθούσε κι όποιον μπορούσε να ξεπεράσει τις αδυναμίες του. Στα μεσοδιαστήματα απ’ το κλείσιμο στα διάφορα στρατόπεδα κάνει οποιαδήποτε δουλειά για να

ζήσει. Πουλά παιχνίδια σε καροτσάκια τις γιορ­ τές, μόνο που όλο έχει παθητικό. Δεν μπορεί να βλέπει τα μάτια των φτωχών παιδιών να σπιλώνο­ νται πελώρια πάνω στα παιχνίδια. Πουλά κονσέρ­ βες. Κάθεται σ’ ένα περίπτερο τις ώρες που τ ’ α­ φεντικό πάει για ύπνο - έχει έτσι την ευκαιρία να διαβάζει όλες τις εφημερίδες. Δουλεύει σ’ ανθο­ πωλείο. Μια κονσέρβα μεσημέρι-βράδυ του φτά­ νει για φαΐ. Πηγαίνει με τα πόδια απ’ την Ομόνοια στη Νέα Σμύρνη -βρίσκεται κείνο τον καιρό στην Αθήνα απολυμένος, ανταπόδοση για όσα υπέφε­ ρε στα στρατόπεδα της Γερμανίας· εκεί θα 'βρει μια γωνιά να κοιμηθεί και έναν άνθρωπο να του δώσει ένα ζεστό τσάι όταν αρρωστήσει. Μα φιλό­ τιμος και περήφανος, παρακολουθεί στα μαθήμα­ τα το μικρό κοριτσάκι της φίλης κι αυτό θα τον κάνει να νιώθει πως δεν είναι βάρος. Σε κάθε πε­ ρίπτωση, πάντοτε και ο καθένας μπορεί και πρέ­ πει να προσφέρει κάτι στους συνανθρώπους του. Αυτό πιστεύει και, τον καιρό αυτό που είναι ένα οικονομικό και σωματικό ράκος, βρίσκει το κου­ ράγιο και μ’ αισιοδοξία ακούραστος πολεμά μέσα απ’ τις γραμμές του Συνδέσμου Ομήρων και Θυ­ μάτων του Ναζισμού. Οι κακουχίες δεν μπορούν

ecAiScj

να κόψουν τα όνειρα ούτε τη διάθεση για ζωή. Πάντα θα βρεθεί η ώρα να μαζευτούν οι καλοί φί­ λοι και ανάμεσα σε δύο ούζα στου Παπασπύρου, στον πετρωμένο κόσμο του Μουσείου ή στο ατε­ λιέ του Τάση θ’ ανάψει η συζήτηση γύρω απ’ όλα τα ζωτικά θέματα. Τότε βρί­ σκει τον εαυτό του. Η δειλία φεύγει. Αυτός είναι που θα κρατά την παρέα ώρες ολό­ κληρες μιλώντας. Το 1950 ξαναδιορίζεται και, τελικά, το 1952 καταλήγει στην Πετριά Πέλλης. Αρχί­ ζουν πια τα χρόνια που θα περάσουν ήρεμα. Αγαπά τα παιδιά, ζει τα προβλήματά τους και τα παιδιά τον αγα­ πούν. Ξ έρ ει να ’ναι φίλος τους. Στα διαλείμματα τα παιδάκια της πρώτης και τα νήπια τριγυρνούν γύρω του, σκαρφαλώνουν επάνω του. Τα πιάνει δυο-δυο από τα χέρια και τα γ υρνά σβού­ ρες. Παίζει μαζί τους βόλεϊ, κυνηγητό, χιονοπόλεμο. Ένα μεγάλο παιδί κι εκεί­ νος, μόνο που τα μαλλιά του είναι πρόωρα ασπρι­ σμένα και το πρόσωπο σκαμμένο απ’ τις ταλαιπω­ ρίες. Γελά μαζί τους. Έχει μια ομάδα της πρώτης που με ψεύτικα όργανα (τενεκέδες, κουτάλια, πηρούνια) έχει σχηματίσει μια ορχήστρα. Κι αυτός είναι ο μαέστρος και τα παιδιά χαίρονται. Μα ξέ­ ρουν πως αυτός ο φίλος τους γίνεται αυστηρός αν του πούνε ψέματα, αν θελήσουν να κάνουν κα­ μιά μπαγαποντιά, αν τεμπελιάσουν. Κατάφερε να τον αγαπούν και να τον σέβονται. Τα παιδιά που ξέρουν να κρίνουν και να καταδικάζουν τους με­ γάλους, αυτόν τον θεωρούν φίλο τους. Στα Σεβα­ στιανό ένα αγοράκι θα πάψει να τραυλίζει, ένα κοριτσάκι στο Μαυροβούνι θα καταφέρει να κό­ ψει τις ιδιοτροπίες του, ένα ανώμαλο στην Πετριά θέλει να φύγει απ’ το χωριό του, να πάει στο άλλο χωριό που μετέθεσαν το δάσκαλό του. Σ’ όσα χω­ ριά κάνει δάσκαλος, τα βράδια τα παιδιά τραγου­ δούν στους δρόμους δημοτικά τραγούδια. Δημι­ ουργεί χορωδίες, δίνει θεατρικές παραστάσεις με εξωσχολικά παιδιά με έργα που ο ίδιος διασκευά­ ζει. Δημιουργεί ομάδες εργασίας. Μια ομάδα δια­

σελίδες

σκεύασε σε μονόπρακτο θεατρικό ένα I__' διήγημα του αναγνωστικού τους, «ο Εξωμότης», που τα ίδια το παίζουν. Άλλη ομάδα κά­ νει γεωγραφικούς χάρτες με γύψο κ.λπ. «Φίλος μαζί μας, συνεργάτης καλός, δάσκαλος-οδηγός, είχε αλλάξει τη ζωή μας, τη ζωή στο χωριό», λέει μια μαθήτριά του, η Πούλια, που διαμορφώθηκε πλάι του. Έ χ ε ι μέσα το υ έντονο το α ίσ θ η μ α τη ς α π ο σ το λ ή ς το υ ως κοινωνικό άτομο. Π άντα θα βρει ευκ α ιρίες για κάποια διάλεξη: Κάλβος, Παπαδιαμάντης, Σ ο ­ λωμός, δημοτικό τραγούδι. Σαν δάσκαλος που 'χει σ υ­ ν είδ η σ η τη ς α π ο σ το λ ή ς του, καταπιάνεται με θέμα­ τα που α φ ο ρο ύν τη ν ε ο ­ λαία και τη διαπαιδαγώγη­ σή της: «Το πρόβλημα της αγω γή ς τω ν νέων», «Το π α ιδ ί και το βιβλίο», «Το παιδί και το παιχνίδι», «Το παιδί κι ο κινηματογράφος». Γεμάτος ευαισθησία, δεν μπορεί παρά να ενδιαφέρεται για την τέχνη. Παρακολουθεί την πορεία της. Δυο δημοσιεύματά του στο «Ζυγό», «Εμείς το κοινό και οι καλλιτέχνες του καιρού μας» και «Στοχασμοί πάνω στην αφηρημένη τέχνη», δεί­ χνουν τη στάση του απέναντι στην τέχνη. Θέλει να εκφραστεί μ’ όλους τους τρόπους. Ζωγραφί­ ζει, παίρνει μέρος σε ομαδικές εκθέσεις ζωγραφι­ κής στον Φιλοπρόοδο Σύλλογο Εδέσσης «Μέγας Αλέξανδρος». Ασχολείται με τη γλυπτική. Τα προ­ πλάσματα για το Ηρώον του Μαυροβούνιου και τις προτομές του Άγρα και του Μίγκα, που βρί­ σκονται στο πάρκο της Έδεσσας, είναι έργο του. Ανθρώπινος, καλοσυνάτος και σεμνός, νιώθει α­ μήχανα όταν μιλούν γι’ αυτόν, όταν του γίνεται καμιά διάκριση. Προσφέρει ό,τι μπορεί κι αποτραβιέται στην άκρη. Έχει κάτι πολύ κοινό στο χαρα­ κτήρα με τον Παπαδιαμάντη, γι’ αυτό και τον αγα­ πά τόσο. Τύπος λαϊκός, αγαπά και χαίρεται κάθε λαϊκή εκδήλωση. Τα μάτια του γεμίζουν δάκρυα όταν ακούει το λυγμό του κλαρίνου στην Τζαμάρα, όταν δει ένα λεβέντη να πηδά στους ήχους

41©

/

ενός τσάμικου. Τραγουδά και χορεύει ο ίδιος πολύ όμορφα. Τραγουδά και χ ο ­ ρεύει κι είναι σαν να ζει μέσα του κείνη τη στιγμή όλη η Ελλάδα. «... Τούτος ο άνθρωπος κρατάει μέσα του όλη τη ρωμέικη ράτσα...», λέει γι’ αυτόν ένας φίλος του. Σκύβει με προσοχή και μ’ ανοι­ χτή καρδιά πάνω απ’ τον καθένα χωρίς διάκριση. Σ ’ αυτόν θα πει και ο τρελός Αλέξης, ο νερουλάς της Σκύδρας, τα όνειρά του, κι ο Ο δυσσέας δεν θα γελάσει μαζί του, θα βρει και γι’ αυτόν μια ζε­ στή κουβέντα. Π λ η ­ σιάζει τον καθένα, α­ πό τον αγράμματο μέ­ χρι τον πνευματικά α­ νώτερο με τον ίδιο α­ πλό, καλοσυνάτο, αν­ θ ρώ πινο τρ όπο. Π ι­ στεύει στον άνθρωπο, π ισ τε ύ ει πω ς μ έσ α στον καθένα υπάρχει το καλό και πασχίζει να το βγάλει στο φως. Είναι αισιόδοξος, πολ­ λές φορές υπερβολι­ κά. Την προτιμά, ό ­ μως, την αισιοδοξία, όπως έλεγε, απ’ την απαισιοδοξία που δέ­ νει τα χέρια. Μεγαλύ­ τερη προσωπική του φιλοδοξία η ικανοποί­ ηση από τη συμμετο­ χή του στο ανέβασμα εν ό ς ανθρώπου. Γ ι’ αυτό και πά ντα στο σπίτι του στη Σκύδρα θα ’ρχονται νέοι που ώρες συζητούν μαζί του τις πνευματικές τους ανησυ­ χίες και τα π ροβλήματα τη ς εποχής. Έ ν α ς απ’ α υτούς ήταν και ο νέος τό τε ποιητής Μ άρκος Μέσκος, που κουβαλά μέσα του ένα μεγάλο κομ­ μάτι του Οδυσσέα σαν κληρονομιά. Στάθηκε δά­ σκαλος για μικρούς και μεγάλους. Μ ε κείνη τη γεμάτη πειστικότητα, ζεστή, ψιθυριστή φωνή του σε γέμιζε ερωτήματα. Ξέθαβε από μέσα σου έναν κόσμο άγνωστο κι όμως δικό σου. Πολλοί θα τον πληγώσουν από μικροψυχία ή από ζήλια. Θα πο­ νέσει, θ’ απομονωθεί, μα μόνον για λίγο. «Έτσι το σκέφτηκε», θα πει γι’ αυτόν που τον πλήγωσε και

θα ψάξει να βρει την εξήγηση. Η αισιοδοξία και η πίστη του στον άνθρωπο τον κάνει να χαμογελά με συγκατάβαση. «Καθένας κρίνοντας κάτι δίνει το μέτρο του δικού του εαυτού», συνήθιζε να λέ­ ει. Το μίσος άγνωστο γι’ αυτόν, δεν θα μισήσει ούτε τον Γερμανό φρουρό, θα τον λυπηθεί για τη χαμένη του ανθρωπιά. Ό τα ν τον πνίγει η πνευματική ξηρότητα τη ς ε­ παρχίας, φεύγει, πηγαίνει στους φίλους του. Μια παρέα, εκεί στη Σαλονίκη, τον περιμένει πάντα: ο Βαλιούλης, ο Ζορμπάς, ο Κα ρυπ ίδης. «Χίλια δυο πράγματα να πού­ με με τα καλά παιδιά που πάντα με περιμέ­ νουν και πάντα λαχτα­ ρώ», γράφει σε κάποι­ ον. Γυρνά πίσω με ξα­ ναζω ντανεμένο τ ο ό ­ νειρο, με τα μάτια πά­ λι φωτεινά, έτ ο ιμ ο ς ξανά να δώ σει ό,τι μπορεί. Ο ι τα λα ιπω ­ ρίες είναι πια μακριά. Σιγά -σιγά η ζωή του στρώνει. Η αγάπη και κάποια χρηματική άνε­ ση έρ χ ο ν τα ι να το υ δώσουν μια σιγουριά. Και τότε οι φωνές που τόσα χρόνια πνίγονταν μέσα του τον πλημμυρί­ ζουν, ζητούν να βγουν στο φως. Έ ρ χ ετ α ι το ξέσπασμα της πιεσμέ­ νης δύναμης: «Ω, να ’ξερες πόσους νεκρούς κου­ βαλάω μέσα μου, πόσους βρυκόλακες έτοιμους να ξυπνήσουν και να ζητήσουν ό,τι τους αρνήθηκα από δειλία ή αμέλεια - τη σάρκα τους! Θα μπορέσω τάχα ν’ ανταποκριθώ στο χρέος μου τούτο ποτέ; Θα ζωντανέψω τους νεκρούς μας; Θα δικαιώσω κάποιους πολύ αγαπητούς μου ζω­ ντα νούς που πολλά πρ οσ μ ένου ν από μένα;» γράφει σε κάποιο του γράμμα. Φεύγει, απομο­ νώ νεται στο Μ έτσ οβο το 1960 και γράφει το «Stalag». Αυτό που τόσα χρόνια ένιω θε να τον πλακώνει, το χ ρέος που ’τάξε απέναντι στους συντρόφους του που ’μειναν θαμμένοι εκεί στην

σελίβες

ξένη γη, στη Γερμανία, ήρθε ο καιρός να το εκ­ πληρώσει. Ό μω ς φοβάται. Φοβάται μήπως δεν καταφέρει να δώσει σχήμα σ ’ αυτό που μέσα του κουβαλά. «... Μόλις έγραψα τις τελευταίες γ ραμμές στο χειρόγραφό μου. Έχω ένα ακαθόριστο αίσθημα γι’ αυτό. Το φοβάμαι. Θα ’χει μέσα του τάχα τον πόνο, το δάκρυ, την επανάσταση μιας συνείδη­ σης για τη λεηλασία του άγιου της ψυχής του αν­ θρώπου, την αγανάκτηση για τον εξευτελισμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, για την προ­ σπάθεια υποβιβασμού του ανθρώπου σε ζώο; Ακόμη χειρότερο, σε νούμερο;. Θα ’χει μέσα το λυγμό του ονείρου που σβήνει θαμπά στα μάτια ενός εικοσιπεντάχρονου παλικαριού, το παράπονο του γέροντα που δεν το ν ά φ ησαν να π εθ ά νει ή σ υ χο ς στην αγκαλιά το υ παιδιού του, το βόγγο στρατιών από ανθρώπους που δεν ελπίζουν, το θλιβερό και βουβό μοι­ ρολόι των πόλεων που κείτονται ερείπια, τη φρί­ κη των ανθρώπων που μέσα σ’ ένα χαλασμό βρίσκονται α­ γκαλιά μ’ ένα κεφάλι, το σιγα νό μ α ρ τύρ ιο του α ρ γ οπ εθα μ ού σ το υ ς θαλάμους, το σπαραγμό της δικής μου ψυχής τώ­ ρα που το 'γρ α φ α και που θυμόμουν μόνο;» γρά­ φει μόλις το τέλειωσε. Η έμφυτη δειλία, η μετριο­ φροσύνη του, η κατάσταση στη μετακατοχική Ελλάδα που δεν επιτρέπει τέτοιες εξομολογή­ σεις, τον κάνουν να μην τολμά για κάμποσο και­ ρό να το τυπώσει. Θα χρειαστεί η παραίνεση των φίλων του και το «Stalag VI Ο τυπώνεται. Από παντού ο Τύπος το χαιρετά με ενθουσιασμό ομό­ φωνα: «Ο συγγραφέας του “Stalag” κατακτά θέ­ ση εξ εφόδου στα γράμματα», λέει ο Βουρνάς. Σωρό παίρνει τα γράμματα από απλούς ανθρώ­ πους, από διανοούμενους. Ξόφλησε ένα μέρος του χρέους του απέναντι στους συντρόφους του. Τώρα όμως του είναι αδύνατον να σταματήσει. Βρήκε το δρόμο του. Να ’ταν η μοίρα του που

σελίδες

τον έσπρωχνε να βιαστεί; Σχεδιάζει μια σειρά από διηγήματα. Ό λα γύρω από τα παιδικά του χρόνια, από τις ιστορίες που ου ο παπ­ παπ- \ πούλης τού 'λεγε. Ό λα τα διηγήματα αυτής της σειράς -«Άννα», «Ανδρέας», «Σταυρούλα», «Θεο­ δώρα», «Γερολιάς»- κινούνται μέσα στο ίδιο κλί­ μα. Έ νας κόσμος βασανισμένος και στερημένος και μέσα ένα παιδάκι που ζει και πλάθει όνειρα, διαμορφώνει τον εαυτό του με άξονα κάποιες ό­ μορφες φιλοδοξίες και φορτίο μια πικρή πείρα φτώχειας και στέρησης. Οι απλοί άνθρωποι χωριού με τα κοινά, κοινότατα και γι’ αυτό καθολικά προβλήματα - η φιλοδοξία του. Γράφει το 'να πίσω απ’ τ ’ άλλο βιαστικά και τα παρατά. Πεζογραφία, διη­ γήματα, θεατρικό, πονήματα. Καταπιάνεται μ’ όλα τα είδη. Σ ’ όλα θέλει να δοκιμάσει τις δυ­ νάμεις του. Θέλει να εκφραστεί μ’ όλους τους τρόπους. Βιάζε­ ται ν’ αδειάσει. Να ξεθά­ ψει ό,τι μέσα του η μεΓ γάλη ευαισθησία και η α ισθ αντικό τη τα σώ ­ ριασαν. Α ρ γ ό τε ρ α -«έχω καιρό»- θα τα ξα να π ιά σει σ το χέρ*ι για να το υ ς δώσει την τελική τους μορφή, να κα­ τασταλάξει και ο ίδιος. Έχει καιρό, δεν είναι παρά 41 χρονώ. Δ εν είναι προληπτικός, κι βτο Μακρονήβι ^μω ς συ^ ν^ g a γον ακούσει κανείς να λέει:«... Ό σες φορές ξεκίνησα, πάντα κάποιο εμπόδιο βρισκόταν στο δρόμο μου. Τώρα πάλι ξεκινώ. Τι μπορεί να μου συμβεί πια για να μ’ εμποδίσει; Μόνο πόλεμος να μην ξαναγίνει». Ή ρθε και τούτη τη φορά το εμπό­ διο, μα ήταν αξεπέραστο. Ή ρθε με το παγωμένο πρόσωπο του ΘΑΝΑΤΟΥ. Του ’χε ξεφύγει τότε που πολεμούσε μαζί του κάθε δευτερόλεπτο, τώ­ ρα τον βρήκε καθισμένο πλάι στη ζέστα της σ ό­ μπας, μέσα στο σπίτι του, με τα αγαπημένα του βιβλία στη βιβλιοθήκη, ακούγοντας την «πέμπτη» του Μπετόβεν -ήταν το αγαπημένο του κομμάτι­ με το μολύβι στο χέρι, γράφοντας ένα θεατρικό, την «Ακριβή». □

41®

Κάποιες σκέψεις πνευματικής συγγένειας του Όμηρου Πέλλα

Όμηρος Πέλλας. Σχέδιο από τον ίδιο

σο ο χρόνος φαίνεται ότι απομακρύνει την η­ μερομηνία θανάτου από τον Όμηρο Πέλλα, έ­ νας γύρος, πάλι, στην πνευματική του ζωή, αποφέρει και άλλες συγκυρίες. (Λέω συγκυ­ ρίες και δεν τονίζω υποθέσεις ή διαπιστώσεις). Την ανθρώπινη εικόνα του φέρνω στο νου μου. Κο­ ντός, πλούσιος γκριζομάλλης, ανήσυχος, αεικίνη­ τος. Η αγάπη του για τον «μακρινό του φίλο», το παιδί. Και συνακόλουθα η πίστη του στον μελλοντι­ κό κόσμο. Η εφυΐα του να περνάει, με επιτυχία, από τη μια μορφή της τέχνης στην άλλη. Η ασχολία του με τη γλυπτική, το σχέδιο και το χρώμα, την πεζογραφία, το δοκίμιο, το θέατρο, τη μουσική. Πολύτροπος. Με τη δική του ποίηση σαν γνήσιο «τέκνο της ορ­ γής και της ανάγκης», ο χαμηλοτάβανος και ο βα­

ΊΙυ Ι:

σανισμένος. Ο σχεδόν ουδέποτε απελπισμένος. Έργο και πρόσωπο ένα- και αντίστροφα. Καρέ-καρέ η ζωή του, και η δημιουργική επιβίωσή του, μετά το 1952 έως τις 23 Δεκεμβρίου 1962, πα­ ρουσιάζει το φιλμ της εικόνας του που εξελίσσεται στον ανήφορο πάλι, στα δύσκολα, στα ταπεινά και ωραία. Για τον ίδιο η ενδεχόμενη, μοιραία σκιά: να προλάβει. Μέλος, διαφανές, της «υπερβατικής συντεχνίας», δεν ξέρω γιατί συχνά βρίσκω ομοιότητες ανάμεσα στον Τσάρλι Τσάπλιν και στον ανώνυμο Ό μηρο Πέλλα. Χωρίς ανεπίτρεπτες συγκρίσεις, μέσα στο πνεύμα και στο ρυθμό των ταινιών του ιδιοφυούς Σαρλό αναγνωρίζεται η συγγένειά του ανθρώπινα, σαν ένα ακόμα πρόσωπο της προοπτικής των «μο­ ντέρνων καιρών», κυρίως. Χωρίς ίχνος χιούμορ στα

σελίδες

κείμενα του Οδυσσέα Γιαννόπουλου - Ό μηρου «Κάποτε, μικρός, πήγαινα τα πρόβατα στο > Πέλλα, η επιβίωσή τους παραπλήσια διά του κοι­ ρέμα για πότισμα. Τα γύριζα κατά την πλανού οράματος· είναι το σημείο επαφής, το ορατόν. γιά, είχα ένα βράχο που καθόμουνα και παραδινό­ Άλλη επώνυμη προσωπικό­ μουνα ν’ ακούω τη ρεματιά που βούιζε βαθιά. Αποκαρωτητα του αιώνα που λήγει, συγγενική του Όμηρου Πέλ­ νόμουνα στον καλοκαιριάτι­ λα, ο Φεντερίκο Γκαρθία καν ήλιο και το βουιτό της 0 ρεματιάς γινόταν σιγά-σιγά Λόρκα. Ο μεσογειακός ήλιος ΟΜΗΡΟΣ ΠΕΛΛΑΣ και τα πολλαπλά αδιέξοδα τραγούδι, τραγούδια πολλά ΣΤΗΝΕ&ΕΣΣΑ και κλαρίνα και νταούλια και των θεατρικών συνθέσεων νεράιδες που χόρευαν στον («Ματωμένος Γάμος», «Γιέρ­ αέρα. Τούτη την εικόνα την μα», «Το σπίτι της Μπερνάείχα όταν διάβασα πρώτη ντα Άλμπα») του Ισπανού φορά τον Παπαδιαμάντη ο­ ποιητή, το χαρακτηριστικό λόκληρον κι από τότε μου κλίμα -γραφ ής και ήθαυς'ρχεται κάθε φορά που τον «των τριών τραγωδιών του ανακαλεί η ψυχή μου. Είν’ έ­ καταποντισμένου ανθρώ ­ να θλιβερό βουιτό πάνω από που», είναι, και σαν προβλη­ μια φουσκωμένη ρεματιά, ματική του Ό μηρου Πέλλα γιομάτο μοιρολόγια και κά­ και σαν αποτέλεσμα θεατρι­ λαντα, ψαλμούς Kat φωνές κής δομής της αντίστοιχης παιδιών πνιγμένων, τραγού­ των τριών έργων του Λόρκα, δια ερωτικά και λυγμούς, της «Ακριβής», πολύ κοντά. ΟΜΗΡΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ψελλίσματα και ύμνους, κι Χω ρ ίς τον εξω τισμό του αηδόνια που κελαηδούν τά­ προηγηθέντος, η κεντρική ηχα ή κλαίνε, κι όλα περασμέ­ ρωίδα του μοναδικού θεα­ να από κάτι σκοτεινό, ένα τό­ τρικού έργου του Ό μηρου νο πνιγμένου κόμπου στον Πέλλα πλησιάζει τις άλλες λαιμό, ενώ στο βάθος η έν­ δραματικές παραμέτρους α­ θεη φύση πορεύεται μέσα σ’ ναζητώντας τη λύση του ε­ ένα απαλό ρόδινο φως». ρωτήματος: «Με τα όνειρα Μιλάει ο Όμηρος Πέλλας για είσαι ή με τη ζωή;» τον Παπαδιαμάντη. Είναι κρι­ Η αδρότητα των καθημερι­ τικές παρατηρήσεις από τις νών χωρικών βιώσεων του σημαντικότερες που γνωρί­ νεοελληνικού μεσοπολέμου, ζω στη νεοελληνική γραμμα­ το τά ξιμ ο τη ς «Ακριβής» τεία. Και συνεχίζει: στην αυτοχειρία, αφού η ζωή ... «Αναδύονται από το χάος έχει και φόβο και καταναγκα­ οι μορφές, με ενάργεια και σμούς και μιζέρια. Η «συμ­ βάρος, συγκεκριμένες, ολο­ φωνία λυγμών», καθώς έλε­ ζώντανες, χωρίς καμμιάν ωραιοπαθή ή άλλη παρα­ γε, παρούσα κι εδώ. Ο «ανώριμος» παιδικός κό­ μόρφωση, κάποτε δε σου λένε τίποτα, κάποτε δυο σμος με τα τραυματικά βάσανα κατ’ εξακολούθη­ λόγια κοινά, δεν έχουν μεγάλες, συνταρακτικές ι­ σή, μα ωστόσο και η παραπλέουσα (έμμεση) κριτιστορίες, ασήμαντοι άνθρωποι, χήρες, χαμάληδες, κότητά του από το καμίνι του κοινωνικού πόνου μαραζωμένες γυναικούλες, ορφανά παιδιά, ερημί­ προς τον απλό, καταγωγικό του, κόσμο. τες τσοπάνηδες, μισοάγριοι, φτωχοί παπάδες, τρο­ Περισσότερο συγκεκριμένη η σχέση του με τον μαγμένα και δειλά παιδιά, απελπισμένες γριούλες Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, με την έκλυση, τον ήχο που δεν ζήτησαν στη ζωή τους παρά απλά πράγ· και τις πραγματικότητες του Σκιαθίτη συγγραφέα.

Ο Μ ΙΛ ΙΕ Σ

σελίδες

-® 2 7

/

\ ματα: Ν ’ αγαπήσουν και ν’ αγαπηθούν, να ’χουν το ψωμάκι τους και τα χόρτα τους, να ζήσουν με τη φαμελιά τους, να μην μείνουν τα κο­ ρίτσια τους ανύπαντρα, να παίζουν με το νερό ή μ’ ένα σκουριασμένο καρφί, να πι­ ουν ένα κρασάκι, να κάνουν κέφι μ’ ένα τραγούδι ή μια ψαλμουδιά, μα όλο κάτι βγαίνει και δεν φ τάνουν στην άκρη». Μ ιλά ει ο Π έλ λας για τον τραγικό κόσμο του Παπαδιαμάντη ή αυτοαναλύεται ο ίδιος στα διηγήματά του; Εί­ ναι το άλλο σκέλος του Πέλ­ λα· το πρώτο ανήκει στο α­ γω νιστικό φ ρόνημα του STALAG V IC, ιδίως. Και τα δύο, ωστόσο, με την ίδια θέρμη ανθρώπινη εκφο­ ρά, όμοια η γλώσσα σε όλο το πεζογραφικό του έργο. Οι σημάνσεις του μικρόκοσμου των διηγημάτων του και η αγωνιστική προοπτική, η λυτρωτική, του επερχόμενου «νέου κόσμου». Παπαδιαμαντικός ο Πέλλας συν «τα λυτρωτικά οράματα που διώχνουν τον εφιάλτη» και η κριτική αυτογνωσία του. Ο Πέλλας, μεταξύ άλλων, γράφει στο διήγημα «Θοδώρα»: «Τον καημένο τον Σωτήρη! Λυπήθηκα να τον πληγώσω. Άστον, σκέφθηκα, ώσπου να φτιάσει το πηγάδι, ώσπου να το πάρει απόφα­ ση πως δεν γίνεται τίποτα, θα περάσει δυο-τρία χρόνια ελπίζοντας και κάνοντας όνειρα να βελτιώ­ σει τα οικονομικά του. Τον άφησα ν’ αγωνίζεται να στεριώσει την ελπίδα. Κακομοίρη φτώχεια! Τι θα τους έμενε αν δεν είχαν την ελπίδα; Έ να τόσο πραματάκι, μια λυγιά φτάνει για να γεννήσει όνει­ ρα. Και τι ονειρευόταν ο Σωτήρης; Το πολύ πέντεδέκα δραχμές την ημέρα. Οι φτωχοί ενεργούν και

σκέφτονται σαν τα μικρά παιδιά, όσο κι αν διαψεύδονται, όσο κι αν ματώνει η ψυχή τους στους τοίχους του ανεκπλήρωτου. Κα ρτερ ούν το καλύτερο. Ίσαμε που να πεθάνουν με τον καημό πως δεν πρόλα­ βαν να το ιδο ύν που δεν μπορεί παρά να ’ρθει». Λίγο πριν, στο ίδιο διήγημα: «Βάλαμε τα πρόβατα στον ί­ σκιο τη ς ξυλοκερατιάς, ο παππούλης τράβηξε για τ ’ αμπέλι, κι εγώ για τη “Σικαλίστρα”, η μεγάλη ώρα είχε φθάσει. Έπιασα από ψηλό­ τερα τη γράνα και προχω­ ρούσα, μόνο από κει μπο­ ρούσε κανείς να μπει στη γούβα. Είχα ένα είδος πυρε­ τό, που όσο πήγαινε και με­ γάλω νε καθώς πλησίαζα. Χόρευαν στη φαντασία μου αγάλματα, σπόνδυλοι από κολόνες, λιθόστρωτα χωμέ­ να στα κλαριά, μόνο κάπουκάπου κανένα πουλί, που πέταγε σκιαγμένο με θόρυ­ βο, με τρόμαζε και μου ’κό­ βε τη σειρά, γρήγορα όμως συνερχόμουνα και ξανάπιανα το μυθιστόρημα από την αρχή». Τα σημεία αυτά, ενδεικτικά τη ς σ υγγένειάς τους, φα­ ντάζομαι ότι θα τα επιδοκί­ μαζε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, τουλάχιστον για τον κοινωνικό του σχολια­ σμό και την παγανιστική του διάθεση. Αναμφισβήτητα «τοπία ενδοχώρας, διο­ νυσιασμός, αρετές και αμαρτίες του κοινού αν­ θρώπου στην ηθογραφική νεοελληνική διάστα­ ση». Τα μεγέθη άνισα, φυσικά, αλλά συγγενή. Κοινός ο τόπος τους, ο λαϊκός. Οι διαφορές, λόγω φιλοσο­ φικού οράματος στον νεότερο με τις καταλυτικές γλωσσικές ιδιαιτερότητες του Σκιαθίτη συγγρα­ φέα, πέραν τούτου. □

ocAific;

Ο 6ιηγημοτογράφος Όμηρος Πέλλας

Ένας κόσμος με άπειρη ποικιλία III

II III

Ο Μ Η Ρ Ο Σ ΠΕΛΛΑΣ «Διηγήματα»* Αθήνα, Στιγμή, 1986. Σελ. 168.

Μόλις επτά διηγήματα περιλαμβάνει η μεταθανά­ τια και μοναδική συλλογή διηγημάτων του Ό μη­ ρου Πέλλα, όμω ς το πρό­ σωπο του λογοτέχνη δια­ γράφεται με σαφήνεια. Π ε­ ζογραφήματα ωριμότητας, χωρίς το παραμικρό στοι­ χείο πρωτόλειου. Κάλλιστα θα μπορούσε να πρόκειται για μία αντιπροσωπευτική συλλογή διηγημάτων ενός εκτενέστερου έργου, που δεν διασώθηκε, ανεξάρτητα αν, στη συγκεκριμένη περί­ πτωση, δεν πρ όλαβε να γραφτεί. Αναμφιβόλους, ο Ό μ η ρ ο ς Π έλλας στάθηκε κακότυχος, όπως τον χαρα­ κτηρίζει ο ποιητής Μάρκος Μέσκος, που προλογίζει τη συλλογή. Κακότυχος, αφού, τελικά, είχε λίγα μόνον ειρηνικά χρόνια στη διάθε­ σή του, ώστε να απλώσει και να στρώσει τα γρα­ πτά του. Όμως, κακότυχα φάνηκαν και αστά τα λι­ γοστά διηγήματά του που, ενώ γράφονται στην περίοδο 1959-1962, εν τέλει εκδίδονται δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 1978 (εκδ. Κέδρος). Με συ­ νέπεια, αντί τα διηγήματα να δια βαστούν στα

χρόνια πριν τη Δικτατορία, έρχονται στην περίοδο της Μεταπολίτευσης, όταν το ενδιαφέρον μονο­ πωλεί η προσφάτους τερματισθείσα επταετία και, ήδη, ο κόσμος που ζωντανεύει ο Ό μηρος Πέλλας αποτελεί, για τον τόπο, δυσάρεστη ανάμνηση. Ο Ό μηρος Πέλλας στήνει έναν πίνακα της ζωής του λαού, όπως ήταν κάπο­ τε, με αισθαντικότητα, από πρώτο χέρι, αυτό ακριβώς που ο ίδιος θαύμαζε στην α­ φηγηματική τέχνη του Παπαδιαμάντη. Τα διηγήματα αναπλάθουν μία περασμένη εποχή, αποδίδοντας το κλί­ μα και την ψυχολογία των ανθρώπων. Βρ ισ κό μ ασ τε στην ελληνική επαρχία, στο χωριό και την κωμόπολη της Παλαιός Ελλάδας, τη δεκα­ ετία του ’30. Καθοριστικός πρ οβ άλλ ει ο α φ ηγητής, που, με το προνόμιο της ύ­ στερης γνώσης, ανιστορεί μνήμες, από τις τελευταίες τάξεις του δημοτικού, στις αρχές της δεκαετίας, όταν η ζωή απλωνόταν από το σπίτι μέχρι το σχολείο, όση η απόσταση ανάμε­ σα σε δύο γεπονικά χωριά της Τριφυλίας, το Καη­ μένη Γυναίκα, σημερινό Πρόδρομο, και την Αγαλιανή. Μία απόσταση ούτε τρία χιλιόμετρα, κι ό­ μως για τα παιδικά πόδια, τα χωρίς παπούτσια, ή­ ταν μεγάλη, 40-45 λεπτά. Και συνεχίζει να θυμά-

* Μέσα στο 1999, η συλλογή «Διηγήματα» θα κυκλοφορήσει από τη Νεφέλη.

σελίδες

■ 4®

/

__ί ται ιστορίες, από το γυμνάσιο στην Κυπαρισσία, στα μέσα πια της δεκαετίας, την εποχή που ο ορίζοντας αρχίζει να πλαταίνει. Γιατί στη μικρή κωμόπολη, τη γεμάτη ακόμη αλογοκοπριές, οι έφηβοι, κοιτάζοντας το ηλιοβασίλεμα στο Ιόνιο, ψυχανεμίζονται τα ιδεολογικά κινήματα και τα καλλιτεχνικά ρεύματα που σαλεύουν δυτι­ κότερα και βορειότερα.

Διηγήματα της νεότητας Διηγήματα της νεότητας, από τα ευτυχέστερα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Αν, αυθαιρέτως, θεωρήσουμε τον μισό αιώνα (1938-1989) που χω­ ρίζει δύο, κατεξοχήν, μυθιστορήματα της εφηβεί­ ας, το «Eroica» του Κοσμά Πολίτη και το «Αγάθος» του Νίκου Βασιλειάδη, τα διηγήματα του Όμηρου Πέλλα διεκδικούν μία όλως ιδιαίτερη θέση. Παρά τον τίτλο του βιβλίου, «Διηγήματα», τουλάχιστον τα έξι από τα επτά προσεγγίζουν περισσότερο τη νουβέλα, όπου, και με την ευχέρεια της μεγαλύτε­ ρης έκτασης, αποτυπώνεται η ιλαρότητα των παι­ διών και η ευφορία της εφηβείας. Παρόλο που, εκείνα τα χρόνια, τα παιχνίδια δεν περίσσευαν, οι ιστορίες του παππού -πολύτιμο κομμάτι στις αναμνήσεις του αφ ηγητή- φτιά­ χνουν έναν κόσμο σχεδόν ηρωικό. Καθημερινά ε­ πεισόδια, ένα σκασιαρχείο ή μια καλοκαιρινή εκ­ δρομή, αποκτούν την αίγλη της περιπέτειας, κα­ θώς η περιγραφή επεκτείνεται στον ανοικτό χώ­ ρο. Ο στενός τόπος διαστέλλεται, με τον πλούτο τη ς γλώσσας, που ονοματίζει τα μέρη και τα πράγματα, ανασύροντας μαζί με τις μνήμες και τις λέξεις. Μετά έρχονται άδολα τα πρώτα ερωτι­

κά σκιρτήματα. Ο παλμός του εφηβικού ίμερου μοιάζει να πηγάζει και να εναρμονίζεται με το χαρμόσυνο σκηνικό της φύσης. Δωρική η αφήγη­ ση, χωρίς πλατειασμούς, σε κάποιες αποστρο­ φές, αποκτά θαυμάσιους λυρικούς τόνους. Όταν ο Ό μηρος Πέλλας καταπιάνεται με τις ανα­ μνήσεις του, είναι ένας ενήλικας, κοντά σαραντά­ ρης, κι όμως διατηρεί ακέραιη την αίσθηση, που είχε ο αλλοτινός έφηβος, για τους ανθρώπους και τις καταστάσεις. Ακριβώς, όπως το γράφει σε ένα του διήγημα: «άμα αρχίσει η μυστήρια η μνήμη δεν σταματάει, κορδέλα είναι, ένας κόσμος ολό­ κληρος ζωντανεύει». Κι αστός ο κόσμος φανερώ­ νεται μέσα από την έκπληκτη ματιά της νεότητας, που, ωστόσο, είναι αρωματισμένη με μεταγενέ­ στερα διαβάσματα και εικαστικές εμπειρίες. Σε α­ ντίθεση, η συναισθηματική φόρτιση του συγγρα­ φέα από όσα έγιναν στα ενδιάμεσα χρόνια, τον Πόλεμο, την Κατοχή και τα επακόλουθα, μόλις που διαφαίνεται. Ατόφιοι ήρωες, η μητέρα, ο πατέρας, οι γέροντες και τα παλικάρια, που ήταν οι συνομήλικοι ή και οι λίγο μεγαλύτεροι του αφηγητή. Αντίξοες οι συν­ θήκες, στερημένη η ζωή, δύσκολος και ο θάνα­ τος. Ο αφηγητής εξεικονίζει με τα ελάχιστα -σύ­ ντομες φράσεις, κοφτές στιχομυθίες- ανθρώ­ πους μάλλον «μονοκόμματους», με πολλές και διαφορετικές πλευρές· δυνατοί άντρες, σωστοί «μπουγάδες», και εφτάψυχοι γέροι, όλοι τους αρ­ παγμένοι στην ελπίδα, κατανοητοί και στη βιαιότητά τους, σύνδρομο κι αυτή του αγώνα για την επιβίωση. Κυρίως, όμως, στα διηγήματα πλανιού­ νται και δεσπόζουν τα κορίτσια1συγγένισσες και

Τούτη τη στιγμή,

ώρα 2:10' τελείωσα το πρώτο διήγημα, 12 σελίδες όχι πολύ πυκνές,· καμμιά δεκαπενταριά τυπωμένες. Ισω ς είναι καλό. Ένα απλό επεισόδιο εφηβικού ίμερου, πιο πολύ αφορμή για μια εικόνα μιας εποχής κι ενός κόσμου, του δικού μας φτωχού κόσμου όπου άλλα λεν τα νειάτα με

τη φυσικότητά τους κι άλλα μαγειρεύει η ζωή. Δεν ξαίρω καλά καλά, ω ς συνήθως τι έγραψα έγραφα μονορρούφι σειρά και τώρα τελείωσα. Μόνο που μου φαίνεται πώς αδέιασα. Ελπίζω όμως, γιατί το ίδιο αίσδημα είχα τελειώνοντας την «Ακριβή». Ισ ω ς αύριο, μεδαύριο ξαναπιάσω άλλο. Οπωσδήποτε da προσπαθήσω να κρατιέμαι σ’ εκείνο το κλίμα ώσπου να βρεάεί κάτι να με κεντήσει ξανά, ως υπόδεση. Γιατί όλ’ αυτά τα διηγήματα 0α κινούνται μέσα d αυτό, το ίδιο κλίμα - ένας κόσμος βασανισμένος και στερημένος και μέσα ένα παιδάκι που ζει και πλάδει όνειρα και διαμορφώνει τον εαυτό του με άξονα κάποιες όμορφες φιλοδοξίες και φορτίο μια πικρή πείρα φτώχειας και στέρησης. Κάτι τέτοιο. Κάτι inter artes et naturam. Πάντως τούτο πρέπει να ’ναι καλό. Μακάρι. Ό μηρος Πέλλας (Μέτσοβο, 28 Ιουλίου 1960. Απόσπασμα επιστολής στη γυναίκα του Φιφή)

ocXi'6c{

γειτονοπούλες, κυριολεκτικώς, μπουμπουκιάζουν. Ζωγράφος και μουσικός ο Ό μηρος Πέλλας, και τα κορίτσια των αναμνήσεων του σφύζουν από ζωή, με φωτεινά χρώματα σαν μελωμένοι καρποί, με τραγούδια σαν ανυπεράσπι­ στα πετούμενα , εκλεκτό κομμάτι στο σκηνικό τη ς φύσης.

Συμφωνία λυγμών Ωστόσο, ο Ό μηρος Πέλλας ονόμαζε τα διηγήματά του «συμφωνία λυγμών», γιατί εκείνος ο κόσμος υπήρξε βασανισμένος και η μοίρα του αφηγητή, του νέου που έπλαθε όνειρα και είχε φι­ λοδοξίες, ήταν εν πολλοίς π ρ οδ ια γ εγ ρ α μ μένη . Και πράγματι, αν εξαιρέσουμε το πρώτο διήγημα, «Οι καρ­ φίτσες», όπου η αφήγηση μένει στον παρελθόντα χρόνο, στα υπόλοιπα υ­ πάρχει η προοπτική του ενδιάμεσου χρόνου. Πα­ ρεμπιπτόντως, «Οι καρφίτσες» είναι ένα πρότυ­ πο διήγημα, που παίζει ανάμεσα στη θυμηδία του αυτοσαρκασμού και τη γλυκιά ανατριχίλα της κοριτσίστικης παρουσίας. Στα έξι άλλα διη­ γήματα, ως παρακαμπτήριοι της κυρίως αφήγη­ σης, προστίθενται σύντομες αναδρομές, που δί­ νουν εν περιλήψει τη ζωή των ηρώων στην παρελθούσα εικοσαετία. Ιδιαίτερα σκληρή διαγρά­ φεται η μοίρα των κοριτσιών, καθώς ο ανθός μα­ ραίνεται πριν την ώρα του, στα τριανταπέντε κιό­ λας γριές. Σε αυτές τις ουρές των διηγημάτων, ο συγγρα­ φέας κάνει κριτική στην τάξη των πραγμάτων και στοχάζεται τα ανθρώπινα από τη σκοπιά του ενταγμένου και αγωνιστή. Πάντως, στην αφήγη­ ση, υπερισχύει η αγάπη για εκείνους το υς αν­ θρώπους. Μόνο σε ένα διήγημα, «Ο Σταυρής», η τραχύτητα της εποχής βρίσκεται σε ένα πρώτο επίπεδο και γίνεται καθοριστική των εντυπώσε­ ων. Καθόλου τυχαία, πρόκειται για το διήγημα που ο Ό μηρος Πέλλας έγραψε για να συμμετάσχει στο διαγωνισμό αντιστασιακού διηγήματος, με τίτλο «Έπαθλο Κορυσχάδες», της «Επιθεώρη­

σελίδες

σης Τέχνης». (Πρώτο βραβείο, 3, cο Μ. Αλε- L ^ \ ξανδρόπουλος- τα αποτελέσματα αατα θα δη^ νΛ μοσιευθούν τρ εις μήνες μετά τά το θάνατο του ' Όμηρου Πέλλα, που δεν θα τύχει ούτε καν επαίνου.) Όμως, χαρακτηριστικό των αφηγηματικών τρόπων του συγγραφέα είναι ένα διήγη­ μα, όπως το «Σταυρούλα», στο οποίο η τραγική μοίρα τη ς ηρ ω ίδας περνά μόνο σε μία τελευταία παράγρα­ φο, και εκεί ακόμη, οι ένο­ χοι δεν κατονομάζονται, μέ­ νει έρπουσα η βαναυσότη­ τα μιας εποχής. Σε αντίθε­ ση, το διή γ η μ α σ τή ν ετα ι γύρω από την περιπέτεια τω ν εφήβων, που ήθελαν να εξερευνήσουν το βουνό, και απογειώνεται με το τρα­ γούδι της Σταυρούλας που, ανεβασμένη σ ’ ένα κλαδί, άκουγε τον αντίλαλο της ρεματιάς. Ούτε δραμα­ τικοί τόνοι, ούτε καταγγελίες για τις παντοδύνα­ μες οργανώσεις που τρομοκρατούσαν την ύπαι­ θρο στα 1945- μόνο η πικρία, καταστάλαγμα ψυ­ χής, ποτίζει τη γραφή. Ο Όμηρος Πέλλας δεν γράφει ένα πρώτο βιβλίο με τα βιώματα της εφηβείας, όπως συνηθίζουν οι περισσότεροι συγγραφείς στο ξεκίνημά τους. Τα διηγήματα του Π έλλα είναι «η πολύφωνη συμφωνία τη ς ελληνικής γης» σε άλλους και­ ρούς (δανειζόμενοι μια δική του διατύπωση για τον προσφιλή του Παπαδιαμάντη). Δύσκολους καιρούς, με βάσανα και στέρηση. Όμως, για ε­ κείνους τ ο υς ανθρώπους, αυτά έφτιαχναν τη ζωή τους. Κι αυτή η ζωή είχε τους ανασασμούς της, που ο συγγραφέας, ως ποιητής, τους αφουγκράζεται: «... Π όσες φορές κόβαμε το ψωμί στα δύο, βαπτίζαμε το ένα το μικρό τυρί και γελάγαμε τον ί­ διο τον εαυτό μας! Τα κρεμμύδια τ ’ άψητα τα λέ­ γαμε περιστέρια, τα ψημένα στη φωτιά μουσκάρια!...». Όλος ο τόπος που μας περιγράφει, λίγα χιλιόμε­ τρα έκταση, κι όμως «πλάθει έναν κόσμο με άπει­ ρη ποικιλία χωρίς επινοήσεις κι εκβιασμούς». □

A Κριτικογραφίο

για ιον Όμηρο Πέλλα

Τά σ ος Βουρνάς: Ο μήρου Πέλλα, Stalag VIC. Εφη­ μ ερ ίδ α «Αυγή», 16/12/1961. Π. Χαλκέντερος: Μια συνω­ μοσία ύποπτης σιωπής. Ε φ ημ ερ ίδ α « Ε λ ε ύ θ ε­ ρος», 12/2/1962. Κώστας Χατζής: Οι Τεμενά­ δ ε ς τη ς Λ ο γ ο τεχ ν ία ς μας κι ένας αιρετικός. Δεν ήταν Ευνοούμενος. Ε φ ημ ερ ίδ α « Ε λ ε ύ θ ε­ ρος», 5/1/1964. Δ. Ραφ τόπουλος: Ο Σ υ γ ­ γραφέας No 114003. «Επιθεώρηση Τέχνης», Φεβρουάριος 1964. Αναδημοσίευση στον τό­ μο «Οι ιδ έ ες και τα πρόσω πα» (ΔΙΦ ΡΟ Σ, 1965). Τατιάνα Γκρίτση-Μιλιέξ: Η χαμένη γενιά. Εφημε­ ρίδα «Ελευθεροτυπία», 27/8/1978. Στέργιος Βαλιούλης - Γιώργος Ζορμπάς - Μάρ­ κος Μ έσκος - Τ άσης Τζαβέλλας: Τέσσερα κείμενα αφιερώματος στα 16 χρόνια από το θάνατο του Όμηρου Πέλλα, 1976. Χριστόφορος Μηλιώνης: «Ο μικρόκοσμος και οι τραγωδίες του». Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 26/10/78. Φούλα Χατζιδάκη: «Συμφωνία λυγμών». Περιοδι­ κό «διαβάζω», Ιανουάριος 1979. Τάκης Μ ενδράκος - Τάσης Τζαβέλλας - Φούλα Χατζηδάκη: Τηλεοπτική εκπομπή «Επιλογή». Παρουσίαση: Γεώργ. Γαλάντης, σκηνοθεσία: Γιώργος Εμιρζάς, 30/5/1980. Μ άρκος Μέσκος: Ακόμη ένας Ό μηρος Πέλλας. Περιοδικό «Αντί», 20/6/1980. Τάκης Μενδράκος: Ραδιοφωνική εκπομπή «Αιχ­ μές Λόγου», του Θ. Νιάρχου, 15/1/1982. Διο νύ σης Πιταράς: Αφιέρω μα για τον Ό μ η ρο Πέλλα. «Τριφυλιακή Εστία», τεύχος 84,1984.

© S-

Μπάμπης Κλάρας: Υπομνή­ σεις και Παραινέσεις. Μ άρκος Μέσκος: Προλογικό Σημείωμα στα «Διηγήμα­ τα» το υ Ό μ η ρ ο υ Πέλλα, 1986. «Ανασκάπτοντας το μνημολόγιο τη ς τρ υ φ ερ ή ς η λι­ κίας». Περιοδικό «Κάπα», 20 Μαρτίου 1987. Ανασύνθεση του ίδιου κειμένου. Η λ ίας Καφ άογλου: «Μ ια προσπάθεια π ροσέγγισης του Όμηρου Πέλλα μέσα α­ πό τα Δ ιηγήματά του». Πε­ ριοδικό «Τραμ», Σεπτέμβριος 1988. Σοφία Φίλντιση: Ακόμη ένας Ό μ η ρ ο ς Πέλλας. Ε φ η μ ερ ίδ α «Μ άχη» Καλα μά τα ς, 9/1/89 16/1/89-23/1/89. Βαγγέλης Χατζηβασιλείου: Μέσα από το Ημερο­ λόγιο της Ομηρίας του Όμηρου Πέλλα. Εφη­ μερίδα «Αυγή», Πάσχα 1990. Μάρκος Μέσκος: Ό μηρος Πέλλας στην Έδεσσα. Ιδιωτική έκδοση, 1991. Ηλίας Καφάογλου: Ο συγγραφέας Όμηρος μέσα από τα διηγήματά του ή πώς μένουν κάτι πράγματα στη μνήμη. Ιδιωτική έκδοση, 1991. Δημ. Νικολάου: Όμηρου Πέλλα Στάλαγκ VIC. Το στρατόπεδο ως βίωμα και ως λογοτεχνικό θέμα. Διήμερο λόγου, Έδεσσα 1991. Α λέξανδρ ος Αργυρίου: Προλογικό σημείω μα στις «Ομιλίες» του Όμηρου Πέλλα. Εκδόσεις Παρατηρητής, 1991. «Δεκαπενθήμερος Πολίτης», Δεκέμβριος 1997: - Αλέξανδρος Αργυρίου: Ό μηρος Πέλλας - Κώστας Βούλγαρης: Στάλαγκ VIC. Το «Κι­ βώτιο» ήταν γεμάτο.

- Μάρκος Μέσκος: Οδυσσέας Γιαννακόπουλος από την Καημένη Γυναίκα Τριφυλίας.

σελιδες

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

w w

Oh

ΙΣ Α Α Μ Α Ν ,

ΣΑΛΜΑΝ ΡΟΥΣΝΤΙ

o e o <

ι* ι Ο ΚΟΣΜΟΣ Κ ΑΤΩ Α Π ’ ΤΑ ΠΟΔΙΑ Τ Η Σ

1* 1

ES

Ο

w w w

C?X.API ΠΟΤΕί

£

εκδόσεις ψυχογιοί

Για αναγνώστες με απαιτήσεις

ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1-106 79ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 3602535,3618 654, FAX. 01 -3640 683 h ttp: w w w .psichogios.gr E-mail: p sicho@ otenet.gr

Ζητήστε αναλυτικό κατάλογο

«ι·|κλ«α: ΗΛΙΑΖ ΜΑΓΚΑΙΝΗΖ

Στις 7 Οκτωβρίου 1849 ο Αμερικανός συγγραφέας και ποιητής Έντγκαρ Άλαν Πόε βρίσκεται νεκρός σε ηλικία σαράντα μόλις χρόνων. Τις τελευταίες ημέρες της ζωής του τις πέρασε καταναλώνοντας άπειρες ποσότητες αλκοόλ, ενώ η υγεία του ήταν ήδη επιβαρυμένη από τις καταχρήσεις. Στο βι­ βλίο του Μεσονύκτια μελαγχολία. Ο μυστηριώδης θάνατος του Έντγκαρ Άλαν Πόε (Midnight Dreary. The mysterious death of Edgar Allan Poe, εκδ. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, σελ. 180) ο Τζον Εβάνγκελιστ Ουόλς (John Evangelist Walsh), συγγραφέας του βιβλίου Ο ντετέκτφ Πόε (κυκλοφόρησε πριν από τριάντα περίπου χρόνια), διερευνά τις τελευταίες ημέρες του «καταραμένου» συγγραφέα και ειδικά το κενό των πέντε ημε­ ρών που μεσολαβεί από τη στιγμή που άφησε το Ρίτσμοντ με κα­ τεύθυνση τη Νέα Υόρκη, στις 27 Σεπτεμβρίου, μέχρι τις 3 Οκτω­ βρίου. Την ημερομηνία αυτή βρέθηκε σε άθλια κατάσταση σε τα­ βέρνα της Βαλτιμόρης, μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο όπου και ά­ φησε την τελευταία του πνοή δίχως να ανακτήσει ποτέ τις αισθή­ σεις του. Τι έκανε, πού βρισκόταν ο Πόε από τις 27 Σεπτεμβρίου μέχρι τις 3 Οκτωβρίου; Δύσκολο να πει κανείς με σιγουριά, αφού ο δημιουρ­ γός του «Κορακιού» πρέπει να ήταν σε κατάσταση μέθης όλο αυτό το διάστημα. Κάποιες μαρτυρίες τον θέλουν να πάσχει από σύν­ δρομα συνωμοσιών, ότι τον καταδιώκουν και θέλουν να τον δολο­ φονήσουν, άλλες επιβεβαιώνουν τη σχέση του με μία έφηβη, την Ελμίρα Σέλτον (πι­ θανότατα η «Άναμπελ Λι» του ομώνυμου ποιήματος), και ότι τα τρία αδέλφια της προ­ σπαθούσαν να τον κρατήσουν μακριά της. Ο Ουόλς ανατρέχει σε μαρτυρίες της επο­ χής, φήμες και μυθεύματα, δημοσιεύματα περιοδικών και εφημερίδων, προσπαθώ­ ντας να διαλευκάνει το μυστήριο, που για πολλούς δεν αποτελεί και τόσο μεγάλο μυ­ στήριο, αφού μιλάμε για έναν άνθρωπο που είχε φτάσει κυριολεκτικά στον πάτο, έπι­ νε ακατάπαυστα όπου βρισκόταν, έχοντας χάσει κάθε αίσθηση χρόνου και χώρου. Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο Πόε είχε αναταράξει τα ήρεμα νερά της τότε αμερικανικής κοινωνίας με τα φερσίματά του. Γιος περιπλανώμενων ηθοποιών (ο πατέρας του ήταν φυματικός και αλκοολικός), θα χάσει τη μητέρα του σε ηλικία δύο χρόνων από φυμα­ τίωση. Θα τον αναλάβει ο εύπορος καπνέμπορος του Ρίτσμοντ, Τζον Άλαν (από τον οποίο θα πάρει το δεύτερο όνομά του). Υπό την προστασία του ο Πόε θα φοιτήσει στα καλύτερα σχολεία της Αγγλίας και της Αμερικής, θα εισαχθεί στο πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια και κάπου εκεί θ’ αρχίσουν τα προβλήματα: τζόγος, σπατάλες, χρέη, αλ­ κοόλ, προκλητική συμπεριφορά, όπιο. Παρά την έντονη δραστηριότητάτου ως δημο­ σιογράφου και συγγραφέα, οι μεταπτώσεις στον ψυχισμό του δεν θα τον αφήσουν να εδραιωθεί κοινωνικά. Η αδυναμία του στα νεαρά κορίτσια, τα οποία ερωτευόταν σφο­ δρά όταν τα έχανε ή όταν πέθαιναν (η «λανθάνουσα νεκροφιλία» για την οποία έκανε λόγο ο Μποντλέρ), θα τον φέρει στην καταστροφή. Την κηδεία του παρακολούθησαν επτά μόλις άτομα, ενώ στον τάφο του θα χαραχτεί η επιγραφή «Ας μην ξαναμνημονευθεί ποτέ το “Κοράκι”».

ξένο Βιβλίο

Σκοτώνοντας για ευχαρίστηση Πολλοί αναρωτιούνται πώς μπορεί ο διάσημος, πλέον, υπεύθυνος τύπου του ΝΑΤΟ, κύριος Σι, να κοιμάται τα βράδια. Μ ετά την «Καταιγίδα της Ερήμου» το 1991 και με αποκορύφωμα τους τυφλούς, σχεδόν, βομβαρδι­ σμούς στη Γιουγκοσλαβία, ο πόλεμος έχει μετατραπεί σε μια τέτοια διαδι­ κασία όπου έχουμε πάψει να προβληματιζόμαστε πια για το αν οι ανώτατοι και ανώτεροι αξιωματικοί του ΝΑΤΟ έχουν ενοχές ή χαίρονται αυτό που κάνουν, και το βάρος της ευθύνης πέφτει αποκλειστικά στους πολιτικούς. Οι πιλότοι των βομβαρδιστικών του ΝΑΤΟ εξαπολύουν τις βόμβες τους παρακολουθώντας τα πάντα μέσα από τις ηλεκτρονικές οθόνες των αερο­ σκαφών τους. Οι ίδιες επαναλαμβανόμενες, μονότονες εκρήξεις όπως σε ένα παιχνίδι στο βίντεο. Η ουσία της υπόθεσης πάει περίπατο φυσικά: σε κάθε βομβαρδισμό σκοτώνονται άνθρωποι - και μάλιστα άμα­ χοι. Το ερώτημα ωστόσο παραμένει: απολαμβάνει ο εκάστοτε στρατιώτης στον πόλεμο τη δουλειά του, δηλαδή να σκοτώ­ νει; Το πολύκροτο αυτό ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο της προβληματικής της Τζοάνα Μπερκ (Joanna Bourke) στη με­ λέτη της Η απόκρυφη ιστορία του φόνου (An Intimate History of Killing, εκδ. Granta, σελ. 564). Ερευνώντας μαρτυρίες, ντο­ κουμέντα, έγγραφα, ημερολόγια και αλληλογραφία στρατιω­ τών από τους δύο παγκοσμίους πολέμους και από τον πόλεμο του Βιετνάμ, η Μπερκ αποπειράται να ανιχνεύσει σε ποιο βαθ­ μό κάποιοι στρατιώ τες στο Μέτωπο έβρισκαν ευχαρίστηση στο να αφαιρούν ζωές. Σε αντίθεση με τα ποινικά εγκλήματα που δεν διαθέτουν την ευλογία της νομιμότητας που δίνουν οι αξιωματικοί (και όχι μόνον αυτοί, αλλά και κυβερνήσεις και θρησκευτικές αρχές) στους στρατιώτες, τα πράγματα αλλάζουν στην κόλαση και τη φρίκη του Μετώπου. Αν η αφετηρία για τον πολεμιστή είναι να σώσει τη ζωή του, όσο προχωρούν οι εχθροπραξίες, το πρω­ τόγνωρο (για όλους όσοι δεν πήγαν ποτέ στον πόλεμο) αυτό συναίσθημα μπορεί να οδηγήσει τον καθένα στις μεγαλύτερες ακρότητες. Ο φόβος εξάλλου είναι το καλύτερο φάρμακο για να εθιστεί κανείς στο α­ δηφάγο μίσος. Όπως και στο σεξ, έτσι και στη βία, από ένα σημείο κι έπει­ τα κάθε ψυχική διεργασία εκλογίκευσης θάβεται βαθιά κάτω από το χεί­ μαρρο που λέγεται ένστιχτο. Παρά το ότι η συγγραφέας μοιάζει να προσπαθεί να επιβεβαιώσει την υ­ πόθεση ότι η πλειοψηφία των στρατιωτών απολαμβάνουν το φόνο, ο τρό­ πος με τον οποίο γίνονται οι πόλεμοι πλέον (οι μεγάλοι, «οργανωμένοι» πόλεμοι τουλάχιστον) φανερώνει μια χαρακτηριστική ροπή των ιθυνόντων να αποφεύγεται η χρήση χερσαίων δυνάμεων. Πέρα από το κόστος σε ζω­ ές και τις πολιτικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει η αποστολή χερσαίων δυνάμεων, οι «πολεμικοί εγκέφαλοι» προσπαθούν πάντα να εφευρίσκουν τρόπους για να «γίνεται η δουλειά πιο ευχάριστα» - άρα πιο αποτελεσματι­ κά. Και η δουλειά γίνεται ευχάριστα μόνον όταν δεν χρειάζεται να λερώ­ σεις τα χέρια σου με αίμα. Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη (επίκαιρη επίσης) που μαζί με την «Ιστορία του φόνου» (History of Killing) του Κόλι Ουίλσον, όπου ο άνισος αλλά συναρπαστικός αυτός συγγραφέας κάνει μία ιστορική καταγραφή της ανθρωποκτονίας από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας, συνιστά ένα καλό δίδυμο ανάγνωσης πάνω σε ζητήματα που όσο περνά ο καιρός φαί­ νεται ότι, δυστυχώς, θα είναι στην ημερήσια διάταξη.

ξένο Βιβλίο

-00

M

l ®

IP

φύγε ο φίλος του διαβάζω, δημοσιογράφος, χρο­ νογράφος και συγγραφέας Φρέντυ Γερμανός στις 21 ΜαΤου ύστερα από πολύμη­ νη πάλη με την επάρατη νό­ σο. Γεννημένος το 1934 στην Αθήνα, ο Φρέντυ Γερμα­ νός άρχισε να δημοσιογράφε! σε ηλικία είκοσι μόλις χρόνων στην εφημερίδα «Ελευθερία». Εργάστηκε ως χρονογράφος στις εφημερίδες «Μεσημβρινή», «Απο­ γευματινή» και τελευταία στην «Ελευθεροτυπία». 0 Φρέντυ Γερμανός εργάστηκε με μεγάλη επιτυχία και στην τηλεόραση, θρυλική έχει μείνει η εκπομπή του κατά τη διάρκεια της επταετίας, «Αλάτι και πιπέρι» (στην τότε ΥΕΝΕΔ), ενώ για την εκπομπή «Η πρώτη σελίδα» (ΕΡΤ, 1979-1988) τιμήθηκε με το πρώτο βρα­ βείο του Ιδρύματος Μπότση. Η τελευταία εκπομπή του Φρέντυ Γερμανού στην τηλεόραση ήταν στο Mega Channel (1991) και είχε τον τίτλο «Η ώρα της α­ λήθειας».

Ε

Παρά την τεράστια δημοσιογραφική επιτυχία του τόσο στον έντυπο όσο και στον ηλεκτρονικό τύπο, το μεγά­ λο όνειρο του Φρέντυ Γερμανού ήταν να γίνει συγ­ γραφέας. Ήδη σε ηλικία δέκα οκτώ χρόνων είχε κατα­ λάβει τη δεύτερη θέση στον πανελλήνιο διαγωνισμό διηγήματος που είχε καθιερώσει ο Μπάμπης Κλάρας στη «Βραδυνή». Το 1964 εξέδωσε το πρώτο του βι­ βλίο από τις εκδόσεις Γαλαξίας, μία συλλογή χιουμο­ ριστικών διηγημάτων με τίτλο «Με συγχωρείτε, λά­ θος». Ακολούθησαν άλλα είκοσι πέντε βιβλία, τα ο-

θ <3-

ποια εκτοξεύθηκαν στις κορυ­ φές των best seller: «Ελλάς υ­ πό το μηδέν», «Γράψ' το όπως το λέω», «Ούτε αλάτι ούτε πι­ πέρι», «Πρώτη σελίδα» «Πε­ ρισσότερο σεξ σε λίγο», «Εχθρικός πλανήτης» κ.ά. Έγραψε επίσης θέατρο: δύο θεατρικά του έργα, «Ένα γελαστό απόγευμα» και «Σορπράιζ Πάρτι», τιμήθηκαν με κρατικά βραβεία. Τα περισ­ σότερα από τα βιβλία του Φρέντυ Γερμανού αρχικά κυ­ κλοφόρησαν από τις εκδόσεις Κάκτος.

Φρέντυ Γερμανός (1934-1999)

Το 1981, με το μυθιστόρημα «Ακριβή μου Σοφία» ε­ γκαινίασε μία σειρά βιβλίων με ιστορικό περιεχόμενο: «Η εκτέλεση», «Τερέζα» (βιβλίο με το οποίο ξεκίνησε η συνεργασία του με τις εκδόσεις Καστανιώτη και που μεταφράστηκε στα γερμανικά και τα ολλανδικά), «Έλλη Λαμπέτη», «Γυναίκα από βελούδο», ενώ πρό­ λαβε να δει τυπωμένο το αυτοβιογραφικό μυθιστό­ ρημα «Υγρές νύχτες». Τον τελευταίο καιρό επεξεργα­ ζόταν ένα βιογραφικό μυθιστόρημα για τον Νίκο Ζαχαριάδη.

0 Φρέντυ Γερμανός είχε αποκτήσει μια κόρη, τη Ναταλία Γερμανού, από το γάμο του με την Ερριέτα Μαυρουδή, ενώ μέχρι την τελευταία στιγμή βρισκόταν στο πλευρό του η δεύτερή σύζυγός του Μαρία Ιωαννίδου. Από τους πρωτεργάτες της ελληνικής τηλεόρασης, ο Φρέντυ Γερμανός συμβόλιζε τη ρομαντική εποχή της δημοσιογραφίας που έχει φύγει ανεπιστρεπτί. Ως συγ­ γραφέας αναπαρέστησε με τρόπο συναρπαστικό πτυ­ χές της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας.

« ς μνήμην

ΕΥΓΕΝΙΟΣΤΡΙΒ1ΖΑΣ

Τα τρία μικρά λυκάκια Εικονογράφηση: Έλεν Οξέυμπερυ

Η αντιστροφή της βίας Μια ανάγνωση του βιβλίου «Τα τρία μικρά λυκάκια» του Ευγένιου Τριβιζά1 Βασιλικής Κοντογιάννη

Από τα «Τρία μικρά γουρουνάκια» στα τρία μικρά λυκάκια, το παιχνίδι της αντιστροφής μάς καλεί να διασκεδάσουμε, αλλά και να σκεφτούμε κριτικά Μπαίνοντας στους όρ ους του Ιδιου του παιχνιδιού θέλω να δηλώσω ότι, σε όσα ακολουθήσουν, διόλου δεν θ α προσπαθήσω να ανασυνθέσω την ανάγνωση του έργου που θ α έκανε ένα παιδί. Προτείνω την ανάγνωση μιας ενήλικης φιλολόγου, που εκτίθεται στα επικίνδυνα μονοπάτια της παιδικής λογοτεχνίας.

του μύθου: να προχωρείς από το στέρεο προς το όλο νώρισα Τα τρία μικρά λυκάκια διαβάζοντας τα και πιο στέρεο. Να ενδυναμώνεσαι. Να αντιστέκεσαι στα παιδιά μου2. Στην πρώτη επαφή, το στοι­ με δύναμη. Να κατοικείς κυρίως στον ένδον, προσταχείο που αναδύθηκε με τρόπο καθοριστικό ή­ τευμένο χώρο. ταν η διασκεδαστική αντιστροφή του γνωστού πάλι παίζοντας με τις ανατρεπτικές μου σκέ­ παραμυθιού, Τα τρία γουρουνάκια. ΕυχαριστήθηκαΈπειτα, τις ψεις, προσπαθούσα να τοποθετήσω το παραμύθι σε έξυπνες αντιστοιχίες και τα σχόλια που έμμεσα δια­ παραδοσιακό αφρικανικό περιβάλλον: φαντάσου κά­ φαίνονταν και φαντάστηκα ότι η σχέση μου με το έργο ποιον που επιχειρεί να το διηγηθεί στα παιδιά ενός τυ­ θα τελείωνε εκεί, εφόσον, σύμφωνα με την αρχική ε­ πικού αφρικανικού χωριού, εκεί όπου τα σπίτια είναι πε­ κτίμηση, επρόκειτο για παραμύθι που ενδιέφερε κυ­ ρίπου εποχιακά, με ψάθινη στέγη και τοίχους από πλεγ­ ρίως τα παιδιά. Το παραμέρισα γρήγορα από το νου μένα ξύλα και λάσπη. Καταλάβαινα πόσο το παραμύθι μου, ή έτσι τουλάχιστον νόμισα, μολονότι αναγνώρισα ανταποκρίνεται σε επιλογές του δυπκού πολιτισμού. την ποιότητά του. Το έργο ωστόσο συνέχισε αυτόνο­ μα την πορεία του μέσα στη σκέψη μου: από καιρό σε Πάνω σ’ αυτό το βάθρο ήρθε και ακούμπησε το έργο του Ευγένιου Τριβιζά. Τα δικά του λυκάκια ξεκινούν α­ καιρό έπιανα τον εαυτό μου να το ξαναθυμάται και να πό το πολύ στέρεο και προχωρούν προς το απόλυτα αναρωτιέται γιατί ήταν τόσο ενδιαφέρον να το ξαναθυμάται και να συσχετίζει, πλέκοντας δεσμούς με βιώ­ στέρεο, προς ένα ιδανικό απόρθητο οχυρό, έκφραση ματα· να βρίσκει νέα νοήματα κάτω από την πολύχρω­ μιας τελειοποιημένης τεχνικής που έγινε τεχνολογία. μη επιφάνεια. Κι όμως στην απελπισμένη αναζήτηση της ασφάλειας, Στην παιδική μου ηλικία αγαπούσα πολύ το παραμύθι συνεχώς αποτυγχάνουν3. Διαβάζοντας το «παραμύθι» για δεύτερη ή τρίτη φορά θυμήθηκα τις οχυρές πόρ­ για τα τρία μικρά γουρουνάκια. Ταυτιζόμουν εύκολα τες ορισμένων παρισινών διαμερισμάτων: είναι ατσά­ μαζί τους, στην ανάγκη τους για προστασία και σιγου­ λινες, βαριές, παχύτατες και ακριβές. Κι όμως οι διαρ­ ριά. Έβρισκα πως, αναμφίβολα, το γουρουνάκι που έ­ ρήκτες συνήθως είναι ικανοί να τις παραβιάσουν. Αν χτισε το σπιτάκι του με γερά τούβλα και κλείστηκε κα­ λά μέσα ήταν το πιο έξυπνο, το πιο εργατικό, το πιο α­ δεν τα καταφέρουν, τις βγάζουν από τον τοίχο που τις στηρίζει, ανοίγοντας τρύπες σ’ αυτόν πια. Εκείνοι που ποτελεσματικό. Όταν όμως ξαναδιάβασα το παραμύ­ τις έχουν αγοράσει για τα σπίτια τους το ξέρουν, κι έ­ θι, στα παιδιά μου πια, διαπίστωσα πως χωρίς να θέλω τσι αγωνιούν πάντα, ακόμα και πίσω από αυτές. το υπονόμευα. Οι αξίες που εξέφραζε δεν ήταν πια τό­ σο αυτονόητες. Ενώ το διηγόμουν, ανασκεύαζα μέσα Βία, εγκληματικότητα, απομόνωση, ξενοφοβία, ρατσι­ μου την ιστορία: ανατρέποντάς την ύπουλα σκεφτό­ σμός στις σημερινές κοινωνίες του δυτικού κόσμου εί­ μουν πως σίγουρα είναι μύθος που χαρακτηρίζει κοι­ ναι θέματα προς τα οποία με ωθεί αποφασιστικά μεγά­ νωνίες στερεά κλεισμένες στον εαυτό τους. Αναθυμό­ λο μέρος του όλου λογοτεχνικού έργου του Ευγένιου μουν τεράστια κτίρια, που στέκονται ως μορφές εξου­ Τριβιζά. σίας, οικονομικής και άλλης, σε μεγάλες ευρωπαϊκές Τα τρία μικρά λυκάκια δεν θα καταφέρουν να αισθαν­ πρωτεύουσες, και φανταζόμουν πως εκείνοι που τα έ­ θούν ασφαλισμένα, παρά μόνο όταν εκτεθούν, όταν φτιαξαν είχαν αγαπήσει Τα τρία μικρά γουρουνάκια ό­ δηλαδή δεχτούν τον κίνδυνο του ανοίγματος. Η οχύ­ ταν ήταν παιδιά. Οπωσδήπο­ ρωση μπροστά στον άλλον, που είναι διαφορετικός, ο­ τε εφάρμοζαν -σ ε μεγέδηγεί σε όλο και μεγαλύτερη οχύρωση, σε όλο και με­ θ υ νσ η - τα δ ι­ γαλύτερο φόβο. Αντιστρέφοντας τα μέσα της προστα­ σίας τους, δηλαδή το υς τσιμεντένιους τοίχους, τα δάγματα ε­ συρματοπλέγματα, το ατσάλι, και αντικαθιστώντας τα κ είνο υ από λουλούδια που ευωδιάζουν, κάνουν στην πραγμα­ τικότητα την επιλογή μιας διαφορετικής ζωής, στηρί­ ζουν σε διαφορετική βάση τη σχέση τους με τον άλ­ λον. Ο Ρούνι-Ρούνι, το ύπουλο κακό γουρούνι, θ’ αλ­ λάξει μονομιάς, κι όλοι μαζί θα ζήσουν ευτυχισμένοι σ’ έναν ειρηνικό κόσμο αγάπης, γεμάτο χρώματα, αρώ­ ματα, γεύσεις και κίνηση, σ’ έναν κόσμο λαμπρό μέσα στο φως, ένα είδος παραδείσου. Σχολιάζοντας έναν τυπικό μύθο που διδάσκει στα παι­ διά μας ότι πρέπει να φροντίζουν να προστατεύονται με συνεχή επαγρύπνηση, πολλές προσπάθειες και ε­ φαρμοσμένη δύναμη, ο Τριβιζάς μοιάζει να τον ανα-

Υ

μελέτη

τρέπει ριζικά και να φέρνει μια πρόταση που θυμίζει μεθόδους άρνησης της βίας, τρόπους ζωής που μας ανάγουν σε βασικές αξίες του χριστιανισμού, καθώς και άλλων θρησκειών. Μοιάζει να λέει ότι μπορούμε να επιδράσουμε πάνω στον κόσμο, αλλάζοντας πρώταπρώτα τη δική μας στάση προς τον κόσμο. Κι ακόμα ότι η βία και η δύναμη φέρνουν όλο και περισσότερη άσκηση δύναμης και βίας, χωρίς τέλος. Μιλάμε βέβαια εδώ για σωματική δύναμη και αντοχή, σε συνάρτηση με την τεχνολογία των καιρών μας. Αρκετές φορές παρακολουθώ στα πεταχτά, τα κινού­ μενα σχέδια που βλέπουν τα παιδιά στην τηλεόραση. Γνώρισα έτσι ήρωες όπως ο He-man (μια προσαρμο­ γή του Ράμπο), ο Robocop, τα Autobots ή οι Power Rangers. Σε αυτά ή σε ανάλογα κινούμενα σχέδια οι ή­ ρωες εκδιπλώνουν συνεχώς τον ίδιο τύπο δύναμης: μυϊκή δύναμη, σωματική αντοχή και βία. Παράλληλα αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως στεγνή αντιπαράθεση παρόμοιων δυνάμεων. Τα έργα γίνονται με τον τρόπο αυτό άψυχα επεισόδια, κάτι σαν ένα μπαλέτο μηχανών που καταλήγει να μην αποδίδει νόημα, αφού ο πιο δυ­ νατός μένει ώς το τέλος πιο δυνατός, χωρίς να του χρειαστεί να αναπτύξει άλλες, ηθικής τάξεως, δυνά­ μεις. Εδώ το καλό και το κακό μοιάζουν υπερβολικά, αφού μεταχειρίζονται τα ίδια μέσα και ελάχιστα δια­ φοροποιούνται ως προς τους στόχους. Όλοι ξέρουμε πόσο τα παιδιά κατακλύζονται από κινούμενα σχέδια που -σ τις περισσότερες π εριπτώ σεις- αποτελούν φτωχές ερμηνείες της ζωής. Πιθανότατα γι’ αυτόν το λόγο το έργο του Τριβιζά λει­ τούργησε μέσα μου τόσο ανακουφιστικά. Ξεκινά προ­ βάλλοντας παρόμοιες εικόνες. Να θυμίσω εδώ ότι τα τρία μικρά λυκάκια αρχίζουν από το τούβλινο σπιτάκι, προχωρούν στο τσιμεντένιο και την επόμενη φορά χτί­ ζουν ατσάλινο σπιτάκι, με κουρτίνες από συρματό­ πλεγμα και πόρτα από χρηματοκιβώτιο. Για τον σημε­ ρινό αναγνώστη, για το παιδί, αυτά σημαίνουν ότι κι­ νούνται με απόλυτη άνεση στον κόσμο των μέσων της σύγχρονης τεχνολογίας, ακριβώς όπως οι ήρωες των κόμικς. Ενώ όμως οι ήρωες, χρησιμοποιώντας ισχυρό­ τατα μέσα, πετυχαίνουν πάντοτε τους στόχους τους, τα τρία μικρά λυκάκια πηγαίνουν από αποτυχία σε α­ ποτυχία. Αφού πρώτα παρουσιάζει κοινότοπες, συνη­ θισμένες εικόνες δύναμης και βίας, ο Τριβιζάς έρχεται στη συνέχεια να τις ανατρέψει, σαρώνοντάς τες κριτι­ κά και φέρνοντας, μέσα στη χαρά των αισθήσεων που δίνει το λουλουδένιο σπιτάκι, κάποιες αναμνήσεις από το όραμα των χΐπιδων, των παιδιών των λουλουδιών. Το απλούστατο φαινομενικά κείμενο της αντιστροφής του μύθου είναι στηριγμένο σε πλούσια και ταυτόχρο­ να γενναία σύλληψη της ζωής. Ο συγγραφέας επιχειρεί να αντισταθεί σε κυρίαρχες >■ V '

μελέτη

μορφές βίας -τηλεοπτικής και άλλης- ή, μάλλον, να λειτουργήσει αντισταθμίζοντας την επίδρασή τους. Όταν στη συνέχεια έμαθα ότι ο Τριβιζάς είναι καθηγη­ τής εγκληματολογίας, το έργο απέκτησε τη διάσταση της πρότασης, η οποία προέρχεται από άνθρωπο που γνωρίζει καλά το αντικείμενο, σε πολλαπλές εκδηλώ­ σεις του4. Προς την ίδια αυτή κατεύθυνση κινούνται και τα σχό­ λια με τα οποία πρόσφατα ο συγγραφέας ενίσχυσε το έργο, δημοσιοποιώντας τα μέσω του Internet5. Θα με­ ταφέρω εδώ λίγα μόνο στοιχεία από τα σχόλια, ωστό­ σο νομίζω ότι αξίζουν προσεκτική ανάγνωση. Ως πρώ­ το μήνυμα της αρχικής ιστορίας, εκείνης με τα τρία γουρουνάκια, ο Τριβιζάς διαβλέπει το ακόλουθο: «αν θέλεις να είσαι ασφαλής, πρέπει να αποσυρθείς και να περιβάλλεσαι από δομές που θα γίνονται προοδευτικά όλο και πιο ισχυρές». Και συνεχίζει δείχνοντας πώς το μήνυμα οδηγεί σε αποκλεισμό, απομόνωση, έλλειψη ε­ μπιστοσύνης και απόρριψη της επικοινωνίας. Τονίζει ότι η στάση αυτή φέρνει συχνά την κλιμάκωση, δηλα­ δή την επιδείνωση των φαινομένων. Έτσι, εκείνοι που φοβούνται ότι θα γίνουν πιθανά θύματα και κλείνονται στον εαυτό τους, αποκλείοντας τον άλλον, στην πραγ­ ματικότητα ενισχύουν ή ακόμα και δημιουργούν τον κίνδυνο που τους τρομάζει6. Η αντιστροφή της ιστορίας, δηλαδή το παραμύθι Τα τρία μικρά λυκάκια, εμπεριέχει το μήνυμα ότι η ομορ­ φιά διευκολύνει την επικοινωνία, η τρυφερότητα μπο­ ρεί να πετυχαίνει πολύ περισσότερα απ’ ό,τι η σκληρό­ τητα. Κυρίως υποδηλώνει ότι αν παραμείνουμε «ανοι­ χτοί» απέναντι στον άλλον μπορεί να είμαστε πιο ικα­ νοί να υπερισχύσουμε του αντιπάλου μας7. Η κατάληξη του σχολίου του συγγραφέα επαναφέρει προσεκτικά το θέμα (πη ζωτική σχέση του με την επο­ χή μας. Υπογραμμίζει ότι οι σύγχρονες αντιλήψεις τεί­ νουν να δημιουργήσουν στερεότυπα, δηλαδή αντί να διακρίνουν τις καλές από τις κακές πράξεις, ξεχωρί-

ζουν καλούς και κακούς ανθρώπους, ενώ το καλό μαζί με το κακό βρίσκονται στον καθένα μας8. Το σχόλιο προσδιορίζει με ακρίβεια την κοινωνική διά­ σταση του έργου, αυτήν που δεν διαφεύγει ακόμα και από τον μη-πληροφορημένο αναγνώστη. Επειδή όμως το αφήγημα είναι πετυχημένο, δεν κινείται μόνο στα περιθώρια που προτείνει το σχόλιο. Διαθέτει την ικα­ νότητα να τα ξεπερνά και να λειτουργεί υποβάλλοντας περισσότερες σκέψεις, που έρχονται περνώντας μέσα από συνειρμικές εικόνες. Για παράδειγμα, θα μπορούσαμε να σκεφτούμε την έννοια της δύναμης. Πότε είναι πραγματικά δυνατά τα τρία μικρά λυκάκια; Όταν χτίζουν με ατσάλι και κλείνονται μέσα ή όταν αποφασίζουν να ελευθερωθούν από οποιαδήποτε εξωτερική προστασία; Πώς κατέκτησαν την εσωτερική δύναμη, αυτήν που τους επιτρέπει να ε­ κτεθούν; Πώς κέρδισαν τον δικό τους παράδεισο της επικοινωνίας; Σίγουρα η ανάγνωση και η ερμηνεία είναι προσωπική υπόθεση. Παρ’ όλα αυτά πιστεύω, όπως ανέφερα και στα προηγούμενα, ότι σημαντικό μέρος της λογοτε­ χνικής παραγωγής του Ευγένιου Τριβιζά φέρνει προ­ τάσεις και απαντήσεις σε καίρια προβλήματα των ση­ μερινών δυτικών κοινωνιών, προβλήματα δηλαδή του αναπτυγμένου κόσμου. Προς αυτόν με οδηγούν τα ποντίκια στο θεατρικό έργο Χίλιες και μία γάτες: όταν βρίσκουν τη χώρα που είναι γεμάτη με τυριά, κι ελεύ­ θερη από γάτες ή φάκες, καταλαβαίνουν πως μπορεί να γίνει πιο επικίνδυνη από οτιδήποτε άλλο. Είναι έτοι­ μη να τα εξαθλιώσει, βυθίζοντάς τα στην απόλαυση, την κατανάλωση, την ευκολία9. Προς τον ίδιο αυτό κό­ σμο με οδηγούν και οι ταλαίπωροι Ιππότες της τηγανη­ τής πατάτας, που αντιστέκονται στον γενικό προγραμ­ ματισμό και τη μηχανοποίηση, προβάλλοντας μία και μόνη επιθυμία· την επιθυμία του απλού και φυσικού φαγητού10. Περιήγηση μέσα σ’ αυτόν τον κόσμο -ένα είδος σύγχρονης Ο δύσσειας- μου φαίνεται να είναι και το ταξίδι του χιονάνθρωπου Τουρτούρι”: έτσι θα περάσει απ’ τη χώρα των λασπανθρώπων -που φρο­ ντίζουν να βρωμίσουν όποιον αγγίζουν για να του δη­ μιουργήσουν την εξάρτηση-, απ’ τη χώρα των ανθρώ­ πων με τα κίτρινα καπέλα -που δεν ανέχονται παρά μόνο το κίτρινο χρώμα, ως απεικόνιση του απόλυτου

Q®-

δογματισμού τους-, απ’ τη χώρα των ανθρώπων που συνεχώς ψωνίζουν και ψωνίζουν μόνο για να ψωνί­ σουν, τόσο ώστε να θέλουν να ψωνίσουν ακόμα κι ένα χιονάνθρωπο. Δεν είμαι βέβαιη ότι έργα σαν τα προηγούμενα μας ο­ δηγούν προς ερμηνείες ελληνικών καθαρά φαινομέ­ νων. Ο Τριβιζάς δεν γράφει, νομίζω, μόνο για ελληνικά θέματα ή προβλήματα, όπως έκαναν προγενέστεροί του άξιοι συγγραφείς ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας. Τα ζητήματα που εγγίζει έχουν ευρύτερο χαρακτήρα, όμως γίνονται και ελληνικά, αφού ο κόσμος όπου ζούμε προσφέρει νέες δυνατότητες επικοινωνίας, έτσι ώ­ στε να λειτουργούν οι επιδράσεις προς πολλαπλές κα­ τευθύνσεις. Η χρήση του χιούμορ και του παράλογου -θ α προτιμούσα να πω παράδοξου ή εξωλογικούβοηθά το συγγραφέα να μεταδώσει στα παιδιά «γλυ­ κύτερα» κάποιες σκοτεινές πτυχές της πραγματικότη­ τας, την οποία θα χρειαστεί ν’ αντιμετωπίσουν12. Μαζί μ’ αυτά ο Ευγένιος Τριβιζάς προτείνει μια στάση απέ­ ναντι στη ζωή και τους ανθρώπους, δηλαδή τη θετική δράση που στηρίζεται σε κριτικό πνεύμα και απελευ­ θερωμένη δημιουργική φαντασία. Και είναι ικανός τε­ χνίτης. Μπορεί να υποβάλει στον αναγνώστη του σύν­ θετες εκτιμήσεις και αξίες, μέσα από τη χαρά της φαι­ νομενικά απλής αφήγησης. □ Σημειώσεις 1. Το κείμενο που δημοσιεύεται εδώ αποτελεί συμπληρωμέ­ νη μορφή μιας σύντομης εισήγησης που είχα παρουσιά­ σει στην Αλεξανδρούπολη, στις 10 Ιουνίου 1996, όταν το Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών του Δ.Π.Θ. πραγματο­ ποίησε τιμητική εκδήλωση για τον Ευγένιο Τριβιζά.

2. Το βιβλίο εκδόθηκε στη Μ. Βρετανία το 1993, σε αγγλική γλώσσα. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 1994, από τις εκ­ δόσεις Μίνωας.

3. Στο μάθημα της Ελληνικής Παιδικής Λογοτεχνίας (199798) συζητήσαμε το αφήγημα με φοιτήτριες του Β' έτους.

μελέτη

Ο σχολιασμός που έγινε ανέδειξε νέες αποχρώσεις του παραμυθιού. Τονίστηκε από τις φοιτήτριες η βίαιη στάση που χαρακτηρίζει πρώτιστα τα λυκάκια, αφού αυτά εξα­ σκούν την αρχική μορφή βίας. Απορρίπτουν τον ΡούνιΡούνι, χωρίς να αναρωτηθούν καν μήπως ζητά μόνο την παρέα τους, μήπως θέλει μόνο να βρίσκεται μαζί τους.

4. Ανάλογα ζητήματα, από την πλευρά του εγκληματολόγου τώρα, χειρίζεται ο Ευγ. Τριβιζάς στο άρθρο «Τηλεοπτική βία και εγκληματικότητα των νέων: προτάσεις για την α­ ντιμετώπιση του προβλήματος» δημοσιευμένο στον τόμο Δικαιοσύνη και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, εκδ. Σάκκουλας (πρακτικά Νομικού Συνεδρίου, 2 και 3 Δεκ. 1994). Εξηγώντας την υπερβολική παρουσία της βίας στις οθό­ νες, ο συγγραφέας αναφέρει ότι οι εταιρίες παραγωγής ταινιών στοχεύουν σε οικουμενική αγορά και χρησιμοποι­ ούν τη γλώσσα της βίας ως δραματικό συστατικό των έρ­ γων. Πρόκειται για «δράση», όπως προτιμούν να την ονο­ μάζουν, που γίνεται εύκολα καταληπτή από οποιοδήποτε κοινό. (Είναι αυτονόητο ότι δεν εμπεριέχει απαιτήσεις νοηματικής ποιότητας.) Οι διαπιστώσεις του Τριβιζά οδη­ γούν στην κατανομή των ευθυνών: μέτρα για τον περιορι­ σμό της τηλεοπτικής βίας πρέπει να ληφθούν τόσο από τα Μ.Μ.Ε. όσο και από την οικογένεια και από το κράτος. Η ουσιαστική πρόταση, με την οποία κλείνει η μελέτη, το­ νίζει ότι «πρέπει να δοθεί έμφαση στην παραγωγή και επι­ χορήγηση μη βίαιων ποιοτικών προγραμμάτων για τις μι­ κρές ηλικίες».

5. Σχόλιο του συγγραφέα στο internet (w.w.w.) στη σελίδα: http://www.amazon.com/exec/obidos/ISBN-0689505698/ 002-4672182-8261211 (τελευταίος έλεγχος στις 22 Απρι­ λίου 1998) «Pigs and Wolves - Exclusion, escalation and stereotyping» (11/26/97). Στον ίδιο χώρο μπορεί ο ανα­ γνώστης που ενδιαφέρεται για το θέμα να βρει ποικίλα συμπληρωματικά σχόλια άλλων για το βιβλίο.

6. «The recommended policy is exclusion, isolation, distrust and prevention of communication. The problem with this attitude is that exclusion often leads to escalation»...

«Moreover by excluding, stigmatising and isolating we may reinforce or even create whatever danger we are afraid of».

7. «The message is not only that beauty facilitates change, and sometimes tenderness may work better than roughness, but that by being open we may be able to win over our adversary».

8. «One of the difficulties of the present way of looking at things is that it establishes a false dichotomy not between good and evil but people who defined as good as bad».

9. Ωραία σχολιάζει το θεατρικό έργο Χίλιες και μία γάτες ο Τ. Μουδατσάκις στη Θεωρία του Δράματος (Καρδαμίτσας), σ. 217 κ,εξ. Απλούστερη και πιο σύντομη μορφή του ίδιου μύθου βρίσκουμε στη Χώρα χωρίς γάτες (Κέ­ δρος, 1985).

10. Πρόκειται κι εδώ για το θεατρικό έργο Οι Ιππότες της τη­ γανητής πατάτας (Καστανιώτης, 1995).

11. Αναφέρομαι τόσο στο αφήγημα Ο χιονάνθρωπος και το κορίτσι (Κέδρος, 1983) όσο και στο αντίστοιχο θεατρικό έργο Το μεγάλο ταξίδι του Τουρτούρι (Καστανιώτης, 1995).

12. Βλέπε τη μελέτη του Τριβιζά «Το χιούμορ και το παράλο­ γο στην παιδική λογοτεχνία», περιοδ. Η λέξη, τεύχ. 118, σ.

667-677.

μελέτη

Ί Κ ΡΙΤΙΚΗΒ = ΣΕΙΡΑ: Ε Ν Π Λ Ω

B e r n h a r d S c h l in k

Ο γόρδιος φιόγκος Ο Γκέοργκ Πόλγκερ αφήνει το δι­ κηγορικό του γραφείο στην Καρλσρούη για να ζήσει μια διαφορετική ζωή στη Νότια Γαλλία κάνοντας μετα­ φράσεις. Η γοητευτική φύση της είναι, όμως, το μόνο φιλόξενο στοιχείο στη νέα του ζωή, που περνάει περισσό­ τερο άσχημα παρά καλά. Ώσπου μια μέρα ξαφνικά όλα θ’ αλλάξουν. Χάρη σε κάποιες περίεργες συμπτώσεις γί­ νεται ιδιοκτήτης ενός μεταφραστικού γραφείου. Ειδικότητα: Σχέδια κατα­ σκευής μαχητικών ελικοπτέρων. Ο Πόλγκερ θα βρεθεί σε μια δίνη γεγονότων, που εκτυλύσσονται σαν αστραπή και αλλάζουν τη ζωή του, όπου δεν ξεχωρίζει ο εχθρός από το φίλο, και ο ίδιος ανακαλύπτει έναν άλ­ λο εαυτό. Σ τ α ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ Ή ΜΕ ΑΝΤΙΚΑΤΑΒΟΛΗ Διδότου 10, 106 80 Αθήνα, τηλ. 36 22 390, fa x 36 21 367 Βιβλιοπωλείο Κωλέττη 25, 106 77 Αθήνα, τηλ. 38 36 460

τη συνέντευξη πήρ€ η ΑΙΛΥ ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΑΟΥ Ο διασημότερος ίσως συγγραφέας του Ισραήλ, μιας μικρής και πολύβουης χώρας, ο Άμος Ο ζ , πρωτοέγινε γνωστός οτην Ελλάδα από το μυθιστόρημά του «Το μαύρο κουτί»* (Ψ υχογιός). Από τις ίδιες εκδόσεις κυκλοφόρησαν τα μυθιστορήματά του «Η γυναίκα που γνώρισα» και «Φ ίμα». Από τις εκδόσεις Καστανιώτη έχουν κυκλο­ φορήσει τα δοκίμια «Το Ιοραήλ, η Παλαιστίνη και η ειρήνη» και τα μυθιστορήματα « Ο Μ ιχαέλ μου» και «Νύχτα οτο Τελ Κένταρ». Το τελευταίο στάθηκε η αφορμή για μια ουνομιλία μαζί του, που δεν περιορίστηκε οτο λογοτεχνικό πεδίο, μια και ο Ο ζ είναι εξίσου γνωστός για την ενεργό συμμετοχή του στο ειρηνιστικό κίνημα της χώ­ ρας του, «Peace Now », και τις αιρετικές του απόψεις σε πολλά ζητήματα. Κατά τον Ο ζ , ο ρόλος των διανοουμένων και των συγγραφέων είναι «να κάνουν ό,τι είναι πέρα από τις δυνάμεις των πολιτικών, να αναδιφήσουν βαθειά στην ψυχή του ά λ ­ λου, να εκφράσουν τους φόβους και τα τραύματά του, να απασχοληθούν όχι με ζη ­ τήματα συνόρων ή συμφωνιών α λλά με τις αιτίες δυσπιστίας και αβεβαιότητας». Ζτην τηλεφωνική επικοινωνία μας ο Ο ζ ήταν ευχάριστος, πνευματώδης, κάποιες στιγμές καυστικός, πάντοτε ενδιαφέρων. Είναι ένας έξοχος αφηγητής που διανθί­ ζει το λόγο του με περιστατικά και ιστορίες και σε κάνει να κρέμεσαι από τα χείλη του. Ό ταν η συνομιλία έγινε περισσότερο πολιτική, η φωνή του έγινε πιο σοβαρή, πιο θλιμμένη α λλά παρέμεινε αποφασιστική. Η εμπόλεμη κατάσταση στη Γιουγκο­ σλαβία δεν είχε αρχίσει, α λλά φαντάζομαι ότι οι «ανθρωπιστικοί» βομβαρδισμοί θα τον έκαναν να σχολιάσει «ένα ακόμη οξύμωρο σχήμα!», ένα από τα πολλά που ταλανίζουν την ανθρωπότητα. * Στο τεύχος 282 (4/3/92) το διαβάζω δημοσίευσε μια συνέντευξη του Άμος Οζ στη Μαρία Χωρεάνθη, με αφορμή την έκδοση του Βιβλίου του στα ελληνικά «Το μαύρο κουτί».

Λίλυ Εξαρχοπούλου: Είστε καθηγητής της Εβραϊκής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Μηεν Γκουριόν. ποια είναι τα μαθήματα που διδά­ σκετε; Άμος Οζ: Διδάοκω σύγχρονη λογοτεχνία και εβραϊκή λο­ γοτεχνία του 20ού αιώνα. Η διδασκαλία με ευχαριστεί, διότι μου παρέχει τη μέθοδο να βρίσκομαι σε συνεχή ε­ παφή με τους φοιτητές. Παρότι η θέση που έχω στο πα­ νεπιστήμιο είναι μερικής απασχόλησης, απολαμβάνω τη διδασκαλία, είναι ένας τρόπος να βγαίνω από τον χρυσε­ λεφάντινο πύργο μου. Εάν η μόνιμη απαοχόλησή μου ή­ ταν η συγγραφή, τότε δεν θα ήμουν συγγραφέας γιατί δεν θα είχα κανένα θέμα να γράψω. Ίσως Λοιπόν η διδασκαλία είναι αυτό που σας συνδέει με τη Νόα, την ηρωίδα του μυθιστο­ ρήματος «Νύχτα στο Τελ Κένταρ». Τα κοινά σημεία που έχω με τους ήρωες των βιβλίων μου

δεν βασίζονται σε πρόσωπα της πραγματικής ζωής, αλλά σ' ένα συνδυασμό παρατηρήσεων και εμπειρίας. Δεν έχω κάποιο μοντέλο από την πραγματική ζωή. Πιστεύετε ότι το μυθιστόρημα έχει μέλλον στην εποχή των τόσων τεχνολογικών εξελίξε­ ων; 0 κόσμος θρηνεί εδώ και καιρό -καμιά εκατοστή χρόνιατο θάνατο του μυθιστορήματος, αλλά οι πιο πολλοί από αυτούς που θρηνούσαν έχουν οι ίδιοι πεθάνει, ενώ το μυθιστόρημα ζει και βασιλεύει ακόμα. Νομίζω ότι το μυθι­ στόρημα καλύπτει μια συγκεκριμένη ανάγκη που δεν την καλύπτει κανένα άλλο είδος. Φανταστείτε την εικόνα κά­ ποιου ανθρώπου που κάθεται μόνος σε μια καρέκλα σ' έ­ να δωμάτιο, μια βροχερή νύχτα, και διαβάζει ένα βιβλίο μέσα στην απόλυτη ηουχία. Δεν υπάρχει κάποιο υποκα­ τάστατο γι' αυτόν τον τύπο του παραδείσου. Ίσως στο μέλλον κάποιοι θα διαβάζουν το μυθιστόρημα μέσα από

συνέντευξη

|p y i

!►

«Aev voelrai φιλθλαύθβρη κατοχή!» την οθόνη του κομπιούτερ τους, ή θα το προβάλλουν στο ταβάνι πάνω από το κρεβάτι τους, αλλά κι αυτές οι προβολές θα είναι προβολές μυθιστορημάτων. Προσωπι­ κά προτιμώ τα μυθιστορήματα που μπορώ να πάρω μαζί μου στο κρεβάτι, δεν είναι τόσο βολικό να έχω μαζί μου το κομπιούτερ. Και όλες αυτές οι συζητήσεις για τον μεταμοντερνισμό, τι σας Λένε-, Νομίζω ότι ο μεταμοντερνισμός έδωσε στο μυθιστόρημα μια ανανεωτική πνοή, ότι ήρθε και θα παρέλθει όπως και τόσες άλλες ενέσεις στο μυθιστόρημα: ο εξπρεσιονι­ σμός, ο υπαρξισμός, ο μοντερνισμός. Μέσω αυτών των ενέσεων το μυθιστόρημα θα παραμένει η καλύτερη μέ­ θοδος να συλλάβουμε τις σχεδόν αόρατες, απειροελάχι­ στες παρεκκλίσεις από την καθημερινή ζωή, τις μικρές αλλαγές που πολύ συχνά μας βγάζουν από την πορεία μας χωρίς να το αντιληφθούμε. Το μυθιστόρημα συλλαμ-

συνέντευξη

βάνει καλύτερα αυτές τις αδιόρατες, μικροσκοπικές αλ­ λαγές και αυτό συμβαίνει είτε πρόκειται για ρεαλιστικό ή συμβολικό μυθιστόρημα, είτε για νεοτερικό ή μεταμο­ ντέρνο. Από τους ήρωες των μυθιστορημάτων σας αι­ σθάνεστε κάποια μεγαλύτερη εγγύτητα με κάποιους; Όταν γράφω ένα μυθιστόρημα, είμαι σαν τον αρχηγό μιας μεγάλης και θορυβώδους οικογένειας, όπου το κάθε μέ­ λος της θέλει να παρευρίσκεται στη συζήτηση και να εκ­ θέτει την άποψή του ταυτόχρονα με τα υπόλοιπα. Η δου­ λειά μου απαιτεί να δίνω προσοχή σε όλους. Όλοι οι χα­ ρακτήρες μου έχουν τη μερική κατανόησή μου. Ποτέ δεν γράφω για «καλούς» και «κακούς». Ακόμη κι όταν γράφω για ήρωες που έχουν τελείως διαφορετική πολιτική άπο­ ψη από τη δική μου, ακόμη κι αυτούς προσπαθώ να τους προσεγγίσω με κατανόηση, διαφορετικά δεν παρουσιά-

ζουν κανένα ενδιαφέρον για μένα. Ας πούμε ότι «είναι ό­ λοι τους παιδιά μου»... Υπέθεσα ότι, ίσως, αυτό το μωσαϊκό χαρακτή­

μιλία στην πρωθυπουργική κατοικία. Είναι κάτι που συμ­ βαίνει συχνά. Σ' αυτές τις περιπτώσεις ο πρωθυπουργός σε ρωτά τι πάει λάθος με το έθνος, τι πρέπει να γίνει από δω και πέρα· θαυμάζει τις απαντήσεις σου αλλά τις αγνο­ εί πλήρως! Από ρεαλιστική σκοπιά, ακόμα και οι προφή­ τες δεν τα πήγαν πολύ καλά σ' αυτόν τον τόπο, δεν άλ­ λαξαν τις απόψεις των βασιλιάδων ή των ανθρώπων. Δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε από τους σύγχρονους συγγραφείς ή τους ποιητές να επιτύχουν εκεί που απέτυχαν οι προφήτες, να αλλάξουν τις απόψεις των βασιλέων

ρων που δίνετε στο τελευταίο σας μυθιστόρη­ μα έχει σχέση με το Αράντ όπου ζείτε τώρα. Έχει και δεν έχει. Φαντάζομαι πως δεν πιστεύετε ότι βγαί­ νω στο κατώφλι του σπιτιού μου, παίρνω ένα στιλό κι αρ­ χίζω να καταγράφω τι κάνουν οι περαστικοί! Το κιμπούτς στην πόλη, που περιγράφω στο «Don't call it night», δεν και του κόσμου. είναι μια αντανάκλαση του Αράντ, είναι πολύ διαφορετι­ κό, αλλά φυσικά η έμπνευσή του προέρχεται από το Μετά τη «Νύχτα στο Τεθ Κένταρ», γράψατε Αράντ. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα μήλο. Το μήλο εί­ κάποιο άθθο μυθιστόρημα; ναι φτιαγμένο από το φως του ήλιου, το χώμα, το νερό, Έχω γράψει δύο μυθιστορήματα. Το 1995 εκδόθηκε το τη μηλιά, τα λιπάσματα, αλλά δεν μοιάζει με κανένα από «Panther and the Basement» (0 πάνθηρας και το υπόγειο) αυτά. Το ίδιο συμβαίνει και με τα μυθιστορήματά μου: και πριν από δύο μήνες το «The Same Sea» (Η ίδια θάλασ­ προφανώς πηγάζουν από τα βιώματά μου, συναποτελούσα), ένα μυθιστόρημα που μου πήρε τέσσερα χρόνια να νται από τις καταστάσεις και τα πράγματα που γνωρίζω, το ολοκληρώσω· το δούλευα και το ξαναδούλευα. Εάν έχω αγγίξει, δει και ζήσει, αλλά δεν είναι ούτε ντοκιμα­ έπρεπε να πω την υπόθεση με δυο λέξεις, θα έλεγα ότι ντέρ ούτε εξομολογήσεις. Έχω ένα γείτονα στο διπλανό αφορά μια αιμομικτική σχέση. Η κρι­ σπίτι που μου λέει ότι κάθε φορά, τική το υποδέχτηκε με τον συνήθη πριν περάσει μπροστά από το πα­ τρόπο: από τη μια υπήρξε μια διά­ ράθυρό μου, φροντίζει να έχει θεση ευφορίας και από την άλλη χτενιστεί ώστε, εάν τον βάλω σε πολλές επικρίσεις. Το Ισραήλ είναι κάποιο από τα μυθιστορήματά μια θορυβώδης χώρα. Κάθε φορά μου, τα μαλλιά του να είναι καλοπου εκδίδεται κάποιο βιβλίο μου εί­ χτενισμένα. Φυσικά αυτό δεν έχει τε γίνομαι αποδέκτης τρομερών ε­ σχέση με την πραγματικότητα· παίνων είτε απίστευτων επικρίσε­ δεν κάθομαι με μια βιντεοκάμερα ων. Δεν έχω δει ποτέ μια ισορρο­ να τραβάω τους ανθρώπους που πημένη κριτική. Τα βιβλία μου είτε περνάνε μπροστά από το σπίτι μου. Πολλές φορές εκπλήσσομαι τα εκθειάζουν υπέρμετρα είτε τα απορρίπτουν. κι εγώ ο ίδιος για την προέλευση του πορτρέτου ενός από τους χα­ Λέτε ότι, όσον αφορά την υπερά­ ρακτήρες μου, από πού βγήκε, α­ σπιση της γθώσσας, νιώθετε σαν πό πού ξεπετάχθηκε. Ξέρω βέβαια τον Δον Κιχώτη. Αισθάνεστε ότι ότι προέρχεται από τη ζωή μου παθεύετε μόνος; και τις εμπειρίες μου, αλλά όχι ά­ Εάν η μόνιμη απασχόλησή μου μεσα. Ναι, αρκετά μόνος. Εδώ κι εκεί υ­ ήταν η συγγραφή, τότ< Scv 8α πάρχει κάποιος που με υπερασπίζε­ ήμουν συγγραφέας γιατί Scv 8α ται, υπάρχουν και κάποιοι συνάδελ­ Ποια είναι η θέση του « χ α κανένα 8έμα να γράψω συγγραφέα στο ΙσραήΠ; φοι, αλλά ουσιαστικά είναι ένας μο­ Στο Ισραήλ τους συγγραφείς τους ναχικός πόλεμος. Ακούς συχνά αυ­ τή την αποτρόπαιη γλώσσα της πο­ ακούν προσεκτικά. Εδώ οι συγγρα­ λιτικής που είναι παραπλανητική, μισητή και δημαγωγική φείς είναι πρόσωπα που όλοι θαυμάζουν, οι ταξιτζήδες και συχνά ωθεί τη γλώσσα στην πορνεία. Εδώ και πολλά τους αγαπούν ή τους μισούν όπως συμβαίνει, οε άλλες χώρες, με τους διάσημους ηθοποιούς. Η προσοχή και ο χρόνια προσπαθώ να επιστήσω την προσοχή στη λανθα­ θαυμασμός είναι η μια πλευρά του νομίσματος, αλλά υ­ σμένη χρήση των λέξεων, ειδικά όταν αναφέρονται σε πάρχει και η άλλη. Συχνά στο Ισραήλ ο πρωθυπουργός ανθρώπους, ατην εκμετάλλευση της ζωής. Για παράδειγ­ καλεί κάποιο συγγραφέα ή ποιητή για μια κατ' ιδίαν συνο­ μα, όταν μιλούν για ανθρώπους και τους αποκαλούν πα-

'έντευξη

ράσιτα ή έντομα, σε λίγο καιρό τους αντιμετωπίζουν σαν παράσιτα, τους εξολοθρεύουν. 'Οταν μιλούν για ανεπιθύ­ μητους ξένους, οε λίγο καιρό αρχίζουν να τους απελαύ­ νουν ή τους επιφυλάσσουν ακόμη χειρότερη μεταχείρι­ ση. Αυτό λοιπόν σημαίνει για σας κακοποίηση της γλώσσας. Όταν μιλώ για κατάχρηση της γλώσσας, δεν κινούμαι από κά­ ποιο καθαρευουσιάνικο σύνδρο­ μο. Δεν εννοώ να μην χρησιμοποι­ ούμε την αργκό ή βρισιές, αυτά τα χρησιμοποιώ κι εγώ πολύ συχνά. Εννοώ να μη χρησιμοποιούμε τις λέξεις με παραπλανητικό τρόπο. Πριν από SO χρόνια, όταν το Ισραήλ νίκησε στον πόλεμο των 6 ημερών, το 1967, ο κάθε Ισραηλινός μιλούσε με ενθουσιασμό για τα απελευθερωμένα εδάφη. Τότε έγραψα ένα επίμαχο άρθρο όπου έλεγα ότι τα εδάφη δεν μπορούν να απελευθερωθούν, ότι η λέξη απελευθέρωση μπορεί να χρησι­ μοποιείται μόνο για ανθρώπους και όχι για τη γη. Όπως καταλαβαί­ νετε, αυτό το άρθρο δεν με έκανε και πολύ δημοφιλή στη χώρα μου.

την παιδεία της Ελλάδας είτε την παιδεία των ανθρώπων του Ισραήλ, που είναι επίσης πολύ παλιά, πρέπει να γίνει μέσω της γελοιοποίησης. Μέσω της κοροϊδίας αυτής της λεξιπενίας και της ισοπέδωσης της ομιλούμενης γλώσ­ σας, της γλώσσας της τηλεόρασης, των περισσότερων πολιτικών, της γλώσσας του εμπο­ ρίου και της διαφήμισης. Ποια είναι η θέση της ποίησης στο Ισραήλ;

Συνήθως λέω, αστειευόμενος, ότι σ' αυτή τη χώρα περισσότερα άτο­ μα γράφουν παρά διαβάζουν ποίη­ ση. Κάθε μέρα παίρνω τόσα πολλά χειρόγραφα επίδοξων ποιητών που σκέφτομαι ότι, εάν όλοι αυτοί οι άνθρωποι διάβαζαν ποίηση, εάν α­ γόραζαν ποίηση, τότε η ποίηση θα ευημερούσε. Πιστεύω πάντως ότι το κοινό που διαβάζει ποίηση είναι ικανοποιητικό, ότι στο Ισραήλ υ­ πάρχει ένας αριθμός ανθρώπων που διαβάζουν ποίηση. Βέβαια δεν Ο κόσμος θρηνεί εδώ και καιρό το θάνατο του μυθιστορήματος, απαγγέλλεται σε δημόσιους χώ­ αλλά οι πιο πολλοί από αυτούς ρους, δεν υπάρχουν ποιητικές α­ που θρηνούσαν έχουν οι ίδιοι ναφορές στην τηλεόραση ή στη πεθάνει, ενώ το μυθιστόρημα ζει λαϊκίστικη τέχνη, ωστόσο θα έλε­ και Βασιλεύει ακόμα γα ότι στο Ισραήλ υπάρχουν κά­ ποιες δεκάδες χιλιάδων που δια­ βάζουν λογοτεχνία. Το τελευταίο μου μυθιστόρημα, που εκδόθηκε Σημειωτέον ότι το έγραψα προτού πριν από δύο μήνες, έχει γραφτεί εν μέρει με σύντομες γίνει συζήτηση για το τι θα γίνει μ' αυτά τα εδάφη. Έκανα προτάσεις, σαν στίχους, και εν μέρει με κανονικό αφηγη­ απλώς την παρατήρηση ότι δεν μπορούν να απελευθε­ ματικό τρόπο. Είναι ένα πολύ μελωδικό, μουσικό βιβλίο, ρωθούν, ότι μπορούν μόνο να κατακτηθούν, να κυριευ­ που προσομοιάζει στην ποίηση και, παρ' όλα αυτά, σε λί­ τούν. γες εβδομάδες έχει πουλήσει πάνω από 20.000 αντίτυ­ πα, πράγμα που αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι δεν απο­ Σήμερα, στην Ελλάδα, γίνεται πολύς λόγος θαρρύνονται από κάτι που μοιάζει με ποίηση. για έκπτωση της γλώσσας: πολλές από τις πα­ λιές λέξεις περνούν σε αχρηστία, το λεξιλόγιο συρρικνώνεται... Όλοι τονίζουν το πρόβλημα με τα ΜΜΕ που απλοποιούν τα πάντα και, σύμφωνα με τα πρότυπα της εμπορικής τηλε­ όρασης, περιορίζουν το λεξιλόγιο σε μερικές εκατοντάδες λέξεις. Αυτό συμβαίνει γιατί από τα μίντια προέρχεται ο σοβαρό­ τερος γλωσσολογικός αφανισμός, η πιο σοβαρή απλο­ ποίηση. Εξ ορισμού τα μίντια προσπαθούν να εξάψουν τα πιο νωθρά συναισθήματα, λαμβάνουν σαν κοινό παρονο­ μαστή τη νωθρότητα των ανθρώπων. Κατά συνέπεια, η προσπάθεια υπεράσπισης της παιδείας, είτε πρόκειται για

συνέντευξη

Αντιλαμβάνεστε βέβαια ότι αυτό θα δυσκολέ­ ψει τη μετάφρασή του... Γνωρίζετε κι εσείς πόσο δύσκολη είναι η μετάφραση και ω­ στόσο είναι κάτι που είναι εφικτό. Ισχυρίζομαι πάντα ότι η μετάφραση είναι σαν να παίζεις ένα κοντσέρτο για βιολί στο πιάνο. Μπορεί να είναι επιτυχημένη με μία προϋπόθε­ ση: μην προσπαθήσεις ποτέ να ζορίσεις το πιάνο για να α­ κουστεί σαν ήχος βιολιού. Με άλλα λόγια αυτό σημαίνει ό­ τι, εάν μεταφράζεις εβραϊκή ποίηση στην ελληνική γλώσ­ σα, ή ελληνική ποίηση στην εβραϊκή, προσπάθησε να φτιά­ ξεις μια παράλληλη και όχι μια ταυτόσημη μελωδία.

-m

Πιστεύετε ότι υπάρχουν κάποιοι lopanfUvoi ποιητές που θα έπρεπε να είναι διεθνώς γνω­ στοί; Στην Ελλάδα αισθανόμαστε περήφανοι που είχαμε δύο νομπελίστες ποιητές... Φαντάζομαι ότι υπάρχει ένας ακόμα λόγος: οι απαρχές του πολιτισμού σας είναι ποιητικές και η γλώσσα σας εί­ ναι μελωδική. Στον πολιτισμό σας η μουσική και η λογο­ τεχνία ξεκινούν από την ίδια πηγή. Εσείς μας δώσατε τη λέξη μούσα, οπότε η ποίηση σίγουρα προέρχεται από σας. Αυτό σε κάποιο βαθμό ισχύει και για την εβραϊκή ποί­ ηση. Ναι, υπάρχουν κάποιοι εξαιρετικοί Ισραηλινοί ποιη­ τές και κάποιοι από αυτούς έχουν μεταφραστεί σε πολ­ λές γλώσσες, όπως ο Γιεχούντα Αμιχάι που είναι πολύ γνωστός. Είμαι σίγουρος ότι η ποίηση μπορεί κι αυτή να ταξιδέψει, αν και είναι δύσκολο. Λέτε ότι απεχθάνεστε τους τρόπους που χρη­ σιμοποιούνται για τη διαφήμιση των βιβλίων, ακόμη και των δικών σας βιβλίων. Ο συγγρα­ φέας μπορεί να κάνει κάτι γι' αυτό; Τίποτα απολύτως, εκτός από το να αρχίσει να χτυπιέται και να φω­ νάζει. Δεν μπορεί να γίνει τίποτα ούτε σ' αυτή τη χώρα ούτε σε κα­ μιά άλλη χώρα, ούτε στην Αμερι­ κή. Τα βιβλία μου εκδίδονται σε 31 γλώσσες και πάντοτε τα διαφημί­ ζουν σαν συγκλονιστικά, καταλυτι­ κά, βίαια, συνταρακτικά. Αυτό ό­ μως είναι το λεξιλόγιο των βια­ σμών και των φόνων. Δεν θέλω να διαφημίζονται μ' αυτό το λεξι­ λόγιο που είναι βίαιο και βρώμικο ή δυνατό και συγκλονιστικό. Τι μπορώ όμως να κάνω; Μου έρχε­ ται να αρχίσω να κραυγάζω και να γίνω κι εγώ βίαιος. Δεν θέλω όμως να αντιμετωπίσω αυτή τη λεκτική βία με περισσότερη βία! Υπάρχουν όμως σήμερα άλλοι τρόποι για να προ­ ωθήσει κανείς ένα β ι­ βλίο;

πολλοί από τους ήρωες των βιβλίων σας παίρ­ νουν διαφορετικές θέσεις για την κατάσταση στο Ισραήλ. Φαντάζομαι ότι απηχούν τις από­ ψεις των ισραηλινών. Το θέμα είναι ότι δεν μπορείς να κάνεις κάποιον Ισραηλινό να συμφωνήσει ακόμη και με τον ίδιο του τον εαυτό, γιατί ο καθένας έχει διχασμένο μυαλό και ψυχή, όλοι είναι δίβουλοι. Γι' αυτό σ' αυτή τη χώρα έχουμε περισσότερα πολιτικά κόμματα από άτομα. Υποθέτω ότι κάτι απ' όσα λέω ισχύει και για την Ελλάδα. Αυτή η κλίση στη διαφο­ ρετικότητα, στην ποικιλία των επιχειρημάτων, τις διαφω­ νίες, τις αντιλογίες, καταδεικνύει μια πολύ διχασμένη κοι­ νωνία, όπου οι πάντες είναι μισαλλόδοξοι. Ορισμένες φο­ ρές, όταν εμπλέκομαι στις πολιτικές διαφωνίες, παίρνω κάποια θέση, και μάλιστα πολύ έντονα, αλλά αυτό δεν συμβαίνει όταν γράφω κάποιο βι­ βλίο. Όταν γράφω, προσπαθώ να μπω στη θέση όλων των ηρώων, στη σκέψη τους. Αντιμετωπίζω τους ήρωές μου σαν ένας παιχνι­ διάρης θεός, δείχνω σε όλους αρ­ κετή συναισθηματική κατανόηση, τους υποστηρίζω αρκετά ώστε να συνεχίσουν να υπάρχουν και να α­ κολουθούν την πορεία τους. Για μέ­ να η διαφορετικότητα και η διαφω­ νία είναι όπως τα ιχνοστοιχεία και οι βιταμίνες, σημαντικά συστατικά.

Ζυχνά στο Ισραήλ ο πρωθυπουργός καλώ' κάποιο συγγραφέα ή ποιητή για μια κατ' ιδίαν συνομιλία στην πρωθυπουργική κατοικία. Είναι κάτι που συμβαίνω συχνά

Συχνά αναρωτιέμαι εάν υπάρχουν. Εάν είχα την κατάλληλη θέση σ' έναν εκδοτικό οίκο, θα διαφήμιζα τα βιβλία με τον ίδιο τρόπο; Ίσως να τα αποκαλούσα τρυφερά, γοητευτικά, ερωτικά. Συχνά πάντως τα διαφημίζουν και έτσι...

Q Q -

Εν πόση περιπτώσει αυτός ο τρόπος διαφήμισης είναι κα­ λύτερος από τον προηγούμενο. Με κάποιο τρόπο πρέπει να απομακρυνθεί η λογοτεχνία από το βίαιο λεξιλόγιο του παρελθόντος.

Σ' ένα άρθρο σας του '90 λέτε ότι η Ιερουσαλήμ πρέπει να παραμείνει ενωμένη και να διαιρείται σε διαφορετικούς τομείς. Έχετε α­ κόμη αυτή την άποψη;

Και σήμερα πιστεύω ότι για την Ιε­ ρουσαλήμ χρειάζεται μια ευφάντα­ στη και δημιουργική λύση. Κανένας δεν είναι μόνος του στην Ιερουσα­ λήμ και κανένας δεν μπορεί να ι­ σχυριστεί ότι θα έχει την αποκλει­ στικότητα. Στην πόλη αυτή σήμερα υπάρχουν περί τις 400.000 Εβραίοι, 150.000 Παλαιστίνιοι -κάποιοι από αυ­ τούς είναι χριστιανοί και κάποιοι μουσουλμάνοι-, καθώς και Αρμένιοι, Έλληνες ορθόδοξοι, Ρώσοι ορθόδοξοι και άλλες φυλές. Κατά συνέπεια πιστεύω ότι είναι αναγκαίο

συνένταιξη

τελεί μια έκφανση αυτού του πολιτισμού. Πρόκειται για να βρεθεί μια λύση για την Ιερουσαλήμ, που θα αντανα­ μια ανοιχτή κατάσταση, όπου κανείς δεν μπορεί να ισχυ­ κλά το μωσαϊκό των εθνοτήτων της πόλης, δίχως όμως ριστεί ότι αυτός ή αυτή τα ξέρει καλύτερα, αλλά ο καθέ­ να υπάρχουν συρματοπλέγματα ανάμεσά τους. Αυτή ή­ νας είναι Πάπας. Αυτή είναι η τυπι­ ταν και το 1990 η θέση μου και κή κατάσταση της εβραϊκής κουλ­ αυτή παραμένει. Δεν είναι πολύ τούρας και πρέπει να πω ότι μου α­ δημοφιλής στους Εβραίους, ούτε ρέσει, ακόμη κι όταν δεν με βολεύ­ στους Παλαιστίνιους Άραβες οπό­ ει καθόλου. Λέω συχνά ότι αγαπώ τε, μια και δεν αρέσει σε κανέναν, το Ισραήλ ακόμη κι όταν δεν μου α­ ίσως επικρατήσει. Εάν όλοι τη μι­ ρέσει, ότι το αγαπώ ακόμη κι όταν σούν εξίσου, ίσως να πρόκειται για δεν το ανέχομαι, αλλά τέτοιες κα­ μια βιώσιμη λύση! ταστάσεις συμβαίνουν σε όλες τις Το θέμα της ιερότητας του χώρου χώρες. ίσως να παραμείνει άλυτο για πολλές γενιές ακόμα, αλλά στο Έχετε πάντως την πολυτέλεια να μεσοδιάστημα μιλάμε για μια πό­ εκφράζετε τις διαφωνίες σας, με λη που έχει πολίτες, που αντιμε­ την έννοια ότι είστε διάσημος τωπίζει προβλήματα εκπαίδευσης, συγγραφέας, σας γνωρίζει πολύς συγκοινωνίας, αποχέτευσης και κόσμος, συμμετέχετε στο ειρηνιμόλυνσης, θα σας πω μια μικρή ι­ στικό κίνημα και, κατά συνέπεια, στορία. Όταν ήμουνα μικρός, η για­ είστε κατά κάποιο τρόπο στο α­ γιά μου μου είπε μ' έναν πολύ α­ Το Ισραήλ «'ναι μια θορυβώδης πυρόβλητο... πλό τρόπο τη διαφορά μεταξύ χρι­ χώρα. Κάθε φορά που «(δίδεται Σ' αυτή τη χώρα δεν βάζουν τους στιανού και εβραίου. «Βλέπεις οι κάποιο βιβλίο μου είτε γίνομαι συγγραφείς στη φυλακή ή σε χριστιανοί πιστεύουν ότι ο Μεσσίας αποδέκτης τρομερών επαίνων στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά έχει έρθει και ότι θα ξανάρθει. Οι εείτε απίστευτων επικρίσεων. από το πολύ ανάθεμα που ακούν βραίοι πιστεύουν ότι ο Μεσσίας Δεν έχω δει ποτέ μια παθαίνουν έλκη και πονοκεφάλους. ισορροπημένη κριτική. δεν έχει έρθει ακόμη. Πάνω σ' αυ­ Πιστεύω όμως ότι μπορώ να επι­ Τα βιβλία μου είτε τα εκθειάζουν τό το ζήτημα υπήρξαν πολλές δια­ βιώσω και, όταν έρθει η ώρα μου υπέρμετρα είτε τα απορρίπτουν φωνίες κι αναρωτιέμαι γιατί δεν να πάθω έλκος, θα το πάθω. Παρ' μπορούμε να περιμένουμε όλοι και όλα αυτά είμαστε αρκετά πολιτι­ κάποτε θα δούμε ποιος έχει δίκιο... σμένοι ώστε να μη βάζουμε τους Εάν έρθει και πει "Γειά σας! Χαίρο­ συγγραφείς στη φυλακή ή να σκοτώνουμε ανθρώπους μαι που σας ξαναβλέπω", οι εβραίοι θα πρέπει να υποχω­ στο δρόμο. ρήσουν. Εάν έρθει και πει απλώς "Γειά σας", τότε ολό­ κληρος ο χριστιανικός πληθυσμός θα πρέπει να ζητήσει συγγνώμη από τους εβραίους. Μέχρι να συμβεί αυτό, ας ζήσουμε ειρηνικά κι ας αφήσουμε και τους άλλους να ζουν ειρηνικά!» Νομίζω ότι αυτή είναι η λύση για τους ιε­ ρούς τόπους όπως η Ιερουσαλήμ. Μυήσατε για τα πολλά κόμματα και τις δια­ φορετικές απόψεις που υπάρχουν στο Ισραήλ. Στα γραπτά σας χρησιμοποιείτε πολύ συχνά τη σαιξπηρική φράση «η βουή και το πάθος». Θε­ ωρείτε ότι όλες αυτές οι διαφωνίες είναι εποι­ κοδομητικές; Εδώ και 3.000 χρόνια ο εβραϊκός πολιτισμός ήταν ένα α­ νοιχτό πεδίο για ερμηνείες, ποικίλες απόψεις, επανερμηνείες. Ο εβραϊκός πολιτισμός στηρίζεται στη συνεχή επι­ χειρηματολογία, στο αναρχικό όνειρο και το Ισραήλ απο­

συνέντευξη

Το θέμα όμως είναι τι συμβαίνει με τους άλ­ λους, όσοι δεν είναι συγγραφείς; Το πρόβλημα αφορά τα κατεχόμενα, τα οποία κατά την άποψή μου δεν θα έπρεπε να βρίσκονται υπό καθεστώς κατοχής. Στο ίδιο το Ισραήλ δεν υπάρχει καταπίεση, οι άνθρωποι μπορούν να μιλούν ανοιχτά, ο τύπος είναι ε­ λεύθερος και ακούγονται κάθε είδους απόψεις. Κατά συ­ νέπεια, το έλλειμα της δημοκρατίας περιορίζεται στα κα­ τεχόμενα και η λύση δεν είναι να υπάρξει πιο φιλελεύθε­ ρη ή πιο ανεκτική κατοχή, αλλά να σταματήσει η κατοχή. Δεν υπάρχει φιλελεύθερη κατοχή, αυτό είναι ένα οξύμω­ ρο σχήμα. Η φιλελεύθερη κατοχή είναι σαν να λέμε φιλι­ κός βιασμός. Δεν υπάρχει φιλικός βιασμός! Εάν πρόκειται για βιασμό δεν μπορεί να είναι φιλικός, εάν είναι φιλικός δεν μπορεί να είναι βιασμός.

-<&7

Με παραξένεψε ότι μιλάτε για τις μυστικές υ­ πηρεσίες χρησιμοποιώντας τον όρο «πληρο­ φόρηση». Δεν θυμάμαι να έχω πει πουθενά κάτι τέτοιο. Δεν έχω χρησιμοποιήσει, είτε για τις ισραηλινές είτε για τις παλαι­ στινιακές μυστικές υπηρεσίες, τον όρο «πληροφορίες» στο πρωτότυπο εβραϊκό κείμενο. Η λέξη αυτή δεν ανήκει στο λεξιλόγιο που χρησιμοποιώ. Και οι δυο πλευρές κά­ νουν τρομακτική προπαγάνδα, ξεδιάντροπη προπαγάνδα.

Βρίσκομαι σε συνεχή διάλογο με πολλούς Παλαιστίνιους συγγραφείς, διαβάζω παλαιστινιακή λογοτεχνία στα ε ­ βραϊκά, ξέρω τη δουλειά τους από πρώτο χέρι και μου α­ ρέσει να μου φωνάζουν όπως και να φωνάζω κι εγώ σ' αυτούς. Αυτό βέβαια είναι μέρος του διαλόγου: διάλογος δεν σημαίνει απόλυτη συμφωνία, ο διάλογος συνεχίζεται και υπάρχει σημαντικός βαθμός κατανόησης των διαφο­ ρετικών θέσεων.

Πριν από μερικά χρόνια είχα δει σ' ένα ντοκι­ μαντέρ μια συνάντησή σας με τον Ε. Σαΐντ. Αναγνωρίζετε κάποια ειρηνιστική κίνηση στην παλαιστινιακή πλευρά; Είχαμε πράγματι συναντηθεί. Είχα ταξιδέψει τότε στα κατεχόμενα και είχαμε αναπτύξει τα επιχειρήματά μας σε Νομίζω ότι πολύ πρόσφατα οι Παλαιστίνιοι έχουν αποκτή­ πολλά θέματα. Είναι ακόμη ένας πολύ αγαπητός φίλος. σει πραγματιστικές φιλειρηνικές κινήσεις. Φυσικά δεν είνα φιλοϊσραηλινές, οι θέσεις τους δεν προέρχονται από αγά­ Στην Ελλάδα έχει εκδοθεί ένα βιβλίο με κείμε­ πη για το Ισραήλ, αλλά από τη συνειδητοποίηση της κατά­ να των Εμίλ Χαμπίμπι και Γιοράμ Κανιούκ με στασης. Βλέπετε η αραβοϊσραηλινή διαμάχη είναι πολύ τίτλο «Η γη της διπλής επαγγελίας» (Γαβριηλίπερίεργη: εδώ και σχεδόν 70 χρόνια οι Παλαιστίνιοι και οι δης), που δείχνει ότι γίνονται υπόλοιποι Άραβες υποστηρίζουν ότι κάποια βήματα για τη συμφιλίω­ το Ισραήλ είναι ένα είδος περαστι­ ση. κής μολυσματικής ασθένειας, ένας Ακούς συχνά αυτή την είδος εποχούμενης έκθεσης, ότι εάν Υπάρχει σαφής πρόοδος σ' αυτόν αποτρόπαιη γλώσσα της πολιτικής τον τομέα. Βέβαια δεν υπάρχει κα­ τρίψουν δυνατά τα μάτια τους θα ε­ μιά εγγύηση ότι αυτό το ζήτημα ξαφανιστεί. Την ίδια στιγμή οι Ισραηκαι δημαγωγική και συχνά u8ci θα λυθεί σε μια βδομάδα ή σ' ένα λινοί αντιμετωπίζουν το Παλαιστινια­ τη γλώσσα στην nopvcia μήνα, αλλά νομίζω ότι το γνωστι­ κό ζήτημα σαν να είναι ανύπαρκτο, κό τείχος που διαχώριζε τον σαν να πρόκειται για εφεύρεση της Ισραηλινό Εβραίο από τον Παλαι­ παναραβικής προπαγάνδας. Επιτέ­ στίνιο Άραβα έχει πέσει. Δεν πρόκειται για μια ευτυχισμέ­ λους τα τελευταία χρόνια και οι δύο πλευρές πειστήκανε νη στιγμή, γιατί όλοι είναι οργισμένοι ή πικραμένοι- όλοι ότι η άλλη πλευρά είναι πραγματική, ότι δεν πρόκειται να εξαφανιστεί, ότι κάτι τέτοιο είναι αδύνατο. Δεν πρόκειται γνωρίζουν ότι η χώρα θα χωριστεί, πράγμα που δεν αρέ­ βέβαια για την αρχή ενός ειδυλλίου, δεν έχει σχέση με την σει σε κανένα. πασίγνωστη τελευταία ατάκα της ταινίας «Καζαμπλάνκα» «είναι η αρχή μιας καταπληκτικής φιλίας», αλλά οι ΙσραηλιΔιάβασα στο βιβλίο σας για το δόγμα του «προαιρετικού» πολέμου του Μπεγκίν και στα νοί και οι Παλαιστίνιοι μπορούν να γίνουν ευπρεπείς γείτο­ νες, όχι φίλοι. Μπορούν να ζήσουν ο ένας δίπλα στον άλ­ αυτιά μου ήχησε όπως ο αμυντικός ιμπεριαλι­ σμός. πώς σχολιάζετε αυτή τη διατύπωση; λο δυστυχισμένα όπως η Ελλάδα και η Τουρκία. Άλλο ό­ μως δυστυχισμένα κι άλλο σε συνεχή πόλεμο. Για μένα είναι απλό, «προαιρετικός πόλεμος» δεν πρέπει να γίνεται. Η μόνη περίπτωση στην οποία θα πολεμούσα, Ελλάδα και Τουρκία. Κι εδώ η συνύπαρξη είναι θα ήταν εάν κινδύνευε η ζωή μου, αν κάποιος ήθελε να συχνά δύσκολη... με υποδουλώσει ή ε,άν ήθελε να αποσπάσει το βιος μου, Το γνωρίζω φυσικά. Αλλά θα την αντάλλασσα οποιαδή­ αλλά δεν θα πολεμούσα ποτέ σε έναν «προαιρετικό πό­ ποτε στιγμή με την αιματηρή κατάσταση στο Ισραήλ. λεμο» για να πάρει η χώρα μερικά επιπλέον «υπνοδωμά­ Άλλο δυστυχής και άλλο εμπόλεμη. Εάν επρόκειτο να τια» ή για να αποκτήσει επιπλέον πλουτοπαραγωγικές πη­ διαλέξω, ανά πάσα στιγμή θα επέλεγα την κατάσταση γές ή να κατακτήσει επιπλέον εδάφη. Νομίζω ότι ο «προ­ μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Δεν πιστεύω ότι μπορούμε αιρετικός πόλεμος» είναι μια φρικιαστική άποψη για όποιον να περιμένουμε ειδύλλια στην παγκόσμια πολιτική. την έχει. Εφόσον υπάρχει πόλεμος που έχεις τη δυνατό­ τητα να τον αποφύγεις, τότε απλώς τον αποφεύγεις. Υπάρχουν κάποιοι Παλαιστίνιοι συγγραφείς με «Προαιρετικός πόλεμος», «φιλελεύθερη κατοχή», «αμυντι­ τους οποίους συνδιαλέγεστε; κός ιμπεριαλισμός», όλα αυτά είναι οξύμωρα σχήματα.

m -

συνέντευξη

ισχυρίζεστε ότι έχετε τη φήμη επικίνδυνου ατόμου. Αυτή η φήμη σάς ακολουθεί; Υποθέτω ότι για κάποιους Ισραηλινούς είμαι πολύ επι­ κίνδυνος. Αυτό γίνεται φανερό από τα γράμματα μίσους που λαμβάνω ή από κάποιο ταξι­ τζή που με αναγνωρίζει και απο­ φασίζει να με επανεκπαιδεύσει ε­ δώ και τώρα. Υποθέτω ότι για ορι­ σμένους Ισραηλινούς αποτελώ μια απειλή, αλλά δεν με πειράζει, δεν βρίσκομαι εδώ για να λέω ψέμματα.

μαθήτριες. Αυτό συνέβη γιατί ο στρατιώτης τρελάθηκε.

0 βασιλιάς Χουσεΐν ήρθε στο Ισραήλ και επισκέφτηκε τις οικογένειες. Πήγε σε κάθε μία από αυτές τις οικογέ­ νειες, από το ένα σπίτι στο άλλο, και έπεσε στα γόνατα για να ζητήσει συγγνώμη. Κατά την άποψή μου, αυτό δείχνει την πιο τρανταχτή μεγαλοθυμία, υ­ περέχει κάθε χειρονομίας που έ­ χει κάνει, σ' όλη την ιστορία, ο οποιοσδήποτε βασιλιάς. Πάρτε για παράδειγμα τον Ριχάρδο τον 3ο ή...

Ελάτε τώρα! Αυτό είναι εξω­ Σταματήσατε να παίρνε­ φρενικό παράδειγμα... τε ταξί; Ωστόσο, σ' ολόκληρη την ιστο­ Όχι βέβαια. Δεν μου αρέσει τίποτα ρία, πολλοί λίγοι βασιλιάδες γο­ περισσότερο από έναν περιεκτικό, νάτισαν για να ζητήσουν συγ­ υγιή, φωνακλάδικο καυγά με έναν γνώμη, και μάλιστα να ζητήσουν εξοργισμένο ταξιτζή. Για μένα αυ­ συγγνώμη από ταπεινούς αν­ τό είναι υγιές. Μου αρέσει πολύ να θρώπους, τη στιγμή μάλιστα που κάνω τέτοιους καυγάδες, πιστεύω Έ γρα ψ α ένα επίμαχο άρθρο ήταν ξεκάθαρο ότι δεν είχε καμία ότι είναι ένας καταπληκτικός τρό­ όπου έλ εγα ότι τα εδάφη δ εν απολύτως σχέση με το γεγονός. πος για να έρχεσαι σε επαφή με μπορούν να α πελευθερω θούν, Η κίνηση όμως αυτή δημιούργη­ ανθρώπους. Ακούω με σεβασμό α­ ότι η λ έ ξ η α πελευθέρω ση σε μια θετική συναισθηματική κόμη και απόψεις που τις θεωρώ μπορεί να χρησιμοποιείται φόρτιση, θαύμαζα το βασιλιά τερατώδεις. 0 λόγος που τις α­ μόνο για ανθρώπους και ό χι Χουσεΐν για την ικανότητά του να κούω με σεβασμό είναι γιατί πι­ για τη γη αντιληφθείτη συναισθηματική στεύω ότι πίσω από τον εξτρεμιδιάσταση της διαμάχης. σμό και το φανατισμό κρύβεται κά-------------ποιο είδος φόβου ή κάποιο τραύ­ Πιστεύετε ότι τώρα η πολιτική μα, ανασφάλεια ή ανησυχία. Αυτή της Ιορδανίας θα αλλάξει; είναι η δουλειά μου: να προσπαθώ να καταλάβω κι Δεν το γνωρίζω. Μου ζητάτε να κάνω μια πρόγνωση! φόσον μπορώ, να διαχέω αυτές τις απόψεις.

τική βία.

Απλώς θεωρώ ότι ίσως γνωρίζετε την πολιτι­ κή της Ιορδανίας καλύτερα από μένα. Ελπίζω ότι η πολιτική της Ιορδανίας δεν θα αλλάξει. Μετά την υπογραφή της συνθήκης ειρήνης, έχω πάει μερικές φορές στην Ιρδανία και έχω κάποιους Ιορδανούς φίλους. Οι ενδείξεις είναι ότι η ειρήνη θα συνεχι­ στεί. Είναι όμως δύσκολο να είσαι προφήτης στη χώρα των προφητών. Υπάρχει πολύς ανταγωνισμός!

Σχολιάστε μου το θάνατο του βασιλέως Χου­ σεΐν της Ιορδανίας. Για μένα ο βασιλιάς Χουσεΐν ήταν η προσωποποίηση της ικανότητας να κατανοηθεί η συναισθηματική διά­ σταση της διαμάχης. Πριν από δύρ περίπου χρόνια, με­ τά τη συνθήκη ειρήνης, ένας Παλαιστίνιος στρατιώτης έπαθε αμόκ, πυροβόλησε και σκότωσε επτά Ισραηλινές

Μια επίκαιρη ερώτηση που βασανίζει εμάς τους Έλληνες είναι κατά πόσο η Μοσάντ συμμετείχε στην απαγωγή του Οτσαλάν από την ελληνική πρεσβεία στην Κένυα. Δεν το γνωρίζω αυτό. Δεν μπορώ όμως να φανταστώ για ποιο λόγο μπορεί να έγινε κάτι τέτοιο, ποιο θα ήταν το συμφέρον της Μοσάντ. Αλλά και πάλι δεν ξέρω,

Ελπίζω ότι δεν έχει απειληθεί η ζωή σας... Όχι. Ποτέ δεν έχει κινδυνέψει η σωματική μου ακεραιό­ τητα. Οι Ισραηλινοί είναι πολύ βίαιοι αλλά και πολύ χα­ λαροί. Φυσικά δεν έχω ασυλία, μπορεί αύριο να κινδυ­ νέψω. Έχω ταξιδέψει σε περιοχές της χώρας όπου οι άνθρωποι πιστεύουν ότι είμαι «ο εχθρός του λαού», αλ­ λά ακόμη κι εκεί, ποτέ δεν έχω αντιμετωπίσει πραγμα­

συνέντευξη

-0 0

γνωρίζω μόνον όσα διαβάζω οτον διεθνή τύπο: ότι η Μοσάντ είναι υπεύθυνη για το σεισμό στην Περσία, τις πλημμύρες στη Νικαράγουα, το λιμό στην Αφρική.,. Πι­ στεύω όμως ότι ο κόσμος τα παραλέει...

οπότε είναι φυσικό να μην είναι πολύ επιλεκτικό στους συμμάχους του. Επί σειρά ετών τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία ήταν πολύ εχθρικές προς το Ισραήλ. Αυτό αλλάζει και στις δύο πλευρές εξαιτίας της στρατιωτι­

κής ανάπτυξης του Ισραήλ και νομίζω ότι στην Τουρκία επικρατεί μια ρεαλπολιτίκ που έχει να κάνει με τα α­ μοιβαία συμφέροντα που έχουν οι δυο χώρες Ιτο Ισραήλ και η Τουρκία] όσον αφορά τη σχέση τους με τη Συρία. Τόσο το Ισραήλ όσο και η Τουρκία έχουν προβλήματα με τη Συρία και αυτό συνήθως δημιουργεί περίεργες συμμαχίες. Δεν είμαι όμως σε θέση να σχο­ λιάσω το μέγεθος των στρατιωτικών διασυνδέσεων. ... υπερβολική; Κατά τη γνώμη μου το Ισραήλ πρέπει πρώτα, και πάνω Ναι, και πολλές φορές φτάνει στο επίπεδο να συγκλίνει απ' όλα, να διατηρήσει φιλικές σχέσεις με τις όμορες με τα αντισημιτικά στερεότυπα περί του διεστραμμέ­ αραβικές χώρες, αυτός πρέπει να νου και πανίσχυρου Εβραίου. Αυ­ είναι ο πρώτος στόχος της ισραητό δεν μου αρέσει καθόλου. λινής εξωτερικής πολιτικής. Πρέ­ Ο ι Ισρ α η λινο ί και οι πει να έχουμε ειρήνη με τους ά­ Είναι πιο προφανής ο Παλαιστίνιοι μπορούν να μεσους γείτονές μας και σταθερό­ λόγος των αμερικανι­ γίνο υν ευπρεπείς γ α τ ο ν ις , ό χι κών μυστικών υπηρε­ τητα στην περιοχή. φ ίλ ο ι. Μ πορούν να ζ ή ο ο υ ν ο σιών, μια και πρόκειται έ ν α ς δίπλα οτον ά λ λ ο Διά β ασ α στην αλληλογραφ ία για ένα παγκόσμιο παι­ δ υ στυχισμένα, όπως η Ε λλ ά δ α σας με τον Κεζαμπούρο Όε μια χνίδι... κα ι η Τουρκία. Ά λ λ ο όμως πρόταση για τη διοργάνωση από Ξέρω ότι το Ισραήλ για πολλά δυστυχισμένα κ ι ά λ λ ο oc συγγραφείς ενός διεθνούς συνε­ χρόνια συνεργαζόταν με τους συ νεχή π όλεμο δρίου για την ειρήνη. Πώς μπο­ Κούρδους, ότι επί σειρά ετών ή­ ρ εί να γίνει αυτό; ποιος θα το ταν ίσως ο μοναδικός υποστηριδιοργανώσεί; κτής των Κούρδων του Ιράκ, αλ­

Ναι, αλλά η Μοσάντ θεωρείται διαβόητη. Δεν έχω κανέναν ιδιαίτερο θαυμασμό για τη Μοσάντ ούτε με εντυπωσιάζουν αυτά που κάνει αυτή η οργά­ νωση. Νομίζω όμως ότι η τόση να αποδίδουμε όλα τα κακά που συμβαίνουν στον κόσμο στη Μοσάντ είναι...

λά δεν γνωρίζω τι συμβαίνει σήμερα. Ξέρω ότι το Ισραήλ έχει πολλές στρατιωτικές διασυνδέσεις με την Τουρκία. Αυτή η νεόκοπη συμμαχία... Όντως υπάρχει αυτή η νεότευκτη συμμαχία, αλλά δεν γνωρίζω κατά πόσο θα έκανε τη Μοσάντ να ανακατευ­ τεί στο θέμα Οτσαλάν. Μου φαίνεται παρατραβηγμένο. Ωστόσο αυτή η νέα συμμαχία είναι κάπως περίεργη, μια και η Τουρκία είναι μια μου­ σουλμανική χώρα που έχει πολλά συμφέρο­ ντα στην περιοχή του «Κουρδιστάν». Πιστεύω ότι θα έπρεπε να γίνει ένα κράτος για τους Κούρδους, ένα Κουρδιστάν... Φυσικά. Οι περισσότερες μειονότητες έχουν βρει μια λύση ή κάποιου είδους αυτονομία... Στους Έλληνες φαίνεται κάπως περίεργο το ότι έγινε μια τέτοια συμμαχία... Κοιτάξτε, νομίζω ότι το Ισραήλ ήταν πολύ μόνο του, πολύ απομονωμένο πολιτικά για πάρα πολλά χρόνια,

Νομίζω ότι αυτή η ιδέα είναι πολύ αξιόλογη και θα εν­ θουσιάσει πολύ κόσμο. Σ' ένα τέτοιο συνέδριο μπο­ ρούν να ακουστούν πολλά που δεν θα έχουν σχέση με τα συνηθισμένα κλισέ των πολιτικών. Οι συγγραφείς δεν είναι τόσο σοβινιστές και υποκριτές όσο οι πολιτι­ κοί. Νομίζω ότι, εάν ένα έξυπνο πανεπιστήμιο αποφασί­ σει να διοργανώσεί ένα τέτοιο συνέδριο, τότε μπορεί να πραγματοποιηθεί. Κάποιο μεγάλο πανεπιστήμιο μπο­ ρεί να προσκαλέσει ορισμένους, ή ακόμη κι εκατοντά­ δες, συγγραφείς, από πολλές χώρες για να συζητή­ σουν το θέμα. Πιστεύω ότι είναι μια εξαιρετική πρότα­ ση που θα ωφελήσει και το ίδιο το πανεπιστήμιο: θα του προσδώσει μεγάλο κύρος και θα μορφώσει τους φοιτητές του. Δεν ξέρω ποιο πανεπιστήμιο μπορεί να το πραγματοποιήσει, δεν έχω τη δυνατότητα να το κά­ νω εγώ, αλλά τάσσομαι υπέρ ενός τέτοιου συνεδρίου που ελπίζω ότι θα διεξαχθεί με τη χρηματοδότηση κά­ ποιου πανεπιστημίου. Είστε πολύ αισιόδοξος... Όντως είμαι πολύ αισιόδοξος, πρόκειται για δουλειά πλήρους απασχόλησης! □

συνέντευξη

Η3 λ ί α

τα

του μήνα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Κριτική: ΑΘΗΝΑ ΚΑΚΟΥΡΗ Πριμαρόλια

...............72

Παρουοιάοεις: ΒΑΣΙΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Δ έκ α β ήματα οτην ά μ μ ο ..................... ...............74 ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΚΩΣΤΙΔΗΣ Ιστορίες απ όκρυφης ζω ής I I .............. ...............75

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΑΜΟΙΟΖ Ν ύ χτα ατο Τελ Κέντα ρ . ΝΑΓΚΙΜΠ ΜΑΧΦΟΥΖ Φ λυ α ρ ία πάνω στον NciAo ΦΕΡΙΝΤΕΤΙΙΤΣΕΚΟΓΛΟΥ Μ η ν πυροβολείτε το χ αρ ταετό ΝΤΕΗΒΙΝΤ ΛΟΤΖ Ούτ€ γ ά τα ούτε ζη μ ιά

§

ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΨΑΣΚΗΣ ■Στοιχεία Βιογρ αφ ία ς του Δ ιονυσίου Ζολωμού • Μ ο ν α χ ικ ο ί μ αυροντυμένοι περιπατητές της Κέρ κυρα ς: Δ . Χ ολω μός, Α . Κ ά λ β ο ς ..... 97 |

ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΑΡΙΟ ΒΑΡΓΚΑΣ ΛΙΟΣΑ Το ψ ά ρ ι στο νερό

Γ

ΤΕΧΝΕΣ

1

Κριτική: ERNST Η. G0MBRICH Το χ ρ ο ν ικ ό της τέχ ν η ς ...... 100

I

~

ΝΙΚΟΣ ΤΑΜΠΑΚΗΣ Από την Ποίηση στη Λ ο γ ικ ή .... 103

ΠΟΙΗΣΗ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ Τα ε λ ιξή ρ ια της φω νής τους Παρουοιάοίΐς: ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ ΑναποΒα γ ύρισ α ν τα ρ ολογια ΜΑΡΚΟΣ ΜΕΣΚΟΣ ΆνΒη στο καταρ αμένο φ ίδ ι

ΜΕΛΕΤΕΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑ Γ. ΦΛΟΚΑ Η φ αρ μακογνω σ ία του Οδυσσέα Ελύτη

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Κριτική: ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ Ο Φ ρειδερ ίκος Νίτσε εν τη φ ιλοσ οφ ία του Δ ικ α ίο υ κ α ι της Π ολιτείας Εναίσιμος επί υφηγεσία διατριβή ................... [

Μ ΑΡΤΥΡΙΕΣ

ΝΤΟΜΙΝΙΚ ΕΝΤ Η ώρα του πειραματόζω ου

τα Β ιβλία του μήτ

ΣΤΕΛΙΟΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ Η δ ύνα μη της τηλεόρασης Η λογική του μέσου και η αγορά

ΕΥΓΕΝΙΑΣΠΕΤΣΙΟΤΟΥ-ΜΕΛΛΙΟΥ «Δ ά σ κ α λ ε... το ν ήρωά μ ου!» Το κοινωνικό πρόσωπο της σχολικής λογοτεχνίας ,,,,108

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ Ελληνικός αΒλητισμός Ιστορική αναδρομή 1896-1996. Τόμος Α' 1997 -Στατιστικά όλωντων αθλημάτων. Τόμος Β',,

1 --------------------ΠΑΙΔΙΚΑ

I

ΓΙΟΡΓΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ-ΜΙΧΑΗΛ Τον έλεγαν Μπόμπο....112 ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΒΑΡΕΛΛΑ Τι ΕΛΣΑΧΙΟΥ Ζ ιν ιά λ α με κ α θρ έφ τες ...

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Συνεχίζοντας μία παράδοση της 'Αλκηοτης Σουλογιάννη

I

ΑΘΗΝΑ ΚΑΚΟΥΡΗ

ί

Π ρ ιμ α ρ ό λ ια

ΑΘ Η Ν Α ΚΑΚΟ ΥΡΗ

Κ Ι

Αθήνα, ίστ/α, 1998. Σελ. 784

ΠΡΙΜΑΡΟΛΙΑ

σταφίδα ως ισχυρό μέγεθος του εξαγωγικού ε­ μπορίου και π σταφιδική κρίση στην οικονομική και κυρίως στην κοινωνική διάστασή τους, η αντι­ παράθεση Τρικούπη και Δηλιγιάννη, το Παρθεναγω­ γείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και οι μετανάστες στα αμπάρια των πλοίων και, κυρίως, η τοπογραφία και η τοπιογραφία της Πάτρας και των περιχώρων της κατά τα τέλη του 19ου αιώνα είναι στην προκειμένη περίπτωση τα πραγματικά στοιχεία (pragmatics) που αποτελούν τη βάση για τη σύνθεση και την ανάπτυξη

Η

ΕΣΤΙΑ

μιας εκτενέστατης τοιχογραφίας, σύμφωνα με την ε­ γνωσμένη εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια αι­ σθητική και συνδυαστική ικανότητα της κ. Αθηνάς Κακούρη. Είναι σαφές ότι την εστίαση στη σύνθεση του συστή­ ματος πληροφοριών, που αντιπροσωπεύει το βιβλίο Πριμαρόλια, κατέχει το σταφιδικό ζήτημα, ως ο κύριος παράγων που προσδιορίζει (α) τη συσχέτιση των σημαινομένων στις σαράντα μία κειμενικές ενότητες και, επομένως, (β) την εξέλιξη των κειμενικών γεγονότων του βιβλίου. Σ' αυτό άλλωστε παραπέμπει προληπτι­ κά και ο τίτλος του βιβλίου, σημαντικός όχι μόνον των πλοίων που φόρτωναν το πρώτο προς εξαγωγή προϊ­ όν της σταφιδικής παραγωγής (πβ. τις παρακειμενικές πληροφορίες στο οπισθόφυλλο του βιβλίου), αλλά και των παρεπομένων σε κοινωνικό και σε ατομικό ε­ πίπεδο αυτής της παραγωγής, ακόμα και όταν έφτανε σε μηδενικά όρια, ή μάλλον κυρίως τότε. Ο κειμενικός κόσμος της κ. Κακούρη αντιστοιχεί στα πραγματικά χρόνια 1892-1895, πράγμα που σημαίνει ότι τα κειμενικά γεγονότα του βιβλίου προσδιορίζο­ νται ως περιεχόμενο και ως ηθική από τη βίαιη κρίση στην παραγωγή της σταφίδας με τη συνακόλουθη οι­ κονομική και κοινωνική κρίση. Ο πλουτοπαραγωγικός χαρακτήρας της σταφιδοκαλλιέργειας αναγνωρίζεται

κυρίως ως κειμενικό παρελθόν, αλλά και ως αστικό πλαίσιο παρουσίας και συμπεριφοράς κειμενικών χα­ ρακτήρων ευρύτατου φάσματος, από κοομικότητα και φιλανθρωπία μέχρι τοκογλυφία και γενικότερη εκ­ μετάλλευση. Η κ. Κακούρη συνεχίζει με ευφυέστατο τρόπο τη με­ γάλη παράδοση που αντιπροσωπεύει το κοινωνικό μυθιστόρημα-ποταμός. Το μυθιστόρημα Πριμαρόλια αποτελεί μια συνεχή, απρόσκοπτη, ιδιαιτέρως ενδια­ φέρουσα ροή πληροφοριών που συνθέτουν μια τοι­ χογραφία σε εξέλιξη κατά παράταξη και κατά προσ­ δοκίαν, αλλά και με ορισμένες ενίοτε ανατροπές-τεκμήρια της ευφυούς θεματικής σύνθεσης. Σ' αυτό το υφολογικό τοπίο τα κειμενικά πρόσωπα της κ. Κακούρη φαίνονται να διαλέγονται με ιστορικά πρόσωπα, μέσα σε κειμενικά γεγονότα που παραπέ­ μπουν αμέσως ή εμμέσως σε ιστορικά περιστατικά, συνεπικουρούσης και της «αναπαραγωγής» κοινωνικογλωσσικού κλίματος της εποχής. Είναι π.χ. ιδιαιτέ-

Μυθιστορήματα όπως η «Πρφαρόλια» εξασφαλίζουν πολυμορφία στην ποιότητα της λογοτεχνικής αγοράς ρως ενδιαφέρων ο τρόπος με τον οποίον η κ. Κακούρη αποδίδει παραστατικά, και οε άμεση σχέση με την ιστορική πραγματικότητα, το μεγάλο συλλαλητήριο (1895) στην πλατεία Γεωργίου Α' της Πάτρας για την άμεση αναστολή της φορολογίας της σταφίδας, ενώ από την άλλη πλευρά το ιστορικό γεγονός του φόνου

(με μαχαίρι) του εμπόρου και τραπεζίτη Διονυσίου Φραγκόπουλου από τον αναρχικό τσαγκάρη Δημήτριο Μάτσαλη (1896) εξελίσσεται στο κειμενικό γεγονός του φόνου (επίσης με μαχαίρι) του εμπόρου και τοκο­ γλύφου Παντελή Σκούρκου από τον αναρχικό και «μεσσιανιστή» μπαλωματή Πέτρο. Αυτό το κλίμα προ­ βάλλεται στους κειμενικούς διαλόγους, όπου δια­ σταυρώνονται προσωπικά και πολιτικά ζητήματα, κα­ ταγράφονται όλες οι καθεστώσες αλλά και οι δυνάμει καταστάσεις, και οι «κατεστημένες» κοινωνικο-πολιτικές ιδέες «υπονομεύονται» σαφώς από στοιχεία α­ ναρχικής και σοσιαλιστικής φιλοσοφίας, πβ. π.χ. την κειμενική συμπεριφορά του εκ των κεντρικών χαρα­ κτήρων Διονύση Μαρκέτου. Αυτά τα στοιχεία εξασφαλίζουν στερεότητα στον κειμενικό κόσμο-επινόημα της κ. Κακούρη και ασφαλές

Περίπλοκη είναι η χημεία που δημιουργείται ανάμεαα στο μυθιατόρημα και τον αναγνώστη του, διαφορετική όχι μόνο ως προς το κάθε άτομο αλλά και ως προς την πρώτη και τις ενδε­ χόμενες μετέπειτα αναγνώσεις του κειμένου από το ίδιο άτομο. Γα υ τή όμως τη ζωηανή σχέση ο συγγραφέας δεν μπορεί να επέμβει με σχόλια και επεξηγή­ σεις - η δίκη του κλεψύδρα αδειααε με την τελευταία λέξη του τάευταίου κεφαλαίου, άεν θα πω λοιπόν τίποτα για τα «Πριμαρόλια», αλλά για την ανάγκη που έχουμε -επείγουσα και ζωτική ανάγκη- για ιστορικά μυθιστορήματα. Μελετημένα και τοποθετημένα στο πρό­ σφατο παρελθόν μας, μυθιστορήματα πιστά σε κάθε λεπτομέρεια που αφορά την καθημερινή ζωή, τη νοοτροπία, τις ιδέες, τις οικονομικές συνθήκες, όπως επικράτησαν στον τόπο μας αυτούς τους δύο αιώνες που είμαστε κράτος. Έχουμε ανάγκη να δούμ ε την Ελλάδα του 19ου αιώνα, με τους βασιλείς της, τους πολιτικούς της, τον πνευματικό της κόομο, τους επιχειρηματίες της - να τους δούμε όχι με τη διάθεση πολεμικής, όχι με εξιδανε κεύσεις, όχι με δαιμονοποιήοεις. Ποιοι ήμαστε προχτές; Ποιο ήταν το πρόσωπό μας Αυτό έχουμε ανάγκη να γνωρίσουμε και μ' αυτό να εξοικειωθούμε. Έχω εντο­ νότατη τη συναίσθηση του κινδύνου να χάσουμε τ ' αχνάρια που μας άφησαν οι παππούδες μας και, χάνοπας αυτά, χάνουμε τον εαυτό μας. 0 πλούτος η ποικιλία, η πολυμορφία και η ευκολία με την οποία μας παρέχονται καθημερινά εικόνες και πληροφορίες για τον πολιτισμό και την Ιστορία των μεγάλων, κυρίαρχων αυτή τη στιγμή, λαών αποτελεί απειλή για την αυτογνωσία μας. Οραία που φύοηξεν ο Μπάτης... 0 Μπάτης όμως δεν είναι κακό πράγμα - αντίθετα μας δίνει και χρήσιμα υποδείγματα. Η άμυνά μας δεν μπορεί να ουνίσταται σε ξενοφοβία ή οε αποκλεισμό αυτού του κατακλυσμού εικόνων και λόγων, χώρια που θα ήταν καταδικασμένη κάθε τέτοια προσπάθεια. Το κακό δεν προέρχεται από έξω. Το γεγονός ότι η ιστορική έρευνα στον τόπο μας είναι πίσω -αιτιολογημένα μεν, αλλά πίσω- αυτό είναι το κακό. Επείγει να πληρωθούν τα μεγάλα κενά. Ευτυχώς υπάρχουν πολλά και λαμπρά ελληνικά πρότυπα και υπάρχει επίσης το ενδιαφέρον του κοινού που εκδηλώνεται ζωηρό. Η δουλειά δεν είναι εύκολη -μ ε την έλλειψη μονογραφιών, βιογραφιών, στατιστικών και όλων των συνακόλουθων βοηθημάτων, ο συγγραφέας πρέπει να επωμιστεί και το έργο ενός μεγάλου μέρους της πρωτογενούς ιστορικής έρευνας. Χρονοβόρος η προσπάθεια -κ α ι προς θεού να μη φανερώνεται καθόλου ο μόχθος στο τελικό κείμενο, που το χρειαζόμαστε συναρ­ παστικό, να ρέει άνετα- βαριά λοιπόν η δουλειά, αλλά αν πετύχει, πόσο μεγαλύτερη η ικανοποίηση και πόσο ισχυρότερη η ελπίδα μιας μακρύτερης ζωής για το μυθιστόρημα.

ταΒ ιβλία του μήνα

#3

υπόβαθρο για την ανάπτυξη του κεντρικού θέματος του βιβλίου που είναι (βεβαίως) ένα ευρύτατο φάσμα ανθρωπίνων σχέσεων με ένα επίσης ευρύτατο φά­ σμα περιεχομένου, προσδιοριζόμενο από σημαντι­ κούς παράγοντες όπως είναι π.χ. η στοργή, η κατα­ νόηση, η αλλοτρίωση, ο οίκτος, ου μην αλλά και η εκ­ μετάλλευση, η εξαπάτηση, η ιδιοποίηση, ο φθόνος, με κορύφωση τη διαλεκτική των φύλων. Ασφαλέστε­ ρο πάντως υπόβαθρο, για την προβολή του θεματι­ κού τοπίου του βιβλίου, είναι η ίδια η πόλη - η Πάτρα, που βγαίνει από τον 19ο αιώνα με την ιδιαιτέρως εν­ διαφέρουσα, μεικτή κοινωνική και χωρική τοπογραφία

Η Α. Κακούρη συνεχίζει με

Μυθιστόρημα χαρακτήρων

i

ΒΑΣΙΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Δ έ κ α β ή μα τα σ τη ν ά μ μ ο Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 198

ευφυέστατο τρόπο τη μεγάλη παράδοση που απιπροσωπεύει το κοινωνικό μυθιστόρημα-ποταμός της, συμπορευόμενη με τα ανθρώπινα-οικονομικάκοινωνικά-πολιτικά, και πάντως δικά της πάθη. Την έ­ ξοδο της Πάτρας αηό τον 19ο αιώνα φαίνεται να κω­ δικοποιεί η έξοδος του νεαρού Σωτήρη στον Ατλαντι­ κό, μέσα στο αμπάρι του ατμόπλοιου, προς αναζήτη­ ση καλύτερων ημερών στη νέα ήπειρο στον νέο αιώ­ να. Το ευπρεπές, ευέλικτο γλωσσικό εργαλείο της κ. Κα­ κούρη διεκπεραιώνει με συνέπεια, χωρίς ιδιαίτερες ε­ ξάρσεις, τη ροή των σημαινομένων, ενώ το πλήθος των παντοίων παρεχομένων πληροφοριών, οργανω­ μένων με βάση την πρισματικότητα της αφήγησης, συμβάλλει ιδιαιτέρως στην αποδεκτότητα του κειμέ­ νου. Σεβαστός (αν και όχι κατ' ανάγκην απαραίτητος) παρακειμενικός παράγων της οποίας είναι δυνατόν να θεωρηθεί και ο εκτενής πρόλογος, με τα ενδιαφέρο­ ντα πάντως βιωματικά, πραγματικά αλλά και ενδοκειμενικά (εννοώ ως προς το μυθιστόρημα) στοιχεία. Η απλή, προσιτή αρχιτεκτονική του βιβλίου εξυπηρε­ τεί ακριβώς την οικονομία και τη λογική που προσιδιά­ ζει στο είδος μυθιστόρημα-ποταμός, και έχει ως απο­ τέλεσμα τη διατήρηση ενός αμείωτου, σταθερού εν­ διαφέροντος ακόμα και στην περίπτωση προσηλωμέ­ νων σε συνθετότερες κειμενικές δομές αποδεκτών. Εν τέλει, προϊόντα όπως το παρόν μυθιστόρημα της κ. Κακούρη εξασφαλίζουν πολυμορφία στην ποιότητα της λογοτεχνικής αγοράς. □

ΖΖ&

ο εντυπωσιακό στο νέο αυτό βιβλίο του δόκι­ μου συγγραφέα Βασίλη Χατζηβασιλείου είναι ο τρόπος που κατορθώνει να δημιουργήσει μια συναρπαστική πλοκή με διαφορετικούς ήρωες, ανθρώπους του περιθωρίου, που ο καθένας α­ πό αυτούς θα μπορούσε να αποτελέσει το εύκολο υλικό για ένα ξεχωριστό πεζογράφημα, σύντομης ή πιο εκτεταμένης μορφής. Χωροχρόνος η Θεσσα­ λονίκη του σήμερα, με όλα τα προβλήματα που έ­ χει η δεύτερη τη τάξει πόλη της Ελλάδας. Οι ήρωες μοιάζουν να έχουν βγει από τα «ψιλά» των εφη­ μερίδων: ένας Αλβανός λαθρομετανάστης, μονίμως αντικείμενο εκμετάλλευσης από τους συμπα­ τριώτες μας αλλά εκμεταλλευτής συμπατριωτών του κι ο ίδιος, κάθε φορά που του δίνεται η δυνα­ τότητα, μια γερασμένη πόρνη που συμμετέχει στα τηλεσυνοικέσια, ένας μικροαπατεώνας ομοφυλό­ φιλος λογιστής.

Τ

τα Βιβλία του μήνα

Συμπτώσεις που δεν είναι και τόσο συμπτώσεις, μια και όλοι κινούνται στα στενά πλαίσια συγκεκρι­ μένων διαδρομών γύρω από σιδηροδρομικούς σταθμούς και υποβαθμισμένες συνοικίες, οπότε διασταυρώνουν τους δρόμους τους. 0 συγγραφέ­ ας θέλει -και το δηλώνει- να καταρρίφει το παρα­ μύθι της αλληλεγγύης των αποκλήρων, να περι­ γράφει με ζοφερά χρώματα την κατάρρευση των αξιών όλων των κοινωνικών στρωμάτων. Η τριτοπρόσωπη αφήγηση, πότε από την πλεονεκτική θέ­ ση του πανόπτη και πότε από την οπτική πλευρά του κάθε ξεχωριστού ήρωα, καθρεφτίζει την κοι­ νωνία που ζούμε με κάπως απαισιόδοξες ή/και α-

Καθημερινές ιστορίες ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΚΩΣΤΙΔΗΣ Ισ τ ο ρ κ ς α π ό κ ρ υ φ η ς ζ ω ή ς II Αθήνα, Οι ΐκδόοας των Φίλων, 1998. ΣεΧ. 114

πλώς πραγματιστικές πινελιές. Παρ' όλα αυτά δί­ νει την ψεύτικη, ίσως, δυνατότητα στην ηρωίδα του να «ξεφύγει» από τη μιζέρια, ενδεχομένως γιατί είναι η μόνη που μοιάζει να έχει κάποια ψήγ­ ματα ηθικών αξιών. Κεντρικό μοτίβο η εναλλαγή των ρόλων θύτη και θύματος, διαφορετικών όψε­

στορίες απόκρυ­ φης ζω ής τιτλο­ φορεί την πρό­ σφατη συλλογή διηγημάτων του ο Διονύσης Κωστίδης δίνοντας έτσι απευ­ θείας το στίγμα της προβληματικής του: τι σημαίνει απόκρυ­ φη ζωή; Απλούστατα, η ζωή που βιώνουμε όλοι μας κα­ θημερινά με τις αναποδιές, τις σκοτούρες και τις χαρές της. Για τον Κωστίδη η έννοια του απόκρυ­ φου εκεί εστιάζεται και όχι σε κάποια άλλη ζωή, αυτή που ονειρευόμαστε να ζήσουμε. Μέσα σ ' αυτή τη γλυκόπικρη καθημερινότητα «παίζονται» όλα τα μεγάλα δράματα που ταλανί­ ζουν τον καθένα μας: μέσα στα καθημερινά υπο­ φώσκουν μνήμες, εικόνες, βιώματα, πρόσωπα και τοπία που μας στοιχειώνουν διά βίου, αναζητώ­ ντας κάθε τόσο μία απλή αφορμή για να ξεπροβά­ λουν δριμύτερα. Πώς, δηλαδή, οι αμυχές μιας α­ σήμαντης, φαινομενικά, ημέρας μπορούν να μετεξελιχθούν σε πληγές που όχι μόνο πονούν αλλά και μας φέρνουν αντιμέτωπους με τον βαθύτερο

ων του ίδιου νομίσματος. Μυθιστόρημα χαρακτήρων και καταστάσεων ρεα­ λιστικής γραφής, τα «Δέκα βήματα στην άμμο» α­ ντιμετωπίζουν με σκληρότητα την καθημερινότη­ τα και ευρηματικότητα τη διαπλοκή σχέσεων και

εαυτό μας. Ιστορίες γραμμένες απλά, αφηγήσεις που ακο­ λουθούν μία φόρμα παραδοσιακή δίχως να προδί­ δουν ποτέ το περιεχόμενό τους, αλλά και τα νοή­ ματα που επιθυμεί ο συγγραφέας να εκφράσει.

0 συγγραφέας θέλει να καταρρίφει το παραρύθι της αλληλεγγύης των αποκλήρων, να περιγράφει ρε ζοφερά χρώρατα την κατάρρευση των αξιών όλων των κοινωνικών οτρωράτων

καταστάσεων. Λίλυ Εξαρχοπούλου

Ι

Ηλίας Μαγκλίνης

ΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Το πρόοωπο της ερήμου

της Λίλυς Εξαρχοπούλου

ΑΛΛΟΣ ΟΖ

I Ο

Ν ύ χ τ α α τ ο Τ« λ Κ έ ν τ α ρ

ΓΛτφρ.: Χρύσα Παπαδοπούλου Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 294

Άμος Οζ είναι από τους πιο γνωστούς, διε­ θνώς, σύγχρονους Ισραηλινούς συγγραφείς. Στην Ελλάδα κυκλοφορούν αρκετά έργα του από τις εκδόσεις «Ψυχογιός» και «Καστανιώτης», μεταξύ τω ν οποίων και το αριστουργηματικό «Μαύρο κουτί». Το καινούριο του μυθιστόρημα «Νύχτα στο Τελ Κένταρ» έχει κύρια πηγή έμπνευσης την έρημο, η ο­ ποία αναδεικνύεται σ' ένα από τα πρόσωπα του μυθιστορήματος. Η έρημος δίνει το στίγμα της με την απεραντοσύνη, τη σχετική ακινησία του χρό­ νου, τις αμμοθύελλες, την κάψα και τη σκόνη που πλημμυρίζει τα πάντα, τους παλιούς τάφους των βεδουίνων, τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις, το ηχόχρωμα που της δίνει η επαναλαμβανόμενη με­ λωδία ενός φλάουτου. Αυτή η αχανής έκταση, κά­ που κοντά οτα σύνορα με την Ιορδανία, παρέχει μεταφορικά ένα άσυλο σε διάφορους κατοίκους των μεγαλουπόλεων που θέλουν να ξεφύγουν α ­ πό τα προβλήματα του αστικού βίου και επιθυ­ μούν να κτίοουν κάτι καινούριο. Μια εποχή που υ­ πάρχουν υποψίες ότι η περιοχή έχει πετρέλαιο, γί­ νονται εκεί κάποιες πρώτες εγκαταστάσεις, μια πόλη δημιουργείται από το πουθενά. Κάθε καινούρια πόλη θέλει κι ένα σχεδίασμά κι έ ­ τσι συναντάμε τον Τέο που είναι μηχανικός· συμ­ μετείχε σε ορισμένες από τις πρώτες μελέτες του σχεδιασμού της καινούριας πόλης στην οποία τ ε ­ λικά καταφεύγει μετά από λίγα χρόνια. 0 Τέο έχει υπάρξει ένας περιπλανώμενος Ιουδαίος· μετά από

m -

μια διαφωνία του με στελέχη του Υπουργείου ξε­ νιτεύεται για χρόνια στη Λατινική Αμερική, όπου συμμετέχει στο σχεδίασμά και την οικοδόμηση πόλεων σε διάφορες χώρες. Ο εξηντάρης Τέο, ο ένας από τους δύο βασικούς πρωταγωνιστές της «Νύχτας στο Τελ Κένταρ», αποτελεί τον στοχαστι­ κό πόλο ενός ζευγαριού, που το άλλο μέλος του, η Νόα, είναι ο πόλος της δράσης. 0 Τέο και η Νόα, τη στιγμή που ξεκινά η αφήγηση, συζούν ήδη επί οκτώ χρόνια. Μέσα από τις αναδρομές της αφήγη­ σης μαθαίνουμε ότι γνωρίστηκαν στο Καράκας, ε ­ πέστρεψαν μαζί στο Ισραήλ και αποφάσισαν να μείνουν στο Τελ Κένταρ. Η υπόθεση ξετυλίγεται μέσα από τριτοπρόσωπες αφηγήσεις, άλλοτε από την οπτική γωνία του Τέο

τα Βιβλία του μήνα

και άλλοτε της Νόα, με κάποιες σύντομες αφηγη­ ματικές εκτροπές στο πρώτο ή το δεύτερο πρό­ σωπο. Υπάρχουν τρία εμβόλιμα κεφάλαια που πα­ ρουσιάζουν το σκηνικό της πόλης, τα κτίριά της και το έμψυχο υλικό της, τις χαρακτηριστικές φι­ γούρες ανθρώπων που ζουν και εργάζονται σ' αυ­ τή τη μικρή πόλη των 9.000 κατοίκων. Το άσυλο που παρέχει το Τελ Κένταρ δεν εξυπηρετεί μόνο τους αποδράσαντες από τα αστικά κέντρα, αλλά και πολλούς από τους καινούριους μετανάστες α­ πό τις ανατολικές χώρες, κυρίως τη Ρωσία, που το

0 Άμος Οζ κατορθώνει ο ' ενα ακόμη μυθιστόρημα να αποδώσει τη σύγχρονη ισραηλινή πραγματικότητα με όλες της τις αντιφάσεις και να δημιουργήσει ενα ζωντανό μωσαϊκό διαφορετικών χαρακτήρων αρμόδιο υπουργείο στέλνει εκεί. Η νεόδμητη πό­ λη διαμορφώνεται σε συνδυασμό με την κουλ­ τούρα που φέρνουν οι μετανάστες από τη χώρα της προέλευσής τους: για παράδειγμα, η νέα φουρνιά μεταναστών φαίνεται ότι διαθέτει πολ­ λούς μουσικούς. Οι παλαιότεροι κάτοικοι προέρ­ χονται από την Κεντρική Ευρώπη ή τις πρώην ανα­ τολικές χώρες, κουβαλάνε μαζί τους τις θύμησες αλλά και την αποφασιστικότητα της πάλης για τη δημιουργία της νέας πατρίδας, της νέας πόλης. Έναυσμα για την εξέλιξη των αφηγήσεων των δύο ηρώων αποτελεί ένα περιστατικό που συνδέ­ εται με το γυμνάσιο του Τελ Κένταρ, όπου η Νόα διδάσκει λογοτεχνία. Κάποιος μαθητής της, ο Ιμάνουελ, πεθαίνει από ναρκωτικά αν και δεν είναι ξεκάθαρο πώς ακριβώς επήλθε ο θάνατός του. Ο θάνατος αυτός αγγίζει τις ευαίσθητες χορδές της Νόα, η οποία αισθάνεται κάποιες τύψεις που δεν είχε συνειδητοποιήσει τα προβλήματα του συγκε­ κριμένου μαθητή. 0 πατέρας του Ιμάνουελ έρχε­ ται από την Αφρική και της ζητά να αναλάβει τη σύσταση μιας επιτροπής που θα ασχοληθεί με το

θέμα της ίδρυσης ενός Κέντρου Απεξάρτησης με το όνομα του γιου του. Η Νόα, άτομο της δράσης που συμμετέχει ήδη ενεργά σε διάφορες οργανώ­ σεις και επιτροπές αποκατάστασης μεταναστών, αναλαμβάνει, χωρίς να το καλόσκεφτεί, τη σύστα­ ση της επιτροπής για τη δημιουργία του σχετικού κέντρου. Μέσα από τις αφηγήσεις των δύο πρωταγωνιστών μαθαίνουμε σιγά σιγά τις προσωπικές τους δια­ δρομές, μέχρι τη στιγμή που ξεκινά η πλοκή, και πώς αυτές έχουν επηρέασει τους χαρακτήρες τους και τις ζωές τους. Ταυτόχρονα παραθέτεται μια σειρά από στοιχεία που αφορούν τη σημερινή ζωή στο Ισραήλ. Συχνά το σκηνικό αποδίδει τη στρατοκρατούμενη κατάσταση: γύρω από την πό­ λη υπάρχουν στρατιωτικές εγκαταστάσεις, απαγο­ ρευμένοι χώροι, ο ορίζοντας σκιάζεται συχνά από τις ασκήσεις αεροπλάνων, μια μαθήτρια ετοιμάζε­ ται να υπηρετήσει, οι άντρες συζητούν για την παρελθούσα συμμετοχή τους στους πολέμους, για τις επιδόσεις τους σε μάχες, οι νεαροί θέλουν ό­ λοι να μπουν γρήγορα στη δράση και να κάνουν η­ ρωικές πράξεις, γιατί είναι «cool». Οι κάτοικοι της πόλης είναι, σχεδόν όλοι, δραστήριοι, συμμετέ­ χουν σε οργανώσεις, κάνουν εθελοντικές εργα­ σίες. Η τηλεόραση παίζει μεγάλο ρόλο σε μια πό­ λη που τα βράδια ησυχάζει. Κοινό σημείο συνά­ ντησης των περισσοτέρων προσώπων είναι το κα­ φενείο με τη χαρακτηριστική ονομασία «Καλιφόρνια», που δείχνει ανάγλυφα τις άμεσες επιρροές της σύγχρονης ισραηλινής κοινωνίας. Η κινητικότητα και ο κοσμοπολιτισμός των Ισραηλινών καταδεικνύονται από τις συζητήσεις για τα­ ξίδια, τις προσωρινές μεταναστεύσεις των Τέο και Νόα στη Λατινική Αμερική, του πατέρα του Ιμά­ νουελ στην Αφρική, της μητέρας της Νόα στη Νέα Ζηλανδία. Επιπλέον παρουσιάζεται η έκταση της τερατώδους γραφειοκρατίας σε όλα τα ζητήματα που αφορούν το δημόσιο. 0 συντηρητισμός της μικρής κοινωνίας γίνεται φανερός από τη σχεδόν ομόφωνη αντίδραση των κατοίκων στο Κέντρο Απεξάρτησης που θεωρούν ότι θα δυσφημήσει την πόλη στα ΜΜΕ, θα φέρει στην πόλη εγκλημα­ τίες, θα μειώσει την τιμή των ακινήτων κ.λπ. Εάν η έρημος Νεγκέβ υποδηλώνει τη στάση -λέξη με πολλαπλές έννοιες, όπως θέση και ακινησία-, η στάση αυτή φαίνεται να διαβρώνει τα πάντα. Η Νόα που πάντα κινείται (το ίδιο το όνομά της στα εβραϊκά δηλώνει κίνηση), από κάποια στιγμή και μετά, παύει να ασχολείται με το θέμα του Κέ­

ντρου Απεξάρτησης επειδή αντιμετωπίζει μια σει­ ρά από αντιξοότητες. Τόσο οι εξωτερικοί παράγο­ ντες, όσο και οι εσωτερικές πορείες των πρωτα­ γωνιστών συντελούν στην κούραση και την παραί­

να μπαίνουν τα ερωτηματικά. «Τι νόημα έχει να κατασκευάσεις ένα φράχτη γύρω από κάτι που δεν υφίσταταί; Γύρω από ένα όνειρο;» (σελ. 266) αναρωτιέται κάποια στιγμή ο Τέο. Έτσι, το κτίριο

τηση. Πολλές από τις ιστορίες που διατρέχουν τον κορμό της αφήγησης μένουν ανολοκλήρωτες, τα πάντα σχεδόν τίθενται σε μια εκκρεμότητα, προκαλούν την ίδια αίσθηση με τη συνεχώς μετα­ κινούμενη άμμο. 0 νεαρός ταξιδιώτης που κάνει ωτοστόπ στη Νόα παραμένει μια αδιελεύκαντη φιγούρα, φορτισμένη με πολλαπλά σημειολογικά

του Κέντρου Απεξάρτησης, γίνεται ένα σύμβολο της χιμαιρικής διάθεσης που διακατέχει πάντα τους εποίκους νέων, παραμεθόριων περιοχών. Ωστόσο, οι εσωτερικές διαδρομές έρχονται αντι­ μέτωπες με τον μόνιμο εχθρό που ελλοχεύει στη σκοτεινότερη πλευρά της ανθρώπινης φύσης: την ακινησία, τη στατικότητα, τη μονοτονία. Τώρα που το Τελ Κένταρ έχει κατοίκους αλλά δεν έχει, όπως αποδεικνύεται τελικά, πλουτοπαραγωγικές πηγές, οι κάτοικοι προσπαθούν να βρουν τρόπο να δια­ φυλάξουν την πόλη και τους κόπους που κατέβα­ λαν για τη δημιουργία της. Κάποια στιγμή ένας κά­ τοικος προτείνει την εύκολη λύση: «Ένα καζίνο, Τέο, αυτό θα μας σώσει τελικά. Αυτό θα σώσει το Τελ Κένταρ από το να καταλήξει ως νεκροταφείο. Ένα καζίνο θα φέρει τουρίστες, ταξιδιωτικούς πράκτορες, κορίτσια. Πρώτα θα έρθουν τα χρήμα­ τα, πολλά χρήματα, και μετά θα ακολουθήσει ο πολιτισμός» (σελ. 260). Η σημερινή πραγματιστική αντίληψη έρχεται αντιμέτωπη με τις ηθικές αξίες και τη συνεχή προσπάθεια. Κι όμως τα πράγματα μέσα από την απογοήτευση που φέρνει αυτή η ακινησία, μοιάζουν να κινού­ νται. 0 Τέο αναλαμβάνει να αναπληρώσει τη χα­ μένη κινητικότητα της Νόα, κάποιοι από τους νεοφερμένους μετανάστες βρίσκουν δουλειές, η Νόα συνειδητοποιεί ορισμένα λάθη της και βρίσκεται τώρα πιο κοντά στη νηφαλιότητα που συχνά επι­ δεικνύει ο Τέο. 0 Οζ κατορθώνει σ' ένα ακόμη μυ­ θιστόρημα να αποδώσει τη σύγχρονη ισραηλινή πραγματικότητα με όλες της τις αντιφάσεις και να δημιουργήσει ένα ζωντανό μωσαϊκό διαφορετικών χαρακτήρων, που η σημερινή πορεία τους αντα­ νακλά τόσο την προηγούμενη ζωή τους όσο και την πίστη τους στο αύριο της μικρής πόλης που οι ίδιοι πάλεψαν να δημιουργήσουν. Η μετάφραση α­ πό τα εβραϊκά της κυρίας Χρυσούλας Παπαΐωάννου είναι επαρκής και οι σημειώσεις διαφωτιστικές. □

Το καινούριο μυθιοτόρημα του Οζ έχει κύρια πηγή έμπνευοης την έρημο, η οποία αναδεικνύεται ο'ένα από τα πρόοωπα του μυθιστορήματος φορτία (είναι μαθητευόμενος μαραγκός, υποκατά­ στατο του μαθητή που πέθανε, και Ιρλανδός, δη­ λαδή μύθος συμπληρωματικός του περιπλανώμενου Ιουδαίου) και χάνεται ανεξήγητα προϊδεάζο­ ντας για τη συνολική στάση του μύθου. Από την άλλη ένας από τους δευτερεύοντες χαρακτήρες, ο Μούκυ, ένας δανδής κτηματομεσίτης που συμ­ μετέχει στην επιτροπή της Νόα για το κέντρο, ε ­ ξελίσσεται, μέσω της ξαφνικής εμπλοκής του σε μια μόνιμη και γόνιμη συναισθηματική σχέση, σε άτομό ικανό να προβάλλει θέσεις: «Όταν δεν φλέ­ γεσαι από την ανάγκη να κάνεις κάτι, αφήνεσαι να πεθάνεις σιγά σιγά» (σελ. 282). Το Τελ Κένταρ είναι μια μικρή, σχετικά απομονω­ μένη πολίχνη, αλλά: «Όποιος έχει λίγη καλή θέλη­ ση, μπορεί να βρει καλή θέληση παντού». Διεκδικεί μια θέση στο χάρτη και στις καρδιές των κατοί­ κων του, ζωντανεύει, κινείται, επεκτείνεται μέσα από τις προσπάθειες και την κινητικότητα των κα­ τοίκων του, που είναι αποφασισμένοι να μείνουν σ' αυτό το άνυδρο τοπίο και να το κάνουν παρα­ γωγικό και γόνιμο. Με λίγα λόγια, το Τελ Κένταρ είναι ένα μνημείο στην προσπάθεια των όπου γης Εβραίων να ριζώσουν κάπου, να ζήσουν και να δη­ μιουργήσουν σ' έναν τόπο απ' όπου δεν θα τους διώξουν. Όσο η πόλη εδραιώνεται, τόσο αρχίζουν

ΖΖ©·

Ιδανικές ψευδαιοθήοεις ΝΑΓΚΙΜΠ ΜΑΧΦΟΥΖ φ λ υ α ρ ία π ά ν ω σ τ ο ν N c iA o

ΦΓιΥΑΡΙΑ ΠΑΝΩ ΣΤΟΠ ΠΕΙΠΟ

Μτφρ.: Πέρσο Κουμούτση Αθήνα, Ψυχογιός, 1998. Σίλ. 200 Ναγκίμπ Μαχφούζ γεννήθηκε οτο Κάιρο ίο 1911 κι ασχολήθηκε με τη λογοτεχνία αρκετά νωρίς, ήδη από τα 17 του χρόνια, ώστε σήμε­

Ο

ρα το έργο του να φτάνει σε εντυπωσιακά μεγέ­ θη. Η τιμητική διάκριση του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1988 αποτέλεσε ιδανική αφορμή για να έλθει εγγύτερα στο παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό και να χαρακτηριστεί ως το σπουδαιότερο δείγμα του α­ ραβόφωνου πνευματικού κόσμου. Από την κόστα των πολυγραφότατων συγγραφέων, συνάμα εμβαθυνόντων στον ανθρώπινο ψυχισμό και τα πε­ περασμένα όρια αυτού, με την πένα του ο Ναγκίμπ Μαχφούζ διαγράφει μια σταθερή εσωτερική πορεία με ποικίλες απολήξεις, σημεία στάσης κι ενδοσκόπησης, σημεία ταχείας διαφυγής ή ανακε­ φαλαίωσης αναλόγως των λωβητών και σθενα­ ρών, ειδεχθών είτε εναργών ωσμώσεων στις υ­ παρξιακές συντεταγμένες. Στην περιπέτεια του στοχασμού που επιδόθηκε έως σήμερα διά των μυθιστορημάτων και των διηγημάτων του ο Αιγύ­ πτιος μυθιστοριογράφος τείνει να αποκαλύψει και να καταγγείλει, σε όποιους φενακίζοντες, την ψευδή αίσθηση ότι τα πάντα δύνανται να ευοδωθούν σημασιολογικά και να ερμηνευθούν καθ' ο­ λοκληρίαν από τη σιγαλή διαδικασία και την αδιά­ λειπτη εμπειρία του πνεύματος στο χρόνο. Διότι οι περιγραφόμενες ιστορίες του, από το «Έπος των Χαραφίς» και το «Μέρες και νύχτες της Αραβίας» έ­ ως την «Τριλογία του Κάιρου», αποτιμούν τη ρώμη και το εύρος των παθών, τη γοητεία και την τρυ­ φή που ελλοχεύουν ανά πάσα στιγμή στις παρυ­ φές της ανθρώπινης ψυχής. Καταδεικνύει, μ' άλλα λόγια, τη θολή πραγματικότητα -για τα άπληστα κι απειθή μάτια-της ζωής, η οποία είναι ανερμάτι­ στη και, γι' αυτό, σημαντική αλλά κι ασπαίρουσα.

0 τρόπος του Μαχφούζ συμπαθής και σεμνός: οι ήρωές του γνωρίζουν και αγγίζουν το όριο του πε­ πρωμένου τους, το όριο της αυτονομίας τους στην επιλογή και τη «χρήση». Έτσι, και στην περί­ πτωση της «Φλυαρίας πάνω στο Νείλο», η πραγ-

τα Βιβλία του μήνι

& QS

ματικότητα των «φλύαρων» πρωταγωνιστών του ουδόλως παρεκκλίνει, έστω κι αν ο τρόπος και τα σκαρφίσματά τους, φαινομενικά ή τουλάχιστον συγκυριακά, υποδεικνύουν διαφορετικές εκκινή­ σεις για την ίδια, απαράλλακτη διαδρομή. Οι χα­ ρακτήρες ανατρέφονται κι αποσπασματικά μορφοποιούνται μέσω της κειμενικής διαπλοκής τους συναναστρεφόμενοι σε σταθερή βάση κάθε βρά­ δυ πάνω σ ' ένα ποταμόπλοιο δεμένο στην όχθη του Νείλου. Όλοι έχουν δεδομένη κοινωνική ταυ­ τότητα, προέλευση συγκεκριμένη και σαφή τοπο­ θέτηση στο πλαίσιο που ο συγγραφέας έχει επιλέξει για τον καθένα ξεχωριστά. Ο Νείλος χαρα­ κτηρίζει τη ζωή τους -όπως εξάλλου συμβαίνει στα περισσότερα έργα του Μαχφούζ οι ήρωες να έχουν σταθερό ψυχοδηλωτικό σημείο στην εξέλι­ ξή τους τον υπεραιώνιο ιερό ποταμό- αποφαινόμενος κοινός παρονομαστής και κομιστής της εξέ­ λιξης στα ήσυχα, αργορέοντα νερά του. Το ποτα­ μόπλοιο συμβολίζει την ακινησία της πραγματικό­ τητας των ηρώων, με προεξάρχοντα τον βασικό του ένοικο Ανίς και την αχνή αλλά καταλυτική φι­ γούρα του υπηρέτη του αμ Άμπντου. Ο δεξιοτεχνικός χειρισμός των φυσιογνωμιών που απαρτί­ ζουν την παρέα του «κεφιού» απεκδύει την αγω­ νιώδη και νευρωτική τους προσπάθεια να κινη­ θούν, να δημιουργήσουν μια άλλη κατάσταση που, έστω κι αν διαρκεί λίγο -όσο κρατάει η βρα­

δινή σύναξη στο ποταμόπλοιο γύρω από τον ναρ­ γιλέ-, μοιάζει σωτήρια ή εξισορροπιστική σε σχέ­ ση με τη «βεβαρημένη» καθημερινότητα. 0 Ανίς ο­ μολογεί ότι «...πρέπει να ερευνήσουμε τι είναι η ί­ δια η θέληση για ζωή και όχι τη βάση στην οποία πιστεύουμε. Η θέληση για ζωή μάς κάνει να γα­ ντζωνόμαστε πάνω στη ζωή περισσότερο, ακόμα κι αν ο νους μας μας ωθεί προς την αυτοκτονία. Γιατί αυτή είναι η ουσιαστική βάση και ίσως έτσι

ρουσία του Νάσερ, οπότε η σύγχυση επιφέρει στρεβλώσεις αλλά και δογματισμούς σε μια κοι­ νωνία ιδιαίτερη, με παράδοξα χαρακτηριστικά και ασαφείς δυναμικές σε ανάπτυξη. 0 συγγραφέας προσπαθεί να νουθετήσει τους συμπατριώτες του στην ερειστική πραγματικότητα του τρέχοντος αι­ ώνα, που διαρκώς μεταβάλλεται αλλά εκ παραλ­ λήλου βρίσκεται σε ευθεία αντιπαράθεση με την παγιωμένη-ακατάρριπτη κοσμοαντίληψη του αρα­

ξεπεράσουμε τους εαυτούς μας». Και πράγματι, η

βικού κόσμου. Ένας δικηγόρος, ένας κρατικός υ­ πάλληλος, μια νοικοκυρά, ένας τεχνοκριτικός, έ­ νας άνεργος, ένας ηθοποιός, μια δημοσιογράφος ακραγγίζουν τον κοινωνικό ιστό της Αιγύπτου και «δραπετεύουν» από την κίβδηλη και αλλόφρονα πραγματικότητα που τους περιβάλλει, θέλοντας -μοιρολατρικά κι αναταραγμένοι εν τέλει- να απο­ φύγουν ή να αποποιηθούν την τριβή με αυτήν. Οι σημειώσεις της Σαμάρα αποκαλύπτουν έναν ιδανι­ κό θεατρικό καμβά, στον οποίο ο συγγραφέας στήνει αριστουργηματικά έναν προσηνή διάλογο και μύχιους συλλογισμούς που διαρρέουν με τη φωνή και το δίπτυχο σοβαρότητας και γελοιότη­

0 Ν. Μαχφούζ τείνει να αποκαλύψει και να καταγγείλει, οε όποιους φενακίζοντες, την ψευδή αίοθηοη ότι τα πάπα δύνανται να ευοδωθούν οημαοιολογικά, να ερμηνευθούν καθ'ολοκληρίαν παρέα πάσχει από αυτήν ακριβώς την κινητήρια δύναμη για τον εαυτό της. Ο διάλογος μεταξύ τους αναπτύσσεται ζωηρός και η σκέψη τους υπο­ λανθάνει άλλοτε εξαιτίας της αλλοτριωτικής «μέ­ θης» κι άλλοτε εξαιτίας της ανάγκης ανατροπής και αυτοσαρκασμού. Ο Ναγκίμπ Μαχφούζ βρίσκει ακόμη μια φορά την ευκαιρία να προσδώσει στον παρατιθέμενο διάλογο όλα εκείνα τα συστατικά στοιχεία του φιλοσοφικού credo, με το οποίο στα­ θερά κι απέριττα «ενδύει» τον μυθιστορηματικό πυρήνα του. 0 δοκησίσοφος Ράσεντ ή ο μηδενι­ στής Άλι ελ Σάιεντ έρχονται σε ευθεία σύγκρουση με τον παθητικό συντηρητισμό του Χάλεντ Αζούζ ή, σ' άλλη στιγμή, η ισορροπία των θηλυκών φω­ νών της παρέας διαταράσσεται από τη σαγηνευτι­ κή, πνευματώδη και δυναμική Σαμάρα που εισβάλ­ λει στο χώρο και αηοσυντονίζει τους πάντες, ακό­ μη και εκείνον το σκεπτικιστή Ανίς. Βέβαια, ο αρα­ βικός τρόπος σκέψης παρουσιάζεται και εδώ αποκαλυπτόμενος σε όλες τις πτυχώσεις του. Είναι η εποχή που η Αίγυπτος γνωρίζει κοσμογονικές αλ­ λαγές σε κάθε επίπεδο χάρη στην πολιτική πα­

©®-

τας (άραγε παράλογο;) που καλύπτει τις φιγούρες τους. 0 σκοτεινός ρεαλισμός και η διεισδυτική μα­ τιά του Ναγκίμπ Μαχφούζ τεκμηριώνεται και κορυφώνεται στη διατύπωση του μονήρους ψυχισμού του κεντρικού ήρωα Ανίς, όταν συντελείται ένα καθοριστικό γεγονός για την κατάρρευση της ιδα­ νικής ψευδαίσθησης της παρέας στο ποταμό­ πλοιο. «Δεν υπάρχει τίποτα φριχτότερο από τον ί­ διο τον θάνατο. Υπάρχει ο θάνατος που σέρνεται πάνω σου ενώ είσαι ζωντανός...». Η γνώση επιβε­ βαιώνει και επικυρώνει τα πάντα όσον αφορά στη θέληση και την πράξη, στην προσδοκία και την α­ πάλειψη, στη διάνοια και τη νωθρότητα. «Και τι πρέπει να γίνει; Δεν έχουμε παρά μόνο λογική και βούληση!» Βασίλης Ρούβαλης

τα Β ιβλία του μήνα

Γράμμα από την Τουρκία I

ΦΕΡΙΝΤΕ ΤΣΙΤΣΕΚΟΓΛΟΥ

L

Μ η ν π υ ρ ο β ο λ ε ίτ ε τ ο χ α ρ τ α ε τ ό

Η ■

Μτφρ.: Στέλιος Ροΐδης Αθήνα, Καοτανιώτης, 1998. Σελ. 100

I

ΤΓ να επιστολιμαίο αφήγημα, που διαρθρώνεται σε παρόντα τρεις επιστολές, έκτασης από μισή έως L έξι σελίδες, αναλαμβάνει να ζωντανέψει τη ζωή στις τουρκικές φυλακές, για έναν περίπου χρόνο, γυ­ ναικών, οι οποίες βιώνουν πολλαπλά, και στην αφη­ γηματική διαδικασία, τον καταπιεσμένο κοινωνικό

I"

τους ρόλο. Ο μικρός Μπαρής, γιος μιας από τις φυλακισμένες, φέρεται ως ο συγγραφέας των γραμμάτων, που στέλλονται με την ανεκπλήρωτη, κατά το πλείστον, επιθυμία της ανταπόκρισης στην πρώην κρατούμενη

Η ζωή οτις τουρκικές φυλακές γυναικών, οι οποίες βιώνουν πολλαπλά, και οτην αφηγηματική όιαόικαοία, τον καταπιεσμένο κοινωνικό τους ρόλο και μεγάλη φίλη του, Ιντζί. Παρά την επιφανειακή, παιδική αφέλεια και τις ανυποψίαστες ρητορικές του ερωτήσεις, το κείμενο αποδίδει τη ζωή στις φυλακές, τόσο μέσω της διήγησης του κεντρικού αφηγητή, όσο και χάρη στους παραστατικούς διαλόγους του. Το μικρό αγόρι λειτουργεί ως ένα καθαρά φεμινιστικό σύμβολο. Συντελεί σ' αυτό και το άλλοθι, που του προσφέρει το φύλο του: γίνεται η φωνή της γυναικεί­ ας «γλώσσας» σ' ένα χώρο, όπου εξ ορισμού το γυ­ ναικείο φύλο ταπεινώνεται ηθικά και καταπιέζεται κοι­ νωνικά και πολιτικά. Το αρσενικό στοιχείο, παρόν ως προδοτικό, επιλήσμον, εξουσιαστικό και τυραννικό, ντύνεται κάποτε τη γυναικεία εσθήτα και εξιλεώνεται στο πρόσωπο του κεντρικού αφηγητή. Την κατάσταση της ταπεινωτικής εξομοίωσης των κρατουμένων κάτω από τη μάσκα και το ρόλο της κα­

ταδίκου έρχεται ν' αμβλύνει ο χαρταετός: σύμβολο ε­ λευθερίας και ειδωλολατρικό επιμύθιο μεταμορφώ­ σεων. Αν και χάρτινος, άρα μη αληθινός, ξεφεύγει απ' τα πυρά, ταυτιζόμενος με την ελευθερία: βρίσκεται στον αντίποδα της μοίρας του (χάρτινου) βιβλίου, που καίγεται, γιατί υπηρετεί τη σκέψη. Κερδίζει τη θέση του στον εκτενή τίτλο του διηγήματος, ως αντικείμε­ νο μιας προστακτικής, συνοδευόμενης από άρνηση, ι­ κανής, λόγω του παραπάνω συνδυασμού, να προϊδε­ άσει για τη μορφή της γυναικείας μοίρας, όπως περιγράφεται στη νουβέλα. Παρά την -υποτιθέμενη- παιδικότητα της αφήγησης, η μυθοπλασία απομυθοποιεί τις πολιτικές κρατούμε­ νες, ακόμη και την ίδια τη μητέρα του αφηγητή: αν και δεν παρουσιάζει όλη την αγριότητα των συνθηκών του εγκλεισμού τους, τις εμφανίζει συχνά γυμνές μπροστά στην αγωνία για το μέλλον τους και στο ψυ­ χικό άγχος της αναμονής της αμνηστίας. Οι γυναίκες αυτές, ποινικές και πολιτικές κρατούμενες, αγωνίζο­ νται για την ελευθερία, στηρίζουν η μία την άλλη, αλ­ λά και εγκαταλείπουν τις συντρόφισσές τους κάποτε, από ιδιοτελή κίνητρα παρακινούμενες. Κρίμα που το κείμενο, λόγω συντομίας, δεν μας επιτρέπει να παρα­ κολουθήσουμε πώς εξελίσσονται οι γυναικείοι αυτοί χαρακτήρες, που δεν είναι λίγοι, σημειωτέον. θα μπο­ ρούσαμε να κουβεντιάσουμε πολλά για την ψυχολο­ γία τους. Καλυψώ Λάζου

Πολιτικό και__________ κοινωνικό μυΒιοτόρημα NTEHBINT ΛΟΤΖ

i

O utc γάτα outc ζημιά Μτφρ.: Γιώργος Μπαρουξής Αθήνα, Bell, 1998. Σελ. 499

ε μια εκδήλωση που έγινε πριν από 5 περίπου χρόνια στο Πανεπιστήμιο του East Anglia, με κα­ λεσμένους αρκετούς επιφανείς συγγραφείς -ανάμεσά τους ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, ο Πολ θερού και η Ντόρις Λέσινγκ-, ο Ντέιβιντ Λοτζ ξεχώρισε αμέ­ σως με την ικανότητά του να κρατάει αμείωτο το εν­ διαφέρον του κοινού και κατά τη διάρκεια ανάγνωσης

Σ

αποσπασμάτων του τελευταίου του βιβλίου, Η Θερα­ πεία, αλλά και ενόσω μιλούσε για τη διαδικασία της συγγραφής. Φιλικός, μετρημένος και με χιούμορ, ή­ ξερε να προσαρμόζει τον τρόπο προσέγγισης του θέματος στο ακροατήριό του, έτσι ώστε ο καθένας να συλλάβει την ουσία και ανάλογα να εφαρμόσει ή

©

2-

να συσχετίσει τα λεγόμενό του. Αν όμως ήταν η δεινότητά του ως ομιλητή που γοή­ τευσε το κοινό, ήταν η φήμη του, η οποία είχε προηγηθεί του ίδιου, που τους προσέλκυσε· είναι από τους λίγους εν ζωή συγγραφείς που έχουν καταφέ­ ρει να εισχωρήσουν στο λεγόμενο «literary canon» και να διδάσκονται σε προπτυχιακά προγράμματα φι­ λολογίας, ενώ αποτελεί την προσωποποίηση της προσδοκίας κάθε σχεδόν φοιτητή αγγλικής λογοτε­ χνίας - να γίνει συγγραφέας και μάλιστα ιδιαίτερα πε­ τυχημένος. Έχει γράψει θεωρία της λογοτεχνίας, δο­ κίμια, θεατρικά έργα και εννέα μυθιστορήματα, τα ο­ ποία έχουν μεταφραστεί σε είκοσι τέσσερις γλώσσες και έχουν αποσπάσει αρκετά βραβεία. Το Ούτε γάτα ούτε ζημιά είναι το τελευταίο μέρος της «ακαδημαϊκής» τριλογίας του (campus novels), η οποία ξεκινάει με το Αλλάζονται: θέσεις (εκδ. Πόλις) και ακολουθείται από το Μικρός που είναι ο κόσμος (εκδ. Πόλις). Διαφοροποιείται όμως από τα δύο προηγούμενα έργα, αφού οι γνωστοί πια χαρακτή­ ρες, Φίλιπ Σουάλοου και Μόρις Ζαπ, παίζουν δευτερεύοντα ρόλο, παραχωρώντας τη θέση τους σε μια

νέα λέκτορα της Αγγλικής Λογοτεχνίας, τη Ρόμπιν Πένροουζ, και στον Βικ Γουίλκοξ, γενικό διευθυντή της Τ. Πρινγκλ & Υιοί (Χυτήρια και Γενικές Μηχανολο­ γικές Εφαρμογές). Η εμφάνιση του Βικ αποτελεί τη βασική καινοτομία του έργου και δικαιολογεί τη συνά­ ντηση του «ακαδημαϊκού» μυθιστορήματος με το «βιομηχανικό». Στο πλαίσιο ενός νέου σχεδίου, γνωστού ως Σχέδιο Σκιάς, η Ρόμπιν είναι υποχρεωμένη να παρακολουθεί «σαν σκιά» τον Βικ Γουίλκοξ μία συγκεκριμένη μέρα κάθε εβδομάδα για όλη τη διάρκεια του εξαμήνου. Όταν οι δύο άνθρωποι γνωρίζονται, όλα όσα αντι­ προσωπεύουν έρχονται σε επαφή και συγκρούονταιλογοτεχνικές θεωρίες και φιλοσοφικά ρεύματα ερμη­ νευμένα από γυναικεία σκοπιά, με έμφαση στη δύνα­ μη της γλώσσας να «παράγει τον "εαυτό" μας -όχι ' είσαι αυτό που τρως" αλλά “είσαι αυτό που λες" ή, μάλλον, “είσαι αυτό που σε λέει"»-, έρχονται αντιμέ­ τωπα με τον «αντρικό» καπιταλισμό που καταρρέει, την οικονομική κρίση της βιομηχανίας, και όχι μόνο, αλλά κυρίως με τις προτάσεις επίλυσης του προβλή­ ματος, οι οποίες είναι αντίθετες με την ιδεολογία του ακαδημαϊκού χώρου. Σ' αυτή τη θεωρητική όμως ά-

ποψη της τάξης πραγμάτων, οι δύο άνθρωποι φέρ­ νουν τα δικά τους προσωπικά προβλήματα και φό­ βους, η Ρόμπιν βρίσκεται επί ξύλου κρεμάμενη όσον αφορά την επαγγελματική της αποκατάσταση, ενώ ο Βικ αδυνατεί να επικοινωνήσει με την οικογένειά του. Γεγονότα που επηρεάζουν τον τρόπο που αντιλαμ­ βάνονται και ερμηνεύουν τα πράγματα, τους κάνουν περισσότερο ευάλωτους, αλλά και πιο δεκτικούς και ανοικτούς στο «διάλογο» που ξεκινάει ανάμεσά τους. Αυτός ο «διάλογος», ο οποίος, εκτός των άλλων, συμβάλλει στο να κατανοήσουν οι ήρωες τον κόσμο λίγο καλύτερα, δίνει τη δυνατότητα στο κείμενο να δημιουργήσει μια απολαυστική πλοκή που θα δικαιο­ λογήσει την πολιτική του κατεύθυνση.

0 Ντέιβιντ Λοτζ ξεφεύγει από τον καθαρά ακαδημαϊ­ κό χώρο και περνάει σ' έναν πιο εμφανή πολιτικό και κοινωνικό σχολιασμό της δεκαετίας του '80 στην Αγγλία. Το μυθιστόρημά του, αν και σαφώς λιγότερο κυνικό και περισσότερο αισιόδοξο από το Τι ωραίο πήιάτοκο του Τζόναθαν Κόου, παραδέχεται με μια πι­ κρία ότι η οικονομική εξουσία είναι αδίστακτη, όχι ό­ μως και ανίκητη, και ότι η Αγγλία των προηγούμενων χρόνων έχει αλλάξει, ίσως προς το χειρότερο. Ο λα­ ός παρ' όλα αυτά διατηρεί το γνωστό ειρωνικό, σαρ­ καστικό χιούμορ του που κάνει το έργο μια πολύ ευ-

0 Ντ. Λοτζ ξεφεύγει από τον καθαρά ακαδημαϊκό χώρο και περνάει ο ' έναν πιο εμφανή πολιτικό και κοινωνικό οχολιαομό της δεκαετίας του '80 οτηνΑγγλία

PX =

=

=

Ρ Ι Τ Ι Κ Η ΣΕΙΡΑ: Ε Ν Π Α Ω .

C h r is t ia n J a c q

Το μυστικό του Τουταγχαμόν Ένας φαραώ με χρυσή μάσκα που κοιμά­ ται χιλιάδες χρόνια μέσα στο σκοτάδι ενός ασύλητου τάφου στην καρδιά της Κοιλάδας των βασιλέων, τόπου παρά­ ξενου και υποβλητικού, όπου η ζωή είναι άρρηκτα δεμένη με το θάνατο και οι άν­ θρωποι με τα όνειρά τους... Ο Κάρτερ, ο αιγυπτιολόγος, και ο Κάρναρβον, ο μαικήνας, θα ερωτευθούν την Αίγυπτο και την Κοιλάδα και θα βγάλουν τον Τουταγχαμόν από τη λήθη παρά τα εμπόδια πσυ υψώνουν ο πόλεμος, οι αντα­ γωνισμοί, οι φιλοδοξίες και ο φθόνος. Ποιο μυστικό κρατάει όμως μαζί με το σκήπτρο του ο βασιλιάς Τουταγχαμόν; Ποια τύχη -αλλά και κατάρα- επιφυλάσ­ σει η ανασκαφή στους πρωτεργάτες της; Το μυστικό τσυ Τουταγχαμόν τιμήθηκε με το βραβείο Maison de la presse το 1992.

χάριστη κοινωνική κωμωδία, η οποία παρά τις κά­ ποιες εξειδικευμένες αναφορές διαβάζεται εύκολα από όλους, αφού δεν κρύβει ένα δεύτερο επίπεδο, ένα δεύτερο κείμενο. Η μετάφραση είναι καλή και καταφέρνει να αποδώσει το χιούμορ και την ατμόσφαιρα της εποχής, ωστόσο μερικές έννοιες όσον αφορά τη λογοτεχνική θεωρία παραμένουν προβληματικές σε γενικότερο επίπεδο. Άλκηστη Χρονάκη

τα Βιβλία του μήνα

ΣΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ Ή ΜΕ ΑΝΤΙΚΑΤΑΒΟΛΗ Διδότου 10,106 80 Αθήνα, τηλ. 36 22 390, fax 36 21 367 Βιβλιοπωλείο Κωλεττη 25, 106 77 Αθήνα, τηλ. 38 36 460

ΠΟΙΗΣΗ

ΥπερρεαΧιοτικό καλειδοσκόπιο

___________________________________________ του Σωτήρη Λιόπου

ί

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ

Τ α ιλ ι ξ ή ρ ι α τ η ς φ ω ν ή ς τ ο υ ς Αθήνα, Ύψιλον, 1998. Σελ. 124

ο νέο βιβλίο του ποιητή Δημήτρη Καλοκύρη απο­ τελεί ένα ρηξικέλευθο και πρωτοποριακό τόλμη­ μα αποφασιστικής αντιπαράθεσής του με τις δυ­ νατότητες του προσωπικού του αλλά και του παγκό­ σμιου φαντασιακού. Συνεπής στον προσανατολισμό του, εκφρασμένον ήδη με έργα εξαιρετικής πρωτοτυ­ πίας ΙΤα Φανταστικά Φουγάρα (1977), Ο Κακός Αέρας (1988), Η Ανακάλυψη της Ομηρικής (1995)1, αποδεσμεύεται και εδώ από τη σοβαροφάνεια και τον κα­ θωσπρεπισμό της κοινότοπης και τετριμμένης σύγ­ χρονης νεοελληνικής λογοτεχνίας και του μεγαλοσχημόνως ανιαρού κυρίαρχου νεοελληνικού λόγου γενικότερα. Πρόκειται για ένα καλειδοσκοπικό παραδοξολόγημα αφηγηματικής μορφής και αινιγματικού περιεχομένου, που διαπνέεται από ένα ριψοκίνδυνο όσο και περιπε­ τειώδες πνεύμα το οποίο, με πρόσχημα την εξιστόρηση των αναμνήσεων κάποιου Άραβα περιηγητή του 14ου αιώνα και του παράξενου δακτυλιδιού του από τη μία και την αναφορά των γλωσσικών ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών ενός πλήθους ζώων από την άλλη, διατρέχει φανταστικά τις μυθολογίες, τους πολιτι­ σμούς, τις παραδόσεις, τα γραπτά κείμενα, τις θρη­ σκείες κι ένα πλήθος τοπωνύμια της Μεσογειακής λε­ κάνης (Βόρειος Αφρική, Αραβοκρατούμενη Ισπανία, Μεσαιωνική Γαλλία, Αναγεννησιακή Ιταλία, Ελλάδα, Βαλκανικές χώρες, Μικρά Ασία), της Μέσης Ανατολής και της Ασίας (απ' τις Ινδίες μέχρι την Κίνα).

Τ

Η εκ πρώτης όψεως κυρίαρχη ιστορικοφάνεια του συ­ νόλου δεν είναι παρά μια πρόφαση, που δίνει στο συγγραφέα ένα γόνιμο φαντασιακό υπόβαθρο, πάνω

στο οποίο δημιουργεί έναν φανταστικό πανδέκτη απιθανοτήτων. Η φαινομενική αληθοφάνεια των παρατι­ θέμενων ιστορικών στοιχείων, που διαρκώς παραλλάσσονται και διαφοροποιούνται, λειτουργεί ταυτο­ χρόνους παραπλανητικά και υπονομευτικά για την κυ­ ρίαρχη και καθιερωμένη γνώση και λογική. Συνεχής εμφανίζεται σ' όλο το μήκος του βιβλίου η ε­ ναλλαγή τυπογραφικών στοιχείων σε κάθε περίοδο που ξεκινά με ένα μεγάλο πρωτόγραμμα. Στη διάρ­ κεια κάθε περιόδου, η οποία αποτελεί μια υποτιθέμε­ νη αφηγηματική ενότητα, μια εν εξελίξει αφήγηση διακόπτεται απροσδόκητα από άλλες συνεκδοχικές ή παρεκβατικές ενότητες, είτε μ' ένα ευφυές εύρημα είτε με απλά αποσιωποιητικά, δημιουργώντας ένα πνευματώδες σύνολο αποτελούμενο από πολυάριθ­

τα Β ιβλία του μήνα

μα σύντομα κείμενα που παρατίθενται χωρίς ν' αντα­ ποκρίνομαι σε κάποια ορθολογική αφηγηματική δομή και συνδέομαι αυθαίρετα μεταξύ τους σύμφωνα με τις διαπιστώσεις μιας αμιφατικής λογικής. Τα «κομμάτια» αυτά δίνουν την εντύπωση αποσπα­ σμάτων παρμένων από πολλές και διαφορετικές με­ ταξύ τους πηγές, οι οποίες είναι τελείως επινοημένες παρά τη συνεχή υπόνοια κάποιας αληθοφάνειας ή πι­ θανής προέλευσής τους από καταγραμμένα μνημεία της ανθρώπινης ιστορίας. Έχουμε έτσι μια σειρά από διαδοχικά κείμενα που δημιουργούν ένα ευμετάβλητο φαμασμαγορικό σύνολο από αλληλοδιαδεχόμενες και συμπλεκόμενες ονειρικές αφηγήσεις, αναδρομές

'Ενα καλειδοσκοπικό παραδοξολόγημα αφηγηματικής μορφής και αινιγματικού περιεχομένου, που διαπνέεται από ένα ριψοκίνδυνο όοο και περιπετειώδες πνεύμα της μνήμης, επίπλαστες παραβολές, αποσπάσματα α­ πό επιστημονικά συγγράμματα, εγκυκλοπαιδικά παρα­ θέματα, χρησμούς, γρίφους, παραμύθια, χρονικά, μύ­ θους, θρύλους, δοξασίες και λαογραφικές παραδό­ σεις της Δύσης αλλά κυρίως της Ανατολής. Το διφορούμενο και μυστηριώδες στοιχείο του νοη­ ματικού πλαισίου και η αινιγματικότητα των εκφράσε­ ων είναι διάχυτα σε όλο το έργο. Μια συνεχής αλλη­ λουχία από φανταστικές αναφορές, ιδιόρρυθμες σκέ­ ψεις και στοχασμούς αντεστραμμένης λογικής δημι­ ουργεί μια αφηγηματική αλυσίδα παιγνιώδους διακειμενικότητας φτιαγμένη από τελείως διαφορετικά υλι­ κά, σχηματίζοντας ένα πολύμορφο σύνολο απρόβλε­ πτων νοηματοδοτικών συνδυασμών, που αυξάνει τα όρια της αντιληπτικότητάς μας συμβάλλοντας έτσι στην απόλαυση της ανάγνωσης. Η λυρικότητα πολλών σελίδων φθάνει σε φρενιτιώ­ δεις ρυθμούς, η υπερρεαλιστική εικονοποιία είναι εκ­ θαμβωτική, ο θρίαμβος των μεταφορών απόλυτος, η επιμονή σε οξύμωρα σχήματα συνεχής, η χρήση γλωσσικών στερεοτύπων και παγωμένων εκφράσε­ ων ανατρεπτική, ενώ οι έντονες περιγραφικές αντιθέ­

τα Βιβλία του μήνα

σεις και οι παράτολμες επινοήσεις είναι καταλυτικές. Οι απροσδόκητοι γλωσσικοί συνδυασμοί, που βασίζο­ νται σε αρκετά σημεία και σε ηχητικούς συνειρμούς, φθάνουν στο αποκορύφωμά τους στο «Αλφάβητο της περιπλάνησης», όπου ο ποιητής παρουσιάζει μια δική του εκδοχή στον γνωστό τρόπο εφαρμογής της «αυ­ τόματης γραφής», που πρότεινε ο Αηάτέ Breton στο «Πρώτο Μανιφέστο του Υπερρεαλισμού». Με σημείο εκκίνησης κάθε ένα από τα είκοσι τέσσερα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου, μας χαρίζει δέκα γοητευ­ τικές σελίδες αυθόρμητων συνειρμών, όπου το «θαυ­ μαστό» συλλαμβάνεται τη στιγμή που σχηματίζεται πρωτογενώς από τα πλέον ανομοιογενή υλικά. Πλήθος είναι οι λεπτομερειακές περιγραφές που δια­ τρέχουν τις σελίδες του βιβλίου υπονομεύοντας τις ε­ δραιωμένες πεποιθήσεις μας, αρκετά και εύστοχα τα λογοπαίγνια, τα ερωτικά υπονοούμενα, οι μυστικιστι­ κές αναφορές, οι κρυπτογραφημένες παραβολές, τα μεταμφιεσμένα (σε αραβικά ή κινέζικα) ονόματα γνω­ στών και ομότεχνων του ποιητή, ενώ το μαύρο χιού­ μορ και η σκωπτική ειρωνεία είναι κυρίαρχα στοιχεία της νοηματικής υπονόμευσης. Διασπώνται επίσης και οι ιδιότητες του συγγραφέα, ο οποίος παρουσιάζεται ως ο καταγραφέας των επινοήσεων της φαντασίας του και ο ρυθμιστής της λεκτικής ροής των προϊό­ ντων της, αλλά πολύ συχνά και ως σχολιαστής τους. Οι αφηγηματικές επισημάνσεις του βιβλίου όλο και κάπου παραπέμπουν, όλο και κάτι μας θυμίζουν, αλ­ λά όχι ακριβώς αυτό που υποπτευόμαστε, ή μας έρ­ χεται πρώτο στο νού, όχι αυτό που νομίζαμε πως θα προέκυπτε διαβάζοντας παρακάτω, γιατί ο ποιητής συνεχώς εκτοξεύει το αναγνωρίσιμο σε μια διαφορε­ τική και αναπάντεχη διάσταση που προκαλείτην κοινή γνώση και εμπειρία. Όλα αυτά όμως παρατίθενται με μια εκπληκτική αμεσότητα, επιτηδευμένη φυσικότητα και τεχνητή αληθοφάνεια έτσι ώστε, μέσα στην εγνω­ σμένη εκ μέρους μας «κατασκευή» τους, μας κάνουν να τα αποδεχόμαστε χωρίς ν' αναρωτιόμαστε πού, πώς και γιατί και ν' αφηνόμαστε να παρασυρθούμε α­ πό την απαράμιλλη γοητεία του κειμένου εκεί που αυτό μας οδηγεί: σε όσα δεν είχαμε σκεφθεί ποτέ πριν ή ποτέ μ' αυτό τον τρόπο και σε όσα σκεφτόμα­ στε ταυτόχρονα μ' αυτά που διαβάζουμε και διευρύ­ νουν τις μέχρι εκείνη τη στιγμή σκέψεις μας, με αφορ­ μή τη διαφορετική προέλευση, τρόπους σύζευξης και κατεύθυνση των σκέψεων του γράφοντος. Η μεταβλητότητα και ρευστότητα, τόσο του γλωσσι­ κού υλικού όσο και του νοηματικού περιεχομένου, δημιουργούν την ασφαλή εντύπωση μιας πολυδιά­ στατης φαντασμαγορίας πιθανοτήτων και απειροστι-

■m

κών συνδυασμών, ενός μεταμορφωτικού δέκτη ιδε­ ών που έχει «προσβάλει» κάθε πληροφορία του πα­ ρελθόντος με τον ιό της αδέσμευτης φαντασίας, της θαυματουργού τυχαιότητας και του ευφυούς χιού­

που αψηφά κάθε ορθολογικό κριτήριο και δυναμιτίζει τις σταθερές αντιλήψεις επί παντός του επιστητού. Με βάση το σκεπτικό αυτό, «Τα ελιξήρια της φωνής τους» αποτελούν ένα πρώτης τάξεως «φάρμακο» κα­

μορ, δημιουργώντας ένα υπερρεαλιστικό καλειδο­ σκόπιο διαρκούς μετάλλαξης των δεδομένων.

τά της αφόρητης εγχώριας λογοτεχνικής κοινοτοπίας,

Ένας εξαιρετικός «μετατροπέας συνειδήσεως», το έρ­ γο αυτό διαθέτει μια ακέραια παραισθητική ποιότητα

της ανέμηνευστης φλυαρίας και της ανούσιας μυθιστορηματικοποίησης της καθημερινότητας, που τρέ­ φει τον σύγχρονο βιβλιο-εμπορικό ανταγωνισμό. □

2-ΐγαλες αποτιμήσεις

ΜΙΛΤΟΥ ΣΑΧΤΟΥΡΗ

α ν α π ο δ α γ ύ ρ ισ α ν I ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ J L Α ν α π ο δ α γ ύ ρ ισ α ν τ α ρ ο λ ο γ ια

τ α ρ ο λ ο γ ια

■ 1 1 Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 36 Λ διάλογος του Σαχτούρη με το θάνατο είναι διηνε1 1 κής. Το όριο που μορφοηοιείται μεταξύ τους είU ναι το ασύμμετρο ωρολόγιο, που οι λεπτοδεί­ κτες του πάλλονται και στρέφονται ακανόνιστα ώ­ σπου να σημάνουν, αναπόδραστα, την ώρα μηδέν. 0 χρόνος ξεπερνά τη συμβατική παρατακτική του ακο­ λουθία συντρέχοντας με το πρωθύστερο την κατα­ νόηση των αιτίων για τα συμβαίνοντα. Ενατενίζοντας τον προσωπικό βίο σχηματοποιείται ένα δυστύχημα ναυαγίου που ήδη παρακολουθεί ο ποιητής στοχαστι­ κά και προσηνώς. «Μακριά στον ορίζοντα γίνεται ένα ναυάγιο /... / Αλλά κι εδώ κοντά γίνεται ένα άλλο / ναυάγιο, κι αάίμονο, ξέρουμε/ τους πνιγμένους, κα­ θώς και τους/ φίήους και τους συγγενείς που τους θρηνούν». Είναι η σαχτουρική είσοδος οτην πρόσφα­ τα κυκλοφορημένη συλλογή, στην οποία παρέχεται διεξοδικό ο ποιητικός χώρος για τη σιγαλή αποτίμηση μιας φωνής που, κι αν η έντασή της έχει εκπέσει βρα­ χνιασμένη, δεν παύει να ψάλλει εκστατικά τα μύχια, τα ήδη εγνωσμένα μελίσματά της. Όπως και σ' όλες τις προηγούμενες συλλογές, η τοποθέτησή του στο πλαίσιο του ιδιωτικού χώρου παραμένει αναλλοίωτη - περιάγεται στην περιοχή των συμβολικών μορφών του, που όμως πλέον έχουν περιοριστεί δραστικά. Η ένταση της κάθε μορφής και της δράσης της είναι πια εκτονωμένες. Έτσι, ο τρελός άνεμος Αγίρ, ο κύριος με τα γκρι, η αράχνη αλλά κι ο άγιος επιστρέφουν έκ­ παλαι δραματουργημένοι/συμβολοποιημένοι από το προσωπικό σύμπαν του ώστε να συνθέσουν το παζλ παλιών εικόνων, γνώριμων και βασανιστικών. Όμως δεν υπάρχει πια «η Μαρία που άνοιγε τα χέρια της κι

......

άρχιζε να πετάει γύρω-γύρω στο δωμάτιο» ούτε και «το φεγγάρι που μπήκε από το παράθυρο, αγκάλιασε τη γυναίκα και κοιμήθηκαν μαζί». 0 Σαχτούρης αποσύ­ ρει από τη μισοφώτιστη σκηνή της ποίησής του παλι­ ούς ήρωες, φαντάσματα κι αλλόκοτα πλάσματα της φαντασίας του. Η διαδικασία πραγματοποιείται συνει­ δητά. Οι ιστορίες που και σε τούτη την περίσταση έχει να διηγηθεί δεν παραλλάζουν: ο θάνατος καραδοκεί κάθε στιγμή, είναι το σημείο αναφοράς, το εναρκτή­ ριο όσο και ληκτικό λάκτισμα για τον ίδιο και τους θε­ ματικούς χαρακτήρες του. Γι' αυτό το λόγο ο Μάρκο Πόλο του προ διετίας «Έκτοτε», ενώ συνομιλεί με το Χριστό στη Φωκίωνος Νέγρη, διαλογίζεται και σ' αυτή την περίσταση με το Διάβολο στην πιο παράδοξα ειλι­ κρινή συνάντησή τους, αλλά κι ο μαύρος κόκορας ε­ πανέρχεται και βασανίζεται («γέλασε ο μαύρος κόκο­ ρας/ όταν του είπαν/ πως θα τον σφάξουν...»), μόνο και μόνο για να προσφέρει στο δημιουργό του τη στα­ θερή, απαρέγκλιτη βάση του ποιητικού μονολόγου που πιστός ακολουθεί σ' όλη τη δημιουργική του εξέ­ λιξη. Το βίωμα έχει μεταμορφωθεί σε βιάση, η εμπειρία έ­

χει γίνει παραμιλητό και χαμηλό χίναγμα προς την τε­ λική ευθεία της ζωής: «Ο θλιβερός γάμος που δεν έγι­ νε / αναποδογύρισαν τα βάζα / οπάοαν τα λουλούδια / τα στέφανο πήραν φωτιά / και τα πετροβόλησαν με κουφέτα». Οι λέξεις ακολουθούν το συνειρμό, τα ηχο­ χρώματα που τις ατολιζουν ψυχρά, ο ρυθμός καθ' υ­ παγόρευση από τη λακωνική συμβολοποιία του Σαχτούρη. Εάν κάθε συλλογή του μετατρέπεται σε πα­ ρένθεση της προηγούμενης και ούτω καθεξής, η πα­ ρούσα συλλογή μετέρχεται τις προηγούμενες διορ­ θώνοντας τα ημαρτημένα τους ως παροράματα («...Στη γειτονιά μου δεν βρίσκεται καμιά θάλασσα/έ­ χασα το δρόμο μου») και χαρακτηρίζοντας την αντιηρωική έξοδο-λύτρωσή του, βιολογικά προδιαγεγραμ­ μένη και βεβαίως πεφρασμένη με σαφήνεια («Σήμερα / κοιτάξτε καλά αυτό το βουνό / κοιτάξτε καλά αυτό

Μ ε τα μ ά τια της αθω ότητας Christine Haydar (Μυθιστόρημα)

Οι λέξεις ακολουθούν το συνειρμό, τα ηχοχρώματα που τις στολίζουν ψυχρά, ο ρυθμός καθ'υπαγόρευση από τη λακωνική συμβολοποιία του “Παρίσι δεκαετία τον ’50. Η μικρή Σιμόν “περιφ έρει” τα παιδικά της χρόνια μέσα το δάκρυ του θεού/ γιατί αύριο θα στεγνώσει/ αύριο δεν θα βλέπετε τίποτα πια» - «Λησμονημένη», 1945).

0 χρόνος δηλώνει το κέλευσμα, η μέτρησή του την αγωνία για το θάνατο. 0 ποιητής παρατηρεί στωικός και μειλίχιος την αντιστροφή των δεικτών του προσω­ πικού ωρολογίου του. «Τα απελπισμένα ρολόγια δεί­ χνουν 5 η ώ ρα/... δείχνουν θάνατο». Το εξομολογεί­ ται ειρωνικό και με την τεχνική της αντιστροφής μιλά­ ει για το ξενοδοχείο «Η ελπίς» αφήνοντας αναπάντη­ τες απορίες και συμφύρεται μειδιώντας για τη ματαιοδοξία της ανθρώπινης διάστασης. Η ποιητική μανιέρα του Σαχτούρη παραμένει, λοιπόν, μεστή και συστηματική. Είναι άδηλη και απορρέουσα η διχοστασία στο σχήμα έρωτα-θανάτου, αποτυπώνεται συνοπτικά κλείνοντας έναν μεγάλο κύκλο. Για ε­ κείνον ο έρωτας έχει νοσήσει από καιρό, ο θάνατος αποτυπώνεται σ' ένα φθινοπωρινό τοπίο με αχνά, ξε­ θωριασμένα χρώματα: «Αυσσάει ένας διαβολεμένος αέρας/ κι η βροχή δεν πέφτει... φέτος δεν πήγα εξο­ χή / του χρόνου όμως θα πάω / από την οδό Αναπαύσεως... και τώρα άρχισε να πέφτει η βροχή». Βασίλης Ρούβαλης

στους δρόμους της Γαλλίας, ενώ την ίδια στιγμή ο πατέρας της, βιολονίστας, ασχολείται με τα κορίτσια των προαστίων και η μητέρα της, μάντισσα, παρηγοριέται στην κρυστάλλινη σφαίρα της... ” Π α ν έ ξ υ π ν η , γ ο η τ ε υ τ ικ ή , ε π α ν α σ τ ά τ ρ ια κ α ι α σ τ ε ία , η Σ ιμ ό ν , η μ ικ ρ ή η ρ ω ΐδ α τ ο υ σ υ ν α ρ ­ π α σ τ ι κ ο ύ β ιβ λ ίο υ τ η ς Κ ρ ι σ τ ί ν Χ ε ϊ ν τ ά ρ , μ έσ α α π ό τ ι ς π ε ρ ιπ έ τ ε ιε ς κ α ι τ ι ς π ρ ο σ ω π ι ­ κ έ ς τ η ς α γ ω ν ίε ς , μ α ς κ α λ ε ί ν α δ ο ύ μ ε με τ α μ ά τ ια τ η ς α θ ω ό τ η τ α ς τ ο ν π ε ρ ίπ λ ο κ ο κ ό σ μ ο τ ω ν μ ε γ ά λ ω ν . Έ ν α μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α δ υ ν α τ ό κ α ι το λ μ η ρ ό π ο υ γ ο η τ ε ύ ε ι τ ο ν α ν α γ ν ώ σ τη !

P rim u s - Εκδόσεις Κ απάτου Εμμ. Μπενάκη 27-29, ΑΘΗΝΑ 10678, Τηλ. 3803354 e-mail: kapatou@hol.gr

Σπουδή κενού I

ΜΑΡΚΟΣ ΜΕΣΚΟΣ

L ■

Ά ν θ η σ τ ο κ α τ α ρ α μ έ ν ο φ ίδ ι

Μάρκος Μέσκος

Αθήνα, Νιφιλη, 1998. Σελ. 40

ΑΝΘΗ ΣΤΟ ΚΑΤΑΡΑΜΕΝΟ ΦΙΔΙ

Το ηανταχού παρόν μαύρο ενδεχόμενο Τάσος Ρούσσος, «Το κυνήγι της αλεπούς» α εκατόν οχτώ, συνήθως δίστιχα, επιφωνήμα­ τα που περιλαμβάνονται στα «Άνθη στο κατα­ ραμένο φίδι» του Μάρκου Μέσκου, που κυκλο­ φόρησαν για πρώτη φορά το 1985 σε ιδιωτική έκ­ δοση, αναφέρονται κατά πρώτο λόγο σε εσωτερι­ κά τοπία αυτομόνωσης (πρβλ.: «Κρύο φιλίλευκό. Είσαι νεκρή ή εγώ πεθαμένος; / Τα χόρτα από την άκρη γέρνουν να με σκεπάσουν»), σε ερωτικές α­ νακατατάξεις (πρβλ.: «Σκάψε βαθιά όσο θες, πήδα

ίφ Φ

ίΐ

Τ

Ουσιώδες μέλημα του Μ. Μέσκου

,

είναι να διατηρήσει ει δυνατόν

;

ανέπαφους ό\ους τους αρχικούς βιωματικούς πυρήνες ψηλά όσο το επιθυμήσεις. / Χρυσάφι είναι τα μά­ τια που θωρείς - τίποτε άλλο»), σε ανεκπλήρωτες επιθυμίες (πρβλ.: «Σ' αγαπώ γιατί δεν μπορώ να φανταστώ τα γηρατειά σου / -τη χαμένη μου ζωή θέλω να πάρω πίσω»), αλλά και παρατεταμένες, γενικότερα, ένδον μελέτες, οριακού βάθους, ό­ που η ενόρμηση του θανάτου διεκδικεί ενίοτε με σφοδρότητα το δικό της μερίδιο, τη δική της απο­ τύπωση (πρβλ.: «Στον Έρωτα πάω όπως στο Θά­ νατο: καθαρός, / σώμα που το σκούπισε σύννεφο και βροχή»), Επεμβαίνοντας αποφασιστικά σε όλες τις κειμενικές εκβολές ο Μάρκος Μέσκος, με την ακμαία αί­ σθηση του περιττού που τον διακρίνει, ψαλίδισε τα επουσιώδη και τα σαφώς εννοούμενα, προσδί­

©&■

δοντας στον εναπομείναντα λόγο όχι μόνο εκείνη την ιδιάζουσα λάμψη, που είθισται να διαθέτουν αφ' εαυτών οι πρωτογενείς ποιητικές αλήθειες, αλλά και μία αναβαθμισμένη πιοτότητα εξομολογητικών εκτονώσεων. Οι λεκτικές διατάξεις με την αφοπλιστική, ορισμένες μάλιστα φορές σχεδόν α­ ποφατική, λιτότητα που τις χαρακτηρίζει στο σύ­ νολό τους, από τη μια πλευρά παραπέμπουν συ­ νειδητά στη διεξοδική παρρησία του δεκαπεντα­ σύλλαβου της δημοτικής μας παράδοσης (πρβλ. ενδεικτικά: «Πάνω απ' το κεφάλι μου τρία σπαθιά σφυρίζουν: / γιατί σκεπάζω μέσα μου πουλάκι τρομαγμένο»), ενώ από την άλλη αντιστοιχούν πλήρως σε ό,τι θέλει να υπογραμμίσει σ' αυτό το βιβλίο του ο Μάρκος Μέσκος· κι εννοώ βέβαια ε ­ δώ την ερημιά των σκληρών κι ανελαστικών υ­ παρξιακών τριβών, όπου το εγώ αναζητεί μάταια το Άλλο μέσα στο ίδιο το φευγαλέο απείκασμά του, στον ίδιο τον διαμελισμένο, δηλαδή, εαυτό του (πρβλ. τους σημαδιακούς στίχους: «Θηρίο της διπλής μοναξιάς δεν νυστάζεις ουδέ κοιμάσαι. / Τα χέρια βουτηγμένα στο αίμα, φίδι δαγκώνει το μυαλό μου»). Η εμβληματική άλλωστε αφιέρωση «στο κενό», που προτάσσεται εμφατικά της συλλογής, θυμίζο­ ντας κατά πλάγιο αλλά παρ' όλα αυτά ευκρινή τρόπο το παμπάλαιο ιδεώδες του ευρηματικού δάσκαλου του Ταό Τσουάνγκ Τζου «να 'σαι άδειος,

τα β ιβλία του μήνα

αυτό είναι όλο», υπομνηματίζει σταθερά τόσο τον θεωρητικό βίο όσο και την απρόσωπη καθημερι­ νότητα του προσώπου. Ας επανέλθουμε στους στίχους:«Πού να σε φιλήσω να 'ναι μόνο για μ έ­ να!», ή «Σκληρό αδιέξοδο, δρόμος τυφλός με την πυρά σημαδεμένος. / Η αρχή του τέλους των ο ­ νείρων■; Και πώς V αγκαλιάσω το κορμί σου;» και «Όνειρο και ζωή, ζωή και θάνατος - τίποτε νέο πα­ λιό τίποτε. / Έλα να σε δω πάλι στα μάτια, να σε φιλήσω».

θεωρώ ότι ουσιώδες μέλημα του Μάρκου Μέσκου είναι να διατηρήσει, ει δυνατόν, ανέπαφους ό ­ λους τους αρχικούς βιωματικούς πυρήνες. Ν' α­ φήσει, δηλαδή, τους τύπους των ήλων άθικτους γι' αυτό κι οι λέξεις δεν φαλκιδεύουν, δεν ανατρέ­ πουν ούτε την αναδίπλωση ούτε την αναδίφηση των κρίσιμων εικόνων. 0 κόσμος, κατά συνέπεια, είναι βατός όχι γιατί είναι απλός, αλλά γιατί είναι ανάγνωσμα. Γιώργος Βέης

ΜΕΛΕΤΕΣ

Από τους «ΠροοανατοΧιομούς» ως τ ο «2x7»_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ I

ΧΡΙΣΤΙΝΑ Γ. ΦΛΟΚΑ

L

Η φ α ρ μ α κ ο γ ν ω σ ία τ ο υ O S w o o i τα Ελύτη

19

Σκόπελος, Νησίδες, 1998. Σελ. 85

Χριστίνα Φλόκα μας λέει με σεμνότητα ότι πρό­ θεσή της είναι να «φωτίσει τη "φαρμακογνωστική" πλευρά της ποίηοης του Ελύτη, όπως την α­ νακαλύπτει εκείνη και με τα μέσα που διαθέτει» (σελ.

21 του βιβλίου της). Κάποιος φίλερις αναγνώστης θα προέβαλλε ότι κύριο τόλμημα της συγγραφέως ήταν κάτι άλλο: να δείξει την κρυπτή και θεραπευτική μαζί χάρη που έχει η μεροληπτική ανάγνωση των αποσπα­ σμάτων ενός μείζονος έργου, όπως αυτό του Ελύτη. Μ' αυτό το σχέδιο κατά νου περιδιαβαίνει το έργο του ποιητή σαν να είναι διασπαρμένος ανά την χώρα κή­ πος. Αρχίζει από τους «Προσανατολισμούς» και φθά­ νει ως το «2x7» και τανάπαλιν. Βρίσκει τις σχέσεις της βιολέτας, του λάβδανου, της λουίζας, του πλήθους των μυριστικών, με τη γλώσσα και με την αθωότητα, με τη στιχοποιία και με την ηδονή, με την εικονοπλασία και την παράλυση της λογικής, με τον ήχο των ποιημάτων και τη γεύση που επάλειψε γλώσσα και ουρανίσκο. «Η καρδιά μου χτυπούσε δυνατά και νερά-

Η

τα Βιβλία του μήνα

κι μέντας μού έτρεχε στον ουρανίσκο», είπε ο ποιητής (στο «Φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη ομορφιά»). Γίνονται όλα αυτά τα θαυμάσια, μαζί με ποικίλες πα­ ρεκτροπές προς τα κείμενα άλλων ποιητών, επιοτη μόνων, συγγραφέων που εξάπτουν τη φαντασία Πράξεις οι οποίες διαγράφουν εντονότερη τη διάστα ση του κειμένου της συγγραφέως ως μιας διακειμενι­ κής περιπέτειας. Νίκος κολοβός

■ Θ®

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Καζαντζάκης-ΝΙίτσε: απολογιομ ός μιας άγονης σχέοης -θ

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

I

Ο Φ ρ ε ιδ ε ρ ίκ ο ς Ν ίτ ο ε ΝΙΚΟΥΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ?

Ο ΦΡΕΙΔΕΡΙΚΟΣ ΝΠΤΕ ΕΝ ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ

ε ν τ η φ ιλ ο σ ο φ ία τ ο υ Δ ικ α ίο υ κ α ι τ η ς Π ο λ ιτ ε ία ς Εν α ίσ ιμ ο ς cm' υ φ η γ ΐσ ία διατρ ιβή Ειοαγωγή-Επιμέλεια: Πάτροκλος Σταύρου Αθήνα, Εκδόσεις Καζαντζάκη, 1998. Σελ. 124

επανέκδοσπ του νεανικού αυτού φιλοσοφικού δοκιμίου του Νίκου Καζαντζάκη θέτει και πάλι επί τάπητος την πολυσυζητημένη σχέση του Κρητι­ κού συγγραφέα με τον Φρίντριχ Νίτοε και προσφέρει την ευκαιρία για γόνιμες αναθεωρήσεις και επαναδια­ πραγματεύσεις κατεστημένων αντιλήψεων. 0 συγ­ γραφέας του παρόντος άρθρου πιστεύει ότι η επί­ δραση του Γερμανού στοχαοτή στον Καζαντζάκη υ­ πήρξε επιδερμική και σπασμωδική και ότι αυτό που κυρίως υιοθέτησε ο Καζαντζάκης από το συγγραφέα του Ζαρατούστρα είναι ένα βιοτικό πρότυπο, μια βιονοοτροπία, ένα δραματουργικό σχήμα ολοκλήρωσης του εαυτού του. Το παρόν λοιπόν νεανίευμα του Καζαντζάκη, θαυμά­ σια επανεκδομένο και σχολιασμένο, σε μια άρτια φι­ λολογική αποκατάσταση από τον Πάτροκλο Σταύ­ ρου, υποδεικνύει δύο πράγματα ταυτόχρονα: την ι­ δεολογική δεκτικότητα του νεαρού Κρητικού και τη φιλοσοφική κοινοτοπία του Γερμανού στοχαστή. Πράγματι, η δεκτικότητα αυτή, δηλαδή η άφοβη αντι­ μετώπιση εξωτερικών προκλήσεων, κατέστησε τον Καζαντζάκη έναν από τους πρώτους χειραφετημέ­

Μ

m -

Φ

Ε^ΣΕίΧ;ΚΑ®ΝΤΖΑΚΗ

νηθεί με άνεση μέσα στον φιλοσοφικό προβληματι­ σμό της εποχής, χωρίς να ξιπάζεται από τη γοητεία του ή να υποτάσσεται στη λογική του. Αυτή η ανε­ ξαρτησία γνώμης διαφοροποιεί τον Καζαντζάκη λό­ γου χάρη από τον Πέτρο Βλαστό ή τον Νεοκλή Καζάζη, ακόμα μάλιστα και παλαιότερα από τους ιδεαλι­ στές της Επτανήσου, ή αργότερα από τους δημιουρ­ γούς της γενιάς του '50 και τους μαρξιστές. Με τον Καζαντζάκη τίθεται και πάλι στη γλώσσα μας το αίτη-

μα μιας νέας ερμηνευτικής που διαρθρώνεται και ση­ ματοδοτεί μέσα από τις δυνατότητες του γενικότε­ ρου προβληματισμού, όπως είχε διαμορφωθεί στις παραδόσεις λόγου του πολιτισμικού μας χώρου.

0 Καζαντζάκης είναι πιθανότατα από τους πρώτους συγγραφείς που είχε το θάρρος να απορρίψει φιλο­ σοφικές γνώμες, που κατόρθωσε να κοσκινίσει αντι­ λήψεις και ιδέες και να προχωρήσει στη δημιουργική ένταξή τους σε ένα σχήμα φαντασιακής ερμηνείας της ζωής, προβαίνοντας στη σύνταξη ενός πίνακα ερμηνευτικών προτάσεων. Αυτό που είναι σημαντικό είναι η πολυσυλλεκτικότητα του καζαντζακικού πίνα­ κα, η ποικιλία των πηγών του, η ετερογένεια των α­ ναφορών του, γεγονός που καθιστά ενδιαφέρον μέ­ χρι σήμερα ακόμα και αυτό το τόσο νεανικό και εν­ θουσιώδες κείμενο. Ταυτόχρονα, το δοκίμιο υποδει­ κνύει μια φάση, έναν υπο-λόγο, μια πρόταση από το καζαντζακικό κείμενο, όπως αναδιατασσόταν κατά τη μεταμόρφωση της σκέψης του σε πιο ώριμες, δηλα­ δή πιο προσωπικές, ερμηνευτικές προτάσεις. Το μόνο πρόβλημα που προκύπτει από το ίδιο το έργο είναι ακριβώς το θέμα του και η παρουσία του ίδιου του Νίτσε στο απόθεμα των σημασιακών ανα­ φορών που καθόρισαν την καζαντζακική γραφή. Είναι αλήθεια ότι ο Νίτσε έχει τόσο υπερεκτιμηθεί, ώστε δεν μπορούμε πλέον να διακρίνουμε ότι οι περισσό­ τερες από τις ιδέες του, αν είχε ποτέ κάτι τέτοιο, δεν ήταν παρά κειμενικές αναφορές και διακειμενικά σχό­ λια κυρίως στον Σοπενχάουερ και κατόπιν στον Χάινε, τον Ντοστογιέφσκι, τον Βάγκνερ, τον Σαίξπηρ, τον Σίλερ, τον Γκαίτε και, μέσω αυτών, σε εκείνο που επι­ πόλαια θεωρούσε ελληνική αρχαιότητα. 0 Νίτσε εί­ ναι ίσως πρωτότυπος κατά τούτο: στο ότι υπήρξε ο πρώτος Ευρωπαίος στοχαστής που κατόρθωσε να μην έχει ιδέες, που βασανίζεται από την έλλειψή τους και που, ακόμα χειρότερα, έχει κατανοήσει την απουσία από τη σκέψη του μιας μήτρας δημιουργι­ κών προτάσεων. Αυτές οι υποδείξεις δεν σημαίνουν βέβαια και πολλά ούτε υποδεικνύουν τίποτε εξαιρετικό- η νεοφάνεια των αντιλήψεων του Νίτσε όμως και η στροφή, την οποία υποτίθεται ότι έφερε στον φιλοσοφικό λόγο, απλώς αποτελούν ανάγκη των μεταγενέστερων γε­ νεών, μια εκ των υστέρων προβολή πάνω στα έργα ενός ανθρώπου που αγωνίστηκε να απαλλαγεί από κάθε ιδέα και μόχθησε να αδειάσει τη σκέψη του από κάθε διανοητισμό. Από πολλές απόψεις, ο Ντοστογιέφσκι και, βέβαια, η μεγαλύτερη φιλοσοφούσα διά­ νοια όλων των αιώνων, ο Σαίξπηρ, 'έχουν περισσότε­ ρα να πουν για την ανθρώπινη κατάσταση, για την

παρουσία του ανθρώπου στη γη, από τους μονολό­ γους και τις κραυγές του Ζαρατούστρα και των επιγό­ νων του.

0 Νίτσε ουσιαστικά παρωδεί και διακωμωδεί την προϋπάρχουσα φιλοσοφία, γεγονός άλλωστε για το ο­ ποίο τιμάται ιδιαιτέρως από τους μεταμοντέρνους και τους αποδομιστές, ενώ, παράλληλα, λειτουργεί ως η είσοδος στη φιλοσοφία του εικοστού αιώνα - μια ε­ ποχή με φιλοσοφικές διερευνήσεις αλλά όχι με φιλο­ σοφικές καταθέσεις, κατά την οποία συζητούμε για τα μέσα και τις συνθήκες διά των οποίων θα μπορέσου­ με να διατυπώσουμε φιλοσοφικές προτάσεις, περιμένοντας καιρούς προσφορότερους για τις προτάσεις τις ίδιες. 0 Καζαντζάκης συνάντησε το έργο του Νί­ τσε, όπως τόσο μυθοποιητικά περιγράφει στην αυτο­ βιογραφία του, στη Γαλλία την εποχή που σπούδαζε με τον Ανρί Μπερξόν. Για τούτο άλλωστε η παρουσία και των δύο αυτών στοχαστών είναι τόσο αλληλένδετη στο έργο του, ώστε σπανίως μπορούμε να διακρί­ νουμε την αρχή του ενός και το τέλος του άλλου.

0 Μπερξόν με τον Νίτσε όμως δημιουργούν ένα πα­ ράδοξο μείγμα συνδηλώσεων, αυτοαναιρούμενο και αυτο-ακυρούμενο, σε βαθμό παραφροσύνης. Είναι η στιγμή της προσωπικής εξέλιξης του Καζαντζάκη που ταύτισε δύο αντικρουόμενα επιστημολογικά πρότυ­ πα, τα οποία θα πρέπει να διαχωρίσουμε για να δια­ κρίνουμε τον λανθάνοντα φιλοσοφικό προσανατολι­ σμό τους. Κατά το θρύλο, ο Καζαντζάκης έμοιαζε τόσο με τον ερημίτη της Εγκαντίν, ώστε ταυτίστηκε μαζί του και είδε τη ζωή του ως μια επανάληψη του δικού του προσωπικού δρωμένου. Μέχρι το τέλος της ζωής του άλλωστε, όπως και οε κρίσιμες ιστορικές στιγ­ μές, λόγου χάρη στη μετεπαναστατική Ρωσία, την Αγγλία πριν τον δεύτερο πόλεμο και, τέλος, λίγο πριν από το τέλος της ζωής του, ο Καζαντζάκης επανερ­ χόταν με ευγνωμοσύνη στη μορφή του Νίτσε και ευ­ λογούσε τη θεραπευτική, όπως την αποκαλούσε, παρουσία μέσα του. Νομίζουμε ωστόσο ότι αυτή η προσωπική οφειλή είναι μάλλον ένα αγιολογικό, ας το αποκαλέσουμε έτσι, πρότυπο μέσα στο έργο του Καζαντζάκη, που επανέρχεται σποραδικά σε εποχές κριτικού αποπροσανατολισμού της ζωής του και αναφέρεται πιθανότατα σε ιδιαίτερα πρόσωπα, τον Ίωνα Δραγούμη, αναμφίβολα, τον Σικελιανό και, τέλος, τον εαυτό του. Στον Νίτσε ο Καζαντζάκης βρήκε αυτό που μόνο επι­ βιώνει από τη φιλοσοφία του ως ιδεολογική καραμέ­ λα μέχρι σήμερα: την αποκαλούμενη δικαίωση της ζωής,ως αισθητικού φαινομένου. Αυτός ο περιβόη­

τος αφοριομόςχου Νίισε, βέβαια, προϋποθέτει όχι υ­ πάρχει κάτι στη ζωή που δεν δύναται να θεωρηθεί αισθητικό - πράγμα παράλογο και αφιλοσόφητο που επιστρέφει την ανθρώπινη σκέψη σε προ-ανιμιστικές καταστάσεις σε προ-γλωσσικά αισθητηριακά συνε­ χή. Ακόμα και ο θεός της Βίβλου είδε όχι ο κόσμος ή­ ταν καλός λίαν· αυτό το αβλέπτημα, η τυφλότης, της φιλοσοφίας του Νίτσε οδήγησε στην άλλη του δια­ βόητη πρόταση ότι ο θεός πέθανε, που με τη σειρά της οδήγησε σε πάμπολλα βιβλία, διδακτορικά και, τέλος, θεολογικά κινήματα. Γιατί τελικώς αυτό που είπε ο Νίτσε ήταν: «ο θεός πέ­ θανε· ζήτω ο θεός!» και τίποτε παραπάνω, εφόσον βρισκόταν ο ίδιος σε μια διαρκή αναζήτηση αρχών και αφετηριακών κέντρων. Αυτό που πιθανότατα δεν κα­ τανόησε, αλλά εμφανίζεται πλήρως συνειδητοποιη­ μένο από τον ώριμο Καζαντζάκη, ήταν ότι από την εμ­ φάνιση της νεοτερικόχητας ως κοινωνικής συνθήκης στον ευρωπαϊκό κόσμο η δημιουργική σκέψη είχε εισέλθει σε μια περίοδο μεσοβασιλείας, μιαν εποχή συγκρητιστικών ζυμώσεων, στην οποία όλα επαναδιαπραγματεύονταν και όλα επανατοποθετούνταν. Προ­ τάσεις του τύπου «ο θεός πέθανε», πρόταση ήδη δια­ τυπωμένη από τον Χάινε, σημαίνουν αναζήτηση μιας νέας ανθρωπολογίας, αφού περί αυτού πρόκειται: θε­ ολογώ σημαίνει ανθρωπολογώ, μιλάω για την αν­ θρώπινη κατάσταση. Τα υπόλοιπα είναι γλωσσικό παι­ χνίδια, που παραγνωρίζουν μάλιστα το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό της γλώσσας, τη συμβολικότητά της. Παρόμοιου τύπου ανθρωπομορφικές προτάσεις και συσχετίσεις οπισθοδρομούν τη σκέψη σε πλωτινικούς ιδεαλισμούς και εμμέσως επιβάλλουν τη σημα­ σία της αφηρημένης θεωρητικολογίας ως επιστήμης. Μετατρέπουν τέλος το φιλόσοφο σε προφήτη και φοιβόληπτο χρησμοδότη, γεγονός που με τη σειρά του επισφραγίζει τον μυσχικοποιητικό, τον προστα­ κτικό χαρακτήρα του νιτσεϊκού φιλοσοφικού λόγου. Ο φιλόσοφος δεν διευκρινίζει, δεν διαυγάζει, δεν α­ ποκαλύπτει, αλλά τίθεται ο ίδιος ως πηγή γνώσης, ως κέντρο νοήματος, ως ο εκστατικός σαμάνος που διατυπώνει κρυπτικά αλλά κατ' απόλυτο τρόπο τη μία αλήθεια. Η ανάλυση αντικαθίσταται από την προ­ σταγή, η ννωσιολογία από την ηθικολογία, η μεταφυ­ σική από την αντεστραμμένη μεταφυσική και τον μη­ δενισμό. Τέλος, ο Νίτσε πρότεινε κι εκείνη την περιλάλητη ι­ δέα για τον νέο τύπο ανθρώπου, τον υπεράνθρωπο, που μόλις και μετά βίας ξεπερνά όμως το επίπεδο μιας ιδιωτικής συνομιλίας με τον δυσλειτουργικό φαλλό του, συνομιλία θεολογικής βέβαια τάξεως,

πάνω στην οποία εδραίωσε ολόκληρη τη μεταφυσι­ κή του. Και μένει όμως κανείς να αναρωτηθεί γιατί και πώς μια τόσο ιδιωτική εξομολόγηση κατέστη φιλο­ σοφικό ρεύμα, κοινωνικό κίνημα, πολιτικό κόμμα, και βέβαια εκείνο για το οποίο είχε προοριστεί, θέαμα κρατικής επιβολής, και κυρίως χαρακτήρας από ταινία του Χόλιγουντ. Από πολλούς μελετητές έχει συσχετιστεί ο υπεράν­ θρωπος του Νίτσε με τους καζαντζακικούς ήρωες, διαπίστωση ανακριβέστατη και παραπλανητική. Πρό­ τυπα των ύστερων καζαντζακικών ηρώων είναι άλλα μυθοπλαστικά κείμενα· οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι, του Τουργκένιεφ, του Ίψεν, του Γκόγκολ, του Τολστόι, του Ζολά, του θερβάντες. 0 Μανολιός είναι νιτσεϊκός ήρωας στο βαθμό που είναι και ο Ρασκόλνικοφ· ο Ζορμπάς είναι νιτσεϊκός ήρωας στο βαθμό που είναι και ο Πλάτων Καρατάγιεφ του Τολστόι ή, βέβαια, ο Σάντσο Πάντσα του θερβάντες. Όλες οι καταφατικές δηλώσεις του Νίτσε αποτελούν ένα μείγμα προφητειών της Εβραϊκής Βίβλου, απο­ φθεγμάτων της επί του Όρους Ομιλίας, της Ζεντ Αβέστα, των βουδιστικών γραφών και αμέτρητων άλλων θρησκευτικών κινημάτων. Δεν υπάρχει μέσα του ού­ τε ένα ίχνος ελληνικής, ας την πούμε έτσι, εγκοσμιότητας, δηλαδή θεμελιώσεω ςτης ύπαρξης πάνω στην πολιτική οντολογία των προσωκρατικών φιλο­ σόφων, που τόσο πολύ επαινούσε. 0 Νίτσε υπήρξε ένας υπερβατικός στοχαστής, στο πρότυπο του Μάιοτερ Έκχαρτ, και ένας οπαδός της θεολογίας της χάριτος του Λούθηρου, που θέλησε να υποκαταστήσει τη μεταφυσική με ένα ιδεολογικό σύστημα πολιτικής ηθικολογίας. Ακόμα και η περίφημη διάκριση μεταξύ απολλώνιου και διονυσιακού πνεύματος, που επινοήθηκε για να ερμηνευτεί η ελληνική τραγωδία, υπήρξε μια άνοστη μανιχαϊκή σχηματοποίηση, που μετέτρεψε τη ζωντα­ νή πραγματικότητα, τη σύγκρουση της ανθρώπινης επιθυμίας με τη σιωπή της φύσης και την αυτονόμη­ ση των δημιουργημάτων του, σε ένα θέατρο ιδεών και σκιών, σε ένα είδος εύληπτης μεταφοράς, που, ενώ γοητεύει τους γυμνασιόπαιδες, δημιουργεί μια τεράστια σύγχυση για την καταγωγή και την ερμηνεία της τραγωδίας και, ακόμα περισσότερο, σχετικά με το τραγικό στοιχείο της προσωπικής μας καθημερινό­ τητας. Όσο, τέλος, για τον πόλεμό του εναντίον της μεγα­ λύτερης πληγής της ανθρωπότητας και της ηθικής της, δηλαδή του χριστιανισμού και της ηθικής των σκλάβων, όπως συλλήβδην τα αποκαλεί, ένας κλασι­ κός φιλόλογος θα έπρεπε να γνωρίζει ότι η ηθική του

χριστιανισμού είναι περισσότερο στωικισμός και λιγό­ τερο εβραϊσμός, ότι στον χριστιανισμό βρήκαν κατα­ φύγιο όλες οι ακρότητες των ελληνικών φιλοσοφι­ κών σχολών, όπως είχαν διαμορφωθεί κατά την ελ­ ληνιστική εποχή. Παραγνωρίζει, παράλληλα, τη λανθάνουσα συμβολή των ελληνικών σχολών στην ανά­ πτυξη εντός της χριστιανικής συνθέσεως ενός ηθικολογικού θρησκευτικού προτύπου, μιας βιοτικής στά­ σης, σωκρατικής κατ' ουσία, που ανήγαγε την πολυ­ μορφία της ζωής σε κατηγορίες ηθικής συμπεριφο­ ράς.

Σήμερα, έχοπας υπόψη μας τη ουνέχεια του έργου του, μπορούμε να θεωρήσουμε αυτό το πρωτό\ειο του Ν. Καζαηζάκη ως μια επώόυνη και αναγκαία φάση ωριμάνοεως και εξατομίκευοης Η εξιδανίκευση των αρχαίων Ελλήνων από τη γερμα­ νική σκέψη είναι ένα φαινόμενο ψυχοπαθολογικό, που αγκαλιάζει όλη την ήπειρο μέχρι σήμερα και ί­ σως αναλύσουμε εξαντλητικότερα σε άλλη ευκαιρία, θα πρέπει ωστόσο κάποια στιγμή να κατανοήσουμε ότι πολλές από τις αδυναμίες και τις πληγές του ευ­ ρωπαϊκού πολιτισμού προέρχονται από τα ελληνικά στοιχεία που υπάρχουν μέσα τους, από τα ελληνικά στοιχεία που ενσωματώθηκαν στον χριστιανισμό, το κίνημα που διαμόρφωσε ουσιαστικά αυτόν τον πολι­ τισμό. Εκτου ελληνισμού έρρει τα κρείττω και τα χείρω, για να παραφράσουμε μια περιβόητη φράση των καλλιστείων του Βυζαντίου. 0 Νίτσε κρίνει τον χρι­ στιανισμό και τον απορρίπτει μέσα από τον τρίβωνα ενός σκεπτικιστή ή στωικού φιλοσόφου, μέσα από το χώρο μιας ηθικολογικής ερμηνείας της πραγματικό­ τητας, απορρίπτοντας τα πλέον χρήσιμα, τα πλέον δημιουργικά στοιχεία της χριστιανικής μαρτυρίας, ιδι­ αίτερα μάλιστα την κοινωνικότητά της. Σπάνια φιλόσοφος έχει κατορθώσει να μεταμφιέσει τον θρησκευτικό χαρακτήρα της σκέψης του με τόσο αποτελεσματικό τρόπο όσο ο Νίτσε. Αυτό που ενο­ χλεί στο έργο του είναι ο αυτάρεσκος αποκαλυπτικός

τόνος· ο πολύς φιλόσοφος που γνωρίζει, βλέπει, νιώθει, κηρύττει, διαδηλώνει, διατυμπανίζει. Δεν υ­ πάρχει πιο ακαλαίσθητο πράγμα από το να σου αρέ­ σουν αυτά που γράφεις· δεν υπάρχει πιο ανήθικο πράγμα από το να γοητεύεσαι από τον ήχο της φω­ νής σου ή τη δύναμη των ιδεών σου. Τέλος, δεν υ­ πάρχει πιο φτηνό σόφισμα από το να καταδικάζεις τους άλλους ανθρώπους, επειδή δεν κατορθώνεις να δεις τους περιορισμούς της σκέψης σου. Όλα τα δυσλειτουργικά στοιχεία της καζαντζακικής αισθητι­ κής οφείλονται στο νιτσεϊκό πρωτο-υπόστρωμα της σκέψης του. Συχνότατα διαβάζουμε αυτόν τον χρη­ σμοδοτικό, τον σχεδόν υπερβατικό τόνο, να διαδηλώνει πράγματα που βλέπουμε καθημερινώς στη ζωή μας, ότι δηλαδή ο θεός εξέπνευσε, ότι η θέλη­ ση για δύναμη αποτελεί την κινητήρια ορμή της ιστο­ ρίας και ότι, τέλος πάντων, κάποια στιγμή όλοι ερω­ τοτροπούμε με την τρέλα. Γιατί τώρα όλα αυτά ανακοινώνονται με τέτοιο ύφος από τέτοιο ύψος και με τόσο πάθος, είναι αυτό που ουσιαστικά αιφνιδιάζει στο έργο του Νίτσε. Προφανέ­ στατα, δεν έκανε παρέα με πολλούς ανθρώπους και δεν παρατηρούσε τη ζωή γύρω του, δεν έβλεπε το ρευστό και αδιάσπαστο σχήμα του κόσμου, το οποίο αποκρυσταλλώνεται ταυτόχρονα με την ατομική συ­ νείδηση. Αλλά το πιο ενδιαφέρον παράδοξο της ζω­ ής που πέρασε ασχολίαστο από τον Νίτσε είναι ότι, ενώ βλέπουμε όλοι αυτά που γίνονται γύρω μας, μα­ χόμαστε, σιωπηλά ή φανερά, να αντικρύσουμε το βλέμμα του θεού (ο altra cosa), να διαποτίσουμε τη ζωή με καλοσύνη και να ερμηνεύσουμε τον εαυτό μας με τη λογική. Αυτό το τεράστιο οξύμωρο της αν­ θρώπινης ύπαρξης, να ζει μέσα στο μηδέν και να ο­ νειρεύεται το παν, να θηρεύει τον υπέρτατο μύθο, ε ­ νώ κυριαρχείται από την τραγωδία των δεδομένων, περνάει απαρατήρητο από τον μοιραίο Γερμανό. Ο Νίτσε ταλανίζεται από μια υπερβολική ρηχότητα, που τελικώς αποτελεί και το κυριότερο έναυσμα για να διαβάσει κανείς τα βιβλία του. Δεν περιμένει πως τόσες κοινοτοπίες, επαναλήψεις και παλιλλογίες μπορούν να καταστούν τα κυριότερα θέματα μιας ο­ λόκληρης φιλοσοφικής σχολής. Για να κατανοήσου­ με τις πηγές του Νίτσε, θα πρέπει να ξεφυλλίσσουμε τους βίους φιλοσόφων του Διογένη Λαέρτιου- οι πε­ ρισσότεροι αφορισμοί του βρίσκονται ατόφιοι εκεί ή, τέλος πάντων, σε μια παρόμοια μορφή. Για να κατα­ νοήσουμε την τύχη των αποφθεγμάτων του Νίτσε, θα πρέπει να κοιτάξουμε τη μοίρα των έργων των φι­ λοσόφων που επηρεάστηκαν από αυτόν, σαν τον Φουκό, τον Derrida και τόσους άλλους. Όλοι κατέλη­

ξαν να κάνουν αυτοβιογραφία, μετατρέποντας τη φι­ λοσοφική σκέψη σε ένα προσωπικό σχόλιο, οε υπό­ μνημα και απόσωμα του ατομικού τους εγώ, σε μια αυτοαναίρεση της αλήθειας της προσωπικής τους ύ­ παρξης. Πόσο πιο προνομιούχος ήταν ο Πλάτωνας, λόγου χά­ ρη, που ξεκινώντας από τον εαυτό του, από μια συ­ ζήτηση με το γείτονά του ή ένα ωραίο μειράκιο, απα­ γκιστρωνόταν από τη μονομέρεια του εαυτού του, του γείτονά του και του μειράκιου και μιλούσε για τους δεσμούς μεταξύ των ανθρώπων, τις αφανείς συνάψεις που διαμορφώνουν τη χημεία των ανθρώ­ πινων επαφών! Και πόσο πιο ευτυχισμένος ήταν ο Σαίξπηρ που κατόρθωσε μέσα από το χάος και την α-

Το έργο αυτό του Ν. Καζαντζάκη αποτελεί, μαζί με την πρώιμη δοκιμιογραφία του, μια διαδικασία εξερεύνησης της ευρωπαϊκής σκέψης ναρχία των εμπειριών και της εποχής του να διαρ­ θρώσει μύθους και πρότυπα ανθρωπολογικής αυτοαναγνώρισης! Πολλοί μάλιστα αναρωτήθηκαν πού βρήκε ο Νίτσε εκείνο τον περίφημο υπότιτλο στην αυτοβιογραφία του Ecce Homo πως «κάποιος γίνεται αυτό που είναι», πρόταση μάλιστα που θεωρήθηκε ρηξικέλευθη, παράδοξη και τόσο πρωτοποριακή. Πρόκειται βέβαια για διακειμενικό δάνειο του Νίτσε α­ πό τον Πίνδαρο, τον περίφημο στίχο του δεύτερου Πυθιονίκου «γέννοι' οίος εσσί μαθών», που ακόμα δεν έχουν ανακαλύψει οι κυνηγοί διατριβών επί των νε­ κρών φιλοσόφων, όπως λόγου χάρη του Φουκό, για τον οποίο γράφονται ολόκληρες βιογραφίες κάτω α­ πό αυτό το σύνθημα χωρίς ούτε και μια αναφορά στη γενεαλογία του. Αν επιτρέπεται ο προσωπικός τόνος, μου είναι δύ­ σκολο να πάρω τον Νίτσε σοβαρά ως φιλόσοφο· δεν μου θέτει κανένα πρόβλημα που να μην το ξέρω, που να μην έχω διαβάσει κάπου αλλού ή, ακόμα χει­ ρότερα, που να μην μπορώ να ανακαλύψω μόνος μου, μέσα από τη σχέση μου με τους άλλους αν­ θρώπους ή, τέλος, από έναν επιπόλαιο στοχασμό

πάνω στην ιστορία. 0 Νίτσε μυστικοποίησε τον φιλο­ σοφικό λόγο δημιουργώντας ένα νεφέλωμα θρη­ σκείας, μεταφυσικής, ιδεαλισμού και υπερβατισμού, κάτω από το υποτιθέμενο πρόταγμα της απομύθευσήςτους. Η μεταφυσική όμως πολεμάται με μεταφυ­ σική όχι με τη φυσική επιστήμη, η οποία άλλωστε έ­ χει τη δική της μεταφυσική σε βαθμό πολύ περισσό­ τερο απ' όσο νόμιζε ο αφελής περιηγητής του περα­ σμένου αιώνα. 0 Νίτσε ήταν ένας καθυστερημένος ρομαντικός που θεωρούσε το κείμενο ως τον τόπο μιας πρωτόγνωρης αποκάλυψης, και το συγγραφέα έναν ιεροφάντη στα λαβυρινθώδη μυστήρια του κό­ σμου. 0 ίδιος δεν κατόρθωσε να συνθέσει ούτε μια μεταφυσική πρόταση που να ξεπερνάει το γραπτό του κείμενο, ούτε μια λέξη που να καθίσταται αυτονομημένο σύμβολο και υπερπροσωπική μαρτυρία. Αυτή την επίδραση βλέπουμε να κυριαρχεί σπασμω­ δικά στο έργο του Καζαντζάκη μέχρι και το 1940, την εκτύπωση δηλαδή της Οδύσσειας. Κι ενώ αναμφίβο­ λα το καλύτερο έργο του είναι και παραμένει αυτό το μοναδικό έπος, στα μυθιστορήματά του ο Καζαντζάκης διέπλασε κόσμους και δραματουργικά πρότυπα, που υπερέβησαν τη μονομέρεια και την αποσπασμα­ τικότητα ενός κόσμου αξονισμένου γύρω από νιτσεϊκά νοηματοδοτικά κέντρα. Εκεί ο Κρητικός συγγραφέ­ ας διαμόρφωσε μυθογονικά πρότυπα, που υπερβαί­ νουν την τυπωμένη του σελίδα και διαμορφώνουν τρόπους σκέψης και δράσης, πέρα από την κειμενική τους λεκτικοποίηση, και καθίστανται τύποι κοινωνικής αναφοράς. Ζορμηάς, Μανολιός, καπετάν Μιχάλης και, τέλος, το μεγάλο αιτούμενο κάθε συγγραφέα, το πρόσωπό του στην αυτοβιογραφία του. Η υπέρβαση της νιτσεϊκής αυτοαναφορικότητας, του σχετικισμού των εννοιών με τη μονόδρομη μετατόπι­ σή τους στο ατομικό εγώ, αποτέλεσε τη μεγάλη στροφή του Καζαντζάκη προς εκείνο τον σαιξπηρικό και ομηρικό κόσμο των μυθιστορημάτων του, όπου περνάμε από τη μονοφωνική, μονολογική προοπτική στην ισοσθενή πολυγλωσσία των έργων, στην επι­ κράτεια των ισογλωσσών και της ισοδοξίας, που κα­ τορθώνουν να αποκοπούν από το συγγραφέα τους και να λειτουργήσουν αυτόνομα και οντοποιητικά. Οι μύθοι του Καζαντζάκη δεν είναι απλές ιστορίες· είναι μυθογονικά κρυσταλλώματα, διαμορφώνουν δυνα­ τότητες μυθοποιίας βασισμένες στην εξατομίκευση των ειδικών τους γλωσσικών παραμέτρων. Έτσι σήμερα, έχοντας υπόψη μας τη συνέχεια του έργου του, μπορούμε να θεωρήσουμε αυτό το πρω­ τόλειο του Καζαντζάκη ως μια επώδυνη και αναγκαία φάση ωριμάνσεως και εξατομίκευσης, έναν απαραί-

τα Β ιβλία του μήνα

τητο δι-αγωνισμό του με το μεγάλο όνομα ενός προ­ γενέστερου δημιουργού, και την οριστική υπέρβαση του λόγου του. Αν στον αγώνα αυτό διακρίνουμε υ­ ποχωρήσεις και τακτικές συμμαχίες, αυτό οφείλεται στο ότι ο νεαρός Καζαντζάκης, όπως κάθε νέος, έ­ πρεπε να ερωτευτεί κάτι ή κάποιον, επειδή είχε τη σημαντικότερη ανάγκη να απογοητευτεί και να αποτύχει. Έπρεπε ο κόσμος των ιδεών να χάσει τη μα­ γεία του και να διαλυθεί η λογική του μέσα από τη μανία των άλλων ανθρώπων, από την ασυνεννοησία, την παρερμηνεία, την παραφροσύνη, για να καταστεί δυνατό να χαθεί εκείνη η ψευδής βεβαιότητα μιας υ­ πέρτατης γνώσης, μιας υπέρτατης λογικής, που δίνει απαντήσεις σε ερωτήσεις που δεν μας ενδιαφέρουν και που άλλωστε ποτέ δεν κάνουμε. Το έργο αυτό του Καζαντζάκη αποτελεί, μαζί με την πρώιμη δοκιμιογραφία του, μια διαδικασία εξερεύνη­ σης της ευρωπαϊκής σκέψης, με όλο τον ενθουσια­ σμό και την αφελότητα καρδίας που διακατέχει κάθε νέο που πηγαίνει να σπουδάσει σε μια άλλη χώρα. Η αφομοίωση του νιτσεϊκού λόγου από τον Καζαντζάκη όμως θα πραγματοποιηθεί πολύ αργότερα, όταν η περιπλάνησή του θα τον φέρει στη νέα ήπειρο της ι­ στορίας, σε αυτό που ονόμαζε Λένιν, αλλά που ήταν, φυσικά, Τρότσκι· όχι το κράτος αλλά η φλόγα για ένα κράτος. Μια παρόμοια άλλωστε μετάθεση ονομάτων αποτελεί το σπουδαιότερο στοιχείο κάθε δημιουρ­ γού- η υποκατάσταση του πράγματος από ένα όνομα διαφορετικό του αναμενομένου- η αντιμετάθεση ση­ μείων που δηλώνουν αυτά που όλοι γνωρίζουμε, αλ­ λά δεν έχουμε το σθένος να παραδεχθούμε, αποτε­ λεί τελικώς και το λόγο ύπαρξης της κριτικής. Σε αυτήν την αποτυχημένη διδακτορική διατριβή του Καζαντζάκη -και ποια άλλωστε διδακτορική διατριβή δεν είναι αποτυχημένη;- βλέπουμε το φιλέρευνο πνεύμα, την εν εγρηγόρσει συνείδηση, σαν ψάχνει να διατυπώσει το χώρο της, τη στιγμή που αναρωτιέται για τη φύση του πολιτισμικού χώρου στον οποίο ανή­ κει, και, τέλος, σε μικρότερο βαθμό το σαγηνευμένο άτομο που ακόμα δεν γνωρίζει τι μπορεί να αφομοι­ ώσει ο δικός του οργανισμός. 0 Νίτσε αποτελούσε μιαν αναγκαία θητεία, ένα φόρο υποτέλειας, στις κυ­ ρίαρχες διανοητικές μόδες της εποχής του, που αρ­ γότερα ο Καζαντζάκης εγκατέλειψε προς μέγιστο ό­ φελος της ίδιας του της γραφής. Σε αυτό το κείμενο μπορούμε να δούμε καθαρά γιατί δεν μπόρεσε ο Κρητικός συγγραφέας να ηαραμείνει πιστός σε μια τέτοια νεανική αγάπη και για ποιο λόγο εμείς συμπά­ σχουμε με την απόφασή του να διαρρήξει έναν τόσο άγονο δεσμό. □

Κ α τ α ρ α μ έ ν η ν ιό τ η

Lidia Ravera (Μυθιστόρημα)

“Ενώ η Λίντα ετοιμάζει με το συζνγο της, καθηγητή Πανεπιστημίου, ένα ταξίδι στην Ινδία για να γιορτάσουν την 20ή επέτειο του γάμου τους, ανα­ καλύπτει στην τσέπη του ένα ερωτικό σημείωμα μιας νεαρής φοιτήτριάς του... Λεν εγκαταλείπει το ταξίδι. Φεύγει μόνη της!” Ένα μυθιστόρημα της Lidia Ravera, γραμμένο με ευαισθησία, γρήγορο και δυνατό λόγο, γεμάτο περιπέτεια, πάθη και απρόσμενες συναντήσεις, στο οποίο κεντρική θέση έχει το συναίσθη­ μα που εναντιώνεται στο χρόνο και

Primus - Εκδόσεις Καπάτον Εμμ. Μπενάκη 27-29, Α Θ Η Ν Α 10678, Τηλ. 3803354 e-mail: kapatou@hol.gr

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

Το κακό το πράγμα I

ΝΤΟΜΙΝΙΚ ΕΝΤ

|

Η ώ ρ α του π « ρ α μ α τ ό ζ ω ο υ

■

Μτφρ.: Ντίνα Σιδέρη Αθήνα, Χατζηνικολή, 1998. Σελ. 248

■I

νωστός στην Ελλάδα από τους πολυδιαβασμένους «Καπετάνιους», ο Γάλλος δημοσιο­ γράφος, σεναριογράφος και συγγραφέας Ντομινίκ Εντ καταγράφει στο συγκλονιστικό αυτό βι­ βλίο όλα όσα έζησε στα νοσοκομεία κατά τη διάρ­ κεια της θεραπείας του κατά του καρκίνου. Κάπου ανάμεσα στην ειδυλλιακή ζωή της καλο­ καιρινής Ελλάδας και της δραστήριας και δημιουρ­ γικής του ζωής στο Παρίσι, ο Εντ δέχεται την επί­ θεση της «επάρατης νόσου» και υποβάλλεται σε μία σειρά θεραπειών που θυμίζουν περισσότερο βασανιστήρια παρά ιατρική περίθαλψη. 0 νηφά­ λιος, αποστασιοποιημένος τόνος της αφήγησής του, σε συνδυασμό με το χιούμορ με το οποίο διανθίζει τα σκληρά επεισόδια της περιπέτειάς του, κάνει το κείμενο ακόμα πιο τρομακτικό. Η πρόζα του Εντ, ειδικά στα σημεία εκείνα που περι­ γράφει την επώδυνη θεραπεία στην οποία υπο­ βάλλεται, έχει κάτι το παγερά κλινικό και το απο­ τέλεσμα θα ήταν πέρα για πέρα ζοφερό αν δεν υ­ πήρχε, όπως είπαμε, το χιούμορ του, ο αυτοσαρ­ κασμός και η ειρωνεία του. Καμία σχέση με το πικρόχολο αλλά επίσης συ­ γκλονιστικό «0 θάνατος στη χρυσή ακτή» (Ζαχαρόπουλος, 1990) του Ελβετού Φριτς Τσορν, ο οποίος και νικήθηκε από το «κακό το πράγμα», όπως πολ­ λοί καρκινοπαθείς αποκαλούν την αρρώστια τους. Με άξονα τον καρκίνο, ο Τσορν συνθέτει το παζλ μίας ολόκληρης ζωής ισχυριζόμενος (μέσα από έ­ ναν σαφέστατα επιθετικό χαρακτήρα γραφής) ότι αν έπαθε καρκίνο είναι εξαιτίας της ανατροφής του, της υπερπροστασίας των γονέων του που, λόγω της ευμάρειας που μπορεί να προσφέρει η ζωή στην Ελβετία, διάγουν (και επιβάλλουν και στο παιδί τους) ένα βίο βυθισμένο μέσα στην υπο-

ΝΤΟΜΙΝΙΚ ΕΝΤ Η Ω ΡΑ Τ 0 Υ Π Ε ΙΡ Α Μ Α Τ Ο Ζ Ω Ο Υ

Γ

κρισία. Είναι γνωστή, εξάλλου, η θεωρία που θέ­ λει τον καρκίνο να είναι πάθηση που συνδέεται ά­ μεσα με ψυχολογικές συνθήκες.

0 Εντ, από την άλλη πλευρά, με μία πέρα για πέ­ ρα θετική στάση ζωής, επιζεί της αρρώστιας, κα­ τανικάει τον μεγάλο τύραννο, τον πόνο. Δεν ε­ στιάζει στις ψυχολογικές προεκτάσεις μίας ακραί­ ας οργανικής πάθησης· υποφέρει από τον πόνο της αρρώστιας και την πιθανότητα του θανάτου αλλά και από το μαρτύριο της θεραπείας, που το αντιμετωπίζει ως μία παραδοξότητα: η βιαιότητα των επιστημονικών εφαρμογών στο ανθρώπινο σώμα, οι δοκιμασίες που υφίσταται ο ανθρώπινος οργανισμός από την πρόοδο της επιστήμης, συνα­ γωνίζονται σε επίπεδο οδύνης τα ίδια τα συμπτώ­ ματα της αρρώστιας και τα ξεπερνούν σε πολλές περιπτώσεις. Τελικά, βέβαια, και σ' αυτό το βιβλίο η ανθρώπινη ψυχολογία είναι η μεγάλη πρωταγωνίστρια: η συ­ ντριβή της αρρώστιας δεν φαίνεται να οφείλεται τόσο στις θεραπείες όσο στην πίστη ότι θα ξεπεραστούν τα εμπόδια και ο ασθενής θα γίνει και πά­ λι μέλος αυτής της μεγάλης λέσχης που λέγεται

τα Βιβλία του μήνα

«ζωή», εκτιμώντας ακόμα περισσότερο μάλιστα τα προνόμια που του προσφέρει. Δεν υπάρχει χειρότερο πράγμα από τις αληθινές ι­ στορίες ανθρώπων που επέζησαν από φρικτές αρρώστιες χάρη στη δύναμη της θέλησης, ιστό-

Η ανθρώπινη ψυχολογία είναι η μεγάλη πρωταγωνίστρια: η συντριβή της αρρώστιας δεν φαίνεται να οφείλεται τόοο οτις θεραπείες όοο οτηνπίοτη ότι θα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ

Οριακές ζωές ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΨΑΣΚΗΣ • Σ τ ο ιχ ε ία Β ιο γ ρ α φ ία ς | τ ο υ Δ ιο ν υ σ ίο υ Σ ο λ ο μ ο ύ Αθήνα, Ταπωθήτω-Γ. Δαρδανός, 1998. Σελ. 672

• Μ ο ν α χ ικ ο ί μ α υ ρ ο ν τ υ μ έ ν ο ι ! π ε ρ ιπ α τ η τ έ ς τ η ς Κ έ ρ κ υ ρ α ς : I Δ . Σολομός, Α. Κ άλΒος Αθήνα, Τνπωθήτω-Γ. Δαρδανός, 1998. Σελ. 216

ζεπεραοτουν τα εμπόδια και ο αοθενής θα γίνει και πάλι μέλος αυτής της μεγάλης λέσχης που λέγεται «ζωή»

ρίες που δίνουν, υποτίθεται, «μαθήματα ελπίδας» λες και όσοι (που είναι και οι περισσότεροι) δεν πί­ στεψαν ότι θα θεραπευθούν, αξίζουν να αφανι­ στούν. Ο Εντ, ωστόσο, δεν είναι αφελής: αυτό που μένει από την αφήγησή του είναι το μέγεθος του πόνου, σωματικού και ψυχικού, που μπορεί να αντέξει ο ανθρώπινος οργανισμός. Ο συγγραφέας φαίνεται να γνωρίζει πολύ καλά ό­ τι, είτε σε περίπτωση νίκης είτε σε περίπτωση συ­ ντριβής, ο πόνος, η αρρώστια, ο θάνατος, η πιθα­ νότητα να τα βιώσει κανείς, μπορεί να είναι, από τη μία στιγμή στην άλλη, ένα θλιβερό δεδομένο στη ζωή οποιουδήποτε, καθώς και ότι, αφού πε­ ράσει κανείς τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ των υγιών και των νοσούντων, δεν υπάρχει παρά μόνο μία τρομακτική συνειδητοποίηση: το αυτονόητο (το σώμα μας, η ζωή η ίδια) μετατρέπεται οε ζη­ τούμενο. Ηλίας Μαγκλίνης

■θ ολύς λόγος γίνεται τώρα τελευταία περί βιο­ γραφιών, ως ένα είδος γραφής που έρχεται υ­ πό τη μορφή «μόδας» από το εξωτερικό, κυ­ ρίως από τη Βρετανία και την Αμερική, όπου υπάρ­ χει μεγάλη παράδοση. Ωστόσο, στην Ελλάδα οι πιο πολλές βιογραφίες αφορούν σε ηθοποιούς, τρα­ γουδιστές ή πολιτικούς και σπάνια σε συγγραφείς. Αν ακολουθούσαμε το παράδειγμα της Βρετανίας, φερ' ειπείν, θα έπρεπε τώρα να έχουμε δύο και τρεις βιογραφίες του Καβάφη, του Καζαντζάκη κ.ά. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει όμως: οι βιογραφίες Ελλήνων λογοτεχνών συνεχίζουν να σπανίζουν, ίσως διότι η ζωή ενός συγγραφέα δεν προκαλεί ενδιαφέρον

Π

στους Έλληνες.

τα Βιβλία του μήνα

-W

Το δεύτερο βιβλίο είναι μία «διπλή» βιογραφική α­ πόπειρα, καθώς ο Καψάσκης αναφέρεται παράλ­ ληλα στη ζωή του Κάλβου και του Σολωμού, δίνο­ ντας όμως έμφαση στη μοναχικότητα που τους

Αυτό που μένει από τα δύο αυτά βιβλία είναι η αίοθηση ότι τόσο ο Σολωμός όοο και ο Κάλβος έζηοαν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, ζωές οριακές Ο Σωκράτης Καψάσκης έρχεται για να μας διαψεύσει με δύο βιβλία που κμκλοφόρηοαν μέσα στο 1998 και που, χωρίς να είναι βιογραφίες με την πλήρη έννοια του όρου, κεντρικό τους θέμα είναι ο βίος δύο εκ των σημαντικότερων νεοελλήνων ποιητών, του Διονυσίου Σολωμού και του Ανδρέα Κάλβου. Το πρώτο βιβλίο είναι ένας ογκώδης τόμος που αναφέρεται αποκλειστικά στη ζωή του Σολωμού. Ο τίτλος του, «Στοιχεία βιογραφίας» είναι εύστοχος, αφού δεν αποτελεί μία ολοκληρωμένη καταγρα­ φή της ζωής του μεγάλου ποιητή, αλλά μία λε­ πτοδουλεμένη ουγκέντρωση στοιχείων από διά­ φορες πηγές, ψηφιδωτά που φτιάχνουν μία συ­ ναρπαστική προσωπογραφία και ταυτόχρονα μία ι­ διαίτερα ενδιαφέρουσα τοιχογραφία εποχής. 0

διέκρινε, στην κοινή μανία τους για μόνωση καθώς και στις μελαγχολικές τους τάσεις. Ο παραλληλι­ σμός εύλογος, όπως επίσης και οι διαφορές ανά­ μεσα στους δύο μεγάλους της ποίησής μας. Και ε­ δώ, ο βιογράφος προτιμά να παραθέτει αποσπά­ σματα από άλλα κείμενα, αλληλογραφία, σημειώ­ ματα ημερολογίων κ.λπ. Αυτό που μένει από τα δύο αυτά βιβλία είναι, πρώτον, το αίσθημα της εξαντλητικής έρευνας αλλά και άρτιας οργάνωσης του υλικού εκ μέρους του βιογράφου και, κυρίως, η αίσθηση ότι τόσο ο Σολωμός όσο και ο Κάλβος έζηοαν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, ζωές οριακές. Διέγραψαν μία πορεία με διαρκείς ταλαντεύσεις κάπου στα όρια της γλώσσας (ανάμεσα στην ελληνική και την ιτα­ λική, κυρίως - έτσι κι αλλιώς, όμως, η ποίηση φέρνει πάντοτε τη γλώσσα στα όριά της), της ι­ στορίας (κοσμογονικές οι αλλαγές στην Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη γενικότερα), της λογοτε­ χνίας της ίδιας (βρισκόμαστε σε μια εποχή που ο ρομαντισμός έχει φέρει τα πάνω κάτω) αλλά και της ανθρώπινης ύπαρξης: απομόνωση, ακραίες ε ­ σωτερικές συγκρούσεις, μονομανίες, ψυχώσεις, εθισμοί και άφθονη μελαγχολία συνθέτουν σε πο­ λύ αδρές γραμμές το πάνθεον της ζωής του Σο­ λωμού και του Κάλβου. Αν ο δεύτερος εμφανίζε­ ται περισσότερο οργισμένος, ο πρώτος δείχνει να είναι βυθισμένος σε μια θλίψη, από την οποία ακό­ μα και τα πιο ηρωικά και επαναστατικά του κείμε­ να αδυνατούν να τον ανασύρουν. Όχι ακριβώς οι «καταραμένοι» ποιητές που άνθη­ σαν στη Γαλλία τον ίδιο αιώνα, την ίδια εποχή λίγο πολύ, αλλά σίγουρα δύο περιπτώσεις που μέσα στην ακρότητα της ύπαρξής τους κατάφεραν την ίδια στιγμή να αφήσουν πίσω τους έργο τέτοιας πνοής που να ξεπερνάει κατά πολύ τους ίδιους και τα πάθη τους, κάτι που είναι το ζητούμενο για κάθε γνήσιο δημιουργό: να τον υπερβαίνει το έρ­ γο του. Ηλίας Μαγκλίνης

συγγραφέας αφήνει τους «άλλους» να μιλήσουν για τον ποιητή και τις φάσεις ζωής που περνούσε συνδέοντας τα αποσπάσματα αυτά με τις δικές του «γέφυρες», απόψεις και συμπεράσματα.

τα Β ιβλία του μήνα

ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ

0 συγγραφέας και πολιτικός Μ. Β. Αιόοα ΜΑΡΙΟ ΒΑΡΓΚΑΣ ΛΙΟΣΑ

i

Το ψ ά ρ ι σ το v c p o

Μτφρ.: Λήδα Παλλαντίου Αθήνα, Καοτανιώτης, 1999. Σελ. 608

τις 10 Ιουνίου του 1990 ο Μάριο Βάργκας Λιόσα χάνει στις εκλογές του Περού, όπου νικητής ανακηρύσσεται ο ιαπωνικής καταγωγής αντίπα­ λός του, Αλμπέρτο Φουζιμόρι. Αποτέλεσμα απρό­ βλεπτο, μιας και, μόλις πριν λίγους μήνες, υπήρχαν βάσιμες ελπίδες για τη νίκη του. Έπαιξαν ρόλο ένα σωρό αστάθμητοι παράγοντες, που μπορούν πα­ ντού και πάντοτε σε ανάλογες περιπτώσεις να κα-

Σ

Ένα από τα οημαπικότερα δείγματα του tπεχνου λόγου, της εμβρίθειας και της πο\ύπ\ευρης φυσιογνωμίας ενός διαβασμένου και μεταφρασμένου συγγραφέα θορίσουν ένα εκλογικό αποτέλεσμα... Μήπως ό­ μως, ανάμεσα στους καθοριστικούς αυτούς συντε­ λεστές, σημαντική θέση κατέχει και ένας κάποιος προκαθορισμός της φύσης, που θέλει πάντοτε «τα ψάρια οτο νερό»; Με άλλα λόγια, ο Βάργκας Λιόσα είναι γεννημένος συγγραφέας, αυτός είναι ο χώρος του, εκεί διαπρέπει... Με τα παιδικά του χρόνια έ­ ντονα σφραγισμένα από την κακομεταχείριση ενός ανελέητου πατέρα και συγχρόνως «παραχαϊδεμένος» από την άκρως στοργική και υπερπροστατευτι­ κή μητέρα του, τους θείους, τις θείες, τον παππού, τη γιαγιά του και τη συμπαθητική φιγούρα της Μα-

τα Βιβλία του μήι

μαέ, μας εκθέτει στο αυτοβιογραφικό τούτο βιβλίο όλες τις παιδικές, εφηβικές και μετεφηβικές εμπει­ ρίες του, εμπειρίες συγκλονιστικές, μέσα από τις ο­ ποίες διαμορφώνεται ο «δυνάμει» συγγραφέας. Και ακόμα μας αναλύει την πολιτική κατάσταση της χώ­ ρας του, που δεν διαφέρει ιδιαίτερα από εκείνες των γειτονικών, κοντολογίς όλων αυτών των χω­ ρών του νότιου τμήματος της ηπείρου, που βασανί­ ζονται ολοένα από πολιτικές αναταραχές και διχό­ νοιες, κατοικημένες από άπειρα σύμμεικτα στοιχεία και ένα μωσαϊκό από φυλές. Χώρες όπου η κοινωνι­ κή πυραμίδα περιλαμβάνει τις πιο ακραίες αντιθέ­ σεις... Τέλος, μέσα από τις σελίδες του, ο Βάργκας Λιόσα μας παρουσιάζει μια συνοπτική εικόνα της πνευματικής και πολιτιστικής ζωής της Λατινικής Αμερικής, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και κατατοπιστική για τον ξένο αναγνώστη... Στο Ψάρι στο νερό μας προσφέρεται ένα ακόμα δείγμα, και μάλιστα από τα σημαντικότερα, του έντεχνου λόγου, της εμβρίθειας και της πολύπλευρης φυσιογνωμίας ενός συγ­ γραφέα διαβασμένου και μεταφρασμένου σε πάμπολλες χώρες ανά τον κόσμο και μιας από τις ηγε­ τικές μορφές της παγκόσμιας σύγχρονης λογοτε­ χνίας. Σωτήρης Ντάλης

ΤΕΧΝΕΣ

Η ιστορικότητα της τέχνης του Παναγιώτη Τοιαμούρα

ERNST Η. GOMBRICH

I

Τ ο χ ρ ο ν ικ ό τ η ς τ έ χ ν η ς

Μτφρ.: Λίνα Κάοδαγλη Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, (2η έκδοση) 1998. I d . 687 (413 «κάνες)

ι θα μπορούσαμε να πούμε για ένα έργο το ο ­ ποίο εδώ και δεκαετίες παραμένει θεμελιώδες και κλασικό και αποτελεί απαραίτητο και ανα­ ντικατάστατο παράγοντα προσπέλασης της καλλι­ τεχνικής δημιουργίας; 0 κίνδυνος της εύκολης επα­ νάληψης και της θερμής, αλλά ηεπατημένης, μνημόνευσης είναι κάτι παραπάνω από ορατός, θεω­ ρούμε εντούτοις πρέπον και θεμιτό, με αφορμή τη .δεύτερη αναθεωρημένη έκδοσή του, που το MIET με τη σταθερή και γνώριμη φροντίδα του παρου­ σιάζει στην ελληνική γλώοσα, να επισημάνουμε σεις του, τηρουμένων των αναλογιών, των δυσκο­ κάποια κατά την άποψή μας ενδιαφέροντα σημεία λιών και των επιμέρους χαρακτηριστικών, θα μπο­ του Χρονικού της τέχνης. ρούσαν να εφαρμοστούν στο σύνολο των επιμέ­ Ξεφυλλίζοντας τις σελίδες του κειμένου, γοητευ­ ρους καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων. μένοι τόσο από τις έξοχες φωτογραφικές αναπαρα­ Υπάρχει μια φιλοσοφική διάσταση στο έργο του Ε. στάσεις των μεγάλων έργων τέχνης όσο και από Gombrich, η οποία για κανένα λόγο δεν πρέπει να τις οξυδερκείς παρατηρήσεις ενός μεγάλου κριτι­ κού και ιστορικού της τέχνης, δημιουργείται έντονη περάσει απαρατήρητη, καθώς έχουμε την αίσθηση η αίσθηση μιας περιδιάβασης ανά τους αιώνες στο ότι μέσα από το έργο του ικανοποιείται απόλυτα χώρο, ή καλύτερα στους χώρους, της καλλιτεχνι­ και το φιλοσοφικό πνεύμα· γιατί -προεκτείνοντας το συλλογισμό του I. Kant- χωρίς σωστή ιστορία κής δημιουργίας. 0 συγγραφέας παίρνει τον ανα­ δεν έχουμε σωστή φιλοσοφία και το αντίστροφο. γνώστη από το χέρι και του ξεδιπλώνει βήμα βήμα Το πραγματικό φιλοσοφικό περιεχόμενο του έργου την αφήγηση-ιστορία της τέχνης, του ερμηνεύει εντοπίζεται στην πρόκληση που συνιστά ο ίδιος ο τεχνοτροπίες και νεοτερισμούς, παραδόσεις και με­ πρωτότυπος τίτλος του: The story of Art. θόδους, του εξηγεί μυστικά και κρυφές πτυχές των διαφόρων καλλιτεχνικών και πνευματικών ρευμά­ Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου η τέχνη αναδειτων, τον ωθεί να δει μέσα από μια άλλη, διαφορε­ κνύεται ως ιστορικό και κοινωνικό νεγονός, ως συ­ γκεκριμένη ανθρώπινη εμπειρία in fieri, σε συνεχή τική, οπτική γνωστά έργα τέχνης. εξέλιξη και διαδικασία, ως δημιούργημα συγκεκρι­ Ας σημειώσουμε προκαταβολικά ότι ο συγγραφέας

Τ

πραγματεύεται κυρίως τη ζωγραφική, τη γλυπτική και την αρχιτεκτονική (και μερικώς τη φωτογραφία), αλλά πολλές από τις παρατηρήσεις και τις προτά­

τα Β ιβλία του μήνα

μένων ανθρώπων με πάθη και ανησυχίες, ανθρώ­ πων βυθισμένων στα εξίσου συγκεκριμένα και κρί­ σιμα προβλήματα της εποχής τους. Η τέχνη, λοι­ πόν, ως δυναμική διαδικασία έξω από απλουστευτικά σχήματα και τυποποιήσεις. Δεν θα ήταν δύσκο­ λο να εντοπίσουμε ορισμένα σημεία αυτής της φι­ λοσοφικής διάστασης, όπως τα υπογραμμίζει ο ί­ διος ο συγγραφέας στην Εισαγωγή: α) η Τέχνη, με το Τ κεφαλαίο, δεν υπάρχει- β) η τέχνη δεν υπάρ­ χει, υπάρχουν οι καλλιτέχνες, άρα οι άνθρωποι που δημιουργούν, που μεταχειρίζονται και που απολαμ-

Μία μελέτη για την τέχνη ως δυναμική διαδικασία έξω από απλουοτευτικά οχήματα και τυποποιήσεις βάνουν τα έργα τέχνης- γ) η αντίληψη περί τέχνης μεταβάλλεται, ανάλογα με τον τόπο και το χρόνο (σελ. 15). Η αναγνώριση και η αποδοχή της ιστορικότητας της τέχνης φέρνει στο προσκήνιο μια σειρά παραμέ­ τρων όχι ήσσονος σημασίας. Πρώτα-πρώτα η ίδια η ιστορικότητα απορρίπτει και ακυρώνει την αποδοχή μιας υποτιθέμενης κρυμμένης ουσίας και ενός τέ­ λους. Και η αυτή αντιουσιοκρατική αντίληψη διακρίνεται στον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας με­ λετά και ερευνά την τέχνη. Απεναντίας, τα μεγάλα επιτεύγματα της καλλιτεχνικής δραστηριότητας και ανησυχίας (η κατάχτηση της προοπτικής, της αρμο­ νίας, της χρήσης των χρωμάτων, του φωτός και της σκιάς, η συμφιλίωση απόδοσης μιας πραγματι­ κότητας πάνω σε μια επιφάνεια με το διαυγές σχέ­ διο, η έρευνα και η προσπάθεια κυριαρχίας πάνω στα υλικά και οι πειραματικές διερευνήσεις) ερμη­ νεύονται μέσα από μια ιστοριστική οπτική, ως συ­ νεχείς ατέρμονες ιστορικές διαδικασίες, χωρίς ορι­ στικό σκοπό, σε μια πορεία ανάδειξης συνεχώς πληρέστερων συνθέσεων. Χωρίς να αναιρείται κα­ μιά από τις προϋποθέσεις και τις προεκτάσεις της αναγνώρισης της ιστορικότητας, χωρίς να αφήνεται χώρος σε κάποιο πλάγιο ιρασιοναλισμό και σε μια μεταφυσική ερμηνεία του καλλιτεχνικού γεγονό­ τος, δεν απορρίπτεται η λογικότητα της τέχνης. Πρόκειται όμως πάντοτε για μια λογικότητα διαφο­

ρετική από εκείνη που συναντάμε στην επιστημονι­ κή πρόοδο ή σε άλλους γνωστικούς τομείς και σε άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες. Από εδώ και η εναντίωση στην τυποποιημένη-κανονιστική τέχνη και αισθητική και στις κανονιστικές απλουστευτικές ερμηνείες τους: «Μερικοί καλλιτέχνες ή κριτικοί προσπάθησαν κατά καιρούς να διαμορφώσουν κα­ νόνες. Ακολουθώντας τους, οι μέτριοι καλλιτέχνες δεν μπόρεσαν να πετύχουν τίποτα, ενώ οι μεγάλοι, αψηφώντας τους, μπόρεσαν να βρουν μια αρμονία» (σελ. 35)· αυτό όμως δεν αναιρεί ούτε τη δυνατό­ τητα ενός κριτικού εποικοδομητικού διαλόγου περί τέχνης ούτε σημαίνει ότι κάθε έργο τέχνης είναι ε­ ξίσου καλό ούτε επιβραβεύει μια ακραία σχετικιστική και υποκειμενιστική ερμηνεία της καλλιτεχνικής δημιουργίας (σελ. 625-626). Η καλλιτεχνική έκφρα­ ση εμπεριέχει μια δική της εσωτερική λογικότητα, η οποία είναι αξεδιάλυτα συνδεδεμένη με την ιστορι­ κότητα και ακριβώς αυτόν το δεσμό διατίθεται και επιχειρεί να φέρει στο φως ο Ε. Gombrich. Κατά συνέπεια, η λογικότητα της τέχνης θεμελιώνεται πάνω στην ιστορικότητα της τέχνης (σελ. 35-36).

0 συγγραφέας επιδιώκει να τοποθετήσει τα έργα στα οποία αναφέρεται μέσα οτα ιστορικά πλαίσιά τους (σελ. 8) και να αποφύγει την όποια αναδρομι­ κή ερμηνεία. Στέκεται και υπογραμμίζει τόσο τους εσωτερικούς όσο και τους εξωτερικούς παράγο­ ντες της εξέλιξης της τέχνης. Είναι αλήθεια ίσως ό­ τι στους δεύτερους δεν στέκεται ιδιαίτερα, τους υ­ πογραμμίζει όμως τόσο και σε τέτοιο βαθμό, όσο είναι απαραίτητο για να φανεί η καθοριστική και α­ ναμφισβήτητη επίδρασή τους στην καλλιτεχνική δραστηριότητα της κάθε εποχής. Οφείλουμε όμως να υπογραμμίσουμε ιδιαίτερα την ύπαρξη μιας ισχυρής παιδαγωγικής αρχής που συ­ νοδεύει ολόκληρο το ύφος του έργου του Ε.

Gombrich. Και ακριβώς τούτη η παιδαγωγική αρχή από τη μια προσδιορίζει και τη μεθοδολογία που ο συγγραφέας υιοθετεί και από την άλλη αιτιολογεί εν μέρει, αν όχι ολοκληρωτικά, την έλλειψη μιας ερμηνείας και μιας έρευνας σε ένα περισσότερο αφηρημένο και θεωρητικό, φιλοσοφικό επίπεδο, το οποίο ίσως να λειτουργούσε ανασταλτικά απέναντι στο αναγνωστικό κοινό για το οποίο προοριζότανκαι στο οποίο κοινό πρωτίστως απευθυνόταν. Από την άλλη, μια μεταβολή κατεύθυνσης και προοπτι­ κής θα έπρεπε να ανατρέψει τόσο τις αρχικές προ­ θέσεις και προϋποθέσεις και επιλογές όσο και την ί­ δια τη μεθοδολογία, καθώς θα οδηγούσε πέρα από τις αρχικές βλέψεις του συγγραφέα.

Στην προοπτική αυτής της παιδαγωγικής αρχής κι­ νείται το ύφος και η γραφή της ιστορικής αφήγη­ σης που επιλέγει ο συγγραφέας: ύφος προσιτό, α­ νεπιτήδευτο, κομψό και προοπελάσιμο, χωρίς πε­

προκατειλημμένοι απέναντι στα πράγματα και αυ­ τή η προδιάθεσή τους αποκαλύπτεται στο ίδιο το δημιούργημά τους, δεν πρέπει να ισχύει το ίδιο και για τους ιστορικούς και κριτικούς της τέχνης, οι

ριττούς τεχνικισμούς, χωρίς να υποκύπτει στους πειρασμούς ενός αγοραίου και φτηνού γούστου και στο συρμό. Και είναι πραγματικά δύσκολο να μιλήσει κανείς σήμερα για την τέχνη με τον ίδιο τρόπο (πολύ πιο δύσκολο από το να ακολουθή­ σεις τον επιτηδευμένα ανεπιτήδευτο λόγο υποτι­ θέμενων ειδικών κριτικών της σύγχρονης τέχνης). Ας το λάβουν σοβαρά υπόψη αυτό οι δήθεν υπο-

οποίοι σε κάθε περίπτωση επηρεάζονται από μια συγκεκριμένη ερμηνεία και αντίληψη της τέχνης; Ορισμένες παρατηρήσεις τώρα. Η πρώτη αφορά στο έργο του Ε. Gombrich. Είναι φυσικό να μην υ­ πάρχει απαίτηση μιας ολοκληρωτικής καταγραφής όλων των καλλιτεχνικών ρευμάτων (κάτι που ο

0 συγγραφέας παίρνει τον αναγνώστη από το χέρι και του ξεδιπλώνει βήρα βήρα την αφήγηοη-ιοτορία της τέχνης

συγγραφέας υπογραμμίζει και παραδέχεται ήδη στον Πρόλογο της πρώτης έκδοσης του 1950), ό­ μως θεωρούμε πως η απουσία οποιασδήποτε α­ ναφοράς στη ρωσική πρωτοπορία, ακόμα και στα παραρτήματα των επόμενων εκδόσεων, συνιστά μια σοβαρή παράλειψη σε μια εξαιρετική στιγμή της σύγχρονης τέχνης. Και τούτο ιδιαίτερα σε σχέ­ ση με ό,τι ο ίδιος παρατηρεί για την τέχνη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης (σελ. 616). Η δεύτερη σχετίζεται με τον τίτλο της (δεύτερης) ελληνικής έκδοσης. Πιστεύουμε ότι η έννοια της ι­ στορίας είναι περισσότερο συνεπής και ουσιαστι­ κή από εκείνη του χρονικού. Η ιστορική έρευνα σε σχέση με την έννοια του χρονικού μάς επιτρέπει

ψιασμένοι και μυημένοι κριτικοί των διαφόρων, επιμέρους τεχνών, για να καταλάβουν πού βρίσκε­ ται το περιεχόμενο μιας σκέψης που πριν από όλα θέλει να σέβεται τον εαυτό της. Η συλλογιστική και η μεθοδολογία που υποστηρί­ ζουν την απόπειρα του συγγραφέα είναι που καθι­ στούν το έργο μια ιστορία (ή όπως θέλουν οι Έλληνες μεταφραστές, ένα χρονικό) και όχι μια ανθολογία, ένα λεξικό ή μια εγκυκλοπαίδεια της τέχνης (σελ. 10). Το έργο του Ε, Gombrich δεν α­ παιτεί να εξαντλήσει την ιστορία της τέχνης, από εδώ και η απόρριψη οποιουδήποτε εγκυκλοπαιδι­ κού χαρακτήρα. Αλλά επιδιώκει να καταστήσει σα­ φείς τους συγκεκριμένους προσανατολισμούς, να καθοδηγήσει και πάνω από όλα να μας προσφέρει μια μέθοδο ανάγνωσης και ερμηνείας της καλλι­ τεχνικής δημιουργίας (νά την, ξεπροβάλλει πάλι εδώ η ευρύτερη φιλοσοφική διάθεση του έργου). Πρόκειται ακριβώς για μια ιστορία της τέχνης που θεμελιώνει (και θεμελιώνεται πάνω σε) μια μεθο­ δολογία και που υπαινίσσεται, ακόμα και στην πε­ ρίπτωση που δεν τη δηλώνει ρητά, την ύπαρξη μιας συγκεκριμένης φιλοσοφίας της τέχνης. Από τη στιγμή άλλωστε που παραδεχόμαστε (όπως πράττει και ο συγγραφέας) ότι και οι καλλιτέχνες είναι σε κάθε περίπτωση φιλοσοφικά και αισθητικά

να αντλήσουμε προσφορότερα τις φιλοσοφικές προεκτάσεις των γεγονότων της αφήγησης και τη θεωρούμε περισσότερο κατάλληλη στις σύγχρο­ νες απαιτήσεις. Η ίδια η έννοια «ιστορία» κρύβει, αλλά και αποκαλύπτει-συνεπάγεται μια συστημα­ τικότητα, και υπαινίσσεται μια επιστημονική μεθο­ δολογία, αλλά συνοδεύεται και από μια φιλοσοφι­ κή διάσταση, στοιχεία που φαίνεται να απουσιά­ ζουν από εκείνη του «χρονικού» (φορτισμένη ό­ πως είναι η τελευταία με τη μεσαιωνική χρήση της, και παραλείποντας τη δημοσιογραφική έκ­ φρασή της). Και ακριβώς το έργο του Ε. Gombrich διαθέτει περισσότερο τα βαθύτερα χαρακτηριστι­ κά της ιστορίας και της ιστορικής μελέτης παρά ε­ κείνα του χρονικού. Όπως πλέον έχουμε συνηθίσει να διαπιστώνουμε, οι εκδόσεις του ΜΙΕΤ είναι πάντοτε και από κάθε άποψη άψογες. Ας κλείσουμε επισημαίνοντας ότι οι πίνακες, οι χάρτες και τα διαγράμματα διευκο­ λύνουν τον αναγνώστη όχι μόνο στη σύγκριση και παράθεση χρονικών και γεωγραφικών διαστημά­ των και τεχνοτροπιών, αλλά βοηθούν ακριβώς και στη συνειδητοποίηση εκείνης της εσωτερικής λο­ γικής συνέχειας, που τονίσαμε παραπάνω, στο χώρο της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

□ τα Β ιβλία του μήνα

ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Για μια ποιητική επιστήμη ΝΙΚΟΣ ΤΑΜΠΑΚΗΣ Α π ό τ η ν Π ο ίη σ η ο τ η Λ ο γ ικ ή Αθήνα, Γκοβόοτης, 1998. I d . 184 Ν. Ταμπάκης επιχειρεί να σκιαγραφήσει ορισμέ­ νες θεμελιώδεις πλευρές και να καταθέσει ορι­ σμένες αποφασιστικές προτάσεις για μια θεωρία της συνείδησης, εκτιμώντας ότι το φαινόμενο της συ­ νείδησης συνιστά σήμερα κεντρικό επιστημονικό και γνωσιοθεωρητικό πρόβλημα, η επίλυση και η εξιχνίαση του οποίου απαιτεί, χωρίς υπερβολή, τη συμβολή όλων των επιστημών -από τη μοριακή βιολογία έως την αλγεβρική τυπολογία-, ενώ έχει απασχολήσει στο παρελθόν και εξακολουθεί να απασχολεί μεγάλους στοχαστές της εποχής μας. Στην προοπτική αυτή ο συγγραφέας θέτει σε συζήτηση και επανεξετάζει τα όρια παλαιότερων δυϊσμών, όπως ανθρωπιστικές

Ο

Η εργαοία του Ν. Ταμπάκη μάς βοηθά να όούμε μέοα από ένα καινούριο βλέμμα και σε μια νέα προοπτική τόοο την ποίηοη όσο καιτηνεπιοτήμη γνώσεις-επιστημονικές γνώσεις, υλισμός-ιδεαλισμός και ύλη-πνεύμα, και στο φως των νέων επιτευγμάτων προχωρά στη διατύπωση νέων τρόπων προσέγγισής τους. Για τον ίδιο, η συνείδηση αποτελεί φυσικό, άρα ολιστικό, φαινόμενο, «ανήκει στον φυσικό κόσμο (α­ φού εξελίσσεται κυρίως μέσα στη μικρή βιολογική μάζα που ονομάζουμε εγκέφαλο)» (σελ. 14) και πρέ­ πει να αντιμετωπιστεί πέρα από κάθε περιοριστική ιδεαλιστική και μεταφυσική αντίληψη. Συνεπώς, κατά την άποψή του, η ολιστική ονΐολογία αναδύεται ως α­ ναπόφευκτη απάντηση και πετυχαίνει να γεφυρώσει τα παραδοσιακά χάσματα και ιδιαίτερα εκείνο ανάμε­

τα Βιβλία του μήι

σα στις δύο κουλτούρες (ανθρωπιστικές και επιστημονικές-τεχνικές), αλλά κυρίως το τεχνητό χάσμα α­ νάμεσα στις πολλές εξειδικευμένες γνώσεις και γλώσσες του ανθρώπινου λόγου. Η εργασία του Ν. Ταμπάκη μάς βοηθά να δούμε μέσα από ένα καινούριο βλέμμα και σε μια νέα προοπτική τόσο την ποίηση όσο και την επιστήμη. Υπογραμμίζε­ ται η δημιουργικότητα, η ποιητική διάσταση της επι­ στημονικής δραστηριότητας και η έντονη παρουσία της φαντασίας που υπάρχει στην επιστημονική έρευ­ να, σε αντίθεση με την κυρίαρχη αντίληψη που τη θέ­ λει στεγνή και μονοδιάστατη. Η σύνθεση ποίησης και επιστημονικής δραστηριότητας μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα φιλοσοφική κοσμοθεωρία, στην ανάδειξη μιας ποιητικής επιστήμης και μιας περισσότερο ορθο­ λογικής αντιμετώπισης της ποιητικότητας των ανθρω­ πίνων δημιουργημάτων. Γράφει ενδεικτικά ο Ν. Τα­ μπάκης: «Η διαδικασία για τη σύγκλιση ποιητικής και ε­ πιστημονικής πραγματικότητας είναι αργή. Τα συστα­ τικά τους -ποίηση και λογική, φαντασία και εμπειρίασυγχωνεύονται στη σιγανή φωτιά της βιολογικής εξέ­ λιξης. Προς την κατεύθυνση αυτή κινούνται σήμερα και οι διάφορες "ολιστικές’ ιδέες...» (σελ. 46). Ποίηση και επιστημονικές γνώσεις χρησιμοποιούν διαφορετι­

κές τεχνικές συγκροτούνται πάνω σε ποιοτικά διαφο­ ρετικές γλώσσες στην απόπειρα προσέγγισης του ε­ σωτερικού και εξωτερικού κόσμου και για τούτο δεν πρέπει να ερμηνεύονται στην προοπτική της σύ­

συνεπώς ιστορικών και μεταβλητών) ερμηνειών ανα­ δύεται πλέον καθοριστική. Αποστρεφόμενος κάθε «θεωρία των πάντων» και με κριτική διάθεση τόσο α­ πέναντι στη «θεωρία του χάους» όσο και στο σημερι­

γκρουσης, αλλά οε εκείνη της συμπληρωματικότητας.

νό πληθωρισμό εννοιών, ο συγγραφέας επικεντρώνει την προσοχή του στα μη γραμμικά δυναμικά συστή­ ματα (και τέτοιο σύστημα είναι ακριβώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος), τόσο στο οντολογικό (ο πραγματικός κό­ σμος αποτελεί ένα σύνθετο πλέγμα φυσικών συστη­ μάτων και επομένως ένα σύνολο μη γραμμικών δυνα­ μικών συστημάτων) όσο και στο γνωσιολογικό. Παναγιώτης Τσιαμούρας

Το συναίσθημα, η ποίηση, η ανθρώπινη δημιουργικό­ τητα και τα προϊόντα της ανθρώπινης συνείδησης, ό­ σο και να είναι αδύνατο να υπαχθούν σε απόλυτα α­ μετάβλητα και τυπικά ερμηνευτικά μοντέλα, κάθε άλ­ λο παρά στερούνται λογικότητας. Η απαίτηση προ­ σφυγής και εφαρμογής μη γραμμικών δυναμικών (και

Η επίδραση της τηλεόρασης του Νίκου Κολοβού

i

ΣΤΕΛΙΟΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Η δ ύ ν α μ η τη ς τη λ« όρ α οη ς Η λ ο γικ ή του μέσου και η αγορά Αθήνα, Καοτανιώτης, 1998. Σελ. 475

Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι ένας από τους πιο δόκιμους, έμπειρους και εργατικούς επικοινωνιολόγους της χώρας μας. Ερευνητής, συγγραφέας και πανεπιστημιακός δάσκαλος, πριν έλθει οτην Ελλάδα διέγραψε μια λαμπρή τροχιά στην Αγγλία. Δημοσίευσε άρθρα και μελέτες σε με­ ρικά από τα εγκυρότερα αγγλοσαξονικά περιοδικά του κλάδου. Έγραψε επίσης βιβία σε συνεργασία με αλλοδαπούς επιστήμονες και ερευνητές. Στην Ελλά­ δα προηγήθηκαν τα βιβλία του Απελευθερώνοντας την τηλεόραση (Καστανιώτης, 1993) και Τηλεόραση στον κόσμο (Καστανιώτης, 1994). Παράλληλα μετέ­ φρασε βιβλία σημαντικά, όπως π.χ. το θεμελιώδες έργο του Ντένις Μακ Κουέιλ «Εισαγωγή στη θεωρία της μαζικής επικοινωνίας» (Καστανιώτης, 1997), ε­ παρουσιάζουμε σήμερα είναι το τρίτο στη σειρά δη­ μπλουτίζοντας την αναιμική βιβλιογραφία σχετικά με μοσίευσής του. τα ΜΜΕ και ειδικότερα την τηλεόραση. Το βιβλίο που

0

τα Βιβλία του μήνα

Γενικό χαρακτηριστικό γνώρισμα των βιβλίων του συγγραφέα είναι η πλατιά και σε βάθος προσέγγιση των θεωρητικών πηγών, της βιβλιογραφίας και των υλικών ή των αποτελεσμάτων της έρευνας. Ακόμη, ο γλαφυρός και εύληπτος τρόπος γραφής ο οποίος καθιστά τα κείμενά του προοιτά σε ένα ευρύτερο α­ ναγνωστικό ή φιλομαθές κοινό. Η τηλεόραση αποτελεί ή τείνει να γίνει πραγματικά «το κυρίαρχο μέσο ψυχαγωγίας» σε όλες τις χώρες του κόσμου (σελ. 13). Το φαινόμενο αυτό άρχισε να εκδηλώνεται στις αρχές της δεκαετίας του '50, στις ΗΠΑ κυρίως, και επεκτάθηκε ραγδαία οε πλανητικό επίπεδο μέσα στη δεκαετία του '80. Από αθώο και α­ ξιοπερίεργο «παιχνίδι» των αργών ωρών της καθημε­ ρινής ζωής, έγινε ένα δυναμικό μέσο μαζικής επικοι­ νωνίας για ποικίλες χρήσεις/ικανοποιήσεις και κυ-

Μία πλατιά και σε βάθος προσέγγιση των θεωρητικών

;

πηγών της βιβλιογραφίας και των υλικών ή των αποτελεομάτων της έρευνας

ρίως πολλαπλές επιδράσεις, θετικές και αρνητικές. Τον πυκνό δυναμισμό και τη δυσχερώς ελεγχόμενη δύναμη της τηλεόρασης ερευνά, αξιολογεί και κρίνει στο σημαντικό τούτο βιβλίο ο συγγραφέας, με κε­ ντρικό άξονα έρευνας τις επιδράσεις πάνω στο κοινό και τις μεταβολές που έχει επιφέρει με ακαταμάχητη αποτελεσματικότητα σε διάφορες εκφάνσεις της σύγχρονης ζωής· ακόμη, με βασικό τρόπο προσέγγι­ σης των φαινομένων την κοινωνιολογία και την πο­ λιτική οικονομία, δηλαδή τη θέση και σημασία της τηλεόρασης στο πλαίσιο των κοινωνικών σχηματι­ σμών, όσο και την οικονομική οργάνωση και λει­ τουργία της, όπως είναι προσαρμοσμένη αυστηρά στους κανόνες της καπιταλιστικής αγοράς. Η τηλεό­ ραση είναι ένα «αθώο» μέλος της οικογενειακής ε­ στίας, αλλά και ένα ΜΜΕ το οποίο αποκτά γιγαντιαίες διαστάσεις τοποθετημένο μέσα στον «παγκόσμιο ηλεκτρονικό χώρο» και στις μεγάλες μητροπόλεις του αναπτυγμένου κόσμου. Οι επιδράσεις της τηλεόρασης φαίνεται να αρχίζουν

τα Βιβλία του μήνα

ή να ευνοούνται άμεσα και απλά από την παθητική θέαση που υποβάλλει στους χρήστες της. «Με την τηλεόραση», γράφει ο Παπαθανασόπουλος, «συχνά νιώθουμε ότι παρατηρούμε, ενδεχομένως παθητικά, ό,τι αρέσει σε άλλους ανθρώπους» (σελ. 54). Όχι μόνον αυτό, θα προσθέταμε, αλλά ό,τι κατασκεύα­ σαν ή επέλεξαν άλλοι με ενοποιημένα, μαζικοποιημένα κριτήρια για μας. Η κριτική απόσταση μεταξύ θεατή και δέκτη είναι εξ αντικειμένου μηδαμινή. Στην τηλεόραση δεν εκφωνείται ένας αντίπαλος λόγος αλλά ένας ακατάπαυστος μονόλογος. Η εύκολη πρόσληψη και η αποδοχή, ή μη απόρριψη, των πε­ ριεχομένων της φαίνεται να αποτελούν τον κανόνα. Οι επιδράσεις όμως, παρά ταύτα, είναι περιορισμέ­ νες. «Το μόνο που τα ΜΜΕ και η τηλεόραση μπο­ ρούν να κάνουν είναι να ενδυναμώσουν αυτό που ή­ δη οι άνθρωποι πιστεύουν και κάνουν ή να ενδυνα­ μώσουν υπάρχουσες κοινωνικές καταστάσεις» (σελ.

59, 60). Η «επιλεκτική έκθεση» των θεατών στα προγράμματά της, η «επιλεκτική προσοχή» που αποδίδουν σε ό,τι τους παρέχεται αφειδώς, η «επιλεκτική πρόσλη­ ψη» εκείνων των στοιχείων τα οποία συναρμόζονται με τις απόψεις τους, η «επιλεκτική απομνημόνευση» των περιεχομένων που τους ενδιαφέρουν αποτε­ λούν μέσα άμυνας. Ακόμη, οι θεατές μπορούν να α­ νατάξουν τη δική τους ερμηνεία. Τα προγράμματα προέρχονται από τη βιομηχανία, τα τηλεοπτικά κεί­ μενα όμως είναι προϊόντα του κάθε τηλεοπτικού α­ ναγνώστη (John Flske). Με αυτά όλα οι θεατές ανα­ χαιτίζουν το χείμαρρο των οπτικοακουστικών υλικών που υπερχειλίζουν από τους οικιακούς δέκτες. Οι ε­ πιδράσεις όμως επέρχονται και μέσα από αυτούς τους ανθεκτικούς μηχανισμούς, ανάγνωσης και ερ­ μηνείας, όπως πιστεύει (ορθά) ο συγγραφέας. Όλες οι μορφές μαζικής επικοινωνίας μπορούν να έχουν αυτό το αποτέλεσμα πάνω στους επικοινωνούντες καταναλωτές. Παρά το ότι το κοινό δεν αποτελούν πάντα άβουλα και αλκοολικά του τηλεοπτικού ή άλ­ λου ακροάματος ή θεάματος όντα, αλλά και απροσ­ διόριστος αριθμός ενεργού τηλεοπτικού κοινού. Οι επιδράσεις είναι έμμεσες και μακροπρόθεσμες. Η τηλεόραση, όπως και τα άλλα ΜΜΕ, επηρεάζει τα ά­ τομα και τον πολιτισμό, τις αξίες, τους κανόνες συ­ μπεριφοράς, τις γνώσεις τους, μέσα στα οποία κο­ λυμπούν κυριολεκτικά και αναπνέουν. Το καίριο πρό­ βλημα του ποιος είναι ο ετοιμόρροπος πολιτισμός που διαμορφώνεται και ποια η βάρβαρη κοινωνία η οποία τον υποδέχεται και τον υποθάλπει, απλώς θί­ γεται από το συγγραφέα (σελ. 72-84). Η γνώμη μας

είναι ότι αναγκαιούσε μία πιο εκτεταμένη διαπραγ­ μάτευση. Το πρόβλημα της τηλεοπτικής βίας αποτελεί το συνηθέστερο αντικείμενο έρευνας και οι διάφοροι πα­ ράμετροί του τα προσφιλέστερα θέματα των συγγραφέων-κοινωνιολόγων των ΜΜΕ. Η άποψη που δέχεται (ορθά) ο συγγραφέας είναι ότι «η τηλεόρα­ ση στην εμπορευματική της μορφή μπορεί να μην προωθεί άμεσα την βία, αλλά συμβάλλει στην δημι­ ουργία των συνθηκών που την κάνουν να φαίνεται λιγότερο αποκρουστική» (σελ. 364). Μεταξύ προ­ γραμμάτων τηλεοπτικής βίας και εκδηλώσεων ε­ γκληματικότητας δεν αποδεικνύεται πάντοτε σχέση ποσοτικής ή ποιοτικής αναλογίας. Όλα τα αποτελέ­ σματα είναι συνάρτηση πολλών άλλων κοινωνικών παραγόντων, όπως η πενία των δραστών, ο χαμη­ λός δείκτης μόρφωσης, το ναυαγισμένο οικογενεια­ κό περιβάλλον, οι καταπιεστικές συνθήκες εργασίας, οι απογοητεύσεις και ματαιώσεις των προσωπικών σχεδίων, οι πολιτικές ή κοσμοθεωρητικές απόψεις των ατόμων αυτών κ.ά. Με άλλα λόγια, η δύναμη

Γλαφυρός και εύληπτος τρόπος γραφής, προσιτός οε ένα ευρύτερο αναγνωστικό ή φιλομαθές κοινό της τηλεόρασης να παράγει πρότυπα επιθετικής δράσης ή να διδάσκει σχεδόν απεριόριστα την πολι­ τεία της βίας στους θεατές δεν επιβεβαιώνεται ο­ πωσδήποτε από την πράξη και από την έρευνα της. Το κεφάλαιο για τη σχέση της τηλεόρασης με τη διαφήμιση είναι, κατά την άποψή μας, το σημαντικό­ τερο του βιβλίου, γιατί στηρίζει ολόκληρο το σύστη­ μα της οικονομικής της λειτουργίας - ιδιαίτερα της εμπορικής τηλεόρασης. Με τη διαφήμιση προβάλ­ λονται καταναλωτικά προϊόντα και διαδίδονται κατα­ ναλωτικά πρότυπα. Προωθείται ένας τεράστιος ό­ γκος εμπορευμάτων και γίνονται γνωστά τα δελεα­ στικά συστήματα ενός ανανεούμενου, ανεξάντλη­ του καταναλωτισμού. Ενισχύεται «μαγικά» η ψευδαί­ σθηση μιας οικονομίας της αφθονίας και υπογραμμί­ ζεται εμφατικά η αναμφισβήτητη σκοπιμότητα μιας κοινωνίας της κατανάλωσης. Αυτή, όμως, η πολύτι­ μη προσφορά της τηλεόρασης προς τον καπιταλι­

στικά οργανωμένο τρόπο παραγωγής δεν γίνεται δωρεάν. Στην Ελλάδα μόνο το 1996 η διαφημιστική δαπάνη έφτασε στα 269,1 δισ. δρχ. Τα διαφημιστικά μηνύματα συντρίβουν, κυριολεκτικά, υπερκαλύ­ πτουν ή περιτυλίγουν τα υπόλοιπα προγράμματα - ι­ διαίτερα στην εμπορική τηλεόραση. Η κερδοφορία των μηνυμάτων αυτών προκαλεί τόση βουλιμία στα διευθυντικά στελέχη των διαφόρων οικονομικών ορ­ γανισμών, ώστε ολόκληρη η «πολιτιστική» άποψη και πολιτική τους να διαμορφώνεται με βάση τη ροή ε­ κείνων, παρά των σίριαλ, των ταινιών, των εκπο­ μπών λόγου, μουσικής, αθλητισμού κ,λπ. «Η τηλεο­ πτική κουλτούρα της διαφήμισης ικανοποιείται παρέ­ χοντας πάντα λύσεις στις ανάγκες μας, ψευδείς ή πραγματικές, αφού για κάθε πρόβλημα μας προτεί­ νει ένα προϊόν για την επίλυσή του», συμπεραίνει ο συγγραφέας (σελ. 134), κλείνοντας προσωρινά το κεφάλαιο αυτό. Στο τέταρτο κεφάλαιο, με τίτλο «Τηλεόραση και Πο­ λιτική», η τηλεόραση αντιμετωπίζεται (ορθά) ως «ο σημαντικότερος (σ.σ. σήμερα) διαμεσολαβητής α­ νάμεσα στους πολιτικούς και το ευρύ κοινό» (σελ.

213). Ανεβάζει ή πλήττει το κύρος και την απήχηση κομματικών οργανισμών. Αναδεικνύει πολιτικούς παράγοντες ή τους απωθεί στην περιφρόνηση. Επη­ ρεάζει το πολιτικό κλίμα μιας κοινωνίας. Μπορεί να σημαδέψει τα πολιτικά ρεύματα μιας εποχής σε ένα κράτος ή σε περισσότερα αλληλοσυνδεόμενα κρά­ τη. Η ενότητα «Στοιχεία της τηλεκρατίας» καταγρά­ φει με αριστουργηματική σαφήνεια τα χαρακτηρι­ στικά αυτού του φαινομένου, σε σχέση με την πολι­ τική πάντα. Η κατάληξη είναι «ότι στην εποχή της "τηλεκρατίας" οι πολίτες είναι αποκομμένοι από τα κοινά. Η πολιτική επικοινωνία στην εποχή της εμπορευματοποίησης της τηλεόρασης και του εντυπωσιογόνου θεάματος φαίνεται πως οδηγεί σε μια προβληματική κατάσταση, χωρίς διέξοδο» (σελ.

220, 221 ). Στο πέμπτο κεφάλαιο, με τίτλο «Τηλεόραση και Ενη­ μέρωση», εξετάζεται το εγγενές στο τηλεοπτικό μέ­ σο πρόβλημα της «κατασκευής» της πραγματικότη­ τας μέσω του τρόπου επιλογής, «σύνταξης», σκηνο­ θεσίας, σύνδεσης και παρουσίασης της πληθώρας των πληροφοριών. Ένα από τα βασικά συμπεράσμα­ τα που συνάγονται εδώ είναι ότι «η σύγχρονη ενημέ­ ρωσή μας στην εποχή της τηλεοπτικής κυριαρχίας τείνει να είναι προσωποποιημένη, δραματοποιημένη, κατακερματισμένη και καθησυχαστική». Την εν­ διαφέρουν «τα πρόσωπα παρά οι θεσμοί και οι κατα­ στάσεις, οι συγκρούσεις, οι καταστροφές, τα δραμα­

τα Βιβλία του μήνα

τικά συμβάντα ξεκομμένα από το κοινωνικό τους πλαίσιο, το γνωστό και οικείο, παρά το καινούργιο και έκτακτο» (σελ. 274). Η τηλεόραση του μέλλοντος απασχολεί το συγγρα­ φέα στον επίλογο. Οι τεχνολογικές και οικονομικές μεταβολές εκκολάπτονται στο πλαίσιο πάντοτε των γιγαντιαίων εταιρειών, στη βάση των οποίων εξακο­ λουθούν να είναι οργανωμένα τα συμφέροντα και η «πολιτική» (με την ευρύτατη έννοια του όρου) γύρω από το τηλεοπτικό αυτό μέσο. Η ηγεμονική θέση, την οποία κατέχει η τηλεόραση, θα διατηρηθεί και στον εικοστό πρώτο αιώνα. Το ερώτημα όμως που παραμένει αναπάντητο προς το παρόν είναι αν αυτή και τα άλλα ΜΜΕ «θα αποκτήσουν έναν οικολογικό (με το πλάτος που δίνει στον όρο ο F0lix Guattari, υ­ ποθέτω) χαρακτήρα, με την έννοια να εξυπηρετούν και να προάγουν επ' αγαθώ την ανθρώπινη φύση» (σελ. 444). Η παρουσίαση και η κριτική ενός τόσο μείζονος έρ­ γου δεν εξαντλείται μέσα στις σελίδες που προηγή-

ρ Λ

I

I I

I

θηκαν. Ας μου επιτραπεί να σημειώσω ότι σε μια ε­ πόμενη έκδοση πρέπει να διαβάσουμε τη γνώμη του συγγραφέα (όχι παρεμπιπτόντως, αλλά σε χωριστά κεφάλαια) γύρω από τρία βασικά ερευνητικά προ­ βλήματα. Πρώτον, αν είναι δυνατή και με ποιους τρόπους η οργάνωση του «ανταρτοπόλεμου», που έλεγε ο Umberto Eco, της αντίστασης κατά του κυ­ ρίαρχου λόγου της τηλεόρασης και των άλλων ΜΜΕ. Δεύτερον, είναι άξια συζήτησης και ανατρέψι­ μη σήμερα η ιδεολογική μάχη που διεξάγεται, χωρίς αξιόμαχη αντίδραση, είναι αλήθεια, και με ποιες προβλέψιμες πιθανότητες επιτυχίας; Τρίτον, δεν εί­ ναι άστοχο να συστηματοποιηθούν οι απόψεις γύρω από τις καταστροφές που επιφέρει ανηλεώς η τηλε­ όραση στην κοινωνική οικολογία, στη νοητική οικο­ λογία (F. Guattari και πάλι) αλλά και στην αισθητική οικολογία, ειδικότερα την ατομική, και οι δυνατότη­ τες ανάσχεσης που διαγράφονται στον ορίζοντα. Η «Δύναμη της τηλεόρασης» είναι πολύπλοκη, όχι ό­ μως και χωρίς «αχίλλειο πτέρνα». □

0 Σ τ έ λ ιο ς Π α π α θ α ν α σ ό π ο υ λ ο ς

γράφει για το ρι Η «Δύναμη της τηλεόρααης» αποτελεί τη συνέχεια μιας μακρόχρονης ερευνητικής μου προαπάθειας, που ξεκινά από το 1985 και έχει άκοπά να καταγράψει και να ερμηνεύσει τις επιπτώσεις που σημειώθηκαν στο διεθνές και ελληνικό τηλεοπτικό πεδίο εξαπίας της ευρύτερης αναδιάταξής του. Στην ουοία αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας, αν θα μπορούσα να τη χαρακτηρίου ετοι, « τριλογίας» μου για την τηλεόραοη. Το πρώτο μέρος ξεκίνησε με το βιβλίο «Απελευθερώνοπας την τηλεόραση.>, το οποίο κατέγραφε τις αλλαγές του πεδίου, ενώ πρόκειται να ακολουθήοει ακόμα μία μελέτη, η οποία θα αναφέρεται οτα προγράμματα και το κοινο της τηλεόρααης κι εται ελπίζω να κλείοω την εναοχοληοη μου με το μέσο αυτό.

Η «Δύναμη της τηλεόρααης» προσπαθείμέσα από επτά κεφάλαια να εξετάσει, από τη μία πλευρά, τις επιδράσεις της τηλεόρασης στην κοινωνία και, από την άλλη, να συζητήσει κάποια ζητήματα που απασχολούν όλο και περισσότερο τους ανθρώπους και τους ερευνητές αναφορικά με το μέσο αυτό και τις αλλαγές που έχουν επέλθει στο ίδιο το τηλεο­ πτικό πεδίο εξαιτίας της ευρύτερης αναδιάρθρωσης και εμπορευματοποίηοής του. Βασικά θέματα που ουζητιοόπαι στο βιβλίο είναι η προβολή βίαιων απεικονίσεων και ακηνών βίας, η σχέση της τηλεόρασης με τη ούμρονη πολιτική και τοσς πολιτικούς, η ενημέ­ ρωση που ειοπράπουμε από την τηλεόραση είτε διαμέσου των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων είτε των (ενημερωτικών) «εκπο­ μπών συζητήσεων», η σχέση της τηλεόρασης με τη δικαιοσύνη και τη διαφήμιση. Με άλλα λόγια, κεηρικό θέμα του βιβλίου είναι να σκιαγραφήσει και να καταγράψει, τόσο τις επιδράσεις στο κοινό, όσο και τις μεταβολές που έχει επιφέρει η τηλεόραση σε μερι­ κές σημαντικές πλευρές της ούμρονης ζωής μας. Το κάθε κεφάλαιο του βιβλίου πραγματεύεται ένα από τα προαναφερθέντα ζητή­ ματα. Προσπαθεί καταρχάς να συζητήσει τα πορίσματα και τις απόψεις που προέρχοπαι από τη διεθνή, κυρίως αγγλοσαξονική, βιβλιογραφία και στο τέλος του κάθε κεφαλαίου στρέφω τη συζήτηση στην ελληνική τηλεόραση μετά την απορρύθμιση και την εμπορευματοποίηοή της. Δεν ξέρω αν είναι ένα βιβλίο που θα πρέπει να διαβαστείαπό όλους όοοι βλέπουν τηλεόραση και θέλουν να μάθουν γι' αυτήν, αλλά βασικός μου στόχος ήταν η μελέτη αυτή μ' έναν εύληπτο τρόπο να παρουσιάσει και να εξετάσει το ρόλο της τηλεόρασης στη σύγχρονη κοινωνία.

τα Βιβλία του μήνα

4W

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η λογοτεχνία οτο σχολείο του Κωνοταντίνου Δ. Μαλαφάπη

I

ΕΥΓΕΝΙΑ ΣΠΕΤΣΙΩΤΟΥ-ΜΕΛΛΙΟΥ

|

« Δ ά σ κ α λ ε ... τ ο ν ή ρ ω ά μ ο υ !»

Η

Τ ο κ ο ιν ω ν ι κ ό π ρ όσ ω π ο τ η ς σ χ ο λ ικ ή ς Κ λ ο γ ο τ ε χ ν ία ς ■ ’I Αθήνα, Εκφραση, 1998. Σελ. 212 ρκειά νωρίς συνειδητοποιήθηκε η σημασία της λογοτεχνίας και στην αγωγή και άρχισε πλέον να χρησιμοποιείται συστηματικότερα για τη διαπαι­ δαγώγηση των νέων, αφού έτσι ο νέος έρχεται σε συνάντηση με τις δυνάμεις που δημιούργησαν τον πολιτισμό. Ωστόσο, η «ανθρωπολογική αξία» της λο­ γοτεχνίας χρειάζεται σε κάθε εποχή επαναπροσδιορι­ σμό, έλεγχο και (διδακτικές) ρυθμίσεις. Στα σχολεία, μάλιστα, η λογοτεχνία «χρησιμοποιείται» μέσω του σχολικού εγχειριδίου στη διδασκαλία, οι μαθητές ο­ πωσδήποτε «αξιολογούνται» και, σε κάθε περίπτωση, η σχέση τους με αυτήν αλλά και η συμβολή της στη διαμόρφωση της ψυχοσύνθεσής τους εξαρτώνται α­ πό το βαθμό (ή την ποιότητα) της δυναμικής σχέσης που σχηματίζει το τρίγωνο κείμενο-μαθητής-δάσκαλάξει από την αλλοίωση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά λος. Έτσι η λογοτεχνία δεν μιλάει γενικά και στον ίδιο μιας κοινωνίας. Στο σημείο αυτό έρχεται η Εκπαίδευ­ βαθμό στην ψυχή των αναγνωστών αναπαριστώντας ση ν' αναδειχθεί σε έναν, αποφασιστικής σημασίας, βιωματικές σχέσεις και εμπειρίες, συνείροντας εικόνες μηχανισμό ενίσχυσης της πολιτιστικής ταυτότητας ε­ της ζωής, στάσεις και αξίες, αλλά η ποιότητα της ε­ νός έθνους. παφής προσδιορίζεται και από την αγάπη μας γι' αυ­ Όσον αφορά την ελληνική εκπαίδευση, αυτή η απο­ τήν (εξοικείωση, φιλαναγνωσία) και εξαρτάται από στολή έχει ήδη καθοριστεί από την εισηγητική έκθεση την καλή γνώση της (διαχρονικά, όσον αφορά τις κυτου βασικού νόμου που διέπει την πρωτοβάθμια και ριότερες σχολές και τους σημαντικότερους εκπροσώ­ τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση (Ν. 1566/1985), ο ο­ πους της). ποίος στοχεύει στην κοινωνικοποίηση του (νέου) ατό­ Οπωσδήποτε η εθνική-πολιτιστική ταυτότητα μιας κοι­ μου και στην ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του, νωνίας προσδιορίζει και καθορίζει και την εξέλιξη του με τη διαμόρφωση στο σχολείο ενός νέου πολίτη, έθνους. Σε φάσεις ή περιόδους ευρύτερων κοινωνι­ στον οποίον κληροδοτείται ο πολιτισμός του έθνους, κών αλλαγών ή σχηματισμών (π.χ. Ευρωπαϊκή Ένω­ αλλά και οι ευθύνες του. Σημαντικό ρόλο σ' αυτή τη ση, δημιουργία φιλειρηνικού κλίματος με σκοπό τη διαμόρφωση του ατόμου έχει και η σχολική λογοτε­ διαπολιτισμική επικοινωνία των λαών), η εθνική λογο­ χνία, δηλαδή η λογοτεχνία που αξιολογείται, επιλέγε­ τεχνία μπορεί να διαδραματίσει έναν σπουδαίο εθνι­ ται, ανθολογείται και προοφέρεται για τη σχολική δι­ κό, συντηρητικό και πολιτιστικό ρόλο, που θα συμβάδασκαλία. λει σ' αυτή την επικοινωνία, αλλά και που θα προφυ-

«

τα Βιβλία του μήνα

Η ερευνητική μελέτη της Ευγενίας Σπετσιώτου-Μέλλιου, φιλολόγου και εκπαιδευτικού με πολύχρονη δι­ δακτική και ερευνητική πείρα, έρχεται να αναδείξει διαχρονικά ένα σημαντικό παιδαγωγικό ζήτημα: το κοινωνικό πρόσωπο της σχολικής λογοτεχνίας· αφού είναι γενικό αποδεκτό ότι οι τύποι και οι χαρακτήρες ανθρώπων που δρουν μέσα στα κείμενα της νεοελ­ ληνικής λογοτεχνίας, που διδάσκεται ως «μάθημα» στο σύγχρονο λύκειο, λειτουργούν ως πρότυπα τόσο για τους νέους, όσο και για τους μεγαλύτερους. Έρχεται να εξετάσει και να συσχετίσει τις προθέσεις της πολιτείας, μέσα από την ιδεολογική αντιστοιχία του βασικού νόμου και των σχετικών προεδρικών δια­ ταγμάτων με τα κείμενα της ελληνικής λογοτεχνίας του λυκείου, ως προς τους τύπους και τους χαρακτή­ ρες που προβάλλουν αυτά προς τους νέους. Ειδικότερα, η κ. Ευγενία Σπετσιώτου-Μέλλιου ξεκίνη­ σε την έρευνά της με τη θέση ότι «η Νεοελληνική Λο­ γοτεχνία ως κλάδος αποτελεί το μάθημα που συντε­ λεί στην ανάπτυξη της προσωπικής αντίληψης για τη ζωή» (σελ. 53), καθώς και από τη διαπίστωση ότι δεν υπήρχε ανάλογη εργασία ηου να διερευνά το θέμα

ως προς τις διαστάσεις που ήδη αναφέρθηκαν. Έτσι μελέτησε τα κείμενα των σχολικών εγχειριδίων των τριών τελευταίων τάξεων της δευτεροβάθμιας εκπαί­ δευσης κατά την περίοδο 1956-1998 και τα συσχέτισε με το σκοπό της ελληνικής εκπαίδευσης ως θεσμού, μέσα από διάφορα νομοθετήματα (νόμους, προεδρι­ κά διατάγματα, οδηγίες διδασκαλίας του Παιδαγωγι­ κού Ινστιτούτου), που ισχύουν σήμερα και εφαρμόζο­ νται στην εκπαιδευτική λειτουργία, ώστε να διαπιστώ­ σει και να αναδείξει: α) το βαθμό της καθοδηγητικής, για τον διδάσκοντα, αξίας των ποικίλων νομοθετικών κειμένων, β) την αποκάλυψη των χαρακτηριστικών που επιθυμεί η Πολιτεία να διαμορφώσει μέσα από τη σχολική αγωγή και γ) την αντιστοίχηση της ιδεολογι­ κής οριοθέτησης των χαρακτήρων που σκιαγραφούνται στα νομικά κείμενα με τους τύπους-χαρακτήρες που αναδύονται από τη διδακτική προσέγγιση ενός λογοτεχνικού κειμένου (σελ. 36-40). Η έρευνα του υλικού των κειμένων και των διδακτι­ κών κ.λπ. στοιχείων οδήγησε τη συγγραφέα με α­ σφάλεια: α) στη διαπίστωση της επιθυμίας του νομοθέτη για την καλλιέργεια και ανάπτυξη δημιουργικών

Η Ε υ γ ε ν ία Ι π π ο ι ώ τ ο υ - Μ έ λ λ ι ο υ

Από τα χρόνια της εφηβείας ένιωθα πως το μάθημα των Νέων Ελληνικών 5ev είναι άνοιγ­ μα οτη γλώοοα και στη λογοτεχνία μόνο. Είναι ένα παράθυρο για να δουν οι νέοι, ποιοι χαρακτήρες δρουν οε μια κοινωνία, ποιοι τους ταιριάζουν και να σχηματίσουν το δικό τους πρότυπο. Αργότερα, διορισμένη οτη μέαη εκπαίδευση, όταν, την ώρα της λογοτε­ χνίας, οι μαθητές μου μοιράζονταν μαζί μου τα άνειρα των χαρακτήρων-ηρώων των κει­ μένων και με το βλέμμα τους «εξομολογούνταν» τα δικά τους, βεβαιωνόμουν άτι η λογο­ τεχνία αναδεικνύει τους ήρωες της καθημερινής ζωής, που μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπα. Και είναι θεία εμπειρία να διαιοθάνεοαι τις επιλογές του μαθητή-ουνοδοιπόρου οου, να διακρίνεις τα συναισθήματα του, να τον βοηθός να τα διαχειρίζεται, να δια­ σφαλίζεις τη συγκινησιακή του ευεξία, για να τον αποδώσεις στην κοινωνία των ενηλίκων επαρκή πολίτη, ερωτικά άνθρωπο για τη ζωή. Η σχολική νομοθεοία, εξάλλου, αποκαλύπτει το πώς «ονειρεύεται» ο νομοθέτης τον νέο πολίτη. Με αυτό λοιπόν το συναιοθηματικό και θεωρητικό ερέθισμα αποφάσισα να αναζητήσω τους χαρακτήρες που δρουν στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Λυκείου και να προσδιορίσω τη αχέοη τους με τη σκοποθεοία του αναλυτικού προ­ γράμματος από το 1956 μέχρι σήμερα. Μέσα από το συσχετισμό, την αηιστοίχηοη και τη σύγκριση αναγνώρισα το μορφωτι­ κό και παιδαγωγικό στόχο της νεοελληνικής εκπαίδευσης, αλλά και τους μηχανισμούς που αναστέλλουν την επίτευξή του. Αποφασίζοντας να εκδώσω αυτή τη μελέτη, κυρίως ως έργο ψυχής, βρήκα τον τρόπο να καταγγείλω αυτούς τους μηχανι­ σμούς μέσα από τα πολιτικό οκίταα-κείμενα του ΣΤΑΘΗ, που αγκαλιάζουν το κείμενο υποοτηρίζοπάς το και παίζουν τον ιστο­ ρικό τους ρόλο καθαρά και ευθύβολα. Το πόνημα αυτό ήταν ένα μακρύ ταξίδι, με καράβι τη λογοτεχνία και πανιά τη ράτσα μας, σε μια θάλασσα από καημούς, που είναι η σύγχρονη πολιτική μας ιστορία. Τώρα που τελείωοε, η ψυχή μου θα ησυχάσει.

χαρακτηρολογιών χαρακτηριστικών, μέσα από την α­ νάλυση περιεχομένου των κειμένων της νεοελληνι­ κής λογοτεχνίας και τη σκιαγράφηση χαρακτηρολογι­ ώ ν χαρακτηριστικών (επιθυμητών ή ανεπιθύμητων τύπων συμπεριφοράς) (σελ. 42-43), β) στην ανάδειξη και την παιδαγωγική μελέτη των σκοπών της διδα­ σκαλίας των κειμένων με κριτήριο τις οδηγίες για τη διδασκαλία του μαθήματος, έχοντας ως βάση τη συ­ γκριτική μέθοδο του G. Bereday, «Comparative

Η συγκεκριμένη μελέτη έρχεται να καλύψει ένα κενό οτην πενιχρή ειόική βιβλιογραφία του θέματος και να αποτελέσει τη βάση για άλλες παρόμοιες ερευνητικές εργασίες Method in Education» (σελ. 43-45) και γ) στη διαχρο­ νική ερμηνεία της παιδαγωγικής «λειτουργίας» και α­ ξιοποίησης των κειμένων και των σχετικών οδηγιών με βάση τους τύπους (types) και τη θεωρία του J. Η.

Eysenck, «The structure of Human Personality» (ειδικό­ τερα: «Περί συνδυασμού τύπων και γνωρισμάτων») (σελ. 45-55). Η εξαγωγή των συμπερασμάτων της έ­ ρευνας ενισχύθηκε με τη χρησιμοποίηση ερωτηματο­ λογίων με ερωτήσεις κλειστού και ανοιχτού τύπου ηρος καθηγητές φιλολόγους και μαθητές των τριών τάξεων του λυκείου. Η ερευνητική μελέτη της κ. Ευγενίας ΣπετσιώτουΜέλλιου, ενδιαφέρουσα και επίκαιρη λόγω των ευρύ­ τερων αλλαγών που επιχειρούνται στο Ενιαίο Λύκειο, υποδειγματική ως προς τη μεθοδολογία που χρησιμο­ ποίησε για να «δαμάσει» το τεράστιο υλικό της και να το ερμηνεύσει επιστημονικά, έρχεται να καλύψει ένα κενό στην πενιχρή ειδική βιβλιογραφία του θέματος και να αποτελέσει τη βάση για άλλες παρόμοιες ε ­ ρευνητικές εργασίες, που θα τολμούν να ελέγχουν και να φωτίζουν με επιστημονικά κριτήρια το χώρο της εκπαίδευσης, ένα χώρο που αξιοποιεί ή «εκμεταλ­ λεύεται» τις κοινωνικές επιστήμες για την αγωγή των νέων, ώστε αυτή η αγωγή να είναι ανθρωπιστική και να καθίσταται ελκυστική, σύγχρονη και αποτελεσματι­ κότερη. □

Ό»

B^iaKHMbwP • Λιούις Μάμφορντ, Η ιστορία των ο υ τοπ ι'

• Μαρία Λουϊζα Μπερνέρι, Περιήγηση στην Ουτοπία

• Νόρμαν Κον Αγώνες για την έλευση της Χιλιετούς Βασιλείας του Θεού: Επαναστάτες χιλιαστεί και μυστικιστές αναρ­ χικοί του Μεσαίωνα.

Το κλασικό έργο για τις σταυροφορίες, τους μαστιγωμένους, τους Χουσίτες, τους Πολέμους των Χωρι­ κών, τον Αναβαπτισμό και γενικά τις αιρέ­ σεις του Μεσαίωνα, που απέσπασε τον θαυμασμό στοχαστών τόσο διαφορετικών όπως ο Ιζάια Μπέρλιν και ο Γκυ Ντεμπόρ. Τα Βιβλία του Κώστα Τομανά και του Ιωσήφ Ν ε χ α μ ά για την Θ εσ­ σαλονίκη.

• Οι ζωγράφοι Γκόγια, Γκρός, Μ άλεβιτς • Λογοτεχνία: Κ. Δαπόντες, I. Δ ρ α κιώτης, Α. Ζαρύ, Ν. Κοέν, Αλ. Κοσματόπουλος, Τ. Μ περνχαρντ, Γ. Νέρουντα, Α. Ν ο β α κ, Αλ. Παπαδιαμάντης, Π. Παζολίνι, Ζ. Σαρίκας, Μ πρ. Σουμά νατς, Λ. Στερν, X. Φ λόκα • Φιλοσοφία και δοκίμια: X . Αρεντ, Α. Ασσέρ, I. Ίλλιτς, Λ. Μάμφορντ, X. Μ αρκούζε, Π. Μπράντλιντζερ, Φ. Νίτσε, Γ. Ντεμπόρ, Ε.Π. Τόμσον, Μ . Φερρό, Σ. Φ ρόϋντ.

τα βιβλία του μήνα

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

Η διαχρονική εξέλιξη του αθλητιομού Ε λ λ η ν ικ ό ς α θ λ η τ ισ μ ό ς

ι

Ια τ ο ρ ικ ή α ν α δ ρ ο μ ή 1 8 9 6 - 1 9 9 6 . Τ ό μ ο ς Α ' 1 9 9 7 - Ζ τ α τ ιο τ ι κ ά ό λ ω ν τ ω ν α θ λ η μ ά τ ω ν . Τ ό μ ο ς Β ' Αθήνα, Υφυπουργείο Αθλητιομού - Γενική Γραμματεία Αθλητιομού, 1998. Σελ. 369-303

ομή στη νεότερη ελληνική αθλητική ιστοριο­ γραφία επιχειρεί να πραγματοποιήσει το δίτομο πολυσέλιδο έργο, το οποίο εκπονήθηκε από ο­ μάδα δημοσιογράφων με την οικονομική αρωγή του Υφυπουργείου Αθλητισμού. Η καλαίσθητη ομολογουμένως έκδοση καταγράφει τη διαχρονική εξέλιξη του ελληνικού αθλητισμού σε έναν χρονικό ορίζοντα που ξεπερνάει τα 100 χρόνια, γεγονός που καταδεικνύει την εκ προοιμίου δυσκολία μιας συνολικής προσέγγισης του αθλητι­ κού φαινομένου. 0 Α' τόμος περιλαμβάνει μια σύ­ ντομη εισαγωγή του θωμά Γιαννάκη σχετικά με την ιστορική διαδρομή του αθλητισμού από την αρχαιό-

ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ Α Θ Λ Η ΤΙΣΜ Ο Σ

Τ

Πλήθος πληροφοριών για την εξέλιξη του ελληνικού αθλητιομού

τητα και την κατάργηση των Ολυμπιακών Αγώνων (393 μ.Χ.) μέχρι και τις ιδρυτικές πρωτοβουλίες των σύγχρονων Ολυμπιακών Εκδηλώσεων. Ακολούθως καλύπτεται διεξοδικά η αθλητική εξέλιξη μέσω κα­ ταγραφών και φωτογραφικού υλικού στη χρονική περίοδο 1896-1997 υπό τη μορφή χρονολογίου. 0 Β' τόμος πραγματεύεται τα αθλητικά δρώμενα του 1997, προσδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στη διαδικα­

σία ανάληψης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Ενώ η προσπάθεια της χρονολογικής καταγραφής και της αναλυτικής κατηγοριοποίησης κατά άθλημα κρίνεται επιτυχής, από την άλλη πλευρά είναι εμ­ φανής -με εξαίρεση την εισαγωγή του Α' τόμου- η έλλειψη της ιστοριογραφικής μεθοδολογικής ανά­ πτυξης, αφού στις αναφορές δεν συνυπολογίζονται οι πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμι­ κές συνθήκες. Έτσι, το αθλητικό γίγνεσθαι απεικονί­ ζεται ποσοτικά και μονόπλευρα, παρέχοντας τη στρεβλή εντύπωση ότι ο αθλητισμός διαγράφει μια μονοσήμαντη και αυτόνομη πορεία μέσα στο χρόνο. Συμπερασματικά, το δίτομο αυτό πόνημα προσφέ­ ρει στον αναγνώστη ένα πλήθος πληροφοριών σχε­ τικά με την εξέλιξη του ελληνικού αθλητισμού, δεν μπορεί όμως να διεκδικήσει «δάφνες» ενός άρτιου επιστημονικού έργου. Μηνάς Δημητρίου

ΠΑΙΔΙΚΑ

Ο «Μπόμπος» Είναι ο Αλέξανδρος!

i

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ-ΜΙΧΑΗΛ

Τ ο ν έ λ ϊγ α ν Μ π ό μ π ο Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 208

ι κοινωνίες ανά τους αιώνες πάντα απέκλειαν άτομα, ομάδες, πρακτικές, συλλογιστικές, ό­ ταν όλ' αυτά δεν ενέπιπταν στα κοινωνικώς αποδεκτά, στα status, στις στερεοτυπίες, στις α­ ξίες της κυρίαρχης τάξης, στις κρατούσες ιδεολο­ γίες. Πάντα βέβαια υπήρχε η ανάγκη για σεβασμό στη διαφορετικότητα, στο «Άλλο». Καμιά όμως ι­ δεολογία, όσο και αν στη θεωρία της προσέγγιζε τέτοιες έννοιες, δεν έκανε ουσιαστική πράξη τις όποιες σχετικές «εξαγγελίες» της. Και τώρα που περνάμε σε μια νέα πλανητική περίοδο, όπου τα διαδίκτυα πλέον θα ασκούν έλεγχο και το «παγκό­ σμιο χωριό» του Μακ Λούαν δεν είναι και τόσο «α­ θώο», όπου οι πολυπολιτισμικές κοινωνίες ήδη σχηματίζονται και απαιτούνται διαπολιτισμικές πρακτικές, παρουσιάζεται αδήριτη ανάγκη «να μά­ θουμε επιτέλους τον άνθρωπο να κοιτάζει τον ε­ αυτό του να κοιτάζει τον κόσμο», όπως έλεγε ο Εντγκάρ Μορέν. Κι αν πιστεύουμε στην έμμεση διαπαιδαγωγηκότητα της λογοτεχνίας, τότε βι­ βλία, σαν αυτό που παρουσιάζουμε, πολλά μπο­ ρούν να δώσουν σε μια τέτοια κατεύθυνση: το σεβασμό και την αποδοχή του διαφορετικού, του «Άλλου», του ίσου με εμάς συνανθρώπου, πράγμα που στην ουσία είναι η σωστή στάση απέναντι σε στερεοτυπίες οι οποίες φαντάζουν ρατσιστικές και που στην περίπτωσή μας αναφέρονται στον κοι­ νωνικό αποκλεισμό ατόμων. Ένας από τους ήρωες του μυθιστορήματος, ο κε­ ντρικός, είναι ευτραφής. Και το παρατσούκλι του, Μπόμπος, είναι δηλωτικό μιας σειράς πρακτικών που ξεκινούν από τους άλλους, τους συνομηλί­ κους του, και καταλήγουν στον ίδιο ως βάρος δυ­ σβάστακτο. Όμως ο Μπόμπος, ο Αλέξανδρος δη­

Ο

λαδή, δεν αποδέχεται αυτή την πραγματικότητα. Είναι δυναμικός, συνεργατικός, νοιάζεται για τον άλλον, ονειρευτής. Περνώντας από τις κοινωνικές συμπληγάδες μαθαίνει να υπερβαίνει, με πόνο είν' αλήθεια, τα «ανθρώπινα» και δημιουργεί καταστά­ σεις όπου δίνει μαθήματα δυναμικότητας, σκλη­ ρότητας -γιατί όχι, όπου πρέπει- και διαπολιτισμικής συμπεριφοράς. Έτσι, ως... προπονητής ποδο­ σφαίρου της ομάδας της γειτονιάς του έλαμψε το άστρο του, πίστευε στη φιλία, βοηθούσε συγκινη­ τικά όσους είχαν ανάγκη. Κι ενέπνευσε έναν έρω­ τα σε μιαν έφηβη που ήταν το... σκοτεινό αντικεί­ μενο του πόθου των συνομηλίκων του. Κι ένας άλλος ήρωας του μυθιστορήματος, ο Μαναβάκιας, σηκώνει, όντας αθώος, ένα σταυρό μαρτυρί­ ου και γίνεται τραγικό παρανάλωμα δίνοντας μα­ θήματα ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Κοντολογίς, πρόκειται για ένα μυθιστόρημα (βρα­ βείο του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, 1999) με πολλές στιγμές ευαίσθητες, συγκινητι­ κές όσο και σκληρές, που προκαλούν αναγνωστι-

TOU μήνα

κή απόλαυση και μια ευχάριστη έκπληξη στον α­ ναγνώστη. Η αντιμετώπιση του βασικού θέματος αποδεικνύει βαθιά γνώση από το συγγραφέα της ψυχοσύνθεσης της εφηβικής ηλικίας, θαυμαστή είναι η περιγραφή και η εξέλιξη επιμέρους θεμά­ των, καθημερινών, που απασχολούν τους εφή­ βους με στοχασμούς, μέσα από χιουμοριστικές και ποιητικές εικόνες. Οι ήρωες είναι χαρακτηριστικοί (εκπληκτικοί είναι οι τύποι του παπα-Συμεών ή... Φαταούλα ή Πελέ και του Μαναβάκια), ολοκληρω­ μένοι, καθημερινοί, κοντά στις εμπειρίες της εφη­ βικής ηλικίας. Το τραγικό ενυπάρχει στο αστείο και το αντίθετο. Γνωρίζει ο συγγραφέας τα λεπτά ό-

'Ενα παιδί που Χέει παραμύθια I

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΒΑΡΕΛΛΑ

I Η

Τ α π α π ο υ τ σ ά κ ια π ο υ A c v e π α ρ α μ ύ θ ια

Η ■

Εικον.: Σπ. Γούοης Αθήνα, Άγκυρα, 1998. ItX. 26

Ζα παηονισάκια mu Jcuc παραμύθια

Εύοτροφος είναι ο χειρισμός ενός ιδιότυπου, εμμεοα κριτικού, χιούμορ που ξεκινά από απ\ες καταοτάαεις, αγγίζει την κοινωνική σάτιρα και τε\ικά σηματοδοτεί την κάθαρση

ριά τους, διαγράφοντας τα άλλοτε ανεπαίσθητα και άλλοτε τονίζοντας τη μια ή την άλλη κατάστα­ ση. Οι ρεαλιστικές περιγραφές και η ποιητικότητα του ύφους μάς δείχνουν, αφενός, τις απεριόρι­ στες δυνατότητές του να κινείται ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία και την ικανότητά του να τιθασεύει το υλικό (ίσως εξαίρεση αποτε­ λούν κάποιες περιπτώσεις εμβόλιμων κειμένων) και, αφετέρου, τις αφηγηματικές του αρετές. Εύ­ στροφος είναι ο χειρισμός ενός, έμμεσα κριτικού, ιδιότυπου χιούμορ, το οποίο είναι και το κύριο υφολογικό στοιχείο του βιβλίου, που ξεκινά από α­ πλές καταστάσεις, αγγίζει την κοινωνική σάτιρα και τελικά σηματοδοτεί την κάθαρση. Αληθινά, είναι ένα βιβλίο που καιρό είχαμε να συ­ ναντήσουμε στη λογοτεχνία για εφήβους και που δεν είναι μόνο για εφήβους! Γιάννης Σ. παπαδάτος

I I Αγγελική Βαρελλά

είναι μια συγγραφέας που

Η έχει δώσει ώς τώρα σημαντικά βιβλία. Είναι αI I πό τους λίγους συγγραφείς στην ελληνική παιδική λογοτεχνία που χρησιμοποιούν το χιούμορ με μαεστρία. Σε τούτη την ιστορία, μια οικογένεια, απρόσμενα, υιοθετεί ένα παιδί, τον Ηλία, που κα­ θώς μεγαλώνει, ανακαλύπτουν ότι δεν μπορεί να περπατήσει. Ο Ηλίας προσπαθώντας να ξεπεράσει το πρόβλημά του επισκέπτεται συχνά το ποτάμι και κουβεντιάζει με τα παπούτσια που αυτό κάθε φορά κατεβάζει. Και... φτιάχνει παραμύθια που τα­ ξιδεύουν μέσα στα παπούτσια! Είναι μια πρωτότυπη ιστορία, όπου η φαντασία ε­ μπλέκεται εξαίσια με την πραγματικότητα. Η συγ­ γραφέας ασχολείται με σημαντικά θέματα (της υι­ οθεσίας και των ατόμων με ειδικές ανάγκες), δεν πέφτει σε μελοδραματισμούς αλλά, με ρεαλισμό και αφαίρεοη όπου απαιτείται, με γλώσσα πάνω απ' όλα ποιητική και με γνώση της παιδικής ηλι­ κίας και μαζί με τρυφερότητα, λεπτό χιούμορ και ζωντάνια, δίνει στα παιδιά μια υπέροχη ιστορία που ξεχειλίζει από αγάπη για τον άνθρωπο και τα προβλήματά του. (Για παιδιά από 6-10 ετών) Γιάννης Σ. παπαδάτος

Το οχολείο της ζωής

παρουσιαστεί ο κίνδυνος της τεχνολογικής εισβολής και της πολιτιστικής αλλοτρίωσης, θα υπερασπιστεί συγκινητικά αυτόν I Ζ ιν ιά λ α με κ α θ ρ έ φ τε ς τον τόπο. Η Αθήνα, Καοτανιώτης, 1999. Σελ. 276 Οι περιγραφές της φύσης, ο ποιητικός λόγος, οι χαρακτηρι­ στικοί τύποι νησιωτών, το «μο­ Έλσα Χίου με το πρώτο της κιόλας μυθιστόρημα (Η ντέλο» του σχολείου που απονενέ η Σμυρνιά, εκδόσεις Καστανιώτη) εισέβαλε δυνα­ τυπώνεται (ένα σχολείο ανοι­ μικά στο χώρο της νεανικής λογοτεχνίας. Ολόγος της χτό, οικολογικό), τα συναισθή­ είναι μεστός, ποιητικός και οι αφηγηματικές της αρετές α­ ματα που ξεχειλίζουν δημιουρ­ ξιοζήλευτες. Σε τούτο της το μυθιστόρημα παρουσιάζει τα γούν ένα απολαυστικό ανάγνω­ ίδια υφολογικά στοιχεία σε πιο ώριμο βαθμό. Ηυπόθεση: Σ' σμα. Το πλαίσιο φυσικό, οικολο­ ένα ερημονήσι του Λυβικού ένα αγόρι επικοινωνεί με τα γικό, κοινωνικό και παραδοσιακό, διαγράφει τη ζωή εκείνων καράβια που περνάνε, με καθρέφτες. Την τελευταία χρονιά όσοι, αποκομμένοι στα τόσα ξερονήσια, μοναχικοί, μακριά του σχολείου του έρχεται μια νέα δασκάλα. Μεταξύ τους από κάθε κρατική ή άλλη φροντίδα, κρατούν μια δυσεύρε­ θ' αναπτυχθεί μια αληθινή σχέση. Το αγόρι πλάι της, ανα­ τη στις μέρες μας ανθρωπιά κι ευαισθησία, παραμένοντας ζητώντας την αλήθεια του περιβάλλοντός του (ο πατέρας υπερασπιστές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Είναι ένα μυ­ του έχει άλλη οικογένεια στο εξωτερικό, η μητέρα του δη­ θιστόρημα του οποίου η ιδεολογία αποτυπώνει μιαν «αυ­ μιουργεί μια άλλη σχέση), θα αποκτήσει όνειρα, ελπίδα, τάρκη μοναξιά», στην ουσία πηγή πραγματικού ανθρωπιστι­ «προορισμό» όπως του έμαθε, κι εκείνη δίπλα στη φύση κού δια-πολιτισμού, ο οποίος κρατώντας το παραδοσιακόκαι στους αληθινούς ανθρώπους, δίπλα στο μαθητή της, εθνικό στοιχείο ακόμη αντιστέκεται στη λαίλαπα των διαδι­ μαθαίνοντας τον πολιτισμό τους, την ιστορία τους, τις πα­ κτύων και της παγκοσμιοποίησης. ραδόσεις τους, θα βρει την ίδια αλήθεια, μέσα από την α­ (Για εφήβους και για μεγάήους) ναζήτηση της ουσιαστικής ζωής στην παρθενική της διαύ­ Γιάννης Σ. Παπαδάτος γεια. Κι όταν με την είσοδο του ηλεκτρισμού στο νησί θα I

ΕΛΣΑ ΧΙΟΥ

Η

Στη γραφική Μερκάδα της Δυτικής Φθιώτιδας, η παιδική κατασκήνωση «'Άνεμος», απευθύνεται σε παιδιά και γονείς με ιδιαίτερη ευαισθησία για το φυσικό περιβάλλον, προσφέροντας μια εναλλακτική πρόταση για τις καλοκαιρινές διακοπές. Η παιδική κατασκήνωση «Άνεμος» ξεχωρίζει για: ✓ Την υγιεινή και παραδοσιακή διατροφή, με αγνά προϊόντα της περιοχής ✓ Το συνδυασμό διακοπών με περιβαλλοντική εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση, σε συνεργασία με περιβαλλοντικές οργανώσεις (WWF, Αρκτούρος, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρία, Εταιρία για τη μελέτη και προστασία της μεσογειακής φώκιας) ✓ Το δημιουργικό και πρωτότυπο πρόγραμμα δραστηριοτήτων και ψυχαγωγίας, που, μεταξύ άλλων, θα περιλαμβάνει μαθήματα ιππασίας από έμπειρους εκπαιδευτές του Ιππικού Ομίλου Λαμίας Στόχος μας είναι τα παιδιά να γνωρίσουν και να αγαπήσουν το Βουνό και τη φύση, μέσα από την άθληση, την ψυχαγωγία και το ομαδικό πνεύμα. Πληροφορίες στα τηλέφωνα: (01) 6712381 και 095 704285.

L

J

ΕΚΔΟΤΙΚΕΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

Γ. & Κ. Λ Α Ρ Α Α Ν Ο Υ

ΧΑΡ. ΤΡΙΚΟΥΠΗ 99, 11473 ΑΘΗΝΑ ♦ ΤΗΛ.: 3805903 (6 γρ.) ♦ FAX.: 3843285 ♦ e-mail: gut_ub@otenet.gr

An

g u s

Μ. Bow

ie

Α ρ ισ τ ο φ ά ν η ς

Ε κ π α ίδ ε υ σ η Ο Θ ησαυρός π ου κ ρύβει μ έσ α της

Μ ύθ ο ς, Τ ελετο υ ρ γία και Κ ω μ ω δ ία Μ ε τ.: Πόλο Μοσχοπούλου Ε π ιμ έλ ε ια : Ανδρέας Μαρκαντωνάτος Π ανθεον

UNESCO Έ κ θ ε σ η τ η ς Δ ιε θ ν ο ύ ς Ε π ιτρ ο π ή ς γ ια τ η ν Ε κ π α ίδ ευ σ η σ το ν 2 1 ο α ιώ ν α Υ π ό τ η ν Π ρ ο ε δ ρ ία το υ

JACQUES DELORS

Α ρχ α ίω ν Ε λ λ ή ν ω ν Κ λ α σ σ ικ ώ ν Μ ε τά φ ρ α σ η : Ομάδα εργασίας του Κέντρου Ε κπαιδευτικής Έρευνας

τυπω θήτω

Π ρ ό λ ο γ ο ς : Μ ιχάλης Κασσωτάκης

Αν

αρεα ς τρο υμ π η ς

GUTENBERG Λ ό γ ια Ο ικ ο λ ο γ ί α Η Ε π ισ τ ή μ η τ η ς Φ ύ σ η ς μ ε τ α ξ ύ Κ ο ιν ω ν ία ς κ α ι Π ο λ ιτ ικ ή ς

και

Λ ΙΑ Ν Α Σ Α Κ Ε Λ Λ ΙΟ Υ Θ Α Ν Α ΣΗ Σ Ν Τ Ο Κ Ο Σ

Π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν Κ ο ιν ω ν ικ έ ς Ε πιστή μ ες

τυπω θήτω

Θ Ω Μ Α Σ ΣΤ ΡΑ Β ΕΛ Η Σ

Εισαγωγή στην Τριλογία της Η. Doolittle

>ΖΙ£ -<0Η>->ΟΗΒ >Η 03 >

Θ Ο Δ Ω ΡΟ Σ ΓΡΑ Μ Μ Α ΤΑΣ

Δ ιδ α κ τ ικ ή τ ο υ

ΚΕΙΜ ΕΝΟ ♦ ΑΠΟΔ ΟΣΗ ΕΡΜ ΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΣΗ Μ ΕΙΩΣΕΙΣ

Θ έα τρο υ

Δ ίγλωσση Ε κ δ ο σ η

Θ εατρική Π α ιδ ε ία

τυπω θήτω

τυπω θήτω ΓΙΟΥΛΑ Μ ΙΧΑΗ Λ Α ν α ς τ α ς ι α α η Σ τ. Α ν α ς τ α ς ια α η

ς

Μ.

ΓΡΑ Μ Μ Α ΤΑ Κ Α Ι Ζ Ω Γ Ρ Α Φ ΙΕ Σ ΔΑΣΚΑΛΑ Μ Α Σ

ΣΤΗ

ΣΠΟΥΔΗ

Π ΙΝ Α Κ Ω ΤΗ -Π ΙΝ Α Κ Ω ΤΗ Κ Α Ι Σ ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ Μ Ο Υ Σ ΙΚ Η Εικονογράφηση: Μαργαρίτα Βασιλάκου

ΣΠΟΥΔΗ

Ά γ ν ω σ τ α διη γ ή μα τα δια σ ή μω ν ξέ ν ω ν σ υγγραφ έω ν από το αρχείο του Γιώργου ΖεΒελάκη

Ονορέ

ντεΜπαλζάκ (1799-1850) Η επέτειος των2 0 0 χρόνων από τη γέννησή του μας δίνει αφορμή να κοιτάξουμε από την αρχή το έργο του και να θυμηθούμε την πολυτάραχη και γεμάτη αντιφάσεις ζωή του. Άρχισαν ήδη να δημοσιεύονται σχετικά κείμενα, όπως αυτά του Max Gallo και της Μαρίας Τσούτσουρα στο «Βήμα» της30/5/1999. Πολλές εργογραφικές πληροφορίες και κριτικές σκέψεις περιέχονται στο αφιέρωμα του Διαβάζω Αρ. 60 της 12/1/1983. Ξεχωρίζει, νομίζω, η μελέτη της αξέχαστης φιλολόγου και εξαίρετης μεταφράστριας ΕλένηςΣτεφανάκη, για την πρώτη ουσιαστικά επαφή των Ελλήνων αναγνωστών με το έργο του «αναμορφωτή του μυθιστορήματος», μέσα από τη μετάφραση του Αγγέλου Βλάχου το 1883 («Ευγενία Γκραντέ»), Και έχει ιδιαίτερη αξία, σήμερα που μελετούμε την ηεζογραφική μας παράδοση, η παρατήρησή τηςότι εκείνη η μετάφραση, σε 13 συνέχειες στην «Εστία», έδωσε το έναυσμα «να πάρει μπρος η γενιά του 1880, η γενιά του ιδιότυπου ελληνικού νατουραλισμού». Με αφορμή τη φετεινή επέτειο ισχύει η διαπίστωση του Πέτρου Παπαδόπουλου, δόκιμου μεταφραστή και καθηγητή του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, ότι ο Μπαλζάκ δεν διαβάζεται και πολύ στην Ελλάδα ακόμη και από κείνους που παρακολουθούν ξένους κλασικούς. Ίσως η περιγραφική του μανία με τις χειμαρρώδεις παρεμβολές, γεμάτες στοχασμό, που θυμίζουν δοκίμιο, η συνεχής φαντασιακή του ροή που παρασύρει την ισορροπία και τη δομή του μυθιστορήματος του, να σταματούν τον βιαστικό αναγνώστη. Όμως αυτές μπορεί να είναι οι λογοτεχνικές αρετές της γραφής του Μπαλζάκ που κάνουν το έργο του σύγχρονο. Η προσπάθειά μας να εντοπίσουμε ένα άγνωστο διήγημα του Μπαλζάκ σε παλιότερο έντυπο, μεταφρασμένο με στοιχειώδη επιμέλεια, δεν είχε αποτέλεσμα. Γι ’ αυτό επιλέξαμε τον «Σύντροφο στην έρημο» από τη μεταπολεμική «Εκλογή», μηνιαία περιοδική έκδοση που διηύθυνε π Ελένη Βλάχου. Η «Εκλογή», με 15χρονη περίπου εκδοτική παρουσία και με εκατοντάδες σελίδες εκλεκτής λογοτεχνικής και εγκυκλοπαιδικής ύλης, λόγω της ταραγμένης εκείνης εποχής πέρασε απαρατήρητη και ίσως κάποτε έρθει η ώρα να εκτιμηθεί η προσφορά της.

Γ.Ζ. Τα πορτρέτα του Μπαλζάκ προέρχονται από τη σπάνια έκδοση του Pierre Abraham, Paris 1929, βιβλίο που μου χάρισε ο πάντα γενναιόδωρος Σάκης Κουρουζίδης. τα παλιά

παράστασι ήταν τρομαχτική, ξεφώνισεν εκείνη βγαίνοντας από το τσίρκο του κ. Μαρτέν. Είχε δει αυτό τον τρομερό θηριοδαμαστή «να παίζη με την ύαινά του» -

Η

για να μεταχειριστούμε τη γλώσσα του προγράμματος.

- Μ ε τι μέσα, εξακολούθησε, μπορεί να τα δαμάση αυτά τα ζώα σε τέτοιο βαθμό που να είναι βέβαιος για την αφοσίωσί τους...

- Αυτό που σας φαίνεται σαν πρόβλημα, είπα εγώ διακόπτοντάς την, είναι κάτι εντελώς

HONORE DE BALZAC

ΖΥΝΤΡΟΦ ΟΖ ΖΤΗ Ν Ε Ρ Η Μ Ο Περιοδικό«Εκλογή»

φυσικό.

- Ω! φώναξε, αφίνοντας ένα χαμόγελο δυσπιστίας να πλανηθή πάνω στα χείλη της.

- Νομίζετε πως τα θηρία είναι ολότελα απαλλαγμένα από πάθη; τη ρώτησα. Εντελώς το αντίθετο· μπορούμε να τους μεταδώσουμε όλα τα βίτσια που γεννά ο πολιτισμός μας. Εκείνη με κύπαξε με κατάπληξι.

- Ωστόσο, εξακολούθησα, την πρώτη φορά που είδα τον κ. Μαρτέν, ομολογώ ότι, όπως κι εσύ, δεν μπόρεσα να συγκρατήσω την έκπληξί μου. Έ τυχε να κάθουμαι πλάι σ’ ένα γερο-στρατιώτη με κομμένο το δεξί του πόδι. Το πρόσωπό του μου ’κάνε εντύπωσι. Το κεφάλι του ήταν από κείνα που πάνω το υς ο π ό λεμος έχει αφίσει τη σφραγίδα του και είναι γραμμένες οι μάχες του Ναπολέοντα. Εξ άλλου είχε εκείνη την ειλικρινή εύθυμη διάθεσι που πάντα με προδιαθέτει ευνοϊκά. Δίχως άλλο ήταν ένας από τους πολεμι­ στές εκείνους, που τίποτα δεν το υς εκπλήσσει- που βρίσκουν αφορμή για γέλιο ακόμα και σ την επιθανάτια αγωνία ενό ς συντρόφου τους, και τον θάβουν ή τον σκυλεύουν μ ’ ελαφριά καρδιά· που στέκουν ατρόμητοι μπροστά στις σφαίρες. Πραγμα­ τικά ήταν από κείνους τους ανθρώπους που δε χάνουν τον καιρό τους σε συλλογισμούς και που δε θα δίσταζαν να πιάσουν φιλία και με τον ίδιο το Σατανά. Αφού κ ύπ α ξε προσεχτικά τον ιδιοκτήτη του τσίρκου, ο σύντροφός μου έκαμε ένα μορφασμό ειρωνείας και περιφρονήσεως -εκείνο τον εκφραστικό μορφασμό που κάνουν οι ανώτεροι άνθρω­ ποι για να δείξουν ότι δεν πιάνονται εύκολα κορόιδα. Κι όταν εγώ θαύμαζα με το θάρρος του κ. Μαρτέν, ο γερο-στρατιώτης χαμογέλασε, κούνησε το κεφάλι του και είπε: «Τα ξέρω αυτά, τα ξέρω πολύ καλά».

- Πώς πολύ καλά; είπα. Αν θέλετε να μου εξηγήσετε το μυστήριο θα με υποχρεώνατε πολύ. Ύ στερα από λίγα λεπτά γνωριμίας, πήγαμε να δειπνήσουμε μαζί στο πρώτο εστιατόριο που βρήκαμε μπροστά μας. Στα επιδόρπια ένα μπουκάλι σαμπάνια φρεσκάρησε και ζωήρεψε το μνημονικό του παράξενου γερο-στρατιώτη. Μου είπε την ιστορία του κι εγώ αναγνώρισα πως είχε κάθε δικαίωμα να ξεφωνίση «πολύ γνωστά!». Όταν εκείνη γύρισε στο σπίτι, με βασάνισε τόσο πολύ και μου ’δώσε τόσες υποσχέσεις, που συγκατατέθηκα να της διηγηθώ την ιστορία του γερο-στρατιώτη. Την άλλη μέρα διάβασε το ακόλουθο επεισόδιο από μιαν Εποποιία που θα μπορούσε να τιτλοφορηθή «Ο Γάλλος στην Αίγυπτο».

Κατά την εκστρατεία στον Άνω Νείλο, υπό τον στρατηγό Ντεζαίζ, ένας Προβηγκιανός στρατιώ της έπεσε στα χέρια των Μανγραβίνων κι ωδηγήθηκε από το υς Αραπάδες αυτούς στην έρημο, πίσω απ’τους καταρράκτες του Νείλου. Για ν’ απομακρυνθούν από το γαλλικό στρατό, οι Μανγραβίνοι αυτοί έκαναν σκληρές

τα παλιά

O v o p c vtc Μ παλζάκ

πορείες και ξεκουράζονταν μόνο τη νύχτα. Στρατοπέδευσαν γύρω από ένα πηγάδι που το σκέπαζαν φοινικόδεντρα. Κάτω απ’ αυτά είχαν κρύψει από πριν τις προμήθειές τους. Κι επειδή δεν τους περνούσε από το μυαλό πως ο αιχμάλωτός τους θα σκεφτόταν να το σκάση, αρκέστηκαν να του δέσουν τα χέρια, κι αφού φάγανε λίγους χουρμάδες και τάΐσανε τ ’ άλογά τους, πέσανε να κοιμηθούν. Ό ταν ο γενναίος Προβηγκιανός στρατιώτης είδε πως οι εχθροί του δεν τον φυλάγανε πια, άρπαξε με τα δόντια του ένα γιαταγάνι, στερέω σε τη λεπίδα του ανάμεσα στα γόνατά του κι έκοψε τα σκοινιά που τον εμπόδιζαν να χρησιμοποιήση τα χέρια του. Μ έσα σε μια στιγμή είχε απελευθερωθή. Αμέσως άρπαξε ένα ντουφέκι κι ένα στιλέτο και, αφού πήρε ένα σακκί ξερούς χουρμάδες, αλεύρι, μπαρούτι και βόλια και ζώστηκε το γιαταγάνι, πήδησε πάνω σ’ ένα άλογο και τράβηξε καλπάζοντας προς το μέρος όπου υπέθετε πως βρισκόταν ο γαλλικός στρατός. Τόσο ανυπομονούσε να βρη έναν καταυλι­ σμό, που βασάνισε το κουρασμένο κιόλας άλογό του, σε σημείο που τα πλευρά του κομματιάστηκαν από τα σπηρούνια του και στο τέλος το φτωχό ζώο ξεψύχησε αφίνοντας το Γάλλο ολομόναχο μέσα στην έρημο. Αφού περπάτησε κάμποση ώρα στην άμμο με όλο το κουράγιο ενός δραπέτη, αναγκάστηκε να σταματήση, μια και η μέρα έγερνε στηδύσιτης. Μ ’ όλη τη νυχτερινή ομορφιά του ανατολίτικου ουρανού, ένοιωθε πως δεν είχε τη δύναμι να συνέχιση την πορεία του. Ευτυχώς γι’ αυτόν, μπόρεσε να βρη ένα βουναλάκι που στην κορφή του φαίνονταν μερικές χουρμαδιές. Η πρασινάδα τους, έτσι που τη διέκρινε από μακρυά, του ’δώσε ελπίδα και παρηγοριά. Ήταν τόσο τσακισμένος από την κούρασι που ξάπλωσε πάνω σ ’ ένα γρανιτένιο βράχο, που λες κι ήταν λαξεμένος σαν κρε­ βάτι εκστρατείας. Εκεί δα αποκοιμήθηκε χωρίς να πάρη καμμιά προφύλαξι. Είχε θυσιά­ σει τη ζωή του. Η τελευταία του σκέψι ήταν ένας μετανιωμός. Μετάνιω σε που άφισε τους Αραπάδες, που η νομαδική τους ζωή φαινόταν να του χαμογελάη τώρα που ήταν μακρυά τους και χωρίς βοήθεια.

Τον ξύπνησε ο ήλιος που οι ανελέητες αχτίδες του πέσαν μ’ όλη τους τη δύναμι πάνω στο γρανίτη και δημιούργησαν μιαν ανυπόφορη ζέστη -γιατί είχε κάνει την κουταμάρα να ξαπλωθή αντίθετα από τη σκιά που ’ριχναν οι μεγαλόπρεπες πράσινες κορφές των φοινικόδεντρων. Κόπαζε τα μοναχικά δέντρα κι ανατρίχιασε. Μ α σαν έρριξε τα μάτια γύρω του, αφού μέτρησε τα φοινικόδεντρα, η ψυχή του πλημ­ μύρισε από φοβερή απελπισία. Μπροστά του απλωνόταν ένας ατέλειωτος ωκεανός. Η σκοτεινή άμμος της ερήμου έφτανε πέρα απ’ όσο έκοβε το μάτι και λαμποκοπούσε σαν ατσάλι, που το ’λούζε δυνατό φως. Θα μπορούσε να ήταν μια θάλασσα από καθρέφτες. Μια πυρωμένη άχνα στροβιλιζόταν αδιάκοπα πάνω από τη δονούμενη γη και μια εξαίσια λαμπράδα φώτιζε τον ορίζοντα. Ουρανός και γης φλέγονταν. Η σιωπή σε γέμιζε δέος με την άγρια και τρομαχτική της μεγαλοπρέπεια. Ο Προβηγκιανός αγκάλιασε τον κορμό μιας φοινικιάς σα να 'ταν το κορμί ενός φίλου του και, μέσα στην προστατευτική σκιά που το δέντρο έρριχνε πάνω στο γρανίτη, ξέσπασε σε κλάμα. Ύστερα, καθίζοντας κάτω έμεινε ακίνητος και κύπαξε με βαθειά λύπη το αμείλιχτο τοπίο, το μόνο που του ’μενε να δει. Έ μπ ηξε δυνατές φωνές θέλο­ ντας να μετρήση την έκτασι της μοναξιάς. Κι η φωνή χαμένη στις βουνοσπηλιές αντήχησεν αδύναμα χωρίς ηχώ - η ηχώ βρισκόταν μέσα στην καρδιά του. Ο Προβηγκιανός ήταν 22 χρονών γέμισε την καραμπίνα του.

- Θα ’χω καιρό μπροστά μου, είπε μέσα του, απιθώνοντας το όπλο που μόνο αυτό μπο­ ρούσε να τον σώση. Κυττάζοντας πότε τη σκοτεινή άμμο και πότε το γαλανό ουρανό, ο στρατιώτης ονειρεύτηκε τη Γαλλία - ωσφράνθηκε ηδονικά τους υπονόμους του Παρισι­ ού, θυμήθηκε τις πόλεις που πέρασε, τα πρόσωπα των συμπολεμιστών του, τις πιο ασή-

ΐΗ®----------------------------------------------------------------------Ταηαλ,ά

μαντες λεπτομέρειες της ζωής του. Η μεσογειακή του φαντασία του ’φερε μπροστά του τα βράχια της αγαπημένης του Προβηγκίας, μέσα στο παιχνίδισμα της κάψας που κυμάτιζε πάνω στο απλωμένο σεντόνι της ερήμου. Τρομαγμένος μπροστά σ ’ αυτό το φοβερό αντικαθρέφτισμα, τράβηξε προς την αντίθε­ τη μεριά του λόφου, απ’ όπου είχε ανέβει την προηγούμενη μέρα. Η φοινικιά φαινόταν να γέρνη κάτω απ’το βάρος του ώριμου καρπού. Τίναξε κάτω μερι­ κούς χουρμάδες. Σα δοκίμασε αυτό το ανέλπιστο μάννα πείστηκε πως κάποιος άλλος που ’χε μείνει πρωτήτερα εκεί πέρα το είχε καλλιεργήσει. Η γεμάτη χυμό σάρκα των χουρμάδων ήταν απόδειξι της φροντίδας του προκατόχου του. Ξαφνικά μεταφέρθηκεν από τη μαύρη απελπισία σε παράφορη χαρά. Ανέβηκε ξανά στην κορφή του λόφου και πέρα σε την υπόλοιπη μέρα κόβοντας μιαν άκαρπη φοινικιά, μια απ’ α υτές που την προηγούμενη μ έρα του χρησιμέυσαν για καταφύγιο. Κάποια αόριστη α νάμνησιτον έκανε να σκεφθή τα ζώα της ερήμου και, για την περίπτωση που θα ’ρχονταν να πιουν από την πηγή που φαινόταν κάτω απ’τους βράχους, αποφάσισε να φτιάξη ένα φράχτη μπροστά στο ερημικό του καταφύγιο. Μ ’ όλη του την εργατικότητα και τη δύναμι που του ’δίνε ο φόβος μήπως τον φάνε τα θηρία καθώς θα κοιμόταν, δεν μπόρεσε να κόψη τη φοινικιά σε κομμάτια1ωστόσο κατάφερε να τη ρίξη κάτω. Το βράδυ η φοινικιά, ο βασιλιάς αυτός της ερήμου, έπεσε κατά γης κι ο ήχος της αντήχησε μακρυά σα μήνυμα στη μοναξιά. Ο στρατιώτης ανατρίχιασε σα να ’κουσε κάποια φωνή που πρόλεγε συφορές. Αλλά σαν κληρονόμος που δεν πενθεί για πολύν καιρό το θάνατο του συγγενή του, έκοψε απ’ τ ’ όμορφο δέντρο τα πλατειά πράσινα φύλλα που είναι το ποιητικό του στολί­ δι, κι έφτιαξε ένα στρώμα. Αποκαμωμένος από τη ζέστη κι από τη δουλειά, αποκοιμήθη­ κε βαρειά κάτω από τις κόκκινες κουρτίνες της υγρής του σπηλιάς. Στο μέσο της νύχτας, ένας παράξενος θόρυβος ήρθε να ταράξη τον ύπνο του. Σηκώθη­ κε κι η γύρω του βαθειά σιωπή του επέτρεψ ε να ξεχωρίση το υς εναλλασσόμενους τόνους μιας αναπνοής τόσο άγριας και τόσο δυνατής, που δεν μπορούσε ν ’ ανήκη σε ανθρώπινο πλάσμα. Έ νας απερίγραπτος τρόμος, που τον δυνάμωνε ακόμα πιο πολύ το σκοτάδι κι η σιωπή, πάγωσε την καρδιά του. Του φάνηκε πως έβλεπε τις τρίχες του κεφαλιού του ν’ ανασηκώνωνται, όταν ανοίγοντας τα μάτια του, όσο έπαιρνε, διέκρινε μέσα απ’τις σκιές δύο αδύναμα κίτρινα φώτα. Στην αρχή τα πήρε για αντανάκλασι των δικών του ματιών, μα γρήγορα η ζωηρή λαμπράδα της νύχτας τον βοήθησε να ξεχωρίση τα γύρω αντικείμενα κι είδε ένα πελώριο ζώο ξαπλωμένο μόλις δυο βήματα απ’ αυτόν. Τι να ’ταν; λιοντάρι, ή τίγρης, ή κροκόδειλος; Ο Προβηγκιανός δεν είχε τόση μόρφωσι ώστε να ξέρη να κατατάξη τον εχθρό του. Μα καθώς η άγνοιά του τον έκανε να φαντάζεται όλα μαζί τα κακά, ο φόβος του δυνάμωνε, γιατί πια δεν μπορούσε ν’ αμφιβάλλη πως είχε μπροστά του ένα φοβερό σύντροφο που η βασιλική του κατοικία του χρησιμέυσε για καταφύγιο. Τώρα η α νταύγεια του φεγγαριού κατεβαίνοντας στον ορίζοντα φώτισε τη σπηλιά, κάνοντας να λάμψη το πλουμιστό τρίχωμα ενός πάνθηρα. Το «λιοντάρι της Αιγύπτου» κοιμόταν κουλουριασμένο σαν πελώριος σκύλος. Για μια στιγμή άνοιξε τα μάτια του μα τα ξανάκλεισε1το πρόσωπό του στράφηκε π ρ ος τον άνθρωπο. Χίλιες συγχυσμένες σκέψεις πέρασαν από το μυαλό του Γάλλου1η πρώτη ήταν να το σκοτώση με μια σφαίρα, μα είδε πως η απόστασι ανάμεσα σ ’ αυτόν και στο θηρίο ήταν τόσο μικρή, που δεν μπορούσε να σκοπεύση καλά. Η σφαίρα μπορούσε να λαθέψη. Κι αν ξυπνούσε; Στη σκέψι αυτή ένιωσε τα μέλη του να παραλύουν. Ακούσε την ίδια του την καρδιά να χτυπάη μέσα στη σιωπή και καταράστηκε τους τόσο δυνατούς παλμούς της, γιατί φοβόταν μην ταράξη τον ύπνο αυτό που του ’δίνε καιρό να σκεφθή κάποιον τρόπο φυγής.

τα παλιά

m>

Δυο φορές έβαλε το χέρι στο χαντζάρι του, να κόψη το κεφάλι του εχθρού το υ1μα η δυσκολία να κόψη το σκληρό, κοντό τρίχωμα τον ανάγκασε ν’ αφίση στην μπάνια αυτό το τολμηρό σχέδιο. Α λάθευε θα ήταν στα σίγουρα χαμένος, σκέφθηκε. Προτίμησε τις πιθανότητες που του ’δινεν η έντιμη μάχη κι αποφάσισε να περιμένη ώς το πρωί. Τώρα μπορούσε να εξετάση τον πάνθηρα με την άνεσίτου. Το μουσούδι του ήταν πασαλειμμένο με αίμα. «Είχε καλό δείπνο», σκέφθηκε χωρίς ν’ αναρωτηθή μήπως το βραδυνό φαΐτου θα ήταν ανθρώπινο κρέας. «Δε θα πεινάη σαν ξυπνήση». Ο πάνθηρας ήταν θηλυκός. Το δέρμα του στην κοιλιά και στα πλευρά του ήταν γυαλι­ στερό άσπρο. Πολλές μικρές τούφες σα βελούδο σχημάτιζαν βραχιόλι γύρω από τα πόδια του. Η σγουρή ουρά του ήταν κάτασπρη κι αυτή- τέλειωνε σε μαύρα δαχτυλίδια. Το τρίχωμα της ράχης του κίτρινο σαν αδούλευτο χρυσάφι, γλιστερό κι απαλό, είχε τα χαρακτηριστικά δείγματα που ξεχωρίζουν τον πάνθηρα από κάθε άλλο συγγενικό του ζώο. Αυτή η ήρεμη και φοβερή οικοδέσποινα ροχάλιζε σε μια στάσιτόσο χαριτωμένη, σαν γάτα ξαπλωμένη σ’ ένα μαξιλάρι. Τα ματοβαμμένα πόδια της, νευρώδη και καλά (οπλι­ σμένα, ήταν υψωμένα μπρος στα μούτρα της που ακουμπούσαν πάνω τους, στολισμέ­ να με ίσια αστραφτερά μουστάκια, όμοια με ασημένιες κλωστές. Για μια στιγμή ο στρατιώτης έχασε το κουράγιο του. Ωστόσο μια τολμηρή σκέψι φώτισε την ψυχή του και στέγνωσε την ψυχή του παγωμένου ιδρώτα που έσταζεν από το μέτω­ πό του. Όμοια με άνθρωπο που πέφτοντας σε ενέδρα περιφρονεί το θάνατο και προ­ σφέρει το κορμί του στο φονηά, ο στρατιώτης βλέποντας σ’ αυτό ένα τραγικό επεισό­ διο, αποφάσισε να παίξη το παιγνίδι του έντιμα ώς το τέλος.

- Εδώ και δυο μέρες οι Αραπάδες μπορεί να με είχαν σκοτώσει, είπε· κι έτσι θεωρώντας τον εαυτό του για πεθαμένο κιόλας περίμενε ηρωικά με ερεθισμένη την περιέργειά του το ξύπνημα του εχθρού του. Όταν πρόβαλεν ο ήλιος, το ζώο άνοιξε ξαφνικά τα μάτια του, άπλωσε ζωηρά τα πόδια του, σα να ’θελε να ξεμουδιάση. Ύστερα χασμουρήθηκε, δείχνοντας την τρομερή τανά­ λια των δονπών του και τη σουβλερή του γλώσσα, σκληρή σα λίμα.

- Μια μικρή κοκέττα! εσκέφθηκε ο Γάλλος βλέποντάς τη να κυλιέται τόσο απαλά και φιλάρεσκα. Έγλειψε το αίμα που λέκιαζε τα πόδια και το μουσούδι της κι έξυσε το κεφάλι της πολύ χαριτωμένα.

- Ωραία, κάνει την τουαλέττατης, είπεν ο Γάλλος στον εαυτό του, αρχίζοντας ν’ ανακτά και το κέφι του μαζί με το θάρρος του. Τώρα θα πούμε καλημέρα ο ένας στον άλλο - και άδραξε το κοντό κοφτερό χαντζάρι που ’χε κλέψει από τους Αραπάδες. Αυτή τη στιγμή το ζώο έστρεψε το κεφάλι του προς τον άνθρωπο και τον εκύτταξεν επίμονα χωρίς να κινηθή. Η σκληράδα των μεταλλικών της ματιών και η ανυπόφορη λάμψι τους του ’φεραν ανα­ τριχίλα, και ιδίως όταν το ζώο προχώρησε προς το μέρος του. Μα αυτός της έρριξεν ένα τρυφερό βλέμμα, προσηλώνοντας τα μάτια του στα δικά της με σκοπό να τη μαγνητίση και την άφισε να τον ζυγώση. Τότε με μια κίνησι γεμάτη χάρι και τρυφεράδα σα να χάιδευε την πιο όμορφη γυναίκα έτριψε τους ευλύγιστους σπονδύλους που χάραζαν την κίτρινή της ράχη. Το ζώο κούνησε φιλάρεσκα την ουρά του και τα μάτια του γλύκα­ ναν. Όταν ο Γ άλλος επανέλαβε για τρίτη φορά την ενδιαφέρουσα φιλοφρόνησί του, η κοκέττα έβγαλεν ένα από κείνα τα μουρμουρητά με τα οποία οι γάτοι μάς εκφράζουν την ευχαρίστησί τους. Μα το μουρμουρητά βγήκεν από ένα λαρύγγι τόσο δυνατό και βαθύ, που αντήχησε μέσα στη σπηλιά σαν τις τελευταίες δονήσεις ενός οργάνου. Ο άνθρωπος καταλαβαίνοντας τη σπουδαιότητα που είχαν τα χάδια του, τα διπλάσιασε με τέτοιο τρόπο που να σαστίση την οικοδέσποινά του. Όταν βεβαιώθηκε πως είχε σβύσει την αγριότητα της καπριτσιόζας συντρόφισσάς του που η πείνα της ευτυχώς είχε ικανοποιηθή την προηγούμενη μέρα, σηκώθηκε και βγήκε από τη σπηλιά. Το ζώο τον

τα παλιά

άφισε να φύγη, μα όταν ο στρατιώτης είχε φθάσει στην κορφή του βουνού, ώρμησε κοντά του με τη γρηγοράδα σπουργίτη που πηδάει από κλαδί σε κλαδί και τρίφτηκε στα πόδια του ο ρθώνοντας τη ράχη του, όπως καλή ώρα όλες οι ρ άτσες των γατιών. Ύστερα κυττάζοντας τον ξένο της με μάτια ημερωμένα, άφισε να της ξεφύγη ένα άγριο ξεφωνητό.

- Είναι απαιτητική, είπεν ο Γάλλος χαμογελώντας. Όταν είδε πως τα πράγματα πήγαιναν καλά, γαργάλισε το κεφάλι της με τη μύτη του χαντζαριού του, γυρεύοντας την κατάλληλη στιγμή για να τη σκοτώση, μα τα κόκκαλά της ήταν τόσο σκληρά που φοβήθηκε μην αποτύχη. Η σουλτάνα της ερήμου έδειξε την ευγνωμοσύνη της στο σκλάβο της. Σήκωσε το κεφάλι της, άπλωσε το λαιμό της και του εξεδήλωσε την ευχαρίστησί της με την ηρεμία της στάσης της. Ξαφνικά ο στρατιώτης σκέφθηκε πως για να σκοτώση αυτή την άγρια πριγκίπισσα μ’ ένα χτύπημα έπρεπε να τη μαχαιρώση στο λαιμό. Σήκωσε το χαντζάρι, όταν η πριγκίπισσα, ικανοποιημένη το δίχως άλλο, ξαπλώθηκε νωχελικά στα πόδια του και του ’ρίχνε ματιές, που μ’ όλη τη φυσική τους αγριότητα, ήταν ανάμιχτες μ’ ένα είδος συμπάθειας.

- Καλά, μα όταν πεινάση πραγματικά, τι θα γίνη; εσκέφθηκε ο Γάλλος. Μ ’ όλη την ανατριχίλα που του ’φερε η σκέψι αυτή, ο στρατιώτης άρχισε να μετράη με περιέργεια τις διαστάσεις της οικοδέσποινάς του, που σίγουρα ήταν ένα από τα λαμπρότερα δείγματα της ράτσας της. Το ύψος της ήταν ώς ένα μέτρο και το μάκρος της κάπου ενάμισυ, χωρίς την ουρά, αυτό το ισχυρό όπλο, στρογγυλή σα ρόπαλο. Είχε κι α υτό μάκρος κοντά ένα μέτρο. Το κεφάλι της, μεγάλο σ αν θηλυκού λιονταριού, είχε μια σπάνια φίνα έκφρασι. Είναι αλήθεια πως η παγερή σκληράδα έδινε τον τόνο της, υπήρχε όμως και μια αόριστη ομοιότητα με το πρόσωπο μιας ερωτιάρας γυναίκας. Πραγ­ ματικά το πρόσωπο αυτής της μοναχικής βασίλισσας είχε κάτι από την ευθυμία ενός μεθυσμένου Νέρωνα: είχε χορτάσει από αίμα και ήθελε να παίξη. Ο στρατιώτης δοκίμασε να ιδή αν θα τον άφινε να περπατήση εδώ κι εκεί, και η βασίλισ­ σα τον άφισεν ελεύθερο, παρακολουθώντας τον μονάχα με το βλέμμα - και κείνη τη στιγμή έμοιαζε περισσότερο με πελώρια γάτα της Άγκυρας, παρά με πιστό σκύλο. Όταν ο στρατιώτης κύτταξε γύρω του, είδε κοντά στην πηγή τα λείψανα ενός αλόγου. Ο πάνθηρας είχε σύρει ώς εκεί το ψοφίμι και είχε κιόλας φάει κάπου τα δύο τρίτα του. Το θέαμα αυτό τον καθησύχασε. Τώρα ήταν εύκολο να εξηγήση την απουσία του πάνθηρα και το σεβασμό που του ’δεί­ χνε το ζώο όταν τον έβλεπε να κοιμάται. Η πρώτη του καλή τύχη του ’δώσε το κουράγιο να καλλιεργήση την ελπίδα πως η φιλία του με τη βασίλισσα θα εξακολουθούσε ολό­ κληρη την ημέρα, και στο διάστημα αυτό θα ’κάνε το κάθε τι για να τη δαμάση. Γυρίζοντας κοντά της δοκίμασε ανείπωτη χαρά που την είδε να κουνάη απαλά την ουρά της καθώς τη ζύγωνε. Κάθισε, χωρίς φόβο, πλάι της και άρχισαν να παίζουν μαζί. Της έπιανε τα πόδια και τη μουσούδα, της τραβούσε τ ’ αυτιά, την ανακυλούσε, της χτυπούσε τα ζεστά, ντελικάτα της πλευρά. Αυτή τον άφινε να της κάνη ό,τι ήθελε και, όταν αυτός άρχισε να τραβάη το τρίχωμα των ποδιών της, μάζεψε προσεχτικά τα νύχια της. Ο άνθρωπος, κρατώντας το χαντζάρι στο ένα του χέρι σκέφθηκε να της το βυθίση στην κοιλιά, μα φοβήθηκε ότι θα τον στραγγάλιζεν αμέσως στο επιθανάτιο σπαρτάρισμά της. Ακόμα αισθάνθηκε στην καρδιά του ένα είδος τύψης που τον έκαμε να σεβασθή ένα πλάσμα που δεν του είχε κάνει κανένα κακό. Του φαινόταν σα να βρήκε ένα φίλο μέσα στην ατέλειωτη έρημο· μισοασυνείδητα σκέφθηκε την πρώτη του φιλενάδα, που

τα παλιά

Zcma από τον Μπουλανζέρ

την έλεγε ειρωνικά «Μινιόν», γιατί ήταν τόσο άγρια ζηλιάρα, που όλο το διάστημα του έρωτά τους φοβόταν το μαχαίρι με το οποίο πάντα τον απειλούσε. Αυτή η ανάμνησι μιας παληάς εποχής της ζωής του, του έφερε στο νου την ιδέα να δώση το ίδιο παρατσούκλι στη νεαρή βασίλισσα, τώρα που άρχισε να θαυμάζη με λιγώτερο φόβο τη σβελτοσύνη και τη χάρι της. Κατά το βράδυ είχε πια εξοικειωθή με την επικίνδυνη θέσι του. Στο τέλος η συντρόφισσά του απόχπισε τη συνήθεια να στρέφη τα βλέμματά της προς αυτόν κάθε φορά που πρόφερε το όνομα «Μινιόν». Με τη δύση του ηλίου η Μινιόν έβγαλε πολλές φορές μια μελαγχολική κραυγή. Είχε καλή ανατροφή, είπε ο στρατιώτης- κάνει την προσευχή της. Έ λα τώρα, μικρή μου ξανθή. Θα σ’ αφίσω να κοιμηθής, πρώτα εσύ, πρόσθεσε υπολογίζοντας νατό βάλη αμέ­ σως στα πόδια όταν η Μινιόν θ’ αποκοιμόταν και να ζητήση άλλο καταφύγιο για τη νύχτα. Ο στρατιώτης περίμενε ανυπόμονα την ώρα της φυγής του, κι όταν έφτασε έτρεξε μ’ όλη τη δύναμι των ποδιών του προς την κστεύθυνσι του Νείλου. Μα δεν είχε τρέξει ούτε ένα χιλιόμετρο πάνω στην άμμο και άκουσε τη Μινιόν να τρέχη πίσω του, βγάζοντας μια στριγγή φωνή πιο φοβερή κι από τα πηδήματά της.

- Ωχ! είπε, φαίνεται πως με συμπάθησε- ποτέ δεν ερωτεύθηκε και της αρέσουν οι κολακείες μου. Αυτή τη στιγμή ο στρατιώτης έπεσε σ’ ένα σωρό περιδινούμενης άμμου που τόσο τη φοβούνται οι ταξιδιώτες γιατί ποτέ δεν τα καταφέρνουν να ξεκολλήσουν απ’ αυτή. Νιώθοντας αιχμαλωτισμένος στην άμμο έβγαλε κραυγή απελπισίας. Τότε η Μινιόν τον άρπαξε με τα δόντια της από το γιακά και πηδώντας δυνατά προς τα πίσω, τον ξεκόλλησε από κει.

- Αχ, Μινιόν, ξεφώνισε ο στρατιώτης, χάίδεύοντάς την μ’ ενθουσιασμό, δεθήκαμε ο ένας με τον άλλο στη ζωή και στο θάνατο, αλλά μην αστειεύεσαι, πρόσεχε! και πήραν το δρόμο του γυρισμού στη σπηλιά. Από κείνη τη στιγμή η έρημος του φαινόταν κατοικημένη. Υπήρχε εκεί ένα πλάσμα που ο άνθρωπος μπορούσε να του μιλήση και που η αγριότητά του είχε γίνει απαλή χάρις σ’ αυτόν, μ’ όλο που δεν μπορούσε να εξηγήση στον εαυτό του το ρόλο της παράξενης φιλίας του. Ό σο μεγάλος κι αν ήταν ο πόθος του να περάση άγρυπνος τη νύχτα, για καλό και για κακό, αποκοιμήθηκε. Ξυπνώντας δε βρήκε τη Μ ινιό ν ανέβηκε στην κορφή του λόφου και την είδε από μακρυά να τρέχη πηδώντας προς το μέρος του, με τη συνήθεια των ζώων εκείνων που δεν μπορούν να τρέξουν εξ αιτίας της μεγάλης ευλυγισίας της ραχοκοκκαλιάς τους. Η Μινιόν έφτασε με τη μουσούδα γεμάτη αίμα. Δέχθηκε τα συνηθισμένα χάδια του συντρόφου της, δείχνοντας με πολλά μουρμουρητά πόσο ευτυχισμένη την έκαναν. Τα μάτια της γεμάτα χαύνωσι κύτταζαν πιο ήπια απ’ ό,τι την προηγούμενη μέρα τον Προ­ βηγκιανό που της μιλούσε σα να ’χε μπροστά του ένα ήμερο ζώο. Η Μινιόν έπαιζε όπως ένας σκύλος με τον αφέντη του, αφίνοντάς τον να την αναποδογυρίζη, να την κλωτσάη, να χτυπά. Καμμιά φορά προκαλούσε η ίδια το στρατιώτη για παιχνίδια. Η μοναξιά τού απεκάλυψε όλα της τα μυστικά και τον τύλιξε στη γοητεία της. Στην ανα­ τολή και στη δύσι του ηλίου ανακάλυψε θεάματα άγνωστα στον κόσμο. Ήξερε τι έπρε­ πε να φοβάται όταν άκουγε πάνω απ’ το κεφάλι του να σφυρίζουν οι φτερούγες κάποι­ ου πουλιού, ή όταν έβλεπε τα σύννεφα -τους μεταβαλλόμενους και πολύχρωμους ταξι­ διώτες- να λυώνουν το ένα μέσα στο άλλο. Τις νύχτες μελετούσε την επίδρασι του φεγ­ γαριού πάνω στον ωκεανό της άμμου, όπου ο σιμούν προκαλούσε γοργά, εναλλασσό­ μενα κύματα. Ζούσε τη ζωή της ανατολίτικης ημέρας, σαστίζοντας με τη θαυμαστή της μεγαλοπρέπεια. Κι αφού χαιρόταν τη θέα μιας καταιγίδας πάνω στην πεδιάδα, όπου η δονούμενη άμμος γινόταν κατακόκκινη, υποδεχόταν μ’ ενθουσιασμό τη νύχτα, γιατί τότε έπεφτε η ζωογόνα φρεσκάδα των αστεριών κι ακουγόταν η φανταστική μουσική

τα παλιά

των ουρανών. Τότε η μοναξιά τον έμαθε να ξετυλίγη τους θησαυρούς των ονείρων. Περνούσε ολόκληρες ώρες συγκρίνοντας την παρούσα του ζωή με το παρελθόν του. Στο τέλος αγάπησε παράφορα τη Μινιόν, γιατί του ήταν απαραίτητο κάποιο είδος στορ­ γής. Είτε γιατί η ισχυρή προβολή της θέλησής του είχεν αλλάξει το χαρακτήρα της συντρόφισσάς του, είτε γιατί αυτή εύρισκε άφθονη τροφή στις εκστρατείες της μες την έρημο, κατάληξε να σέβεται τη ζωή του ανθρώπου, κι αυτός έπαψε να τη φοβάται βλέποντάς την τόσο ημερωμένη. Περνούσε τον περισσότερο καιρό του στον ύπνο, μα ήταν αναγκασμένος να κυττάη σαν αράχνη μέσα στο δίχτυ της, μην του ξεφύγη η κατάλληλη στιγμή για τη φυγή του. Είχε θυσιάσει το πουκάμισό του για να φτιάξη μια σημαία, που την κρέμασε στην κορφή μιας χουρμαδιάς που της είχε μαδήσει το φύλλωμα. Στις ατέλειωτες αυτές ώρες που ’χε χάσει κάθε ελπίδα, διασκέδαζε παίζοντας με τη Μινιόν. Είχε πια μάθει τι εσήμαιναν οι διάφοροι τόνοι της φωνής της, οι εκφράσεις των ματιών της. Η Μινιόν δεν αγρίευε όταν της έπιανε την τούφα της ουράς της, αυτά τα χαριτωμένα στολίδια που έλαμπαν στον ήλιο σαν χρυσαφικά. Ήταν γι’ αυτόν μια χαρά να κυττάζη την κομψή της σιλουέττα, τη λευκότητα της κοιλιάς της, την παιχνιδιάρα πόζα το υ κεφαλιού της. Μ α ιδιαίτερη χαρ ά ένιω θε ό ταν τη ν έβλ επ ε να παίζη. Αποθαύμαζε τη σβελτοσύνη και τη νεανική ελαφράδα των κινήσεών της και των πηδη­ μάτων της. Μα όσο και να ’τρεχε, όπου κι αν βρισκόταν, η Μινιόν σταματούσε σαν αυτό­ ματο όταν άκουγε το όνομά της.

- Καλά, μου είπε εκείνη, διάβασα τη συνηγορία σου υπέρ των θηρίων μα πώς τα κατάφεραν να συνεννοούνται τόσο καλά μεταξύ τους; - Α, ναι! κατέληξαν εκεί που καταλήγουν όλα τα μεγάλα πάθη - σε παρεξήγησι. Για ένα οποιοδήποτε λόγο ο ένας υποπτεύεται τον άλλο για προδοσία. Η περηφάνεια τούς εμποδίζει να δώσουν ο ένας στον άλλο εξηγήσεις και μαλλώνουν και χωρίζουν εξ αιτίας της επιμονής τους.

- Ωστόσο, καμμιά φορά, στις καλύτερες στιγμές, μια μόνη λέξι ή ένα βλέμμα είναι αρκε­ τό - μα συνέχισε την ιστορία σου.

- Είναι τρομερά δύσκολο, μα θα κσταλάβης, ύστερα από όσα μου είπε ο αχρείος γέρος την ώρα που έπινε τη σαμπάνια του. Μου είπε: δεν ξέρω αν την πλήγωσα, μα η Μινιόν στράφηκε γύρω, σα λυσσασμένη, και με τα κοφτερά της δόντια άρπαξε τη γάμπα μου απαλά, τολμώ να πω. Μ α εγώ νομίζοντας πως ήθελε να με φάη βύθισα το στιλέτο μου στο λαιμό της. Στριφογύρισε, έβγαλε μια κραυγή που μου πάγωσε την καρδιά - και την είδα να πεθαίνη κυττάζοντάς με χωρίς θυμό. Θ α ’δινα όλο τον κόσμο -ακόμα και τον Πολεμικό μου Σταυρό, που δεν τον είχα πάρει ακόμα- για να την ξαναφέρω στη ζωή. Ήταν σα να δολοφόνησα ένα πραγματικό πρόσωπο. Κι οι στρατιώτες που είχαν δει τη σημαία μου, κι έτρεξαν να με βοηθήσουν, με βρήκαν πνιγμένο στα κλάματα.

- Ε, λοιπόν, κύριε, μου είπε ο γερο-στρατιώτης ύστερα από μιας στιγμής σιωπή. Από τότε πολέμησα στη Γερμανία, στην Ισπανία, στη Ρωσία, στη Γαλλία. Μα ποτέ δεν είδα κάτι σαν την έρημο. Ω, ναι! Είναι πολύ όμορφη!

- Τι αισθανόσουν εκεί πέρα; τον ρώτησα.

- Ω! αυτό δεν περιγράφεται, νεαρέ μου. Εξ άλλου δε νοσταλγώ πάντοτε τις φοινικιές μου και τον πάνθηρά μου. Θα ’πρεπε να ’μουνα πολύ μελαγχολικός γι’ αυτό. Στην έρημο, βλέπετε, υπάρχει το κάθε τι - και τίποτα.

-Ναι, αλλά εξήγησε...

- Να, είπε με μια χειρονομία ανυπομονησίας* υπάρχει ο Θ εός χωρίς το ανθρώπινο γένος. □

τα π α λ ιά --------------------------------------- -------------------------------------------

ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΔΙΑΒΑΖΩ: Το διήγημα της ΒιρτζίνιαΓουλφ «Εικόνες τρεις»

-------023

προσαρμοσμένο στην ελληνική BiBAioyf ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολι του Βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

επιμέλεια: ΕΦΗΑΠΑΚΗ

Αρ. 398 1Μαίου - 31 Μαΐου 1999

Τύπος ΑΓΡΑΦΙΩΤΟΥ-ΖΑΧΟΠΟΥΛΟΥ Π. Ποιότπς εξαιρετική. Εντίμως και εντύπως στις εφημερίδες 1912-1972. Θ εσσαλονίκη, Ι α ν ό ς . Σελ. 167. Δρχ. 5.000. ISBN 960-7771-24-9. ΚΟΝΔΥΛΑΚΗΣ Μ. Εφημεριδονραφία της Θεσσαλονίκης. Τόμος Α': Τουρκοκρατία. Θεσσαλονίκη, U ni­ versity S tu d io Press, 1998. Σελ.

51 3 . Δ ρχ. 6 .0 0 0 . ISBN 9 6 0 -1 2 0704-Χ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ Μ. Νέοι Πρωτοπό­ ροι (1931-1936). Ευρετήρια περιοδι­ κών λόγου και τέχνης. Θεσσαλονί­ κη, U n iv e r sity S t u d io P r e ss, 1999. Σελ. 261. Δρχ. 4.000. ISBN 960-12-0684-1.

ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ-ΚΥΡΙΑΝΙΔΟΥ Β. Ο απόβλητος και ο θεοπρόβλητος. Αθήνα, Α λεξά νδρεια, 1999. Σελ.

4 25. Δρχ. 5.2 0 0 . ISBN 9 6 0-221166-0. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΥ Α. Διαδικασίες επα­ νάληψης και προσφορές του εγώ. Μετ. I. Μποτουροπουλου. Αθήνα, Κ έ δ ρ ο ς , 1999. Σελ. 2 3 9 . Δρχ.

3.500.

ISBN 960-04-1533-1. ΦΟΥΠΑΣ Μ. Γ. Το ελληνικό υπόβα­ θρο του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Οι ελληνικές ρίζες της Ευρώπης. Αθή­ να, Ν έα Σύνορα, 1999. Σελ. 364. Δρχ. 3.790. ISBN 960-14-0036-2. ΨΥΧΟΠΑΙΔΗΣ Κ. Ο φιλόσοφος, ο πολιτικός και ο τύραννος. Για την πολιτική σκέψη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Αθήνα, Π όλις, 1999. Σελ. 130. Δρχ. 2.600. ISBN 9607478-71-6.

WILSON Ε. Ο. Σύναλμα. Η ενότητα της γνώσης. Μετ. Σ. Σφενδουράκης. Αθήνα, Σύναλμα, 1998. Σελ. 487. Δρχ. 7.280. ISBN 960-7578-16-3.

Γενικά ΒΕΛ1ΣΣΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Κ. Βοήθιος, ο νοσταλγός της ελληνικής παι­ δείας. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 471. Δρχ. 5.000. ISBN 960236-896-9. ΠΑΝΝΑΡΑΣ X. Η παρακμή ως πρό­ κληση. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 325. Δρχ. 3.500. ISBN 960-140034-6. ΜΠΕΓΖΟΣ Μ. Π. Χρήστος Μαλεβίτσης. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 84. Δρχ. 1.600. ISBN 960-344-672-6.

CACCIARI Μ. Το αρχιπέλαγος. Μετ. Ν. Κυριαζόπουλος. Αθήνα, Τραυ­ λ ό ς, 1999. Σελ. 200. Δρχ. 3.500.

ISBN 960-7122-96-8.

HABERMAS J. Αλλαγή δομής της δημοσιότητας. Μετ. Λ. Αναγνώστου. Αθήνα, Ν ή σ ο ς, 1997. Σελ. 400. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7711-19-Χ.

ΚΕΛΕΣΙΔΟΥ Α. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Φιλό­ σοφοι και Αιγαίο. Αθήνα, Α κα δη­ μία Αθηνών, 1998. Σελ. 122. Δρχ.

6.240.

ISBN 960-7099-53-2.

Αποκρυφισμός ΓΚΕΡΣΟΜ Γ. (ΡΑΒΒΙΝΟΣ). Από τις στάχτες στη θεραπεία. Μετ. Δ. Κουτσούκης. Αθήνα, Κ α στα νιώ της, 1999. Σελ. 260. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2411-5.

Ψ υ χο λο γία

Γενικά WELDON F. Όταν ο γάμος συναντά τον ψυχοθεραπευτή. Μετ. Α. Στουπάκη. Αθήνα, Ν εφ έλη, 1999. Σελ.

236. Δρχ. 3 .6 4 0 . ISBN 960-211422-3.

Εφαρμοσμένη ψυχολογία ΦΑΛΑΡΑΣ Β. Η ψυχαναλυτική δια­ δικασία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμ­ ματα, 1999. Σελ. 268. Δρχ. 3.800.

ISBN 960-344-577-7.

CAROTENUTO Α. Αγάπη και προ­ δοσία. Μετ. Κ. Καφετζή. Αθήνα, Ι τ α μ ό ς , 1 999. Σελ. 2 8 6 . Δρχ.

5.200.

ISBN 960-85689-2-7.

Αρχαία φιλοσοφία ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΥ Α. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η έννοια της ελπίδας στον νεοπλατωνι­ κό στοχασμό. Αθήνα, Α κα δη μία Α θ η ν ώ ν , 1998. Σελ. 5 4 . Δρχ.

5.000.

ISBN 960-7099-65-6.

Γενικά ΔΡΟΣΟΣ Ν. (ΑΡΧΙΜ.) Αγιορείται οσιομάρτυρες Ιεράς Μητροπόλεως

βιβλιογραφικό δελτίο

Λαρίσης. Αθήναι, 1999. Σελ. 237. Δρχ. 4.160. ISBN 960-8462-12-6. ΚΑΣΙΝΗΣ Κ. Γ. Η ρητορική των δι­ δαχών του Μηνιάτη. Τόμος Α': Η α­ ντίθεση. Αθήνα, 1998. Σελ. 251. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7133-72-2.

MILES J. Θεός. Η βιογραφία του. Μετ. Β. Αδραχτάς. Αθήνα, Ελληνι­ κά Γ ρ άμ μα τα, 1999. Σελ. 5 65. Δρχ. 6.500. ISBN 960-344-657-2.

Μυθολογία ΛΕΚΑΤΣΑΣ Π. Διόνυσος. Δ' έκδο­ ση. Αθήνα, Κ αστανιώ χης, 1999. Σελ. 287. ISBN 960-03-2417-4.

Κ ο ινω νικές επιστήμες

Κοινωνιολογία Ανθρώπινη αξιοπρέπεια και κοινωνι­ κός αποκλεισμός. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 387. Δρχ.

5.500.

ISBN 960-344-686-6.

SCHNEIDER S. Το αγόρι στην εφη­ βεία. Μετ. Θ. Σπυροποόλου. Αθήνα, Π α τάκ ης, 1999. Σελ. 229. Δρχ.

2.950. ISBN 960-600-945-9.

SCHNEIDER S. Το κορίτσι στην ε­ φηβεία. Μετ. Θ. Σπυροποόλου. Αθή­ να, Πατάκης, 1999. Σελ. 181. Δρχ.

2.700.

ISBN 960-600-946-7.

Πολιτική Η Συνθήκη της Λωζάννης. Αθήνα, Ρωμιοσύνη. Σελ. 286. Δρχ. 3.500.

ISBN 960-7727-00-2. Ο Ρήγας Βελεστινλής και η διαβαλκανική συνεργασία σήμερα. Επιμ. Π. Πετρίδης. Αθήνα, Π ροσκήνιο, 1999. Σελ. 296. Δρχ. 4.680. ISBN 960-7057-36-8.

In Memoriam. Η διεθνής κοινότητα τιμά τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Αθήνα, Ί δ ρ υ μ α Κ ω νσταντίνου Καραμανλή, 1999. Σελ. 159. Δρχ.

9.730. ISBN 960-7254-74-0. ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ν. Κοινές αρχές για ένα ευρωπαϊκό εκλογικό σύστημα. Α θήνα, Σ ά κ κ ο υ λ α ς , 1999. Σελ. 138. ISBN 9 6 0 -1 5 0001-4.

Βιβλιογραφικό δελτίο

ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ Β. Σόνορα. Η μεταβαλλόμενη σημασία της εδαφι­ κής κυριαρχίας. Αθήνα, Σιδέρης, 1999. Σελ. 156. Δρχ. 3.120. ISBN 960-08-0159-2. ΚΟΡΙΔΗΣ Γ. Υ πόθεση Οτζαλάν. Αθήνα, Ιω λκάς, 1999. Σελ. 104. Δρχ. 2.080. ISBN 960-426-124-Χ.

Κοινωνική ανθρωπολογία Ταυτότητες και φύλο στη σύγχρονη Ελλάδα. Β' έκδοση. Επιμ. Ε. Παπαταξιάρχης - Θ. Παραδέλλης. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1999. Σελ. 410. Δρχ.

4.500.

ISBN 960-221-157-1.

MORRIS D. Ανθρωποπαρατήρηση. Μετ. Μ. Λώμη. Αθήνα, Αρσενίδης, 1998. Σελ. 320. Δρχ. 16.640. ISBN ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Σ. Η προδομένη 960-253-066-9. Αλλαγή. Τόμοι Α' (Α' + Β' μέρος). Αθήνα, Ε λ λη ν ικ ά Γ ρ άμ μα τα, 1999. Σελ. 293+509. Δρχ. 3.500+ 5.200.

ISBN μ. Α' 960-344-628-9. Παιδαγωγική-Εκπαίδευση ISBN μ. Β' 960-344-670-Χ.

Οικονομία

Παιδαγωγική

ΣΩΤΗΡΕΛΗΣ Γ. X. Ας (ξαναμιλή­ σουμε για σοσιαλισμό... Αθήνα, Π ροσκήνιο, 1999. Σελ. 148. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-7057-37-6.

ΔΡΑΓΑΣΗ-ΣΗΦΑΚΗ Ε. Σωστοί γο­ νείς, ευτυχισμένα παιδιά. Αθήνα, Κ α σ τα νιώ τη ς, 1999. Σελ. 216. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-2390-Χ.

ΓΚΡΕΪ Τ. Απατηλή αυγή. Μετ. Θ. Χατζόπουλος. Αθήνα, Π όλις, 1999. Σελ. 444. Δρχ. 6.000. ISBN 9607478-66-5. ΝΤΕΜΠΡΕ Ρ. Εξηγώντας τη Δημο­ κρατία στην κόρη μου. Μετ. Θ. Ξ. Τραμποόλης. Αθήνα, Καστανιώ της, 1999. Σελ. 100. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-03-2426-3.

Δίκαιο

Εκπαίδευση ΒΑΡΜΑΖΗΣ Ν. Θ. Το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσα­ λονίκης. Θεσσαλονίκη, Μ αλλιάρης-Παιδεία, 1998. Σελ. 143. Δρχ.

3.640. ISBN 960-239-410-2. ΣΠΕΤΣΙΩΤΟΥ-ΜΕΛΛΙΟΥ Ε. «Δά­ σκαλε... τον ήρωά μου!». Αθήνα, Έ κ φ ρ α σ η , 1998. Σελ. 211. Δρχ.

3.325. ISBN 960-375-005-0.

ΜΗΤΡΟΥ Λ. Η αρχή προστασίας προσωπικών δεδομένων. Αθήνα, Σ ά κκουλας, 1999. Σελ. 47. ISBN 960-15-0005-7. ΠΑΡΑΡΑΣ Π. I. Σύνταγμα 1975Coxpus. Τόμος Γ': Άρθρα 81-92. Αθήνα, Σ ά κ κ ο υ λ α ς , 1999. Σελ.

599. Δρχ. 15.000. ISBN 960-232929-7.

Γλώσσα

Ελληνική γλώσσα ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ Γ. Β. Κωδικοποιημένο λεξικό επιθέτων και επιρ­ ρημάτων της νεοελληνικής. Αθήνα, 1999. Σελ. 318. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7149-03-3.

Δημόσια διοίκηση ΤΟΜΑΡΑ-ΣΙΣΕΡΗ Μ. Η ελληνική Τοπική Αυτοδιοίκηση. Αθήνα, Παπ α ζ ή σ η ς , 1999. Σελ. 123. Δρχ.

1.660. ISBN 960-02-1325-9.

Ξ ένες γλώσσες ΤΟΜΑΣΟΒΙΤΣ Μ. Σέρβική γλώσ­ σα. Αθήνα, 1998. Σελ. 272. Δρχ.

6.240.

Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας ΜΠΑΡΜΠΙΕ Φ. - ΛΑΒΕΝΙΡ Κ. Ιστο­ ρία των Μέσων Μαζικής Επικοινω­ νίας. Μετ. Κ. Χαρικιοπουλου. Αθή­ να, Δρομέας, 1999. Σελ. 510. Δρχ.

6.500.

ISBN 960-8470-03-0.

Θ ετικές επιστήμες

Αστρονομία ΤΟΜΠΟΥΛΙΔΗΣ X. Στο κέντρο της

■4120

απεραντοσύνης. Αθήνα, Νέα Σύνο­ ρ α, 1999. Σελ. 172. Δρχ. 2.0 0 0 .

ISBN 960-14-0027-3.

Κ λα σική φ ιλολογία

Γενικά Βιολογία ΖΑΚΑΡ Α. Παγίδες και απειλές της επιστήμης. Μετ. Γ. Ζαχαριουδάκής. Αθήνα, Δ ρομέας, 1999. Σελ. 238. Δρχ. 3.500. ISBN 960-8470-04-9.

Εφαρμοσμένες επιστήμες

Ιατρική LAVIE Ρ. Ο μαγικός κόσμος του ύ­ πνου. Μετ. Α. Ζώτος. Αθήνα, Ελλη­ νικά Γράμματα, 1999. Σελ. 324. Δρχ. 5.500. ISBN 960-344-582-7.

Επιχειρήσεις ΜΠΑΜΠΑΝΑΣΗΣ Σ. Δημόσιες επι­ χειρήσεις. Αθήνα, Π α π α δ ή μ α ς. Σελ. 658. Δρχ. 8.840. ISBN 960-021324-0.

Τέχν ες

Γενικά RODIN Α. Η τέχνη. Μετ. A. Karotczak - Γ. Αραμπατζής. Αθήνα, Printa, 1999. Σελ. 248. Δρχ. 3.950.

ISBN 960-7408-24-1.

Κινηματογράφος ΓΙΑΝΝΙΚΗ Κ. Ο κινηματογραφικός Ντίνος Ηλιόπουλος. Αθήνα, Ο δός Πανός, 1999. Σελ. 111. ISBN 9607716-26-4. ΣΚΡΟΥΜΠΕΛΟΣ Π. Α. - ΚΑΤΣΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Ν. Σενάριο. Αθήνα, Ω κ ε α ν ό ς , 1999. Σελ. 255. Δρχ.

4.680.

Μουσική

Επιτάφιος λόγος. Αρχαία ελληνικά επιτύμβια επιγράμματα. Μετ.-επίμε­ τρο: Π. Μπουκάλας. Αθήνα, Αγρα, 1999. Σελ. 238. Δρχ. 3.3 25. ISBN 960-325-287-5. Ερωτικά επιγράμματα. Παλατινή αν­ θολογία. Επιλ.-εισ.-μετ.-σχόλ. Ν. Α. Χουρμουζιάδης. Αθήνα, Στιγμή, 1999. Σελ. 264. Δρχ. 5.000. ISBN 960-269-182-4. ΠΑΠΑΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Ο βίος του Αισώπου. Η παραλλαγή W. Αθή­ να, Παπαδήμας, 1999. Σελ. 206. Δρχ. 4.160. ISBN 960-206-448-Χ. ΠΑΠΑΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Πέντε δημώδεις μεταφράσεις του βίου του Αισώπου. Α θήνα, Π α π α δ ή μ α ς , 1999. Σελ. 170. Δρχ. 4.1 60. ISBN 960-206-447-1.

HANSON V. D. - HEATH J. Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; Μετ. Ρ. Καρακατσάνη. Αθήνα, Κ άκτος, 1999. Σελ. 355. Δρχ. 5.200. ISBN 960352-545-6.

Αρχαίοι συγγραφείς ΑΡΡΙΑΝΟΣ. Περίπλους του Ευξείνου Πόντου. Μετ. Β. Μ. Παπαδόπουλος. Θεσσαλονίκη, ΜαλλιάρηςΠ α ιδ εία , 1999. Σελ. 71. Δρχ.

1.560. ISBN 960-239-418-8. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Τρωάδες. Μετ.-ερμην. σημ. Ε. Μπελιές. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 119. Δρχ. 2.5 00. ISBN 960-600-935-4. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ. Αλέξανδρος. Μετ.ερμην. σημ. Ε. Μπελιές. Αθήνα, Πα­ τάκης, 1999. Σελ. 190. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-600-385-8. ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Φιλοκτήτης. Αντιγόνη. Μετ. X. Τσάγκας. Αθήνα, Ο δός Πα­ ν ό ς, 1999. Σελ. 168. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-7716-30-2.

Μπομπ Ντύλαν. Επιμ.-μετ. Μ. Προγουλάκη. Αθήνα, Σιγαρέτα, 1999. Σελ. 167. Δρχ. 2.600. ISBN 9607716-84-5.

Pink Floyd. Αθήνα, Σ ιγ α ρ έτ α , 1999. Σελ. 149. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7716-33-7.

am

Λογοτεχ

Ποίηση ΑΓΓΕΑΑΚΗ-ΡΟΥΚ Κ. Ποιήματα

1986-1996. Αθήνα, Καστανιώτης, 1 9 9 9 . Σελ. 175. ISBN 9 6 0 -0 3 2418-2. ΒΡΕΤΤΟΣ Σ. Λ. Ανιστόρητο. Ποιή­ ματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 49. ISBN 960-03-2425-5. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗ-ΚΟΪΝΗ Κ. Φέγγος αργύ ρ ειον. Αθήνα, 1999. Σελ. 59.

ISBN 960-347-048-6. ΕΛΥΤΗΣ Ο. Το μονόγραμμα. Αθή­ να, Ί κ α ρ ο ς, 1999. Σελ. 19. Δρχ.

10.400. ISBN 960-7721-43-8. ΚΑΚΛΑΜΑΝΑΚΗ Ρ. Λίγο πριν, λίγο μετά. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 54. ISBN 960-03-2429-8. ΚΑΛΑΒΡΙΑΣ Π. Νυχτερινή πλοήγη­ ση. Αθήνα, 1999. Σελ. 52. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ Π. Ενύπνιο μετά τρούλου. Αθήνα, Μ πάστας, 1999. Σελ. 60. ISBN 960-7418-38-7. ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ Η. Για τους φίλους του Παρατηρητή που κρατάνε σημει­ ώσεις. Θεσσαλονίκη, Παρατηρη­ τής, 1999. Σελ. 39. Δρχ. 1.800.

ISBN 960-374-018-7. ΜΟΙΡΑΣ Μ. Ο μέγας αρουραίος. Αθήνα, Α πόπειρα, 1999. Σελ. 46.

ISBN 960-537-020-4. ΣΙΔΕΡΗ Λ. Το πιο τρομαχτικό. Αθή­ να, Αγρα, 1999. Σελ. 29. ISBN 960325-290-5. ΤΟΜΑΡΑΣ Ν. Παρήλιον. Αθήνα, Ο δός Πανός, 1999. Σελ. 72. ISBN 960-7716-36-1. Νοτιοσλάβοι ποιητές. Μετ. Ε. Σπανουδάκη. Λάρισα, Έ λ λ α , 1999. Σελ. 57. Δρχ. 2 .6 0 0 . ISBN 9607691-15-6.

Πεζογραφία Ξένος, ο άλλος μου εαυτός. Αθήνα, Π α τάκ ης, 1999. Σελ. 168. Δρχ.

7.000.

ISBN 960-600-940-8. Ο φύλακας των ψυχών. 8 ιστορίες φαντασίας. Αθήνα, Κέδρος, 1999. Σελ. 219. Δρχ. 2.800. ISBN 960-041583-8. ΑΔΑΜ A. Splash. Α θήνα, ΑκτήΟ ξύ, 1999. Σελ. 77. Δρχ. 1.900.

ISBN 960-7614-83-6. ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Π. Ο πύργος των αινιγμάτων. Αθήνα, Ν έα Σύνορα,

βιβλιογραφικό δελτίο

1999. Σελ. 257. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-0039-7. ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ. Τηλεφωνήματα και ενοχές. Β' έκδοση. Αθήνα, Φιλιππότης, 1999. Σελ. 179. ΒΙΝΤΙΑΑη Σ μ . Ο ι τρεις Μαρίες. Αθήνα, Ν έα Σ ύνορα , 1999. Σελ.

330. Δ ρχ. 3 .5 0 0 . ISBN 9 6 0 -1 4 0021-7. ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ. Καλά νέα από την Αφροδίτη. 31η έκδοση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 206. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-03-2399-2. ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ Γ. Η Μητρόπολη του χάους. Θεσσαλονίκη, Κ α ισά νο ς, 1999. Σελ. 268. Δρχ. 4.000. ΔΑΝΔΟΛΟΣ Σ. Αγάπη σε δυο στα­ γόνες όνειρο. Αθήνα, Π ατάκης, 1999. Σελ. 178. Δρχ. 3.800. ISBN 960-600-934-3. ΔΡΟΣΙΝΗΣ Γ. Άπαντα. Τόμος Ε': Πεζογραφία (1887-1921). Αθήναι, Σύλλογος Προς Διάδοσιν Ωφελί­ μων Βιβλίων, 1999. Σελ. 441. Δρχ.

6.240.

ISBN τ. Ε' 960-7133-36-6. ΘΑΝΟΣ Π. Ο ηδονοθήρας. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 221. Δρχ.

3.200. ISBN 960-14-0026-5. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ Τ. Η δύναμη του σκοτεινού Θεού. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1999. Σελ. 236. Δρχ. 2.700. ISBN 960-410-095-5. ΚΟΥΡΟΣ Α. Το πέτρινο πρόσωπο της Γκοντβάνα. Μετ. Μ. Μουρτζούκου. Αθήνα, 1999. Σελ. 104. Δρχ.

1.800. ISBN 960-9930-30-4. ΚΥΡΙΑΚΑΚΗ Μ. Λίγο πριν ξεγελά­ σουμε τη μοίρα μας. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Α ρχιπ έλαγος, 1999. Σελ.

238. Δρχ. 3.800. ISBN 960-791123-7. ΛΑΠΠΑΣ Τ. Ο Μακρυγιάννης. Αθή­ να, Πατάκης, 1999. Σελ. 157. Δρχ.

2.200. ISBN 960-600-757-Χ. ΛΙΛΛΗΣ Γ. Το δέρμα της νύχτας. Αθήνα, Ο δ ός Π α νός, 1999. Σελ.

64. ISBN 960-7716-31-0. ΜΑΛΛΙΑΓΚΑΣ Π. Δ. Ο ν έο ς που ζούσε το μύθο. Μυθιστόρημα. Αθή­ να, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 314. Δρχ. 3.500. ISBN 960-14-0047-8. ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ Γ. Ένα κρανίο καρ­

Βιβλιογραφικό δελτίο

φωμένο στο κιγκλίδωμα. Αθήνα, Οι Εκδόσεις Των Φίλων, 1999. Σελ.

76. ISBN 960-289-037-1. ΜΑΥΡΟΥΔΗΣ Κ. Με εισιτήριο επι­ στροφής. Αθήνα, Π λέθρον, 1999. Σελ. 111. Δρχ. 2.910. ISBN 960348-082-7. ΜΗΤΤΑ Δ. Γραμματοσειρές και φωτογράμματα. Διηγήματα. Θεσσαλονί­ κη, U n iv e r s ity S t u d io P r e ss, 1999. Σελ. 165. Δρχ. 2.800. ISBN 960-12-0716-3. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Σ. Μ. Φλογισμέ­ να κύματα. Αθήνα, Σιδέρης, 1999. Σελ. 261. Δρχ. 4.160. ISBN 960-080156-8. ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ. Ο μεγάλος θανατι­ κός. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 141. ISBN 960-03-2396-8. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ Β. Achtung. Λάρισα, Έ λλα, 1999. Σελ. 71. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-7691-16-4. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ Α. Παιδική Πασχαλιά. Αθήνα, Α ρ μ ό ς, 1999. Σελ. 20. Δρχ. 1.040. ISBN 960-527000-0. ΠΑΩΡΙΤΗΣ Μ. Το θέατρο στο Βυζά­ ντιο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 282. Δρχ. 8.350. ISBN 960-032419-0. ΡΗΓΑΤΟΣ Γ. Α. Έρως φυγής. Διη­ γήματα. Αθήνα, Π ατάκης, 1999. Σελ. 150. Δρχ. 3.4 5 0 . ISBN 960600-777-4. ΣΑΜΙΩΤΟΥ Σ. Αποσπάσματα από το τέλος ενός προσώπου. Μυθιστόρη­ μα. Αθήνα, Ο δ ό ς Π α ν ό ς, 1999. Σελ. 142. Δρχ. 2.6 0 0 . ISBN 9607716-28-0. ΣΚΙΑΔΑΡΕΣΗ Μ. Ε. Κίτρινος χρό­ νος. Νουβέλες. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 277. Δρχ. 4.5 00. ISBN 960-600-933-5.

ΧΑΛΑΤΣΑΣ Γ. Ψυχή βαθειά. Αθή­ να, 1999. Σελ. 108. ΧΙΟΥ Ε. Σινιάλα με καθρέφτες. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1999. Σελ. 269. ISBN 960-032369-0. ΧΟΥΒΑΡΔΑΣ I. Η δουλειά μου ως γυμνό μοντέλο. Αθήνα, Ο δός Πα­ ν ό ς , 1999. Σελ. 148. Δρχ. 2.700.

ISBN 960-7716-29-9. ΧΡΥΣΟΠΟΥΛΟΣ X. Σουνυάτα. Αθήνα, Οδυσσέας, 1999. Σελ. 157. Δρχ. 2.000. ISBN 960-210-315-9. ΨΑΡΑΥΤΗ Λ. Επικίνδυνα παιχνίδια. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 148. Δρχ. 1.800. ISBN 960-600-879-7.

VAN GULIK R. To σχέδιο με τις ι­ τιές. Μετ. Ν. Ζάχου. Αθήνα, Θ εμέ­ λιο, 1999. Σελ. 239. Δρχ. 2.910.

ISBN 960-310-247-4.

CABAN C. Μια βαθιά σιωπή. Μετ. Ε. Κάιλα. Αθήνα, Β α σ ιλείου, 1999. Σελ. 171. Δρχ. 3 .000. ISBN 960304-012-6.

CONKAD J. Τα νιάτα. Μετ. Α. Μπερλής. Αθήνα, Άγρα, 1999. Σελ. 110. Δρχ. 2.280. ISBN 960-325-292-1.

QOSIA Ρ. Ο θάνατός μου έρχεται α­ πό τέτοια μάτια. Μετ. Κ. Νάτσιος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ.

3 6 3 . Δρχ. 5 .2 0 0 . ISBN 960 -0 3 2420-4. ΚΡΙΣΤΙ Λ. Σοφία Θωμίνιτσα. Ο δρό­ μος της επιστροφής. Αθήνα, Ό μ ­ βρ ος, 1999. Σελ. 493. ISBN 9607281-84-5.

LINDGREN Τ. Το μέλι της αγριομέλισσας. Μετ. X. Παππάς. Αθήνα, Προσκήνιο, 1998. Σελ. 176. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-7057-30-9.

ΤΖΙΟΒΑΣ Φ. Λιχνίσματα. (Αφηγήμα­ τα). Γιάννινα, 1999. Σελ. 140.

MENDELSON J. Ή μουν η Αμέλια Έ ρχαρτ. Μυθιστόρημα. Μετ. Σ. Σκουλικάρη. Αθήνα, Π α τά κ η ς, 1999. Σελ. 127. Δρχ. 2.700. ISBN 960-600-825-8.

ΤΣΙΑΙΜΙΔΗΣ Μ. Έχεις φχαριστηθεί ποτέ σου νερό; Διηγήματα. Αθήνα, Π α τάκ ης, 1999. Σελ. 127. Δρχ.

3.300. ISBN 960-600-955-1.

MURAD Κ. Ο κήπος του Μπανταλπούρ. Μετ. Π. Μοσχοπούλου. Αθή­ να, Ω κ ε α ν ίδ α , 1999. Σελ. 550. Δρχ. 5.200. ISBN 960-410-056-3.

ΦΥΣΣΟΥΝ Τ. Πάντα έρχεται η ώρα. Αθήνα, Π ρ ο σ κ ή ν ιο , 1999. Σελ.

277. Δρχ. 3.950. ISBN 960-705739-2.

BALZAC Ο. DE. Ερωτική ψύχωση. Μετ. Μ. Λώμη. Αθήνα, Αστάρτη, 1999. Σελ. 193. Δρχ. 3.640. ISBN 960-263-057-4.

m

u

BARICCO A. Ωκεανός. Μυθιστόρη­ μα. Μετ. Λ. Ταχματζίδου. Αθήνα, Π α τάκ ης, 1999. Σελ. 233. Δρχ.

3.500. ISBN 960-600-828-2. ΜΩΠΑΣΑΝ Γ. ΝΤΕ. Ο αλήτης και άλλα διηγήματα. Μετ.-σημ.-χρονολ. Φ. I. Πιομπίνος. Αθήνα, Ο λ κ ό ς, 1999. Σελ. 219. Δρχ. 3.9 50. ISBN 960-7169-89-1.

DEMPSEY J. Ο αδελφός της Αριάδ­ νης. Μετ. Β. Χατζοπούλου. Αθήνα, Κ α λέντης, 1999. Σελ. 653. Δρχ.

6.240.

ISBN 960-219-090-6. ΝΕΣΜΠΙΤ I. Τα παιδιά των τρένων. Μετ. Φ. Κονδύλης. Αθήνα, Πατά­ κη ς, 1999. Σελ. 254. Δρχ. 2.700.

ISBN 960-600-824-Χ.

DEFOE D. Ρωξάνη. Μετ. Ν. Κοΰρτη. Α θήνα, Δ ιώ ν η , 1999. Σελ. 3 86. Δρχ. 3.500. ISBN 960-720-20-2.

DIDEROT D. Αυτό δεν είναι μύθος. Μετ. Σ. Μωραΐτη-Καπετσώνη. Αθή­ να, Περίπλους, 1998. Σελ. 73. Δρχ.

1.350. ISBN 960-7131-66-5.

DOBYNS S. Η εκκλησία των νεκρών κοριτσιών. Μυθιστόρημα. Μετ. Ε. Μπαρτζινόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 495. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-03-2315-1.

OZAMAR Ε. S. Η ζωή είναι ένα ΚαραΒάν σαράι. Μυθιστόρημα. Μετ. Φ. Καραογλάν. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 370. Δρχ. 5.2 00. ISBN 960-03-2388-7.

PARJAT. Ο παραλογισμός της αγά­ πης. Μετ. Ρ. Λέκκου-Δάντου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 213. Δρχ.

2.500. ISBN 960-14-0008-7.

PRADO Β. Ποτέ μην δίνεις το χέρι σε έναν αριστερόχειρα πιστολέρο. Μετ. I. Παπαδοποΰλου - A. Priego. Αθήνα, Μ έδουσα, 1999. Σελ. 171. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7246-36-5. ΡΑΣ Ν. Το ζευγάρωμα. Μετ. Μ. Μακρόπουλος. Α θήνα, Ο δ υ σ σ έα ς , 1999. Σελ. 622. Δρχ. 6.0 00. ISBN 960-210-340-Χ.

ROBINSON Ρ. Κλάση Νίμιτς. Μετ. Σ. Δουφεξόπουλος. Αθήνα, Πατά­ κη ς, 1999. Σελ. 359. Δρχ. 3.900.

ISBN 960-600-766-9. ΣΑΚΙ (Η. Η. MUNRO). Τομπερμόρι. Μετ. Α. Πιπίνη. Αθήνα, Το Ροδακιό, 1999. Σελ. 28. Δρχ. 2.600.

SALVAYRE L. Η συντροφιά των φα­ ντασμάτων. Μυθιστόρημα. Μετ. Ε. Γιαννοπούλου. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1999. Σελ. 187. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-03-2241-4.

SULLIVAN Μ. Τ. Η τελετή του εξα­ γνισμού. Μετ. Δ. Τοόσα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 453. Δρχ.

5.000.

ISBN 960-14-0025-7.

SAMPEDRO J. L. Το χαμόγελο των Ετροόσκων. Μετ. Α. Βασιλάκου. Α θήνα, Γ κ ο β ό σ τ η ς , 1999. Σελ.

2 85. Δρχ. 4 .2 0 0 . ISBN 9 6 0-270808-5. ΣΑΡΑΜΑΓΚΟΥ Ζ. Όλα τα ονόματα. Μετ. Α. Ψΰλλια. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1999. Σελ. 299. ISBN 960-032405-0.

SCIASCIA L. Η εξαφάνιση του Μαγιοράνα. Μυθιστόρημα. Μετ. Α. Ράικου-Σταύρου. Αθήνα, Κ αστανιώ­ της, 1999. Σελ. 134. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-03-2406-9. ΣΛΥΤΕΡ Α. Κυνηγητό στο Ιντερνέτ. Μετ. Κ. I. Αντωνοπούλου. Αθήνα, Π α τάκ ης, 1999. Σελ. 2 72. Δρχ.

3.200. ISBN 960-600-779-0. ΣΛΥΤΕΡ Α. Η πόλη των παιδιών. Μετ. Κ. I. Αντωνοπούλου. Αθήνα, Π α τάκ ης, 1999. Σελ. 2 72. Δρχ.

3.200. ISBN 960-600-778-2.

SMITH S. Έ να απλό σχέδιο. Μετ. Μ. Σακκή. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1999. Σελ. 399. Δρχ. 4.0 0 0 . ISBN 960410-094-7.

SWIFT J. Τα ταξίδια του Γκιούλιδερ. Μυθιστόρημα. Μετ. Φ. Κονδύλης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ.

4 3 4 . Δ ρχ. 6 .2 4 0 . ISBN 9 6 0 -0 3 2398-4.

νιώτης, 1999. Σελ. 298. ISBN 96003-2327-5.

Μελέτες ΑΘΑΝΑΣ Γ. Φιλολογικά μελετήματα. Ναύπακτος, Ίδρυμα Γ. και Μ. Α θ α ν α σ ιά δ η -Ν ό β α , 1998. Σελ.

303. Δρχ. 5.200. ISBN 960-857551-6. ΘΕΟΔΟΣΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Εποχικά. Αθήνα, Ν εφ έλη , 1999. Σελ. 200. Δρχ. 3.120. ISBN 960-211-426-6. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ Ν. - ΓΕΩΡΠΑΔΟΥ Α. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑ Ν. Νεώτερη ευρω­ παϊκή λογοτεχνία. Αθήνα, Καστα­ νιώ τ η ς , 1 999. Σελ. 5 9 8 . Δρχ.

4.160.

ISBN 960-03-2413-1. ΚΟΥΣΟΥΛΑΣ Λ. «Φιλοσοφώτερον και σπουδαιότερον». Αθήνα, Δ ό ­ μ ο ς, 1999. Σελ. 117. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-353-057-3. ΜΑΣΤΡΟΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. Δ. Η Εκ­ κλησία ως τέλος και ως αποκάλυψη στον Παπαδιαμάντη και στον Πεντζίκη. Αθήνα, Δ ό μ ο ς, 1999. Σελ. 52. Δρχ. 1.040. ISBN 960-353-053-0. ΜΠΑΓΙΕΡΗΣ Δ. Ο διάσημος Νικόλας Άσιμος. Αθήνα, Ο δός Πανός, 1999. Σελ. 105. ISBN 960-771637-Χ. ΜΠΕΛΕΖΙΝΗΣ Α. Ο όψιμος Ελύτης. Αθήνα, Ί κ α ρ ο ς, 1999. Σελ. 300. Δρχ. 4.160. ISBN 960-7721-42-Χ.

Δοκίμια ΚΥΡΤΑΤΑΣ Δ. I. Χόλος γυναικός. Αθήνα, Άγρα, 1999. Σελ. 149. Δρχ.

2.700.

ISBN 960-325-294-8.

TOSCANA D. Το τρένο δεν θα πε­ ράσει από εδώ. Μετ. X. Δήμου. Αθή­ να, O pera, 1999. Σελ. 277. Δρχ.

3.535. ISBN 960-7073-50-9.

ΚΩΒΑΙΟΣ Γ. Β. Το μύθευμα της α­ πομυθοποίησης. Δοκίμιο. Αθήνα, Οι Ε κ δόσ εις Των Φίλων, 1999. Σελ. 144. Δρχ. 2.0 0 0 . ISBN 960289-034-7.

FRAZIER C. Το παγερό βουνό. Μετ. Ε. Καλλιφατίδη. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1999. Σελ. 487. Δρχ. 4.900. ISBN 960-410-088-2.

ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Ν. Α. Όταν οι ε­ ταίρες... Αθήνα, Σ ο φ ία ς Μ έλα­ θρον, 1999. Σελ. 199. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-255-209-3.

FREUD Ε. Ο έρωτας ταξιδεύει στο Μαρόκο. Μετ. Γ. Καστανάρας. Αθή­ να, Ν έα Σύνορα, 1999. Σελ. 317. Δρχ. 3.000. ISBN 960-04-0045-1.

ΣΤΕΦΑΝΑΚΗΣ Γ. Λίθινη εποχή. Α θήνα, Ί δ μ ω ν , 199 9 . Σελ. 44.

ISBN 960-7547-34-9.

ΦΟΥΡΝΙΕ Α. Ο μ εγά λος Μωλν. Μετ. Π. Μάτεσις. Αθήνα, Κ αστα­

GORZ Α. Η αθλιότητα του σήμερα και η προοπτική για το αύριο. Μετ. Α. Βερυκοκάκη. Αθήνα, Νέα Σύνο-

------- βιβλιογραφικό δελτίο

ρα, 1999. Σελ. 306. Δρχ. 4 .0 0 0 .

ISBN 960-14-0035-4.

RUBY C. Ο ενθουσιασμός. Μετ. N. A. Σεβαστάκης. Αθήνα, S c r ip ta , 1999. Σελ. 99. Δρχ. 1.900. ISBN 960-7909-14-3.

Βιογραφίες Σον Κόννερυ. Αθήνα, Ο δός Πανός, 1999. Σελ. 103. Δρχ. 2.290. ISBN 960-7166-32-9. ΣΤΑΜΚΟΣ Γ. Νίκολα Τέσλα, ο προ­ φήτης του 21ου αιώνα. Θεσσαλονί­ κη, Αρχέτυπο, 1999. Σελ. 215. Δρχ.

3.800. ISBN 960-7928-05-9.

Θ έατρο

Ελληνική Ιστορία Έ ργα ΜΠΟΤΟΝΑΚΗΣ Γ. Ορέσιης. Θέα­ τρο. Αθήνα, 1998. Σελ. 74. Δρχ.

2.080. ISBN 960-86353-0-6. ΣΤΑΪΚΟΣ Α. Η αυλαία πέφτει. Αθή­ να, Α γρ α , 1999. Σελ. 137. Δρχ.

2.600. ISBN 960-325-293-Χ.

Λευκώματα ΧΕΚΙΜΟΓΛΟΥ Ε. - ΝΤΑΝΑΤΖΙΟΓΛΟΥ Ε. Η Θεσσαλονίκη πριν από 100 χρόνια. Θεσσαλονίκη, U n i­ versity S tu d io Press, 1998. Σελ.

128. Δ ρχ. 5 .0 0 0 . ISBN 9 60 -1 2 0695-7.

Μαρτυρίες Μην απαλείψεις ποτέ τα ίχνη... Ο ρόλος των γυναικών στη Γερμανική και Ελληνική Αντίσταση. Επιμ. Θ.-Σ. Παυλίδου - Ρ. Μπολτς. Θεσσαλονί­ κη, Παρατηρητής, 1999. Σελ. 179. Δρχ. 2.495. ISBN 960-374-014-4. ΑΠΈΛΙΔΗΣ Α. Ρασοφόροι. Ημέρες και έργα του Ιερατείου. Αθήνα, Πλά­ τωνος, 1999. Σελ. 383. Δρχ. 4.680. ΔΟΣΙΘΕΟΥ Α. Θέλω να πιω όλο το Βόσπορο. Αθήνα, Ιερά Μονή Τατάρνης Ευρυτανίας. Σελ. 341. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-7298-84-5.

LEASON Ν. Ένας επικίνδυνος χρη­ ματιστής. Μετ. Ε. Μπαρτζινόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ.

3 6 5. Δ ρ χ. 4 .1 6 0 . ISBN 9 60 -0 3 2390-9.

BOYLE Ρ. Η κραυγή του γερακιού. Μετ. Γ. Κουτσιώνη. Αθήνα, Έ σ ο πτρον, 1999. Σελ. 155. Δρχ. 2.910.

ISBN 960-7288-45-6.

Βιβλιογραφικό δελτίο

Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα. Επιστημονικό Συμπόσιο. Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Π αιδεί­ α ς, 1999. Σελ. 3 72. Δρχ. 4 .5 0 0 .

ISBN 960-259-098-Χ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Γ. Από τον Ρήγα στον Αλ. Παπαναστασίου. Θεσσαλο­ νίκη, U n iv e r sity S tu d io P re ss, 1999. Σελ. 240. Δρχ. 3.200. ISBN 960-12-0731-7. ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ν. «Η ευγενής μας τύφλωσις...». Αθήνα, Βιβ λιό ρ α μ α , 1999. Σελ. 3 41. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-86296-2-3. ΓΛΥΚΟΣ Ε. Β. Η Καρυστία και η Σκόρος μέσα στο χρόνο. Αθήνα, Τυπ ω θ ήτω , 1998. Σελ. 2 38 + Φωτ. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7643-70-4. ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΝΩ ΒΟΪΟΥ. Η δεκαετία 1940-1950 στη Δυτική Μακεδονία. Θεσσαλονίκη, 1998. Σελ. 433. Δρχ. 6.240. ΖΙΑΒΛΑΚΗΣ Π. Ν. Το ξεκίνημα της Εθνικής Αντίστασης και ο ένοπλος αγώ νας στη Θ εσσαλία. Λάρισα, Ό μ η ρ ο ς . Σελ. 4 97. Δρχ. 5 .200.

ISBN 960-85624-6-5. ΚΑΝΙΝΙΑΣ Σ. Ο Χαρίλαος Τρικούπης και το Μεσολόγγι. Αθήνα, Φιλιππότης, 1999. Σελ. 110. Δρχ. 1.040. ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ν. Από την Παλινόρθωση στη Βασιλο-μεταξική δικτατορία 1935-1940. Αθήνα, Χρισ τά κ η ς , 1 9 9 9 . Σελ. 5 6 5 . Δρχ.

7.280. ISBN 960-7086-31-7.

sity Studio Press, 1999. Σελ. 228.

ISBN 960-12-0715-5. ΡΟΔΑΚΗΣ Π. Καλάβρυτα 19411944. Αθήνα, Παρασκήνιο, 1999. Σελ. 5 55. Δρχ. 5.5 1 0 . ISBN 9607107-61-6. ΣΥΡΜΟΠΟΥΛΟΥ Γ. Ν εώτερος Ελληνισμός και Σιωνισμός. Αθήναι, Ν έα Θ έσ ις, 1999. Σελ. 367. Δρχ.

4.680. ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗΣ Δ. I. Πολύβιος. Β' έκδοση. Αθήνα, Εντός, 1999. Σελ.

223. Δρχ. 3.120. ISBN 960-847231-8.

DROYSEN J. G. Ιστορία του Μεγά­ λου Αλεξάνδρου. Τόμος Β'. Γ' έκδο­ ση. Μετ.-εισ.-σχόλ. Ρ. Η. Αποσιολίδης. Αθήνα, Τ ρ ά π εζα Π ίστεω ς, 1999. Σελ. 529. Δρχ. 12.480. ISBN 960-85313-5-7.

Παγκόσμια Ιστορία ΜΙΧΑΗΛ Α. Δ. Βυζάντιο και Ελλάδα. Αθήναι, Ν έα Θ έσ ις, 1999. Σελ.

192. Δρχ. 3.120. ΝΑΪΤΗΣ I. Η άγνωστη ιστορία των ιπποτών. Θεσσαλονίκη, Δίον, 1999. Σελ. 251. Δρχ. 3.845.

REJAI Μ. - PHILLIPS Κ. Επαναστά­ τες. Μετ. Α. Παπαδημητρίου. Αθήνα, Φ ιλίστω ρ, 1999. Σελ. 353. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-369-037-6.

Τ α ξ ίδ ια

Κόσμος ΓΕΩΡΓΙΟΥ Λ. Υεμένη. Αθήνα, Λύ­ χ ν ο ς, 1999. Σελ. 198. Δρχ. 4.580.

ISBN 960-7097-66-1.

CHANTRE Β. Ταξίδι στην Καππαδο­ κία το 1893. Μετ. Μ. Ζ. Παπαδοπούλου. Αθήνα, Τροχαλία, 1999. Σελ.

239. Δρχ. 5.720. ISBN 960-780944-0.

ΠΑΠΑΣΤΑΘΗΣ X. Π. Θεσσαλονίκεια και Μ ακεδονικά ανάλεκτα. Θεσσαλονίκη, U niversity S tu d io P ress, 1999. Σελ. 380. ISBN 96012-0706-6.

Γνώσεις

ΠΡΟΝΤΖΑΣ Ε. Δ. Οικονομικός ε­ θνικισμός. Θεσσαλονίκη, U niver­

Η Οδύσσεια. Διασκευή: Ρ. Λίστερ. Μετ. Α. Κονταξάκη. Αθήνα, Πατά-

Π α ιδικά

4120

κ η ς, 1999. Σελ. 98. Δ ρχ. 4 .500.

ISBN 960-600-913-0.

ΑΡΝΑΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Τεύ­ χος 42. Δωρεάν.

ΜΑΣΤΡΟΜΙΧΑΛΑΚΗ Α. Πάσχα ελ­ ληνικό. Α θήνα, Α κ ρ ίτ α ς, 1999. Σελ. 80. Δρχ. 3.500. ISBN 960-328117-4.

ΑΡΧΕΙΟΝ ΕΥΒΟΪΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ. Τόμος ΛΒ' (1 9 9 6 -1 9 9 7 ). Δρχ.

6.240.

Ελεύθερα αναγνώσματα

ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΚΗ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 7.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Λ. Η αχιβάδα και ο κά­ βουρας. Αθήνα, Μ ίνω α ς, 1999. Σελ. 40. ISBN 960-240-958-4. ΔΕΪΜΕΖΗ-ΚΑΛΙΟΤΣΟΥ Α. Ξανθίππου 5. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ.

112. Δρχ. 1.600. ISBN 9 6 0-600868-1. ΛΟΪΖΟΥ Μ. Το ποτάμι τρέχει να συ­ ναντήσει τη θάλασσα. Αθήνα, Πατάκ η ς, 1999. Σελ. 40. Δρχ. 2 .600.

ISBN 960-600-758-8. ΜΑΣΤΟΡΗ Β. Α γάπες... με ουρά. Αθήνα, Π ατάκης, 1999. Σελ. 96. Δρχ. 1.450. ISBN 960-600-870-3. ΜΕΡΙΚΑ Λ. Γάτος από σπίτι. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 48. ISBN 960-03-2408-5. ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ. Μια τρελή τρελή πολυκατοικία. Αθήνα, Κ αστανιώ­ της, 1999. Σελ. 77. ISBN 960-032410-7. ΠΑΝΔΗ Θ. Έρωτας και ψυχή. Αθή­ να, Το Ρ ο δ α κ ιό , 1999. Σελ. 45. Δρχ. 2.600. ΧΟΛΛΑΝΤ Κ. - ΣΡΑΪΜΠΕΡ Ε. Λεονάρντο. Μετ. Μ. Κοντολέων. Αθήνα, Π α τ ά κ η ς, 1999. Σελ. 2 8 . Δρχ.

2.700.

ISBN 960-600-953-Χ.

Π ερ ιο δ ικά ΑΕΡΟΠΟΣ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 25. Δρχ. 1.000. ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ. Διμη­ νιαία εφημερίδα. Φύλλο 130. Δρχ.

200. ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Γλώσσα παιδεία - δημοκρατία. Τεύχος 176. Δρχ. 1.500.

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ. Τεύχος 8.

ΒΟΥΝΕΣΙΩΤΙΚΗ ΦΩΝΗ. Τρίμηνη έκδοση. Φύλλο 47. ΓΛΩΣΣΑ. Περιοδική έκδοση γλωσ­ σικής παιδείας. Τεύχος 47. Δρχ.

900. ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύ­ χος 209. Δρχ. 1.500. ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 397. Δρχ. 1.800. ΔΙΑΔΡΟΜΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 115. ΕΛΕΥΣΙΣ. Τρίμηνη πολιτιστική έκ­ δοση. Τεύχος 20-22. Δρχ. 3.120. ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΝΕΥΜΑ. Τ εύχος 111-112. Δρχ. 2.500. ΕΝΔΟΧΩΡΑ. Τ εύχος 62. Δρχ.

1 .000 . ΕΞΩΠΟΛΙΣ. Περιοδικό λόγου και τέχνης. Διπλό τεύχος 10-11. Δρχ.

2 .000 .

ΜΕΤΡΟ. Τεύχος 43. Δρχ. 1.500. ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 5-6. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1 712. Δρχ.

1 .200 . ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ. Κείμενα παιδευτικού προβληματισμού. Τεύχος 89. Δρχ.

1.250. ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Μηνιαία ε­ φημερίδα. Φύλλο 77. Δρχ. 600. ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχος 103-104. Δρχ. 2.000. ΠΑΝΑΙΓΥΠΤΙΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 86. Δρχ. 1. ΠΑΝΔΩΡΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 5. ΠΑΡΑΛΛΑΞΗ. Μηνιαία εφημερίδα. Τεύχος 52. Δωρεάν. ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ. Φιλολογικό περιοδι­ κό. Τόμος Μ', 1998. Δρχ. 5.200. ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΑ. Τόμος ΚΔ\ 1999. Δρχ. 6.240. ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ. Τεύχος 2 9 . Δρχ.

2.300. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΤΑΔΥΣΕΙΣ. Δι­ μηνιαία έκδοση. Φύλλο 4. Δρχ. 500.

ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ Ε­ ΡΕΥΝΩΝ. Τεύχος 9 6 -9 7 . Δρχ.

3.000.

Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 63. Δρχ. 1.000.

ΕΠΙΚΕΝΤΡΑ NEWSLETTER. Τριμη­ νιαία έκδοση. Τεύχος 10.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 90. Δρχ. 2.000.

ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 329. Δρχ. 800.

ΡΙΖΑ ΑΓΡΙΝΙΩΤΩΝ. Περιοδική έκ­ δοση. Τεύχος 33. Δρχ. 2.000.

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ. Τριμηνι­ αία έκδοση. Τεύχος 32. Δρχ. 1.200.

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη περιοδική έκδοση. Τεύχος 416. Δρχ. 700.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 42. ΘΗΣΑΥΡΙΣΜΑΤΑ. Τεύχος 28. Δρχ.

7.280. ΙΒΥΚΟΣ. Τρίμηνη επιθεώρηση. Τεύ­ χος 3. Δρχ. 1.500.

ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Δελτίο ΕΒΕΑ. Τεύ­ χος 5.

ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Πε­ ριοδική έκδοση. Φύλλο 28. Δρχ.

200.

ΑΞΙΟΛΟΓΙΚΑ. Εξαμηνιαία έκδοση. Ειδικό τεύχος. Δρχ. 5.000.

Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτε­ χνία. Τεύχος 149-150. Δρχ. 2.080.

Ή®©·

ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΑ ΝΕΑ. Φύλλο 52. Δρχ. 200.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη περιο­ δική έκδοση. Φύλλο 10. Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφι­ κή επιθεώρησις. Τεύχος 105. Δρχ.

1.000. ΦΘΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Ετήσια φιλο­ λογική έκδοση. Τόμος 20, 1999. Δρχ. 2.000. ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ. Τριμηνι­ αία επιθεώρηση. Τεύχος 1. Δρχ.

2.500.

Βιβλιογραφικό S c A ti' o

' Κριτικογραφία πτριλαμβάνονται όλες οι επώνυμες Βιβλιοκριτικές και Βιβλιοπαρουσιάοεις των ελληνικών εκΒόοεων που Βημοοιεύονται στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο

Αρ. 398 1Μα'ίου - 31 Μαΐου 1999

Σνάιντερ Σ.: Το κορίτσι στην εφη­ βεία /Τ ο αγόρι στην εφηβεία / Η μο­ ναδική ομορφιά σου. Συμβουλές ο ­ μορφιάς και υγείας για όλα τα κορί­ τσια (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 23/ 5/99) Στόππαρντ Μ.: Η αγωγή του σεξ (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 23/5/99)

Πλατής Ν.: Black Out, Το Μαύρο Λεξικό (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 2/5/99) Φιλοσοφία Αξελός Κ.: «Αυτοβιογραφικές» ση­ μειώσεις (Η. Μαγκλίνης, διαβάζω, 396) Αριστοτέλης: Περί Φύσεως (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 22/5/99) Διογένης Οινοανδέας. Οι πολύτιμες πέτρες της φιλοσοφίας (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 11/5/99) Μεταξόπουλος Αιμ.: Περιπλανήσεις και εμμονές (Θ. Γεωργίου, Ελευθε­ ροτυπία, 28/5/99) Άγιος Αυγουστίνος: Εξομολογήσεις (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 30/5/99) Έκο Ου.: Τι πιστεύει ένας που δεν πιστεύει (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόρα­ ση, 8/5/99) Μαρκούζε X.: Η αισθητική διάστα­ ση (Λ. Εξαρχοπούλου, διαβάζω, 396) Μοζέ Κλ.: Ο αρχαίος ελληνικός πο­ λιτισμός στον διαφωτισμό (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 23/5/99) Μπάροου Τζ. Ντ., Κάρτερ Μπ., Χόιλ Φ., Έλις Τζ. Φ., Ριβς X., Μπίτμπολ Μ., Σιάμα Ντ., Κρέιμερ Φ.: Η αν-

κριτικογρι

ϊπιμέλωα: ΗΑΙΑΖ ΜΑΓΚΛΙΝΗΧ

θρωπική αρχή (Π. Τζαμαλίκος, Ελευθεροτυπία, 28/5/99) Μπελ Ντ.: Ο πολιτισμός της μεταβιο­ μηχανικής Δύσης (Ν. Σεβαστάκης, Ελευθεροτυπία, 14/5/99) Μπερξόν Α.: Το γέλιο (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 396) Νεχαμάς A.: Virtues of authenticity.

Essays on Plato and Socrates (B. Niκολαΐδου-Κυριανίδου, To Βήμα, 30/ 5/99) Ντεμπρέ P.: Εξηγώντας τη Δημοκρα­ τία στην κόρη μου (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 25/5/99) (Ν. Σεβαστά­ κης, Ελευθεροτυπία, 28/5/99) Ονγκ Β.: Προφορικότητα και εγγραματοσύνη (Σ. Ροζάνης, Ελευθεροτυ­ πία, 21/5/99) Ρικέρ Π.: Η ζωντανή μεταφορά (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 21/5/99) θρησκεία Αρχιμανδρίτου Ειρηνάρχου Θεόδω­ ρου: Γουβερνέτο, Το μοναστήρι της ιστορίας και των αναμνήσεων (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 30/5/99) Μάιλς Τζ.: Θεός: Η βιογραφία (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 14/5/99) Ψυχολογία Βλάχος Φ.: Αριστεροχειρία, μύθοι και πραγματικότητα (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 396) Κάρλσον Ρ.: Μη βασανίζεστε για μι­ κροπράγματα...γιατί όλα είναι μικρο­ πράγματα (Λ. Εξαρχοπούλου, διαβά­ ζω, 396) Λέρνερ X. Γκ.: Γυναίκες και αρμονι­ κές σχέσεις (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 18/ 5/99)

Σκοτ Πεκ: Πέρα από το δρόμο το λι­ γότερο ταξιδεμένο (Ντ. Πιέρρου, Εί­ ναι, 18/5/99) Ψυχανάλυση Μπαλιέρ Κ.: Ψυχανάλυση της βίας (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 16/5/99) Κοινωνιολογία Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευ­ νών: Μακεδονία και Βαλκάνια. Ξε­ νοφοβία και ανάπτυξη (Η. Μαγκλίνης, Καθημερινή, 2/5/99) Μαυρογιάννης Δ.: Οι Σαρακατσάνοι της Θράκης, Κ. και Α. Μακεδονίας (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 30/5/99) Πολιτική-Πολιτικές Επιστήμες Βαρνάκος I.: Ελληνοτουρκικός διά­ λογος 1923-1993 (I. Παπαζήση, Ισο­ τιμία, 15/5/99) Βερέμης Θ., Κουλουμπής Θ., Σταυρίδης Σ., Γουέτς Ν. (επιμ.): The foreign policies of the european union’s mediterranean states and applicant countries in the 1990s (Σ. Ντάλης, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 27/5/99) Έβερτ Μ.: Ειρηνική επανάσταση για την νέα εποχή (Α. Μακρυδημήτρης, Ελευθεροτυπία, 14/5/99) Θ εοδω ρακόπουλος Π.: Πολιτικό μάρκετινγκ-Λόμπι και διπλωματία-άσκηση πολυδιάστατης διπλωματίας (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 27/5/99) Θεοδωρόπουλος Β.: Σύνορα, Η με­ ταβαλλόμενη σημασία της εδαφικής κυριαρχίας (Εμμ. Ρ ούκουνας, Το Βήμα, 23/5/99)

Κοπά Μ.: Οι μειονότητες σια μετακομμουνισηκά Βαλκάνια (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 27/5/99) Κουφουδάκης Β., Ψωμιάδης X., Γερολυμάτος Α.(επιμ,): Greece and the New Balkans (Nt. Σιώτης, To Βήμα, 9/5/99) Λιουσης N., Ντάλης Σ.: Οι διεθνείς σχέσεις στη μεταψυχροπολεμική ε­ ποχή (Γ. Δανιήλ, διαβάζω, 396) Μαυράτσας Κ.: 'Οψεις του ελληνικού εθνικισμού στην Κύπρο-Ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και η κοινωνική κα­ τασκευή της ελληνοκυπριακής ταυ­ τότητας 1974-1996 (Σ. Ντάλης, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 27/5/99) Μούσης Ν.: Ευρωπαϊκή Ένωση: Δίκαιο-Οικονομία-Πολιτική (Σ. Ντά­ λης, Αντί, 7/5/99) Σακελλαρόπουλος Θ. (επιμ.): Η με­ ταρρύθμιση του κοινωνικού κράτους (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 13/5/99) Σπουρδαλάκης Mix.: ΠΑΣΟΚ, κόμμα-κράτος-κοινωνία (Σ. Ντάλης, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 27/5/99) Χατζηπροδρομίδης Λ.: Η επιβολή της βαρβαρότητας στη Γιουγκοσλα­ βία (Γ. Κεσσόπουλος, Μακεδονία, 9/5/99) (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 27/5/99) Γκίντενς Ά.: Πέρα της αριστερός και της δεξιάς (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 15/5/99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύ­ πος, 9/5/99) Γκρέι Τζ.: Απατηλή αυγή: οι αυταπά­ τες του παγκόσμιου καπιταλισμού (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 9/5/99) (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 9/5/99) Κάστι Τζ.: Ο μυστικός δείπνος (Γ. Ναθαναήλ, Το Βήμα, 2/5/99) Σιντγιάβσκι Ντ.: Η ομοσπονδία της Ευρώπης (Σ. Ντάλης, Το Βήμα, 30/ 5/99) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 22/ 5/99) Τουάλ Φρ.: Η κρίση στα Βαλκάνια και η Ελλάδα (Σ. Ντάλης, Αυγή, 23/ 5/99) Οικονομία Κάντζος Κ.: Ελληνοαγγλικό-Αγγλοελληνικό λεξικό λογιστικής (I. Παπα­ ζήση, Ισοτιμία, 8/5/99) Καραφωτάκης Ε.: Οι βαλκανικές οι­ κονομίες στο πρώιμο στάδιο μετάβα­ σης 1990-1996 (Σ. Ντάλης, Οικονο­ μικός Ταχυδρόμος, 20/5/99)

Μαλινδρέτου Β.: Επενδύσεις (1. Πα­ παζήση, Ισοτιμία, 29/5/99) Μπαμπανάσης Σ.: Δημόσιες επιχειρήσεις-οργάνωση και διοίκηση (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 20/5/99) Φίλιππος Ν.: Αμοιβαία κεφάλαια και χρηματιστηριακό περιβάλλον (Λ. Στεργίου, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 13/5/99) Μινκ Α.: Η ευτυχής παγκοσμιοποίη­ ση (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 8/5/99) Σόρος Τζ.: Η κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 2/5/99)

Λαογραφία Βαρβούνης Μ. Γ.: Αφήγηση και α­ φηγητές στα ελληνικά παραμύθια (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 396) Μυστακίδου Κ. (επιμ.): Οι μεταμορ­ φώσεις του Καραγκιόζη (Κ. Δ. Μα­ λαφάντης, διαβάζω, 396) Φιλιππότης Σ.: Ετοιμαστείτε, πιάνου­ με Τήνο... (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθε­ ρος Τύπος, 9/5/99) Σπενς Λ.: Μύθοι και θρύλοι των Ινδιάνων (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 15/5/99)

Γλώσσα Καγκελάριος Κόδρικας Π.: Μελέτη της κοινής ελληνικής διαλέκτου (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 28/5/99) Κασσιμάτης Γ.: Η επίδραση της Βενετσιάνικης Γλώσσας στα Επτάνησα (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 9/5/99) Παπαζαφείρη I.: Λάθη στη χρήση της γλώσσας μας (Β. Παππά, Αυρια­ νή, 2/5/99) Πασπάτης Α. Γ.: Μελέτη περί των Τσιγγάνων και της γλώσσης αυτών (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 8/ 5/99) Τσιτσιπής Λ.: A linguistic Anthropo­ logy of Praxis and Language Shift.

Arvanitika (Albanian) and Greek in Contact (Z. Σαμαρά, To Βήμα, 9/ 5/99) Τσάντουικ Τζ.: Γραμμική γραφή Β’ και συγγενείς γραφές (Δ. Στεργίου, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 20/5/99) Χόλτον Ντ., Μάκριτζ Π., ΦιλιππάκιΟ υόρμπερτον Ειρ.: Greek. Α C omprehensive Grammar of the Modem Language (Xp. Χαραλαμπάκης, Νέα Εστία, Μάιος ’99) τέχνες

Οικολογία-Περιβάλλον Σταυρακάκης Γ. (επιμ.): Φύση, κοι­ νωνία και πολιτική (Σ. Παπασπηλιό­ πουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 20/5/99)

Ανθρωπολογία Μόρις Ντ.: Ανθρωποπαρατήρηση. Η ανθρώπινη δραστηριότητα (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 15/5/99) (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 23/5/99)

Επιστήμες-Τεχνολογία Αλαχιώτης Σ.: Η πρόκληση των γονι­ δίων (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 23/ 5/99)

Αρχιτεκτονική Μαρτινίδης Π.: Μεταμορφώσεις του θεατρικού χώρου (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24)

Εκδ. Αδάμ: Νίκος Κεσσανλής (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 9/5/99) Χατζηδάκης Μ. & Δρακοπούλου Ε.: Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830) (Ν. Ζίας, Το Βήμα, 23/ 5/99) Χατζηδάκης Μ. & Μπίθα I.: Ευρετή­ ριο Βυζαντινών Τοιχογραφιών Ελλά­ δος, τόμος 1 Κύθηρα (Μ. Ζίας, Το Βήμα, 23/5/99) Αρχοία Ελλάδα Ρούσης Γ.: Αρχαία δημοκρατία για πάντα νέα (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 15/5/99) (Ε. Χλιμίντζα, Ημερήσια, 15/5/99) Κερένι Κ.: Ελευσίς, Μυστήρια και λατρεία (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 21/5/99) (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 17/5/99) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 8/5/99) Φλασελιέρ Ρ.: Ο δημόσιος και ιδιω­ τικός βίος των αρχαίων Ελλήνων (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 22/5/99)

κριτικογραφία

(Σ. Σ ιεργίου, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 20/5/99) Κλασική Φιλολογία-Λογοτεχνία Απουλήιος: Ο χρυσός γάιδαρος (Λ. Αλεξίου, Cosmopolitan, Μάιος ’99) Ανθολογίες Εκδ. Κέδρος: Ο φύλακας των ψυ­ χών. Οκτώ ιστορίες φαντασίας (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευθεροτυπία, 21/ 5/99) Εκδ. Όμβρος: Συλλογή βραβευθέντων διηγημάτων (Κ. Βαλέτας, Ρα­ διοτηλεόραση, 15/5/99) Εκδ. Σοκόλη: Η παλαιότερη πεζο­ γραφία μας. Από τις αρχές ως τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (Κ. Κωστίου, Το Βήμα, 2/5/99) Εμίρης Γ. (επιμ.): Γράψε το φως (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 29/5/99) Φάις Μ. (επιμ.): Ξένος, ο άλλος μου εαυτός/Μικρή ζωολογία (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) Ποίηση Αντωνίου Δ. I.: Ποιήματα (Μ. Σου­ λιώτης, Το Βήμα, 2/5/99) Αραμπαντζής Α.: Το μανιφέστο της κοινής συμφοράς (Α. Παναγόπουλος, Καθημερινή, 4/5/99) Βαρβιτσιώτης Τ.: Ό χι πια δάκρυα (Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου, Καθημε­ ρινή, 4/5/99) Βασιλαδώρος Ν.: Σκόρπια λουλού­ δια (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 15/5/99) Δεπούντης 1.: Systema Naturae (A. Παναγόπουλος, Καθημερινή, 4/5/99) Ελύτης Ο.: Τα ρω του έρωτα (Β. Παππά, Αυριανή, 23/5/99) Θεοτόκης Κ.: Σονέτα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 2/5/99) Κακουλίδης Γ.: Η αλήθεια που δεν υπάρχει (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 291 5/99) (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 2/5/99) Καράγιωργα Ο.: Προχωρώντας στο Χρόνο/Μάτια του Έρωτα (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 396) Κασιμάτης Γ.: Ωδή στο σεληνόφως (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 29/ 5/99) Κατσιγιάννης X.: Ως εν παρόδω... (Σ. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος,

κριτικογραφία

30/5/99) (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεό­ ραση, 29/5/99) Κληρονόμου Ε.: Σαν παραμύθι (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 1 5 / 5/99) Κολιάβας-Μωλιοτάκης Τ.: Θίασος... σκαιών (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης, 13/5/99) Κρεμμυδάς Κ.: Υπέρ ηρώων (Α. Πα­ ναγόπουλος, Καθημερινή, 4/5/99) Κύρου Κ.: ΕΝ ΟΛΩ Συγκομιδή, 1934-1997 (Γ. Ρωμανός, Καθημερι­ νή, 18/5/99) Λεβέντης Ν.: Άστυδε (Α. Παναγό­ πουλος, Καθημερινή, 4/5/99) Μαρκόπουλος Γ.: Μη σκεπάζεις το ποτάμι (Γ. Βέης, διαβάζω, 396) Μήτρας Μ.: Η παράδοξη οικειότητα του αγνώστου (Α. Παναγόπουλος, Καθημερινή, 4/5/99) Μίχας Σ.: Χελώνα στο βυθό του κό­ σμου (Σ. Καργάκος, Ελεύθερος Τύ­ πος, 30/5/99) Ξενάκης Π.: Σημάδια της ίδιας πί­ στης (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 29/5/99) Παπαδημητρίου Κ.: Ενοράσεις με­ σονυκτίου (Σ. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 30/5/99) Παπαθανασόπουλος Θ.: Ευκρίνεια (Σ. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 30/5/99) Πάσχος Π.Β.: Ερωδιός Φιλαμαρτήμων (Α. Παναγόπουλος, Καθημερι­ νή, 4/5/99) Πολίτης Αλ., Φοριέλ Κ.: Ελληνικά δημοτικά τραγούδια (Ε. Μαχαίρα, Επενδυτής, 8/5/99) Ρόκος Κ.: Δείχτες (Κ. Βαλέτας, Ρα­ διοτηλεόραση, 1/5/99) Σέρρας Δ.(επιμ.): Ποιητών αναθή­ ματα στον Διονύσιο Σολωμό. Ποιητι­ κό ανθολόγιο για τον Διονύσιο Σο­ λωμό (Ε. Γαραντούδης, Νέα Εστία, Μάιος ’99) Σολωμός Δ.: Αυτόγραφα έργα (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 22/5/99) Στάθης Ε. Σ.: Σημεία των καιρών (Σ. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 30/ 5/99) Μπλέικ Ου.: Οι Γάμοι του Ουρανού και της Κόλασης (Ν. Φωκάς, Νέα Εστία, Μάιος ’99) Πεζογραφία Αποστολίδης Α.: Αστυνομικές ιστο­

ρίες για πέντε δεκαετίες (Φ. Φιλίπ­ που, Το Βήμα, 23/5/99) Αριστηνός Γ.: Η εκδίκηση του συγ­ γραφέα (Π. Ψυχογιού, Εξουσία, 29/ 5/99) Βαμβουνάκη Μ.: Ιστορίες με καλό τέλος (Β. Παππά, Αυριανή, 30/5/99) Βαμβουνάκη Μ.: Τηλεφωνήματα και ενοχές (Ε. Γκίκα, Έθνος, 23/5/99) Γαϊτάνος Γ.: Στην καρδιά της σιωπής (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 23/5/99) Γιαννακοπούλου Ντ.: Με τα μάτια του έρωτα (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευ­ τος Τύπος, 23/5/99) Γκιμοσούλης Κ.: Ανατολή (Β. Παπ­ πά, Αυριανή, 23/5/99) Γκιμοσούλης Κ.: Χέρι στη φωτιά (Ε. Γκίκα, Έθνος, 3 0 /5 /9 9 ) (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 29/5/99) Γκουρογιάννης Β.: Ο θίασος των Αθηναίων (Μ. Οεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 30/5/99) Γκρίντζος Σ.: Παραλάβατε διορι­ σμόν... (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 6/5/99) Γρηγοράκης Γ.: Η μητρόπολη του χάους (Βασ. Χατζηβασιλείου, Μακε­ δονία, 16/5/99) Γρηγοριάδης Ο.: Ο χορευτής στον ε­ λαιώνα (Β. Παππά, Αυριανή, 3 0 / 5/99) Δάνδολος Σ.: Αγάπη σε δυο σταγό­ νες όνειρο (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευ­ τος Τύπος, 2/5/99) Δόμβρος Απ.: Ο Γκαούτσο της Ουσουάγια (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 9/5/99) θάνος Π.: Ο ηδονοθήρας (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 9/5/99) (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 25/5/99) θεοδω ρόπουλος Τ.: Η δύναμη του σκοτεινού θεού (Ε. Κοτζιά, Καθημε­ ρινή, 9 /5 /9 9 ) (Γ. Ν. Μ πασκόζος, Εξπρές, 16/5/99) Καζαντζής Τ.: Οι πρωταγωνιστές (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 2 /5 /9 9 ) (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 29/5/99) Κάσδαγλης Ν.: Ακοίμητο το αίμα των νεκρών (Κ. Δουζένη, Γυναίκα, Μάιος ’99) (Γ. Ν. Μ πασκόζος, Εξπρές, 2/5/99) (Α. Μπιρμπίλη, Men, Μάιος ’99) Κατσαρέα Ρ.: Η εποχή του Αξολότλ (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 22/5/99) Κατσουλάρης Κ.: Το σύνδρομο της Μαργαρίτας (Δ. Τσατσούλης, Νέα Εστία, Μάιος ’99)

Καφαντάρης Κ.: Ο μέγας δημιουρ­ γός (Ι.Μ. Χατζηφώτης, Ακρόηολις, 16/5/99) Κένιρου-Αγαθοπούλου Μ.: Συνοικι­ σμός σιδηροδρομικών (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 22/5/99) Κουτσάκης Π.: Το κάψιμο της Ση­ μαίας (Π. Κουνενάκη, Καθημερινή, 9/5/99) Λαϊνά Μ.: Το φαγητό (Ά. Σουλογιάννη, διαβάζω, 396) Μανιατάκη Ε.: Διοτίμα (Δ. Στεργίου, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 27/5/99) Μαρουδας Γ.: Σκρίμπολα (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 22/5/99) Μ αυρουδής Κ.: Με εισιτήριο επι­ στροφής (Β. ΧατζηΒασιλείου, Ελευ­ θεροτυπία, 23/5/99) Μήτσου Α.: Γέλια (Μη. Δερμιτζάκης, Αντί, 21/5/99) (Κ. Καλημέρης, δια­ βάζω, 396) Μιχαηλίδης Μ.: Η πισίνα των ανα­ μνήσεων (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 23/5/99) (Ε. Κοτζιά, Καθημε­ ρινή, 30/5/99) Μιχαλοπούλου Α.: Ό σ ες φορές αντέξεις (Δ. Κούρτοδικ, Τα Νέα, 8/ 5/99) (Γ. Ν. Μ πασκόζος, Εξπρές, 2/5/99) Ντουνιά X.: Βρέχει σ’ αυτό το όνειρο (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 29/5/99) Παπαμιχαήλ Γ.: 300 ημέρες στον πλανήτη Γεδεών (Γ. Ρωμανός, Πολι­ τικά Θέματα, 28/5/99) Παπαχρήστου Γ.: Σκιές στο περιστύ­ λιο (Ε. Γκίκα, Έθνος, 2/5/99) Παυλιώτης Α.: Αρμαγεδών (Φ. Φι­ λίππου, Το Βήμα, 23/5/99) Πελεκάνος Γ.: Ο Βασιλιάς του πεζο­ δρομίου (Λ. Αλεξίου, Cosmopolitan, Μάιος ’99) Πλαστήρας Τ.: Ονειροφαντασία στη Σαλονίκη του φθινοπώρου (Κ. Καλημέρης, Μακεδονία, 23/5/99) Πολυχρονίδης Χρ.: Διλήμματα (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 13/5/99) Σκιαδαρέση Μ.: Κίτρινος χρ ό νο ς (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 9/5/99) ΣουΒαλιώτη-Μπουτου Τ.: Γιατροί έ­ ξω από τα χαρακώματα (Ε. Ν. Μό­ σχος, Καθημερινή, 18/5/99) Στεφ ανόπουλος Θ.: Άτομα 3 (Μ. Αργυροκασιρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Μάιος ’99) (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυ­ γή, 23/5/99)

--------------

Σφακιανάκης Ά.: Δεν ήξερες... δεν ρώταγες (Δ. ΚούρτοΒικ, Τα Νέα, 29/ 5/99) Τακόπουλος Π.: Απορία προς τα έ­ θνη (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 9/ 5/99) Τσανάκας Χρ.: Cult 2.000: Προκλή­ σεις Νέας Εποχής (Θ. Μουτσόπουλος, Αντί, 7/5/99) Τσιλιμίδης Μ.: Έ χεις φχαριστηθεί ποτέ σου νερό; (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 9/5/99) Τσιτσέλη Κ.: Ο χορός των ωρών (Γ. Κορδομενίδης, Εντευκτήριο, 30/5/99) Φράγκου-Κικίλια Ρ.: Κολοζαμέντε (Ε. Γκίκα, Έθνος, 9/5/99) Χριστογιάννης Γ.: Ο άνθρωπος με τα λογοπαίγνια (Σ. I. Καργάκος, Ελεύ­ θερος Τύπος, 9/5/99) Χωμενίδης Χρ.: Η φωνή (Δ. Κούρτο6ικ, Τα Νέα, 29/5/99) ΑΒρίλ Ν.: Η κατάρα (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) Αλιέντε I.: Αφροδίτη (Κ. Δουζένη, Γυναίκα, Μάιος ’99) Αραμπάλ Φ.: Ο Βάαλ της Βαβυλώ­ νας (Β. Χατζηδασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 23/5/99) Άρτσερ Τζ.: Η ενδεκάτη εντολή (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 29/5/99) Βατρέν Ζ.: Ένα Βήμα προς τον καλό Θεό (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 29/5/99) Γιοσιμότο Μπ.: Αμρίτα (Λ. Αλεξίου, Cosmopolitan, Μάιος ’99) Γκιγιού Φ.: Τα επτά ονόματα του ζω­ γράφου (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 16/5/99) Γκριν Γκ.: Ο τρίτος άνθρωπος (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 21/5/99) Γουέλντον Φ.: Όταν ο γάμος συνα­ ντά τον ψυχοθεραπευτή (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 28/5/99) (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 22/5/99) Δίες Ρ.: Το κορίτσι ήθελε το φεγγάρι (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 2/5/99) Δουμάς Α.: Αμμαλάτ Μπέης (Τ. Δημητρούλια, Το Βήμα, 9/5/99) ΖενέΒ Μ.: Η νύχτα θα ’ναι σκύλα (Χρ. Σιάφκος, Έθνος, 16/5/99) Κάθερ Γ.: Ο θανάσιμος εχθρός μου (Α. Μαντόγλου, Καθημερινή, 11/ 5/99) (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 25/5/99) Καροτενούτο Ά.: Αγάπη και προδο­ σία (Ε. Γκίκα, Έθνος, 16/5/99) Κινγκ Σ.: Το πράσινο μίλι (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 1/5/99)

Κιόσια Π.: Ο θάνατός μου έρχεται α­ πό τέτοια μάτια (Π. Μπουκάλας, Κα­ θημερινή, 4/5/99) Κίπλινγκ Ρ.: Ναουλάκα (Λ. Αλεξίου, Cosmopolitan, Μάιος ’99) (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 8/5/99) Κλεμάν Κ.: Το παιχνίδι των θεών (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρ­ κυρα, 24) Κόνραντ Τζ.: Νιάτα (Γ. Ρωμανός, Πολιτικά Θέματα, 28/5/99) (Β. ΧατζηΒασιλείου, Ελευθεροτυπία, 9/ 5/99) Κούρος Αλ.: Το πέτρινο πρόσωπο -της ΓκοντΒάνα (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) Κούντερα Μ.: Η ταυτότητα (Ν. Ησαΐα, Το Βήμα, 9/5/99) (Β. Ραπτόπουλος, Κλικ, Μάιος ’99) Κουνιζ Ντ.: Φαντάσματα (Ντ. Πιέρ­ ρου, Είναι, 11/5/99) Κράιτον Μ.: Μοιραία πτήση (Β. Ραπτόπουλος, Κλικ, Μάιος ’99) Κωλέτ: Το σπίτι της Κλοντίν / Το τέ­ λος του αγαπημένου (Έ. Χουζούρη, Ελευθεροτυπία, 21/5/99) Λάρσον Μπ.: Λονγκ Τζον ΣίλΒερ (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 2/5/99) Λερουά Ζ.: Η κυρία X. πηγαίνει σινεμά (Χρ. Σιάφκος, Έθνος, 16/ 5/99) Λίντελ Ρ.: Η ανύπαρκτη πολιτεία (Τ. Δημητρούλια, Το Βήμα, 30/5/99) Λώρενς Μ.: Το παιχνίδι του Θεού (Ντ. Τσιμπούκη, Το Βήμα, 9/5/99) Λώρενς Τ. Ε.: Ανταρτοπόλεμος στην έρημο: Η εξέλιξη μιας εξέγερσης (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 9/5/99) Μακ Γιούαν Ί.: Άμστερνταμ (Κ. Δου­ ζένη, Γυναίκα, Μάιος ’99) (Κ. Μαν­ δενάκη, Αξία, 22/5/99) (Δ. Μουρατί­ δης, Νέο Βήμα, 1/5/99) Μαλρώ Α.: Οι κατακτητές (Ό. Σελλά, Καθημερινή, 15/5/99) Μαν Τ.: Θάνατος στη Βενετία (Α. Πλατανιάς, Bazar, Μάιος ’99) Μοντεσκιέ: Περσικές επιστολές (Γ. Κ. Σαρρής, Αυγή, 27/5/99) Μ όρισον Τ.: Παράδεισος (Β. ΧατζηΒασιλείου, Ελευθεροτυπία, 14/ 5/99) Μούτις Α.: Η τελευταία σκάλα του Τραμπ Στήμερ (Φ. Φιλίππου, Το Βή­ μα, 2/5/99) Μπαλζάκ Ο.: Ευγενία Γκραντέ (Β. Παππά, Αυριανή, 2/5/99)

κριτικογραφία

Μ πελμπέλ Σ.: Μετά τη βροχή (Κ. Π α παγιώ ργη ς, Αθηνόραμα, 2 8 / 5/99) Μπιανκιότι Ε.: Το τόσο αργό 6ήμα της αγάπης (Κ. Μανδενάκη, Αξία, 22/5/99) Μποντλέρ Σ.: Ο μικρός γητευτής (Β. Παππά, Αυριανή, 16/5/99) Ντε Βίντερ Λ.: Η πείνα του Χόφμαν (Θ. Σκάσσης, Ελευθεροτυπία, 28/ 5/99) Ντε Τρουά Κ.: Πάρσιφαλ ή το έπος του Γκράαλ (Κ. Παπαγιώργης, Αθη­ νόραμα, 21/5/99) Ντοστογιέφσκι Φ.: Ένα γλυκό κορί­ τσι (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 14/5/99) Ορσενά Ε.: Longtemps (Π. Καδάσαλης, Το Βήμα, 16/5/99) Ουελμπέκ Μ.: Η επέκταση του πεδί­ ου της πάλης (Λ. Προγκίδης, Ελευ­ θεροτυπία, 28/5/99) Πάβιτς Μ.: Καπέλο από δέρμα ψα­ ριού (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 28/ 5/99) Πάλμεν Κ.: Η φιλία (Α. Μαντόγλου, Ελευθεροτυπία, 28/5/99) Ρ όμπερτς Τζ.: Εφτά φ όν οι στο Forum (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 27/5/99) Ροθ Φ.: Αμερικανικό ειδύλλιο (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 30/5/99) Ροθ Φ.: Το θέατρο του Σάμπαθ (Η. Μαγκλίνης, διαβάζω, 396) Ρούσντι Σ.: Ανατολή - Δύση (Α. Αθανασιάδου, Καθημερινή, 9/5/99) (Β. Ραπτόπουλος, Κλικ, Μάιος ’99) Σεντίτ Α.: Νεφερτίτη-Το όνειρο των Ακενατών (Κ. Δουζένη, Γυναίκα, Μάιος ’99) Σεπούλβεδα Λ.: Hot Line (Λ. Εξαρχοπούλου, διαβάζω, 396) Σιλβέστερ Μ., Αλέν Μ.: Φαντομάς (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 1/ 5/99) Σιμό: Φοβάμαι (Κ. Βαλέτας, Ραδιο­ τηλεόραση, 1/5/99) Σλινκ Μπ., Προπ Β.: Απόδοση δικαι­ οσύνης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 16/5/99) Σμιθ Σ.: Έ να α πλό σ χέδ ιο (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 11/5/99) (Α. Πλατανιάς, Bazar, Μάιος ’99) Σόκολοφ Σ.: Σχολή Ηλιθίων (Ά. Χρονάκη, διαβάζω, 396) Σπαρκς Ν.: Χ αμένες αγάπες (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 11/5/99)

κριτικογραφία

Στρίντμπεργκ Α.: Η γυναίκα του κυ­ ρίου Μπενγκτ (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 7/5/99) Τζιαρντινέλι Μ.: Φλογισμένη σελήνη (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 2/5/99) Τοσκάνα Δ.: Το τρένο δεν θα περά­ σει από εδώ (Τ. Γουδέλης, Ελευθε­ ροτυπία, 21/5/99) (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 2/5/99) Τρέβορ Ο.: Οι απόφοιτοι (Β. Παππά, Αυριανή, 16/5/99) Τρουαγιά Α.: Ιβάν ο τρομερός (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 2 3 / 5/99) Φενελόν Φρ.: Τηλεμάχου τύχαι (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 2/5/99) Φρέιζερ Τσ.: Το παγερό βουνό (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 2/5/99) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 30/5/99) Φώσκολο Ο.: Τελευταίες επιστολές του Τζιάκοπο Ορτίς (Σ. Αποστολίδης, Ελευθεροτυπία, 14/5/99) Χαϊντίνι Ά.: Έ να μεγάλο φεγγάρι πάνω από το κεφάλι μου (Κ. Βαλέ­ τας, Ραδιοτηλεόραση, 29/5/99) Χ όθορν Ν.: Το άλικο γράμμα (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 13/5/99) Χόφμαν Α.: Εδώ στη γη (Χρ. Σιάφ­ κος, Αδέσμευτος Τύπος, 2/5/99) Χ όφ μαν Ε. Τ. Α.: Πριγκίπισσα Μ πραμπίλα (Γ. Ν. Μ πασκόζος, Εξπρές, 16/5/99) Μ ελέτες Αναγνωστόπουλος Β.: Τέχνη και τε­ χνική του παραμυθιού (Β. Λαλαγιάννη, Αντί, 7/5/99) Α νδρ ειω μ ένο ς Γ.: Δ . Σολωμού «Ύ μνος εις την ελευθερίαν»: Συγκρίνοντας τις τρεις πρώτες πλήρεις μεταφράσεις του (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) Δημόπουλος Μ., Τουριλιάτο Ρ. (επιμ.): Ζαν Ντανιέλ Π ολέ (Δ. Μπα­ μπάς, Καθημερινή, 25/5/99) Λαζαρίδης Σ.: Η μοτοσικλέτα στην ελληνική λογοτεχνία (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 22/5/99) Νικολαΐδου - Κυριανίδου Β.: Ο από­ βλητος και ο θεοπρόβλητος (Γ. Βάσσης, Το Βήμα, 9/5/99) Παγανός Γ. Δ.: Τρεις μεταπολεμικοί πεζογράφοι (Α. Μήτσου, Το Βήμα, 9/5/99) Τζανάκου Ρ.: Εκάτη-Δ ιόνυσος-

Ερμής (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 23/5/99) Φιλιππότης Σ.: Χαλεπός - Ο κοσμο­ κα λό γερ ο ς καλλιτέχνης από τον Πύργο της Τήνου (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 9/5/99) Φλώρου Ειρ.: Γιάννης Τσαρούχης: Η ζωή και η εποχή του (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 1 6 /5 /9 9 ) (Μ. Στεφ ανίδης, Αντί, 21/5/99) Βίτι Μ.: Εισαγωγή στην ποίηση του Ελύτη (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 16/5/99) Γουίλσον Κ.: Ο ξένος (Γ. I. Μπαμπασάκης, Καθημερινή, 16/5/99) Ντιφρέσν Ντ. & Κ.: Ο Μπαλζάκ και οι γυναίκες (Μ. Χαραμή, Το Βήμα, 16/5/99) Πέρι Μ.: Του πόθου αρρωστημένος. Ιατρική και ποίηση στον Ερωτόκριτο (Σ. Κακλαμάνης, Το Βήμα, 23/5/99) (Θ. Μουτσόπουλος, Αντί, 21/5/99) Πιαρότας Μ.: Παραμύθια και γυναί­ κες (Β. Λαλαγιάννη, Αντί, 7/5/99) Δοκίμια Αγγελικόπουλος Β.: Πες το μ’ ένα τραγούδι (Ν. Μπακουνάκης, Δίφωνο, Μάιος ’99) Θεοδοσοπούλου Μ.: Εποχικά (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 9/5/99) Κουμανταρέας Μ.: Η μέρα για τα γραπτά και η νύχτα για το σώμα (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 23/5/99) (Ν. Μπακουνάκης, Δίφωνο, Μάιος ’99) (Ν. Μ πακουνάκης, Marie Claire, Μάιος ’99) (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Μάιος ’99) (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 8/5/99) Μαγκλιβέρας Δ.: Μέτρα ευθύνης (Ν. Κοκκινάκη, Καθημερινή, 4/5/99) Νιάρχος Θ.: Ο έρωτας για τους άλ­ λους (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Β ή­ μα, 2/5/99) Παναγόπουλος Α.: Εισέτι Φοίβος έ­ χει καλύβην... (Γ. Κουβαράς, Αυγή, 13/5/99) Πολίτης Α.: Υποσημειώσεις και πα­ ραπομπές (Σ. Ζουμπουλάκης, Νέα Εστία, Μάιος ’99) Ουόλζερ Μ.: Περί ανεκτικότητας (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα, 2/5/99) Πόστμαν Ν.: Τεχνοπώλιο. Η υποταγή του πολιτισμού στην τεχνολογία (Ν. Δεμερτζής, Ελευθεροτυπία, 14/5/99)

--------------

Πόου Ρ.: Black Spark, White Fire (Nr. Σιώτης, To Βήμα, 30/5/99) Ρούμπι K.: Ο ενθουσιασμός (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 23/5/99) Ρουσώ Ζ.-Ζ.: Δοκίμιο περί καταγω­ γής των γλωσσών (Λ. Εξαρχοποό­ λου, διαβάζω, 396) Σόνταγκ Σ.: Η νόσος ως μεταφορά.

To aids και οι μεταφορές του (Β. Πασχάλης, Καθημερινή, 11/5/99) Ταμποόκι Α.: Η γαστρίτιδα του Πλά­ τωνα (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 6/5/99) Παιδικά-Εφηβικά Αγγελοπουλου Β.: Η Ακρόπολη και η ιστορία της (Α. Βαρελά, Διαδρο­ μές, 53) Γανωτής Κ.: Ο Αγαθός και οι δύο ληστές (Γ. Γρηγοριάδου-Σουρέλη, Διαδρομές, 53) Δέλτα Π.: Παραμύθια και άλλα (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Εκδ. Ψυχογιός: Έ να χωριό γεμάτο μουσική/Μ πράδο τυφλοπόνπκα/Ο δράκος της φωτιάς/Οι ληστές που την έπαθαν (Γ. Γρηγοριάδου-Σουρέ­ λη, Διαδρομές, 53) Ζαραμπούκα Σ.: Η αργοναυτική εκ­ στρατεία (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Καλογήρου-Παύλου Ά.: Γεύση από νεράτζι (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Καπλάνογλου Μ.: Οι πειρατές της λιμνοχώρας (Μ. Τζαφεροπούλου, Δια­ δρομές, 53) Κρόκος Γ.: Ποιήματα για παιδιά (Θ. Χορτιάτη, Διαδρομές, 53) Κυριτσόπουλος Α.: Σαββατοκύριακα (Κ. Δουζένη, Το Βήμα, 30/5/99) Κωνσταντακάκη Μ.: Αμπρακατατζούμ. Πανικός στη Μιμικούπολη (Θ. Χορτιάτη, Διαδρομές, 53) Λάππας Τ.: Παπαφλέσσας (Θ. Χορ­ τιάτη, Διαδρομές, 53) Μεταξά-Παξινού Μ.: Ο παππούς μου κι εγώ (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Μουλχάουζερ-Τρίτση Σ.: Πάμε στο μύλο (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Ηενόπουλος Γρ.: Η κυρία Τρομάρα (Μ. Κοντολέων, Καθημερινή, 4/5/99) Παράσχου-Χατζηδημητρίου Σ.: Το παιδί της καρδιάς (Α. Βαρελά, Δ ια­ δρομές, 53) (Κ. Δ. Μ αλαφάντης, διαβάζω, 396) Πριοβόλου Ε.: Ο τρυφεράκανθος (Θ. Χορτιάτη, Διαδρομές, 53)

Πυλιώτου Μ.: Η αρβύλα που ’γίνε βαρκούλα (Λ. Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, Διαδρομές, 53) Σκορδάλα-Κακατσάκη Ε.: Ένα αστέ­ ρι πέφτει στη γη (Α. Βαρελά, Δ ια ­ δρομές, 53) Τορόση Έ: Κουμπότρυπες και ελέφα­ ντες (Κ Δουζένη, Το Βήμα, 30/5/99) Φίλντισι Σ.: Ασήμαντα/Σημαντικά (Θ. Χορτιάτη, Διαδρομές, 53) Χαρίσης Ν.: Τα ζώα, τα φαγητά, οι μικροοργανισμοί κι εμείς (Θ. Χορ­ τιάτη, Διαδρομές, 53) Χατζηδάκη Τ.: Σάντρα, η άσχημη μάγισσα (Μ. Τζαφεροπούλου, Δ ια­ δρομές, 53) Χατζοπούλου-Καραβία Λ.: Σερπίλ Ουράλ. Έ να θαλασσινό γεφύρι (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Α ντερσεν X. Κ.: Κακός πρίγκιπας (Μ. Κοντολέων, Καθημερινή, 4/5/99) Βο Σ.: Οικογένεια Μέννυμ (Γ. Γρη­ γοριάδου-Σουρέλη, Διαδρομές, 53) Λεμάν Κ.: Το μαγικό παιχνίδι (Μ. Ντεκάστρο, Το Βήμα, 23/5/99) Λε Σεβαλιέ Λεό: Το στέμμα της Μαλδεβασίας (Θ. Χορτιάτη, Διαδρομές, 53) Λοπινό Ζ.: Αχ και να γινόμουν αστέ­ ρι (Θ. Χορτιάτη, Διαδρομές, 53) Μενάρ Ζ. Φ.: Δεκαπέντε εκατομμύ­ ρια για ένα φάντασμα (Β. Δ. Αναγνωστόπουλος, Διαδρομές, 53) Μινασιάν Κ.: Παραμύθια από την Αρμενία (Λ. Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, Διαδρομές, 53) Μπίχελ Π.: Έ νας απίθανος ληστής (Γ. Γρηγοριάδου-Σουρέλη, Διαδρο­ μές, 53) Ντάφι Τσ.: Ο τυφλοπόντικας και η κουκουβάγια (Γ. Γρηγοριάδου-Σου­ ρέλη, Διαδρομές, 53) (Α. Λουκάκου, Mirror, Μάιος ’99) (Α. Τεντοκάλη, Close up, 47) Ντόερτι Μπ.: Η φιδόπετρα (Μ. Ντε­ κάστρο, Το Βήμα, 23/5/99) Ουότερσον Μπ.: Κάλβιν και Χομπς (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρ­ κυρα, 24) Πενάκ Ντ.: Αξιότιμοι κύριοι παιδιά (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Ρίντλεϊ Φ.: Το διαστημικό κουτάλι (Γ. Γρηγοριάδου-Σουρέλη, Διαδρομές, 53) Σέφλερ Ά.: Το σιγανό σκαθάρι τρώει τους σπόρους (Μ. Κοντολέων, Καθη­ μερινή, 4/5/99)

Στράουμπ Σ., Άλτερ Τζ.: Λεονάρντο-το ποντικάκι (Α. Βαρελά, Δ ια ­ δρομές, 53) Τελάντ Π.: Γιατί σ’ αγαπώ (Α. Βαρε­ λά, Διαδρομές, 53) Τούλοχ Ρ., Γουόρδινγκτον Λ.: Πρό­ σκληση σε δείπνο Μπανανοεά (Α. Βαρελά, Διαδρομές, 53) Τουντούζ Ζ.: Εκείνος που ξυπνούσε τα ηφαίστεια (Θ. Χορτιάτη, Διαδρο­ μές, 53) Χόπκινσον Σ., Πάτι Π.: Ένα φαντα­ στικό παιχνίδι (Α. Βαρελά, Διαδρο­ μές, 53) Χότσιγκ Ντ.: Εϊ, κουκλίτσα (Β. Δ. Αναγνωστόπουλος, Διαδρομές, 53) θέατρο Γεωργουσόπουλος Κ.: Παγκόσμιο θέατρο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 16/5/99) Μπρουκ Π.: Η ανοιχτή πόρτα (Κ. Καλημέρης, Μακεδονία, 9/5/99) (Ζ. Σαμαρά, Το Βήμα, 23/5/99) ιστορία Αναστασιάδης Γ., Μαραντζίδης Ν., Κεραμοπουλου X., Τάταλας Β.: Το εργατικό - συνδικαλιστικό κίνημα της Θεσσαλονίκης. Η ιστορική φυ­ σιογνωμία του (Γ. Κορδομενίδης, Α γγελιοφ όρος της Κυριακής, 2 / 5/99) Αρσενίου Λ.: Η Θεσσαλία στην Αντί­ σταση (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 9/5/99) Αρώνη-Τσίχλη Κ.: Το σταφιδικό ζή­ τημα και οι κοινωνικοί αγώνες (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 23/5/99) Αυγητίδης Κ.: Ο ελληνικός εμπορι­ κός κόσ μος της Ο δησσού και η Ελλάδα (1794-1900) (Μ. Αργυροκα­ στρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) Βελεστινλής Ρ.: Απάνθισμα κειμέ­ νων (Φ. Παιονίδης, Αντί, 115199) (Φ. Παιονίδης, Το Βήμα, 9/5/99) ΕΜΝΕ-Μνήμων: Ιστορία της διατρο­ φής (Μ. Τσάτσου, Καθημερινή, 91 5/99) Ζευγώλης Γ. Δ .: Έποικοι Κρητικοί στ’ Απεράθου της Νάξου (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, Ί 15199) Καρδαράς Χρ.: Ιωακείμ Γ-Χαρ. Τρικούπης: Η αντιπαράθεση (Κ. Κοκκορόγιαννης, Ιστορία, Μάιος ’99)

κριτικογραφία

Κιτρομηλίδης Π.: Ρήγας Βελεστινλής: Θεωρία και πράξη (Φ. Παιονίδης, Αντί, 7/5/99) (Φ. Παιονίδης, Το Βήμα, 9/5/99) Κόμης Κ.: Ιστορικοδημογραφικά (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 9/5/99) Κομνηνή Ά.: Αλεξίας (Μ. Κορόμη­ λά, Τα Νέα, 29/5/99) Κουτσούκαλης Αλ.: Το χ ρ ονικ ό μιας τραγωδίας 1945-1949 (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 23/5/99) Κωνσταντόπουλος Π.: Ομηρικοί Έλληνες (Μ. Αργυροκαστρίτη, Exit στην Κέρκυρα, 24) Λιβιεράτος Δ.: Η εργατική Πρωτο­ μαγιά στην Ελλάδα (Αρ. Ελληνούδη, Ριζοσπάστης, 23/5/99) Μαρκάκης Γ.: Έλληνες στη μαήρη Αφρική 1890-1990 (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 9/5/99) Παρασκευόπουλος Λ.: Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913). Επιστολές προς τη σύζυγό του Κούλα (Α. Μαραγκόπουλος, Το Βήμα, 9/5/99) (Γ. Συντομόρου, Μακεδονία, 9/5/99) Ψιμούλη Β.: Σούλι και Σουλιώτες (Σ. Α σδραχάς, Τα Νέα, 29/5/99) (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 9/5/99) Βίκερς Μ.: Οι Αλβανοί (Η. Μαγκλίνης, Καθημερινή, 2/5/99) Γκολντχάγκεν Ντ.: Πρόθυμοι δήμι­ οι: Οι εκτελεστές του Χίτλερ (Σ. Ντάλης, Αυγή, 2/5/99) (Τ. Παππάς, διαβάζω, 396) Λαντέρι-Λάουρα Ζ.: Ιστορία της φρενολογίας (Β. Πασχάλης, Καθη­ μερινή, 9/5/99) Μολάτ ντι Ζουρντέν Μ.: Η Ευρώπη και η θάλασσα (Σ. Ντάλης, Αυγή, 16/5/99) (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 396) Μπεκ X. Γκ.: Αποχαιρετισμός στο Βυζάντιο (Γ. Ρωμανός, Πολιτικά Θέματα, 28/5/99) Μπουρκάι Κ.: Οι Κούρδοι και το Κουρδιστάν (Σ. Ντάλης, Αντί, 7/ 5/99) Πέτιφερ Τζ.: Ο τουρκικός λαβύριν­ θος (Η. Μαγκλίνης, Καθημερινή, 2/ 5/99) Ρόμπερτς Τζ. Μ.: Παγκόσμια ιστο­ ρία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 23/ 5/99) Μαρτυρίες Αλαβέρας Τ.: Με τον Μπαρμπαλιά

κριτικογραφία

(Γ. Ν. Μ πασκόζος, Εξπρές, 2 3 / 5/99) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 9/5/99) Βασιλείου Μ.: Αποστολή στο Μπίμπλις (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 30/5/99) Μπράτσος Ν.: Εργατικές ιστορίες. Συνεντεύξεις με πρωταγωνιστές του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα από το 1920 έως το 1967 (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυ­ ριακής, 2/5/99) Σαββάκης Αλ. (επιμ.): Ωσεί μύρα: Γιάννης Τσαρούχης 1910-1989 (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 16/5/99) Στεφάνου Π.: Των αφανών (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 16/ 5/99) Εντ Ντ.: Η ώρα του πειραματόζωου (Λ. Αλεξίου, Cosmopolitan, Μάιος ’99) Λέ6ι Π.: Το καθήκον της μνήμης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 2/5/99) Ριντ Τζ.: Τα Βαλκάνια στις φλόγες (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 18/ 5/99) Χόρνμπι Ν.: Ο πυρετός της μπάλας (Γ. Ν. Μ πασκόζος, Εξπρές, 16/ 5/99)

Στρόους Τζ.: Morgan, American Financier (Ρ. Λίνγκμαν, Το Βήμα, 2/5/99)

Ταξιδιωτικά-Οδοιπορικά Καρκαβίτσας Α.: Ταξιδιωτικά (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Ελευθεροτυπία, 14/5/99) Νόλλας Δ.: Μικρά ταξείδια (Γ. Κοροπούλης, Ελευθεροτυπία, 14/ 5/99) Μασπερό: Το βαλκανικό πέρασμα (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος της Κυριακής, 23/5/99) Ματβέγεβιτς Π.: Μεσογειακή σύνο­ ψη (Σ. Ντάλης, Αντί, 713199) Σαντρ Β.: Ταξίδι στην Καππαδοκία το 1893 (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 2/5/99) Χάντγκε Π.: Χειμωνιάτικο ταξίδι στους ποταμούς Δούναβη, Σάβο, Μοράβα και Δρίνο (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 6/5/99)

Άρθρα-ΕπιφυλΑίδες Καναβούρης Κ.: Είναι αργά, βραδιά­ ζει νωρίς (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 16/5/99)

Βιογραφίες-Αυτοβιογραφίες Ηλιόπουλος Ντ.: Ένας Ηλιόπουλος ονόματι Ν τίνος (Ντ. Π ιέρρου, Είναι, 25/5/99) Σαμαράς Κ.: Καταζητείται (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 27/5/99) (Φ. Φιλίπ­ που, Το Βήμα, 30/5/99) (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 7/5/99) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 8/5/99) Συνοδινού Ά.: Πρόσωπα και προ­ σωπεία (Κ. Δ ο υ ζένη , Γυναίκα, Μάιος ’99) Γκρέιβς Ρ.: Αποχαιρετισμός σε όλα αυτά (Κ. Καρακώτιας, Αυγή, 6/5/99) (Η. Μαγκλίνης, Καθημερινή, 16/ 5/99) Λίζον Ν.: Έ νας επικίνδυνος χρη­ ματιστής (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 5/ 5/99) (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 13/5/99) (Χρ. Σιάφ­ κος, Αδέσμευτος Τύπος, 2/5/99) Λιοτάρ Ζ. Φ.: Με την υπογραφή Μαλρό (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 7/5/99)

Μουσική Χέρμαν Γκ.: Ροκ Βαβυλώνα (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 9/5/99)

Λευκώματα Κωνσταντέλλης Γ., Κράλλη-Κωνσταντέλλη Ρ.: Καλλονή (Κ. Βαλέτας, Ρα­ διοτηλεόραση, 8/5/99) Σταματόπουλος Κ.: Η Μικρασία του Αιγαίου (Μ. Τράτσα, Το Βήμα, 91 5/99)

Αποκρυφισμός Λουπέσκου Α.: Ύπνωση-Υπνοανάλυση-Υπνοθεραπεία (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 21/5/99) Νάιτ Γκ.: Μόνοι και αλχημιστές (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 16/ 5/99)

Όταν το διαβάζω εξήγγειλε πριν από τέσσερα χρόνια τη θέσπιση των ΛΟΓΟ ΤΕΧΝ ΙΚΩΝ ΒΡΑΒΕΙΩ Ν , δεν ήταν στις προθέσεις του να μιμηθεί ούτε τον τρόπο λειτουργίας των «Κρατικών Βραβείω ν» -η αποδοχή τους, εξάλλου, από το ευρύ αναγνωστικό κοινό εί ως άλλες ανάλογες ιδιωτικές πρωτοβουλίες του παρελθό­ ντος, όπως εκείνη των «Βραβείων των Δώδεκα». Επεδίωκε και έθετε ως στόχο το αυτονόητο, αλλά διαρκώς ζητούμε­ νο: την απόλυτη διαφάνεια, στοιχείο αναπόσπαστο, κ γνώμη μας, των βραβεύσεων* αυτό που εμείς ονομάζουμε «θεσμό με ανοιχτά χαρτιά ».Ένας μονάχα τρόπος υπήρχε για να γ ίν ει πραγματικότητα η εμμονή μ α ς. Η δ μελής Επιτροπή Κριτικών του διαβάζω να απαρτίζεται από μέλη που το λ μ ο ύν να κ α τα θ έτο υν ενυπ ο γρ ά φ ω ς (s c r ip ta manent) τις απόψεις και το σκεπτικό τους. Το καταφέραμε και το οφείλουμε στα μέλη της Επιτροπής. Επίσης στις προθέσεις μας ήταν και είναι τα ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ του διαβάζω και της Επιτροπής Κριτικών να μην παγιωθούν στις συνειδήσεις των αναγνωστών ως τυπική ανάληψη και διεκπεραίωση ενός απαιτητικού καθήκοντος, μιας υποχρέωσης που αναγκαστικά μας δεσμεύει* αντιθέτως να δημιουργούν, ει δυνατόν, κάθε χρόνο ένα «λογοτε­ χνικό γεγονός» με ευρύτερο πολιτιστικό χαρακτήρα. Να επιδοκιμάζονται, να αμφισβητείται έστω και εν μέρει η αξία των βραβεύσεων, ενίοτε δε και να αποδοκιμάζονται. Διότι ένας θεσμός, για να παραμένει ζωντανός και εν ενεργεία, οφείλει να ανανεώνεται, να δοκιμάζεται στην πράξη και να αντέχει στο χρόνο. Γ ι' αυτούς τους λόγους το διαβάζω, από τον δεύτερο ήδη χρόνο, προσέθεσε στα ήδη υπάρχοντα βραβεία Ποίησης, Μυθιστορήματος, Διηγήματος και άλλο ένα: αυτό του ΠΡΩΤΟΕΜΦΑΝΙΖΟΜΕΝΟΥ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ. Αισθανόμαστε δικαι­ ωμένοι γ ι' αυτή τη ριξικέλευθη πρωτοβουλία, διότι φέτος το εν λόγω βραβείο απονέμεται παμψηφεί. Επειδή όμως δεν επαναπαυόμαστε στα ήδη κατακτηθέντα, δεσμευόμαστε με την αναγγελία δύο νέων πρωτοβουλιών που θα ισχύσουν το 2 0 0 0 για την εκδοτική παραγωγή του ΠΡΩΤΟΝ: Διεύρυνση της δμελούς Επιτροπής Κριτικών με δύο νέα μέλη ώστε α) οι βραβεύσεις να είναι πιο αντιπροσω­ πευτικές και β) να εκφράζεται ευρύτερο φάσμα απόψεων. ΔΕΥΤΕΡΟΝ: Σύσταση νέας βμελούς Επιτροπής που σκοπό θα έχει να βραβεύει κάθε χρόνο τα καλύτερα Λογοτεχνικά βιβλία για παιδιά.

το θέμα του μήνα

01 ΘΕΣΜΟΣ I ’M

.

Λ

\

41© ©

φέτος -για τέταρτη συνεχή χρονιά- το διαβάζω και η Επιτροπή Κριτικών (Βαγγέλης Αθανασόπουλος, Αλέξης Χήρας, Ελισάβετ Κοτζιά, Μισέλ Φάις, Βαγγέλης Χατζηβασιλείου) απένειμαν τα ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ 1998. Κατά πάγια πλέον τακτική η Επιτροπή Κριτικών δεν συνήλθε ποτέ ως σώμα ούτε για να ανταλλάξουν τα μέλη της απόψεις ούτε για να αποφασίσουν από κοινού, ως είθισται, ποια από τα βιβλία λογοτεχνίας που κυκλοφόρησαν αξίζει να βραβευτούν. Αντιθέτως, κάθε μέλος της Επιτροπής ξεχωριστά επί ένα χρόνο συνεργάστηκε με το διαβάζω παρακολουθώντας τη λογοτεχνική παραγωγή του 1998. Τους πρώτους μήνες του 1999 η εκδοτική παραγωγή βιβλίω ν, που κυκλοφορούσαν καθυστερημένα με χρονολογική ένδειξη 1998, είχε ολοκληρωθεί. Έτσι, τα μέλη της Επιτροπής κατέθεσαν στο περιοδικό τις προτάσεις τους, πλήρως αιτιολογημένες, για τα βραβεία κάθε κατηγορίας. Δυο από τα μέλη της πρότειναν και άλλα βιβλία άξια ιδιαίτερης προσοχής από κάθε κατηγορία, αιτιολογώντας τις προτάσεις τους, άλλα δύο τα ανέφεραν επιγραμματικά και ένα μέλος της Επιτροπής περιορίστηκε στις προτάσεις που αφορούσαν μόνο τα υποψήφια για βράβευση βιβλία. Το διαβάζω επεξεργάστηκε τις προτάσεις των μελών της Επιτροπής κι έτσι αναδείχθηκαν τα βραβευθέντα βιβλία.

ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΟΙΗΣΗΣ: ΣΤΡΗΤΗΣ ΠΗΣΧΗΑΗΣ: Ηωμωδίο (Το Ροδακιό) m m m m iw m m i:

£AlflFlfi XOVPHIOVZIflQQy: Η ιδιαιτέρα (ΚέΒρβΰ ΒΡΑΒΕΙΟ ΟΙΗΓΗϋΤΟΣ: ΣΟΤΗΡΗΣ OHfDHTPIOV: Η φίΐέβο του ϋαιμοΰ (ΠοτΑηύ ΒΡΑΒΕΙΟ Π Ρ Ρ Μ Μ Ζ Ο Μ Ο Ρ ΟΕΖΟΓΡΑΦΟ^: ΗΙΚΗ ΑΠΑΣΤΑΣΕΑ: Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Π Μ ιΰ Δημοσιεύουμε, τέλος, συγκεντρωτικούς πίνακες στους οποίους εμπεριέχονται με αλφαβητική σειρά όλες ανεξαιρέτως οι προτάσεις της Επιτροπής Κριτικών. Οι προτάσεις αυτές ας θεωρηθούν και ως προτάσεις για ανάγνωση και μελέτη. Η α π ο νο μ ή τ ω ν Λ Ο ΓΟ ΤΕ Χ Ν ΙΚ Ω Ν ΒΡ ΑΒ Ε ΙΩ Ν 1 9 9 8 έ γ ιν ε σ τις 3 0 Ιο υ ν ίο υ σ το Α ίθ ρ ιο τ η ς Χ το ά ς το υ Β ιβ λ ίο υ . Τ η ν ε κ δ ή λ ω σ η παρουσ ίασ ε ο Π α ύ λ ο ς Τσ ίμα ς. Α π οσ π άσ ματα α πό τ α β ρ α β ευ μ έ ν α β ιβ λ ία δ ιά β α σ α ν οι ηθ ο π ο ιο ί: Α λ έ κ α Π α 'ίζη, Ο έ μ ις Μ π α ζ ά κ α , Μ ά ν ια Π α π α δ η μ η τρ ίο υ κ α ι Γιώ τα Φ έο τ α . Α κ ο λ ο ύ θ η σ ε σ υ ν α υ λ ία μ ε σ υ γ κ ρ ό τη μ α ΒΟΡΕΙΟΗΠΕΙΡΩΤΩΝ.

Ώ4Χ°>-

-το θέμα του μήνα

ρική Κασσάνδρα [Καστανιώτης] 2 . Ζέφη Δαράκη Ωσάν λέξεις (Καστανιώτης) 3 . Κική Δημουλά Ενός λεπτού μαζί (Ικαρος) 4 . Βαγγέλ ης Κάσσος Αδιαπέραστο φως (Ινδικτος) 5 . Γιώργος Μαρκόπουλος Μη σκεπάζεις το ποτάμι (Κέδρος) 6 . Αβηνά Παηαδάκη Ιτη Βασιλίδα του Εξώστη (Καστανιώτης) 7 . Ιτρατής Πασχάληε Κωμοδία (Το Ροβακιό) 8 . Κώστας Ιτ€ργιόπουλος Παλίρροια (Γαβριηλίδης) 9 . Θανάσης Χατξόπουλοε Κανόνας (Καστανιώτης)

ΛΟΓΟΤΘβ ΒΡΑΒΕΙΑ 1998

1. Ρέα Γαλανάκη Ελένη ή ο Κανένας (Ά γρα) 2 . Βαοίλης Καραποστόλης Πρώτο άγγιγμα (Νέα Σύνορα) 3 . Παύλος Μάτεσις Πάντα καλά (Καστανιώτης) 4 . Αμάντα Μιχαλοπούλου Όσες φορές αντέξεις (Καστανιώτης) 5 . Νίκος Μπακόλας Μπέσα για μπέσα ή Ο άλλος Φώτης (Κέδρος) 6 . Γιάννης Πάνου Ιστορία των μεταμορφώσεων (Καστανιώτης) 7 . Γιώργος Ιυμπάρδης Ο άχρηστος Δημήτρης (Κέδρος) 8 . Σώτη Τριανταφύλλου Ο υπόγειος ουρανός (Πόλις) 9 . Ε λ ιά ν α Χ ο ιιρ μ ο σ ξιά δ ο υ Η ιδ ια ιτ έ ρ α (Κ έ δ ρ ο ς ) 1. Τηλέμαχος ΑλαΒέρας Ω$ κυλιόμενος τάπης (Καστανιώτης) 2 . Σωτήρης Δημητρίου Η φλέβα του λαιμού (Πατάκης) παμψηφεί 3 . Έλοα Αιαροπούλου Πλην ενός (Ινδικτος) 4 . Ανδρέαε Μάτσου Γέλια (Καστανιώτης) 5 . Κώστα< Γ. Παπαγεωργίου Πήρε φως (Κέδρος) 6 . Δ ημήτρης Πετσετίδηε Ο Ιαμπατές ζει και άλλες ιστορίες του γλυκού νερού (Ν εφέλη) 7. Έρση Σωτηροπούλου Ο βασιλιάς του φλίπερ (Καστανιώτης) 8 . Νίκος Τριονταφυλλόπουλοε Ανύπαρχτο λιμάνι (Διάμετρος) 9 . Καίη Τσιτσέλη Ο χορός των ωρών (Άγρα) 1. Χ ρηστός Αγγελάκος Η τελευταία εικόνα (Κέδρος) 2 . Νίκη Αναστασέα Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Πόλις) 3 . Νίκος Ο έμ ελικ Η αναζήτηση (Κέδρος) 4. Έλενα Μαρούτσου Του ύψους και του Βάθους (Αλεξάνδρεια) 5 . Χριστίνα Ντουνιά Βρέχει σ ' αυτό το όνειρο (Καστανιώτης) 6 . Γαλάτεια ΡιΕιώτη Το ροζ της Ταϊλάνδης (Κέδρος) 7 . Ζήσης Σαρίκαε Ψίχουλα (Νησίδες)

εκδόσεις

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ

a @

^ g ■ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ

ΕΚ Κ ΡΕΜ ΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ o p e r a

Τό ΡοΔΑΚίό

με την υποστήριξη:

Α

W P § j|p /

j ) kt

Μ W

Δ A I Δ A ΛΟΣ I. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

ε κ δ ο ς ε ις

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΗΜ Α Μ

I

το θέμα του μήνα

εκδοτικός οίκος Π. ΤΡΑΥΛΟΣ

| k Z L i| ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε.

1

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

της ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, της ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ, του ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ, του περιοδικού ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ και των ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΩΝ ΣΤΑΘΜΩΝ 9,84 FM και 9,58 FM

ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ίνΑΛΟΓΕΣ ΠΡΟΤΑ8ΗΚΑΠ: Νάνος Βαλαωρίτης: Αλληγορική Κασσάνδρα (Κασχανιοάτης) (Β. Αθανασόπουλος) Ζέφη Δ α ρ ά κ η : Ωσάν λέξεις (Καστανιώτης) (Β. Αθανασόπουλος, Α. Ζάρας, Ε. Κοιζιά) Κική Αημοαλά: Ενός λεπτού μαζί (Ίκαρος) (Β. Αθανασόπουλος, Ε. Κοτζιά) Βαγγέλης Κάοσος: Αδιαπέραστο φως (Ίνδιιαος) (Β. Αθανασόπουλος, Α. Ζάρας, Μ. Φάις) Γιώργος Μαρκόπουλος: Μη σκεπάζεις το ποτάμι (Κέδρος)

ΑΒηνά Παπαδάκη: Στη Βασιλίδα του Εξώστη (Καστανιώτης) (Α. Ζάρας, Ε. Κοτζιά, Μ, Φάις)

Ιτρατής Παοχάλης: Κωμωδία (Το Ροδακιό) (Α, Ζάρας, Ε. Κοτζιά, Μ. Φάις, Β. Χατζπβασιλείου)

Κώστας Ιτίργιάπουλος: Παλίρροια (Γαβριπλίδπς) (Ε. Κοτζιά, Μ. Φάις)

Οανάσης Χατζόπουλος: Κανόνας (Καστανιώτης) (Β. Αθανασόπουλος, Α. Ζάρας)

(Β. Αθανασόπουλος, Α, Ζάρας, Ε. Κοτζιά)

του μήνα

ΒΑΓΓΕΛΗΣ f l f l f M M I ΝΑΝΟΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ, Αλληγορική Κασσάνδρα (Καστανιώτης) Αν ο σκοπός της λογοτεχνίας είναι η εντατικοποίηση της ζωής και όχι το μοιρολόγημά της, τότε το βιβλίο ποίησης του Νάνου Βαλαωρίτη Αλληγορική Κασσάνδρα ξεχωρίζει μέσα στην πλούσια, και αυτή τη χρονιά, ποιητική παραγω­ γή, επειδή αποτελεί μιαν αυθεντική εκδοχή της ποίησης. Είναι μια ποίηση νεανική, που δεν ακολουθεί τον συνηθι­ σμένο βαρύ και αργό βηματισμό της ποίησης που θέλει να δείχνει -ιδιαίτερα όταν δεν είναι- σοβαρή, στοχαστική και τελετουργική. Αλλά τελετουργία δεν είναι μόνο εκείνη της απώλειας και της εκφοράς. Υπάρχει και η τελετουργία της συνάντησης, η τελετουργία της αιφνίδιας γνωριμίας του άλλου, ακόμη και η τελετουργία της αποσύνθεσης μιας σχέσης - στην περίπτωση που οπωσδήποτε θέλουμε ως ποιητές να είμαστε πένθιμοι. Προτιμώ τον ποιητικό λόγο του Βαλαωρίτη, επειδή σε κά­ θε στίχο ασπαίρει και αναιρείται. Όλα κρίνονται σε κάθε δί­ στιχο - και πολλές φορές χάνονται. Αλλά δεν πειράζει... Τουλάχιστον δεν φορά το τραγικό προσωπείο που χρησι­ μοποιούν οι ποιητές όταν γράφουν. Σαν ένας Σάτυρος της ποιητικής έκφρασης, συχνά αδέξιος, προκαλεί αναστάτω­ ση και κάνει ζημιές με το λόγο του, αλλά είναι χαριτωμένα όλα αυτά επειδή γίνονται από ένα ζωώδες σφρίγος και όχι από πόζα. Η πεμπτουσία της ποίησης του Βαλαωρίτη βρί­ σκεται στις ξαφνικές αστραπές των δύό έως είκοσι, το πο­ λύ, στίχων: «Όπως και να το κάνεις, βγαίνεις κερδισμένος/ Μόνο οι χαμένοι το ξέρουν αυτό- π.χ„ ο Αδάμ απ' την Εύα. / Ένα μήλο αξίζει τρεις φορές περισσότερο / Απ’ την πρώ­ τη φορά· θα σ' τα ρίξω μου είπε / Αλλά όχι τώρα, αργότε­ ρα. Δεν ήταν στα χαρτιά / Ούτε στ' άστρα να σμίξουμε. Το πλο/ό / Έφευγε στις πέντε. Η σειρήνα σφύριζε. / Τι μανία είναι αυτή να βιάζεσαι πάντα/ Να τελειώσεις πρώτος; Ποιος σου ‘μάθε / Να φιλάς έτσι. Δυο βυζιά δεν είναι βιο­ λιά / Ούτε φλάμπουρα - είναι πουλιά που πετάνε / Μόλις ακούσουν μια τουφεκιά κι εξαφανίζονται. / Απόψε παίζω με τις αποφράδες - και χάνω. / Αύριο θα τα ξανακερδίσου­ με όλα και παραπάνω. / Όταν σε είδα να βγαίνεις ψηλός λιγνός χλομός / Απ'το λουτρό, είπα μέσα μου - να ένας ακόμα/ Που ψώνισε την αλήθεια». Αντίθετα, η προσπόθειά του να συγκροτήσει ένα ευρύτερο αφηγηματικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η ι­ στορία της προφητικής Κασσάνδρας, καταλήγει σε μια πε­ ζολογία που ελκύει μια ρητορική. Στην «Ωδή στην Οδύνη» (έναν τίτλο που μόνο ειρωνικά μπορούμε να προσλάβουμε μέσα στην ποίηση του Βαλαωρίτη) δεν επιχειρείται η συγκρότηση κάποιου αφηγηματικού πλαισίου και γι' αυτό η αναλογία ποίησης και ρητορείας είναι πολύ καλύτερη, ενώ στην «Περιπλάνηση» η πεζολογία δεν έχει κανένα άλλοθι, μια και δεν συνδυάζεται με την παρουσία αφηγηματικού πλαισίου. Από την «Ωδή»: «Όπως ο καιρός που ακούει με όλο του το ΤΟ θέμα του μήνα

σώμα/ Έτσι κι εγώ αισθάνομαι τι λες απ' τη φυσιογνωμία σου/ [...] Ένα ιπτάμενο πάθος είχα και μου το πήραν/ Ένα που περπατούσε με τέσσερα ποδάρια - το κακό τρίτωσε/ Παράξενες αυτές οι φωτεινές ανταύγειες στον τοίχο / Σαν να πεθαίνουν φλογεροί έρωτες με μια τελευταία αναλα­ μπή /!...] Χρόνια τώρα βλέπω μπροστά μου μόνο ένα πράγμα / Το αντικείμενο του πόθου μου που φυτρώνει ά­ φθονο σαν χορτάρι /1...1 Θα μου πούνε πως γερνάω, μα ξέρω πως αυτά / είναι παραμύθια - αντίθετα ξανάνιωσα πολύ τελευταίως/ Όταν ένιωσα να με κοιτάνε δυο βελού­ δινα μάτια / Από κείνα που αναδύονται με τον αφρό της θάλασσας / Διαβρωμένος από υπνωτικά διαβαίνω αμέρι­ μνος/ Και ρίχνω μια ματιά να δω / Αν όσοι μαζεύτηκαν στη βρύση να πάρουν νερό / Σταμάτησαν ν' αντλούνε για να δούνε ποιο μονοπάτι θα διαλέξω / Ι...Ι Ποιος χτυπάει την πόρτα τ'άγρια μεσάνυχτα - όποιος/ Και να 'ναι, αντί να μου περιπλέκει τη ζωή ας φύγει». Ένα ένστικτο ζωής σφύζει στους στίχους του Βαλαωρίτη. Αυτό το ένστικτο δυναμώνει και αποκαλύπτεται με τρόπο εκκωφαντικό όταν γίνεται αδιέξοδο ή όταν καταλήγει στο κενό ή στο άπειρο των ανθρώπινων σχέσεων. Το συναρ­ παστικό παιχνίδι της τρελής πιθανότητας παίζεται σε κάθε δίστιχο. Και το παιχνίδι αυτό παίζεται διπλά: και σαν ανά πάσα στιγμή αναμενόμενη εκφραστική ή απλώς λεκτική α­ νατροπή, αλλά και σαν εμπειρία έτοιμη να συντελεστεί ή, αντίθετα, να διαψευστεί. Αυτό το διπλό παιχνίδι του ποιητή με τη ζωή και με την ποιητική έκφρασή της κρατά τον ανα­ γνώστη όχι απλώς σε εγρήγορση αλλά και σε μια ευφορία της εμπειρίας και της ποιητικής έκφρασης. Αυτό, όμως, το αποτέλεσμα χάνεται, όταν η τακτική των ανατροπών εκτρέπεται σε μια ρητορική του υπερρεαλι­ σμού, οπότε το ζωτικό αίσθημα οβήνει και την ανάγνωση μπορούν να συνεχίσουν μόνο οι θαυμαστές του ποιητικού γλωσσοκεντρισμού. Προτείνω, επομένως, το βιβλίο του Βαλαωρίτη για τα μέρη εκείνα που δεν απευθύνονται σε ειδικούς αναγνώστες, δηλαδή για τα μέρη στα οποία το

παιχνίδι των ανατροπών δεν παίζεται στο επίπεδο μόνο της γλώσσας, αλλά στο επίπεδο της ζωής και της γλώσ­ σας αντιστικτικά. Προτά8ηκαν c n jw g 0 Θανάσης Χατζόπουλος με τον Κανόνα εξακολουθεί να καλλιεργεί μια ηρεμία που προβάλλεται με επιμονή και α­ ποφασιστικότητα. Η ηρεμία αυτή δίνει την εντύπωση της ποιητικής νηφαλιότητας, ότι δηλαδή πρόκειται για τη δύ­ ναμη των ποιητών να παγιώνουν ως προς τη μορφή -αλ­ λά και να «παγώνουν» ως προς την κίνηση και την ανέλιξη τη βιοτική- τους πυρήνες ή τα ξεσπάσματα της εμπειρίας. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν πρόκειται για μια ποιητική νηφαλιότητα αλλά για μιαν αξίωση για ζωτική αξιοπρέ­ πεια, για την αξίωση της διατήρησης της αξιοπρέπειας μιας συνείδησης που είναι υποχρεωμένη να αφεθεί στη λειτουργία της καθημερινότητας. Η αξίωση της διάσωσης της αξιοπρέπειας ενός σώματος που αφήνεται -όσο γίνε­ ται πιο χαλαρά και ευέλικτα- στις διαδικασίες του έρωτα. Σύμφωνα με αυτά, ο ποιητής υπηρετεί μια εκφραστική δια­ κριτικότητα που του επιτρέπει να μιλήσει τρυφερά, κομψά και μαζί ευαίσθητα για καταστάσεις της συνείδησης και του σώματος - ή, πιο σωστό, για συνειδησιακές καταστά­ σεις του σώματος. Αυτό το σώμα, που είναι σώμα ερωτικό και όχι οργανικό, λειτουργεί στην ποίησή του με δυο α­ κραίους και αντιφατικούς τρόπους: λειτουργεί ως παρου­ σία αλλά και ως φάσμα. Οι εικόνες του σώματος στην ποί­ ηση του Χατζόπουλου δεν αποτελούν εικόνες σωμάτων, αλλά μεταφορές του σώματος, αποτελώντας το ανάλογο μιας πραγματικότητας που μέσα στο ποίημα είναι φασματική - και γι' αυτόν το λόγο η ποίησή του προβάλλει σαν μια ποίηση του καλά κρυμμένου μυστικού. Αν κατορθώσουμε να δούμε το περίγραμμα αυτού του φάσματος μέσα στο ποίημα, τότε μπορούμε να πούμε ότι έχουμε τοποθετηθεί στο σωστό σημείο, από το οποίο έ­ χουμε τη δυνατότητα να δούμε και να περιγράφουμε το ό­ ραμα του ποιητή για τη ζωή και τον κόσμο. Ο Χατζόπουλος προβάλλει τις μεταφορές του ως κυριολεξίες και με τον τρόπο αυτό κατορθώνει να εξασφαλίζει μιαν ασφάλεια για τον ομιλητή του ποιήματος: την ασφάλεια να μιλά φανερά για κάτι που δεν αποτελεί το προφανές θέμα. Να μιλά α­ νοιχτό όχι για την παρουσία αλλά για το φάσμα του σώμα­ τος. Η φασματική υπόσταση του σώματος είναι φυσικά πο­ λύ πιο σύνθετη από την αναπαραστατική, γιατί περιλαμβά­ νει το πρωταρχικό δεδομένο της ζωής: την επιθυμία. Η Κική Δημουλά με τη συλλογή Ενός λεπτού μαζί εκμε­ ταλλεύεται αυτό που με το έως τώρα έργο της έχει κα­ τορθώσει να καθιερώσει: ένα ποιητικό ιδίωμα στο οποίο οι συσχετισμοί των λέξεων, όσο ακροβατικοί και αν είναι, γί­ νονται δεκτοί ως φορείς νοήματος. Με τη συλλογή αυτή, δείχνει αρκετά εφησυχασμένη ως προς τη νομιμοποίηση της σχετικής επινοητικότητάςτης και αισθάνεται ελεύθερη να αφεθεί στις απολαύσεις των ευρημάτων, αφήνοντας συχνά σε δεύτερη μοίρα κάποιους άξονες του ποιήματος που παραδοσιακά θεωρούνται ως πρωτεύοντες. Συχνά δί-

ΠΡΟΤΑΘΗΚΑΠΕΠΙΣΗΣ

νεται η εντύπωση μιας βίαιης αναγωγής του περιστασιακού και τυχαίου στο ποιητικό, μέσω ενός παντοδύναμου ποιητικού ιδιώματος που καταλήγει σε αδιέξοδο, καθώς εφησυχασμένα και αυτάρεσκα ανακυκλώνεται, αυτοϊκανοποιείται και αυτοαναλώνεται. Παρ' όλη την αναστολή της γνωστής ιδιαιτερότητας της καταλυτικής αντίληψης και εμπειρίας της ποιήτριας, με το Ενός λεπτού μαζί κατοχυρώνει ακόμη περισσότερο την ιδι­ αιτερότητα της φωνής και του ύφους της, που είναι πλέον πολύ γνώριμα και καταξιωμένα, ενώ παράλληλα ο λόγος της «επιμένει στην παραμυθητική του πρόθεση, η μελαγ­ χολία μελωδείται για να μην της εηιτραπεί ο θρίαμβος, η πληγή νιώθεται σαν πηγή, βαθιά και πλούσια» (Παντελής Μπουκάλας).

m m rm Η Ζέφη Δαράκη και το Ωσάν λέξεις μένει οτη μέση του δρόμου για το αμίλητο. Η άμεμπτη ευγένεια της μελαγχο­ λίας της {«Τρεις η ώρα το πρωί και ρέα' από τα πράγματα/ Έβγαινε κρύο τρομερό») περιφέρεται με απορία στους τό­ πους του συντελεσμένου από παλιά, εκεί που ο χρόνος α­ ποκτά μια μλική υπόσταση {«Σαν γερααμένη παλάμη άνοι­ γες το χρόνο / και μου 'δειχνες»), 0 μηχανισμός ποιητικοποίησης της σκέψης της (δηλαδή η σύσταση ή η σκηνοθε­ σία της αιτίας της ποιητικής έκφρασης) στηρίζεται στην ο­ ριακή «αραίωση» της αφηγηματικής διάστασης: η αφαίρε­ ση από την αφηγηματική βάση/πλαίσιο μιας ιστορίας που απωθείται στο βάθος ή στην περιφέρεια ενός λόγου που -νόμιμα, μια και είναι ποιητικός- προκαλεί την προσοχή πε­ ρισσότερο σε αυτόν τον ίδιο παρά σε αυτό στο οποίο υπο­ τίθεται πως αναφέρεται. Ετα περισσότερα ποιήματα υπάρ­ χει το πλαίσιο της ιστορίας μιας σχέσης που συνεχώς τοποθετείται/ανάγεται στο παρελθόν: η τελειωμένη (ανολο­ κλήρωτη;) σχέση γίνεται θέμα της ιστορίας, και η ιστορία εμφανίζεται ως παρελθόν πραγματολογικό περιβάλλον το οποίο γίνεται αντικείμενο/θέμα εκφρασιακής αφαίρεσης. Η τεχνική της αφηγηματικής αφαίρεσης αποδίδει με υπο­ βλητικότητα τη συγκίνηση, αλλά υπάρχουν και ποιήματα στα οποία η αφηγηματικότατα αναπτύσσεται με περιστασιακά θραύσματα του συγκεκριμένου, που διασχίζουν με το καθαρό -και φωτεινό- περίγραμμά τους το ακαθόριστο αφηγηματικό πλαίσιο, αποδίδοντας τη συγκίνηση με τρόπο περισσότερο απτό. Πάνω στη βάση της αφηγηματικής αφαίρεσης κινούνται και τα ποιήματα του Βαγγέλη Κάσσου στο Αδιαπέραστο φως, με τη διαφορά πως εδώ η σχετική αφαίρεση είναι πολύ μικρότερη, ενώ παράλληλα συμπληρώνεται από τις

εκτενείς σημειώσεις που παρουσιάζουν το θέμα και το το­ ποθετούν στο ιστορικό και ιδεολογικό πλαίσιό του. Η αφαί­ ρεση στην περίπτωση του Κάσσου δεν επιχειρείται στην προσωπική (συναισθηματική) ιστορία του ομιλητή του ποι­ ήματος, αλλά πάνω στον βίο και την πολιτεία επώνυμων και ανώνυμων ιστορικών προσώπων. Η αφαίρεση συνίσταται όχι μόνο στην τεχνική της έμμεσης δήλωσης, αλλά και στην προσπάθεια αναγωγής της φυσικής παρουσίας ενός προσώπου σε ένα χαρακτηριστικό της γνώρισμα, το οποίο συνήθως βρίσκεται στον τρόπο ή την περιοχή του θανά­ του του κάθε προσώπου. Αυτή η αφηγηματική αφαιρετική λειτομργία σε πολλές πε­ ριπτώσεις κατορθώνει να υπηρετήσει με επιτυχία την αυ­ τονομία του ποιητικού γεγονότος, αλλά συχνά καταλήγει σε ποιήματα που δίνουν την εντύπωση επιτυχημένης ά­ σκησης στη σύνθεση ποιητικών βιογραφημάτων. Αφηγηματικό είναι το πλαίσιο της ποιητικής και του Γιώρ­ γου Μαρκόπουλου στη συλλογή Μη σκεπάζεις το ποτά­ μι. Εδώ η αφηγηματικότητα διαφέρει από εκείνη των συλ­ λογών των δύο προηγούμενων ποιητών, επειδή έχει έναν σαφή προσωπικό εξομολογητικό και νοσταλγικό χαρακτή­ ρα που αποποιείται την ποιητική περσόνα αλλά και την ο­ ριακή αφαιρετικότητα, θέλοντας προφανώς να τραγουδή­ σει με τρόπο ρητό την απουσία στις ποικίλες εκδοχές της: εκείνες των προσώπων, των τόπων, των συναισθημάτων, των ιδανικών εικόνων. Οι ρεαλιστικές μεταφορές με τον γήινο πραγματολογικό φορέα της ιδέας τους εξουδετερώνουν τον συχνό ρητορι­ σμό και διασώζουν το τελικό αποτέλεσμα - και μαζί με αμτό και την αναγωγή της φθοράς του παρόντος στον ιδανι­ κό χρόνο της μνήμης.

ΑΛΕΗΪΖΗΡΑΪ Π Ο Ν Ο Σ ΜΑΡΚΟΠΟΥΑΟΣ,

Μη

ποτάμ (Κίίρος)

0 Γιώργος Μαρκόπουλος είναι από τους ελάχιστους ποιη­ τές της ομάδας του 7 0 που απέκτησαν σχεδόν εξαρχής το ευδιάκριτο στίγμα τους. Όχι μόνο με την εστίαση της θεματικής του στον κόσμο των «αφανών», οι οποίοι σιγάσιγά δημιούργησαν ένα ποιητικό σύμπαν με αυτοαναφορικές συνδηλώσεις, αλλά και με τον πλούσιο λυρισμό του, απευθείας συνδεδεμένο με τις υφολογικές κλίμακες της λαϊκής ρητορικής και της δημώδους αφήγησης. Ας μην ξε­ χνάμε ότι η σεβαστική προσέγγισή του, μέσω μνημονικών επανακυκλώσεων, στο άδυτο της αθωότητας των παιδι­ κών του χρόνων, πραγματοποιήθηκε σε μια εποχή -τέλος της δεκαετίας του '60 με αρχές του 7 0 - όπου ο οργίλος τόνος άλλων συνομήλικων με αυτόν ποιητών εξέφραζε τη δυσφορία τους απέναντι σ' έναν κόσμο περιορισμένου διαμετρήματος.

το θέμα του μήνα

Από αυτή την πλευρά, όλα τα κείμενα του Γιώργου μαρκόπουλου στο Μη σκεπάζεις το ποτάμι, πεζόμορφα ή στιχουργικά χτισμένα, προέρχονται από τον μόνιμο πυρή­ να των ποιητικών βιωμάτων του. Από μια ενδοχώρα πραγ­ ματική και συνάμα μεταφορική, στην οποία επανακάμπτει αδιάκοπα και η οποία εμφανίζεται με δύο όψεις. Αφενός, η ενδοχώρα ως χλωρός τόπος καταφυγής, διαπερασμένη α­ πό πρώιμες παιδικές αναμνήσεις ή σπαράγματα αναμνή­ σεων που μεταφέρουν, ωστόσο, μια ενιαία και αράγιστη αίσθηση του κόσμου. Αφετέρου, η ενδοχώρα ως μη σηματοδοτημένος επακριβώς τόπος εξορίας, όπου τα πρόσωπα ζουν με την αίσθηση του προσωρινού, ως μετανάστες που δεν μπορούν να ριζώσουν. Και στις δυο περιπτώσεις είναι ευνόητο ότι σημασία δεν έχει η εξεικόνιση των προ­ σώπων και του βίου τους, αλλά η ένταξή τους σε μια γε­ νεαλογία της ποιητικής φαντασίας. Έτσι, το ποτάμι που νουθετεί ρητορικά ο ποιητής τον εαυτό του να μην το σκε­ πάσει, δηλαδή να το διατηρήσει αεικίνητο, είναι η ζωηφόρα ροή ενός χρόνου απεριόριστου, την οποία ροή διαπλέ­ ουν μορφές ενός κόσμου τον οποίο νοσταλγεί αδιάκοπα και με τη φθορά του οποίου νιώθει εξοικειωμένος. «Και μό­ νον εκείνη απ' τη γωνία, θα ξέρει πως πίσω από όλα τα πρόσωπα που αλλάξαμε στη ζωή, κρυβόταν πάντα η ίδια -θα ξέρει- η μοναξιά» (σ. 50). Επισημαίνονταςτην αισθησιακή, τη βαθύτατα ερωτική σχέ­ ση του Μαρκόπουλου μ' αυτόν τον κόσμο απ' όπου απου­ σιάζουν οι συγκλονιστικοί αιφνιδιασμοί και όπου όλα είναι αναμενόμενα, αναδεικνύουμε τον ουσιώδη ρόλο μιας δύ­ ναμης μοιραίας, που η συνεχής παρείσδυσή της στο ποιη­ τικό σύμπαν ορίζει και την τροχιά που διαγράφουν τα επιμέρους στοιχεία του. Είναι μια τροχιά που θα έλεγα ότι ο ποιητής τη χρησιμοποιεί ως βασικό μέλος του ελεγειακού λυρισμού του, για να αποδώσει όχι την ένταση του πά­ θους που μοιάζουν να κλέβουν από το πεπρωμένο τους οι ανθρώπινες μορφές, αλλά προπάντων την κατασταλαγμένη μέσα στα χρόνια συμβίωσή τους (βλ. σ. 42-45, το ένατο μέρος στις «Διαβάσεις πεζών»), η οποία παίρνει μια μορφή ιεροτελεστίας της μοναξιάς. Δεν πρόκειται για τη σπαρα­ κτική μοναξιά που συνθλίβει την ύπαρξη ρίχνοντάς την στο κενό, αλλά για την «αρρενωπή» μοναξιά που γονιμοποιεί τα κοιτάσματα της ύπαρξης, αποτελώντας κατά κάποιο τρΰσο ένα αναγκαίο σύνδρομο του βίου και ανοίγοντας τους διαύλους προς τη φαντασία και το όνειρο. Το Μη σκεπάζεις το ποτάμι αναδιατάσσει από μια ορισμένη άποψη την Ιστορία του ξένου και της Πυπημένης (1987). Τουλάχιστον στο πρώτο μέρος βλέπουμε την επαναδραστηριοποίηση ενός παραπλήσιου βιωματικού υλικού, αλλά επίσης και μια επαναφορά της ρητορικής του. Αν και κάτι τέτοιο δεν ισχύει για όλη τη συλλογή, μπορούμε να πούμε ότι εκεί, σε γενικές γραμμές, δοκιμάστηκε η αποτελεσματι­ κότατα ενός αναπεπταμένου λόγου, συμφωνικά διαρθρω­ μένου. Η ποιητική ανάπτυξη του ερωτικού πάθους, ενός πάθους που μαζί με την εκδήλωσή του μεταφέρει στον α­

ναγνώστη και την απροσδιόριστη θλίψη του αναμενόμε­ νου τέλους (ας θυμηθούμε εδώ, συγκριτικά, Το άσμα της Ιωάννας και του Κωνσταντίνου, 1961, του Τάκη Σινόπουλου), στο έργο του Μαρκόπουλου ακολουθεί κατά τη γνώμη μου δυο εκδοχές. Η μια εκδοχή είναι αυτή όπου μέ­ σω μιας μεταφορικής περιγραφής ανακυκλώνεται το μνημονικό υλικό και εξεικονίζεται η ερωτική αίσθηση ως στοι­ χείο του όλου σύμπαντος του ποιητή: Είσαι το κεφάήι αγάΠματος γυναίκας αρχαϊκής, Που βρέθηκε στο χωράφι του φτωχού γεωργού Και κείνος το κρύβει, Το απόγευμα, να το βήέπει μονάχος. Η άλλη εκδοχή είναι εκείνη που έχει ξεκινήσει από την προϋπόθεση της υπερρεαλιστικής ρητορικής και «ανυψώ­ νει» το ερωτικό αίσθημα σ' ένα επίπεδο αφαίρεσης ή μάλ­ λον αποπροσωποποίησης. Παράδειγμα, ο τρόπος με τον οποίο ξεκινάει το ποίημα «Άλκηστις» (σ. 16-18), όπου κατά τα άλλα συμφύρονται οι δυο τρόποι, με ορισμένους στί­ χους στηριγμένους σε ευρηματικές εκλάμψεις και επιφω­ νήματα («Άλκηστις, αντηχείο απείραχτου χρόνου») που δεν σημαίνει ότι συνέχονται πάντοτε γόνιμα με την υπαινικτική, αλλά λιτή γλώσσα του ποιήματος. Χωρίς να θέλω να ορίσω μια κανονιστική της ποιητικής φα­ ντασίας, νομίζω ότι η πρώτη εκδοχή συνδέεται πολύ πε­ ρισσότερο λειτουργικά με το από χρόνια ευδιάκριτο σύ­ μπαν του Μαρκόπουλου, αλλά και εκβάλλει εξίσου καρπο­ φόρα στην καταληκτική ενότητα «Διαβάσεις πεζών» του Μη σκεπάζεις το ποτάμι. Η χοϊκή αίσθηση, η αίσθηση του τόπου, διεμβολισμένη συχνά από σπαράγματα μνημονι­ κών αναδρομών και διατυπωμένη με έναν σπάνιας ισορ­ ροπίας γλωσσικό πλούτο, όλα αυτά συγκροτούν εδώ και χρόνια έναν μυθολογικό κύκλο που δεν έχει αποσυνδεθεί ωστόσο -κι αυτό είναι το σπουδαίο- από το προσωπικό κέ­ ντρο. Από εκεί παίρνει το χάρισμα και τη χάρη το εναρκτή­ ριο ποίημα της συλλογής, «Η φοβερή πατρίδα μου», ένα α­ πό τα συγκλονιστικότερα ποιήματα που γράφτηκαν στις τελευταίες δεκαετίες.

ΠροτάΒηκαν «ιίσης Ζέφη Δαράκη, Ωσάν λέξεις (Καστανιώτης) Η συγκεντρωτική έκδοση μιας επιλογής ποιημάτων της Ζέφης Δαράκη (Ποίηση 1971-1992, Ελληνικά Γράμματα, σελ.

294), που εμφανίστηκε στην αρχή του τρέχοντος έτους, χαράσσει κατά τη γνώμη μου έναν κύκλο στο έργο της, που οφείλουμε να τον λάβουμε υπόψη μας. 0 κύκλος αυ­ τός ολοκληρώνεται με ποιήματα από τη συλλογή Κοιμή­ θηκα η αχάριστη (1992), αφήνοντας όχι τυχαία την επόμε­ νη συλλογή Η ΘΠίψη καίει τις σκιές μας (1995) στη θέση του εναρκτήριου σημείου για έναν επόμενο κύκλο. Αναμ­ φίβολα, για μια ποιήτρια όπως η Δαράκη, με θεματικές ορίζουσες και γλωσσικούς άξονες που έχουν δουλευτεί και λειανθεί εδώ και καιρό, οι ερμηνευτικές προτάσεις μας για το νόημα αυτών των κύκλων στο έργο της ελάχιστη σήμα-

I M lW iW σία μπορεί να έχουν. Επιπλέον, στο Ωσάν λέξεις επανεγγράφεται ο γνώριμος κόσμος της θλίψης, της επίκλησης των απάντων, της λυρικής ενόρασης που διαπλάθεται και ενορχηστρώνεται γύρω από μουσικά μοτίβα. θα μπορού­ σε να είναι ένας κόσμος επιστροφής, αλλά η ανάκληση του άλλοτε βιωμένου εμφανίζεται με εικόνες που ήδη ε­ γκυμονούν πρωθύστερα την απειλή, τη φθορά, το σκοτει­ νό κομμάτι της ποιητικής φαντασίας. Από αυτή την πλευρά, η οργάνωση και η διάταξη τουκάθε ποιήματος δεν έχουν μεταξύ τους σημαντικές διαφορές. Συνήθως ο πρώτος ή οι πρώτοι στίχοι ανοίγουν ένα πέρα­ σμα σε μια διάσταση άχρονου-χρόνου, όπως ακριβώς οι πρώτες εκλάμψεις ενός ονείρου δημιουργούν μια ιλιγγιώδη αίσθηση διέλευσης από τοπία υπαρκτά και ανύπαρκτα. Μάλιστα, από μια άποψη, ο ελεγειακός τόνος, που υπο­ γραμμίζει ασταμάτητα την περιαγωγή της φαντασίας της Δαράκη σε πρόσωπα και πράγματα, των οποίων η παρου­ σία στο ποίημα μας υποβάλλεται περισσότερο, προέρχε­ ται ίσως από την ίδια την αδυναμία της γλώσσας της ποίη­ σης να ορίσει αυτό που είναι φασματικό και ασύλληπτο. Τα φάσματα που βρίσκουν διέξοδο και ενοικούν το ποίημα, η ανάμνηση ενός συναισθήματος, η επίκληση ενός έρωτα που η συγκλονιστική του απόγευση ανασυγκροτείται κυ­ ρίως στην επικράτεια του φανταστικού, η εντύπωση από ένα χρώμα ή από τις διαθλάσεις του φωτός, όλα αυτά εί­ ναι στοιχεία που υπάρχουν γλωσσικά χωρίς ωστόσο να υ­ πάρχουν στην «ολότητά» τους, υπάρχουν απλώς ωσάν λέ­ ξεις. Έχασα το δρόμο στη μέση του δρόμου Το αμίλητο του προσώπου σου Από πίσω οι λέξεις με μια μανία Να τραντάζουν το άλλο μισό να μιλήσει (Οδοιπορικό, II, σ. 32) Αν υπάρχει κάτι στις δυο τελευταίες συλλογές της Ζέφης Δαράκη, που ανασυντάσσει εν μέρει την ποιητική της, αυ­ τό δεν είναι τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο από το ρυθμό του στίχου της. Νομίζω ότι αυτό που έχει «κερδηθεί» είναι η ευλυγισία και η κινητικότητα της φράσης, έ­ τσι ώστε να πυκνώνουν και να γίνονται λειτουργικότερες οι συνηχήσεις, οι σιωπές και οι νοηματικές ζεύξεις, που απηχούν με ιδιαίτερη μουσικότητα σ' αυτή την ποίηση.

• Θανάσης Χατζόπουλος, Κανόνας (Καστανιώτης) Στην ομάδα των νέων ποιητών, που εμφανίστηκαν προς το τέλος της δεκαετίας του 70 με αρχές του '80, ο Θανά­ σης Χατζόπουλος έχει μια παρουσία εξέχουσα, τόσο από την άποψη της άρθρωσης και εσωτερικής διάρθρωσης της γλώσσας του όσο και από την άποψη της ποιητικής του. Ήδη στις πρώτες συλλογές του '80 είχε αναδειχθεί μια λόγια διάσταση στο νοηματικό πλέγμα της ποίησής του- έ­ να πλέγμα νοημάτων που πρέπει ωστόσο να πούμε ότι δεν έπαυε να υπογραμμίζεται από τα ουναισθηματικά και αισθησιακά ουσιώδη της γλωσσικής του έκφρασης. Με

το θέμα του μιμ

την πάροδο του χρόνου νομίζω ότι έγινε αντιληπτός στον προσεκτικό αναγνώστη ένας ακόμα λόγος που στοιχειοθε­ τεί την απόκλισή του, όπως και ελάχιστων άλλων συνομήλικών του ποιητών, από τους υπόλοιπους αλλά και από τους σχετικά πρεσβύτερους, της περιόδου μετά το 1965. Ενώ, δηλαδή, στη μεταπολεμική ποίησή μας ο συνήθης δί­ αυλος της γλωσσικής μεταμόρφωσης του ποιητικού βιώ­ ματος προϋποθέτει, σχεδόν κανονιστικά, την ύπαρξη μιας προσωπικής εμπειρίας που κατά τεκμήριο είναι συναισθη­ ματικά εμποτισμένη, στον μεγαλύτερο όγκο των ποιημά­ των του Χατζόπουλου μετά Το Άφωτο (1990) η εμπειρία αυτή μπορεί να ονομαστεί μετα-εμπειρία, στο βαθμό που παράγεται από μια διαδικασία κατά την οποία έχει υποστεί διύλιση ή «εξαγνισμό» η αρχική εμπειρία, για να απελευθε­ ρώσει ό,τι ουσιώδες περιέχει. Από την άποψη αυτή, ο Κανόνας είναι μια συλλογή σημα­ διακή, εφόσον δεχτούμε ότι προσανατολίζεται, στο σύνο­ λό της, στο φιλόδοξο εγχείρημα του ποιητή να δημιουρ­ γήσει μια διαδικασία, κατά την οποία ο λόγος εξεικονίζεται όχι από τη μεταφορά της εμπειρικής πραγματικότητας αλ­ λά από τη μεταφορά του απεικάσματος αυτής της πραγ­ ματικότητας στη νόηση. Το ίδιο σημαδιακή, αν και για δια­ φορετικούς λόγους, νομίζω πως ήταν για την εξέλιξη του Χατζόπουλου η συλλογή του 0 εξ αίματος νεκρός (1994), γιατί εκεί η προσπάθειά του να μεταφέρει το οδυνηρό βίω­ μα του θανάτου στα απολύτως οντολογικά του σημαίνο­ ντα τον υποχρέωσε να αναδιατάξει (και όχι βέβαια να ακυ­ ρώσει) τις σχέσεις του με το έργο του Οδυσσέα Ελύτη. Ας μη μας διαφεύγει, άλλωστε, ότι ο Κανόνας είναι δομημέ­ νος με μια δραματουργική αντίληψη, με εναλλαγές φω­ νών και χορικών που διαγράφουν έναν κύκλο ζωής, απο­ τελώντας ταυτόχρονα μια ποιητική κοσμολογία. Ωστόσο, αν διαβαστεί η ποιητική αυτή σύνθεση ως συνέ­ χεια και συμπλήρωμα του προηγούμενου βιβλίου του Χα­ τζόπουλου, Ρήματα για το ρόδο (1997), νομίζω ότι αποκτά ένα ιδιαίτερο νόημα. Στα Ρήματα αναπτύσσεται πιο συ­ γκροτημένα και πιο εκτεταμένα ένα θεωρητικό, ας πούμε, πλαίσιο, όπου εκτίθενται οι αρχές γύρω από τις οποίες α­ ναπτύσσεται η ποιητική πράξη. Εννοείται, βέβαια, ότι πρό­ κειται για αρχές που δεν προτείνουν ένα συνεκτικό λογικό σύστημα, αλλά περισσότερο μια προσπάθεια αναψηλάφησης των στοιχείων που αποτελούν τις μόνιμες ορίζουσες του δημιουργικού του σύμπαντος - ενός σύμπαντος που, σημειωτέον, δεν στοιχειοθετείται από αφηρημένες έννοι­ ες και αμφίλογα σημεία αλλά από πραγματολογικά δεδο­ μένα που έχουν μια εντελώς ευδιάκριτη γενεαλογία. Για παράδειγμα, η σχέση μουσικής και λόγου διατυπώνεται μέσα από παρατηρήσεις που έχουν την ιστορικότητά τους, πλαισιώνοντας έτσι ένα ποιητικό έργο, το οποίο έχει την ευανάγνωστη καταγωγή του και ακόμα τη συγκεκριμένη πολιτισμική του ταυτότητα. Κατ' αντιστοιχία, λοιπόν, η «ε­ φαρμογή» του Κανόνα όταν δίνει έναν τελετουργικό χαρα­ κτήρα στην όλη σύνθεση μας καλεί έμμεοα να συνδεθού­

με με μια μακραίωνη ποιητική παράδοση, αρχίζοντας από τον κανόνα της ομηρικής μούσας και φθάνοντας στον κα­ νόνα του κύκλου της ζωής και του θανάτου στη μυθική ό­ σο και πραγματική χώρα του Κάλβου, του Σολωμού και του Ελύτη. Τόσο απλό το αποτύπωμα Έτσι όπως το ρουφάει το χαρτί Και κοκκινίζει η ζωή Όπως το βρέχει η θάλασσα και χάνεται Μαζί με τους ανθρώπους μας το παίρνει (X. [αποτύπωμα), σ. 54) • Αθηνά Παπαδάκη, Στη Βασιλίδα του Εξώστη (Καστανιώτης) Από τη συλλογή Γη και πάλι (1986) η Αθηνά Παπαδάκη είχε αρχίσει να αναπτύσσει μια θεωρία ζωής, χτισμένη πάνω σε μια σειρά αρχετύπων που έχουν τις διαχρονικές συνδηλώ­ σεις τους. Δεν πρόκειται για αρχέτυπα ή αρχετυπικές έν­ νοιες που έχουν αποδώσει στο λόγο της μια ιερουργική ή θεοσοφική σημασία, καθιστώντας τον τελετουργικό αλλά και αφηρημένο, μα για έννοιες που με την πάροδο του χρόνου έχουν υποστασιοποιήσει τη φυλετική σχέση του ανθρώπου -τη γυναικεία εδώ αίσθηση των πραγμάτωνμε τα ουσιώδη στοιχεία του κόσμου του. Η «θεωρία» αυτή δεν ήταν ενιαία και μονότροπη στα ποιή­ ματα που ακολούθησαν. Ας πούμε, στην επόμενη συλλο­ γή, Ωχροτάτη έως λευκού (1989), το βιωματικό υλικό εμ­ φανίζεται λιγότερο δυναμικό ως προς την ποιητική του μορφοποίηση. Εντούτοις, από τη Λέαινα της βιτρίνας (1992) και έπειτα, επανέρχεται η ιδιάζουσα τάση της Πα­ παδάκη να δίνει ζωή στα αντικείμενα, να φορτίζει με αι­ σθητηριακές δυνατότητες τα απλούστερα, τα «ταπεινότε­ ρα», να δημιουργεί αυτή την κατάσταση όπου το ποιητικό εγώ έχει ανοιχτές τις διόδους των αισθήσεών του, έτσι ώ­ στε να επικοινωνεί μυστικά με το περιβάλλον. Πρόκειται δηλαδή για μια σχέση φαινομενολογική, μια αμφίδρομη σχέση ψυχικής διαπίδυσης, η οποία ιδιαίτερα Στη Βασιλίδα του Εξώστη παίρνει μια μορφή απόλυτης μετουσίωσης: Τόσο διάφανα όνειρα διέπραξα με πήρε και με σήκωσε ο κόσμος. Θες ορκισμένη θες ταγμένη, λες και το ριζικό γνώριμο και βατό, στη μέσα μάνα έφτασα από την πέτρα βγάζω μέλι. Αν κάτι παραμένει εντός μου αθάνατο, είναι η ουτοπία. (Η μέσα μάνα, σ. 25) Εδώ, σπεύδω να πω ότι αυτή η ενόραση των «χαμηλών» πραγμάτων, που αποκτούν αρκετά συχνά ακρογωνιαίες σημασίες μέσα στο ποιητικό σύμπαν, όπου τα εντάσσει η φαντασία, αναγνωρίζεται σε εξέχοντες δημιουργούς, ό­ πως για παράδειγμα στο έργο της Αμερικανίδας ηοιήτριας του 19ου αιώνα Έμιλι Ντίκινσον. Στην περίπτωση, όμως,

1KJ&

ΠΡΟΤΑΘΗΚΑΠ€ΠΙΙΗΣ____

της Αθηνάς Παπαδάκη αυτός ο μεταμορφισμός μάς ενδια­ φέρει ακόμα περισσότερο, γιατί η ενόρασή της συνέχει πολλές φορές τη διάσταση των πραγμάτων όπως μας έ­ χουν παραδοθεί από την ελληνική μυθολογία. Μπορεί να μην ονοματίζονται πάντοτε μέσα στο μεταφορικό παιχνίδι τα στοιχεία του φυσικού κόσμου, όμως είναι πια ευδιάκρι­ τη, ειδικά σ' αυτή τη συλλογή, η αντίληψη της ηοιήτριας για την οργανική ενότητά του, που κυριαρχείται και κατευθύνεται από μια ασύλληπτη αρχή. Προς αυτή την αρχή ου­ σιαστικά απευθύνεται, εν είδει μαρτυρίας εσωτερικής ο λόγος της Παπαδάκη, χαράσσοντας ομόκεντρους κύ­ κλους, με μια γλώσσα δωρική, χρησμοδοτική αρκετές φο­ ρές, αφού η φωνή της μοιάζει με κάτοπτρο ενός αδιάλει-

m m m m m πτα αισθητού ιερού κανόνα. Ταυτόχρονα όμως είναι μια γλώσσα εξαιρετικά λυρική, που δεν αποδυναμώνεται από τις αναγκαίες, ίσως, ταυτοσημίες ενός κοσμολογικού συ­ στήματος κλειστού.

• Βαγγέλης Κάσσος, Αδιαπέραστο φως (Ίνδικτος) Το ότι ο Βαγγέλης Κάσσος προσελκύεται από το βίωμα του θανάτου, σκοπεύοντας να το διαμορφώσει και να το εντάξει στη δική του ποιητική γραμματική, είναι κάτι το σχεδόν αυταπόδεικτο. Ακόμα και αν παρακάμψω την προηγούμενη συλλογή του, Η πείρα του θανάτου (1989), υπάρχουν στο ταμιευτήριό του τόσα ποιήματα και μελέτες που επανέρχονται με σταθερότητα στην ψηλάφηση αυτού του βιώματος, ώστε να δημιουργούν την εντύπωση μιας εμμονής. Ασφαλώς, η εμμονή δεν αποτελεί μειονέκτημα, τουλάχιστον από την άποψη της συγκρότησης ενός ευδιά­ κριτου στίγματος - ένας από τους σημαντικούς ποιητές μας, που θα έλεγα ότι το έργο τους εκτείνεται ως σειρά διαδοχικών παραλλαγών ενός και μόνο κατά βάση θέμα­ τος, είναι ο Μίλτος Εαχτούρης.Όμως, υπάρχει εδώ ένας κίνδυνος, που άλλωστε εντοπίζεται σε όλα τα «μονότρο­ πα», ας πούμε, έργα. Είναι ο κίνδυνος της εξασθένησης του ποιητικού βιώματος και η υποκατάστασή του από την επινόηση. Επιπλέον, χρειάζεται να θέσουμε στα υπόψη μας δυο στοιχεία, η γνώση των οποίων είναι απαραίτητη: ότι το έργο του Κάσσου δεν διακρίνεται για τη μινιμαλιστική του οπτική και ότι, παρά την εσωστρέφεια και την πυ­ κνότητά του, θα έλεγα ότι ο κόσμος τον οποίο εξεικονίζει παραμένει ένας κόσμος αρρενωπός, ένας κόσμος δηλαδή αρχετυπικός από μια ορισμένη άποψη. Στην Πείρα του θανάτου η αναγωγή του βιώματος στη μα­ γική επικράτεια της φαντασίας ξεκινούσε από έναν κύκλο εμπειριών ιδιαίτερα διακεκαυμένων. Γεγονός που με τη σειρά του συνετέλεσε στη δημιουργία ενός ποιητικού «κύ­ κλου», όπου η απώλεια, ως βίωμα, συντηρούσε στη γλωσσική της αποτύπωση όλη την ένταση του αρχικού πυρήνα. Στο Αδιαπέραστο φως η έννοια του κύκλου ή της ενότητας των ποιημάτων είναι ακόμα πιο φανερή. Στο με­ γαλύτερο μέρος της η συλλογή περιλαμβάνει αναβιογραφήσεις ιστορικών φυσιογνωμιών, μεγαλύτερης ή μικρότε­ ρης σημασίας, με άξονα όχι το θάνατο καθεαυτόν, ο οποί­ ος συνοδεύει σαν επωδός περισσότερο την κάθε σκιαγρά­ φηση που επιχειρεί ο ποιητής κατά περίπτωση, αλλά με­ ταφορικές εκδοχές του. Συνηθέστερα το ποίημα αναπτύσ­ σεται, τουλάχιστον στο πρώτο, ομότιτλο μέρος του Αδια­ πέραστου φωτός, γύρω από το αντιθετικό ζεύγος των εν­ νοιών φως-σκοτάδι. Η τυφλότητα, η αϋπνία, η βίαιη απώ­ λεια της όρασης, αντλημένες κατά περίπτωση από την ι­ στορία ή τη μυθολογία, αποτελούν μια δέσμη διαχρονικών δοκιμών πάνω στην παθολογία του βλέμματος. Και είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι τα πιο περιγραφικά, τα πιο αναλυτικής ρητορικής ποιήματα είναι ακριβώς αυτά ό­ που ο ποιητής προσπαθεί να επανασυστήσει ως κορυφαία

ΤΟ θ έ μ α του μ ή ν α

εμπειρία της ζωής τη δίσημη και αμφίλογη εμπειρία του φωτός και του σκότους ή της αρχής και του τέλους, με την έννοια ότι η μια είναι συνέχεια του άλλου. Η βασική και ουσιώδης διαφορά μεταξύ της πρώτης ενό­ τητας και των υπολοίπων δύο, «Φωτεινά παροράματα» και «Φωτεινός ύπνος», νομίζω ότι εντοπίζεται στη μετατόπιση του Βαγγέλη Κάσσου ως προς το ήθος του βλέμματός του. Σ' αυτές τις δυο μικρές ενότητες υπάρχουν ποιήματα που είναι πολύ περισσότερο ολοκληρωμένα από οργανική άποψη, ίσως επειδή ο προηγούμενος σχολιαστικός και πε­ ριγραφικός λόγος -ένας λόγος που επιβάλλει την «εγκυρότητά» του- έχει υποχωρήσει εδώ, αφήνοντας ελεύθερο το πεδίο σ' έναν θερμότερο διάλογο της φαντασίας. Διονύσιε Σοδωμέ τι κρίμα Χτυπούν πάνω στον τάφο σου Της πίκρας τα ποδάρια Ξέρω πως δεν κοιμάσαι Δε σε χωράει εσένα ύπνος Έτσι που έχεις ξαπήωμένο Το μυαδό στην άβυσσο της μοίρας Διονύσιε Σοδωμέ η σκέψη σου Σε πήρε όχι ο θάνατος («Της πίκρας τα ποδάρια», σ. 61) • Στρατής Πασχάλης, Κωμωδία (Το Ροδακιό) Η αντίθεση -και άλλοτε η σύνθεση- χθόνιου και ουράνιου φαίνεται πως είναι ουσιώδες συστατικό της ποιητικής του Στρατή Πασχάλη. Αυτή η διαρκής επαναφορά της φαντα­ σίας του στη μεταιχμιακή αίσθηση, που δημιουργείται από μια κατάσταση οριακή, μας κατευθύνει ίσως στη σκέψη ότι έχουμε να κάνουμε με τον πιο ρομαντικό εκπρόσωπο της γενιάς του. Ρομαντικό, όχι απλώς με την έννοια της επι­ στροφής σ' έναν ελεγειακό λυρισμό, αλλά κυρίως με την έννοια της ψαύσης του υπαρξιακού διχασμού, ενός διχα­ σμού που παράγει άλλωστε και το συναίσθημα της ενοχής του ανθρώπου μπροστά στο άφευκτο της ενότητας. Σ' αυ­ τόν το συσχετισμό της ποίησης του Πασχάλη με τα ρομα­ ντικά πρότυπα, συνηγορούν αφενός οι ευδιάκριτες κατα­ βολές του από τη γαλλική και τη γερμανική ποίηση του 19ου αιώνα (ο Λοτρεαμόν και ο Χέλντερλιν είναι δυο ανε­ ξάντλητες γραμμές τροφοδοσίας του) και, αφετέρου, οι ελληνικές εκδοχές του ενορατικού λόγου, αρχίζοντας από τον Σολωμό και φθάνοντας έως τον Ελύτη. Με τον Μιχαήδ (1996), μια ποιητική σύνθεση που διαπλέκεται και πάλι γύρω από το διπολικό ζεύγος ουράνιο-χθόνιο, το σύμπαν του Στρατή Πασχάλη έχει μετακινηθεί από τον πανθεϊστικό αισθησιασμό της συλλογής Μια νύχτα του ερμαφρόδιτου (1990) σε μια μυστικιστική ενατένιση του ασύλληπτου. Η αναζήτηση του «θεϊκού» αγγίγματος, της ιδεώδους ομορφιάς και χάρης, υπάρχει βέβαια και ε­ δώ, όπως εξάλλου υπάρχει και στην Κωμωδία. Όμως στην εκτεταμένη αυτή προηγούμενη σύνθεση επιχειρήθηκε από τον ποιητή η συναίρεση των αντιθέτων σ' ένα

414®

κοσμολογικό σύστημα εναρμόνισης ίων δυνάμεων που διέπουν και το ανθρώπινο. Και αντίστοιχα, στο πεδίο της ποιητικής πράξης αυτό το σύστημα διέπεται από έναν κα­ νόνα που συνέχει τις επιμέρους ποιητικές ενότητες - κάτι το οποίο δεν επαναλαμβάνεται στα καινούρια ποιήματα του Πασχάλη. Η Κωμωδία είναι και δεν είναι ανθρώπινη. Μπορεί να ακούγεται ως ειρωνικός σχολιασμός στη ματαιότητα ή ως δρα­ ματικό τονισμένη απόκριση στην παραδείσια ενόραση του Μιχαήλ. Πάντως, εδώ έχουμε ένα σύμπαν σπαραγμάτων, σύντομων φευγαλέων εικόνων ενός ονείρου, που σπάνια ανακαλεί την αρμονία ανάμεσα στο εδώ και στο εκεί. «Τη

νύχτα εκείνη διαισθάνθηκα τα γεγονότα να πλησιάζουν/ αφού ο καιρός είχε αλλάξει δραματικά», διαβάζουμε στο ποίημα με το οποίο πραγματοποιείται η είσοδος της συλ­ λογής. Άλλωστε, συνηθέστερα η δαιμονική πλευρά των πραγμάτων φαίνεται να κερδίζει την επικράτεια της φα­ ντασίας, με τις προσωποποιήσεις του κακού να κρατούν δέομιες τις ψυχές σ' ένα είδος δαντικού limbo. Πρόκειται για μια γόνιμη φαντασία που ανακαλεί σταθερά ενορατικές εικόνες, οι οποίες ωστόσο (αντίθετα προς άλλες προηγού­ μενες συλλογές του Πασχάλη) καθώς είναι διαπερασμένες από μια προσωπική οδύνη, αποτελούν εναλλακτικές όψεις ζοφερών τοπίων.

« { Τ Η ΣΤΡΑΤΗΣ ΠΑΣΧΑΛΗΣ,

ΠΡΟΤΑβΗΚΑΠΕΠΙΣΗΣ Κ( Ροδακιό)

Από τις άξιες ποιητικές συλλογές, όπως οι Ενός λεπτού μαζίτης Κικής Δημουλά, Παλίρροια του Κώστα Στεργιόπουλου, Ωσάν λέξεις της Ζέφης Δαράκη, Μη σκεπάζεις το ποτάμι του Γιώργου Μαρκόπουλου ή Στη Βασιλίδα του Εξώστη της Αθηνάς Παηαδάκη, για το Βραβείο Ποίη­ σης 1998 προτείνω την ποιητική συλλογή Κωμωδία του Στρατή Πασχάλη. Είναι ένα λυρικό βιβλίο στο οποίο η με­ ταφυσική διάσταση και το όραμα του υψηλού διασταυρώ­ νονται με την αίσθηση της διάψευσης, του φθηνού, του κί­ βδηλου και του στρεβλού. Είναι μια εξομολόγηση εις εαυ­ τόν, μια μακρά και δύσκολη νύχτα αμφιβολιών και δοκιμα­ σίας όπου κυριαρχούν ο ανεκπλήρωτος έρωτας, η μοναξιά και η μελαγχολία. Το τραγούδι που έρχεται μόνο του, όταν τίποτα δεν προδίδει την έλευσή του, συνιστά τη θαυμαστή λύση.

•> 4

w ® -

το θ έ μ α του μ ή ν α

ΙΒΙΗΛΦΒΚ ΙΤ Ρ Α Τ Η ΙΠ Α ΙΧ Α Λ Η Σ ,

Ροδακιό)

0α μπορούσε να πει κάποιος ότι ο Στρατιίς Πασχάλης στην Κωμωδία (Το Ροδακιό) υλοποιεί το απόφθεγμα του Βερλέν: «Πάνω απ' όλα η μουσική». Αυτό σημαίνει ότι ο ποιητής επιστρέφει σ' έναν συμβολι­ σμό ή, έστω, νεοσυμβολισμό; Ναι, με την έννοια του απο­ χαιρετισμού. Ο Πασχάλης στήνει ένα σύμπαν με λυρικά θραύσματα, με ανείπωτες ευαισθησίες, με χειρονομίες ε­ νός κόσμου τελειωμένου, την ίδια στιγμή που χαράζει στα χείλη του ποιητικού αφηγητή του (και του παρατηρητικού αναγνώστη) ένα χαμόγελο - το χαμόγελο της αδύνατης ε ­ πιστροφής, το χαμόγελο της φαιδρής αποθάρρυνσης. Σε μια εποχή απόκλισης από το δραματικό, που όλα γυρ­ νούν προς την ψυχολογία, ο Πασχάλης αναζητά τη μυχιότητα των αισθημάτων μέσω μιας υπαινικτικής σκηνοθε­ σίας, όπου η προδοσία των πραγμάτων αποτυπώνεται με λυρική έξαρση και η αδράνεια των λέξεων εκφράζεται σε ενοραματικούς τόνους. Απόηχοι λυρισμού (Έλιοτ, Σέφέρης, Ασλάνογλου) και με­ ταφυσικές πνοές (Μαλαρμέ, Παπαδίτσας) σε μια παρτιτού­ ρα μουσικής δωματίου.

ΠΡΟΤΜΗΠΗ

• Βαγγέλης Κάσσος, Αδιαπέραστο φως Πνδικτος) • Αθηνά Παπαδάκη, Στη Βασιλίδα του Εξώστη (Καστανιώτης) • κώστας Στεργιόπουλος, Παλίρροια (Γαβριηλίδης)

ΒΑΓΓΈΛΗΣ ΧΟΤΖΗΒΜΕΙΟν ΣΤΡΑΤΗΣ ΠΑΣΧΑΛΗΣ, Κω μω δία (Το Ροδακιό) Περνώντας από τη μεγάλη, συμφωνικού τύπου ενορχή­ στρωση της προηγούμενης συλλογής του Μιχαήλ (1996), όπου κυριαρχεί το στοιχείο μιας ενορατικής και αποδε­ σμευμένης από κάθε καταναγκασμό φύσης, ο Στρατής Πα­ σχάλης οικοδομεί στην Κωμωδία ένα σύνολο μικρών λυρι­ κών μονάδων, οι οποίες παράγουν κατά μόνος το νόημα και τη μουσική τους, διασώζοντας η κάθε μία το δικό της, εντελώς ανεξάρτητο momentum. Στις χαλαρές δε και εν­ συνείδητα αποκεντρωμένες χαμηλές αυτές πτήσεις, ο ποιητής δημιουργεί το περιβάλλον μιας εύρωστης λυρικής συνθήκης, όπου τη μερίδα του λέοντος διεκδικούν τα μοτίβα της μοναξιάς και της μελαγχολίας: η ρεμβαστική περι­ πλάνηση, η ισχυρή αίσθηση του κενού, τα αιφνίδια ρίγη που διαπερνούν κατά καιρούς μια κατά τεκμήριον ευάλω­ τη ύπαρξη ή σφοδρή επιθυμία για ερωτική πλήρωση σε ευθεία συνάρτηση με τις ποικιλότροπες (υπό τις πλέον διαφορετικές περιστάσεις) αναιρέσεις της.

Ο καθαρός, ωοτόσο, λυρισμός αυτός του Πασχάλη ούτε γενικότροπος είναι ούτε τυχαίος: πίσω από τη γλώσσα του κρύβεται, νομίζω, ένα ποιητικό σχέδιο που ξεσηκώνει το υλικό του από το υφάδι του Μιχαήλ. Λίγο προσεκτικό­ τερα αν διαβάσουμε την Κωμωδία, θα ακούσουμε αμέ­ σως τον μυστικιστικό της τόνο, βλέποντας συνάμα και τις απώτερες πηγές της εξομολογητικής ρητορικής της, που αναφέρονται και πάλι σε υπερβατικές, εναισθητικά αρ­ θρωμένες έννοιες και ενότητες, όπως το Έργο Τέχνης, η Ομορφιά ή Ισορροπία των ασύμπτωτων σημείων της κο­ σμικής σφαίρας και η Αρμονία των αδιάγνωστων κωδίκων του σύμπαντος. Και αυτό το τόσο γερά θεμελιωμένο ποι­ ητικό σχέδιο βρίσκει ιδανικό καταφύγιο στη λυρική σκηνο­ θεσία, η οποία απαλλάσσει την Κωμωδία όχι μόνο από μιαν ιδεοπλαστική εικονογράφηση, που θα την οδηγούσε στον ψυχρό λόγο των γενικών ή των γενικευμένων αφαι­ ρέσεων (αφαιρέσεις τις οποίες ο Μιχαήλ ενσωματώνει στη συμφωνική δομή του), αλλά και την εφοδιάζει μ' έ­ ναν καλοστημένο συγκινησιακό μηχανισμό, προσανατολι­ σμένο σταθερά στο παιχνίδι του υπαινιγμού και της υπο­ βολής.

οποtr mveinopHUToπροτιθηκηπ: Pea Γαλανάκη: Ελένη ή ο Κανένας (Άγρα) (Β. Αθαναοόπουλος, Α. Ζήρας, Μ. Φάις)

Γιάννης Πάνου: Ιστορία των μεταμορφώσεων

Βασίλης Καραποστόλης: Πρώτο άγγιγμα

(Καστανιώτης) (Μ. Φάις)

(Νέα Σύνορα) (Μ. Φάις)

Γιώργος Ιυμπάρδης; 0 άχρηστος Δημήτρης

Παύλος Μάκοις:

Πάντα καλά (Καστανιώτης)

(Β. Αθαναοόπουλος)

Αμάντα Μιχαλοηούλου: Όσες φορές αντέξεις (Καστανιώτης) (Β. Αθαναοόπουλος)

Νίκος Μπακόλας: Φώτης (Κέδρος) (Μ. Φάις)

(Κέδρος) (Ε. Κοτζιά, Μ. Φάις, Β. Χατζηβασιλείου) υπόγειος ουρανός (Πόλις)

Ιώτη Τριαντάφυλλου: 0 (Β. Αθαναοόπουλος)

Μπέσα για μπέσα ή 0 άλλος

Ελιάνα Χουρμουζιάδου:

Η ιδιαιτέρα (Κέδρος)

(Ε. Κοτζιά, Μ. Φάις, Β. χατζηβασιλείου)

το θ έ μ α τ ο υ μ ή ν α

m m m rm m m Εισαγωγικό σχόλιο του Β. Αθανασόπουλου Αρκετά καλή η μυθιστορηματική παραγωγή του 1998, αλ­ λά με το ίδιο και πάλι πρόβλημα: τη μεγάλη ανομοιότητα, που δεν δίνει τη δυνατότητα συγκριτικής αξιολόγησης πά­ νω στη βάση ενός, έστω και ευρύτατου, πλαισίου μιας κατ' ελάχιστον ομοιογενούς αφηγηματικής παράδοσης. Με τον τρόπο αυτό, δίνεται η ευκαιρία στους κριτικούς να αποτιμούν τα έργα σύμφωνα με γενικές προτιμήσεις ει­ δών γραφής και όχι σύμφωνα με κριτήρια που αφορούν σε συγκεκριμένα έργα. Αποτέλεσμα μιας τέτοιας διαδικασίας είναι η διαμόρφωση κάποιων ψευδών κριτηρίων, όπως το αρνητικό ψευδοκριτήριο του αφελληνισμού της μυθοπλα­ σίας, το οποίο εφαρμόζεται με αυστηρότητα ή και με μέ­ νος για να καταδικαστούν μυθιστορήματα, στα οποία οι χα­ ρακτήρες έχουν ξένα ονόματα ή που διαδραματίζονται, για παράδειγμα, στο Χάλιφαξ ή οτην πολιτεία της Ιντιάνα. Αυ­ τή η αντίληψη εξωθεί οε νεοηθογραφικές ή νεοαστικές ε­ πιλογές (που έχουν αρχίσει να εξαντλούν ως μυθοπλαστι­ κό αντικείμενο τη μια μετά την άλλη πόλεις και νησιά), συνδυασμένες με μοντερνιστικούς αφηγηματικούς νεοτερισμούς της εποχής του μεσοπολέμου (σε ό,τι αφορά στο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα), οι οποίες τα τελευταία χρόνια καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό την παραγωγή των συγ­ γραφέων μας που δείχνουν ότι μπορούν να κάνουν ποιοτι­ κό μυθιστόρημα. Αυτή, όμως, η αντίληψη κάνει και κάτι ακόμη χειρότερο: α­ γνοεί τον ουτοπικό χαρακτήρα και, συνακόλουθα, τον ου­ τοπικό χωροχρονικό προσδιορισμό κάθε αυθεντικής μυθο­ πλασίας που εξ ορισμού (από την εποχή της Ποιητικής του Αριστοτέλη) ασχολείται με τα εικότα ή και με τα γεγονότα,

εφόσον σε αυτά ο συγγραφέας κατορθώνει να ηροσδώσει τη δυναμική των εικότων. Γίνεται, επομένως, φανερό πως οι συγγραφείς, που τοποθετούν το μυθιστορηματικό σκηνι­ κό τους κάπου έξω από την Ελλάδα, δεν προσπαθούν να κάνουν αμερικανική ηθογραφία των βόρειων ή μεσοδυτικών ή νότιων Ηνωμένων Πολιτειών ούτε να επιδείξουν έ­ ναν κοσμοπολίτικο ορίζοντα που πιθανώς τους χαρακτηρί­ ζει ή τους έλκει ως άτομα. Στην περίπτωση που θα ήθελαν να μας κάνουν να ζηλέψουμε την προσωπική τους ζωή, θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να αναφερθούν στον μεγάλο αριθμό εραστών ή ερωμένων τους - αν και αυτό το τελευ­ ταίο παρατηρείται σε μερικούς νεότερους συγγραφείς μας, άνδρες κυρίως, που έμμεσα επιδεικνύουν έναν δονζουανι­ σμό, ο οποίος λειτουργεί για την αυτοεκτίμησή τους σαν έ­ να επαρχιωτικό υποκατάστατο του κοσμοπολιτισμού: επί­ σκεψη και γνωριμία πολλών και διαφορετικών σωμάτων α­ ντί πολλών και διαφορετικών τόπων. Η σχετική διαδικασία δείχνει πιο εύκολη ή βολική, λόγω της διαφοράς, για παρά­ δειγμα, στις διανυόμενες αποστάσεις. Στην πραγματικότη­ τα, όμως, έχει μια δυσκολία που δεν φαίνεται. Και αυτή η δυσκολία έχει και την αφηγηματική διάστασή της, η οποία άλλωστε μας αφορά επειδή αηοδεικνύεται γι' αυτούς μοι­ ραία. Μια ψύχραιμη, ωστόσο, μυθοπλασία, δηλαδή μια μυ­ θοπλασία χωρίς κρυμμένο πανικό, χωρίς νευρώσεις και χω­ ρίς συμπλέγματα -αλλά και χωρίς τη μιζέρια των περί ποιό­ τητας αδιέξοδων πλέον ελληνικών και ελληνοκεντρικών προκαταλήψεων- ίσως θα έπρεπε, ως βιωματική προϋπό­ θεση ή ως πλούτος εμπειριών, να έχει ασκηθεί στη συναί­ ρεση, τουλάχιστον, του ερωτισμικού με το κοσμοπολιτικό.

ΒΑΓΓΕΛΗΣ«ΘΑΠΑΪΟΠΟΨΑΟΣ ΙΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ, Ο υπόγειος ουρανός (Πόλις) Από αυτή την ετεροβαρή και άνιση μυθιστορηματική πα­ ραγωγή, το έργο που ξεχωρίζει, επειδή δεν εκμεταλ­ λεύεται με ιδιοτέλεια τη σύγχυση που περιέγραψα πα­ ραπάνω και επειδή ως προς την αφηγηματική του ειλι­ κρίνεια και ποιότητα στρέφει προς τη σωστή κατεύθυν­ ση το σύγχρονο ελληνικό μυθιστόρημα, είναι Ο υπόγει­ ος ουρανός της Σώτης Τριανταφύλλου Ανάμεσα στα κυριότερα θετικά χαρακτηριστικά του έρ­ γου είναι η φυσική, χωρίς αμηχανία και χωρίς τεχνάσμα­ τα αφήγηση. Ο μύθος έχει τη νομοτέλεια του τραγικού, αλλά χωρίς καμιά δραματική φόρτιση: όλα παρουσιάζο­ νται σε μια στοιχειωδώς φυσική εκδοχή τους, έτσι όπως πραγματικά συμβαίνουν όλα τα αληθινά και τα ακατα-

ΤΟ θ έ μ α του μ ή ν α

σκεύαστα. Με τον τρόπο αυτό, η αυθεντικότητα γίνεται η ειδοποιός διαφορά της πρόζας της Τριανταφύλλου: τί­ ποτα πλαστό, τίποτα τεχνητό στην αφήγηση και στους χαρακτήρες. Η επαφή της με τους ανθρώπους και με τις δυνατότητες της έκφρασης είναι άμεση. Τον αφηγητή της διακρίνει μια γρήγορη και αλάνθαστη αντίληψη, μέ­ σα από την οποία οι μυθιστορηματικοί χαρακτήρες απο­ δίδονται τόσο διεισδυτικά ώστε να φαίνονται αφοπλιστι­ κά αθώοι, γιατί οι χαρακτήρες είναι όλοι καλοί και αυτό που φαίνεται σαν κυριαρχία του κακού μέσα στο μυθι­ στόρημα είναι εντελώς επιφανειακό: μπορεί στο στόρυ να υπάρχουν ληστείες και φόνοι, αλλά το κακό απουσιά­ ζει. Οι χαρακτήρες είναι καλοί ακόμη κι όταν ληστεύουν ή σκοτώνουν, γιατί αυτές οι ενέργειες μόνο ως στερεό­ τυπα συμπεριφοράς μπορεί να είναι κακές, αλλά σε τέ­ τοια έτοιμα στερεότυπα κανένας επαρκής, τουλάχιστον, μυθιστοριογράφος δεν καταφεύγει. Αντίθετα, οικοδομεί τον δικό του μυθιστορηματικό κόσμο, ο οποίος έχει τη δική του αλήθεια και τα δικά του κριτήρια του καλού και του κακού - κριτήρια που πάντα είναι εσωτερικά. Δεν είναι ηθικά κακοί, επομένως, οι χαρακτήρες: είναι α­ πλώς αυτοκαταστροφικοί. Και γι' αυτό είναι και γοητευτι­ κοί. Από αυτούς τους losers, τους χαμένους ή ηττημένους της ζωής, αναδύεται μια ευγένεια. Η περιστασιακή και πάντα στιγμιαία βιαιότητά τους είναι ανιδιοτελής, δεν υπηρετεί κάποιο χρησιμοθηρικό σκοπό, μοιάζει σαν να στρέφεται εναντίον αυτών των ίδιων, και έτσι να γίνο­ νται τα εξιλαστήρια θύματα της κοινωνίας. Η συγγραφέ­ ας παρακολουθεί αυτούς τους χαρακτήρες στις πιο μι­ κρές κινήσεις τους. Και αυτό δείχνει την τρυφερότητα που μπορεί να αισθάνεται γι' αυτούς. Αυτές οι μικρές κι­ νήσεις είναι οι πιο χαρακτηριστικές μέσα στην ιστορία. Όλα μικρά. Όλα χαρακτηριστικά. Η αφηγηματική τέχνη της Τριανταφύλλου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μινιμαλιστική και ως προς τους εκφραστικούς τρόπους αλλά και ως προς τη συγκίνηση που ελκύει. Η αφήγηση θέλει να είναι ανάλαφρη, για να ταιριάζει στην ανεμελιά των χαρακτήρων. Αυτό απαιτεί μια ιδιαίτερη ευστροφία, την

ΠΡΟΤΟβΗΚΑΠΕΠΙΣΗΣ

οποία διαθέτει η συγγραφέας - αν και χωρίς να την προ­ βάλλει αυτήν καθεαυτήν (κάτι που αποτελεί συνηθισμέ­ νο λάθος κάποιων οξυδερκών συγγραφέων που παγι­ δεύονται στην αφηγηματική αυταρέσκεια). Τα παρεμβαλλόμενα κεφάλαια που δίνουν πραγματολο­ γικές πληροφορίες αποτελούν λειτουργικά μέρη της α­ φήγησης, επειδή: α) σε αυτά δίνεται το μυθιστορηματικό σκηνικό, το οποίο δεν αποτελείται μόνο από το γενικό φυσικό πλαίσιο ή τη σκηνή, αλλά και από τον ιστορικό

IM iE W iE M i χρόνο, τις κοινωνικές ουνθήκες, ία επιτηδεύματα, τις συνήθειες, τις μόδες στο ντύσιμο ή στη διασκέδαση κ.ά. Πρέπει, επίσης, να θυμόμαστε ότι το σκηνικό γενικώς δεν παρέχει μόνο το χώρο, μέσα στον οποίο αναπτύσ­ σεται π δράση, αλλά προωθεί και την πλοκή, ενώ στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα αυτό το σκηνικό λειτουργεί ως πόλος έλξης κάποιων μεταναστών που προσπαθούν να ενσωματωθούν σε αυτό, οπότε η πραγματολογική α­ πόδοσή του συνιστά βασική συνθήκη διαμόρφωσης της πιθανότητας για επιτυχημένη ή όχι ενσωμάτωση, δημι­ ουργώντας έτσι τις ανάλογες αναγνωστικές αναμονές· β) με αυτά δίνονται πληροφορίες που αφορούν τους χα­ ρακτήρες, οι οποίες δεν είναι δυνατόν να δοθούν μέσω των καθαρά αφηγηματικών κεφαλαίων, στα οποία η α­ φήγηση εμφανίζεται ως τριτοπρόσωπη, αλλά στην πραγματικότητα αποτελεί μια πολύ διακριτική χρησιμο­ ποίηση ενός λανθάνοντος ελεύθερου πλάγιου λόγου, ο­ πότε έχουμε μια καλυμμένη πρωτοπρόσωπη αφήγηση περιορισμένου γνωστικού εύρους. Συνοψίζω: σπάνιος συνδυασμός φυσικής/άμεσης αφή­ γησης, με διεισδυτική αλλά και ευαίσθητη κατανόηση των χαρακτήρων και με αλάθητη αίσθηση της δομής. Οριακή ευαισθησία αλλά καθαρή από συναισθηματι­ σμούς. θετικότητα της αφήγησης που οριακά επεκτείνεται με μια πραγματολογική γείωσή της και όχι με μια επι­ τηδευμένη -άρα άσκοπη-τεκμηρίωση.

Προτό8ΐ|καν cnig^ Ως αξιόλογα μυθιστορήματα της χρονιάς που πέρασε θεωρώ τρία έργα που αποτέλεσαν ισάριθμες προκλή­ σεις για την κριτική - προκλήσεις που δεν είχαν αίσιο τέ­ λος. Πρώτη σε μέγεθος πρόκληση ήταν εκείνη του Παύλου Μάτεσι με το Πάντα καπά Με το μυθιστόρημα αυτό παρατηρείται μια μερική επιστροφή σε στοιχεία της Μη­ τέρας του σκύλου, που είχαν εκτιμηθεί ως θετικά από την κριτική, ενώ παράλληλα είχαν συγκινήσει ένα πλατύ κοινό. Τα στοιχεία αυτά συνθέτουν μια εντύπωση απρο­ σποίητης λαϊκότητας. Το μέτρο της αυθεντικότητας του

λαϊκού φαίνεται πως αποτελεί ο βαθμός της οξύτητας ή δριμύτητάς του, και γι' αυτό η αφηγηματική του απόδο­ ση δεν διστάζει να δέχεται τη γραφικότητα ως μια απο­ δεκτή εκδοχή του. Η απόδοση μιας τέτοιας λαϊκότητας, από τη στιγμή που έχει παρεμβληθεί η «λαϊκή μεταφυσι­ κή» του Παλαιού των Ημερών, εμφανίζεται ως αρκετά «επιθετική» στο άνοιγμα του μυθιστορήματος. Στη συνέ­ χεια το μέτρο αποκαθίσταται, για να διαταραχθεί περιστασιακά, όταν η υπερβολή αποσκοπεί σε μια κωμικότητα που επιδιώκει την εκτόνωση μιας δραματικής φόρτι­ σης, η οποία αλλιώς θα κατέληγε στο μελοδραματικό. Το μυθιστορηματικό σκηνικό αποτελεί μια σημερινή αθη­ ναϊκή γειτονιά, η οποία όμως δεν παρασύρει την αφήγη­ ση προς μια στενής σημασίας ηθογραφία, επειδή δεν προσπαθεί να αποδώσει μια συγκεκριμένη εποχή αλλά ένα χώρο ψυχικό. Το «πολίτευμα» αυτού του μικροαστι­ κού μικρόκοσμου είναι μια αισθηματοκρατούμενη γυναικοκρατία. Οι γυναίκες -όλες από σαράντα και πάνω αλλά πολύχυμες- είναι ημιεγγράμματες, φωνακλούδες, προ­ ληπτικές, πολυπράγμονες. Οι ανδρικοί χαρακτήρες κι­ νούνται στη σκιά των γυναικών, συμμορφώνονται αδια­ μαρτύρητα οτη γυναικεία τάξη πραγμάτων και δείχνουν να το απολαμβάνουν. Κάθε τόσο μας ξαφνιάζουν καθώς λιποθυμούν από έρωτα σαν κοριτσόπουλα, ενώ αντίθε­ τα οι γυναίκες αντιδρούν δυναμικότερα, κάνοντας από­ πειρες αυτοκτονίας - που πάντα είναι αποτυχημένες.

0 ρυθμός της αφήγησης είναι γρήγορος και συχνά γίνε­ ται φρενήρης. Πίσω από αυτόν ακούγεται ο ρυθμός της μουσικής του Μότσαρτ - αλλά και το γέλιο του που προκαλείται από τα γκαγκς των χαρακτήρων. 0 ρυθμός ανταποκρίνεται στην εξελισσόμενη υστερία των γυναικεί­ ων χαρακτήρων. Μέσω της κλιμάκωσης της υστερίας ε­ κβιάζεται και η κορύφωση της πλοκής, επειδή αυτή προ­ κύπτει όχι τόσο ως ένα σύστημα σχέσεων όσο ως αντα­ νάκλαση ενός ερωτοτροπικού κρεσέντο. Με το Πάντα καλά οι ήρωες του Μάτεσι αφήνουν τους σκοτεινούς χώρους ενός επίσημου έως και τελετουργικού συμβολι­ σμού, για να βγουν σε μια ηλιόλουστη μυθολογία της καθημερινότητας.

με την υποστήριξη:

Α ΜΜΟ Σ

εκδόσεις

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ

Β

Ε Κ Κ Ρ Ε Ν ΙΕ Ι ΕΚΔΟΣΕΙΣ o p e r a

Το ΡοΔα Κιο

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟ! Α.Ε.

της ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, της ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ, του ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ, του περιοδικού ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ και των ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΩΝ ΣΤΑΘΜΩΝ 9,84 FM και 9,58 FM

Άλλη μια πρόκληση για την κριτική μέσα στο 1998 πα­ ρουσίασε το μυθιστόρημα της Ρέας Γαλανάκη ΕΠένη ή ο Κανένας Σε αυτό εξελίσσει το αφηγηματικό της εγ­ χείρημα δίνοντας ένα ακόμη δείγμα μιας υπέροχης πρό­ ζας, που μέσα από μικρές αποκαλύψεις αφήνει να φανεί μια σκέψη μαιανδρική και ένα αραβούργημα του νοήμα­ τος. Το γλωσσικό εγχείρημα αποτελεί την ισχυρότερη πρόταση του μυθιστορήματός της. Ακόμη και η διαγρα­ φή των χαρακτήρων υπηρετείται από την οριακή εκμε­ τάλλευση της γλώσσας που χρησιμοποιεί ο αφηγητής. Δεν πρόκειται για τον γνωστό τρόπο, σύμφωνα με τον ο­ ποίο ένας χαρακτήρας διαγράφεται μέσα από τη γλώσ­ σα που χρησιμοποιεί, αλλά για έναν τρόπο που μόνο στην πρόζα ενός ποιητή μπορούμε να συναντήσουμε. Στην πρόζα της Γαλανάκη ο λόγος αποκτά μια υφή και μια διαφάνεια που τον αποδεσμεύει από τη σκοπιμότητα της αναφοράς. Η γλώσσα χρησιμοποιείται όχι ως υλικό α­ δρανές, αλλά ως δυναμικός παράγοντας έκφρασης των αλλαγών που συμβαίνουν όχι μόνο στον ψυχισμό των χα­ ρακτήρων αλλά και στη δράση, η οποία προωθείται με τρόπο αδιόρατο μέσα από τους ευαίσθητους γλωσσι­ κούς τροπισμούς του νοήματος και του τόνου. Πρόκειται για μια ουσιώδη εκδοχή της ποιητικότητας του αφηγημα­ τικού λόγου, σύμφωνα με την οποία η ποιητικότητα δεν υφίσταται στην εξωτερική μορφή του ποιήματος, αλλά στη σχέση του λόγου με το αντικείμενό του. Όσο το αφηγηματικό έργο της Γαλανάκη εξελίσσεται, το πρόβλημα της υποδοχής του από την κριτική γίνεται φα­ νερότερο. Το πρόβλημα προκύπτει από μια κριτική προ­ κατάληψη: ότι το μυθιστόρημα ταυτίζεται -εντελώς ή σε μεγάλο, δηλαδή καθοριστικό, βαθμό- με τον αφηγηματι­ κό ρεαλισμό. Επειδή, λοιπόν, τα μυθιστορήματα της Γα­ λανάκη δέχονται ως πραγματολογικό πυρήνα ή πλαίσιο μια ιστορική πραγματικότητα (όσο και αν μέσα σε αυτά αναζητά και αναδεικνύει το διαχρονικό που ως έννοια α­ ναιρεί τη στενή, τουλάχιστον, έννοια της ιστορικότητας), αποτιμώνται πάνω στη βάση της ρεαλιστικής τους διά­ στασης. Τα μυθιστορήματά της, ωστόσο, δεν είναι ρεα­ λιστικά· και αυτό γίνεται φανερό απλώς και μόνο αν εξε­ τάσουμε τον αφηγηματικό λόγο τους σύμφωνα με τα μορφολογικά κριτήρια του αφηγηματικού λόγου του ρε­ αλιστικού μυθιστορήματος. Η Γαλανάκη αντλεί τις ιστορίες της από το απόθεμα των προσώπων και των περιστατικών που συνθέτουν το νεο­ ελληνικό παρελθόν. Η σχετική επιλογή έχει μεγάλη ση­ μασία, επειδή πάνω σε αυτήν στη συνέχεια αναπτύσσε­ ται η ταπεινότητα του τεχνίτη. Η ταπεινότητα του τεχνί­ τη, οι αγωνίες, οι επιτυχίες και αποτυχίες του είναι φανε­ ρές στη διήγηση μιας ιστορίας δανεισμένης από την απολιθωμένη πραγματικότητα των συντελεσμένων και νοηματικά αναλωμένων γεγονότων. Είναι αποκαλυπτική για την τέχνη ενός πεζογράφου η εξακρίβωση της τρο­ χιάς που δίνεται σε μια τέτοια ιστορία -αν δηλαδή πρό­ κειται για μια ολοκλήρωση/αποκατάσταση του συντελε­ σμένου πραγματικού στο επίπεδο του διαχρονικού νοή­

vm -

ματος ή για μια απλή, καινούρια ενορχήστρωση των πα­ λαιών σημασιών σε ένα ρυθμό της εποχής μας. Συμπερασματικά: υπέροχη πρόζα, δουλεμένη πρόταση, αλλά και περιστασιακή δυσκαμψία στην εισαγωγή των σκηνών και τυπικότητα στην παρουσίαση των γεγονό­ των - κάτι που δυσκολεύει την ανάπτυξη της ιστορίας. Τρίτη πρόκληση: το μυθιστόρημα της Αμάντας Μιχαλο­ πούλου Όσες φορές αντέξεις Βασικό γενικό χαρακτη­ ριστικό του έως αυτή τη στιγμή αφηγηματικού προγράμ­ ματος της Μιχαλοπούλου αποτελεί η διαφοροποίηση του κάθε νέου έργου της από τα προηγούμενα. Ένα από τα πρώτα θετικά στοιχεία της αφήγησής της, το οποίο ε­ λέγχεται όλο και περισσότερο μέοα από την εν εξελίξει προγραμματική διαφοροποίηση και που με τον τρόπο αυτό συνεχώς περιστέλλεται, είναι η αφηγηματική οξυ­ δέρκεια που κάνει την αφήγηση σπιρτόζα και εντυπω­ σιακή. Το πρώτο βιβλίο της αποτελούσε ένα πολύ χαρα­ κτηριστικό σχετικό δείγμα, αλλά όσο η Μιχαλοπούλου ωριμάζει, τόσο οι τρόποι της οξυδερκούς αφήγησης πε­ ριστέλλονται από μια απαίτηση σοβαρότητας, κάνοντας φανερό πως η απλώς εύστροφη αφηγηματική σκέψη δεν αποτελεί πλέον γι' αυτήν μιαν αξία. Αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης στο Όσες φορές αντέξεις αποτελεί η επίπεδη και αρκετά μουντή αφήγηση, ο εσωτερικευμένος μυθιστορηματικός κόσμος, η απουσία έντονης διαφοροποίησης ανάμεσα στους χαρακτήρες, η οποία δεν ευνοεί τις χρήσιμες για τη μυθιστορηματική πλοκή συγκρούσεις. Η αφήγηση κατεβαίνει σε χαμηλούς τόνους και αφομοιώνεται από έναν διανοητισμό. Η αφηγήτρια συχνά, πολύ συχνά, παίζει το ρόλο ενός καταλυ­ τικού παρατηρητή όσων συμβαίνουν: αυτό που είτε τυ­ χαία είτε με ελπίδα είτε με απόγνωση κοιτάζει, το υπο­ νομεύει πραγματολογικά, το αμφισβητεί, το αναιρεί. Μια τέτοια προοπτική της αφήγησης είναι ιδιάζουσα, α­ πό τη στιγμή που η κεντρική γραμμή δράσης του μυθι­ στορήματος αφορά σε μια ερωτική ιστορία. 0 έρωτας α­ ποτελεί το γενικό θέμα του μυθιστορήματος, το οποίο αντανακλά έναν απώτερο -και πολύ απροσδιόριστοσκοπό της αφήγησης. Το πλαίσιο αυτού του σκοπού ί­ σως καθορίζεται από τη μελέτη του έρωτα ως μοντέλου επικοινωνίας: η απουσία κοινής γλώσσας και η συνακό­ λουθη αδυναμία επικοινωνίας ανάμεσα στους ερωτευ­ μένους λειτουργεί και σαν μια μεταφορά της μη επικοινωνιακής κατάστασης. Η γλωσσική, ωστόσο, βαβέλ της Ευρώπης υπερβαίνεται μέσω της ισχυρής επικοινωνιακής δύναμης του έρωτα και οι διάφορες γλώσσες, που χρησιμοποιούνται ή α­ πλώς αναφέρονται από την αφηγήτρια και τους χαρα­ κτήρες, συναιρούνται σε ένα ενιαίο συναισθηματικό ι­ δίωμα. Τελικώς, τα γλωσσικά επεισόδια δυσκολίας στην επικοινωνία δεν καταλήγουν στην αναίρεση της επικοι­ νωνίας και μέσω αυτής στην αναίρεση της επιθυμίας όπως, άλλωστε, και η αφήγηση παρά τη διαφαινόμενη πρόθεσή της δεν αναιρεί τη δύναμη και την αξία της ε­ μπειρίας.

ΒΑΕΗΣΖΗΡΟΣ PEA ΓΑΛΑΝΑΚΗ, Ελένη ή ο Κανένας (Άγρα) Στις πρώτες σελίδες του Ελένη ή ο Κανένας της Ρέας Γαλανάκη παρακολουθούμε ήδη μια αριστοτεχνική συνύ­ φανση μύθου και αφήγησης, που είναι βασισμένη σε πραγ­ ματολογικά δεδομένα. Με την ηρωίδα σε νεαρή ακόμα η­ λικία να φαντάζεται την Αλκυόνα, μισή γυναίκα μισή πουλί, να έρχεται στην παραλία των Σπετσών για να γεννήσει τα αυγά της, στο διάστημα των θερμών ημερών του Ιανουά­ ριου. Και αμέσως παρακάτω, την ίδια, προς το τέλος της ζωής της, μέσω της πρωθύστερης σύζευξης να επαναφέ­ ρει στη μνήμη της έναν κόσμο αθωότητας, όπου «η μαύρη πινελιά, ανυποψίαστη ακόμη για το πένθος, υπήρχε μόνο για να υπογραμμίζει το εγκόσμιο γαλάζιο». Αυτά πότε; Τότε που σαν άλλη Αλκυόνα η Ελένη Αλταμούρα, επιστρέφοντας, έφερε τα δυο παιδιά της -τη Σοφία και τον Ιωάννηστην πατρική εστία, δίπλα στη θάλασσα, για να τα χάσει ό­ πως το μυθικό πουλί έχανε τα δικά του από τα κύματα. Από αυτή την άποψη οι ετεροπροσωπίες στο μυθιστόρημα της Γαλανάκη είναι πολυάριθμες, το ίδιο και οι συνυφάν­ σεις μύθου και πραγματικότητας. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι οι μηχανισμοί επιλογής ενός συ­ γκεκριμένου κάθε φορά προσώπου από τη Γαλανάκη έ­ χουν να κάνουν άμεσα με τη διαδικασία «αποφλοίωσής» του, μέ τις περσόνες που ενυπάρχουν σ' αυτό και με τις δυνατότητες που κρίνει πως έχει η συγγραφέας να το α­ παλλάσσει, μέσα στη μυθιστορηματική πραγματικότητα, από τις διάφορες μάσκες του, από τους ποικίλους ετεροπροσδιορισμούς που σχημάτισαν το συλλογικό πορτρέτο του, τόοο από τα τεκμήρια της εποχής του όσο και από τα θρυλούμενα που το περιέβαλαν. Είναι αλήθεια πως πρό­ κειται για μια διαδικασία όπου δεν είναι εύκολο να δημιουργηθούν οι αποστάσεις εκείνες που κάνουν γόνιμες την ανοικείωση του ρεαλιστικού μυθιστορήματος, την ειρω­ νεία, όπως και τον ενδεχόμενο διδακτικό του χαρακτήρα. Υπάρχει, αντίθετα, μια γενική υφολογική γραμμή που εκ­ φράζει διαρκώς την αίσθηση του αμφίρροπου· κι αυτό προπάντων οφείλεται στο ότι η αφήγηση, βασισμένη κατά κύριο λόγο στη μνήμη, μας προσεγγίζει μάλλον ως αντα­ νάκλαση ενός κατόπτρου που, ωστόσο, αναπαριστάνει έ­ να μέρος μονάχα της συνολικής εικόνας. Από εδώ όμως προέρχεται και η σαγήνη του υποβλητικού λόγου της Γα­ λανάκη, καθώς προσπαθεί να αποδώσει το βάθος και όχι την έκταση αυτής της εικόνας. Αν στο Φερίκ Πασά και στο Θα υπογράφω Αουί η συγγραφέας μοιράζεται πισ~«ισόποσα» ανάμεσα στην περιγραφή και στην υποβολή, στο Ελέ­ νη ή ο Κανένας τα πραγματολογικά στοιχεία φθάνουν ώς εμάς ιδιαίτερα υπαινικτικά, όπως εάν σκιαγραφούνταν στην περιμετρική ενός ζωγραφικού πίνακα ή όπως εάν διακρίνονταν στό φόντο ενός σκηνικού, παραχωρώντας στο βλέμμα το κυρίως οπτικό πεδίο όπου αναπτύσσεται έ­ να μοιραίο υπαρξιακό δράμα.

Στο βαθμό που η κειμενική πραγματικότητα δεν συγκροτεί­ ται αποκλειστικά και μόνο από αυτό που λέει το γράμμα του κειμένου, αλλά και από αυτό που εμείς προσλαμβά­ νουμε από τις γλώσσες και τα ποικίλα ύφη του, θα ήθελα εδώ να εισφέρω την υπόθεση εργασίας ότι, έτσι όπως διακινεί την αφήγηση η Ρέα Γαλανάκη, μοιάζει να βρίσκεται σ' ένα διάλογο με τις αισθητικές απόψεις που η ίδια η η­ ρωίδα της διατυπώνει στα μονολογικά της μέρη. Είτε οι α­ πόψεις αυτές προέρχονται από την ένταξη κάποιων διακειμένων αποσπασμάτων στον κορμό του μυθιστορήματος, είτε προέρχονται από την εικαστική ανάγνωση και ερμη­ νεία που πραγματοποίησε η συγγραφέας, το αποτέλεσμα παρουσιάζει μια υφολογική σύγκλιση του γραπτού και του εικαστικού λόγου, με την έννοια ότι η ιμπρεσιονιστική α­ τμόσφαιρα της ζωγραφικής αναπαράστασης μετουσιώνεται ως στοιχείο γλώσσας στην αφήγηση. Χωρίς να σημαί­ νει κάτι τέτοιο ότι η ποιητική-συνειρμική γραφή, που υπάρ­ χει και στα προηγούμενα μυθιστορήματα, δεν έχει ιμπρε­ σιονιστικά στοιχεία, η ματιά της συγγραφέως δείχνει στο Ελένη ή ο Κανένας περισσότερο συγκινημένη, εκβάλλο­ ντας σε τοπία όπου πολλές φορές οι αποχρώσεις, οι τονι­ σμοί του φωτός, οι σκιάσεις αναδεικνύουντη συναισθημα­ τική φόρτιση που εκλύεται από την ανθρώπινη παρουσία. Το αίμα και η συχνή αναφορά στο χρώμα της σκουριάς, η θάλασσα και το πένθιμο σκούρο μπλε, το έντονο πράσινο που αντιπαρατίθεται στο αχνογάλαζο του πρωινού. Όλα αυτά μετουσιώνονται στον ελεγειακό ρυθμό των τελευ­ ταίων σελίδων του μυθιστορήματος, στη μεταθανάτια συ­ γκέντρωση των γυναικών του νησιού, στην όρχησή τους που συνδηλώνει την αρχαϊκή προέλευση των ρυθμικών τους κινήσεων και των θρηνητικών τους τραγουδιών, στη λειτουργική εμπλοκή του υπερφυσικού στη λαϊκή φαντα­ σία. Την κόκκινη σκουριά, η οποία στις είκοσι Μαρτίου, του

πρώτου σε καινούριο αιώνα, ημέρα που ξημέρωσε Δευτέ­ ρα, γέμισε όλα τα δωμάτια του σπιτιού και τύλιξε όλα τα δέντρα στο περβόλι, κι έμεινε μέχρι να νυχτώσει. Όσοι μα­ ζεύτηκαν στο σπίτι προς το μεσημέρι απορούσαν όχι τόσο με το μαντάτο, αλλά με το φαινόμενο που το συνόδευε. Οι πιο σπουδασμένοι σκέφτηκαν μήπως η αναχώρηση ζω­ γράφου έλκει πάντοτε τα χρώματα, ανακαλώντας ένα άλ­ λο κόκκινο, το κόκκινο της φλόγας, που πριν από δεκαετίες είχε σταματήσει πάνω από το ίδιο σπίτι, όταν έφυγε από τούτο ο ζωγράφος Ιωάννης Αλταμούρας. Μόλις ακούστη­ κε το όνομά του μέσα στο σκουριασμένο φως, το ωραίο του πρόσωπο πέρασε τόσο ζωντανό από το μυαλό τους,

που ασυναίσθητα μετακινήθηκαν για να του κάνουν χώρο να σταθεί κοντά τους. Γιος της ήταν, ας παρευρισκόταν έ­ νας αρχάγγελος στη σάλα. (σελ. 216) Νομίζω ότι μέσω αυτής ακριβώς της σύμφυσης ιμπρεσιο­ νιστικών και ρεαλιστικών στοιχείων η Ρέα Γαλανάκη συ­ ντάσσει τη δική της ποιητική γραμματική στη νεότερη πε­ ζογραφία. Διαμορφώνοντας ένα λόγο που συμπορεύεται με την κίνηση του βλέμματος, μας υπενθυμίζει σε μια επο­ χή βασανιστικής προφάνειας τη σπουδαιότητα της λογοτε­ χνίας που δεν περιγράφει απλώς, αλλά γνωρίζει και να ση­ μαίνει.

(ΛΙΣΟΒΕΤ KOTZIfl ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΥΜΠΑΡΔΗΣ, Ο άχρηστος Δημήτρης (Κέδρος) ΕΛΙΑΝΑ ΧΟΥΡΜ ΟΥΖΙΑΔΟΥ, Η ιδιαιτέρα (Κέδρος) Το Βραβείο Μυθιστορήματος 1998 προτείνω να το πάρουν εξίσου τα δύο από τα τρία καλύτερα, κατά την άποψή μου, μυθιστορήματα του έτους, Ο άχρηστος Δημήτρης του Γιώργου Συμπάρδη και Η ιδιαιτέρα της Ελιάνας Χουρμουζιάδου. Το τρίτο είναι το Μπέσα για μπέσα ή ο άλλος Φώτης του πολυβραβευμένου Νίκου Μπακόλα Αξιολογώ και τα δύο ως σημαντικά κείμενα της μεταδικτατορικής πε­ ζογραφίας, τα οποία γράφτηκαν από δύο συγγραφείς που έκαναν την πρώτη τους εμφάνιση πριν από δέκα χρόνια.

0 άχρηστος Δημήτρης θεματοποιεί την ανυπαρξία νοήμα­ τος, την απουσία κέντρου βάρους, την απόλυτη τυχαιότητα σε όσα συμβαίνουν τόσο στην καθημερινότητα όσο και στο σύνολο του βίου μας. Περισσότερο από την εξιστόρηση μιας σειράς περιπετειών, αυτό που ο Γιώργος Συμπάρδης πετυχαίνει είναι να αποδώσει μυθιστορηματικά το ρυθμό της πραγματικής ζωής, την κίνηση ενός κόσμου που κυριαρχείται από συγκαλύψεις και αποκρύψεις, από α­ σαφείς προθέσεις και αδιευκρίνιστες επιθυμίες, από πολ­ λαπλές εκδοχές και αναπάντητα ερωτηματικά. Με ιδιαιτέ­ ρως οξυμμένη πεζογραφική νοημοσύνη, το έργο θέτει σύνθετα ζητήματα ως προς την ακριβή φύση του κόσμου και την εικόνα του, την οποία αενάως οι άνθρωποι ιχνο­ γραφούν προσπαθώντας να την κατανοήσουν. Η ιδιαιτέρα της Ελιάνας Χουρμουζιάδου ανήκει στην πλου­ σιότατη ευρωπαϊκή παράδοση της πολυφωνικής μυθιστο ρηματικής σύνθεσης η οποία, συμπλέκοντας πρόσωπα τόπους και χρόνους σε συναρπαστικά επεισόδια, αποκα­ λύπτει μια συνολική άποψη για την κοινωνία και τη ζωή. Εκτός του ότι κατορθώνει να ολοκληρώσει αριστοτεχνικά μια απαιτητικότατη σύνθεση, το μυθιστόρημα συμβάλλει και στη θεματολογική ανανέωση της ελληνικής πεζογρα­ φίας, καθόσον τα έργα και οι ημέρες του ελληνικού μεγά-

0

λου κεφαλαίου δεν έχουν στο παρελθόν συστηματικό α­ πασχολήσει τη μυθιστοριογραφία μας. Το κείμενο της Ελιάνας Χουρμουζιάδου συνδυάζει τον παραδοσιακό τρό­ πο της ρεαλιστικής αφήγησης με ορισμένες από τις μετα­ γενέστερες μορφικές κατακτήσεις του μυθιστορήματος.

Π ΡΟΤΜ Κ ΕΠΙΣΗΣ

w m m m m ΕΛΙΑΝΑ ΧΟΥΡΜ ΟΥΖΙΑΔΟΥ, Η ιδιαιτέρα (Κέδρος) Ζούμε εν ονόματι των άλλων; Μήπως όσο εναντιωνόμα­ στε στα οικογενειακά μας φαντάσματα τόσο συχνότερα σκοντάφτουμε πάνω τους; Το παρελθόν μας εξαργυρώνε­ ται στο μέλλον με παρελθόν; Άραγε θα γίνουμε ο εαυτός μας χωρίς να πατήσουμε επί πτωμάτων; Είναι δυνατόν να συμφιλιωθούμε με τις αδυναμίες μας και τα λάθη μας χω­ ρίς να επιμερίσουμε ευθύνες; Η ατομική βούληση έχει κά­ ποια ελπίδα να διασπάσει την εικόνα του κόσμου που μας περιβάλλει; Η Ελιάνα Χουρμουζιάδου στο ογκώδες μυθιστόρημά της Η ιδιαιτέρα (Κέδρος) θέτει επίμονα και εξακολουθητικό παρόμοια ερωτήματα, διά στόματος της κεντρικής ηρωίδας της, μιας τριαντατετράχρονης γραμματέως που εργά­ ζεται πλάι σ' ένα μεγαλοβιομήχανο. Οι απαντήσεις που δί­ νει η Μαρία στον εαυτό της, ο διάλογος που ανοίγει με πρόσωπα του οικογενειακού της περιβάλλοντος (κυρίως με τη Σαβίνα, την πεθαμένη μητέρα της) αλλά και ο σιω­ πηλός ισολογισμός, στον οποίο νυχθημερόν υποβάλλεται για τα χρόνια της πρώτης νεότητάς της και την επαγγελ­ ματική σταδιοδρομία της, ενώ σε πρώτη εντύπωση σχε­ διάζουν έναν κόσμο ανταγωνιστικό και υπολογιστικό, βαθ­ μιαία αποκαλύπτουν έναν ψυχισμό μοναχικό και ευάλωτο. Αντίθετα με τον λογοτεχνικό συρμό, όπου όλες οι έφηβες απαραιτήτως είναι άστεγες, ναρκομανείς ή εξεγερμένες κατά των πάντων και όλες οι ώριμες γυναίκες δικαιώνονται μόνο ως ανοργασμικές, τέως φεμινίστριες ή αριστερών φρονημάτων, οι οποίες απαρέγκλιτος θυμοσοφούν επί παντός του επιστητού ή ταξιδεύουν για να ξεχάσουν τις πληγές τους, η Χουρμουζιάδου στηρίζει την πλοκή του μυθιστορήματος της στους λεπτοφυείς αλλά όχι αδύνα­ μους ώμους μιας «συμβιβασμένης» εργαζόμενης· μιας τυ­ πικής νέας γυναίκας που προσδοκά να αποδεσμευτεί από τη βαριά σκιά της μητέρας της και, παράλληλα, να πα­ ντρευτεί το αφεντικό της. Κοντολογίς να λύσει τον γόρδιο δεσμό που τη δένει με τη μητέρα της εκπληρώνοντας το κοινωνικό όνειρο που δεν κατάφερε να γευτεί εκείνη. Εξ ου και η στάθμη της πρωτοπρόσωπης αφήγησης της Ιδιαιτέρας σε μεγάλο βαθμό ρυθμίζεται από τη σχέση της με τη μητέρα της και τον πρόεδρο της εταιρείας όπου εργάζεται. Στα εννιά χρόνια που αφιέρωσε η συγγραφέας για να ολο­ κληρώσει το δεύτερο βιβλίο της (μια ουσιώδης βιογραφική λεπτομέρεια, που καταδεικνύει έμπρακτα με ποιο τρόπο η τέχνη λειτουργεί ως τροχοπέδη στη σκόπιμη αδημονία εκ­ δοτών, εντύπων, αναγνωστών μιας χρήσεως αλλά και των ευκολιών του ίδιου του συγγραφέα), η Χουρμουζιάδου ζωντάνεψε με πειστικότητα έναν δύσκολο χαρακτήρα, α­ ποθανάτισε με ακρίβεια ένα χώρο ανοίκειο στα λογοτεχνι­ κά μας ήθη, καλλιέργησε μια αβίαστη γλώσσα, πάνω απ' όλα όμως έμαθε πώς να μεταδίδει στον αναγνώστη αμφίθυμα αισθήματα για τον κόσμο.

το θ έ μ α το υ μ ή ν α

• Ρέα Γαλανάκη, Ελένη ή ο κανένας (Άγρα).

• Γιώργος Συμπάρδης, Ο άχρηστος Δημήτρης (Κέδρος) • Γιάννης Πάνου, Ιστορία των μεταμορφώσεων (Καστανιώτης) • Νίκος Μπακόλας, Μπέσα για μπέσα ή Ο άλλος Φώτης (Κέδρος) • Βασίλης Καραποσιόλης, Πρώτο άγγιγμα (Νέα Σύνορα)

Π ΡΟΤΜ Μ ΕΠΙΣΗΣ

■ ίθ ®

BflETEAHI X f l T Z H H V

%

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΥΜΠΑΡΔΗΣ, Ο άχρηστος Δημήτρης (Κέδρος) ΕΛΙΑΝΑ ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΟΥ, Η ιδιαίτερα (Κέδρος) Τα πάντα στον Άχρηστο Δημήτρη του Γιώργου Συμπάρδη είναι περιπλάνηση: περιπλάνηση στην πόλη (οι δύο κεντρικοί ήρωες οργώνουν κυριολεκτικά την Αθήνα στις διάφορες βόλτες και εκδρομές τους), περι­ πλάνηση στους ανθρώπους (το δίδυμο αντικαθιστά γρήγορα, εύκολα και χωρίς σπουδαίες ενοχές τις φι­ λίες του), περιλάνηση στους εσωτερικούς χώρους (μπαρ, εστιατόρια, νυχτερινά μαγαζιά, καφενεία). Χω­ ρίς να αναφέρεται ακριβώς στην παράδοση του πικαρέσκο, ο Άχρηστος Δημήτρης κρατάει κάτι από τον κορμό της: την αδιάκοπη περιφορά από τόπο σε τόπο και, μέσα από αυτήν, την αποθέωση του τυχαίου. Εκεί, όμως, όπου στο πικαρέσκο το τυχαίο είναι συνδεδεμένο με τη διαφθορά και τον διά του απηνούς σαρκα­ σμού ηθικό της έλεγχο, με ένα στέρεο, δηλαδή, κέ­ ντρο αναφοράς, στον Άχρηστο Δημήτρη αποκτά την κυριολεκτική του σημασία: ο κόσμος του Γιώργου και του Δημήτρη δεν στηρίζεται σε καμιά βάση και δεν διέπεται από καμιά αρχή. Τα πάντα εδώ αιωρούνται στο κενό, σ' ένα πεδίο ανοιχτό απ' όλες τις πλευρές, χωρίς αξίες και νοήματα, χωρίς άρθρα πίστης και Ανάλογη είναι και η αφηγηματική δομή του βιβλίου: χωρίς αρχή, μέση και τέλος, χωρίς πλοκή, χωρίς μύθο, χωρίς αφηγηματικά γεγονότα, χωρίς καν, ίσως, ήρωες. Όπως τα πρόσωπα που παρεισδύουν κατά καιρούς στην υποτυπώδη δράση δεν φιλοδοξούν να συστή­ σουν χαρακτήρες, παρά μόνο σκίτσα και περιγράμμα­ τα, έτσι κι ο Γιώργος με τον Δημήτρη δεν μας αποκα­ λύπτουν ποτέ τίποτε για τον εαυτό τους: ακόμη και η διάχυτη ομοφυλοφιλική ατμόσφαιρα που τους περι­ βάλλει, παραμένει ώς το τέλος ατμόσφαιρα - ο ερωτι­ σμός υποβάλλεται, δεν κατονομάζεται. Και η μέθοδος της υποβολής ισχύει, νομίζω, για ολόκληρο τον Άχρη­ στο Δημήτρη και μας δίνει με ασφάλεια την ταυτότητά του: ό,τι παίζει κι ό,τι μετράει στις σελίδες του είναι έ­ να πλέγμα εντυπώσεων, αισθήσεων και εικόνων, που ανακύπτουν με όλο και υψηλότερη ένταση όσο προ­ χωρεί η αφήγηση - και η ποιητική εν τέλει αυτή πνοή βγαίνει αβίαστα και φυσικά σ' όποιο σημείο κι αν τη συναντήσουμε και εγγυάται χωρίς κανέναν περιορισμό το αποτέλεσμά του. Η ιστορία μιας μέσης και αργότερα ξεπεσμένης οικογέ­ νειας στο πλάι (ή μάλλον στη σκιά) ενός ζάπλουτου ε­ πιχειρηματικού οίκου: αυτός είναι ο μυθιστορηματικός ιστός της Ιδιαιτέρας της Ελιάνας Χουρμουζιάδου, τον οποίο βλέπουμε εν συνάψει και σε πυκνή ύφανση

·

Μ

ί-

0

στην αρχή της αφήγησης, για να τον παρακολουθή­ σουμε εν συνεχεία να ξετυλίγεται -μέσω ενός αργά, αλλά σταθερά εντεινόμενου ρυθμού- οε ολοένα και μεγαλύτερη έκταση, μέχρι να αποκτήσει το πλήρες α­ νάπτυγμά του και να βάλει τον αναγνώστη σε πανεπο­ πτική θέση, έτσι ώστε να μπορεί ira συνδέσει σε όλες τους τις διαπλοκές τα γεγονότα, τα οποία σχηματίζο­ νται στην εσωτερική του γραμμή. Η Ιδιαιτέρα είναι μυ­ θιστόρημα μιας εξαιρετικά περίτεχνης και στέρεης ούνθεσης, όπου το σύνολο αποτελεί κάτι πολύ περισ­ σότερο από το άθροισμα των μερών του. Πρόσωπα και καταστάσεις, καθώς βγαίνουν σιγά-σιγά οτην επι­ φάνεια, αποκαλύπτουν ένα ποικιλοτρόπως αρθρωμέ­ νο κοινωνικό πεδίο - ένα πολύ σύγχρονο και περίπου ανέγγιχτο μέχρι σήμερα από τη νεότερη πεζογραφία πρόσωπο της ελληνικής κοινωνίας, που ζει σε κάθε σελίδα και αφηγηματική πράξη του βιβλίου, συνιστώντας οργανικό στοιχείο τόσο της πλοκής όσο και των χαρακτήρων του. Η Ιδιαιτέρα προαπαιτεί συγγραφέα με σπουδαίες ικα­ νότητες: αφηγηματική άνεση, απόλυτο έλεγχο του μυθιστορηματικού του υλικού και συνεχή ανακατανο­ μή των χαρτιών του χωρίς να κάνει ποτέ λάθος στη μοιρασιά. Η Χουρμουζιάδου γράφει τετρακόσιες και πλέον σελίδες και δεν σκοντάφτει πουθενά, παίζει σε πολλαπλά χρονικά επίπεδα ή με μια μεγάλη γκάμα προσώπων χωρίς να παραπατά στιγμή και μπαίνει στα άδυτα μιας, εκτεθειμένης κάθε τόσο στην κοινή θέα αλλά, την ίδια ώρα, και κρυμμένης σε άπατο βάθος, τάξης, χωρίς τον ελάχιστο ρητορικό τριγμό ή κλονι­ σμό. Μιλάμε, χωρίς αμφιβολία, για ένα πολύ σημαντι­ κό μυθιστόρημα. Προτείνω για το βραβείο μυθιστορήματος αδιακρίτως τα δύο βιβλία.

το θ έ μ α το υ μ ή ν α

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΥΛΛΟΓΕ ΟΙΗΓΜΙΚΙΤΟΠ ΠΡΟΤΟΘΗΚΑΠ: Τ η λ έ μ α χ ο ς Α λ α β έ ρ α ς : Ως κυλιόμενος ιάππς

(Κασιανιώΐπς) (Α. Ζήρας)

Α η μ ή τ ρ η ς Π ε τ ο ί τ ί δ η ς : Ο Σαμπατές ζει και

άλλες ιστορίες του γλυκού νερού (Νεφέλη) (Α. Ζήρας, Μ, Φάις) Έ ρ σ η Ι ω τ η ρ ο π ο ύ λ ο υ : ο βασιλιάς του φλίπερ

(Πατάκης) (Β. Αθανασόπουλος, Α. ζήρας, Ε. κοτζιά, Μ. Φάις, Β. χατζηβασιλείουί Έ λ ο α Α ι α ρ ο η ο ΰ λ ο υ ; Πλην ενός (Ίνδικτος) (Μ. Φάις) Α ν δ ρ έ α ς Μ ή τ σ ο υ ; Γέλια (Καστανιώτης) (Β. Αθανασόπουλος, Α. Ζήρας) Κ ώ σ τ α ς Γ . Π α η α γ ε ω ρ γ ι'ο υ : Πήρε φως (Κέδρος)

(Ε. Κοτζιά)

το θ έ μ α τ ο υ μ ή ν α

(Καστανιώτης) (Β. Αθανασόπουλος, Ε. Κοτζιά, Μ, Φάις) Ν . Α . Τ ρ ι α ν τ α φ υ λ λ ό η ο υ λ ο ς ; Ανύπαρχτο

λιμάνι (Διάμετρος) (Ε. Κοτζιά) Κ α ί η Τ σ ι τ σ έ λ η : Ο χορός των ωρών (Άγρα)

(Μ. Φάις)

w m m m m ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΘΑΠΑΣΟΠΟνΛΟΣ ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, Η φλέβα του λαιμού (Πατάκης) Η φλέβα του λαιμού του Σωτήρη Δημητρίου, για το ατόφιο αφηγηματικό αποτέλεσμα των έξι πρώτων διη­ γημάτων. Για εκείνη την αυθεντικότητα που είναι απο­ τέλεσμα μιας μορφής αφηγηματικού πρωτογονισμού. Επειδή ο Δημητρίου κατορθώνει να διατηρεί μιαν αμε­ σότητα που αποπνέει γνήσια λαϊκότητα. Και επειδή η αμεσότητα αυτή στην προσέγγιση, στο ύφος και στον τόνο αντιστοιχεί σε μια ζοφερή νεορεαλιστική θεματι­ κή, η οποία συνήθως διεκπεραιώνεται από τους πεζογράφους με μιαν αφήγηση περίτεχνη, ψυχογραφική, μαιανδρική, προγραμματικά αδιέξοδη. Η γοητεία της αφήγησης του Δημητρίου απορρέει από την εντύπωση του ανεπεξέργαστου. Οι ιστορίες του, οι χαρακτήρες του, όλα δίνουν την εντύπωση ενός α­ φηγηματικού υλικού που δίνεται ακατέργαστο. Υπάρ­ χει μια αμεσότητα, μια καίρια οριακή λιτότητα που δί­ νει αυτό ακριβώς που ζητάει η ιστορία ή η προσωπο­ γραφία. 0 αναγνώστης αισθάνεται μια δύναμη ζωική, βουβή, αδυσώπητη, που απλώς εκδηλώνεται μέσω της αφήγησης, αλλά είναι σίγουρος πως υπάρχει πέρα από αυτήν. Μπροστά σε μια τέτοια αφηγηματική τέχνη ή, πιο σωστά, μπροστά σε ένα τέτοιο αφηγηματικό έν­ στικτο -γιατί αισθάνεται κανείς ντροπή όταν χαρακτη­ ρίζει απλώς ως τέχνη αυτό το είδος της «πρωτόπλα­ στης» έκφρασης συναισθημάτων- η κριτική νιώθει α­ μήχανη: οποιαδήποτε ανάλυση, όσο ακριβής αλλά και διακριτική και αν είναι, δεν μπορεί να αποφύγει τον σχολαστικισμό. Αστεία θα φαινόταν μια ανάλυση της αφηγηματικής τεχνικής - Ποιας τεχνικής; Αφού εδώ αυτό που κρίνεται είναι ποιος θα χρεωθεί ως αφηγη­ τής την αποκάλυψη του ένοχου μυστικού: ότι, δηλα­ δή, αυτό που εκδηλώνεται ως βιαιότητα ή και ως δύ­ ναμη (ερωτική ή οποιαδήποτε άλλη) δεν είναι παρά πράξη απόκρυψης μιας αδυναμίας ή ευαισθησίας που θα μπορούσε να εκδηλωθεί ακόμη και ως κοριτσίστικη τρυφερότητα. Το ύφος, λοιπόν, ή η γλώσσα, ή το πρόβλημα του α­ φηγητή, όλα αυτά τα προς εξέταση θέματα χάνονται μπροστά οε αυτή τη δύναμη, σε αυτόν τον υπόκωφο κραδασμό: βρισκόμαστε μπροστά σε μιαν αφήγηση που επιβάλλεται όπως ένα συγκλονιστικό φυσικό φαι­ νόμενο που, ακόμη και όταν είναι καταστρεπτικό, τη στιγμή που σε εκμηδενίζει προλαβαίνεις, έστω και για ένα κλάσμα δευτερολέπτου, να μείνεις εκστατικός μπροστά σε αυτό, και έτσι μπορείς να νιώσεις και μια έκσταση που πιστεύεις πως σε αφορά, ότι είναι δική σου - και είναι δική σου αφού εκείνη τη στιγμή σε α­ φανίζει.

Η φλέβα του λαιμού, με το ένα τρίτο των διηγημάτων, κατορθώνει να αποτελέσει μιαν από τις κορυφαίες στιγμές της διηγηματογραφίας μας, ανάλογη (για δια­ φορετικούς, όμως, λόγους: θεματικούς στην πρώτη περίπτωση και συγκινησιακής αμεσότητας στη δεύτε­ ρη) με εκείνη του Δημοσθένη Βουτυρά και του Γιώρ­ γου Ιωάννου. Π ρ ο τ α θ η κ α ν τ π ίο η ς

Ο βασιλιάς του φλίπερ της Έρσης Σωτηροπούλου διακρίνεται για τη μινιμαλιστική, γρήγορη αφήγηση που με απίθανη άνεση και φυσικότητα αναδεικνύει τον υπέροχο σκοπό που υπάρχει μέσα στο άσκοπο. Κάθε τόσο, από τη σειρά των κοινών περιστατικών που απο­ δίδονται με ανεπιτήδευτο και καταλυτικό ρεαλισμό -ο οποίος κάθε τόσο απογειώνεται, γίνεται ξέφρενος ή έ­ ξαλλος- εμφανίζεται κάποιο μεμονωμένο περιστατικό που ακολουθεί μια δική του πορεία, η οποία δίνει έναν νέο προσανατολισμό και νόημα σε όλα τα κοινά, τα τετριμμένα και σπασμωδικά που αποτελούν την πρώ­ τη ύλη μιας ιστορίας. Το Γέλια ι ου Ανδρέα Μήισου ξεχωρίζει για την ιδιαί­ τερη αίσθηση του γκροτέσκ που εκφράζεται αφηγημα­ τικά με ρομαντική υποβλητικότητα και εξπρεσιονιστική βιαιότητα. Η αυθεντικότητα των καταστάσεων στοιχειοθετείται από έναν ρεαλισμό που δεν αποκλείει την αλληγορική προοπτική. Με αυτό το βιβλίο ο Μήτσου ξαναμπαίνει στη σωστή πορεία των Ιστοριών συμπτωματικού ρεαλισμού (1991).

το θ έ μ α τ ο υ μ ή ν α

o e iz H P iii ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, Η φλέβα του

(Πατάκης)

Όπως και οι άλλοι συνομήλικοι μ' αυτόν διηγηματογράφοι (κι εδώ συναριθμώ τον Ανδρέα Μήτσου, τον Τάσο Καλούτσα, τον Βασίλη Τσιαμπούση, τον Δημήτρη πετσετίδη, τον Χρήστο Χαρτοματσίδη και, κάπως πρόωρα ακόμα, τον Γιάννη Καισαρίδη), ο Σωτήρης Δημητρίου άρ­ χισε όψιμα να δημιουργεί την αφηγηματική του κοινω­ νία, το τυπολογικό φάσμα των χαρακτήρων του και το χώρο όπου αυτοί ζουν. Δεν ξέρω αν χρειάζεται να επισημάνω συμπληρωματικά, μια κι αυτό είναι λίγο πολύ αυτονόητο, ότι η όψιμη εμφάνιση συγγραφέων συνο­ δεύεται και από μια κατασταλαγμένη αντίληψη τόσο για τον κόσμο που τους ενδιαφέρει να παρουσιάσουν όσο και για τη γλώσσα που χρησιμοποιούν. Από το Ντιάλιθ' ιμ Χριστάκη (1987), μια συλλογή διηγη­ μάτων που επέβαλε αμέσως τον Σωτήρη Δημητρίου, έ­ ως τη Φλέβα του λαιμού, υπάρχουν βέβαια διαφορές, λιγότερο ή περισσότερο σημαντικές. 0 πεζογράφος ξε­ κίνησε από μια μορφή αφήγησης, όπου υπήρχε μια άμε­ ση και κάπως μηχανιστική (για να θυμηθούμε τη νατουραλιστική εκδοχή του ρεαλισμού) αντιστοιχία θέματος και γλωσσικής συγκρότησής του: νεαρής συνήθως ηλι­ κίας άτομα, από τις βόρειες επαρχίες της χώρας ή από τις περιμετρικές ζώνες των συνοικισμών της Αθήνας, που συνδιαλέγονται με μια σπασμένη, ρημαγμένη, τραχιά και επίσης λιτή, αρρενωπή και ευθύβολη γλώσσα. 0 αφηγητής, κατά τεκμήριο παρών σ' αυτές τις ιστορίες, αλλά διατηρώντας μια σχέση μάλλον αδρανή με τον κόσμο που έχει αναλάβει να περιγράφει, υποχωρούσε συνήθως από το προσκήνιο, παραμένοντας όμως σ' αυ­ τό. Έτσι, επέτρεπε στα νεαρά άτομα να κυριαρχούν α­ πόλυτα στο αφηγηματικό τοπίο: και ως οντότητες που πολλές φορές προλαβαίνουν να ολοκληρωθούν στα σύντομα όρια ενός διηγήματος, με τη χαρισματική τέ­ χνη των υπαινιγμών που διαθέτει ο Δημητρίου· αλλά και, γενικότερα, ως τύποι χαρακτηριστικοί που συγκλί­ νουν εντυπωσιακά από όλες τις ιστορίες του, έχοντας τις ιδιότυπες και άμεσα αναγνωρίσιμες συμπεριφορές τους και τους δικούς τους εηικοινωνιακούς κώδικες. Αυ­ τό δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι είναι λίγο και, από την άλλη μεριά, δεν πρέπει να συνδεθεί με κανέναν ηθογραφιομό. Στο βαθμό που ο αναγνώστης αναγνωρίζει μέσα από το αφηγηματικό σύμπαν της Φλέβας του λαι­ μού μια ορισμένη φανταστική ανθρωπογεωγραφία, που ήδη συγκροτήθηκε με τα προηγούμενα βιβλία του συγ­ γραφέα, και στο βαθμό που ανακαλεί το σύμπαν για ό,τι αυτό είναι, χωρίς να αισθάνεται νοσταλγία για μια ιδανι­ κή εξεικόνιση του τοπίου και των ανθρώπων του, η ο­ ποία έτσι κι αλλιώς δεν υπάρχει, η έλξη που μας ασκεί ο

ΤΟ θ έ μ α τ ο υ μ ή ν α

κόσμος αυτός μετατοπίζεται στην ικανότητα να μας υ­ ποβάλλει την εκφραστική του ετερότητα. Επαναλαμβάνω, έχοντας διατρέξει το σύνολο των διη­ γημάτων του Δημητρίου, ότι αυτό που κυρίως αναδεικνύεται στο βλέμμα του αναγνώστη είναι οι χαρακτήρες του. Και ενδεχομένως να βρίσκεται εδώ ο λόγος που οι καταστάσεις και πράξεις, οσοδήποτε κι αν είναι ακραίες ή νοσηρές, δεν δημιουργούν μόνες τους εστίες γύρω από τις οποίες πλέκονται δευτερεύουσες αφηγηματικές ενότητες. Ιδιαίτερα στις περιπτώσεις αυτές, ο ουνγραφέας ρίχνει κυριολεκτικά τους χαρακτήρες του στο σφαγείο της περιθωριακής ζωής, στην τρέλα ή στην ε­ ρήμωσα χωρίς να τους δίνει δεύτερη ευκαιρία και χω­ ρίς να φροντίζει να τους δικαιολογήσει με έντεχνες πα­ ρεκβάσεις στον αναγνώστη. Όλα αυτά έχουν οπωσδήποτε να κάνουν με μια κοσμο­ θεωρητική αντίληψη αρκετά συνεκτική, ίσως και με μια αόριστα υπαρκτή πολιτική θέση, με το ότι δηλαδή ο δαιμονισμός αυτών των χαρακτήρων, το πέρασμά τους στο κακό, δεν σημαίνει καλά και σώνει την ανθρώπινη φύση που της έχει αποδοθεί μια δυσερμήνευτη τάση να ωθείται προς το «μη ανθρώπινο». Αντίθετα, με την από­ σπασή τους από ό,τι ονομάζουμε μέσο όρο -και εδώ συγκατοικούν οι σαλεμένοι, οι απόκληροι, οι λαϊκοί ήρωες που πεθαίνουν παραδειγματικά διαφυλάσσοντας την αυτεξουσιότητά τους- ζουν μεν ώς ένα βαθμό «ε­ κτοπισμένοι», αλλά χωρίς αυτό να τους προκαλεί ιδιαί­ τερη δυσφορία. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει στις σχέ­ σεις τους με τον υπόλοιπο κόσμο κάποια μορφή ρήξης και σύγκρουσης, εκτός κι αν αυτό ανάγεται σε μια συ­ γκεκριμένη παθολογία τους. Δεν φαίνονται διατεθειμέ­ νοι να «περάσουν» στην άλλη μεριά, όπου λειτουργεί α­ δυσώπητα ο αξιακός μηχανισμός της μαζικής ηθικής. Αυτή η επιφυλακτικότητα, η δυσπιστία του αγριμιού στην πόλη, ανεξάρτητα από το αν έρχεται από τα βου­ νά της Θεσπρωτίας ή από τους συνοικισμούς της Δυτι­ κής Αττικής, δεν θεραπεύονται ούτε στις αστραπιαίες ε­ ρωτικές επαφές ούτε στις παρατεταμένες φαντασιώ­ σεις μιας αγάπης που δεν προσποιείται. Η παρατεταμένη εφηβική ανταρσία των προηγούμενων διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου δεν φαίνεται να έ­ χει υποχωρήσει, ή τουλάχιστον δεν φαίνεται να έχει υ­ ποχωρήσει σημαντικά. Η αδέξια συμπεριφορά των ηρώ­ ων του, που μοιάζουν να περνούν ό,τι τους πλησιάζει μέσα από ένα φίλτρο σωματικό, στην ουσία εξακολου­ θεί να υπερασπίζεται κάτι που δεν έχει τοπική προέλευ­ ση και γενεαλογία: είναι η οργανική αίσθηση της ελευ­ θερίας, και μάλιστα με τη μορφή μιας απροσχημάτιστης

ασκητικής της. Έχοντας, όμως, κατά νου ότι ο διηγηματογράφος της Φλέβας του λαιμού πορεύεται λογοτεχνι­ κά μαζί με τις φαντασιώσεις, τις εμμονές και τη λοξή του, διερευνητική ματιά πάνω σε πράγματα που διαφο­ ρετικά θα τα θεωρούσαμε αυτονόητα, θα πρέπει να λά­ βουμε υπόψη μια διαφοροποίηση που έχει δυο προσα­ νατολισμούς και που είναι εμφανής στο τελευταίο του βιβλίο. Καταρχάς, εντόπισα μια διαφοροποίηση ως προς την αφηγηματική τεχνική. Σε μερικά από τα πεζά η δοκι­ μασμένη ρεαλιστική αναπαράσταση, με τις εμβόλιμες ποιητικές της προσχώσεις, νομίζω ότι έχει μετακυλιστεί προς μια γραφή εξπρεσιονιστικού χαρακτήρα, που θέλει να αποδώσει έτσι καταστάσεις ψυχολογικά απροσδιόρι­ στες. Η «Φλέβα του λαιμού», «Οι κούκλες» και το «Τοκ, τοκ-τοκ, τοκ», είτε επειδή προσφεύγουν σε μια εκκε­ ντρική επινόηση που είναι ξένη προς την ιδιοσυγκρασία του συγγραφέα, είτε επειδή έχουν προβλήματα εσωτε­ ρικής ισορροπίας, νομίζω ότι υπολείπονται από την ά­ ποψη της συνοχής τους με τα υπόλοιπα. Έπειτα, υπάρχει και μια δεύτερη διαφοροποίηση, που αυτή τη βλέπω θετικά, δηλαδή με αποτελέσματα κερ­ δοφόρα για τον αναγνώστη. Έτσι, σε ορισμένες ιστο­ ρίες που θα τις αποκαλούσα πιο «προσωπικές» (με την έννοια ότι εκεί ο συγγραφέας ταυτίζεται ως δρων χαρα­ κτήρας με τον αφηγητή), χωρίς να αποσυναρμολογείται η θερμή σχέση που υφίσταται όλα αυτά τα χρόνια ανά­ μεσα σ' αυτόν και τους χαρακτήρες του, δείχνει να υπο­ χωρεί ο κοφτός, νευρώδης και, όχι σπάνια, νευρωσικός τόνος που διαθλάται μέσα από το συναισθηματικό τους κενό. Παρατηρώ, λοιπόν, (λ.χ. στα διηγήματα «Κατά τις πεντέμισι», στο αριστοτεχνικό «Μοναχό κλωνί» και στο «Σχώρα με») ότι αρχίζουν να εισρέουν στην κειμενική πραγματικότητα λυρικά φορτία της γλώσσας και, ταυτό­ χρονα, στοιχεία που ευνοούν μια μεγαλύτερη πλαστικό­ τητα και ευλυγιοία ως προς την ανάπτυξη των διαλογικών και των περιγραφικών μερών. Απομένει βέβαια να

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με τις ευγενικές χορηγίες των:

δούμε αν πρόκειται για βαθύτερες μεταλλάξεις της ποι­ ητικής του και προς τα πού θα κατευθυνθεί αυτή.

• Ανδρέας Μήτσου, Γέλια (Καστανιώτης) 0 πεζογράφος Ανδρέας Μήτσου, με τη συλλογή διηγη­ μάτων Γέλια, επέστρεψε στον πιο οικείο «χώρο» του, τη σύντομη πρόζα, το αφηγηματικό είδος που κατά τη γνώμη μου τον ανέδειξε ως έναν από τους ικανότερους

,_ _ _ ΠΡΟΤΟΜΗ«

____ ,

» iw v w a z a

και των εκδοτικών οίκων:

© Κ Ι

11

Κ ρ ιτ ικ ή

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ f

PERUGIA

m m m m rm αλλά και πιο ενδιαφέροντες συγγραφείς της περιόδου μετά το 70. Είχα την τύχη να τον παρακολουθήσω από κοντά, στο ξεκίνημά του, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν παρουσιάστηκε στα γράμματα με τις ποιητι­ κές πρόζες Ένα μήλο, ένα κυδώνι, ένα κλωνί βασιλικό (1982), όπου ήταν ήδη ευδιάκριτη η αίσθηση ενός ρυθ­ μού στην αφήγησή του. Ο ρυθμός, που αποτελεί βασικό στοιχείο έκτοτε στην ανάπτυξη τόσο των διαλογικών ό­ σο και των περιγραφικών μερών, δεν έχει μόνο συνο­ δευτικό ρόλο στην τεχνική της αναπαράστασης. Κυ­ ριαρχεί με διπλό τρόπο στα πεζά του Μήτσου: αφενός, δίνοντας σε κάθε ιστορία έναν παραμυθητικό τόνο, έτσι όπως διαπλέκεται με τις έντεχνα τοποθετημένες σιω­ πές και τις ελλειπτικές φράσεις, και, αφετέρου, ανοίγοντας ένα εσωτερικό πεδίο στην ίδια την αφήγηση, στο βαθμό που είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να εντοπίσει κάποιος εξ αντικειμένου περιγραφές, με αθέατο και ε ­ ντελώς απάντα τον αφηγητή-περσόνα του συγγραφέα. Αυτό άλλωστε συμβαίνει και στα Γέλια. Οι περιγραφές και οι διάλογοι δίνουν την εντύπωση μιας αφήγησης που εξιστορεί από μια απόσταση χρόνου. Μιας αφήγη­ σης που είναι στηριγμένη στα μνημονικά κατάλοιπα ε­ νός πανταχού παρόντος προσώπου, το οποίο επωφε­ λείται από την ευχέρεια του εξ αποστάσεως μάρτυρα που του παρέχει ο συγγραφέας και δημιουργεί μια κα­ θαρά ειρωνική σχέση με τους επιμέρους χαρακτήρες, με τις εντάσεις και τις οξείες συναισθηματικές τους δια­ κυμάνσεις. Ενδεχομένως, σ' ένα πρώτο επίπεδο, ο ανα­ γνώστης τείνει να αποκτήσει τη βεβαιότητα ότι η θέση του εξ αποστάσεως μάρτυρα σκοπό έχει να τονίσει τον παρωδικό χαρακτήρα της ιστορίας, το βαθύτερα κωμικό ή γελοίο νόημά της, αφού πράγματι όλη η δραματική έ ­ νταση (που πολλές φορές έχει μοιραίες συνέπειες για τη ζωή των χαρακτήρων του Ανδρέα Μήτσου) έχει ως πυρήνα της, ως αποχρώντα λόγο της το τίποτε. Και στο διήγημα «Τα κόκκινα σκαρπίνια» αλλά και στο διήγημα

«Ανώφελη ζήλια» όλα τα όνειρα χτίζονται πάνω σε μια φαινομενικότητα, πάνω στην καταφανή αδυναμία να ξε­ χωρίσουν οι άνθρωποι το ουσιώδες από το επουσιώ­ δες. Σ' ένα όμως δεύτερο και πιο στοχαστικό πεδίο, η γελοιογραφική προβολή ενός νοήματος, που θεωρείται κα­ θιερωμένο και θεσμοθετημένο στα κοινωνικά του συμφραζόμενα, δημιουργεί ένα δυσάρεστο κενό στον α­ προειδοποίητο αναγνώστη. Όχι γιατί έτσι ανατρέπονται μέσα του κάποιες «σταθερές αξίες», αλλά κυρίως γιατί αντιλαμβάνεται ότι πίσω από αυτή τη φαινομενικότητα της ισχύος δεν υπάρχει τίποτε. Η γκρεμισμένη θεότητα του «Άρχοντα» (σ. 13-25) μέσα στην καρναβαλική τελε­ τουργία όπου συμμετέχει το σύνολο των κατοίκων του χωριού, μια τελετουργία που αναμφίβολα συνδέεται και συνδυάζεται με παγανιστικά κατάλοιπα, δεν αφήνει πί­ σω της άλλο από την απόλυτη εκμηδένιση του μεγαλοκτηματία, ένα θάνατο μεταφορικό αλλά οπωσδήποτε παρόντα. Και εδώ ακριβώς πιστεύω ότι βασικής σημα­ σίας ως προς το παραδειγματικό μήνυμα που φέρει η κάθε ιστορία -γιατί κάθε ιστορία του Μήτσου έχει την η­ θική της διάσταση- είναι η βιοθεωρητική αντίληψη που έχει διαμορφώσει ο συγγραφέας για το νόημα των ου­ σιωδών κατευθύνσεων της ανθρώπινης ζωής. Όπως και στα προηγούμενα βιβλία του, με σύντομα ή εκτεταμένα πεζά, το αφηγηματικό σύμπαν κατοικείται από πλάσμα­ τα που κατατρύχονται από έμμονες ιδέες, από αόρι­ στους φόβους (οι οποίοι γίνονται συγκεκριμένοι από την επίμονη, ψυχωσική προβολή τους στη φαντασία). Πρό­ κειται, με άλλα λόγια, για ένα σύμπαν κλειστοφοβικό ό­ που αναπτύσσονται, σαν εκβλαστήσεις ενός κόσμου σκοτεινού, οι παράδοξες αλλά και πάντοτε γοητευτικές μέσα στην υπαινικτικότητά τους όψεις του.

• Τηλέμαχος Αλαβέρας, Ως κυλιόμενος τάηης (Καστανιώτης) Δεν υπάρχει, νομίζω, καμία αμφιβολία μεταξύ των κρι-

με την υποστήριξη:

της ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, της ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ, του ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ, του περιοδικού ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ και των ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΩΝ ΣΤΑΘΜΩΝ 9,84 FM και 9,58 FM το

8εμ α

τ ο υ μ ιμ

m3

τικών που ασχολήθηκαν με το έργο του Τηλέμαχου Αλαβέρα, παλαιότερων ή νεότερων, ότι περισσότερο ευνόητη είναι η σχέση του με τη μοντερνιστική παρά­ δοση της μεσοηολεμικής πεζογραφίας της Θεσσαλονί­ κης, παρά με τη ρεαλιστική ιστοριογραφία της πλειονό­ τητας των μυθιστοριογράφων του αθηναϊκού κέντρου. Ακόμα και στα πεζά του που βασίζονται στις προσωπι­ κές εμπειρίες του από τις μάχες του εμφυλίου πολέ­ μου, έχει ενδιαφέρον να τονιστεί ότι η ανακύκλωση της μνήμης δεν οδηγεί την αφηγηματική φαντασία του σε διευρυμένα πεδία επικών περιγραφών, αλλά σε εικό­ νες όπου τα επιμέρους στοιχεία διογκώνονται, παίρνο­ ντας πολλές φορές ιλιγγιώδεις διαστάσεις, καθώς η ματιά του αφηγητή πολλαπλασιάζει τη σημασία της λεπτομέρειας. Αν, λοιπόν, συγκρίνουμε τα πρωιμότερα πεζά του με αυτά των πρόσφατων συλλογών του, διαπιστώνουμε ότι δεν υπάρχουν ουσιώδεις αλλαγές. Ή, τουλάχιστον, δεν είναι ουσιώδεις οι αλλαγές, αν αναφερόμαστε στον γλωσσικό ρυθμό που είναι ενιαίος, ανεξάρτητα α­ πό το αν διαμοιράζεται σε διαλογικά ή σε καθαρά περι­ γραφικά μέρη, και ανεξάρτητα από το αν τα περιγραφι­ κά μέρη διεμβολίζονται συχνά από τη συχνή εμφάνιση σχολίων, τα οποία κατά τεκμήριο αποτυπώνουν την παρεμβολή του αθέατου αφηγητή. Ουσιωδέστερες εί­ ναι οι «εργαστηριακού» χαρακτήρα παρεμβάσεις της αρχιτεκτονικής των διηγημάτων, της προσεκτικής τους διάρθρωσης, πράγμα που δείχνει -αν μη τι άλλο- ότι η σύντομης έκτασης πρόζα μπορεί και να μην είναι α­ πλώς η σύλληψη και διάσωση του ακαριαίου, όπως μας έχει συνηθίσει να θεωρούμε η παραδοσιακή αισθη­ τική της λογοτεχνίας. Αυτές οι αναδιατάξεις νομίζω ότι τείνουν με την πάροδο των ετών να εκτοπίσουν εντε­ λώς την ευθύγραμμη ανάπτυξη της μυθοπλασίας, κά­ νοντας τα διηγήματα του συγγραφέα του Οδοστρωτή­ ρα (1963) ολοένα και περισσότερο «ανοιχτά» σε ποικί­ λες ερμηνείες και αναγνώσεις. Χωρίς να ξεχνάμε ότι τα θέματα των γλωσσικών επιπέδων και της σύνθεσής τους ενδιέφεραν το συγγραφέα από τα πρώτα στάδια του έργου του, πρέπει να δεχτούμε ότι πυκνώνουν α­ κόμα περισσότερο με τη συλλογή Απ' αφορμή (1976), η οποία έχει κατά τη γνώμη μου θέση-κλειδί στην εξέ­ λιξη της γραφής του. Και γίνονται μονιμότερα με τα ε­ πόμενα διηγήματα Γωνίες και όψεις (1985), που και μό­ νο με τον τίτλο τους ειδοποιούν τον αναγνώστη για την ιδιαίτερη σημασία που είχε και έχει για τον Αλαβέρα η τεχνογνωσία του πεζού λόγου. Με τον Κυλιόμενο τάπητα ο Τηλέμαχος Αλαβέρας δείχνει να έχει περάσει πια σε μια μορφή εξιστόρησης που ο αναλυτικός χαρακτήρας της, κατά περίεργο τρό­ πο, αντί να επιτείνει τη βραδύτητα του αναγνωστικού ρυθμού, αυξάνει τη συνειρμική δυνατότητα των φρά­ σεων, προσδίδοντας, τελείως αναπάντεχα μπορώ να

πω, μιαν απροσδιοριστία ποιητικής φύσεως που προέρ­ χεται από αυτή την ίδια τη σύνταξη του κειμένου.

• Δημιίτρης Πετσετίδης, Ο Σαμπατές ζει και άλλες ι­ στορίες του γλυκού νερού (Νεφέλη) 0 Δημήτρης Πετσετίδης, από το 1986, όταν δημοσίευ­ σε σε ώριμη ηλικία την πρώτη συλλογή πεζών του, Δώδεκα στο δίφραγκο, εμμένει στη σύντομη πρόζα. Έχω επισημάνει και με άλλες ευκαιρίες ότι όσοι έχουν συμβάλει στην ανθοφορία του διηγήματος κατά τα τε­ λευταία χρόνια (και ανάμεσά τους ο Πετσετίδης) στρά­ φηκαν συνειδητά, γνωρίζοντας από μέσα τις σχέσεις ι­ διοσυγκρασίας και γραφής, προς το διήγημα. 0 αφηγη­ ματικός μινιμαλισμός, μ' αυτή την έννοια, ανταποκρίνεται σε μια ορισμένη οπτική μικρογραφίας, όπου διευρύ­ νονται και γίνονται καθαρότερες οι γραμμές ενός γεγο­ νότος που διαφορετικά θα παρέμενε στη σκιά. Η τεχνική αυτή ερμηνεία θα ήταν ημιτελής, αν δεν παίρναμε υπόψη μας την προσωπική συμμετοχή του συγγραφέα, όχι με την έννοια ότι είναι κι αυτός παρών στην πλοκή, αλλά περισσότερο με την έννοια ότι γι' αυτόν μεγαλύτερη σημασία έχει η ανάδειξη του συναι­ σθηματικού εσωτερικού τοπίου. Με την πάροδο του χρόνου έδειξε ότι οι ιστορίες του σχηματίζουν έναν μυ­ θικό τόπο, με πρόσωπα προερχόμενα από βιωματικά αποθησαυρίσματα και τοπία, τα οποία έχουν άμεση σχέ­ ση με τις μνημονικές καταβυθίσεις του περισσότερο στην αίσθηση ενός γεωγραφικού χώρου παρά στην πε­ ριγραφή του. Έτσι, είτε αναλαμβάνει να εξιστορήσει πρωτοπρόσωπα είτε υποδύεται το ρόλο του αθέατου αφηγητή (και στο πρόσφατο βιβλίο του υπάρχουν διη­ γήματα και των δύο περιπτώσεων), δημιουργείται στον αναγνώστη η εντύπωση ότι υπάρχει ένας συλλογικός μνημονικός χρόνος απ' όπου αντλούνται περιστατικά α­ πώτερων ή νεότερων εποχών, και μάλιστα υπογραμμι­ σμένα με ένα αίσθημα νοσταλγίας. Η άλλοτε σαφής και άλλοτε λιγότερο ευδιάκριτη αντιπαράθεση ανάμεσα στο τότε και το τώρα ορίζει και τη ρεαλιστική τεχνική του Δημήτρη Πετσετίδη, αφού όλες τις ιστορίες του τις διαπερνά μια κριτική στάση απέναντι στα τρέχοντα, με όλες τις πολιτικές και τις ηθικές συνδηλώσεις. Μάλι­ στα, από αυτή την άποψη, τα πεζά του Ο Σαμπατές ζει, αριστοτεχνικά αρθρωμένα και υποδειγματικά ζυγι­ σμένα, μετουσιώνουν αλλογενή θρυλικά ή ονειρικά στοιχεία σε μια πραγματικότητα που μοιάζει απολύτως αληθοφανής, κατορθώνοντας να αναδείξουν την παρα­ βολική δύναμη των κοινωνικών συμβόλων. Χαρακτηρι­ στικό παράδειγμα ο αντάρτης που πεθαίνει στα βουνά της Λακωνίας και που, όπως ο Τσε Γκεβάρα (Βαγγέλης Γκεβάρας, αυτός), εξακολουθεί ως διακείμενη μορφή της λαϊκής φαντασίας να ζει, όντας κατά κάποιο τρόπο ένα αρχέτυπο της ελευθερίας.

ΕΛΙΣΑΒΕΤ KOTZIfl ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ,

Η φλέβα του λαιμού

(Πατάκης) Από τις άξιες διηγηματογραφικές συλλογές του 1998, ό­ πως Ο βασιλιάς του φλίπερ της Έρσης Σωτηροπούλου, το Πήρε φως του Κ. Γ. Παπαγεωργίου ή το Ανύπαρχτο λιμάνι του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου, για το Βραβείο Διηγήματος 1998 προτείνω τη συλλογή Η φλέβα του λαι­ μού του Σωτήρη Δημητρίου. Μαζί με τα κείμενα της πρώ­ της συλλογής Ντιάλιθ' ιμ Χριστάκη του 1987 και της δεύ­ τερης Ένα παιδί απ' τη Θεσσαλονίκη του 1989, το σύνολο των 48 διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου συνθέτουν έ­ να σύμπαν με πολύ ευδιάκριτα χαρακτηριστικά, το οποίο αξιοθαύμαστα στηρίζεται από το δουλεμένο, νευρώδες γράψιμό του. Ήρωες του Ηπειρώτη πεζογράφου είναι άν­ θρωποι φτωχοί, άνθρωποι της ανάγκης, ενίοτε σεξουαλικά ανορθόδοξοι, άλλοτε σωματικά ή ψυχικά ασθενείς. Κυ­ ρίαρχο μοτίβο του έργου αποτελεί ότι μέσα από όλον αυ­ τό τον πόνο γεννιούνται μια ματιά τρυφερή και μια στάση παρηγορητική καθιστώντας ανθρωπινότερο έναν κόσμο α­ πόβλητων και αποδιοπομπαίων. Τη Φλέβα του λαιμού, επι­ πλέον, διανθίζουν οι αμιγώς λυρικές νότες, τις οποίες συνιστούν οι πρωτοπρόσωπες, αυτοβιογραφικές, καθώς φαί­ νεται, αφηγήσεις του Σωτήρη Δημητρίου.

ΑΙΙΣΕΛ ΦΒΪΣ λαιμού (Πατάκης)

ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, Η φλέβα τον Και στη νέα συλλογή διηγημάτων του, Η φλέβα του λαιμού (Πατάκης), ο Σωτήρης Δημητρίου αντλεί από τις ίδιες θεματικές δεξαμενές όπως και στις προηγού-

I

μενες συλλογές του (Ντιάλιθ' ιμ Χριστάκη, 1987, Ένα παιδί απ' τη Θεσσαλονίκη, 1989). | Οι ήρωές του προέρχονται από τα κράσπεδα της κοι-

ΠΡΟΤίΜΜ ΕΠΙΣΗΣ

νωνικής πυραμίδας ή από τα ναυάγια χης ιστορίας. Ο αφηγητής περιφέρεται άλλοτε σε υποβαθμισμένες γειτονιές της πρωτεύουσας κι άλλοτε σε παραμεθόρια ρημαγμένα χωριά. Και στις δυο περιπτώσεις με ορθά­ νοιχτα αυτιά. Καλύτερα: ο συγγραφέας τρυγάει από στόμα προσώπων αποσιωπημένα ιδιώματα (κυρίως αρβανίτικα ή ρομ), όπως αυτά συμφύρονται στη γλωσ­ σική βαβέλ της μεγαλούπολης. Με δυο λόγια: η εξορία είναι ο δεσπόζων τόνος πάνω στον οποίο κουρδίζεται η γραφή του - είτε ως ιστορι­ κή ανεστιότητα είτε ως κοινωνική απομόνωση. Εξ ου και η καθημερινή απόγνωση εσωτερικεύεται ως α ­ κραία ερωτική συμπεριφορά, ως αμετάκλητη συναι­ σθηματική διασάλευση, ως κοινωνικός εκτροχιασμός. Αν και ο συγγραφέας συνήθως ακολουθεί την παραδο­ σιακή τεχνική του παντόπτη αφηγητή, εντούτοις δεν αντιμετωπίζει τους χαρακτήρες των ιστοριών του από απόσταση, θεωρώντας τους σάρκα εκ της σαρκός

του, συμπάσχει μαζί τους και, το κυριότερο, εκφράζε­ ται όπως εκείνοι. Κι αυτή η ψυχική επαφή, που αναπό­ φευκτα μεταμορφώνεται και σε γλωσσική, σφραγίζει τον ιδιότυπο ρεαλισμό του Δημητρίου. Στα δεκαοκτώ διηγήματα, που απαρτίζουν τον τόμο, ο αναγνώστης νιώθει μια συναισθηματική πίεση· πρόκει­ ται για την ανυποχώρητη ανάγκη των υπεράριθμων της ζωής να υπερασπιστούν τη γλωσσική τους ετερό­ τητα ως έσχατο δικαίωμα ένταξης σ' έναν κόσμο βά­ ναυσο και αφιλόξενο. Π ρ ο τ ά θ η κ α ν « ιίο η ς

• Καίη Τσιτσέλη, ο χορός των ωρών (Άγρα).

• Δημήτρης πετσετίδης, Ο Σαμπατές ζει και άλλες ιστορίες του γλυκού νερού (Νεφέλη) • Έρση Σωτηροπούλου, Ο βασιλιάς του φλίπερ (Καστανιώτης) • Έλσα Λιαροπούλου, Πλην ενός (Ίνδικτος)

ΒΑΓΓΕΛΗΣ XflTZHBflIIAEIOV ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, Η Το κλίμα και τα πρόσωπα που συναντάμε στο καινούριο βιβλίο Η φλέβα του λαιμού του Σωτήρη Δημητρίου δεν είναι ούτε πρωτοφανή ούτε άγνωστα. Γεννήθηκαν και άρχισαν να παίρνουν μορφή στις δύο πρώτες συλλογές διηγημάτων του (Ντιάλιθ' ιμ, Χρηοτάκη, 1987, Ένα παιδί απ' τη Θεοσαλονίκη, 1989), τα ξαναείδαμε (αν και σε πο­ λύ διαφορετικό πλαίσιο τοποθετημένα) στο προ εξαε­ τίας μυθιστόρημά του (Ν' ακούω καλά τ ' όνομά σου, 1995) και τώρα ερχόμαστε σε επαφή μαζί τους για άλλη μια φορά, συναντώντας τα στην πλέον ολοκληρωμένη ενδεχομένως φάση τους. Κάτω από ποιες ακριβώς, ό­ μως, συνθήκες σχηματίζονται τα πρόσωπα του Δημητρί­ ου και μέσα σε ποια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα παίρνουν σάρκα και οστά προκειμένου να αποκαλύψουν τον βίο και την πολιτεία τους; Καταρχάς μιλάμε (κι εδώ δεν υπάρχει, πιστεύω, η παρα­ μικρή αμφιβολία) για πρόσωπα ακραία και οριακά, που α­ πομακρύνονται αυτομάτως από οιονδήποτε μέσον όρο, σπεύδοντας να ακολουθήσουν την καθοδική καμπύλη τόσο της κοινωνικής τους τάξης όσο και της ατομικής τους ύπαρξης. Μιλάμε, επίσης, κατά δεύτερο λόγο, για πρόσωπα τα οποία οδηγούνται στο κράσπεδο όχι μόνο

rou λαιμού (Πατάκης) φ εξαιτίας ορισμένων αντικειμενικών απαγορευτικών περι­ στάσεων, αλλά και από μια κάποια φυσική κλίση (από έ­ να είδος προϋπάρχουσας ροπής) προς το Κακό. Και μι­ λάμε, τέλος, και για πρόσωπα που είτε βιώνουν με εξαι­ ρετικά πιεστική δύναμη τις ενοχές τους (για μηδαμινού βάρους παρεκτροπές ή παραβάσεις) είτε τις αποβάλ­ λουν διά μιας και χωρίς κανένα δισταγμό (για ενέργειες διαβρωτικές των πλέον ισχυρών και εγκατεστημένων η­ θικών μας αναστολών). Όλα αυτά μπορεί να κυοφορή­ θηκαν στο Ντιάλιθ' ιμ, Χρηοτάκη και να ζυμώθηκαν ποικιλοτρόπως στο Ένα παιδί απ' τη Θεσσαλονίκη, αλλά μό­ νο στη Φλέβα του λαιμού κατορθώνουν, όπως το 'λεγα και πρωτύτερα, να κερδίσουν την πλήρη τους ένταση. Κι αυτό, χάρη, νομίζω, σε μια στρατηγική σιωπής την οποία εφαρμόζει σε όλα σχεδόν τα κομμάτια της νέας συλλο­ γής του ο Δημητρίου. Εκεί όπου στο παρελθόν τα στοι­ χεία του περιθωρίου και της εγκατάλειψης ή της φρίκης και της αποστροφής βιάζονταν ν' ανέβουν στην επιφά­ νεια, φωνάζοντας (ενίοτε πολύ δυνατά) την παρουσία τους, εδώ τα πάντα αποσύρονται δαιμονικά στο βάθος και ο συγγραφέας κάνει την πιο σοφή του κίνηση: δείχνει τα πράγματα αντί να τα κατονομάσει.

το θέμα του μήνα

1 0 ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΟΤΟΟηΦΒΠΙΖΟΟΙΕΠΟΠ ΠΕΖΟΓΡΟΦΟΠ ΠΡΟΤΟβΗΚΒΠ: Χ ρ η σ τ ό ς Α γ γ ε λ ά κ ο ς ; Η τελευταία εικόνα

Χ ρ ι σ τ ί ν α Ν τ ο υ ν ι ά : Βρέχει σ' αυτό το όνειρο

(Κέδρος) (Μ. Φάις)

(Καστανιώτης) (Β. Αθανασόπουλος, Μ. Φάις)

Ν ί κ η Α ν α σ τ α σ ί α : Αυτή η αργή μέρα

Γ α λ ά τ ε ι α Ρ ι ζ ι ώ τ η : Το ροζ της Ταϊλάνδης

προχωρούσε (Πόλις) (Β. Αθανασόπουλος, Α. Ζήρας, Ε. κοτζιά, Μ. Φάις, Β. χατζηβασιλείουί Ν ί κ ο ς Ο ε μ ε λ η ο Η αναζήτηση (Κέδρος) (Ε. Κοτζιά) Έ λ ε ν α Μ α ρ ο ύ τ σ ο υ ; του ύψους και του βάθους (Αλεξάνδρεια) (Β. Αθανασόπουλος, Μ. Φάις)

το θ έ μ α το υ μ φ

(Κέδρος) (Β. Αθανασόπουλος, Ε. Κοτζιά, Μ. Φάις) Ζ ή σ η ς Ι α ρ ί κ α ς : Ψίχουλα (Νησίδες)

(Μ. Φάις)

ΒΟΓΓΐΑΗΣ ΑΑΑΠΑΣΟΠΟνΑΟΣ ΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΑΣΕΑ, Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Πόλις) Το μυθιστόρημα της Νίκης Αναστασέα Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε εύκολα ξεχωρίζει ανάμεοα στα έργα των πεζογράφων που εμφανίστηκαν για πρώτη φορά μέσα στο 1998. Ανάμεσα στα θετικά στοιχεία του είναι η ελεγχό­ μενη πολυφωνικότητά του, ο συνδυασμός της ρεαλιστι­ κής με την ποιητική πρόζα και η εσωτερική ατμόσφαιρα του μυθιστορήματος. Τα στοιχεία αυτά συνιστούν μιαν α­ φηγηματική ωριμότητα, που οφείλεται στο γεγονός πως η ουγγραφέας δεν ανήκει στην κατηγορία των νεαρών και βιαστικών πρωτοεμφανιζόμενων. Αυτό έχει ως συνέπεια να μην υπάρχει ο γνωστός ναρκισσισμός του πρωτοεμφανιζόμενου, πράγμα που δεν είναι απλώς θετικό, αλλά και ανακουφιστικό. Μέσα στο πλαίσιο, όμως, της ωριμότητάς της παρουσιάζεται και ένα αρνητικό στοιχείο: μια τυποποί­ ηση της πρόζας, η οποία είναι συνέπεια μιας εξοικείωσης με τη μυθιστορηματική παράδοση, συνδυασμένης με την απουσία προσωπικού ύφους. Ανάμεσα στους μαθημένους αφηγηματικούς τρόπους συγκαταλέγεται και ο επιτηδευ­ μένα αργός ρυθμός και η υποβλητική ατμόσφαιρα που πα­ ραπέμπουν σε έναν παραδοσιακά τραγικό τόνο. Το πείσμα ή ο θυμός, η ντροπή ή η περηφάνεια μιας εγκαταλελειμμένης συζύγου γίνονται η αιτία ενός οικογενεια­ κού δράματος, που περιμένει είκοσι πέντε χρόνια για να ξεσπάσει και να ολοκληρωθεί. Η δράση του δράματος εί­ ναι περιορισμένη και εξιστορείται μέσα σε ένα πλαίσιο η­ θογραφίας όχι μόνο ελληνικής, αλλά και αμερικανικής. Η τελευταία, διαμέσου του αμερικανικού νότου του Ευγένι­ ου 0 ' Νιλ και του Γουίλιαμ Φόκνερ, παραπέμπει στην αρ­ χαία ελληνική τραγωδία. Οι σχετικές παραπομπές και νύ­ ξεις είναι πολλές, αλλά δεν επιδεικνύονται, ενώ αφομοιώ­ νονται λειτουργικά. Άλλη σημαντική αρετή της Αναστασέα αποτελεί η απρό­ σκοπτη αφήγηση, η οποία συχνά αποβαίνει μειονέκτημα: αναπτύσσεται άνετα και τραβά την προσοχή του αναγνώ­ στη στο απρόσκοπτο ξετύλιγμά της, αλλά συχνά φτάνει στο σημείο να αυτονομείται, δηλαδή να μην έχει ακριβή α­ νταπόκριση με αυτά που περιγράφει. Με τον τρόπο αυτό σχηματίζεται μια άρτια αφήγηση αλλά χωρίς πραγματολο­ γικό αντίκρυσμα, οδηγεί σε αναληθοφανείς κινήσεις των χαρακτήρων, αποτελώντας μια ιδιάζουσα εκδοχή αφήγη­ σης που, ενώ μια βασική διάστασή της είναι ηθογραφική, το αντικείμενο της αναφοράς της καλύπτεται από αυτήν αντί να προβάλλεται. Αυτό προφανώς οφείλεται σε κάποι­ ες φιλολογικές καταβολές της πρόζας της. Η πολυφωνικότητά, επίσης, της αφήγησης οδηγεί σε μια διάσπασή της. Διασπάται σε μικρά κομμάτια και η εντύπω­ ση της συνέχειας βασίζεται σε μια ιμπρεσιονιστική συνοχή, ενώ αυτό που προβάλλεται ως διαδικασία αλληλοσυ­

ΪΕ Ζ ® ·

μπλήρωσης των διηγήσεων καταλήγει συχνά σε παλινω­ δίες της αφήγησης. Το Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε αποτελεί καλό -και ώ­ ριμο- δείγμα μιας ξεπερασμένης αφηγηματικής παράδο­ σης. Συνοψίζει με τρόπο σωστό, αξιοπρεπή έως αποτελε­ σματικό, αυτό που ήδη έχει ειπωθεί Π ρ ο τ ά θ η κ α ν c n io q c

Με τη συλλογή διηγημάτων Βρέχει σ' αυτό το όνειρο η Χριστίνα Ντουνιά κάνει την πρώτη της εμφάνιση στη λο­ γοτεχνία, παρότι είναι πολύ γνωστή και με μακρά θητεία στην κριτική και το φιλολογικό μελέτημα. Με τα εννέα διη­ γήματα του τόμου δίνει δείγματα μιας ώριμης αφηγηματι­ κής πρόζας, που κινείται με άνεση μέσα στη νεοελληνική πεζογραφική παράδοση, η οποία δεν υμνολογείται αλλά αφομοιώνεται λειτουργικά με έναν τρόπο που μόνο ένας πεζογράφος, που είναι και φιλόλογος, μπορεί να πετύχει ενώνοντας τα προσωπικά με τα αναγνωστικά, φιλολογικά του βιώματα και αποκαλύπτοντας τι μπορεί να πετύχει έ­ νας πεζογράφος χρησιμοποιώντας με γνώση υλικά της πα­ ράδοσης πάνω σε καινούρια θέματα.

,_ _ _ _ ΠΡΟΤΚβΗΚΗΠ 01ΙΣΗΣ_ _ _ _ ,

το θ έ μ α το υ μ ή ν α

VKfflS Ο λόγος της Ντουνιά έχει μιαν αμεσότητα χωρίς να είναι ι­ διαίτερα συγκινησιακά φορτισμένος, δίνοντας με νηφαλιό­ τητα τις ιστορίες γυναικών που σαν κοινό παρονομαστή έ­ χουν το κυνήγι ενός νοήματος που συνεχώς διαφεύγει. Το τελευταίο διήγημα, που δίνει και τον τίτλο της συλλογής, αποτελεί μια κορύφωση και ως προς το γυναικείο πάθος που μένει ανικανοποίητο, αλλά και ως προς τον προσωπι­ κό χαρακτήρα της αφηγηματικής τέχνης της Ντουνιά, η ο­ ποία εδώ φτάνει σε έναν προσωπικό λόγο που συνδυάζει την αφαίρεση με την εκφραστική τόλμη, χωρίς καμιά επι­ δίωξη εντυπωσιασμού. Η Γαλάτεια Ριζιώτη με τη συλλογή διηγημάτων Το ροζ της Ταϊλάνδης φανερώνει μια εντυπωσιακή αφη­ γηματική άνεση. Ελάχιστα είναι τα σημεία στα οποία θα μπορούσε κάποιος να διακρίνει τη συγγραφική προ­ σπάθεια. Η Ριζιώτη έχει την ικανότητα με λίγα αλλά

καίρια στοιχεία να δίνει ολοκληρωμένα τις ιστορίες και τους χαρακτήρες. Άλλο ένα ελκυστικό στοιχείο των διηγημάτων προέρχεται από το γεγονός πως το φλο­ γερό αφηγηματικό ταμπεραμέντο της αντανακλά πι­ στά τη θερμή αλλά και αντισυμβατική στάση της απέ­ ναντι στη ζωή. Οι μικρές ιστορίες, που απαρτίζουν τη συλλογή Του ύψους και του βάθους της Έλενας Μαρούτσου, προκαλούν ένα πολύ ευχάριστο ξάφνιασμα για την αρμονία που εκδηλώ­ νουν ανάμεσα στην ευστροφία της αντίληψης και της σκέ­ ψης, από το ένα μέρος, και σε εκείνη της αφήγησης, από το άλλο μέρος. Πρόκειται για μια αρμονία που ως αποτέ­ λεσμα έχει μια εντελώς διαυγή αλλά και διάφανη αφήγη­ ση που αφήνει να φανεί, χωρίς φωτοσκιάσεις ή άλλα τε­ χνάσματα οπτικής γωνίας, μια καταλυτικά και μαζί αφοπλι­ στικά καθαρή σκέψη.

ΟΑΕΗΣ ΖΗΡΟΣ ΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΑΣΕΑ, Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Πόλις) Το μυθιστόρημα της Νίκης Αναστασέα εκτός από το κα­ θαρά λογοτεχνικό έχει και ένα γραμματολογικό ενδιαφέ­ ρον. Αποτυπώνει με τρόπο διαυγή το πόσο η κυοφορία ε­ νός βιβλίου είναι αλληλένδετη με τις αναγνωστικές προ­ σλήψεις εκείνου που το έγραψε, όπως και με τα πρότυπα της συγγραφικής τέχνης και τεχνικής που ίσχυαν στην πε­ ρίοδο κατά την οποία διαμορφώθηκαν, στις βασικές τους γραμμές, τα αισθητικά του κριτήρια και το φρόνημά του για τον κόσμο. Πέρα όμως από αντικείμενο μιας «αρχαιολογίας της ανά­ γνωσης», το Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε μαρτυρεί τη μαστορική καταγωγή του, αφού η ίδια η αρχιτεκτονική του ανάπτυξη υποδηλώνει την ύπαρξη ενός εργαστηρίου, ό­ που η μυθιστορηματική φαντασία οργανώνει και χειρίζεται με μεθοδικότητα τα υλικά της. Η αφηγηματική σύμβαση του αντικειμενικά περιορισμένου χρόνου, μέσα στον οποίο αναπτύσσονται διακλαδώσεις υποκειμενικών και, συνε­ πώς, απεριόριστων χρόνων, δεν είναι η πρώτη φορά που εμφανίζεται στη σύγχρονη πεζογραφία μας. Πολύ πρόχει­ ρα, μου έρχεται στο νου Ο κήπος των πριγκίπων (1967) του Νίκου Μπακόλα. Αλλά και η άλλη, συναφής αφηγημα­ τική σύμβαση, των μελών δηλαδή μιας οικογένειας που διαδοχικά, ή καμιά φορά επάλληλα, εξιστορούν σε μονολογικές ενότητες το πώς είδαν τα ίδια περίπου πράγματα, στην ίδια περίπου χρονική περίοδο, αλλά μέσα από τη δική τους οπτική, έχει κι αυτή τη δική της ιστορία στο πανόραμα των μεταπολεμικών αφηγηματικών τεχνικών. Σπεύδω λοιπόν να πω ότι αυτό που με εντυπώσιασε στο μυθιστόρημα της Αναστασέα δεν είναι τόσο η επιβλητική θεμελίωσή του, όσο η διαστρωμάτωση των επιμέρους

στοιχείων του. Λόγου χάρη, εξαιρετικής σημασίας είναι οι συγκλίσεις και οι ωσμώσεις που υποδηλώνονται στους μο­ νολόγους των διαφορετικών χαρακτήρων του βιβλίου και που με διαδικασίες αργές τους ολοκληρώνουν στη συνεί­ δησή μας κατά την πρόοδο της ανάγνωσης. Πρόκειται ου­ σιαστικά για ομαδικά πορτρέτα, με βασικό, για την όλη πλοκή του μυθιστορήματος, το πορτρέτο της Αμαλίας Μιχάλογλου, της γυναίκας που κατοπτεύει τη ζωή των υπο­ λοίπων μελών της οικογένειάς της, αν και παραμένει καθόλη τη διάρκεια της μέρας του αποφασιστικού Σαββάτου σιωπηλή και ανέκφραστη σαν ένα διάμεσο της ειμαρμέ­ νης. Προεκτείνοντας μάλιστα το σημείο αυτό, θα ήθελα να επισημάνω την οργανική σχέση που, κατά τη γνώμη μου, υπάρχει ανάμεσα στο Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε και στον κλασικό μύθο της οικογένειας των Ατρειδών - άλλω­ στε ο μύθος αυτός λειτουργεί ως διακείμενο και στο Κα­ θώς ψυχορραγώ του Αμερικανού πεζογράφου Ουίλιαμ Φόκνερ, ένα μυθιστόρημα που δεν έχει μόνο αποτελέσει (κα­ τά τα φαινόμενα) πρότυπο για την Αναστασέα, αλλά έχει και τη θέση αρχετύπου στην παγκόσμια λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Αναμφίβολα, ο μύθος των Ατρειδών έχει εδώ αναδιαταχθεί, με την ταυτόχρονη αλλαγή των ανδρικών και των γυναικείων στερεοτύπων που υπήρχαν στο κλασι­ κό δραματουργικό πρότυπο. Όμως, η περίοπτη θέση ενός πεπρωμένου, που καθορίζει τη φθίνουσα τροχιά της οικονομικής και προσωπικής ζωής των Μιχάλογλου, νομίζω πως έχει χρησιμοποιηθεί από την Αναστασέα με αριστοτεχνικό τρόπο, γιατί έτσι εισάγει υπο­ βλητικά το στοιχείο της απροσδιοριστίας, σε μια μυθιστο­ ρηματική δομή που κατά τα άλλα βασίζεται στη ρεαλιστική

αναπαράσταση. Η απροσδιοριστία αυτή επεκτείνεται και στον ίδιο τον ψυχισμό των προσώπων. Με την πρόοδο της ανάγνωσης αντιλαμβανόμαστε, παραδείγματος χάρη, ότι το αυτοκαταστροφικό πάθος της Αμαλίας έχει διαλυτικές συνέπειες και πάνω στα παιδιά της, καθώς αυτά αισθάνο­ νται εξαρτημένα από ένα προ εικοσιπενταετίας περιστατι­ κό που ήταν και η αφορμή της οικογενειακής αποσάθρω­ σης - μια ερωτική σχέση του πατέρα τους, που με την πά­ ροδο των ετών έχει προσλάβει φαντασιωτικές διαστάσεις. Από την άλλη όμως πλευρά, είναι επίσης αδρανοποιημένα μέσα σ' έναν κοινωνικό ρόλο (οι αστικές οικογένειες των μεγαλοκτηματιών της επαρχίας) που δεν μπορούν τελικά να τον υπερβούν. Και μόνο το πλήθος των προσώπων αυτής της οικογενει­ ακής σάγκας να υπολογίσουμε, είτε αυτά ανήκουν στον

στενότερο είτε στον ευρύτερο κύκλο της, μπορούμε να αντιληφθούμε το επίπονο εγχείρημα της συγγραφέως να δημιουργήσει ισορροπίες ανάμεσα στα διάφορα οπτικά πεδία των χαρακτήρων, αφού μέσα από αυτές τις οπτι­ κές κατά κύριο λόγο διασταυρώνονται, συμπληρώνονται και ολοκληρώνονται οι κατά μάνας αφηγήσεις. Έτσι, με το βιβλίο της Νίκης Ανασταοέα έχουμε ένα υποδειγματι­ κό -θα έλεγα- πολυεστιακό μυθιστόρημα, με μια εσωτε­ ρική ροηκότητα που είναι ανεξάρτητη από την περιορι­ σμένη χρονική διάρκεια, στην οποία εκτυλίσσεται η «ενεστώσα» πλοκή. Είναι μια ροηκότητα που με τις διαρκείς μαιανδρικές κινήσεις της φωτίζει τα ύστερα με τα πρώτα, αιφνιδιάζοντας πολλές φορές τις βεβαιότητες των προ­ σώπων και δημιουργώντας ανατροπές σε «τελεσίδικες» αποφάσεις τους.

H e r n ΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΑΣΕΑ, Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Πόλις) Το 1998 εμφανίστηκαν τρεις αξιόλογοι νέοι πεζογράφοί: ο Νίκος Θέμελης με το μυθιστόρημα Η αναζήτηση, η Γαλά­ τεια Ριξιώτη με τη συλλογή διηγημάτων Το ροζ της Ταϊ­ λάνδης. Για το βραβείο του Πρωτοεμφανιζόμενου Πεζογράφου 1998 προτείνω το μυθιστόρημα της Νίκης Αναστασέα Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε, έργο σύνθετο στην οικοδόμησή του και υποβλητικό στο κλίμα που δημι­ ουργεί. Στο εκτενές αφήγημα των τριακοσίων σελίδων η συγγραφέας κατορθώνει να παρασύρει τον αναγνώστη σε μια διαδικασία ενεργούς ανασύνθεσης των ψηφίδων που προσφέρουν οι εναλλασσόμενες κομματιαστές εξιστορή­ σεις των πρωταγωνιστών της. Χαρακτηριστικό στο μυθι­ στόρημα είναι ότι τίποτα σχεδόν δεν συμβαίνει στη μικρή επαρχιακή πόλη όπου εκτυλίσσεται η ιστορία. Γι' αυτό και οι ήρωές της, μέλη μιας άλλοτε κραταιάς οικογένειας, ζουν μέσα σε ένα τέλμα, ολοκληρωτικά απορροφημένοι από τις εμμονές και τα φαντάσματα του παρελθόντος, υ­ ποχείρια της μειωμένης τους βούλησης να ζήσουν αυτό­ νομα και να δράσουν.

ΙΙΡ Ο Τ Μ Ι ΕΠΙΣΗΣ

m u M ΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΑΣΕΑ, Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Πόλις) Η Ξάνθη στο πέρασμα μιας εικοσιπενταετίας (από την απελευθέρωσή της και πέρα) όχι μόνο καθίοταται το φόντο, αλλά και αναδεικνύεται στο άλας του πρώτου βιβλίου της Νίκης Αναστασέα Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Πόλις). Μέσα από παράλληλους ή τεμνόμενους μονόλογους η συγγραφέας αναπλάθει μια

ολόκληρη εποχή. Πάθη στους κόλπους μιας παλαιός ξανθιώτικης οικογένειας, η ασφυξία της επαρχιακής πόλης, η πτώση των παλαιών αξιών, η εκβιασμένη εί­ σοδος των νέων ηθών, το άρωμα της Ανατολής και ο κοσμοπολιτισμός της Ευρώπης, η πολυ-πολιτισμική κοινωνία της ακριτικής καπνούπολης, οι ιστορικές συ-

ΤΟ θ έ μ α το υ μ ή ν α

1M 1W W γκυρίες και οι πολιτικές συγκρούσεις στην ακμή και την παρακμή της θρακιώτικης πόλης αποτελούν τα βασικά νήματα της πλοκής της. Η μυθοπλασία της Αναστασέα περιστρέφεται γύρω α­ πό τις μικροϊστορίες της οικογένειας Μιχάλογλου. Στη διάρκεια ενός φθινοπωρινού Σαββάτου του 1954, πα­ ραμονή ενός γάμου, ξεδιπλώνεται η ζωή ενός σογιού που, άλλοτε κυματιστό κι άλλοτε σπειροειδώς, αναγο­ ρεύεται στη ζωή μιας πόλης, στην παρουσίαση μιας πολυτάραχης ιστορικής περιόδου για την ευρύτερη περιοχή, και όχι μόνο. Η Αναστασέα σχεδιάζει με προσοχή τα πορτρέτα των βασικών πρωταγωνιστών και αρκετών εκ των δευτερευόντων προσώπων της τοιχογραφίας της. Γύρω από την τραυματική σχέση του Φάνη και της Αμαλίας περι­ στρέφονται όλες οι πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις. 0 λοχαγός της Μικρασιατικής καταστροφής, ο τυχοδιώ­ κτης Φάνης, ο οποίος για τα μάτια μιας αχαμνής εγκα­ ταλείπει την Αμαλία και τα δυο παιδιά του, και η από­ λυτη, αυτοτραυματική και δεσποτική αντίδραση της γυναίκας του, η οποία ζει εσώκλειστη στο σπίτι τους το προσωπικό της δράμα, διαπερνούν όλες τις αφηγή­ σεις που τους πλαισιώνουν. Με επικαλύψεις, προσθαφαιρέσεις, αποκλίνουσες, συγκλίνουσες ή παράλληλες τροχιές συντίθεται ένα πα­ λίμψηστο φωνών με σκοπό όχι να καλυφθεί αλλά να αποφλοιωθεί η συμφορά των Μιχάλογλου. Κατά κανό­ να η συγγραφέας διαμοιράζει τη σκοπιά της σε όλα τα πρόσωπα. Σε κάποια σημεία, ωστόσο, μέσα από μια ενδοσκοπική, ποιητική και ελλειπτική αφήγηση (πλάγια γραφή) χαρακτηρίζει τα δρώμενα, σχολιάζει τα παρελ­ θόντα και προβλέπει τα μελλούμενα. Μπορεί η Αναστασέα να δανείζεται τον τίτλο της από ένα στίχο της Ντίκινσον, να καταφεύγει στο τζοϊσικό παράδειγμα του Οδυσσέα όσον αφορά τη διαστολή του αφηγηματικού χρόνου σε σχέση με τον πραγματι­ κό (εικοσιπέντε χρόνια αναπτύσσονται σ' ένα εικοσιτε­ τράωρο) και συχνά να ακολουθεί την αδρή και λιτή α­ φηγηματική γραμμή του φοκνερικού κειμένου, ωστόσο το πρώτο της μυθιστόρημα φανερώνει σημαντικά χα­ ρίσματα. Καταρχάς η ικανότητά της να ενορχηστρώνει την πολυφωνική αφήγηση μαρτυρεί αφενός αναγκαία ανα­ γνωστικά εφόδια και αφετέρου ικανή εποπτεία μυθιστοριογράφου. Επίσης, η τάση της να αποδραματικοποιεί τα μύχια γεγονότα (αποδεικνύοντας έμπρακτα ότι εχθρός της κορύφωσης είναι οι υψηλοί τόνοι και όχι η ψυχρή ματιά στα πράγματα), αλλά'και να χωνεύει τα ι­ στορικά συμβάντα στην πλοκή σαν να πρόκειται για βιογραφικές λεπτομέρειες των ηρώων της, δεν μπορεί να είναι καρπός μόνο μόχθου. Τέλος, η καρτερικότητά της να αποστάζει τα παιδιόθεν βιώματά της μέχρι αυτά να κρυσταλλωθούν στο χαρτί επιβεβαιώνει αντοχές δυσεύρετες στη βία των ημερών. Ωστόσο, κάποιες επιφυλάξεις διατηρώ για τη γλωσσι-

το θ έ μ α το υ μ ή ν α

ΠΡΟΤΜΙΕΠΙΙΗΙ

κή επεξεργασία κάποιων «φωνών». Ορισμένες φορές έμεινα με την εντύπωση ότι η πεζογράφος αστοχεί στο να «χρωματίσει» με εκφραστική ακρίβεια τόσο τον ψυχισμό όοο και το κοινωνικό απόβαρο ορισμένων εκ των χαρακτήρων της. ϋ ρ ο τ ά θ ιμ τ α ν c n ig ifc

• Γαλάτεια Ριζιώτη, Το ροζ της ταϊΒάνδης (Κέδρος) • Χρηστός Αγγελάκος, Η τελευταία εικόνα (Κέδρος) • Χριστίνα Ντουνιά, Βρέχει σ' αυτό το όνειρο (Καστανιώτης) • Ζήσης Σαρίκας, ΨίχουΒα (Νησίδες) • Έλενα Μαρούτσου, Του ύψους και του βάθους (Αλεξάνδρεια)

'J!

jiiinjnjfla

ΒΑΓΓΕΛΗΣ XflTZHBBIIACIOV ΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΑΣΕΑ,

Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Πόλις) Ο χρόνος τον οποίο καλύπτει το πρώτο μυθιστόρημα (και πρώτο βιβλίο) της Νίκης Αναστασέα είναι ο χρόνος μίας και μοναδικής ημέρας: ο χρόνος ενός Σαββάτου, στις αρχές της δεκαετίας του '50, σε μια μικρή πόλη της Βόρειας Ελλάδας, στενά δεμένης με την καπνοπαραγωγή. Και μο­ λονότι ο χρόνος αυτός κυλάει για τον αναγνώστη πολύ αργά, με μεγάλες και παρατεταμένες σταθμεύσεις σε τέσ­ σερις φάσεις της ημέρας («Σάββατο, νωρίς το πρωί», «Σάβ­ βατο, λίγο πριν το μεσημέρι», «Σάββατο, αργά το απόγευ­ μα» και «Σάββατο βράδυ»), τίποτε δεν μένει στάσιμο στο ε­ σωτερικό του: τα πάντα μεταβάλλονται αδιάκοπα μέσα α­ πό υπόγειες, αλλά εξαιρετικά ισχυρές εκρήξεις, που ανα­ τρέπουν στο τέλος τα μάλα το αρχικό μυθιστορηματικό τοπίο, για να αποδυναμώσουν θεαματικά όλες τις σταθε­ Η εκδήλωση π[

ρές του. Και υπό μια τέτοια έννοια, υπό την έννοια, δηλα­ δή, των πυκνών μεταλλαγών που ενσωματώνονται στην καρέ καρέ λήψη ενός εικοσιτετραώρου, ο τίτλος του βιβλί­ ου της Νίκης Αναστασέα περιγράφει με απόλυτη ακρίβεια το περιεχόμενό του: Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε Το μυθιστόρημα της Αναστασέα είναι ένα έργο με εξαρχής ολοκληρωμένες αρετές: πολυσύνθετη και πολυεστιακή α­ φήγηση, που υποστηρίζεται από ποικίλες προεξαγγελίες και αναδρομές (η ιστορία της κεντρικής ηρωίδας βγαίνει κομμάτι-κομμάτι και κατά πρωθύστερο τρόπο από τους γνώστες της, ενώ το βάθος του χρόνου στο οποίο ανάγο­ νται οι αφηγητές καλύπτει μακρές ενότητες ζωής)· υψηλή δραματική ένταση, που προκύπτει από τις πράξεις και όχι από τα λόγια των προσώπων, παρά το γεγονός ότι το κεί­ μενο στηρίζεται αποκλειστικά σε μονολόγους- καλά δου­ λεμένοι χαρακτήρες, που προβάλλονται πειστικά και χωρίς έξωθεν πιέσεις στον περίγυρό τους· και, τέλος, σοφή οι­ κονομία στο χειρισμό του μεγάλου αριθμού των αφηγημα­ τικών υποκειμένων και των καταστάσεων που εμπλέκονται στην ανέλιξη της πλοκής, έτσι ώστε να υπηρετηθεί στο α­ κέραιο ο κεντρομόλος χαρακτήρας της.

ηκε με τις ευγενικες χορηγίες των:

Ε Θ Ν ΙΚ Η

e ΠεριοδικουΤυπου

t PARKER

ρ . H ora b lo w e r Η F isc h e r

_ και των εκδοτικών οίκω

Κ ΕΚΔΟΣΕΙΣ V Π Α Π Α Δ Η ΜΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. με την υποστήριξη: της ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, της ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ, του ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ, του περιοδικού ΘΕΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ και των ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΩΝ ΣΤΑΘΜΩΝ 9,84 FM και 9,58 FM

To διαβάζω βημοσιεύει επιστολές «φόβον civa· ενυπόγραφες. Η σύνταξη του περιοόικού διατηρεί το δικαίωμα - όταν το κρίνει σκόπιμο - να συντομεύει τα κείμενα.

Παράβαση της δ£θντολογίας Αγαπητοί φίλοι, πιστεύω ότι μπορώ ν ’ απευθύνομαι στο «διαβάζω» με την προσφώνηση «φίλοι», εφόσον το περιοδικό έ χ ει φ ιλ ο ξε ν ή σ ε ι τ ρ ε ις ε ρ γ α σ ίε ς μου (τεύχη 13/1979, 23/1979 και 72/1983) και παρουσιάσει ή ­ δη, και μάλιστα με ιδιαίτερα θετικό τρόπο, δύο βι­ βλία μου (τεύχη 82/1983 και 316/1993). Ύ σ τερ ’ απ’ αυτά και με δεδομένο ότι καμιά από τις πολυάριθμες παρουσιάσεις των είκοσι περίπου βι­ βλίων μου (που έχουν κυκλοφορήσει ώς τώρα) σε περιοδικά και εφ ημερίδες δεν σχολίασα ούτε θέ­ λησα με οποιοδήποτε τρόπο να εκμαιεύσω γι’ αυτά θετικές κρίσεις ή ν ’ αποφύγω αρνητικές, θεωρώ υ­ ποχρέωσή μου ως φίλος του περιοδικού να επισημάνω παράβαση της δεοντολογίας στην παρουσία­ ση του βιβλίου μου «Τα ερωτικά και τα αιμοσταγή του Ηροδότου» (τεύχος 391/1998), και συγκεκρι­ μένα ότι, όπως θα φανεί αμέσως, ο συντάκτης της (υπογράφει με ψευδώνυμο;) επιχείρησε τη ν πα­ ρουσίαση χωρίς να κάνει τον κόπο να διαβάσει τί­ ποτε σχεδόν, εκτός από τον «Πίνακα Π ερ ιεχομέ­ νων» του βιβλίου. Γιατί δεν εξηγείται αλλιώς ο ι­ σχυρισμός «δεν υπάρχει ωστόσο κανένας ευλογοφανής λόγος, για τον οποίο αυτό το μέρος... δεν ε ­ ντάσσεται στα δύο πρώτα και προαναφερόμενα», αφού στην αρχή της σελ. 14 δίνω επαρκή αιτιολό­

γηση- επίσης δεν εξηγείται αλλιώς η αιτίαση για συντομότερο του δέοντος σχολιασμό των κειμέ­ νων, τη ν ώρα που στην πρώ τη παράγραφ ο τη ς σελ. 15, ο συγγραφέας παραπέμπει τον απαιτητι­ κ ότερο αναγνώστη στο σ χολιασμό που ήδη έχει περιληφθεί εκτενέστερος στην έκδοση των «Ιστο­ ριών του Ηροδότου» και τον οποίο θα μπορούσε να μεταφέρει άκοπα στο νέο του βιβλίο, αν δεν επέλεγε προγραμματικά τον περ ιορ ισμό του στο παρουσιαζόμενο βιβλίο, εξαιτίας του διαφορετικού του χαρακτήρα και των υποτιθέμενων επιθυμιώ ν τού, διαφορετικού απ’ ό,τι των «Ιστοριών του Ηρο­ δότου», αναγνωστικού κοινού. Τέλος, ο παρουσιαστής περιορίζεται σε ποσοτικές διαπιστώσεις (π.χ. η «συντομία» των Προλεγομένων) και δεν κάνει καμιά, έστω και μονολεκτική, α­ ποτίμηση ποιοτική των Προλεγομένων, τη ς επιλο­ γής των κειμένων, των σχολίων και προπάντων της μετάφρασης, που πιστεύω ότι θα ενδιέφερε κατά πρώ το λόγο το υ ς αποδέκτες τη ς παρουσίασης. Ευχαριστώ όμως τον παρουσιαστή για την τελευ­ ταία του φράση, με την οποία υπογραμμίζεται η έ ­ ξοχη ποιότητα των σχεδίων του Στέλιου Μ αυρομά­ τη.

Τ η ν ε π ισ τ ο λ ή τ ο υ κ . Η . Ζ π υ ρ ό π ο υ λ ο υ θ έ σ α μ ε υ π ό ψ η τ ο υ σ υ ν ε ρ γ ά τ η | λ ο μ μ ά τ η ( δ ε ν ε ίν α ι ψ ε υ δ ώ ν υ μ ο ) , ο ο π ο ίο ς δ υ σ τ υ χ ώ ς δ ε ν α π ά ν τ η σ ε .

Μ ε φιλικούς χαιρετισμούς Ηλίας Σπυρόπουλος

Μ . Ζ α μ ο α ν τ ίν Μ ε γ α -

ιτο κνχοί itnnmBPiov

m ra χοηπβκερ ο μ η τ ρ ικ ό ς

* Θεόδωρος Γεμενής: 0 Χόινιεγκερ και η αρχαία τραγωδία · Στάθης Γουργουρής: Πόδις και Ποίηοις ίο δίδημμα του Χάιντεγκερ · Ασημίνα Καραβαντά: 0 Χόινιεγκερ και ο αγωνιστικός τόπος της πόδης · Ρόμπερι Π. ΙΪΙαρζεκ: Η υπερεθνική τάξη πραγμάτων κι η σιωπηδή φωνή της αδήθειας · Τερέζα Πεντζοπούδου-Βαδαδά: 0 Χόινιεγκερ, ερμηνευτής του Πδότωνος. Το «φαινόμενο της αδήθειας» · Ulilliam V. Spanos: 0 Παρμενίδης του Χόινιεγκερ: η επαναπροοέγγιοη της κδααικής Εδδάδας στην «εποχή της παγκοσμιότητας» · Γιάννης Τζάβαρης: Χόινιεγκερ και Αναξίμανδρος · Ασημίνα Καραβαντά: Εδδηνική κοι ξένη βιβδιογραφία

ΑΟΓΟΤΟίΠΙΚΘ ΒΡΑΒΕΙΑ 1998 [iivevrcfcic με iouc: Στρατή Πασχόδη (βραβείο Ποίησης) (διάνα Χουρμουζιάδου (βραβείο ΓΠυθιστορήματος) Σωτήρη Οημητρίου (βραβείο Πιηγήματος) Πίκη Ανασιασέα (βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Πεζογράφου)

ΤΑ ΠΑΛΙΑ Οιήγημα: Βιρτζίνια Γοιιδφ: (m m ιρειι:

imnuTHUMiora

ΣΠΟΥΔΑΣΤΕ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 1999 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2000 Οι παραδόσεις του Ετήσιου Κύκλου μαθημάτων, Ιστορία της Τέχνης, που διοργανώνεται από τον οίκο Christie’s στο πλαίσιο του αντίστοιχου προγράμματος στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη, αρχίζουν στις 11 Οκτωβρίου και περιλαμβάνουν τις εξής ενότητες:

• • • •

Προϊστορική - Αρχαία Ελληνική Τέχνη Βυζαντινή - Μεταβυζαντινή Τέχνη Ελληνική Τέχνη του 19ουΑιώνα Ελληνική Τέχνη του 20ουΑιώνα

Τ ο πρόγραμμα σ υμπληρώ νεται από ποικίλες ειδικές διαλέξεις (Μ ουσειολογία, Προληπτική Συντήρηση, Ιστορία της Α ρχιτεκτονικής) καθώς και επισκέψεις σε μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους, γκαλερί και συλλογές.

Ο σπουδαστής μαθαίνει να αναγνωρίζει το έργο τέχνης και το δημιουργό του, να ταυτίζει το θέμα του, να το αναλύει τεχνοτροπικά και εικονογραφικά, να το εντάσσει στις διαδρομές της ελληνικής και δυτικής τέχνης και επιπλέον να το αντιμετωπίζει με κριτικό βλέμμα. Το διεθνές κύρος και η επαγγελματική συνέπεια του οίκου αποτελεί τη μεγαλύτερη εγγύηση για το υψηλό επίπεδο οργάνωσης του εκπαιδευτικού προγράμματος. Εγγραφές μέχρι 30 Σεπτεμβρίου 1999 Για περισσότερες πληροφορίες κ ι ενημερωτικά έντυπα μπορείτε ν α απευθυνθείτε στα γρ αφ εία μας

CHRISTIE’S Φ ιλελλήνων 26,105 58 Α θήνα, Τ η λ .: (01) 32 12 901 F a x : (01) 32 12 991

Σ Ε

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α Κάποια υπερφυσικά φαινόμενα συμβαίνουν σε ένα μικρό τόπο, λίγο πριν από την καταστροφή του. Η Αδριανή, δεμένη με τον τόπο αυτόν, θα προσπαθήσει απεγνωσμένα να τον σώσει. Ό μω ς δεν θα μπορέσει. Και τότε αρχίζει να αντιστέκεται ο ίδιος ο τόπος, με τις δικές του μυστικές δυνάμεις. Η ερωτική της περιπέτεια με τον νεαρό αρχιτέκτονα - που τον διεκδικεί και ο άνδρας της - είναι μόνον η επιφάνεια του μύθου. Σε ένα παράλληλο επίπεδο, εκτυλίσσεται η περιπέτεια του τόπου, που τον εξουσιάζει ο θρύλος και τον ζωντανεύει το μαγικό υπέρλογο - η ζώσα ύλη του μυστηρίου.

ΚΕΔΡΟΣ