Τεύχος 396

iubih

n m - rail ÂŤ 2

Στη σύγχρονη Πύλο μια Ιταλίδα πασχίζει να λυτρώσει τον αγαπημένο της από ό,τι κρυφό τον βασανίζει, ώσπου μπλέκεται σε ένα μυστήριο το οποίο καλείται να εξιχνιάσει και έρχεται αντιμέτωπη με φοβερές αποκαλύψεις.

Η ιστορία του Τζόζεφ Πωλ ΠΙΝΟ ΚΟΡΡΙΑΣ

Τζέρνιγκαν, που καταδικάστηκε σε θάνατο, εκτελέστηκε μετά δώδεκα χρόνια αναμονής στην πτέρυγα των θανατοποινιτών και «αναστήθηκε», μέσα στον κυβερνοχώρο. Μια συνταρακτική δημοσιογραφική έρευνα γύρω από μιαν απίστευτη, αληθινή περίπτωση.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

PERUGIA

TINA ΖΩΓΟΠΟ\ΆΟΥ Λόντου 8 - Ιόλωνος 116,106 81 Αθήνα Τηλ.: 3816559, 3803193, Fax: 3821158

31 BestSeller 3 3 Επ6τηοΙδαΜαίου 3 4 Boaxuvoa(Dlee 3 0 ΕΕώοτηο Γοάφβι ο Γidwne Δβληολάνης 31 ΕυκαιοΙαοδοθΘίοηο Υπάρχβι μβτβμψύχωσηι;Γράφβι ο Βαγγέλης Πανταζές 3 4 ΤοΕένο6ιΒλίο Επιμέλεια ΗλίαςΜαγκλΙνης ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ 3 6 Λιλιπούτβια Γιάννης Σηανδώνης ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑ 3 9 Συνβργάστηάινοι: Γιώργος Βέης, ΓιώργοςΔανιήλ, ΛΙλυΕξαρχοπούλου, ΚώσιαςΚαλημέρης, ΗλΙας Μαγκλίνης, ΚωνσιαντΙνοςΔ. Μαλαφάνιης, Τάσος Παππάς, Βασίλης ΡούΒαλης, Αλκηστη Σουλογιάννη, ΑλκηστηΧρσνάκη 41 Σβα' ποόσωπο ΑνδρέαςΜήτσου 4 5 Σβα1πβόσωπο Μαρία Λαϊνά 5 3 Σβα'ποόοωπο Γιώργος Μαρκόπουλος ΤΑ ΠΑΛΙΑ 7 3 Εένοδιήνηυα Ζιλιέν Γκρην: Χριστίνα

β Ο ΒιΒλιονοατακό 8 7 Κοιτικονοατρία

9 5 Σίλβια Πλαθ - ΤεντΧιουζ Επιμέλεια: Διάνα ΣακβλλΙου- ΒασΙλβιος Μ< 9 6 Διάνα ΣακβλλΙου: Εισαγωγή 9 8 Βασίλειος Μανουσάκης: Χρονολόγιο IIABj Κ>0 Βασίλειος Μανουσάκης: Χρονολόγιο ΤβντΧιουζ 103 Ποιήματα τηςΜ του ΤβντΧιουζ 110 Αικατερίνη Δούκα-Καμπίτογλου: «Πατέρα, γο οι μέλισσες και ο πατρι(αρχι)κός νόμος 117ΛίτσαΤραγιαννούδη: T^jj

Urn IW pB TmXiouz

(και άλλα) γράμματα»134 Βασίλειος I. Μανουσάκης: Poetenx στηνποίηση τηςΣΙλΒιαΠλαθ 138 Ουίλλιαμ Σουλτς: Τοταλέντο τάΛουζ γ Λ ν τρόμοι! Λ Η αηβλβυθέρωση του συναισθήματοςπουκρύβεται §ΛλέξβΜ^ 134 Διάνα Σακβλλίου: Η γραμματολογίαμιας Bn

r i f t Β Ι Β Λ Ι Ο Υ No 396 ΜΑίΟΣ 1999 ISSN 1106-1383 Σύνταξη:33.01.313 Λογιστήριο:33.01.241 Διαφημίσεις:33.01.313 Συνδρομές:33.01.239 Fax:33.01.31! Ιδρυτής: ΠβρικλήςΑθαναοάηουλος Διευθυντής: ΗρακλήςΠαταλέξης Σύνταξη:ΓιώργοςΓαλήνης, ΣοφίαΓβμβνάκη, ΒαοΙληςΚαλαμαράς,ΛάμπροςΚουλελής,ΝένηΡάις, ΒάσωΣηαθή. Υπεύθυνηοικονομικών:ΒάσωΣηαθή Συνδρομές:ΑθανασίαΣηαθή Δίας-"--- u— 1Λ“"— Επιμέλεια· Διορθώσεις:ΒΙκυΚωτσοβέλου Στοιχειοθεσία:ΦωτεινήΒλασιώτουΗλεκτρονικήΣελιδοποίηση-Διαχωρισμοί: Map Φιλμ-Μοντάζ: ΜΥΡΙΚΗΓραφικέςΤέχνες,ΖωοδόχουΠηγής36,τηλ,:38,44.265-38.12.373 μι:Δ. ΠρΙφιης&ΥιοίΟΕ.Σωνιέρου6,τηλ.:5232323 Βιβλιοδεσία:Μ. Φουντουλάκης,ΠαπανιιΛοΛή13,Αιγάλεω,ιηλ.:5981 Ιδιοκτησία: ΓιώργοςΓαβαλάς8ιΣΙΑΕ,Ε, Εκδότης:ΓιώργοςΓαλήνης Κεντρικήδιάθεση:Αθήνα:«διαβάζω·,Α. Μειαξά26, Αθήνα 10681,Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο«Κέντροτουβιβλίου»,Λασσάνη9. ιηλ.237.463 Καλλιτεχνικήεπιμέλεια- Σύνθεσηεξωφύλλου:ΜαρίαΖαχαριουδάκη Φωτογραφίαεξωφύλλου:ΠίνακαςιηςΦρΙνιαΧιουζσιοεξώφυλλοτηςβ' έκδοσηςτηςσυλλογήςΓενέθύεςβασικέςτουΤβντΧιουζ

εκδόσεις

ΛπόπεψΟ ο Σκόρπιός

Π ω λ Μπόουλς: ο Σκόρπιός και άλλα διηγήματα Παραμύθια τω ν Κελτώ ν

Αργυρώ Μαντόγλου: Βιρτζίνια Γουλφ Cafe

Παραμύθια από την Αρμενία Γιώ ργος Χρηοχεας Γυνα ίκεςς το τ< υ Έ ρ ω τ α

ΑΠΟΠΕΙΡΑ: ΝΑΥΑΡ1ΝΟΥ 18-20, 106 80 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 6450519 / FAX 3630376

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

.. ί ΕΘΝΙΚΟ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ - ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Κεφαλλονιά, δεκαετία του '40. Ή ρω ες και αντιήρωες, συνεργάτες του εχθρού και πατριώτες, αυτοεξόριστοι αντιστασιακοί και επιβραβευμένοι προδότες, ντόπιοι και ξένοι, πρόσωπα διαφορετικά αλλά και όμοια, που ερωτεύονται, ελπίζουν, ζηλεύουν, προδίδουν, απαρνιούνται

Ανδρεάς Τραυλού- Μεσσάρη

Της τυφλής

ανεμοθύελλας

τον εαυτό τους, πεθαίνουν σαν κρίκοι της ίδιας μοιραίας αλυσίδας. Έ ν α ς μικρόκοσμος, σε μια τραγική για τον τόπο στιγμή, που συναρπάζει τον αναγνώστη μέχρι την τελευταία αράδα με τις αλήθειες και τα πάθη του. Ε κδόσεις Οατςςεας

Μποτσουάνα, δεκαετία του '80. Σ ε μια χώρα που αναζητεί την ταυτότητά της μέσα από όνειρα, φιλοδοξίες και συνωμοσίες λευκών και μαύρων, εκπατρισμένων τυχοδιωκτών και ντόπιων επαναστατών, μια νεαρή ανθρωπολόγος αποφασίζει να αφιερωθεί στην κατάκτηση ενός διάσημου και προικισμένου άντρα, ενό ς ουτοπιστή που αγωνίζεται να μείνει μακριά από τον πολιτισμό. Το αποτέλεσμα: ένα από τα πιο επεισοδιακά ζευγαρώματα στη σύγχρονη λογοτεχνία.

«Ή του ύψους ή του βάθους»: μια έκφραση που ταιριάζει στον λογοτέχνη που παίζει στο χαρτί τις ιδέες, το ύφος, τη σαγήνη τουκαι κερδίζει ή τα χάνει όλα. Διότι έχει το μοιραίο πάθος του παίκτη και του κονκισταδόρου. Αλλά και ο δοκιμιογράφος μάταια προσπαθεί να πείσει για τη φιλολογική ψυχραιμία και την ορθοφροσύνη του. Είναι ψέμα πως μιλάει «απ' έξω», όπως ψ ευδής είναι και η αντίληψη περί ενός αναγνώστη που δεν οφείλει να είναι συνένοχος με το συγγραφέα.

Σ ε μια ξεχασμένη από το χρόνο πολίχνη της Δυτικής Ακτής, σε έντεκα σπίτια, έντεκα νεκροί έφηβοι, έντεκα ανεξήγητες αυτοκτονίες.

To FBI θα συσχετίσει με την υπόθεση τον Αντώνιο Περλ, μια άκρως αμφιλεγόμενη, θεολογίζουσα(;) προσωπικότητα. 'Ενα φωτογραφικό άλμπουμ και μια εκτεταμένη επιστολή του ίσως βοηθήσουν τον αναγνώστη να προσεγγίσει τις αλλόκοτες δοξασίες αυτού του γητευτή των ψυχών, να εξηγήσει τους ανεξήγητους θανάτους της Γουίλιαμστάουν.

ΕΚ Δ Ο ΣΕΙΣ Ο Δ ΥΣΣΕΑ Σ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΗ 3 - 1 1 4 7 1 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326, 36.25.575 - FAX 36.48.030 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 - ΤΗΛ. 32.12.111

I »

Ο

Μ

I I

Ε

I ’

I '

Λ .

I

Ν

Τ

Ε

Λ

Ανύπαρκτη πολιτεία

Ο Κ. Καβάφης, στο τέλος της δημιουργικής και ερωτικής ζωής του, και η Αλεξάνδρεια, στις στιγμές της ύστατης λάμψης και της αμετάκλητης παρακμής της, κρύβονται πίσω από τα φανταστικά πρόσωπα και τοπία αυτής της αριστοτεχνικής βιογραφικής μυθοπλασίας. Από έναν διακεκριμένο Άγγλο συγγραφέα που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Αίγυπτο και την Ελλάδα, ένα μυθιστόρημα για την πλατωνική φιλία και τα επικίνδυνα πάθη, για την τέχνη και τη ζωή σε κοσμοπολίτικα σαλόνια και κακόφημα κέντρα, στο σταυροδρόμι της Ανατολής και της Ευρώπης.

305, 3821 813, fax 3838173, e-mail: alexcom@olenet.gr DiDmOfMAElO ΣΤΗ ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟ Υ: ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 / ΣΤΑΔΙΟ Υ 4 4 ,1 0 5 64 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 3311 719

w o n BPflBcn διαβάζω και η Επιτροπή Κριτικών αποτελούμενη από τους ΒΑΓΓΕΛΗ Α0ΑΝΑΣΟΠΟΥΑΟ · ΑΛΕΞΗ ΖΗΡΑ · ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΚΟΤΖΙΑ · ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ · ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ θα απονείμουν, για τέταρτη χρονιά φέτος, τα Λογοτεχνικά Βραβεία ! 998.

To περιοδικό

ΠΟΙΗΣΗΣ ΙΜΣΤΟΡΗΠΙΙ Ο ΠΗΤΟ Σ ΠΡΟΤΟΜ Η» ΠΕΖΟΓΡΗΦΟν Γνωστοί ηθοποιοί ίου θεάτρου Οα Οιαβάσουν χαρακτηριστικά οποσπάσματα οπό τα βραβευθέντο βιβάΙα.

0ο ο κ ο Μ ή σ ει συγαυάΙα Τετάρτη 30 Ιουνίου, 8 .3 0 μ.μ., | Αίθριο της Στοάς του Βιβλίου ΐς Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (Αρσάκειο Μέγαρο - Πεσμαζόγλου 5) Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί με την ευγενική χορηγία της ΦΙΛΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

Μ. Θ εοδοσ οπ ούλου

ΕΠΟΧΙΚΑ κείμενα για νεότερους πεζογράφους

ι Λιούις Μάμφορντ, Η ιστορία των ο υ τ ο π ι'

1Μαρία Λουϊζα Mnepvepi, Περιήγηση στην Ουτοπία

Νόρμαν Κον Αγώνες για την έλευση της Χιλιετούς Βασιλείας του Θεού: Επαναστάτες χιλιαστεί και μυστικιστές αναρ­ χικοί του Μεσαίωνα. Το κλασικό έργο για τις σταυροφορίες, τους μαστιγίδρνους, τους Χουσίτες, τους Πολέμους των Χωρι­ κών, τον Αναβαπτισμό και γενικά τις αιρέ­ σεις του Μεσαίωνα, που απέσπασε τον θαυμασμό στοχαστών τόσο διαφορετικών όπως ο Ιζάια Μπέρλιν και ο Γκυ Ντεμπόρ.

Με 44 κείμενα στα οποία πραγματεύεται αντιπροσωπευτικά δείγματα γραφής 36 νεότερων συγγραφέων, η Μ. Θεοδοσοπούλου επιχειρεί να χαρτογραφήσει το δυσδιάκριτο τοπίο της σύγχρονης πεζογραφικής παραγωγής. Αισθητικές τάσεις, μορφικά μοντέλα, η γλώσσα αλλά και η ευρύτερη ιδεολογία των εξεταζομένων συγγραφέων, επιδιώκεται να εντοπιστούν και να ανιχνευθούν, με την πεποίθηση ότι η δυναμική της νεότερης πεζογραφίας αξίζει την προσοχή μας.

------

* * * ---------------------

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Ν ΕΦ ΕΛ Η

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 10 680, Τηλ. 36.07.744 e-mail: nefeli-p@otenet.gr

Τα β ιβ λ ία του Κώστα Τομανά και του Ιωσήφ Ν ε χ α μ ά για την Θ εσ ­ σαλονίκη.

• Οι ζωγράφοι Γκόγια, Γκρός, Μ άλ εβιτς • Λογοτεχνία: Κ. Δαπόντες, I. Δ ρ α κιώτης, Α. Ζαρύ, Ν. Κοέν, Αλ. Κοσματάπουλος, Τ. Μ περ νχαρ ντ, Γ. Νέρουντα, Α. Ν ο β α κ, Αλ. Παπαδιαμάντης, Π. Παζολίνι, Ζ. Σαρίκας, Μ πρ. Σ ου μά νατς, Λ. Στερν, X. Φ λόκα • Φιλοσοφία και δοκίμια: X . Αρεντ, Α. Ασσέρ, I. Ίλλιτς, Λ. Μ άμφορντ, X. Μ αρκούζε, Π. Μ πράντλιντζερ, Φ. Νίτσε, Γ. Ντεμπόρ, Ε.Π. Τόμσον, Μ . Φερρό, Σ. Φ ρόϋντ.

Για ένα χρόνο (11 τεύχη - το ένα διπλό) πληρώνετε μόνο

)© @ Σπουδαστική

13 .0 0 0 δρχ.

Οι τ ι μ έ ς α υτ έ ς ι σ χ ύ ο υ ν γι α τ η ν Ελ λ άδα και τ η ν Κόπρο

Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 25.000 δρχ. Εξαμηνιαίες

Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου: 8.000 δρχ. Σπουδαοτική: 7.000 δρχ. Ετήσιες

Συνδρομές εξωτερικού: 85 δολ. ΗΠΑ. Σπουδαοτική 80 δολ. ΗΠΑ. Βιβλιοθήκες-Ιδρύματα: 120 δολ. ΗΠΑ Παλιά τεύχη

Δεκαπενθήμερα και μηνιαία: 15.000 δρχ. Εμβάσματα

στη διεύθυνση: Α. Σπάθή, Ανδ. Μεταξύ 26,106 81 Αθήνα - Fax: 33.01.315

Γ

ί

' ».

BLACK OUT TO ΜΑΥΡΟ ΛΕΞΙΚΟ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΑΓΡΑ

* r * m

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ «ΑΓΚΥΡΑ

Λ. ΙΙΛΠΛΛΗΜΗΊ ΡΙΟΥ Α.Β.Ε.Ε.

Λ. ΚΗΦΙΣΟΥ 85, 122 41 Αί Κατάστημα: ΙΙκσμαζόγλι

4, 3459321 FAX: 3474732 Ορφέως) Τηλ.: 3213507

ΑΓΚΥΡΑ Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Βιβλία που αξίζει να διαβάσετε ^

IΨΥΧΟΓΙΟΣ I

ΣΑΛΜΑΝ ΡΟΥΣΝΤΙ

ΙΣΑΛΜΑΝ,

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΤΩ ΑΠ’ ΤΑ ΠΟΔΙΑ ΤΗΣ S3

1 ΣΑΛΜΑΝ ΡΟΥΣΝΤΙ I

L_0j(0ouocκόιωοπ'ιοπόδιοmeJ

0 μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης ξαναγεννιέται μέσα από μια ιστορία αγάπης, θανάτου και ροκ εντ ρολ.

Ευρωπαϊκό Αρισιείον Λογοιεχνίας 19%

ΣΑΛΜΑΝ ΡΟΥΣΝΤΙ Iv a c μεγύΠοΐ ouvxpovoc ouwpacpsac Θα επανακυκλοφορήσουν προσεχώς τα έργα του: Τα παιδιά τον μεσονυχτιού και Ο Χαροϋν και η θάλασσα των παραμυθιών

ΨΥΧΟΓΙΟΣ

yju

u if a ν

n m r r ir j? tr

ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 - 106 79 ΑΘΗΝΑ · Σιοά Βιβλίου, Πεσμαζόγλου 5 - 105 59 ΑΘΗΝΑ Τπλ.: 3 6 02 5 3 5 , 33 02 2 3 4 -5 · FAX: 33 0 2 0 98 · E -m a il: p s ic h o @ o te n e t.g r

ΘΑ ΤΑ ΒΡΕΙΤΕ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

ΣΠΥΡΟΥ ΚΩΣΤΑΓΙΟΛΑ

ΔΗΜΗΤΡΗ ΝΙΚΟΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η ΓΥΝ Α ΙΚ Α Τ Ο Υ ΠΙΘΗΚΟΥ

Χ ΡΥ Σ Ο ΚΑΙ ΚΟΚΚΙΝΟ ΒΑΘΥ

Μια νέα γυναίκα που η πιθηκίσια εκδίκηση του άντρα της την οδηγεί στην απόφαση να πεθάνει. Τι είναι αυτό που θα σώσει όμως τελικά τη Ροζ-Μαρί;

ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΙ

Α Π Α ΓΩ ΓΗ

Μια περιπέτεια όπου κυριαρχούν το πολιτικό παρασκήνιο, η παντοδυναμία του χρήματος των πολυεθνικών εταιριών, το πάθος του έρωτα και της κακής σάρκας.

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ «ΑΓΚΥΡΑ» Δ.Α. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Α.Β.Ε.Ε. Λ. ΚΗΦΙΣΟΥ 85, 122 41 ΑΙΓΑΛΕΩ, ΤΗΛ.: 3478044, 3459321 FAX: 3474732 Κατάστημα: Πεσμαζόγλου 5 (Στοά Ορφέως) Τηλ.: 3213507

ΕΛΛΗΝΕΣ

Ήρωες που επαναστατούν αλλά πιο συχνά σωπαίνουν! Όμως, η εσωτερική τους ζωή μας συνεπαίρνει.

ΤΑΚΗ ΧΑΤΖΗΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ

Ο απαγωγέας μετανιώνει, ενώ το «θύμα» του δε θέλει να φύγει από κοντά του. Και χτυπούν συγκινημένες οι φρέσκιες καρδιές... Πίσω όμως απ’ όλα αυτά παραμονεύουν η ψυχρή λογική και τα συμφέροντα των μεγάλων...

ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ

ΑΚΑΚΙΑ ΚΟΡΔΟΣΗ

Τ Α ΧΑΜΕΝΑ ΒΗΜ ΑΤΑ Τ Ο Υ Α Υ Τ Ο Κ ΡΑ Τ Ο ΡΑ

Λ Α Τ ΙΝ Ο Α Μ Ε Ρ ΙΚ Α Ν ΙΚ Ο Α Σ Τ Υ Ν Ο Μ ΙΚ Ο Μ Υ Θ ΙΣ Τ Ο Ρ Η Μ Α MEMPO GIARDINELLI ΦΛΟΓΙΣΜΕΝΗ ΣΕΛΗΝΗ

DANIEL CHAVARRiA ΑΝ ΜΕ ΞΑΝΑΔΕΙΤΕ ΓΡΑΦΤΕ ΜΟΥ

ΒΡΑΒΕΥΜΕΝΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΤΗΣ ΛΑΤΙΝΟΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Ε R Δ Ο Σ Ε I Σ

opera n ig r a ΟΥΡΟΥΓΟΥΑΗ

ΑΡΓΕΝΤΙΝΗ

Εκδόσεις opera, Κωλέττη 23Α, 106 77 Αθήνα - Τηλ. 330 45 46 - Fax: 330 36 34 e-mail: opera@acci.gr

ΘΕΟΣ&ΘΡΗΣΚΕΙΑ G

O

D

&

R

E

L

I

G

I

O

N

ΒΑΛΚΑΝΙΑ: ΑΝΑΨΕ Η ΦΛΟΓΑ ΕΝΟΣ ΑΚΗΡΥΧΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΚΠΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΠΣ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ, ΤΟ ΧΡΕΟΣ, ΤΟ ΟΡΑΜΑ, 0 ΡΟΛΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΓΤΗ ΝΕΑ ΧΙΛΙΕΤΙΑ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ: ΗΧΟΥΝ 01 ΣΑΛΠΙΓΓΕΣ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ...

0 θεός είναι παντού ΑΡΗΣ

Τ Ε Ρ Ζ ΟΠ ΟΥ Λ ΟΣ

ΕΙ Δ Ι Κ Ε Σ

ΕΚΔΟΣΕΙ Σ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ - ΙΣΤΟΡΙΑ J. A. S. Evans Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ Μια πολυτάραχη εποχή που επέχρεψ ε σ ε μια θεατρίνα να ελέγχει τη βυζαντινή αυτοκρατορία, που μ ε τους πολέμους του Ιουστινιανού επανέκτησε την Ιταλία, την Αφρική και μ έρ ο ς της Ισπανίας. Αναλύονται επίσης οι αιτίες του διαχωρισμού Ανατολής και Δύσης, αποτελέσματα του οποίου είναι ορατά ακόμα και σήμερα.

J. Μ. Roberts ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ Έ ν α εκπληκτικό επίτευγμα... Καλύπτει ό λ ε ς τις επ ο χ έ ς και ό λ ε ς τις ηπείρους, καταγράφει τις ξεχ α σ μ έν ες εμ πειρίες των κοινών ανθρώπων και αφηγείται τις π ρ ά ξε ις των ισχυρών. Εκπληκτικά ακ ριβ ές ω ς π ρ ο ς τα γεγονότα και σχεδόν αδιαμφισβήτητο στις κρίσεις του.

A. J. Ρ. Taylor, O bserver Έ ργο μ ε μεγάλη επιστημονική ευρύτητα και διεισδυτικότητα. Το καλύτερο στο είδ ος του.

Jonathan Sumption, Sunday T elegraph

Albrecht Dihle

% * ;

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΞΕΝΟΙ

Robert Drews Η ΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Christian Habicht ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ

ΡΡ3 "η

A. Β. Bosworth ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Miranda Vickers ΟΙ ΑΛΒΑΝΟΙ

Angus F raser ΟΙ ΤΣΙΓΓΑΝΟΙ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Ο Δ Υ ΣΣΕΑ Σ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΗ 3 - 1 1 4 7 1 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326, 36.25.575 - FAX 36.48.030

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 - ΤΗΛ. 32.12.111

ΕΚΔΟΣΕΙΣ σύγχρονη

HI

ΠΑΤΑΚΗ

ελληνική

λογοτεχνία

Μαρία Ε. Σκιαδαρέοη Κ

ίτρινος

Χ

ρονος

«Κορμάρα μου» μέ άποκαλούσε ό Τάκης, «τρελαίνομαι γιά τό κορμί σου!» μοΰ ψιθύριζε ανάμεσα σε τρελά φιλιά, πασχίζοντας νά άποδείξει τοϋ λόγου τό αληθές, κι όλο μοΰ χούφτωνε τά κωλομέρια- «τί σφιχτά πού διατηρούνται, αγάπη μου!» δέν κουραζόταν νά θαυμάζει, δίχως νά εννοεί, ό άνόητος, τί έλεγε τήν ώρα έκείνη, πόσο μέ πλήγωνε μ’ αυτό τό «διατηρούνται». Φυσικά καί τά διατηρούσα, μέ νύχια καί μέ δόντια τά κρατούσα τριζάτα καί κολλαριστά, όπως κρατούσα καί τά μπούτια μου χυτά καί δεμένα, τίς γάμπες μου λείες καί καλλίγραμμες...

Μιά γυναίκα τήν ικανότητά της ν’ άγαπάει τήν ανταλλάσσει μέ τήν αιώνια νεότητα· ένας κοινός θνητός βρίσκεται άπό λάθος έκτεθειμένος σέ λαϊκό προσκύνημα' ένα άρχαιολογικό εύρημα έπιστρέφει, ύστερα άπό αιώνες, ατόν τόπο το ν καί, τέλος, ένας νεκρόφιλος, πάνω ατά έρείπια τού κόσμου γύρω του, συναντάει έπιτέλους τή γυναίκα των ονείρων του... Τέσσερις φυγόκεντρες ιστορίες γιά τή στέρηση καί τήν άναζήτηαη, τή ζωή καί τό θάνατο, τό άγνωστο, τό άπρόβλεπτο, τήν παρέκκλιση ή τή διαστροφή, στημένες πάνω στήν άλήθεια καί στό ψέμα, στό όνειρο καί στήν πραγματικότητα.

ε κ δ όσε ι ς Π Ο Λ Ι Σ κυκλοφορούν

ΤΣΑ ΡΛ Σ ΛΑΡΜΟΡ Η ρομαντική κληρονομιά

Α ΡΙΣΤΟ ΤΕΛ Η Σ Περί φύσεως ΤΟ ΔΕΪΤΕΡΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ Φ Υ Σ ΙΚ Ω Ν

μετάφραση - επίμετρο: Στέφανος Ροζάνης πρόλογος: Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου

εισαγωγή - μετάφραση - σχολιασμός

Β α σ ίλη ς Κ ά λφ α ς

Ο Τσαρλς Λαρμόρ είναι καθηγητής της πολι­

Το ερμηνευτικό πρίσμα μέσα από το οποίο

τικής φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο του Σικά ­

προσεγγίζω την πραγματεία Π ε ρ ί φύσεως εί­

γου, και θεωρείται ως ένας από τους σημαντι­

ναι η άποψη ότι το κείμενο αυτό είναι κατά βά­

κότερους στοχαστές της φιλελεύθερης σχολής. Ο

ση ένα πολεμικό κείμενο. Ο Αριστοτέλης παίρ­

Λαρμόρ ασχολείται με τέσσερα από τα κεντρι­

νει θέση σε μια πολεμική που είχε ξεκινήσει ο

κά θέματα του ρομαντισμού: τη φαντασία, την

Πλάτων στα ύστερα έργα του εναντίον της

κοινότητα, την ειρωνεία και την αυθεντικότητα. Αναζητεί τα στοιχεία που μπορεί να καταστή­ σουν τις ιδέες αυτές γόνιμες και στην εποχή μας, υπονομεύοντας το κυρίαρχο ερμηνευτικό μοντέλο που θεωρεί τον ρομαντισμό πηγή είτε του φασισμού και του εθνικισμού είτε του αναχωρητισμού και του αισθητισμού, και προ­ σπαθεί αντιθέτως να τον μελετήσει ως μία α­ πό τις συνιστώσες που διαμόρφωσαν τη νεωτερική έννοια της ατομικότητας.

φυσικής φιλοσοφίας των τελευταίων προσωκρατικών, κυρίως εναντίον της ατομικής θεω­ ρίας του Δημόκριτου. Σ τη διαμάχη αυτή ο Αριστοτέλης συντάσσεται με το μέρος του Πλάτωνα, υιοθετεί την τελεολογική σύλληψη της φύσης και κατακρίνει με μεγαλύτερη ακό­ μη δριμύτητα και αποτελεσματικότητα τις υ­ λιστικές και μηχανιστικές αντιλήψεις. Β α σ ίλ η ς Κ ά λ φ α ς

ΟΜΗΡΟΥ 3 2 , ΤΗ Λ. 3 6 43 3 8 2 , FAX 36 36 501 · e -m a il: p o lis @ a t h .f o r t h n e t .g r

ΤΑ ΓΝΩΣΤΑ - ΑΓΝΩΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ «ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ» ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΚΤΟΣ

476 ΤΟ Μ Ο Ι

Ε ΙΣ Α Γ Ω Γ Η - Κ Ε ΙΜ Ε Ν Ο - Μ Ε ΤΑ Φ ΡΑ ΣΗ - ΣΧ Ο Λ ΙΑ

ΟΙ ΓΝΩΣΤΟΙ - ΑΓΝΩΣΤΟΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 46 Τ.Κ. 10678, ΤΗΛ.: 3844458-3840524, FAX: 3303098

15/3 έως 1 4 /4 1 9 9 9 Τα εμπορικότερα Βιβλία του μήνα, αύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν 30 βιβλιοπώλες, απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέοοερα Βιβλία που »'χαν τις περισσότερες πωλήσεις.

. ham Sa Μ.ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ . ΚΑΣΤΑΝΙΟΤΗΣ S o Ν.ΠΑΝΗλΚΟΠΟΥλΟΥ μ .™ ,- ,,., &Μ.ΚΟΥΗΤΕΡΑ Η ταυτότητα Ε » d O A D A U K H Ζαν χειμωνιάτικη λιακάΒα ΚΑΛΕΝΤΗΣ 8)Τ,ΑίΑΝΑΣΙΑΑΗΣ Η αίβουβα του θρόνου ΕΣΤΙΑ (2ί Σ.ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Η φλέβα του λαιμού ΠΑΤΑΚΗΣ y 0 A. ΣΑΜΑΡΑΚΗΣ Εν ονόματι ΚΑΣΤΑΝΙΟΤΗΣ (Qo Π. ΚΟΕΑΟ Το εγχειρίδιο του πολεμιστή του φωτός ΝΕΑΣΥΝΟΡΑ Μ. ΠΑΠΑΟΙΚΟΗΟΜΟΥ ΚΕΔΡΟΣ ΘοΙ.ΑΛΙΕΗΤΕ Αφροδίτη (B U M ΓΙΟΒΑΝΝΑ Ο δρόμος για το νότο ΚΕΔΡΟΣ ΓΓ. ΑΟΟΥΧΕΝΤ Β υ ξ ά ν η ο ΕΛΛΗΝΙΚΑΓΡΑΜΜΑΤΑ Α. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Δεν ήξερες... Scv ρώταγες ΚΕΔΡΟΙ 33>Η.ΕΒΑΝΣ Η παγίδα ΟΚΕΑΝΙΔΑ Μ. ΗΛΙΑΔΗΣ τούρκικες μυστικές υπηρεσίες και η ΜΙΤ ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΙ Σ. 0ΩΜΟΠΟΥΛΟΥ Ζτους πρόποδες του φεγγαριού ΝΕΑΙΥΝΟΡΑ Ν. ΜΑΧΦΟΥΖ Κρυμμένα όνειρα στο Χα ν Ελ Χα λίλ ΨΥΧΟΓ η

To στοιγεΐα παρογάρηοαν τα Βιβλιοπωλεία; Αριστοτέλης-ΑΘ. Βαγιονάκης-ΑΘ. Βενάρδου-Ερμιόνη. Γονιού-Λαύριο. Ειρμός-Δράμα. ΕλευθερουδάκηςΑθ. Ενδοχώρα-ΑΘ. Εστία-ΑΘ. ΕυριπίδηςamΣιοά-Χαλάνδρι. Ζαφειρίου-ΝέαΑιδοία, θησαυροφυλάκιοίου ΠνεύματοςΚως. Ιανάς-θεσο. Ιδαίον'ΑνιρονΡαφήνα. Κρομμύδας-Χίος. ΚαραΒίας-Ρουσσόηουλος-ΑΘ. Κεντρί-θεοο. Λοξίας-θεοσ. Μεθενίτης-Πάτρα. Paper-TownΑμπελόκηποι. ΠαράμετροςΧολαργάς. Περδίκης-Καλλιθέα. Πολιτεία-ΑΘ. Πρίομα-Πειραιάς. Ρηγόπουλος-Νίκαια. Σύγχρονη'Εκφρααη-Λιβαδειά. Σύγχρονη Εποχή-Γιάννινα. ΤοΠαραθύρι-Χαλαμάκι. Φακίνος-Μαρούσι. ΦωτόδεντροΗράκλειο.Ώρα-Τρίπολη.

33ο Ν. ΘΕΜΕΛΗΣ Η αναζήτηση ΚΕΔΡΟΣ Π. ΚΟΕΑΟ Το πέμπτο βουνό ΝΕΑΙΥΝΟΡΑ Ν. ΜΑΧΦΟΥΖ Φλυαρία πάνω στο Νεΐλ Ε.Χ0ΥΡΜ0ΥΖΙΑΔ0Υ Η,δ.«.τ*ρ« κέδρος Η Γ. ΓΚΑΑΡΝΤΕΡ Ο κόσμος της Ζοφίας ΝΕΑΙΥΝΟΡΑ Α,ΚΑΚΟΥΡΗ Πριμαρόλια ΕΣΤΙΑ I. ΜΑΚ ΓΙΟΥΑΝ Άμστερνταμ ΝΕΦΕΛΗ Γ. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ Σκιές στο περιστύλιο ΝΕΑΙΥΝΟΡΑ Ε. ΤΡΙΒΙΖΑΣ 88 ντολμαδάκια ΚΑΛΕΝΤΗΣ

Επιλεκτική καταγραφή σημαντικών, ενίοτε αξιοπερίεργων γεγονότων από τον κόσμο της λογοτεχνίας και της τέχνης

επιμέλεια: ΗΛΙΑ1ΜΑΓΚΛΙΝΗΖ

στην Ελλάδα...

1 Μαΐου 1909: Γεννιέται στη Μονεμβασιά ο Γιάν­ νης Ρίτσος (χρ. θαν.

1990).

12 Μαΐου 1992: Θάνατος του ποιητή και στιχουργού Νίκου Γκάτσου (χρ. γένν. 1911 ή 1914).

15 Μαΐου 1935: Σε δημοσιογραφικό ερώτημα για το ποιον θεωρεί ο Μιλτιάδης Μαλακάσης (1869-1943)

2 Μαΐου 1977: Απονομή του Βραβείου Λένιν στον

μεγαλύτερο ποιητή της νεότερης Ελλάδας απαντά: «Τον Παπαδιαμάντη».

Γιάννη Ρίτσο (19091990).

17 Μαΐου 1919: Αναδημοσίευση δοκιμίου του Άγγλου μυθιστοριογράφου Ε. Μ. Forster για τον Κ. Π. Καβάφη (1863-1933) στην εφημερίδα Egyptian Gazzette. Είχε πρωτοδημοσιευθεί στο λονδρέζικο πε­ ριοδικό «Atheneaum», ενώ στην Ελλάδα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Γράμματα» στο τεύχος Ιουλίου-Αυγούστου 1919.

3 Μαΐου 1998: Πεθαίνει ο συγγραφέας Άρης Φακίνος (χρ. γένν. 1935) στο Παρίσι.

5 Μαΐου 1874: Ο Γεώργιος Βιζυηνός (1849-1896) στέλνει το ποίημα «Κόδρος» στον Βουτσιναίο ποιητι­ κό διαγωνισμό. Παίρνει το Πρώτο Βραβείο, ενώ από τους συνυποψήφιους του οι Άγγελος Βλάχος (18381920) και Κλέων Ραγκαβής παίρνουν έπαινο.

6 Μαΐου 1895: Γεννιέται ο πεζογράφος Στρατής Δούκας (χρ. θαν. 1983).

7 Μοΐου 1980: Αυτοκτονεί ο ποιητής Αλέξης Τραϊα­ νός (χρ. γένν. 1944).

8 Μαΐου 1905: Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851-1911) δημοσιεύει το διήγημα Η αποσώστρα στο περιοδικό «Νουμάς».

19 Μαΐου 1991: Πεθαίνει ο ποιη­ τής Ανδρέας Αγγελάκης (χρ. γένν. 1940).

21 Μαΐου 1867: Γεννιέται ο πεζογράφος Αντώνης Τραυλαντώνης (χρ. θαν. 1943).

23 Μαΐου 1945: Πεθαίνει ο πεζογράφος Μπάμπης Αννινος (χρ. γένν. 1852).

25 Μαΐου 1970: Πεθαίνει ο πεζογράφος Νίκος Καχτίτσης (χρ. γένν. 1926).

Την 1η Μα'ιου του 1927 με επιστολή του στον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρυσόστομο, ο ποιητής Ναπολέων Λαηαθιώτης (1888-1944) ζητά την επίσημη διαγραφή του από το θρησκευτικό ποίμνιο, με την ομολογία ότι κάθε θρησκεία τού είναι περιπή.

Inc 19 Μοΐου του 1931 ο Γιώργος θεοτοκάς (1905-1966) γράφει στον Γιώργο Σεφέρη (1900-1971) για τη «Στροφή»: «Πιστεύω πως η “Στροφή” σου θα Βαστάξει. (...) Βρίσκω πως προσφέρεις κάτι καινούργιο στην ελληνική ποίηση. Για τούτο θα Βρεθούν άνθρωποι που θα σου πούνε ότι η έμπνευσή σου δεν είναι “ελληνική”. Πάρε το σαν έπαινο». Στις 29 Μαΐου του 1896 ο ποιητής Μιλτιάδης Μαλακάσης (1869-1943) προσέρχεται για πτυχιακές εξετάσεις στη Νομική και αποτυγχάνει. Όταν ο κλητήρας της σχολής, ο οποίος ανακοίνωνε τους εηιτυχόντες και τους αποτυχόντες, τον κάλεσε να επανέλθει, ο Μαλακάσης απάντησε: «Να πεις, φίλε μου, σ’ αυτούς τους κυρίους ότι ουδέποτε θα επανέλθει ο ποιητής Μαλακάσης».

2 2 -

επετηρίδι

28 Μαΐου 1951:0 Γιώργος Σεφέρης (1900-1971) συ­ ναντά για πρώτη φορά τον Αμερικανό ποιητή Τ. Σ. Έλιοτ (1888-1965) στο σπίτι του συγγραφέα Στίβεν Σπέντερ, σε γεύμα προς τιμήν του Άγγλου ποιητή Γουάισταν Όντεν (1907-1973).

5 Μαΐου 1926: Ο Αμερικανός συγγραφέας Σινκλέρ Λιούις αρνείται να δεχτεί το βραβείο Πούλιτζερ θεωρώντας ότι τα συγκε­ κριμένα βραβεία οδηγούν τους συγγραφείς στο να γίνονται «α­ σφαλείς, ευγενικοί, υποτακτικοί και στείροι». Το 1930, ωστόσο, α­ ποδέχεται το Βραβείο Νόμπελ. Όταν ο Ιρλανδός συγγραφέας

Τζορτζ Μπέρναρντ Σο (18561950) ρωτήθηκε αν συμφωνεί με την άρνηση του Λιούις να δεχθεί το Πούλιτζερ, απάντησε: «Δεν συμφωνώ με τίποτα».

7 Μαΐου 1927:0 Άγγλος συγγραφέας Λιτόν Στρέιτσι παρατηρεί για το βιβλίο της Αγγλίδας συγγραφέως Βιρτζίνια Γουλφ (1882-1941) Στο φάρο: «Είναι όντως ατυχές το ότι αποκλείει τη συνουσία -ούτε καν η σκιά της δεν φαίνεται- έτσι ώστε ο τρόπος που παρουσιά­ ζει τα πράγματα να γίνεται κάτι περισσότερο... από έ­ να αραβούργημα - ένα έξοχο αραβούργημα, φυσικά».

14 Μαΐου 1953: Πρώτη παράσταση του θεατρικού έργου Under Milk Wood του Ουαλού ποιητή Ντίλαν Τόμας (1914-1953) στη Νέα Υόρκη. Την ίδια ημέρα εκδίδεται το πρώτο από τα σενάριά του, Ο γιατρός και οι διάβολοι. Ο Ντίλαν δεν έχει παρά έξι μήνες ζωής.

16 Μαΐου 1896: Με αφορμή την υπόθεση Ντρέιφους, ο Γάλλος συγγραφέας Εμίλ Ζολά (1840-1902) δημο­ σιεύει άρθρο όπου εκφράζει την έκπληξη και την αη­ δία του μπροστά στην ανπσημιτική εκστρατεία.

31 Μαΐου 1925: Επιστολή του Κώστα Καρυωτάκη (1896-1928) στο Σακελλαριάδη: «Η ζωή μου είναι ένα ωραίο (τρόπος του λέγειν) ρολογάκι, το οποίον ο Πα­ ντοδύναμος έχει την καλοσύνη να κουρντίζει ακόμη κάθε πρωί».

17 Μαΐου 1935: Ο Γάλλος ποιητής Πολ Βαλερί (1871-1945) προτείνει στη Γαλλική Ακαδημία έναν ο­ ρισμό του στίχου: «Συνέχεια ενός ορισμένου αριθμού συλλαβών».

20 Μαΐου 1799: Γεννιέται ο Γάλλος συγγραφέας Ονορέ ντε Μπαλζάκ (χρ. θαν.1850). Σε ηλικία 20 χρόνων εγκαταλείπει τα πάντα για να αφοσιωθεί στο γράψιμο: «Αυτό που ο Ναπολέων δεν κατάφερε με το σπαθί θα το επιτύχω με την πένα», γράφει χαρακτηρι­ στικά.

21 Μαΐου 1949: Πεθαίνει στις Κάννες, από μεγάλη δόση υπνωτικών, ο Γερμανός συγγραφέας Κλάους Μαν (χρ. γένν. 1906). Είχε ξανακάνει απόπειρα αυτο­ κτονίας το 1946 στην Καλιφόρνια.

28 Μαΐου 1906: Πεθαίνει ο Νορβηγός δραματουρ­ γός Χένρικ Ίψεν (χρ. γένν. 1828). Στον τάφο του έ­ στησαν μια αξίνα συμβολίζοντας έτσι τον άνθρωπο που έσκαψε βαθιά στην ανθρώπινη ψυχή.

28 Μαΐου 1906: Γεννιέται στο Λονδίνο ο δημιουργός του Τζέιμς Μποντ, Άγγλος συγγραφέας Ίαν Φλέμινγκ (χρ. θαν. 1964). Η Ρόζαμοντ Λέχμαν θα σχολιάσει: «Το πρόβλημα με τον Ίαν είναι ότι φλερτάρει με τις γυναίκες, επειδή δεν μπορεί να προχωρήσει μαζί τους».

31 Μαΐου 1819: Γεννιέται ο Αμε­ ρικανός ποιητής Ουόλτ Ουίτμαν (χρ. θαν. 1892).

Στις 7 Μοϊοκ του 1937 ο Άγγλος συγγραφέας Τζορτζ Όργουελ συμμετέχει στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Τραυματίζεται σοΒαρά στο λαιμό και παθαίνουν Βλάβη οι φωνητικές του χορδές. Έκτοτε ο Όργουελ θα έχει μία δυσκολία στη φωνή του. Στις ΙΟ M oToutou 1933 οι Ναζί καίνε δημοσίως τα Βιβλία του ΓερμανοεΒραίου θεατρικού συγγραφέα Μηέρτολντ Μπρεχτ (1898-1956). Όπως δήλωσε λίγο αργότερα «Ταπράγματα δεν είναι τόσο άσχημα όσο δείχνουν είναι πολύ χειρότερα».

19 Μαΐου του 1953 Σε αντίθεση με τον ελληνικής καταγωγής Αμερικανό κινηματογραφιστή Ελία Καζάν, η Αμερικανίδα συγγραφέας Λίλιαν Χέλμαν πληροφορεί την εππροηή για Ανπαμερικανικές Ενέ ργειες της Γερουσίας όη αρνείται να καταθέσει εναντίον των συναδέλφων: «Δεν μπορώ και δεν πρόκειται να προσαρμόσω τη συνείδησή μου στη μόδα της χρονιάς».

επετηρίδι

Είστε ορ θ ογρ ά φ ο ς; Σ ’ ένα από τα προηγούμενα τεύχη του διαβάζω είχαμε γράψει για τις λέξεις με ορθογραφικά προβλήματα, έτσι όπως καταχωρίζονται στο Λε­ ξικό της νέας ελληνικής γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη. Μερικά παρα­ δείγματα σωστής ορθογράφησης που αναφέραμε έκαναν αίσθηση, γι’ αυτό επανερχόμαστε στο λήμμα «ορθογραφία». Παραθέτουμε κι άλλες λέξεις, με αλφαβητική σειρά, για να ελέγξετε αν είστε δεινός/ή ορθο­ γράφος.

--------------A ----------------αβγό όχι αυγό αγιορείτης » αγιορίτης αίολος » έωλος αϊτός » αητός αλίμονο » αλλοίμονο αλλήθωρος » αλλοίθωρος αλλιώς » αλλοιώς αλλιώτικος » αλλοιώτικος ανάμειξη » ανάμιξη ανανδρία » ανανδρεία ανελλιπώς » ανελλειπώς Β ----------------βαρόνος βερίκοκο βλίτο βράδυ

όχι

» » »

βαρώνος βερύκοκκο βλήτο βράδι

Γ γαρύφαλλο όχι γαρίφαλο γειρτός » γυρτός γλείφω » γλύφω γόμμα » γόμα γυαλί » γιαλί Δ δίκιο διοξίδιο δυόμισι

24-

όχι

» »

δίκηο διοξείδιο διόμισυ

ειδωλολατρία ελιά έλκηθρο ελλιπής ενάμισι ενάμισης εταιρεία

όχι » » » » » »

ειδωλολατρεία εληά έλκυθρο ελλειπής ενάμισυ ενάμισυς εταιρία

--------------Ζ ------------------ζαφείρι όχι ζαφίρι ζήλια » ζήλεια --------------Ο θεοφάνια (τα) όχι θεοφάνεια -------------------Κ καημένος όχι καημός κάθισα » καθοίκι » καμία » κατασκοπία » κοκκύτης » κομουνισμός » κουκκί » κουλλός » κουλλούρι » κόχη κρεβάτι »

καϋμένος καϋμός κάθησα καθίκι καμμία κατασκοπεία κοκίτης κομμουνισμός κουκί κουλός κουλούρι κώχη κρεββάτι

--------------A ---------------λαβράκι όχι λαυράκι λειανικός » λιανικός λιβάδι »> λειβάδι ------------- Μ ---------------μαγγώνω όχι μαγκώνω μάννα (το) » μάνα μητρυιά » μητριά μοιρολόι » μυρολόι μουλλωχτός » μουλωχτός μπαλλώνω » μπαλώνω

ξενιτειά όχι ξενιτιά ξίδι » ξύδι / ξείδι ξυπασμένος » ξιπασμένος --------------- Ο -------------------

οξιά οξίδιο Ούγγρος

όχι οξυά » οξείδιο » Ούγκρος

παλληκάρι όχι παλικάρι παππάς » παπάς περηφάνια (αλλά υπερηφάνεια) πιρούνι πίτα

όχι »

περηφάνεια πηρούνι

»

πήτα/πίπα

Βραχυγρι

πλατειάζω πρίγκιπας προάστιο προεδρία

όχι » » »

πλατυάζω πρίγκηπας προάστειο προεδρεία

σιντριβάνι σιχαίνομαι στοίβα στυφάδο

Ρ ------------------ρεβίθι ρέγκα Ρώσος

σβήνω σήτα

όχι » »

όχι »

ρεβύθι ρέγγα Ρώσσος

όχι

συντριβάνι

»

συχαίνομαι

φίδι

»

στίβα

φιστίκι

»

φυστίκι

»

στιφάδο

φτώχια

»

φτώχεια

φύσκα

»

φίσκα

Τ ------------------ταξίδι όχι τέσσερεις » τιττυβίζω » τόννος (ψάρι)» τσίνορο » τσιππούρα »

σβύνω σίτα

όχι

φείδι

ταξείδι τέσσερις τιτιβίζω τόνος

χάννος

οχι χάνος

χινόπωρο

»

χυνόπωρο /

χνότο

»

χνώτο

χεινόπωρο

τσύνορο τσιπούρα

Αλλά και με την ορθογραφία νεότερων ξένων λέξεων θα εκπλαγείτε. Ιδού μερικά παραδείγματα απλογράφησης από το Λεξικό του Γ. Μπαμπινιώτη, όπως είχε από παλιά προταθεί στη Γραμματική του Μ. Τριανταφυλλίδη (Νοελληνική Γραμματική, Αθήνα 1941).

βοξίτης γιοτ γκολ εκλέρ ερκοντίσιον καρό κολόνια

όχι

» » » » »

βωξίτης γιωτ γκωλ εκλαίρ αιρ κοντίσιον καρρώ κολώνια

κοπιράιτ λέδη μπίρα ντοκιμαντέρ οτοστόπ πιλοτή πορτρέτο

όχι

» » » » »

κοπυράιτ λαίδη μπύρα ντοκυμανταίρ ωτοστόπ πυλωτή πορτραίτο

ρεστοράν σεζόν τρόλεϊ φεριμπότ χολ χίπι

όχι » » » » »

ρεστωράν σαιζόν τρόλλεϋ φέρρυ-μπωτ χωλ χίππυ

Η Εθ νικ ή Β ιβ λ ιο θ ή κ η oc α νυ πολη ψ ία Ο Πρόεδρος της Εθνικής μας Βιβλιοθήκης Βασίλης Κρεμμυδάς, αγανακτισμένος από τα χρόνια προβλήματα που αντιμετωπίζει ο εθνικός αυτός φορέας, δηλώνει: Αυτή τη στιγμή η Εθνική μας Βιβλιοθήκη στενάζει κάτω από το ασήκωτο πια και απαράδεκτο βά­ ρος της ανυποληψίας. Χρειαζόμαστε 50 χιλιόμετρα ράφια και έχουμε μόνο 16 με 17. Με δυο συντηρητές δεν μπορεί να επιτελεστεί έργο. Εργάζονται 65 άτομα και χρειαζόμαστε 300. Το υλικό, παλαιό και νέο, ασφυκτιά στις αποθήκες. Οι περιορισμένοι χώροι, δυστυχώς, δεν επιτρέπουν την πρόσβαση του αναγνωστι­ κού κοινού σε όλα τα βιβλία. Θέλουμε νέο κτήριο. Ο υπουργός Παιδείας, στου οποίου την αρμοδιότητα υπάγεται η Εθνική Βιβλιοθήκη, εκτός από τα ψιχία των 30 εκ. δρχ. που έδωσε επιπλέον φέτος, μήπως θα έπρεπε να φροντίσει παράλληλα και για την ανανέωση του ιδρυτικού νόμου της ΕΒΕ του 1943; Αυτός ο νόμος δεν αφήνει παρά μόνον ελάχι­ στες δυνατότητες για επείγουσες αλλαγές. Η Εθνική Βιβλιοθήκη οφείλει και πρέπει να παίξει -σ ύμ ­ φωνα με τα ευρωπαϊκά δεδομένα- το ρόλο που της αρμόζει ενόψει της 3ης χιλιετίας.

Βραχυγραφίες

Στην ελληνική δισκογραφία υπάρχουν περιπτώ­ σεις συνθετών -ακόμη και καταξιωμένων-, που κακοποίησαν βάναυσα ποιήματα γνωστών ποιη­ τών. Αντιθέτως, άλλοι με τη μουσική τους τα ανέδειξαν και έβαλαν τους στίχους τους στο στό­ μα ακόμη και ανυποψίαστων περί την ποίηση αν­ θρώπων -χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη από τον Μίκη Θεοδωράκη- κι άλλοι, που βρήκαν τα κλειδιά κάποιων ποιημάτων, τα προσέγγισαν, τα ένιωσαν, τ ’ αγά­ πησαν και τα έντυσα ν με τα καλά ρούχα τη ς μουσικής. Ό χι πως η ποίηση χρειάζεται τη συν­ δρομή της μουσικής για να υπάρξει -η αυτονο­ μία και η αυτάρκειά τη ς είναι δεδομένη-, αλλά κάποιες φορές η μουσική που τη συντροφεύει α­ ποτελεί μια πρόταση για νέα ανάγνωση. Σ ’ αυτή τη λογική εντάσσεται και η νέα δουλειά το υ Νίκ ου Ξυ-

γητή τον Βασίλη Παπαβασιλείου. Ο Νίκος Ξυδάκης χαρακτηριστικά αναφέρει: Η μουσική αυτή γράφτηκε σε μια πρώτη μορ­ φή το 1996 για το «Αμάρτημα της μητρός μου» του Γεωργίου Βιζυηνού που είχε π α ­ ρ ο υ σ ια σ τεί στο Κρατικό Θ έατρο Βο ρείου Ελλάδος από τον Θοδωρή Γκάνη. Αργότερα την επεξεργάστηκα εκ νέου εμπλουτίζοντας την με νέα μουσικά στοιχεία και με μία επιλο­ γή στροφών από δύο ποιήματα του Βιζυ η­ νού, το «Ο φιλομαθής πτωχός» και «Επί του τάφου του πατρός μου», καθώς και την Αφιέ­ ρωση «Φιλοστοργότατε κηδεμών» και ένα καινούριο τραγούδι του Θοδωρή Γκάνη για τον Αρίσκο Κιαμήλη, ήρωα του διηγήματος «Ποιος ο φονεύς του αδελφού μου».

Η Απολογία του Τερτσέτη εκφωνήθηκε στη δίκη του το 1834 στο Ναύπλιο, όταν είχαν κατηγορηθεί μ αζί με τον Πολυζωίδη ότι οι δι­ καστές δεν υπέγραψαν την καταδίκη σε θά­ νατο του Κολοκοτρώνη και του Πλαπούτα. Το κείμενο της Α πολογίας παρουσιάστηκε σε θεατρική μορφή τον Φεβρουάριο του 1998 α ­ πό τον Θοδωρή Γκάνη στο Κ.Θ.Β.Ε. Εδώ περιέχεται σε ανασύνθεση η μουσική και η ηχη­ τική μπάντα της παράστασης με την προσθή­ κη της φωνής του Βασίλη Παπαβασιλείου σε αποσπάσματα από το κείμενο. Το νέο C D του Νίκου Ξυδάκη δεν θα γίνει φυσι­ κά χρυσός δίσκος - δεν το χρειάζεται άλλωστε. Απευθύνεται σ ’ ένα ειδικό κοινό, ευαισθητοποι­ ημένο και εξοικειωμένο με το άρωμα που αναδίδει η μουσική του. Αρκεί κάποιος ν ’ ακούσει το «Φυσά Βοριάς φυσά Θρακιάς» από τον «Αποχαι­ ρετισμό» και το «Επί το υ τάφ ου του π α τρ ός μου»1 θα μπει στο δρόμο του Νίκου Ξυδάκη για να συναντήσει τον Γεώργιο Βιζυηνό.

Σε άλλο κλίμα, ο Γιώργος Κουρουπός, ο πολυπρ άγ μ ω ν τη ς μουσικής, πρ ο­ τείνει, σ ’ ένα κύ­ κλο λόγιων τραγουδιών, μελο­ ποιημένες εκδο­ χ ές ποιημάτω ν το υ Ο δ υ σ σ έ α Ελύτη, το υ Ανδρ έα Ε μ π ειρ ι­ κού, το υ Γιώ ρ­ γου Σεφέρη κα­ θώ ς και τριώ ν σπαραγμάτων κυπριακής ποίησης του 16ου αιΑυτόν τον κύκλο του μελοποιημένου ποιητικού λόγου, γραμμένου σε CD, ο συνθέτης ονομάζει «αναζήτηση μιας νέας μουσικής που να μπορεί να αναμετρηθεί με το ποίημα που τη γέννησε» και φέρει τον τίτλο «Η ω ραία μας άγνωστη». Από την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη ο συνθέτης

- Βραχυγραφίες

έγραψε πέντε τραγούδια: τρία από τους Προσα­ νατολισμούς, ένα από το Εν λευκώ κι ένα από το Σηματολογώ. Από τον Ανδρέα Εμπειρικό επέλεξε τρία ποιήματα από την Ενδοχώρα και από τον Γιώργο Σεφέρη «Δεκαέξι χαϊκού» από το Τετρά­ διο Γυμνασμάτων. Ο Θάνος Μικρούτσικος σχολιάζοντας τη μουσι­ κή πρόταση του συνθέτη αναφέρει:

μπορούν να συνεχίσουν να ονειρεύονται, χαρί­ ζοντας σε μας, πλέον, τους ακροατές, ένα α ­ κόμα ταξίδι μέσα από τη μουσική δημιουργική ανάγνωση του Γιώργου Κουρουπού. Ο σ υνθ έτη ς π ρ οτίμ η σ ε τη λιτή δοκιμασμένη μουσική μορφή του Lied, τη γραφή δηλαδή για φωνή και πιάνο. Τα ερ μ η νεύει ο πολύπειρος βαρύτονος Σπύρος Σακκάς, η υψίφωνος Μάτα Κατσούλη, ενώ τα τρία τραγούδια σε κυπριακή ποίηση η υψίφωνος Ειρήνη Καράγιαννη. Ο σεβασμός, η γνώση και τα αδιαμφισβήτητα μουσικά εφόδια του Γιώ ργου Κουρουπού δεν προδίδουν τις φωνές των ποιητώ ν αντίθετα τις κάνουν να ηχούν οικείες, άμεσες και ζωντανές.

Ακούστε με τη δέουσα προσοχή αυτόν τον και­ νούργιο κύκλο τραγουδιών του Γιώργου Κουρουπού για να διαπιστώσετε αφενός μεν ότι ο κόπος, ο πόνος της δημιουργίας δεν ήταν μά­ ταιος, αφετέρου δε ότι οι ποιητές και εδώ ευ­ τύχησαν. Ο Σεφέρης, ο Εμπειρικός, ο Ελύτης

Έ χει ή δεν εχει ν α κ άνει; Υπήρξε κάποιο γεγονός...

Ο συγγραφέας Κωστής Γκιμο σο ύλη ς σε σ υνέ­ ντευξή του σε απογευμα­ τινή εφημερίδα με αφορ­ μή την έκδοση του νέου του βιβλίου Χέρι στη φω­ τιά απαντά σε ερωτήσεις δημοσιογράφου που θυ­ μίζουν το παιχνίδι της κολοκυθιάς μεταξύ δύο παι-

- Υπήρξε κάποιο γεγονός.

- Που ήταν, ποιο; - Αυτή η κοπέλα.

- Δηλαδή, το βιβλίο είναι βιωματικό; -Α υτό δεν έχει να κάνει. Δηλαδή, έχει να κάνει με το βιβλίο, αλλά και δεν έχει να κάνει.

- Σε τι ποσοστό έχει να κάνει και σε τι να μην κάνει; - Σε μεγάλο ποσοστό έχει να κάνει... Έλεος! Η πιστότητα της απομαγνητοφώνησης έχει και αυτή τα όριά της.

Και πώς σου ήρθε αυτή η παράδοξη ιδέα;

Ο Χ ά ρ ι τη ς Ρ όο υ λιν γ κ Ενώ η Τζ. Κ. Ρόουλινγκ γράφει το έβδομο βιβλίο με τις περιπέτειες του Χά­ ρι Πότερ, ο Χ άρι εξακο­ λουθεί να βρίσκεται στην πρώτη θέση των Τοπ 10 παιδικών βιβλίω ν στην Αγγλία το υ περιοδικού «The book seller». Στην Ιταλία το βιβλίο χαρακτη­ ρίζεται ως το εκδοτικό γε­

βραχυγραφίες

γονός της χρονιάς για την παιδική λογοτεχνία και η Warner Bros έχει αγοράσει τα δικαιώματα για να γυρίσει σε ταινία τις περιπέτειες του Χάρι καταβάλ­ λοντας στη συγγραφέα εξαψήφιο ποσό. Οι εκδόσεις Bloomsbury έκαναν και δεύτερη έκδο­ ση του Χάρι με ειδικό εξώφυλλο για ενήλικες, ενώ ο αριθμός των εκδοθέντων αντιτύπων των εκδόσεων Scholastic έχει ξεπεράσει τις 200.000. Ήδη ένα α­ πό τα βιβλία της Ρόουλινγκ με τίτλο Ο Χάρι Πότερ και η φιλοσοφική λίθος κυκλοφορεί στα ελληνικά α­ πό τις εκδόσεις «Ψυχογιός».

Ήΰ

Ζυναδελφικά Ο συγγραφέας Βα γγέλης Ραπτόπουλος στο περιοδικό «ΚΛΙΚ» γράφει για το βιβλίο τη ς πρω τοεμφανιζόμενης Μ αρ ία ς Χατζηγρηγορίου Έλα στη θέση μου (Κέδρος): «Το βασικό προσόν του τρό­ που γραφής της είναι η φρε­ σκάδα και η αμεσότητα, όχι η μαεστρία. Ως συγγραφέας έχει μια φλέβα κωμική, που διαπερνά όλες τις ιστορίες της, παρά τη δραματικότητά τους...». Και με την ευκαιρία αναφερόμενος στο «σύνδρομο Γρουμπουλάκη» (ετεροχρονισμένη, προσαρμοσμένη στην εποχή μας Μαντάμ Σουσού) παραθέτει δύο συγκεκριμένα παραδείγματα: Δηλώνω με κάθε τρόπο ότι πρόκειται για βιβλία που μου είναι αδύνατον να τα πάρω στα σοβα­ ρά, επειδή ακριβώς διέγνωσα σ’ αυτά το ανωτέ­ ρω σύνδρομο. Το πρώτο είναι «Η ιδιαιτέρα» της Ελιάνας Χουρμουζιάδου (εκδ. Κέδρος). Στο μυθιστό­ ρημα αυτό -το οποίο στο βά­ θος δεν είναι παρά ένα σοβα­ ροφανές Άρλεκιν- φιλοτεχνείται ένα πορτρέτο της νε­ οελληνικής μεγαλοαστικής τάξης, που λες και έγινε κατά παραγγελία της. Μιας τάξης που, από την πρώτη στιγμή της εμφάνισής της, δεν έκανε άλλο από το να μαϊμουδίζει τις αντίστοιχες της Ευρώπης, βαυκαλιζόμενη ότι είναι ίδια μ ' αυτές. Στο πρόσωπο του προέδρου ενός μεγάλου ομίλου επιχειρήσε­ ων, αλλά και στα πρόσωπα των υπόλοιπων με­ λών της οικογένειας Κόντη (ο συμβολισμός του ονόματος είναι κραυγαλέα προφανής, ειδικά για ένα τόσο πεζά ρεαλιστικό βιβλίο) η συγγραφέ­ ας αναλαμβάνει να αποδείξει ότι οι αυταπάτες των Νεοελλήνων μεγαλοαστών ΕΙΝΑΙ πραγματι­ κότητα. Ότι πρόκειται όντως για κόντηδες ή αλ­ λιώς κομήτες! Και για να κατορθώσει κάτι τέ­ τοιο, περιβάλλει την πρωταγωνίστρια του βιβλί­ ου, την ιδιαιτέρα γραμματέα του κατά φαντα­

2©

σίαν κόντη, με την παγερή αύρα και τη δήθεν σκοτεινή λάμψη μιας γυναίκας που συναναστρέ­ φεται αληθινούς ευγενείς. Ενώ όλη της η συμπε­ ριφορά δείχνει ότι κατ’ ουσίαν είναι πλασμένη από τη στόφα της εθνικής ψιλικατζούς (προκειμένου να πάρει εκδίκηση για λογαριασμό της δι­ κής της ταπεινωμένης οικογένειας, τυλίγει το α­ φεντικό της με τα δεσμό του γάμου!). Το δεύτερο παράδειγμα είναι το μυθιστόρημα της Αμάντας Μιχαλοπούλου «Όσες φορές αντέξεις» (εκδ. Καστανιώτη). Εδώ, αντί του εξωραϊσμένου πορτρέτου των ντόπιων μεγαλοεπιχειρηματιών, που τάχα μου δεν διαφέ­ ρουν σε τίποτα από τους Ευρωπαίους ανάλογούς τους, μεταφερόμαστε στην ίδια την Ευρώπη, την οποία αλωνίζει απ’ άκρου σ’ άκρον η ηρωίδα, με πλήρη άνεση. Και δεν αναφέρομαι μόνο στη γεωγραφική σημασία της λέξης, παρ’ όλο που κι αυτό συμβαίνει (αφού αναζητά τον Τσέχο ερασπί της από την Πράγα στο Μόναχο, κι από εκεί στη Γενεύη, μέχρι τα όρια του ευρω­ παϊκού κόσμου, στη Μαδέρα). Το βιβλίο υποτίθεται ότι είναι ταυτόχρονα και μια περιπλάνηση στην κουλτούρα της γηραιός ηπείρου, στη Βαβέλ των ευρωπαϊκών γλωσσών (στο κείμενο ανακατεύονται γερμανικά, τσέχικα και ελληνικά) και στη μεταμοντέρνα λογοτεχνία της (βλέπε, π.χ., τη φανταστική συγγραφέα με το όνομα πασίγνωστου ήρωα του Κάφκα, η ο­ ποία αποτελεί ένα είδος μετεμψύχωσής του). Το τι υλικό επιστρατεύεται ώστε να απαλειφθεί α­ κόμα και η παραμικρή υπόνοια ότι η πρωταγωνί­ στρια του βιβλίου, αν και Ελληνίς, μπορεί να έχει την οποιαδήποτε σχέση συγγένειας με την εθνι­ κή ψιλικατζού δε λέγεται. Από ασημένια σερβί­ τσια της νονάς (κάθε Έλληνας κι ένας κόμης!), μέχρι φέρετρα από πλαστικό. Ενδιαμέσως βεβαίως δεν παραλείπει να αναφερθεί και στους «συνπρητικούς» κριτικούς των εφημερί-

Βραχυγραφίες

δων, επειδή ασχολήθηκαν με τα δύο παραπάνω μυ­ θιστορήματα:

προηγούμενο τεύχος του διαβάζω (Βραχυγραφίες, σελ. 23), τηρουμένωντων αναλογιών.

Και όπως ήταν φυσικό, βιάστηκαν να τα εγκω­ μιάσουν -άλλοτε απερίφραστα κι άλλοτε εκδη­ λώνοντας απλώς κάποιες αισθητικής φύσεως ε­ πιφυλάξεις τους- οι συντηρητικοί κριτικοί των ε­ φημερίδων, που πάσχουν κι αυτοί από κάτι ανά­ λογο, αφού, αν και γράφουν σε ελληνικά έντυ­ πα, τρέφουν την ψευδαίσθηση ότι είναι συνερ­ γάτες τουλάχιστον της «Monde» ή του «Times Literary Supplement».

Δύο μεγάλα ονόματα της αμερικανικής λογοτε­ χνίας, ο Νόρμαν Μέιλερ και ο ΤζονΑπντάικ κα­ τακεραύνωσαν το μυθιστόρημα του Τομ Γουλφ «Α Man in Full» ισχυριξόμενοι, ο καθένας με το δικό του τρόπο, ότι ναι μεν είναι διασκεδαστικό κάπου κάπου, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν εί­ ναι λογοτεχνία. Σύμφωνα τώρα με τον Τ. Γουλφ, τόσο ο Ν. Μέι­ λερ όσο και ο Τζ. Απντάικ επιτέθηκαν στο βιβλίο του γιατί τα τελευταία χρόνια τα δικά τους βι­ βλία ήταν παταγώδεις αποτυχίες. Οι ανταλλα­ γές αρνητικών κριτικών μεταξύ των τριών συγ­ γραφέων, πάντως, για διάφορα έργα τους που εκδόθηκαν κατά καιρούς, πάνε πολύ πίσω, μέ­ χρι τη δεκαετία του '60. Συναδελφικά μαχαιρώματα σε υψηλό επίπεδο!

Με αφορμή τα όσα γράφει ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος, ευχής έργον θα ήταν και οι συγγραφείς, τους οποίους κατακεραυνώνει, να έγραφαν με τη σειρά τους τη γνώμη τους για τα τελευταία βιβλία του. Θα ξεκινούσε ένας διάλογος (;)! Πέραν όμως τού­ του, το μυαλό μας πάει σε κάτι που γράψαμε στο

Αποκλειστική Συνέντευξη

Αλέξανδρος

Ασωνίτης Τσαρλς Μπουκόφσκι: Ο μεγάλος περιθωριακός Στάνλεϊ Κιούμπρικ: Τελευταίοαντίο Χρηστός Λάζος: Ελληνικήεπιστημονικήφαντασίαστα 1797; George Romero: Night of the livingdead Kingsmen: Louie Louie Θέατρο: Ηνύχταμε τις κουκουβάγιες,Το παιχνίδι τωνρόλων Συνεπεύίεκ Αρουντάτι Ρόι ■Deepak Chopra · Ρομπέρτο Mnevivi Blondie ■Garbage · Tal Quintet Βιβλία, Δίσκοι, Διηγήματα, Ποίηση, Αποκόμματα, Ημερολόγιο περιοδικό

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ Αποστολοπούλου64,15231 Χαλάνδρι,Τηλ.:6775.147,email:apt@compulink.gr

Βραχυγραφίες

εξώστης | Βιβλίο και Κινηματογράφος ΙΒ Β ΙΒ ΙΗ ίΙίΙΙΗ Μ Π Απόηχοι των'Οοκαρ Όοο καιρό έχουν τα σινεφίλ στοιχήματα οημασία -ώ ς τη μέρα τηζ απονομής, δηλαδή- τα Όοκαρ διατηρούν τη δύναμή τους' μετά τα αποτελέσματα, νικήτες και νικημένοι απομένουν... οτα ράφια της Ιστορίας, όπου οιγά σιγά θα ξεχαστούν, Άξιζε τα Όσκαρ ο Ερωτευμένος Σαίξπηρ; Πήρε δί­ καια τη σκηνοθεσία ο Στίβεν Σπίλμπεργκ για τον Ράιαν; Ποιοι δικαιούνται τη διάκριση και ποιοι α­ δικήθηκαν; Όλα αυτά σβήνουν ήδη από τη μνήμη, και απόλυτη απάπηση -πριν ή μετά την απονομή- δεν θα υπάρξει. Τα Όοκαρ γρά­ φουν την ιστορία τους κι όχι Ιστορία με την τελευταία όμως έμελλε φέτος να ουγκρουοτούν. Η απονομή ενός τιμητικού Όοκαρ για το ούνολο της καριέρας του στον Ηλία Καζάν δίχαοε το Χόλιγουντ - και όχι μόνο. Η συνεργασία του Χαζόν με τον μακαρθισμό οτα σκοτεινά χρόνια του '50, όμως, δεν μπορεί να ξεχαστεί - τουλάχιστον όχι από τους ανθρώπους οι καριέρες των οποίων καταοτράφηκαν από τους αυναδέλφους-καταδότες τους' άνθρωποι που ζουν, ορισμένοι, ακόμα. Στην απονομή, άλλοι χειροκροτούσαν τον Χαζόν (το έργο του, όχι τον άπρα) όρθιοι, άλλοι επιτιμοάοαν τον Χαζόν (τον άντρα, όχι το έργο του) με την παγερή σιωπή και την ακινησία τους - οι υποψήφιοι για Όοκαρ ηθοποιοί Νικ Νόλτε και Ιν τ Χάρις ουμπεριλαμβάνοπαν στους τελευταίους. 0 διχασμός βεβαίως επεκτάθηκε οτα media ολόκληρου του πλανήτη. Χι ενώ ένας κουρασμένος γέροντας έπαιρνε το Όοκαρ«της ντροπής» και γύριζε σπίτι του, λίγο καιρό πριν πεθάνει και πάπα μισητός εγώ ακόμα αναρωτιόμουν αν ο Χαζόν δηλητηρίαοε την Ιστορία ή αν δηλητηριάστηκε από αυτήν. Η ουγχώρεση, τελικά, είναι προσωπική υπόθεση...

ΟΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΦΙΛΩΝ ... ’Εργασία υπεύθυνη καί χαρακτηριστική ώς πρός την άφηγηματικότητα καί τη δομή τών ιστοριών. Λογοτεχνικά μεταπλασμένη ή ΚΡΥΦΙΑ πλευρά της σύγχρονης ζωής, είκονιζόμενη δχι μόνο στίς στιγμές ενθουσιαστικών εξάρσεων, αλλά καί στίς άναπόφευκτες κάποτε στιγμές άπόγνωσης καί άπελπισίας. Πρόκειται γιά μιά άρτια διηγηματική σύνθεση χωρίς χάσματα, επιτηδευμένες άοριστίες καί γριφώδεις κατασκευές. ’Απ’ τήν άρχή ώς τό τέλος ελκυστική ή άφήγηση καί άμεμπτη ή χρησιμοποιούμενη γλώσσα...

ΠΑΝ ΕΠΙ ΣΤΗΜΙΟΥ 10 - ΤΗΛ.: 36.1 8.7 0 5

Βραχιιγρ<

Κείμενα που γράφονται pc αφορμή «να βιβλίο

α βιβλία που έχουν γραφεί για τη μετεμψύχωση διαρκώς συσσωρεύονται. Και από καιρού εις και­ ρόν εμφανίζεται κάποιος επιτήδειος ή απλώς μυ­ στήριος, που ισχυρίζεται πως πριν από δυο χιλιά­ δες χρόνια ήταν, ας πούμε, λεγεωνάριος ή πριν τρεις χιλιάδες χρόνια επίσημος γραφέας του Φαραώ ή ιερέ­ ας στο ναό της Ηλιούπολης. Το παράξενο με όλους αυτούς τους τύπους, που ανακτούν τη μνήμη τους με καθυστέρηση εκατονταετιών και βάλε, είναι πως κατά κανόνα στις προηγούμενες ζωές τους ήταν πρόσωπα εξόχως σημαίνοντα. Οι ψυχές των φτωχοδιαβόλων φαίνεται πως δεν βρίσκουν πρόθυμα σώματα να τις φιλοξενήσουν. Αντίθετα, η ψυχή του Μεγάλου Ναπολέοντα, π.χ., είχε την εξαιρετική τύχη να μετακομίσει σε πάμπολλα σώματα, αρκετά από τα οποία συνυπήρ­ χαν την ίδια εποχή σε διάφορους τόπους. Καθώς το έ­ τος 2000 πλησιάζει και πληθαίνουν οι προφητείες για το τέλος του κόσμου -ένα τέλος που μονίμως καραδο­ κεί για «στρογγυλές» ημερομηνίες-, οι μεσσίες που μετενσαρκώνουν τον Ιησού ξεφυτρώνουν σαν μανιτά­ ρια. Έ νας απ’ αυτούς, διαβάζουμε, επικεφαλής των «Ανησυχούντων Χριστιανών» ξεκίνησε από τις ΗΠΑ για την Ιερουσαλήμ, προκειμένου να πρωτοστατή­ σει επί τόπου στην επικείμενη Συντέλεια. Όλες αυτές οι θλιβερές -και ενίοτε επικίνδυνες- πε­ ριπτώσεις φυτρώνουν πάνω σ’ ένα ιδιαίτερα εύφορο υπόστρωμα: πάνω στο φόβο του θανάτου και την α­ ναζήτηση του θαυμαστού. Η αναζήτηση του θαυμα­ στού, που θα μας κάνει να πετάξουμε πάνω από τη μιζέριατης καθημερινότητας, δημιουργεί τις προϋ­ ποθέσεις μιας ευρύτερης αποδοχής τους. Δεν πρέ-

Ι

δοθείσης.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΑΛΛΙΑΣ ΕΓΚ ΥΚ ΛΟ Π Α ΙΔΕΙΑ «ΤΙ ΞΕΡΩ;» QUE SAIS-JE?

Jean Brun Ο Α ΡΙΣΤ Ο Τ ΕΛ Η Σ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ Μτφρ. Η. Νικολούδης

Laurent Ayache Ο ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ Μτφρ. 'Υβόννη Μιχαήλ

Claude Mosse Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α

ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΩΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Μτφρ. Φοίβος ’Αρβανίτης

Jean Imbert ΤΟ Α Ρ Χ Α ΙΟ Δ ΙΚΑ ΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ Μτφρ. Ε. Μόσχος

Δ

Α

Ι

Δ

Α

Λ

Ο

Σ

I. ΖΑΧ Α ΡΟ Π Ο ΥΔ Ο Σ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

ΑΡΣΑΚΗ 6 ΤΗΛ. 3233.271, FAX 3247791

πει άλλωστε να ξεχνάμε πως στη μετεμψύχωση δεν προσφεύγουν μόνον κραυγαλέες παθολογικές προ­ σωπικότητες. Η πίστη σ’ αυτήν αποτέλεσε το θεμέλιο μεγάλων θρησκευτικών συστημάτων, που και σήμερα αναβιώνουν σε πολλά μέρη της υδρογείου. Σύμφωνα με την κλασική μάλιστα διατύπωση αυτής της θεω­ ρίας, κανενός ζωντανού πλάσματος η ψυχή δεν χάνε­ ται μαζί με το σώμα. Ανάλογα με το βίο του, στην επό­ μενη ζωή φιλοξενείται στο σώμα ενός ανώτερου ή κα­ τώτερου αντιστοίχως πλάσματος. Η θεωρία της μετεμψύχωσης όμως αυτοαναιρείται για έναν πολύ απλό λόγο: για να υπάρχει μετεμψύχωση, η ίδια ψυχή παρά τις οποιεσδήποτε μεταναστεύσεις της θα πρέπει να διατηρείται ως συνέχεια. Τα βιώματα της οποιοσδήποτε άλλης ζωής θα πρέπει να συνυπάρ­ χουν. Χωρίς την επιβίωσή τους πέρα από τα όρια των προηγούμενων σωμάτων και μέσα στα όρια του τωρι­ νού, δεν υπάρχει ψυχική συνέχεια, δεν υπάρχει μετεμ­ ψύχωση. Το συμπέρασμα αυτό, καθώς μοιάζει με ισόβια καταδί­ κη στη ζωή που ήδη διάγουμε, φαίνεται απογοητευτικό και πεζό. Μόνο γι’ αυτούς όμως που δεν μπορούν να δουν ότι το θαύμα βρίσκεται μέσα στην καθημερι­ νότητα. Η μετεμψύχωση ως μεταφύτευση συνειδησια­ κών καταστάσεων από σώμα σε σώμα, από άνθρωπο σε άνθρωπο, αποτελεί φαινόμενο καθημερινό και ευ­ ρύτατο. Ένα στοιχείο που κάνει δυνατό αυτό το φαι­ νόμενο είναι η γραφή. Η γραφή αποτελεί την κλασική μορφή εξωσωματικής σκέψης. Δεν πρόκειται μόνο για εξωσωματική αποθή­ κευση γνώσεων - ένα στάδιο τεράστιας σημασίας στην εξέλιξη του ανθρώπου. Πρόκειται και για εξωσω­ ματική αποθήκευση συναισθημάτων. Με τη βοήθεια της γραφής τα μύχια ανθρώπινα βιώ­ ματα χαράζονται πάνω σε άψυχα υλικά. Το κείμενο γί­ νεται κοιμητήριο ιδεών και συναισθημάτων. Πίσω από ακίνητα στίγματα ελλοχεύουν σαν νύμφες εντόμων βαλσαμωμένες οι αγωνίες ανθρώπων που έφυγαν και το σώμα τους έχει προ πολλού αποσυντεθεί. Μετά α­ πό χρόνια τα μάτια ενός άλλου ανθρώπου, πολλών άλ­ λων ανθρώπων, αναζητώντας ένα δικό τους νόημα ζω­ ής, περνούν πάνω απ’ αυτές τις γραμμές. Όπως στις χαρακιές του δίσκου η βελόνα του γραμμοφώνου ξα­ ναζωντανεύει ολόιδια τη φωνή του χαμένου τραγουδι­ στή, από τα νεκρά σύμβολα αρχίζει να ξεπηδά μια παλλόμενη φωνή. Ο νεκρός συγγραφέας ξαναμιλά. Μιλά κατευθείαν στη συνείδηση του αναγνώστη με­ ταγγίζοντας σ’ αυτόν το αποθηκευμένο περιεχόμενο μιας συνείδησης που κάποτε κινούσε πυρετωδώς ένα χέρι που δεν υπάρχει πια. Όπως στα μυθιστορήματα τρόμου ο βρυκόλακας θέ­ λει αίμα ζωντανών για να συνεχίσει μια υπόγεια εγκό-

καιρίας δοθείοης...

σμια ζωή, πληθαίνοντας έτσι το γένος των βαμπίρ, η βρυκολακιασμένη σε γραπτά σύμβολα σκέψη παρα­ μονεύει για το ζωντανό πνεύμα που θα πέσει πάνω της αναζητώντας κάποιο νόημα. Το βλέμμα αυτό αυτο­ στιγμεί αιχμαλωτίζεται στην υπηρεσία της βρυκολακιασμένης σκέψης. Ο ζωντανός αναγνώστης δανείζει στον νεκρό συγγραφέα τη ζωντάνια του κορμιού του, δίνοντάς του τη δυνατότητα να αναβιώσει σ’ ένα άλλο σώμα, σ’ ένα άλλο περιβάλλον. Αλήθεια, πόσοι αναγνώστες δεν έχουν παρασυρθεί στη δίνη των βιωμάτων ενός συγγραφέα, σε βαθμό που να τα νιώσουν σαν δικά τους βιώματα, να τα κά­ νουν κομμάτι της δικής τους ύπαρξης; Πόσους ανα­ γνώστες δεν έκαψε άραγε η φλόγα ενός Ρωμαίου ή το πάθος ενός Βέρθερου -στην πραγματικότητα η φλόγα και το πάθος του Σαίξπηρ και του Γκαίτε- σε σημείο που ν’ αλλάξει καθοριστικά η ζωή τους, ή ακόμη και να δώσει ένα παρόμοιο τέλος σ’ αυτήν; Ακόμη και στις πιο ευφάνταστες ιστορίες μετεμψυχώ­ σεων, οι υποτιθέμενοι φορείς «συγκρατούν» λίγες, σκόρπιες, ασαφείς και ανακριβείς «μνήμες» της προ­ γενέστερης ζωής τους. Ένα απλό σκάλισμα αποδεικνύει πως στην καλύτερη περίπτωση πρόκειται για αυ­ ταπάτες που δεν έχουν καμιά σχέση με την πραγματι­ κή ζωή και, προπάντων, με τα πραγματικά βιώματα άλ­ λων εποχών. Τίποτε απ’ αυτά δεν μπορεί να συγκριθεί με το καταπληκτικό γεγονός ότι οι πιο καυτές και μύ­ χιες αγωνίες ανθρώπων που έζησαν σε άλλους τό­ πους και άλλες εποχές μεταφυτεύονται αυτούσιες μέ­ σα μας, γίνονται κομμάτι του εσώτερου εαυτού μας, ακόμη κι όταν δεν σώζεται αναλλοίωτο ούτε ένα μόριο από το κορμί εκείνο που ανατρίχιαζε, όπως ακριβώς τώρα το δικό μας με τις ίδιες ακριβώς σκέψεις που ο σπόρος της γραφής έχει φυτέψει μέσα μας. Οι νεκροί συγγραφείς είναι οι μακροβιότεροι βρυκόλακες. Η α­ νάγνωση, έγραψε κάποτε ο Σαρτρ' «από μια ορισμένη άποψη είναι μια κατοχή: ο αναγνώστης δανείζει το κορμί του στους νε­ κρούς, για να μπορέσουν να ξαναζήσουν». Χάρη στο θαύμα της γραφής, οι αναγνώστες ζουν ξα­ νά και ξανά τη ζωή του συγγραφέα σε ό,τι πιο έντονο και προσωπικό έχει: στο απόσταγμα των πιο βαθιών του βιωμάτων, στη φευγαλέα στιγμή που χάρη στη γραφή έγινε αιωνιότητα, στο παλλόμενο ρίγος που πάγωσε ξαφνικά σε ένα διαρκώς ανακινούμενο κείμε­ νο. Αν υπάρχει μια μορφή μετεμψύχωσης -η πιο θαυμα­ στή απ’ όλες- δεν μπορεί παρά να είναι αυτή. □

Εκδοτικός Οίκος Π. ΤΡΑΥΛΟΣ

Ο Μ Υ Σ Τ ΙΚ Ο Σ Δ Ε ΙΠ Ν Ο Σ πρωταγωνιοτούν: Alan Touring Ludwig Wittgensteir Erwin Schrodinger Charles P. Snow John B. S. Haldane

ΧΑ ΟΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Η εκπληκτική πολνπλοκάιψα τον

1. Ζ. Π. Σαρτρ, Τι είναι η λογοτεχνία, μετ. Μαρίας Αθανασί­ ου, εκδ. «Πλανήτης-70», σελ. 39.

δοθο'οης.

ηκλτια: ΗΑΙΑΖ ΜΑΓΚΛΙΝΗΖ

Ο Μ ά ρ τ ιν Β ά λ ζε ρ κ α ι τα φ α ντά ομ α τα του π α ρελθό ντος Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Γερμανία κατατρύχεται από τις Ερινύες του ναζιστικού παρελθόντος της. Το ζήτημα της συλλογικής ευθύνης των Γερ­ μανών για τη γενοκτονία των Εβραί­ ων έχει επανελθεί στο προσκήνιο, την ίδια στιγμή όμως είναι έντονη η ανάγκη πολλών Γερμανών να απαλ­ λαγούν πια από τις ενοχές τους. Ο γνω στός Γερ μ ανό ς συγγραφέας Μάρτιν Βάλζερ έχει εκφραστεί α­ νοιχτά υπέρ αυτής της (επικίνδυνης πάντως) στροφής. Η στάση του μά­ λιστα έχει ενοχλήσει ιδιαίτερα τους εκπροσώπους τη ς γερμανοεβρα'ίκής κοινότητας. Το τελευταίο βιβλίο του Βάλζερ, το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα Ένα σ υντριβάνι που α φ ρίζει (Martin Walser: Ein Springender brunnen, Frankfurt: Suhrkam p, σελ. 413), μπορεί να ιδωθεί μέσα από αυτό το πρίσμα τη ς «απενοχοποίησης», α­ φού ο συγγραφέας αναφέρεται στη ζωή ενός παιδιού στα ταραγμένα χρόνια ανάμεσα στο 1933 και στο 1945, δίχως να κάνει λόγο για τις ναζιστικές ακρότητες (οι Ναζί δεν εξόντωναν μόνον Εβραίους αλλά και μέλη του Κόμματος, όπως στην περίφημη «Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών») - όχι επειδή επιθυμεί να αποκρύψει τα προφανή ή να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα αλλά, κυρίως, επειδή επιθυμία του εί­ ναι να δείξει με ποιο τρόπο υπέφεραν και κάποιοι Γερμανοί κάτω από το βάρβαρο καθεστώς των Εθνικοσοσιαλιστών. Χωρισμένο σε τρία μέρη, το βιβλίο ξεκινά το 1933 (χρονιά που ο Χίτλερ α­ νέλαβε την εξουσία), συνεχίζει με ένα χρονικό άλμα στο 1938 (χρονιά που πραγματοποιήθηκε η προσάρτηση της Αυστρίας), για να καταλήξει στα 1945, όταν πια η Γερμανία βομβαρδιζόταν ανελέητα από τους Συμμάχους. Παρακολουθούμε τα πάντα μέσα από τα μάτια ενός μικρού παιδιού (γεννη­ μένου το 1927, όπως και ο συγγραφέας). Η μνήμη, η συνείδηση της μνήμης και, πάνω απ’ όλα, η συνείδηση του χρόνου που κυλά, όχι απαραίτητα γραμμικά αλλά μέσα από χαώδεις στοές και περάσματα του εσωτερικού κόσμου, είναι στοιχεία που κυριαρχούν στο μυθιστόρημα. Ο Βάλζερ εκφράζει την άποψη ότι οι Γ ερμανοί πρέπει κάποτε να έρθουν πρόσωπο με πρόσωπο με το κακό που έκανε ο ναζισμός σε αυτή τη χώρα και όχι μόνο με το κακό που έκανε ο ναζισμός σε άλλες φυλές και έθνη. Οι παγίδες που στήνεις για τους άλλους, λέει ο συγγραφέας, είναι οι παγίδες που κάποια στιγμή θα πέσεις μέσα εσύ ο ίδιος.

ξένο Βιβλίο

O MncKCT στο προσκήνιο Ούτε ένας ούτε δύο αλλά τέσσερις τίτλοι για το έργο και τη ζωή του μεγάλου Ιρλανδού δραματουργού και συγγραφέα Σάμιουελ Μπέκετ είδαν πρόσφατα τη δημοσιότητα σε Βρετανία και Αμερική. Μία από τα ίδια, μπορεί να πει κα­ νείς· ωστόσο, ο Μπέκετ δεν παύει να είναι ανεξάντλητος και, γι’ αυτό και μόνο το λόγο, κάθε μελέτη ή δοκίμιο που αφορά στο έργο του προσελκύει αυτόμα­ τα το ενδιαφέρον μας. Η αλληλογραφία του Μπέκετ με τον Αμερικανό σκηνοθέτη του θεάτρου Άλαν Σνάιντερ βρίσκεται στο επίκεντρο του βιβλίου Κανένας συγγραφέας δεν εξυ­ πηρετήθηκε καλύτερα (No Author better served, Harvard University Press, σελ.

458), που επιμελήθηκε ο Μορίς Χάρμον. Στις μισές από αυτές τις επιστολές ο σκηνοθέτης ρωτάει και ο συγγραφέας απαντά και στις άλλες μισές ο σκηνο­ θέτης περιγράφει στο συγγραφέα πώς πήγε κάποια παράσταση. Ο Μπέκετ εμφανίζεται πρακτικός, μιλάει με ακρίβεια για το πώς οραματίζεται κάθε του έργο στη σκηνή, κάνει χιούμορ, ρίχνει ό­ λο του το βάρος στις λέξεις, στον υποχθόνιο, σχεδόν, ρόλο που παίζουν για τη σωστή κατανόηση του έργου κλπ. Στη μελέτη Ο Μπέκετ πριν τον Γκοντό (Beckett before Godot, Cambridge University Press, σελ. 277) του Τζον Πίλινγκ, έχουμε την ευκαιρία να εντρυφήσουμε στο πρώιμο έργο του Μπέκετ, να ανατρέξουμε, με άλλα λόγια, σε εκείνη τη μαγική όσο και δύσκο­ λη εποχή, όταν ο συγγραφέας περνάει τα γραφτά του «από κό­ σκινο» πασχίζοντας να βρει την αληθινή του φωνή. Πεζά, δοκί­ μια, καθώς και ποιήματα από τρεις φάσεις της ζωής του Μπέκετ πριν από το ευλογημένο έτος 1955, χρονιά που πρωτοανέβηκε στη Γαλλία το Περιμένοντας τον Γκοντό, εξετάζονται σε αυτόν τον τόμο, όπου μπορεί κανείς να πάρει μία γερή γεύση από τις α­ γωνίες του συγγραφέα να δημιουργήσει από το μηδέν μορφές και σχήματα που να είναι αποκυήματα της βαθύτερης ψυχικής του κατάστασης. Ακούγεται απλό -στην πράξη φυσικά είναι μία άλλη ιστορία-, αλλά ο Μπέκετ βρήκε το πραγματικό του πρόσω­ πο μονάχα όταν αποφάσισε να αναμετρηθεί με τα φαντάσματά του. Αυτά ακριβώς τα φαντάσματα εξετάζει στο Ο Μπέκετ και η μυθο­ λογία της ψυχανάλυσης (Beckett and the M ythology of Psychoanalysis, Maomillan, σελ. 225) ο Φιλ Μπέικερ. To ενδιαφέ­ ρον του εγχειρήματος εστιάζεται όχι τόσο στη σχέση του συγγραφέα με την ψυχανάλυση, όσο στο πώς φιλτράρει μέσα από τα κείμενά του οικογενειακά φαντάσματα, συμπλέγματα και σύνδρομα. Είναι προφανές ότι ο Μπέκετ είχε μελετήσει καλά τους αρχαίους τραγικούς πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα τα διδάγματά τους, αφού «μετέφρασε» τη δραματική τους γλώσσα και τις δο­ μές τους στις ανάγκες της σύγχρονης γραφής. Τέλος, η μελέτη Ο Σάμιουελ Μπέκετ και η ιδέα του Θεού (Samuel Beckett and the idea of God, Macmillan, σελ. 204) της Μέρι Μπράιντεν αποτελεί αναφορά στην κλασική πια συζήτηση για την απουσία του Θεού από το μυθοπλαστικό και δραματικό σύμπαντου Μπέκετ. Η απλοϊκή ερμηνεία, που ακούγεται συχνά από το 1955, ότι ο Γκοντό είναι ο Θεός που ποτέ δεν εμφανίζεται (όπου Godot παραπέμπει στην αγγλική λέξη God, δηλαδή, θεός), έκανε τον ίδιο τον Μπέκετ να γελάει. Είναι εύκολο να πει κανείς ότι συγγραφείς, όπως ο Μπέκετ ή ο Κάφκα, εκπέμπουν μηνύματα ζόφου και πεσιμισμού. Το δύσκολο είναι να μιλή­ σει κανείς για τον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλοι αυτοί συγγραφείς έφτασαν σε μιαν υπέρβαση πεσιμισμού και οπτιμισμού, κλείνοντάς μας το μάτι κάθε φορά που νομίζουμε ότι έχουμε καταλήξει σε κάποιο ασφαλές συμπέρασμα.

ξένο Βιβλίο

Η φωτογραφία του Τσαρλς Μπουκόφσκι, που δημοσιεύ­ σαμε στο τεύχος Απριλίου σελ. 37, είναι της Ολλανδής φωτογράφου και ποιήτριας JOAN GANNIJ.

»v γραμμάτων και της τέχνης αι

ΓΙΟΠΠΗΣΙΠΟΠΟΟΠΗΙ Ό ταν ο Μ ενέλ α ο ς... Η χαραυγή κ α ι η δύση μ ια ς ά λ λ η ς χ ιλ ιετία ς Αθήνα, Φιλίοτωρ,

1998. Σελ. 176

διαβάζω ·. Me αφετηρία τη μυθολογία, ξεκινάτε ένα «ταξίδι» στο χρόνο μέοα από το τελευταίο οας Βιβλίο, μία περιήγηση στην ιστορία και σε έναν πολιτισμό που Βρισκόταν, όπως και εμείς σήμερα, στο κατώφλι μίας νέας χιλιετίας.Ήταν αυτός ένας τρόπος για να μιλήσετε για τη σύγχρονη εποχή; Τι συγκρίσεις μπορούν να γίνουν ανάμεσα σε εκείνη την εποχή και στη σημερινή, λίγους μήνες πριν από το πέρασμα σε μία νέα χιλιετία;

Γ. Σπανδώνης: Γράφω ιστορικό μυθιστόρημα ή αφή­ γημα σαν δημοσιογράφος. Προσπαθώ, δηλαδή, αξιοποιώντας τα στοιχεία του ρεπορτάζ και της ανάλυ­ σης, να αναπαραστήσω τον ορίζοντα, τη ζωή, τη συνειδητότητα παλιών ανθρώπων. Την ψυχή τους, την αίσθηση που είχαν για την πραγματικότητα, τα οράματά τους. Όταν, λοιπόν, ο καλός φίλος Μπάμπης Γραμμένος των εκδόσεων ΦΙΛΙΙΤΩΡ μου ζήτησε ένα Βιβλίο για την πραγματική ιστορία της εποχής του Τρωικού Πολέμου, για το πώς ήταν τότε ο κόσμος, άρχισα να ερευνώ και να συγκρίνω γεγονότα που λί­ γο πολύ είναι γνωστά σε όλους μας - ή που νομίζου­ με ότι μας είναι γνωστά. Και τότε έμεινα πραγματικά

έκπληκτος. Σας δίνω το λόγο μου ότι δεν είχα καμιά πρόθεση να μιλήσω με τρόπο πλάγιο για τη σημερινή εποχή μέσα από τα γεγονότα της χαραυγής μιας άλ­ λης χιλιετίας. Μα, παρακολουθώντας τον Μενέλαο να φεύγει από την Τροία, βαδίζοντας στ' αχνάρια του, είδα αυτοκρατορίες να γκρεμίζονται, είδα το εμπόριο να γίνεται ο κυρίαρχος των πάντων, είδα τον κόσμο να Βυθίζεται σε μια περίοδο «λιτότητας» κι εσωστρεφούς αυτάρκειας. Τελείωνε, για τους ανθρώπους εκείνου του καιρού, όχι μια χιλιετία -δεν είχαν δα το δικό μας χρονολόγιοαλλά μια ιστορική περίοδος. Όπως ακριβώς και τώρα, λίγους μήνες -όπως επισημαίνετε- από το πέρασμα στην τρίτη χιλιετία της δικής μας εποχής. Κι η περίο­ δος που έληγε, άφηνε πίσω της σωρεία προβλημά­ των: Μεγάλα, μονολιθικά κράτη διαλύονταν κι από τα ερείπιά τους γεννιόνταν άλλα, μικρά κι αδύναμα, που ακόμα και Βασικές τους λειτουργίες, όπως είναι η α­ στυνόμευση και το ταχυδρομείο, τις εκχωρούσαν είτε σε ιδιώτες είτε σε μη κρατικούς οργανισμούς· και που η αδυναμία τους δεν τους επέτρεπε καν να αμυν­ θούν ή και να επιτεθούν στο γείτονά τους, χωρίς τη βοήθεια μισθοφόρων που αμείβονταν είτε σε χρήμα είτε με παραχωρήσεις και «διομολογήσεις». Δεν τα κατέγραψα επίτηδες όλα αυτά. Ούτε τα έβαλα εγώ μες στη μέση. Μόνα τους προέκυψαν. Κι η σύ­ γκριση ανάμεσα στις δύο εποχές γίνεται αυτόματα. Ωστόσο, αυτό είναι το δεύτερο επίπεδο του Βιβλίου μου. Το πρώτο είναι πάντα η εξιστόρηση με τρόπο α­ πλό, δημοσιογραφικό, των πραγματικών γεγονότων που συνέΒαιναν όταν ο Μενέλαος έφευγε απ' την Τροία - και λίγο πριν και λίγο μετά. Εκείνο, που οπωσ­ δήποτε θα 'πρεπε να σημειώσουμε, είναι πως και τό­ τε, μέσα από το χάος του «Fin de siecle», δεν ήρθε το τέλος του κόσμου, ούτε το τέλος της ιστορίας,Ήρθε η Δημοκρατία. Εκείνο το αξεπέραστο δημιούργημα των Ελλήνων. Μένει λοιπόν και σήμερα να δούμε τι θα προκύψει απ' όλη αυτή τη διάλυση και τις ανακα­ τατάξεις του δικού μας «τέλους εποχής». □

λιλιπούτεια

Ε κ δό σεις Π οιότητας

Ε κδό σεις Π οιότητας

Σειρά: ΙΣΤΟ ΡΙΑ

Σειρά : ΙΣΤΟΡΙΑ (.Αρχαία - Μεσαιωνική - Νεότερη)

(Αρχαία-Μεσαιωνική-Νεότερη)

R E N E R IS T E L H U E B E R

ΕΛΕΝΗ Ε. ΚΟΥΚΚΟΥ

Ιστορικός - Συγγραφέας

Καθηγήτριατσυ Πανεπιστημίου Αθηνών

Ι στορία των Βαλκανικών Λαών

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ

ΕΠΤΑΝΗΣΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΛΑΩΝ

Απότο1797μέχρι τηνΑγγλοκρατία. ΠΡΩΤΕΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ TOY L ΚΑΠΟΑΙΣΤΡΙΑ

“Α ν α λ ύ ετα ι μ ε σα φ ή ν εια και ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΛΑΩΝ ΤΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ” Μ ετάφραση Αθανασία Μ εθενίτη Αθανάσιος Στεφάνης

Τρίτη Έκδοση Συμπληρωμένη 245 σελίδες

537 σελίδες με χρονολογικούς πίνακες, 13 χάρτες, ευρετήριο λαών και προσώπων, συμπληρωματική βιβλιογραφία

Ε

Κ Δ Ο Σ Ε I Σ

Ε

Κ Δ Ο Σ Ε I Σ

Π Α Π Α Δ Η ΜΑ

Π Α Π Α Δ Η ΜΑ

Π ρ ο σ φ ο ρ ά σ τον Π ο λ ιτ ισ μ ό

Π ρ ο σ φ ο ρ ά σ τον Π ο λ ιτ ισ μ ό

Ιπποκράτους 8 Αθήνα Τηλ.: 36.27.318

Ιπποκράτους 8 Αθήνα Τηλ.: 36.27.318

Μ

ιχ α ή λ

Γ

ιο υ λ α

ΘΕΑΤΡΙΚΗ

ΠΑΙΔΕΙΑ

Γραμματάς Θ.

Π ινα κω τή - Π ινα κω τή και στα Π αιχνίδια Μ ουσική

δ ιδ α κ τ ικ ή του Θεάτρου\

IW fffI

Εικονογράφηση ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΒΑΣΙΛΑΚΟΥ

Beachamp Η.

• Π α ιχ ν ίδ ια μ ε τη φωνή

Τ α πα ιδ ιά κ α ι το δ ρ α μ α τ ικ ό παιχνίδι.

• Π αιχ ν ίδ ια μ ε τα ό ργανα

Ε ξ ο ικ ε ίω σ η μ ε το θέατρο

• Γ ν ω ρ ίζ ω τον ήχο

της ο ρχήστρας O r ff

• •

Ρ υ θ μ ικ ά παιχνίδια

X

Γ ν ω ρ ιμ ία μ ε τα όργανα της ορχήστρας

Γραμματάς Θ.

• Μ ο υ σ ικ ο ί Π ίν α κ ες

Θ εατρική Π α ιδ εία κ α ι Ε π ιμ ό ρ φ ω σ η τω ν Ε κ π α ιδ ε υ τ ικ ώ ν

• Ε π ικ ο ιν ω ν ία - Έ κφ ραση

EQ

Στ. Α Μ . Α

X ν α ς τ α ς ια δ η ν α ς τ α ς ια δ η ς

Γρά μμ α τα και Ζω γραφ ιές στη Δασκάλα μ α ς Γράμματα και ζωγραφιές των παιδιών

αφιερωμένα εξαιρετικά στη δασκάλα τους στα πιο τρυφερά χρόνια της παιδικής τους αθωότητας, όταν ανακαλύπτουν την ομορφιά και τον κόσμο. Μέσα τους μπορεί ίσως ο καθένας να βρει κάτι από τα μαγικά παιδικά του χρόνια.

Σ Π Ο Υ Δ Η

Γραμματάς Θ.

F antasyland. Θ έατρο για Π α ιδ ικ ό και Ν εανικό Κ ο ιν ό

X Deldime R.

Θ έατρο για την Π α ιδ ικ ή κ α ι Ν εα ν ικ ή Η λ ικ ία X

Πατσαλίδης Σ.

(Ε ν ) τά σ ε ις κ α ι (Δ ια ) στάσεις. Η ελληνική τραγω δία κ αι η θ εω ρ ία του 2 0 ο υ α ιώ ν α

τυπ ω θ ήτ ω

Μ5 X ί α

τα

το υ μή να

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΗΤΣΟΥ Γέλια..................... ....... 40 ΜΑΡΙΑ ΛΑΪΝΑ Το φαγητό................... ....... 43

ΚΟΣΤΑΣ ΑΞΕΛΟΣ «Αυτοβιογραφικές» σημειώσεις Μετάφραση: ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗ.......... ΧΕΡΜΠΕΡΤ ΜΑΡΚΟΥΖΕ

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η αισθητική διάσταση

ΦΙΛΙΠ ΡΟΘ Το θέατρο του Ζάμπαθ Μετάφραση: ΑΝΔΡΕΑΣ Β.ΒΑΧΛΙΩΤΗΣ

....... 46

Μετάφραση: ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΟΜΑΝΑΣ.............

LUIS SEPULVEDA Hot Line Μετάφραση: ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ.............. ....... 49 Οι Διεθνείς Ζχέσεις στη

ΣΑΣΑ Σ0Κ0Λ0Φ Ζχολή Ηλιθίων Μετάφραση: ΤΑΤΙΑΝΑ ΝΤΙΚΟ .................... ....... 50

Μεταψυχροπολεμική Εποχή Από τη Γεωπολιτική στη Γεωοικονομία και οι Προκλήσεις του 21 ου αιώνα

ΠΟΙΗΣΗ

Εισαγωγή-Επιμέλεια: ΝΙΚΟΣ ΛΙΟΥΣΗΣ - ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ.. 66

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ Μη σκεπάζεις το ποτάμι

....... 51

ΟΛΥΜΠΙΑ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ RICHARD CARLSON

• Προχωρώντας στο Χρόνο

Μη Βασανίζεστε για μικροπράγματα...

• Μάτια του Έρωτα

γιατί όλα είναι μικροπράγματα Μετάφραση: ΑΓΟΡΙΤΣΑ ΜΠΑΚΟΔΗΜΟΥ................... 67 ΦΙΛΙΠΠΟΣ Μ. ΒΛΑΧΟΣ Αριστεροχειρία,

ΖΑΝ-ΖΑΚ ΡΟΥΣΟ

μύθοι και πραγματικότητα

68

Δοκίμιο περί καταγωγής των γλωσσών Μετάφραση: ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΟΡΓΗΣ...................... 56

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

HENRI BERGSON Το γέλιο Μετάφραση: ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΟΜΑΝΑΣ......................... 57

Εισαγωγή-Μετάφραση: ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΜΥΣΤΑΚΙΛΟΥ............ 68 Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ

Αφήγηση και αφηγητές στα ελληνικά ΝΤΑΝΙΕΛ ΤΖΟΝΑ ΓΚΟΛΝΤΧΑΓΚΕΝ

.................................. 69

Πρόθυμοι δήμιοι: Οι εκτελεστές του Χίτλερ Ο ι καθημερινοί Γερμανοί και το ολοκα ύτω μα ........ 58

ΠΑΙΔΙΚΑ

MICHEL MOLLAT DU JOURDIN

ΣΟΦΙΑ ΠΑΡΑΣΧΟΥ Μετάφραση: ΑΝΝΑΠΑΠΑΣΤΑΥΡΟΥ ...

τα βιβλία του μήνα

...61

Το παιδί της καρδιάς

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η αληθινή επιθυμία είναι άγνωστη „ I

ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΗΤΣΟΥ

L

Γέλια

I

Διηγήματα Η 1 Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 142 ο διήγημα είναι ένα είδος λογοτεχνικό που ψά­ χνει το εξαιρετικά πρωτότυπο ή το εξαιρετικά καθημερινό. Τα τελευταία χρόνια ορισμένοι νέοι διηγηματογράφοι κατάφεραν να ξεπεράσουν αυτό που στη ζωγραφική ονομάζουμε ακουαρελίστα τοπίων, και με σύντομο τρόπο να διεισδύσουν σε φυλακισμένες εντός μας εστίες, απ' όπου ανα­

Τ

πήδησαν τυφλές εκρήξεις, δημιουργώντας χαρα­ κιές βάθους, απελευθερώνοντας το γκρίζο χρώμα της σκόνης που μας βαραίνει, μιλώντας γι' αυτό που σωπαίνει μέσα μας. Χωρίς να 'χει πάψει η ανάγκη να μας πληροφο­ ρούν για πτυχές της πραγματικής ζωής, που μόνο ένας φωτορεπόρτερ μπορεί να αιχμαλωτίσει, με­ ρικοί διηγηματογράφοι ένιωσαν την ανάγκη και πέτυχαν να μας «αλλάζουν» τα τραύματα, περνώ­ ντας το διήγημα στο πολεμικό δελτίο του σήμερα. Κυνηγοί της τέλειας φόρμας, έγιναν αισθαντικοί ε­ πιστολογράφοι, που ταχυδρόμησαν σ' ένα κοινό που επιμένει να αντιτίθεται στη μόδα, αναφορές στιγμιαίας και ξεχωριστής ανθρωπολογικής δρά­ σης, βρίσκοντας μέσα στο περιττό, με ακρίβεια και καθαρότητα, αυτό που θα σημαδέψει το θέμα και θα το στυλιζάρει διαχρονικά. Υπάρχουν διηγήματα του Νόλλα, του Πανσέλη­ νου, του Φάις, του Δημητρίου, της Καρυστιάνη, του Ανδρέα Μήτσου, που θα μείνουν, αφού κατά­ φεραν ν' ανακαλύψουν τη γλώσσα του ανείπω­ του, μέσα σ' ελάχιστες σελίδες. Υπάρχουν, βέβαια, θέματα που αναπτύσσονται πε­

Q®-

ρισσότερο απ' ό,τι πρέπει. Άλλα, που χάνονται πριν προλάβουν να φανερωθούν. Γι' αυτό η δου­ λειά του διηγηματογράφου μοιάζει με του κοσμη­ ματοπώλη, του μικροβιολόγου, αλλά και του πα­ ρατηρητή αστεριών, του ρυθμομέτρη πολύ μι­ κρών, αλλά σημαντικών «μουσικών φράσεων», οι οποίες κάνουν κι ένα ψυχαναλυτή να αναφωνήσει. Ο Ανδρέας Μήτσου, σε εποχές σαρωτικές, ασχολείται με μαύρες εικόνες. Ενδιαφέρεται για το πρόσωπο, που κοιτάει μέσα απ' τα μάτια της μά­ σκας, χωρίς να κατανοεί ότι δεν είναι τα δικά του. Προσεγγίζει τις άφατες δράσεις, αναζητώντας τους κώδικες της ιλαροτραγωδίας, της κρυμμένης στο καθημερινό. Τα διηγήματά του αποκτούν την

τα Βιβλία του μήνα

Το γέ\ιο ως εποιολογική κλωοτή διαπερνά όλα τα διηγήματα αποδεικνυοντας με κυνική ευαισθησία τη μικρότητά μας μέοα οτη διαχρονικότητα

τρυφερότητα του αγγελικού χαδιού, χρησιμοποι­ ούν τους μορφασμούς του θεϊκού γέλιου, αντιμε­ τωπίζουν τους σκοτεινούς λαβύρινθους της ζωής. Ο συγγραφέας, εκτός από το «Ανίσχυρα ψεύδη του Ορέστη Χαλκιόπουλου» (Καστανιώτης, 1995), που του έδωσε το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Μυθιστορήματος το 1996, δημοσίευσε κατ' επα­ νάληψη συλλογές διηγημάτων, οι οποίες συνθέ­ τουν ένα ενδιαφέρον και πρωτότυπο έργο, δικαιο­ λογώντας τη ματιά του σαν ιδιαίτερη, προσωπική γραφή. Η νέα του συλλογή «Γέλια», που αποτελεί-

0 Ανδρέας Μήτοου

Η συλλογή διηγημάτων «Hha» εμπεριέχει δέκα ιστορίες. Βασικό γνώρισμα και συνεκτικόζ ιστός των διηγημάτων είναι η ανάδειξη γέλιων. Πρόκειται για γέλια χλευαοτικά και βάναυ­ σα ή αιγανά και πνιχτά, ένα είδος κλαυσίγελου. Στόχος της κάθε αφηγούμενης ιστορίας φαίνεται πως είναι να καταδειχθεί το γελοίο των πραγμάτων και η παρωδιακή θέαση της ζωής. Σε άλες τις ιστορίες η πραγματικότητα αναγελά τον πρωταγωνιστή, του βγάζει τη γλώοσα, καθώς αυτός στέκεται μπροστά της ανήμπορος να την επηρεάσει. Απώτερη επι­ δίωξη ωοτάσο του συγγραφέα δεν είναι η ενότητα του περιεχομένου των ιστοριών, όσο η υφολογική τους ενότητα. Έτσι, ο ρυθμός αφήγησης, η διαύγεια του λόγου και της εικόνας και η υπαινικτική καταγραφή συγκροτούν την πρόθεση του συγγραφέα για αισθητική πραγμάτωση της κάθε αφηγούμενης ιστορίας. Οι υποκινητές του γέλιου όλων των διηγη­ μάτων επιχεψείται να αναδειχθούν με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτευχθεί η αναγκαία ταύτι­ ση μαζί τους και να επέλθει, ει δυνατόν, η άφεση και παρηγοριά. Κυρίαρχη θεματολογία της συλλογής η απουσία προσώπων αγαπημένων. Οριστική και τελεσίδικη όπως ο θάνατος, ή εκείνη που επιαυμβαίνει για λόγους βασικής ανεπάρκειας του ηρώα να ανακαλέσει τους απόντες μετουσιώνοπας ριζικά την πραγματι­ κότητά του. Η ειρωνική - σαρκαστική διάθεση του συγγραφέα, η διαβρωτική τάση του, δεν αποφεύγει να εμπλέξει και τον ίδιο στο γίγνεσθαι των ιστοριών και να τον ταπεινώσει εν τέλει. Κατ' αυτόν τον τρόπο: «0 άρχοπας», ένας άτεκνος μεγαλοκτηματίας παραμένει αναίτια καλοσυνάτος και χαρούμενος μέχρι να του οργανώσουν οι χωριάτες τελετουργία βάφτισης του ανύπαρκτου γιου του, βαφτίζοντας ένα ομοίωμα, μια μαϊμού. Τότε θα καταφέρουν εναντίον του το καίριο χτύπημα. «Τα κόκκινα σκαρπίνια», το δεύτερο διήγημα, αυτά ψάχνει να φορέσει ο τρελός του χωριού για να περπατήσει για μια μόνο φορά, αγέρωχος, θα ξεθάψει τον πεθαμένο αστυνόμο και θα του τα αφαιρέαει. Στο «Χαιρέκακη και αιμοβόρα» η μοίρα δεν ξεχνάει να εκδικηθεί αναδρομικά όποιον τόλμησε κάποτε να ευτυχήσει. «Η αποτύπωση» είναι η βαθμιαία μεταλλαγή και οικειοποίηαη των γνωρισμάτων και χαρακτηριστικών του αγαπημένου νεκρού ως προσπάθεια ουπαύτιοης και μόνιμης έτσι κατοχής του. Στα «Γέλια ως το πρωί», κάποιος ανακαλύπτει την ύστατη ώρα ότι δεν άρπαξε την ανίατη ααθένεια, καθώς πίστευε ως τότε. Γελάει ακατάπαυοτα ο υβριστής. Στο «Απίστευτο κύρος των μαθητικών μητρώων», ο υπέργηρος εγγράφεται ως μαθητής στο νυχτερινό σχολείο για να μην τον εγγράψει στα κατάστιχά του ο χάρος, αφού είναι ήδη καταχωρισμένος αλλού. Στο «Μπαστούνι του παππού» περιγράφεται μια εκτέλεση. Ένας μακρινός θάνατος προσώπου οικείου, ο οποίος δεν έχει γίνει ακόμα αποδεκτός. «Η κραυγή» είναι η στεντόρεια έκκληση ενός μοναχικού αγριμιού, ενός ανθρώπου που ζητάει να μην τον εγκαταλείψουνμόνο. Στην «Ανώφελη ζήλεια» δύο «ψωνισμένοι» συγγραφείς αντιπαλεύουν για την πολυπόθητη δόξα. Γιοτο αδειανό πουκάμισο. Πασχίζουν ανόητα να αποοείοουν τη μοναξιά τους και να «χουγιάξουν» το κακό. Κι όλες αυτές οι εννέα ιστορίες επειδή «τα ρούχα είναι το παλιό μας δέρμα», καθώς ο τίτλος της τελευταίας ιστορίας. Επειδή η μνήμη και η ενοχή δεν μας επιτρέπουν να περπατήσουμε ανάλαφροι. Υπερβολικές δηλαδή ιστορίες και γέλια πικρά.

τα Βιβλία του μήνα

- 4Μ

ται από δέκα διηγήματα, τον καθιερώνει σε τεχνί­ τη του είδους. Λιτός, ακριβής, γενναιόδωρος, παρακολουθεί με σπάνια ακρίβεια τις θέσεις των ανθρώπων και των πραγμάτων, ψάχνοντας «λόγο» που μιλούν. Το τοπογραφικό τηλεσκόπιο του Α. Μήτσου και ο αφαι­ ρετικός του βηματισμός αποφεύγουν το υπέρβα­ ρο. Πηγαίνει κατευθείαν στο θέμα του, συνταγογραφώντας έτσι ώστε η αμηχανία μας και η έκ­ πληξή μας να γιατρευτεί και να αναγνωρίσει τις συμφύσεις ψέμματος και αλήθειας.

Η γραφή του Α. Μήτσου γίνεται οτωική και εξιχνιάζει πικρόχολα το χιουμοριστικό φαινόμενο της ζωής Αφουγκράζεται μυστικά και σιωπές, που συνα­ ντιούνται σε τόπους απροσδιόριστους. Το σκοτάδι, που φωτίζει στα διηγήματά του, μας το παρουσιά­ ζει σαν απροσδιόριστο μυστικό, που χρόνια τώρα μεταδίδεται ανεξέλεγκτα σαν αφροδίσιο νόσημα. Όμως, το κυριότερο είναι ότι, διαβάζοντάς τον, ο αναγνώστης μαθαίνει ότι πρωταγωνιστούν στη ζωή μας άγνωστες δεύτερες και τρίτες αναγνώ­ σεις! 0 Μήτσου υπαινίσσεται έναν υπαινιγμό ατα­ βιστικό. Στον «Άρχοντα», η αναφορά είναι σαφής. Ο κό­ σμος ήταν μονιασμένος ευλύγιστα με τη βοήθεια εθίμων, που οριοθετούσαν το καλό και το κακό, το ενσωμάτωναν τελετουργικά και το εξευμένι­ ζαν. Η συνεννόηση των ανθρώπων ήταν ουσιαστι­ κή. Οι ασφαλιστικές δικλείδες έκαναν ώστε το κα­ κό να παίζει ελεύθερα σημαντικούς ρόλους στην καθημερινότητα, ο κυριότερος των οποίων ήταν να φαίνεται τελικά το καλό. Ο Μήτσου μ' αυτόν τον τρόπο δεν ωραιοποιεί νοσταλγικά το χθες ή το χωριό, αλλά σημαδεύει κώδικες που χάνονται κι είναι πολύτιμοι στην ανθρώπινη ψυχή. Μια γκρί­ ζα μαγεία διαποτίζει τα περισσότερα διηγήματά του, ενώ η ζωή είναι ένα μάγμα πολλών αποχρώ­ σεων του ασπρόμαυρου. Οι πρακτικές του καρναβαλιού, η φιλία, η παρέα, η γειτονιά, τα πειράγματα και οι πλάκες, οι σκευω­

ρίες και οι λοβιτούρες, όλα αυτά οδηγούν σε μια άλλη κοινωνικοποίηση, «γεννούν πάντα την έ ­ μπνευση», «τινάζονται όλα στον αέρα», «βγαίνει ο διάολος», λευτερώνεται όμως η επιθυμία. Μια άλ­ λη αντίληψη του χωριού βγάζει ο Μήτσου στον «Άρχοντα», που υπάρχει εν μέρει και σε άλλα του διηγήματα, όσα αναφέρονται στο ίδιο θέμα. Η φράση «καλά Χριστούγεννα, διάολε» συνδυάζει την αγνότητα με την ευθυμία. Στα «Κόκκινα σκαρπίνια» ο συγγραφέας τονίζει το διαφορετικό και άνισο, εξηγώντας το ανοίκειο. Δεν έχει πρόθεση υπερβολής, υπαινίσσεται, κρύβο­ ντας καλά το θέμα του σε μια διακριτική και εσωστρεφή αφήγηση. Στα «Σκαρπίνια» όλα ξεκινούν μ' ένα μαζικό, νευρικό γέλιο. Η βουβή κουλτούρα του μουγγού είναι και η κουλτούρα του χωριού, ενστικτώδης, εχθρική, απειλητική και φιλική μαζί.

0 Μήτσου αλλάζει τις ρατσιστικές γάζες που πότι­ σαν αίμα και πύον και βάζει καθαρές. Είναι ένας συγγραφέας που πρέπει να 'χει εμμονή με τις πα­ ρεξηγήσεις. «Μέτρο τον εαυτό του έχει ο άνθρωπος και τον άλλον με τα δικά του μάτια τον βλέπει, θέλει με­ γάλη ταπεινότητα και αγιοσύνη να βλέπουμε τον άλλον και να μην τον εξηγούμε. Και ποιος είναι ο άγιος σήμερα...», λέει στην «Αποτύπωση». Ένας χειρουργικός υπαινιγμός εξελίσσεται στο «Γέλια ως το πρωί», αφού το διήγημα αναφέρεται πρωτότυπα στο AIDS. Ενώ το «Απίστευτο κύρος των μαθητικών μητρώων» είναι ένα ζεστό χωρατό στην «προοπτική». Το «Μπαστούνι του παππού» είναι μια ποιητική α­ ναφορά στο τίμημα του χρόνου, ένα πολύ μικρό διήγημα, σαν ρούχο που ανέμισε μια-δυο φορές πάνω απ' τα κεφάλια μας. Ένα σπουδαίο διήγημα. Η «Κραυγή» βγάζει ένα ιδιόμορφο μεταφυσικό ύ­ φος, κυριολεκτώντας: μετά το φυσικό. Η «Ανώφε­ λη Ζήλια» επιμένει στην υπερβολή της πλάκας και της ειρωνείας στη μικροαστική ευπρέπεια. Ένα μαγικό αλισβερίσι μάς κάνει ο Μήτσου στο «Τα ρούχα είναι το παλιό μας δέρμα». Ένα σύντομο ταξίδι στον κόσμο του ενστίκτου και της ανάμνη­ σης, στις στολές-μαρτυρίες που κρέμονται σαν α­ ληθινοί και φανταστικοί ρόλοι, στα «παλιά ρούχα», που «περιμένουν όμως μέσα στις σκοτεινές ντου­ λάπες. Αυστηρά. Επίμονα μας δηλητηριάζουν με τη ναφθαλίνη τους».

0 Α. Μήτσου μετέχει χαιρέκακα στα διηγήματά του. Και η χαιρεκακία του είναι η αρετή του. Γιατί συμμετέχει στη δράση των προσώπων του. Έτσι

to γέλιο ως εννοιολογική κλωστή διαπερνά όλα τα διηγήματα αποδεικνύοντας με κυνική ευαισθη­ σία τη μικρότητά μας μέσα στη διαχρονικότητα. Μια περίεργη αίσθηση χιούμορ κάνει το συγγρα­ φέα να επιδιώκει τη συμφωνία μας για να γελά­ σουμε μαζί με τις περιπέτειες των ανθρώπων. Γι' αυτό η γραφή του Α. Μήτσου γίνεται στωική και ε­ ξιχνιάζει πικρόχολα το χιουμοριστικό φαινόμενο της ζωής. Παράδειγμα «Η αποτύπωση», όπου το γέλιο κορυφώνεται όταν ο ήρωας προσομοιάζει με τον πεθαμένο.

Τελειώνοντας το σύντομο αυτό ταξίδι στα διηγή­ ματα του Μήτσου, μένουμε με την εντύπωση ότι το μυστήριο κουβάρι χρόνων δεν ξετυλίγεται, πρέπει να κάνουμε όμως ότι το ξετυλίγουμε, συ­ νεχίζοντας μια παράδοση παγανισμού - διονυσια­ σμού - χριστιανισμού, δείχνοντας ότι οτα πιο απλά παιχνίδια το φαγητό μαγειρεύεται με τα πιο αγνά, γι' αυτό και πιο αμαρτωλά, υλικά! 0 Μήτσου γρά­ φει γιατί υπάρχει ακόμα μυστική πλευρά της ζωής και γιατί η αληθινή επιθυμία είναι άγνωοτη! □

Προοωπικός και οργανωμένος λόγος ΜΑΡΙΑ ΛΑΪΝΑ

Το φαγητό Αθήνα, Άγρα, 1998. Σελ. 56

Μαρία Λαϊνά ανήκει στους σύγχρονους συγγρα­ φείς που διατύπωσαν εγκαίρως έναν προσωπι­ κό, καλώς οργανωμένο λόγο και επομένως οριστικοποίησαν το στίγμα τους στο πολυσήμαντο το­ πίο που αντιπροσωπεύει η μεταπολεμική μας λογο­ τεχνία. Όντως, η εξέλιξη της Λαϊνά από το Επέκεινα (1970), ως δημιουργική συνέχεια της (αυτο-αναφορικής και σημαντικής) Ενηλικίωοης (1968), και μέχρι το Κλεφτό φιλί (1996) αποτελεί μια συνεχή παροχή τεκμηρίων συνεπούς, πρωτότυπης παρα­ γωγής που δηλώνει (α) σταθερή προσήλωση σε γενικά θέματα, έχουμε δηλαδή να κάνουμε (και) στην περίπτωση της Λαϊνά με γενική/θεματική λο­ γοτεχνία, και (β) δυναμική, βασιζόμενη κυρίως στην εκφορά της μεταφοράς, σχέση με τη γλώσ­

Μ

σα. Ακριβώς η μεταφορά, ως βασικό σημασιοσυντα­ κτικό φαινόμενο που προσδιορίζει το προσωπικό ύφος της Λαϊνά, αντιπροσωπεύει έναν πρωτότυ-

τα Βιβλία του μήνα

ΜΑΡΙΑ ΛΑΪΝΑ

ΤΟ ΦΑΓΗΤΟ Μονόλογος

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΑΓΡΑ

πο, ενίοτε αποκλίνοντα συσχετισμό σημαινόντων και σημαινομένων. Χαρακτηριστική, όσο και εξαι­ ρετικά ενδιαφέρουσα, παραδειγματική εφαρμογή

-4 ©

αυτού ίου συσχετισμού είναι το παρόν βιβλίο της Λαΐνά. Το κείμενο στο σύνολό του αποτελεί μια πρωτό­ τυπη εκφορά της μεταφοράς, κατά την οποία η οημασιολογική μονάδα ορισμού είναι το φαγητό ως διαδικασία και συμπεριφορά, δηλαδή ένα κοινό φαινόμενο της αντικειμενικής, ανθρωπομετρικής πραγματικότητας, που λειτουργεί ως θεματική σταθερά στο επίπεδο της δήλωσης. Οι σημασιολογικές τιμές της μεταφοράς είναι μία σειρά εν­ νοιών, π.χ. η ταπείνωση, η έλλειψη, η εγκράτεια, ο κορεσμός, ο φόβος, η ενοχή, η αποτυχία, η πα­ ρακμή, η ανεπάρκεια, η αυτάρκεια, η ανεξαρτη­ σία, η αμετροέπεια, αλλά και η τέχνη, που η Λαϊνά πραγματεύεται με ευρηματικό τρόπο και ενίοτε με αφοριστική διάθεση, κάτω από την εστίαση του μείζονος θέματος που αντιπροσωπεύει η αγάπη. Αυτή αντιπαρατίθεται, κατά μία διαλεκτική συμπε­ ριφορά', αφενός προς το θάνατο και αφετέρου προς τον έρωτα. Στο σχήμα αυτό ο θάνατος λει­ τουργεί ως μία διαδικασία κυριαρχίας και όχι ως α­ πουσία, ενώ ο έρως αντιπροσωπεύει μία εξειδικευμένη και επομένως περιορισμένη ως προς το περιεχόμενο έκφανση της αγάπης. Αυτό το σημασιολογικό τοπίο αναγνωρίζεται ως πλαίσιο για την ανάπτυξη ενός συστήματος γενι­ κών θεμάτων που συνθέτουν οι ανθρώπινες σχέ­ σεις σε συνδυασμό με την αυτογνωσία και κυρίως τη μόνωση. Η μόνωση αποδίδεται ως εκλεκτική α­ τομική συμπεριφορά που δηλώνει αυτάρκεια, και όχι ως αποκλεισμός στο πλαίσιο των ανθρωπίνων σχέσεων. Η αυτογνωσία αποδίδεται ως το αποτέ­ λεσμα μιας σύνθετης διαδικασίας που αναγνωρί­ ζεται ως σταθερή, με γνωστικό περιεχόμενο, αντι­ παράθεση του ατόμου προς εαυτό και προς το περιβάλλον. Οι κανόνες και οι αρχές, που διέπουν το φαγητό ως ανθρώπινη συμπεριφορά, κωδικοποιούν τους κανόνες και τις αρχές που διέπουν αυτόν τον κειμενικό κόσμο ως ένα πρισματικό σύστημα εκδη­ λώσεων. Η Λαϊνά χαρακτηρίζει εκ προοιμίου το κείμενό της μονόλογο. Η προληπτική δήλωση της Λαϊνά προε­ ξοφλεί έναν κυρίαρχο κειμενικό χαρακτήρα που δεν προσδιορίζεται σαφώς. Αυτή όμως η εξ ορι­ σμού ατομική παρουσία φαίνεται κατά τη ροή της αφήγησης (α) να αντιπαρατίθεται προς εαυτήν α­ ναλυόμενη έτσι σε δύο κειμενικές δυνάμεις και (β) να παραχωρεί τη θέση της προς έναν (εν-/υηο) νοούμενο κειμενικό άλλον ως άμεσο αποδέκτη

£ 4 -

των σημαινομένων, με τον οποίο τείνει να ταυτι­ στεί. Αυτή η συμπεριφορά αναγνωρίζεται ακριβώς ως σύνθετη διαδικασία προς την αυτογνωσία και αποδίδει την ηθική του κειμενικού κόσμου της ΛαιΎά. Η δομή του κειμένου βασίζεται στη διαλεκτική σχέση της έλλειψης και της επανάληψης ως δύο σημασιοσυντακτικών φαινομένων που αντιπροσω­ πεύουν την οικονομική και την πλεοναστική χρήση της γλώσσας. Η ταυτόχρονη εφαρμογή των δύο φαινομένων καθ' όλη τη διάρκεια του κειμένου δεν αναιρεί αντιθέτως ισχυροποιεί το σημασιολογικό σύστημα που αυτό αντιπροσωπεύει, προσδίδοντάς του σχεδόν απροσδόκητο χαρακτήρα. Η έλλειψη δεν αντιπροσωπεύει νοηματικό κενό, αντιθέτως έχει ως αποτέλεσμα ένα «ανοικτό» κεί­ μενο, που δεν οριοθετείται από ένα οριστικοποιημένο σύνολο πληροφοριών. Εννοώ ότι η Λαϊνά παρέχει μόνον όσες πληροφορίες χρειάζονται για να λειτουργήσουν ως βάση και ως έναυσμα για την εξέλιξη ενός προσωπικού κατά αποδέκτη συλλογισμού που υπερβαίνει τα όρια του κειμέ­ νου. Πρόκειται για μια πυκνή, υπαινικτική διατύπω­ ση που οδηγεί οε ποικίλες προεκτάσεις, έχουμε ε­ πομένως ένα «αυξημένο» κείμενο που προκαλεί σε δημιουργική ανάγνωση, καθώς η διατυπωμένη οημασιολογική επιφάνεια αντιστοιχεί σε μία ευρύ­ τερη επιφάνεια εν-/υπο-νοουμένων. Από την άλλη πλευρά, η επανάληψη συνταγμά­ των ή ολόκληρων κειμενικών τεμαχίων εξυπηρε­ τεί την εστίαση των σημαινομένων και, παράλλη­ λα, εξασφαλίζει έναν συνεχή ρυθμό στη ροή της αφήγησης, επομένως υποστηρίζει τη ρητορική της Λαϊνά. Επιπλέον, με τον τρόπο αυτό αποδίδε­ ται η προφορικότητα που το κείμενο διαθέτει εξ ορισμού (ως μονόλογος). Ορισμένες κειμενικές ενότητες φαίνεται να εισάγονται ή να προσδιορίζονται με ιδιαίτερες προτά­ σεις (8, 14, 16, 18, 19, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 33, 36, 41, 42, 44, 45, 48, 49, 50) ή φρά­ σεις (10, 26, 32, 38, 39) ή συντάγματα (11,12) ή λέξεις (34, 43). Τα γλωσσικά αυτά στοιχεία φαίνε­ ται να λειτουργούν ως ιδιαίτεροι τίτλοι των αντί­ στοιχων κειμενικών ενοτήτων και ανήκουν στα πα­ ρακείμενα του έργου, αντιπροσωπεύοντας μια μορφή διακειμενικότητας. Με τον τρόπο αυτό, η Λαϊνά φαίνεται να υποστηρίζει με ιδιαίτερη έμφα­ ση τα σημαινόμενα των συγκεκριμένων κειμενικών ενοτήτων. Στοιχεία διακειμενικότητας αποτελούν επίοης και

τα Βιβλία του μήνα

τα παραθέματα που χρησιμοποιεί η Λαϊνά για να υποστηρίξει ορισμένα σημαινόμενα του βιβλίου της. Τα παραθέματα προέρχονται από την Έρημη Χώρα του Τ. S. Eliot (19, 39), από τη Δωδέκατη Νύχτα του Shakespeare (23) και από τη Γένεση (41, 44) και εξυπηρετούν τόσο την αισθητική όσο και τη σημασιολογική κωδικοποίηση ή τεκμηρίωση του κειμένου.

Ένα πλήρες, πυκνό, ούνθετο, καλώς οργανωμένο νοηματικό ούοτημα, που αποδίδει ακριβώς την εποια του δημιουργικού λόγου Είναι προφανές ότι εδώ έχουμε ένα πλήρες, πυ­ κνό, σύνθετο, καλώς οργανωμένο νοηματικό σύ­ στημα, που αποδίδει ακριβώς την έννοια του δημι­ ουργικού λόγου όπως διατυπώνεται με συνέπεια, ευρηματικότητα και συνδυαστική ικανότητα από τη Λαϊνά. Και μία καταληκτική παρένθεση, έστω και ως αιρε­ τικός (ενδεχομένως) συνειρμός: Τηρουμένων κυ­ ρίως όλων των διαφορών αλλά και των αναλο­

γιών, το παρόν βιβλίο της Λαϊνά φαίνεται να «συγ­ γενεύει», κατά έναν ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα όσο και απροσδόκητο τρόπο ως προς τη σημασιολογική και τη δομική του σύνθεση, με το ομολογουμένως έξοχο (κυρίως στο επίπεδο της διακειμενικότητας) βιβλίο της Isabel Allende υπό τον τίτλο Αφροδίτη, που «πρόλαβα» κυριολεκτικά ως προϊόν μιας υπερωκεάνιας εύνοιας να διαβάσω σε μια ε­ ξαιρετική, σχεδόν εικαστική έκδοση στην αγγλική (Flamingo/ Harpers Collins Publishers) ήδη από τον Απρίλιο του '98, δηλαδή πολύ πριν κυκλοφορήσει μεταφρασμένο στην ελληνική αγορά και «παρα­ βληθεί» με το βιβλίο της Λαϊνά. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον έγκειται στο γεγονός ότι το δηλωτικότερο, εκτενέστατο και εξωστρεφώς αναλυτικό κείμενο της Allende και το συνδηλωτικότερο, συντομότατο, πυκνό, εσωτερικό κείμενο της Λαϊνά αντιπροσωπεύουν δύο παντελώς δια­ φορετικά αλλά παράλληλα πεδία, όπου φαίνεται να εφαρμόζεται το βασικό για τη σύνθεση ενός βι­ βλίου λογοτεχνίας φαινόμενο της μεταφοράς στην πλέον «προωθημένη» εκφορά του, σύμφωνα με την προσωπική εστίαση και σύλληψη των δύο συγγραφέων, και πάντως με ομόλογη αίσθηση πρωτοτυπίας. Ανιχνεύεται έτσι μια απροσδόκητη, διακειμενική, οριζόντια σχέση που αποτελεί εναρ­ γέστατο τεκμήριο για την ισχύ και τις ποικίλες, ε ­ νίοτε οριακές, δυνατότητες εφαρμογής του φαι­ νομένου. □

Η Μ α ρ ία Λ αϊνά

γράφει για το βι 0 συγγραφέας δεν επιθυμεί παρά να γράψει (σκόπιμα αποφεύγω να πω «δεν πρέπει να έχει»). Μπορεί να κολακεύεται όταν ο Άλλος γράφει γι' αυτόν ή γι' αυτό, (πράγμα που σπάνια μπορεί να διαφοροποιηθεί), αλλά δεν επιθυμεί παρά να γράψει. Έχει κάτι άλλο να πει; Δεν έχει τίποτα άλλο να πει. Όταν εξακολουθεί να μιλάει, ανταποκρίνεται οτο λόγο του Άλλου (Άλλος μπορεί να είναι πια και ο ίδιος), ενώ αυτό που έκανε το βιβλίο του δυνατό είναι η ανταπόκριοη στο λόγο του Εγώ. 0 λόγος του Άλλου αποκτά ενδιαφέρον για το συγγραφέα επειδή, και όταν, τον υποχρεώνει να κοιτάξει τον εαυτό του και Αλλιώς. Όπως ξαφνιαζόμαστε σε μιαν ερωτική σχέση. Επειδή ο Άλλος μάς λέει κάτι που δεν το περιμέναμε. Επειδή έχει διαβάσει αλλιώς. Που και αυτό περιέχεται. Περιέχεται ήδη σ' αυτό που έχει γραφτεί. Άν αυτό που έχει γραφτεί είναι ικανό. Γιατί αυτό που κάνει τη λογοτεχνία (γιατί όχι και τον έρωτα;) ικανή να μας συνεπόρει είναι πριν απ' όλα η μοναξιά.

τα Βιβλία του μήνα

MlililMHJMil

Άοεμνες χειρονομίες I

ΦΙΛΙΠ ΡΟ0

L To S ca rp o του Ζάμπαθ ■ Μτφρ.: Ανδρέας Β. Βαχλιώτης ■ I Αθήνα, Χατζηνικολή, 1998. Σελ. 552

το τελευταίο του μυθιστόρημα «Το θέατρο του Σάμπαθ» ο Αμερικανοεβραίος συγγραφέας Φίλιπ Ροθ (Philip Roth, 1933) αυτοβιογραφείται για μία ακόμη φορά μέσα από την ατόφια μυθοπλασία, μέσα από ένα ολότελα φανταστικό πρόσωπο το οποίο, ό­ μως, μοιάζει να είναι «σάρκα και αίμα» της συνείδη­ σης και της μνήμης του ουγγραφέα, ένα κομμάτι από το «πλευρό» του εσώτερου εαυτού του. 0 Ροθ αφηγείται την (κωμικο)τραγική ιστορία του Μίκι Σάμπαθ, ε­ νός «παλαίμαχου» κουκλοπαίκτη, ο οποίος υποτίθεται ότι κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '50 και του '60 προκαλούσε με τις άσεμνες δημόσιες παραστάσεις του και με τη συμπεριφορά του γενικότερα.

0 Σάμπαθ συνεχίζει να προκαλεί κι ας βρίσκεται στο λυκόφως της ζωής του - μάλλον, τώρα έχει ένα λό­ γο παραπάνω να προκαλεί: υποφέρει από αρθριτικά και δεν μπορεί να εξασκήσει την τέχνη του, ένα «ροζ» σκάνδαλο του στοίχισε τη θέση ως καθηγητή σε κο­ λέγιο, ο ήδη παρηκμασμένος του γάμος διαλύεται, κυρίως όμως, μόλις έχασε τη φλογερή Βαλκάνια (Κροάτισσα, για την ακρίβεια) ερωμένη του που έσβη­ σε χτυπημένη απ' τον καρκίνο. Πιστεύοντας με ιερό φανατιομό στα τερψίθυμα ήθη του κορμιού, ο Σάμπαθ κάνει μια τελευταία απέλπιδα προσπάθεια να κατορ­ θώσει ένα είδος αναμαγεύσεως των αισθήσεων. Η στάση του τον ωθεί διαρκώς να αψηφά κοινούς κώδι­ κες ηθικής και το τίμημα είναι ότι απομονώνεται από τους λιγοστούς φίλους που του έχουν απομείνει. Μόνος μέσα σε ένα θανατόληπτο σύμπαν, ο Σάμπαθ καταδύεται στις μνήμες της παιδικής του ηλικίας. Τον στοιχειώνει η εικόνα του (μυθοποιημένου) μεγαλύτερού του αδελφού, που χάθηκε στον Β' Παγκόσμιο Πό­ λεμο κάπου στον Ειρηνικό, αλλά και της μητέρας του, η οποία ως αεροκρέμαστη παρουσία τον «επισκέπτε­ ται» ακόμα και τις στιγμές που κάνει έρωτα. Με την

Σ

πλάτη πλέον στον τοίχο, ο Σάμπαθ χλευάζει το θάνα­ το με τον ίδιο τρόπο που χλευάζει τον γεμάτο ψευ­ δαισθήσεις ανθρώπινο βίο. Στο θέατρο του παραλό­ γου της ζωής ο Σάμπαθ αντιδρά δημιουργώντας ένα δικό του «θέατρο», αποκρίνεται με ένα προσωπικό «ρεσιτάλ»· οι άσεμνες χειρονομίες που, τρόπον τινά, κάνει προς όλους γύρω του, και κύρια προς τον εαυτό του, δεν είναι παρά μια συνεχής άσεμνη χειρονομία προς την τραγικότητα της ζωής. Το φινάλε του βιβλίου, αναπάντεχα σκληρό όσο και κωμικό, επιβεβαιώνει το παράδοξο της ανθρώπινης ύ­ παρξης, πως δηλαδή από βασιλιάς ο άνθρωπος μπο­ ρεί να γίνει ένας γελοίος και θλιβερός γελωτοποιός ή το αντίστροφο. Δεν ξέρουμε αν πρέπει να γελάσουμε ή να κλάψουμε με τον Σάμπαθ στο τέλος του βιβλίου. Το πιο πιθανό είναι ότι ο Ροθ μάς καλεί να κάνουμε και τα δύο ταυτόχρονα. Όπως σε όλα τα βιβλία του Ροθ έτσι και εδώ, το στοι­ χείο της εβραϊκότητας είναι μείζονος σημασίας - κάτι

που ισχύει οχα κείμενα των περισσότερων Εβραίων συγγραφέων, από τον Φραντς Κάφκα μέχρι τον Ισαάκ Μπάσεβιτς Είνγκερ. Η εβραϊκότητα στον Ροθ παίζει ρόλο καταλυτικό στο βαθμό που σχετίζεται άμεσα με οικογενειακές μνήμες, εικόνες, παραδόσεις, συνήθει­ ες, ήθη και έθιμα. Η εβραϊκότητα δεσπόζει στο βαθμό που οι οικογενειακές σχέσεις καθορίζουν τη συμπερι­ φορά του ατόμου γενικά, αλλά κυρίως στον ερωτικό τομέα (η οικογένεια παραμένει μία από τις ισχυρότε­ ρες εμμονές του Ροθ). Σχετίζεται επίσης με τα ασαφή αλλά έντονα ενοχικά σύνδρομα που συναντούμε συ­ χνά σε Εβραίους δημιουργούς, καθώς και με την ενα­ γώνια προσπάθεια προσαρμογής των Εβραίων σε μία δυτικοχριοτιανική κοινωνία που αντιμετωπίζει τον «άλ­ λο» με καχυποψία.

0 Φ. Ροθ είναι ένας βαθύτατα προσωπικός, αυτοβιογραφικός συγγραφέας και την ίδια οτιγμή ένας εξαίσιος «παραμυθάς», μάστορας της μυθοπλασίας, δεξιοτέχνης της αφήγηοης Η εβραϊκότητα αποτελεί, ίσως, τη βάση για την ανά­ πτυξη ενός σαρκαστικού/αυτοσαρκαζόμενου και ανα­ τρεπτικού, αν όχι ιερόσυλου, χιούμορ το οποίο υπο­ δηλώνει τη ροπή του συγγραφέα στο να προτρέπει τον εαυτό του, και κατ' επέκταση τον αναγνώστη, να μην παίρνει και τόσο στα σοβαρά τον εαυτό του (εδώ, το σύμπαν του Ροθ δεν απέχει πολύ από το αγχωτικό αλλά γεμάτο βιτριολικό χιούμορ σύμπαν ενός άλλου μεγάλου Εβραίου δημιουργού, του Γούντι Άλεν). Επί παραδείγματι, πώς περιγράφει τη σκηνή της «επίσκε­ ψης» της νεκρής μητέρας του όταν κάνει έρωτα με τη φρενιασμένη για σεξ Ντρένκα απάτην Κροατία;«[...] παρουσιαζόταν η μητέρα του μετέωρη επάνω από τον ώμο του σαν διαιτητής στη βάση του μηέιζμποή που παρακολουθούσε τη βολή του ρίπτη πίσω από τον τερματοφύλακα [.,.]»(σ. 44). Ο Ροθ δείχνει μέσα σε μία και μόνο παράγραφο την προσωπική μάχη του ήρωά του με το φάντασμα της μητέρας του (στην ου­ σία: τη σκοτεινή, δισυπόστατη φύση των σχέσεων αί­

ματος), όταν το φάσμα της του λέει:«Όλα τα γύριζες στη φάρσα. Υπάρχει τίποτε πιο σοβαρό από τον θάνα­ το; Όχι. Εσύ, όμως, πας να το κάνεις φάρσα. Ούτε να αυτοκτονήσεις με αξιοπρέπεια δεν μπορείς» (σσ. 203204). Μα για τον Σάμπαθ, αν δεν δεις τη ζωή ή το θά­ νατο ως φάρσα, έχεις χάσει κάθε αξιοπρέπεια. Το σεξ στο έργο του Ροθ -κυρίως στο πολύκροτο «Βυζί» (Γράμματα), στη φημισμένη «Νόσο του Πόρτνοϋ» (Γράμματα) αλλά και στο έξοχο «Απάτη» (Χατζηνικολή)- και στο «θέατρο του Σάμπαθ», που μας αφο­ ρά εδώ, θίγεται πολύτροπα. Σε σύγκριση μάλιστα με το πώς αποδίδει και καταγράφει στις ταινίες του τις ε­ ρωτικές και σεξουαλικές εμμονές του ο Γούντι Άλεν, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως, σε ό,τι αφορά την απόδοση των αντίστοιχων δικών του εμμονών, ο Ροθ είναι ένας «"hardcore" Γούντι Άλεν» - όπου hardcore είναι, ως γνωστόν, ο αγγλικός όρος για το σκληρό πορνό. Πράγματι, σε πολλά σημεία τα κείμενα του Ροθ αγγί­ ζουν συχνά πυκνά τα ασαφή, έτσι κι αλλιώς, όρια της πορνογραφίας. Στο «Θέατρο του Σάμπαθ» το σεξ δια­ τρέχει το βιβλίο από την αρχή μέχρι το τέλος και λει­ τουργεί αντιστικτικά με την ατμόσφαιρα παρακμής, α­ ποξένωσης και στειρότητας, αλλά και με το αίσθημα του θανάτου που επίσης πλανιέται σε ολόκληρο το βιβλίο. Προς το τέλος του, ο Σάμπαθ σαγηνεύεται α­ πό το θάνατο και ταυτόχρονα θέλει να τον εξαφανί­ σει. Οι «ιερόσυλες» σκηνές, όπου αυνανίζεται κατ' ε­ πανάληψη πάνω από τον τάφο της Ντρένκα, χαρα­ κτηρίζονται από την έντονη αίσθηση του γελοίου και συνάμα από μία σπαρακτική απόγνωση, ένα ξέσπα­ σμα ενάντια στην παγερή, κοσμική μοναξιά που τυλί­ γει τον απόκληρο πλέον ήρωα του Ροθ, αυτόν τον «Ιερομόναχο του Γαμησιού», τον «Ευαγγελιστή της Συ­ νουσίας», όπως τον ονομάζει. Δεν είναι ν' απορεί κανείς που τα βιβλία του Ροθ έ­ χουν απήχηση στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Οι καταστάσεις που περιγράφει, τα ζητήματα που θίγει, παρά το ότι «μυρίζουν» Αμερική και, ειδικά, Εβραίους της Αμερικής, «από χιλιόμετρο», σε ένα δεύτερο επί­ πεδο αφορούν άμεσα τον μέσο Έλληνα αναγνώστη: η εμμονή του Ροθ στο θέμα της οικογένειας, στη σχέση των ηρώων του με τους γονείς τους και πώς καθορίζει την κατοπινή τους πορεία, δεν μπορεί πα­ ρά να είναι ένα θέμα που έχει πολλά να πει στους Έλληνες, αφού η υπερβολική κάποτε θαλπωρή της ελληνικής οικογένειας μετατρέπεται σε ασφυκτικό κλοιό, σε «θηριοτροφείο», όπου πρωτοστατούν, κατά κανόνα, μία υπερπροστατευτική μητέρα και ένας α­ νύπαρκτος ή αυταρχικός πατέρας. Σε πολλές περί-

πτώσεις, οι «θανάσιμοι εναγκαλισμοί» που συνηθίζει ο Έλληνας γονιός προς το παιδί του στιγματίζουν και κηλιδώνουν ζωές δημιουργώντας άτομα νευρωτικά και με συναισθηματικές αναπηρίες, με έντονα σημά­ δια ανικανότητας ανάληψης πρωτοβουλιών, εν ολίγοις, άτομα ανίκανα να ζήσουν. Η ελληνική νοοτρο­ πία σε ό,τι αφορά την οικογενειακή ζωή δεν διαφέρει πάρα πολύ από την αντίστοιχη εβραϊκή, έτσι όπως τη συναντούμε στα βιβλία του Ροθ - κυρίως στα «Η ζωή μου ως άντρα» (Πόλις), «Αντίο Κολόμπους» (Πόλις) και, βέβαια, στο «Η νόσος του Πόρτνοϋ» (Γράμματα).

0 ήρωας χλευάζει το θάνατο με τον ίδιο τρόπο που χλευάζει τον γεμάτο ψευίαισθήοεις ανθρώπινο βίο Και στο «θέατρο του Σάμπαθ», ο κεντρικός ήρωας, παρά τις ακρότητες στις οποίες προβαίνει, τη ζοφερή μοναξιά στην οποία βυθίζεται με σθένος μοναδικό και θάρρος αξιοθαύμαστο, παρά τον ατίθασο και ασυμβί­ βαστο ψυχισμό του, δεν μπορεί να ξεφύγει από το φάσμα της οικογένειας. Επιπρόσθετα, το πρόβλημα της εύρεσης ταυτότη­ τας, σε συνδυασμό με τις δυσκολίες κοινωνικής προ­ σαρμογής των Εβραίων (οι ήρωες του Ροθ αποτε­ λούν μία σύγχρονη βερσιόν του «περιπλανώμενου Ιουδαίου» κι ο Σάμπαθ είναι ένα χτυπητό παράδειγ­ μα), δεν πρέπει λογικά να αφήσει αδιάφορο τον σύγ­ χρονο Έλληνα αναγνώστη, αφού ανήκει σε ένα έ­ θνος, προέρχεται από μια χώρα η οποία αγωνίζεται χρόνια τώρα να βρει ένα δικό της πρόσωπο, να βρει τη δική της θέση κάπου ανάμεσα στη Δύση και στην Ανατολή, στη Μεσόγειο και στα Βαλκάνια. Μία χώρα που βρίσκεται στα όρια της σχιζοφρένειας καθώς προσπαθεί κακήν κακώς να προσαρμοστεί σε έναν κόομο δυτικοευρωπαϊκών προτύπων ή σε έναν κό­ σμο χριστιανικών ορθόδοξων προτύπων με στοιχεία φολκλόρ πατριδολατρείας. Ο Ροθ έχει κατηγορηθεί από εβραϊκούς κύκλους για α­ ντισημιτισμό (!), κυρίως όμως από κριτικούς του φεμι­ νισμού για άκρατο σεξισμό, ακόμα και για μισογυνισμό, ενώ παραμένει στο οτόχαοτρο των απανταχού πολιτικώς ορθών διανοουμένων.

Γεγονός είναι πως οι περισσότερες γυναίκες στα βι­ βλία του είναι υστερικά, νευρωτικά και κάποτε φθονε­ ρά πλάσματα - ο λεσβιακός δεσμός που συνάπτει η γυναίκα του Σάμπαθ βιώνεται από τον τελευταίο ως μία καλά οργανωμένη συνωμοσία εναντίον του. Η α­ λήθεια είναι ότι, αν δεχθούμε ότι υπάρχει γυναικεία λογοτεχνία, τότε θα πρέπει να δεχθούμε ότι υπάρχει και αντίστοιχη ανδρική. Υπό αυτό το πρίσμα, ο Ροθ εί­ ναι ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της «αν­ δρικής λογοτεχνίας». 0 σαφέστατα αυτοβιογραφικός τόνος των βιβλίων του εδραιώνει μία καθαρά ανδροκεντρική σκοπιά αφήγησης, η οποία φυσικά δεν ση­ μαίνει a priori ότι είναι και σεξιστική. Οι ήρωες του Ροθ δεν είναι ποτέ αγιοποιημένες φιγούρες- απεχθάνονται την ηθικολογία, είναι δέσμιοι, υποταγμένοι στις γυναί­ κες της ζωής τους, εξαρτώνται από αυτές, από τη μη­ τέρα αρχικά και αργότερα από τις ερωμένες τους, τις οποίες όμως, σε πολλές περιπτώσεις, οδηγούν στην (αυτο)καταστροφή. Συνοψίζοντας, θα πρέπει να πούμε ότι το σημαντικό­ τερο, ίσως, κατόρθωμα του Ροθ είναι ότι ενώ πρό­ κειται για έναν βαθύτατα προσωπικό, αυτοβιογραφικό συγγραφέα, την ίδια στιγμή είναι ένας εξαίσιος «παραμυθάς», μάστορας της μυθοπλασίας, δεξιοτέ­ χνης της αφήγησης. Ένας συγγραφέας ο οποίος συ­ νεχίζει να κάνει κύκλους γύρω από τα ίδια, λίγο πο­ λύ, θέματα δίχως ποτέ να επαναλαμβάνεται, χωρίς να γίνεται προβλέψιμος. Στο μόνο σημείο που πραγ­ ματικά χωλαίνει ο Ροθ είναι σε αυτό της έλλειψης του μέτρου. Είναι ένας πληθωρικός συγγραφέας. Έρχονται μάλιστα στιγμές που φαίνεται να περιφρονεί συνειδητά αυτό που κοινώς αποκαλούμε «οικο­ νομία του λόγου». Ωστόσο, είναι μεγάλος συγγρα­ φέας και έχει την πολυτέλεια να κάνει τέτοιου εί­ δους καταχρήσεις, κατορθώνοντας ακόμα και μέσα στην ακατάσχετη φλυαρία να μην χάνει την ουσία των πραγμάτων, να μην ξεφεύγει από την προβλη­ ματική του. Κλείνοντας, ένα σχόλιο για τη μετάφραση: ενώ η γλώσσα ρέει και αποδίδει πιστά το βέβηλο πνεύμα του Ροθ, η εμμονή του μεταφραστή σε κάποια, μάλ­ λον κακώς εννοούμενη, ακρίβεια προκαλεί συγχύσεις και μάλλον κωμικά αποτελέσματα: γιατί τόση επιμονή να αποδίδει το Πανεπιστήμιο Κολούμπια έτσι όπως προφέρεται στα αγγλικά, δηλαδή «Κολάμπια»; Ή ο Σαίξπηρ να αποδίδεται ως «Σέικσπιαρ»; Υπάρχουν κι άλλα τέτοια παραδείγματα, τα δύο αυτά είναι τα πιο χαρακτηριστικά. Πρόκειται για μάλλον λανθασμένες επιλογές, οι οποίες υπονομεύουν μία κατά τα άλλα πολύ καλή μετάφραση. □

Μεταξύ πολιτισμού και αγρίων I

LUIS SEPULVEDA

1

Hot Line

B ■

Μτφρ.: Αχιλλέας Κυριακίδης Αθήνα, Opera, 1998. ItX. 108

Χιλιανός συγγραφέας Λουίς Σεπούλβεδα, πολύ γνωστός στους Έλληνες αναγνώστες από τα μυθιστορήματά του «Ο κόσμος του τέλους του κό­ σμου», «Όνομα ταυρομάχου» και «Patagonia Express», επανέρχεται αυτή τη φορά με ένα εκτενές διήγημα και μια νουβέλα, τα οποία απαρτίζουν το «Hot Line». Στο ομώνυμο του τίτλου «Hot Line», ήρωας είναι ένας Χιλιανός Ινδιάνος της φυλής των Mapuche, που δου­ λεύει ως χωροφύλακας σε μια περιοχή της Παταγονίας. 0 ήρωάς μας έχει την ατυχία να πυροβολήσει έ­ να ζωοκλέφτη, τον γιο κάποιου διαβόητου στρατη­ γού, κι έτσι εκπατρίζεται για πρώτη φορά στη ζωή του. Στην καινούρια του υπηρεσία, το Τμήμα Ηθών στο Σαντιάγο, ο ήρωάς μας έρχεται αντιμέτωπος με μια περίεργη υπόθεση: ένας τύπος παίρνει καθημερι­ νά μια γραμμή hot line (ροζ τηλέφωνα) και απειλεί τους ιδιοκτήτες της (πρώην ηθοποιούς που είχαν εκπατρισθεί στην περίοδο της δικτατορίας). Στην αρχή τους βρίζει, μετά τους βάζει να ακούσουν μαγνητο­ φωνημένα βασανιστήρια. Στο «Hot Line», ο Σεπούλβε­ δα φτιάχνει μια ιστορία που, ενώ μοιάζει απλή και κα-

0

Με έξυπνο τρόπο ο συγγραφέας σχολιάζει τα τεκταινόρενα οτη χώρα του; όπου η κάθαρση αποτελεί κενό γράρρα θημερινή, αποκτά ειδικό βάρος στο πλαίσιο της σημε­ ρινής κοινωνικοπολιτικής κατάστασης της Χιλής. Η α­ ντίθεση μεταξύ του μολυσμένου -από πολλές από­ ψεις- αστικού τοπίου και της επαρχίας δίδεται γλαφυ­ ρά από τον πρωταγωνιστή εκπατρισμένο ινδιάνο. Επι­ πλέον ο ήρωάς μας είναι εκπρόσωπος του «νόμου», επειδή ο πατέρας του είχε θεωρήσει ότι η μοναδική ελπίδα για να σωθεί η φυλή του ήταν να ενταχθούν τα μέλη της στις τάξεις του νόμου. Δεν έχει αναμει-

χθεί «ενεργά» στα πολιτικά γεγονότα αλλά, στην πό­ λη, συνειδητοποιεί ότι κάποια στιγμή πρέπει να τσαλαβουτήσει στα βαθιά. Σ' αυτή του τη συνειδητοποίηση τον βοηθά μια πραγματίστρια, γυναίκα της πόλης, που καταφέρνει να αλλάξει άρδην την αγροτική, macho (σε πρώτο επίπεδο) και κάπου αφελή συμπε­ ριφορά του ήρωα. Ταυτόχρονα, τον αναγκάζει να δει κατάματα κάποια συμβάντα που ως τότε προσπερ­ νούσε, όπως ο αγώνας που κάνουν οι γυναίκες, αδελ­ φές και μητέρες των αγνοουμένων από την εποχή της χούντας σε μια χώρα που η κυβέρνησή της ουσια­ στικά υποτάσοεται ακόμα στις επιταγές του στρατού. Με έξυπνο τρόπο ο συγγραφέας σχολιάζει τα τεκταινόμενα στη χώρα του, όπου η κάθαρση αποτελεί κε­ νό γράμμα (αρκεί να θυμηθούμε ότι ο Πινοσέτ είχε κηρυχθεί ισόβιος γερουσιαστής), η ευημερία κρίνεται με κριτήρια κατανάλωσης, οι παλιοί αντιστασιακοί κα­ ταφεύγουν σε διάφορες δουλειές και η «μνήμη» δια­ σώζεται μόνον μέσα από τις αιρετικές φωνές. Στο «Γιακαρέ» ο συγγραφέας πλάθει μια ψευδοαστυνομική ιστορία που ξεκινά μ' έναν περίεργο θάνατο στο σπίτι ενός από τους ιδιοκτήτες των Δερματουργείων (Βυρσοδεψείων;) Bruni. Την υπόθεση αναλαμ­ βάνουν να διαλευκάνουν δύο αστυνομικοί της αστυ­ νομίας του Μιλάνου και ένας Χιλιανός πρώην αστυνο­ μικός που τώρα δουλεύει σε μια ασφαλιστική εται­ ρεία της Ελβετίας. Μαθαίνουμε ότι σ' αυτή την εται­ ρεία ο μακαρίτης είχε κάνει μια περίεργη ασφάλεια κι ότι κληροδοτούσε ένα σοβαρό ποσό σ' έναν απίθανο

τύπο (μάγο φυλής) κάπου στο Παντανάή. Με αφορμή αυτό το παράξενο συμβόλαιο, ο Σεπούλβεδα αντιπαραθέτει την ευρωπαϊκή κουλτούρα με τις παγανιστικές δοξασίες μιας φυλής Ινδιάνων, των αναρέ που ζουν στη ζούνκλα, μακριά από τον πολιτισμό των λευκών, ο οποίος στοχεύει στην εξόντωσή τους. Ιερό ζώο των αναρέ είναι το γιακαρέ, ένα είδος κροκόδει­ λου. Το γιακαρέ δίνει την αφορμή στον συγγραφέα να σχολιάσει τη διαφορετική θέαση ενός πολιτισμικού στοιχείου που για τους αυτόχθονες είναι ιερό και άμε­ σα συνδεδεμένο με την όλη κοσμοθεωρία τους και α­

πό τους δυτικούς αντιμετωπίζεται επιδερμικά ή, στην καλύτερη περίπτωση, «προστατευτικά». Σε μια, από μια άποψη, εξωφρενική ιστορία στην οποία περιπλέ­ κονται παράνομες, μαφιόζικες συναλλαγές, κερδοφόρες επιχειρήσεις, αστές επαναστατημένες κόρες με οικολογικά ενδιαφέροντα και αστυνομικά δαιμόνια, ο συγγραφέας καταστρώνει μια παρωδία-παραβολή για τις διαφορές κοσμοαντίληψης που υπάρχουν μεταξύ «πολιτισμού» και «αγρίων», τονίζοντας κατεξοχήν την τελεολογική τους ασυμβατότητα. Λίλυ Εξαρχοπούλου

Η σοφία Ενός ηλίθ

I

ΣΑΣΑ ΣΟΚΟΛΟΦ

Σ χολή Ηλιθίων Μτφρ.: Τατιάνα Ντίκο Αθήνα, Βιβλιοπωλών της «Ιοτίας», 1998. Σελ. 225

Ρ ραμμένο το 1977, το Σχολή Ηήιθίων αφηγείται μια ιI στορία που δεν ακολουθεί χρονολογικούς κανόνες, I αλλά παρασύρεται από τους συνειρμούς του αφηγη­ τή, ο οποίος προσπαθεί να απεικονίσει τον κόσμο γύρω του, να περιγράφει «το πιο κοινό πρότυπο όλων των αν­ θρώπων: μαμά, μπαμπάς, γιαγιά, σχολείο, πρώτος έρω­ τας, πρώτος θάνατος». Ελεύθερος καθώς αφήνεται από το συγγραφέα για να διηγηθεί την ιστορία του, οδηγεί τον αναγνώστη σ' έναν

'Ενα ευχάριστο ανάγνωσμα, αν και όχι ιδιαίτερα εύκολο, που πρωτοτυπεί σατιρίζοντας αδιόρατα μια κοινωνία η οποία είναι οτη βάοη της προβληματική κόσμο δικό του όπου η φαντασία είναι συνυφασμένη με τη φαινομενική πραγματικότητα. 0 θάνατος για τον ίδιο δεν είναι αληθινός και κυρίως δεν είναι οριστικός. 0 χρό­ νος είναι απρόβλεπτος, χωρίς συνέχεια, και το ταξίδι σ' αυτόν εφικτό. Όμως, θάνατος και χρόνος παραμονεύ­ ουν, είναι πάντοτε παρόντες και έτοιμοι να αποδείξουν

σε αφηγητή και αναγνώστη την εγκυρότητά τους. Εδώ η αφήγηση παύει να είναι ένας εσωτερικός μονόλογος, κα­ θώς παρεμβαίνουν κι άλλοι χαρακτήρες, οι οποίοι μας υ­ πενθυμίζουν ότι ο ήρωας-αφηγητής είναι ένας άνθρω­ πος διανοητικά καθυστερημένος, μια σχιζοειδής προσω­ πικότητα και πρέπει να αντιμετωπίζουμε με επιφυλακτι­ κότατα καθετί που λέει. Αυτή είναι και η μοναδική ένδει­ ξη ότι πρόκειται για έναν ηλίθιο, καθώς το υπόλοιπο κεί­ μενο παρουσιάζει τον κόσμο μέσα από τα δικά του μάτια δείχνοντας μια πραγματικότητα τόσο οικεία και λογική ό­ σο και η αληθινή. Προ(σ)καλεί έτσι τον αναγνώστη να α­ ναθεωρήσει τις απόψεις του περί αληθινής πραγματικό­ τητας και να αμφισβητήσει την έννοια «λογική». Το βιβλίο αποτελεί ένα ευχάριστο ανάγνωσμα, αν και όχι ιδιαίτερα εύκολο, που πρωτοτυπεί σατιρίζοντας αδιόρα­ τα μια κοινωνία η οποία είναι στη βάση της προβληματι­ κή, αφού, όπως αφήνει να εννοηθεί, συνίσταται από «η­ λίθιους» που αποδέχονται ως αληθινή μια μοναδική υπάρχουσα κατάσταση. Άλκηστη Χρονάκη

τα Βιβλία του μήνα

ΠΟΙΗΣΗ

Πτυχές κι αναδιπλώσεις του ποιητικού υποκειμένου ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ

Μ η ο κ επ ά ζ ο ς το ποτάμι Αθήνα, Κέδρος, 1998. ΣιΧ. 64

Μ ή σ κεπά ζεις τό ποτάμι

«Η απ' ευθείας θέα των πραγμάτων και στον πιο μικρό περίγυρο με εξουθενώνει» Ν. Γ. Πεντζίκπς, Ομιλήματα ποσχηρίζω την άποψη ότι αυτό που έμαθε πολύ καλά ο Γιώργος Μαρκόπουλος, ένας από τους α­ ντιπροσωπευτικότερους ποιητές της γενιάς του 70, γράφοντας τόσα χρόνια, είναι να μη χάνει σχεδόν ποτέ απ' τα μάτια του ό,τι συνενώνει, ό,τι συνδέει, σχεδόν ανεπαίσθητα αλλά άρρηκτα, τα αισθητά με τα νοητά. Η ομολογούμενη αυτή συνάφεια ή συγγένεια, κατά συνέπεια, όχι μόνο αναλύεται και διερμηνεύεται κατά εξειδικευμένο, παραγωγικό τρόπο, όποτε χρεια­ στεί, από ποίημα σε ποίημα, αλλά εντοπίζεται σταθε­ ρά σε όλους τους σκληρούς πυρηνικούς σχηματι­ σμούς των κατά τα άλλα χθόνιων αναπτύξεων και γε­ νικότερων εκφορών του λόγου του Γιώργου Μαρκόπουλου. Οι αλλεπάλληλες, μάλιστα, ρεαλιστικές κα­ ταλογίσεις που χαρακτηρίζουν το σύνολο του έκτου βιβλίου του ποιητή, που τιτλοφορείται «Μη σκεπάζεις το ποτάμι», δηλαδή μη σκεπάζεις το νερό του κόσμου/γραφής, αποβλέπουν σ' αυτήν ακριβώς την πε­ ραιτέρω διακρίβωση των αιτίων και των αιτιατών που διέπουν τη συγκρότηση, την αυτοσυσπείρωση μάλ­ λον του ίδιου του κειμενικού Εγώ που αγωνίζεται να επιβιώσει και στη συνέχεια να διακριθεί μέσα σ' έναν κόσμο κατά το ήμισυ δικής του επινόησης και ενσυ­ νείδητης κατασκευής. Η επικυριαρχία του Εγώ είναι στην προκειμένη περίπτωση υπόθεση ποιητικής τακτι­ κής. Στην κατακλείδα του δεύτερου ποιήματος του βι­ βλίου, που επιγράφεται «Επιστολή στον Δ. Π. Παπαδί-

τα Βιβλία του μήνα

τσα», συνομολογείται όχι η ήττα της συμβίωσης με τα είδωλα και τα απεικάσματα του βίου αλλά η επιβεβαί­ ωση της θεμελίωσης του ποιητικού είναι στο ίδιο του το υστέρημα, στην ίδια του τη χρόνια πενία. Μιλάμε εδώ πλέον για ηρωισμό της οριακής ποιητικής αυτάρκειας. Οι παρακάτω στίχοι είναι ενδεικτικοί: «ώστε, έ­ λα, ξάφνου σου μίλησα, έλα, / γιατί οι αυταπάτες μας λαμπάδες/ και η αγωνία μας φεγγάρι της νύχτας κι­ νούμενο / σαν φακός ταξιθέτριας είναι, έλα, σου μί­ λησα, έλα, / και τη ζωή μου τότε κοίταξα, Δημήτριε, και πάλι, / τις μέρες μου όλες, και της εφηβείας μου την ψευδαίσθηση, / που πάντα στο βάθος μετέωρους μας άφηνε / σαν τον αετό που ενώ πως θα χτυπήσει μετρούσε, / την τελευταία στιγμή ότι του έφυγε ανα­

κάλυπτε, / ότι του έφυγε ανακάλυπτε το θύμα» (σελ.

14). Η επιθυμία ανατροφοδοτεί από ποίημα σε ποίημα την εξάρτηση του Εγώ από το χαμένο, δροσερό τότε, πα­ ρόν, ό,τι αγαθότερο και λειτουργικότερο, δηλαδή, φαίνεται να γνώρισε ποτέ ο ποιητής. Ως εκ των πραγ­ μάτων, λοιπόν, η αναπηρία του κόσμου θα καταστεί σε όλο το φάσμα του βιβλίου το διαρκές τοπίο, η μονιμότερη εικόνα, όχι ως καταγγελία, όπως συμβαίνει γενικότερα στην ποιητική του Γ. Μαρκόπουλου περί τις αρχές του 70, αλλά ως καθοριστική, αναμνηστική αποδοχή. Όλα τ' άλλα απλώς καταχωρούνται σωρευτικά σύμφωνα με τις αρχές μιας διαλεκτικής ολοκλη­ ρίας: το ποίημα έχει μάθει, δηλαδή, να κατοικεί δικαι­ ωματικά τη γη του.

0 Γ. Μαρκόπουλος επιχειρεί να μιλήοει διεξοδικό για την απόκλιοη που χαρακτηρίζει; ως είδος, τη μοναξιά όχι μόνο ως επίπονη προκαταρκτική εμβίωοη αλλά και ως καθολική αίοθηοη Είναι προφανές ότι ο Γιώργος Μαρκόπουλος δεν θέ­ λησε να μας παρουσιάσει σήμερα μία απλή, εύληπτη προέκταση της αμέσως προηγούμενης ποιητικής του συλλογής «Η ιστορία του ξένου και της λυπημένης», που κυκλοφόρησε το 1987. Αυτό θα ήταν το εύκολο. Προτίμησε σαφώς την προσφυγή σε συνθετότερες μορφές, σε απαιτητικότερες συνυπάρξεις ποιητικού και πεζογραφικού λόγου, σε ανανεωτικές χρήσεις της μεταφοράς, σε πολυφωνικές αποτυπώσεις, σε ευρύ­ τερες, τέλος, κειμενικές ουσιώσεις. Οπαδός πάντα μιας νομοτελειακής ανάδειξης του ελάσσονος σε μείζον, ο Γιώργος Μαρκόπουλος αποφεύγει άλλη μια φορά, με τη χρήση ικανών ποιητικών μέσων, να πέοει στη μεγάλη παγίδα της παρωδίας της γραφής, σε ό,τι καταλήγει, δηλαδή, η παρατεταμένη σχολαστική έ ­ παρση της ψευδοβιογραφίας. Έτσι ο δρόμος για την ακρόαση του μυθικού παραμένει ανοικτός: «Ο, τι ό­ μορφο κύκλο που κάνουν/ οι τέσσερις του κόσμου οι εποχές/-και πάλι αναφώνησα- τι όμορφο κύκλο που

κάνουν, / και όπως κάποτε οι φίλοι του κτήματος κα­ θόμασταν, θυμήθηκα, / της μπάμιας αποχαιρετώντας το πέρασμα και το πεπόνι, / της κουρούνας αποσιω­ πώντας ταυτοχρόνως το κράξιμο / που έχει χάσει πά­ νω απ' τα σπαρτά το παιδί της/ και του τζίτζικα τη δύ­ σκολη επίσης ανάσα / που τη νομίζουν τραγούδι» (σελ. 25). Η σ ' ένα βαθμό τελετουργική απεικόνιση μιας απισχνασμένης κοινωνικής συνύπαρξης απολήγει σε ορι­ σμένες περιπτώσεις σε μονοσύλλαβες ή και ολιγόλεξες παραστάσεις του μηδενός, που ανάγονται έμμεσα στην υπερ-ακρίβεια των γιαπωνέζικων μινιμαλιστικών επιτευγμάτων, των γνωστών χάι-κου. Τα ακροτελεύ­ τια τμήματα των σπονδυλωτών «Διαβάσεων Πεζών», που καλύπτουν το μισό και πλέον βιβίο, εμπεριέχουν τον περιώνυμο κραδασμό του τίποτα, έχοντας αξιοποιήσει επαρκώς τις δυνατότητες που προσφέρει η διαδικασία της συστηματικής πύκνωσης του λόγου και η πειθαρχημένη ανάδειξη του απολύτως αναγκαίου: «16. Μπαμ!/17. Ω φυχή, πουλί που δεν ξέρει/ και πετά σε μέρες που επιτρέπεται το κυνήγι.» (σελ. 55). Με τη συστηματική επεξεργασία των δήθεν ευτελών και ασήμαντων και την αναγωγή τους σε νοηματικές ενότητες δευτέρου βαθμού ο Γιώργος Μαρκόπουλος επιχειρεί και κάτι άλλο: να μιλήσει διεξοδικά για την α­ πόκλιση που χαρακτηρίζει, ως είδος, τη μοναξιά όχι μόνο ως επίπονη προκαταρκτική εμβίωση αλλά και ως καθολική αίσθηση. Οι λειτουργικές εκδηλώσεις των σχετικών αναφορών διακρίνονται τόσο για την εμβέλειά τους όσο και για την ειδικότερη εννοιολογική τους πληρότητα. Το εύρημα, δηλαδή, δεν είναι αυτοσκοπός αλλά βελτιωμένη εκδοχή του κόσμου. Στις ευτυχέστερες στιγμές της συλλογής απ' αυτή την άποψη θα πρέπει να συμπεριληφθεί και η «Γενέ­ τειρα εν εορτή»: «Σπίτια μοντέρνα ολόλευκα σπίτια μεγάλα ωραία/ πλην όμως στις εξώπορτες/ άλλων γυμνά τα λάστιχα άλλων χωρίς τιμόνια / με τις κου­ κούλες τους στραβές το υνί τους σκουριασμένο / με τα φουγάρα ερείπια τις ρόδες βουλιαγμένες/ μες στη δροσιά την όμορφη του αδέσποτου του δυόσμου / στέκονται τα τρακτέρια πένθιμα των παιδικών μας χρόνων / -μες στη δροσιά την όμορφη, του αδέσπο­ του του δυόσμου-/ στέκονται τα τρακτέρια πένθιμα στην ερημιά του κόσμου» (σελ. 15). Στην προσπάθειά του να μη διασπάσει την ενότητα των οραμάτων του το ποιητικό υποκείμενο θα καταφύγει πολλές φορές σε τεχνάσματα, σε εύλογες υ­ πονομεύσεις του φαινομενικού και σε παροδικές υπα­ ναχωρήσεις. Η ηθική είναι μ' άλλα λόγια υπόθεση αλ­ λεπάλληλων συσχετισμών δυνάμεων και διαρκούς ά­

μυνας της ποιητικής συνείδησης. Παλαιότερα ο Γιώρ­ γος Μαρκόπουλος ήταν περισσότερο θυμόσοφος πα­ ρά οργίλος, τώρα είναι αγνωστικιστής: αυτό σημαίνει ότι η στρατηγική της ψυχής έχει ανανεωθεί προκειμένου να αντιμετωπίσει με επάρκεια τις όποιες εφαρμο­ γές του Απρόοπτου και τις όποιες μεταπτώσεις του Τραγικού που συνεπάγεται εξ ορισμού η ζωή αυτή καθεαυτή. ΓΓ αυτό και στην ποίηση αυτού του είδους η ορθολογικότητα του λόγου σπεύδει να εγγυηθεί από την αρχή ώς το τέλος του βιβλίου την ορθολογικότητα του Εγώ. Ακόμα κι αυτές οι αντιφάσεις του ποιητή οδηγούνται αργά αλλά σταθερά στην αλληλοαναίρεσή τους. 0 προσεταιρισμός του Άλλου είναι το επό­ μενο βήμα. Οι προοπτικές, αν και δεν είναι ευοίωνες,

δεν φαλκιδεύουν την όλη κειμενική δράση: το ποίημα θα γίνει ο απολογισμός όλων των μεταλυρικών δια­ βημάτων μιας δίψας για συγκλήρωση των παθών, για κατάργηση των αντινομιών και των διχασμών του εί­ ναι. Η «Επιστολή στον Δ. Π. Παπαδίτσα, 3» (σελ. 22 επ.), με την οποία κλείνει το πρώτο μέρος της συλλο­ γής, αποτελεί στην προκειμένη περίπτωση μία επιτο­ μή οριακών βιοτικών επιλογών. Η χρήση άφθονων ζωολογικών στοιχείων και τύπων, που δεν δρουν διακοσμητικά, συμπληρώνουν κατ' ουσίαν τις πτυχές της κειμενικής και διακειμενικής α­ νέλιξης. Τα έμβια όντα, με τα σπλάχνα τους και τις άλλες παραστατικές τους ιδιότητες και πλευρές, είναι τα συστατικά σημαινόμενα ενός σπαρασσόμενου

0 Γιώργος Μαρκόπουλος

Εάν υποτεθεί ότι το βιβλίο χωρίζεται οε δύο ενότητες, τα πρώτα ποιήματα τα έκανα με πολύ πόνο, κόπο, και χρειάστηκαν πολύ χρόνο, ενώ τους στίχους που τα συνθέτουν τους εύριοκα με δυσκολία, όπως και με δυσκολία μετά τους συνένωνα, για να αποτελέοουν αυτό το ούνολο που ήδη αποτελούν. Τα άλλα, τα δεύτερα, «Οι διαβάσεις πεζών» όπως τιτλοφορούνται, προέκυψαν πιο αβίαοτα, πιο ήουχα, πιο «ξεκούραστα» και, σε πολλές περιπτώσεις, αποτελούν συνειδητή προσπάθεια, προκειμένου να διαπιστώσω αν τα όρια της αμέσως διακριτής ποίησης («Εκείνος ο γέροντας»), της σχεδόν καθαρής πεζογραφίας («Εγώ και η Μάρθα»), του παραμυθώδους λόγου («Το φιδάκι του λούνα παρκ»), των ημερολογιακών σημειώσεων («14») και της «στεγνής φωτογράφησης» των γεγονότων (το σύνολο του υπ' αριθμ. «5») μπορούν μεταζύ τους να «εμπλακούν» και τι αποτέλεσμα μας εξασφαλίζουν, εάν αυτό πράγ­ ματι συμβεί. Πάντως, στενοχωριέμαι αρκετά, όταν καμιά φορά διαισθάνομαι ότι υπάρχει το ενδεχόμενο, οε μια πιθανή σύγκριση των δύο νοητών αυτών ενοτήτων του βιβλίου, να μην υπολογιοθεί ο προαναφερθείς «πόνος» και «κόπος» των πρώτων ποιημάτων ή, ακόμη, η προσπάθεια πειθαρχίας τους σε έναν επιδιωγμένο εσωτερικό ρυθμό και σε μια εικονοποιία η οποία συνειδητά πασχίζει να απομακρύνεται από την «ασφάλεια» και τη σιγουριά μιας «νωχελικής» καλολογίας. Αυτά, όαον αφορά τον τρόπο έκφρασης. Όσον αφορά το περιεχόμενο, εκείνο που θέλω να διευκρινίσω, είναι ότι στο βιβλίο κυκλοφορεί ένα πλήθος ανθρώπων αατέγων, όπου ο καθένας διεκδικεί το μερίδιό του στη μνήμη (αν είναι νεκρός) και στην τρυφερότητα (αν είναι ζωντανός), ενώ όλοι μαζί διαπλέκοπαι υπογείως και αυναπώνται ηοικιλοτρόπως, αφού κάθε τόσο επιχειρείται μια μετατόπιση συνόρων ψυχής, για να μην πω μια κατάργηση. Γ ϊ αυτό και ο χρόνος ζητάει να απορρυθμιοτεί, ενώ στοιχεία ονειρικά, οτο μέτρο των ικανοτήτων μου, επιστρατεύονται για να συνεισφέρουν οε αυτό. Πάηως τελειώνοντας, και για να γίνω πιο σαφής, θέλω να ομολογήσω ότι κατά το ήμισυ, στην ποίησή μου, έτσι όπως τώρα αναδρομικό με την ευκαιρία την ξαναφέρνω οτο νου, είμαι χαμηλών τόνων, και κατά το άλλο ήμισυ αρέσκομαι οε κάποιες «επικές εξάρσεις», θα έλεγα, οι οποίες ξεκινούν από τη συλλογή «Η κλεφτουριά του κάτω κόσμου», του 1973 ήδη, και εξακο­ λουθούν να υπάρχουν έντονες και ευδιάκριτες μέχρι και σήμερα. Είναι οι εξάρσεις αυτές που τότε τις υπαγόρευε το αγέρωχον της νεότητας, ενώ τώρα τις υπαγορεύει τόσο η προσπάθεια να συμπληρώσω την «έλλειψη» που μαστίζει τον καθημαγμένο πια εαυτό μου από την ανέλπιστη και βάρβαρη ήπα που υπέοτη κατά τη μάχη του με τη φριχτή καθημερινότητα, όσο και η επιθυμία να σηκώσω και πάλι τα κομμένα μου φτερά, έστω και αν αυτό κρατάει τόσο λίγο, όσο κρατάει ενδεχομένως και η έμπνευση ενός ποιήματος, ακριβώς.

τα Βιβλία του μήνα

m

Έξω που υπονοεί σαφώς ένα κλυδωνιζόμενο Έσω. Δεν θυμάμαι να έχω συναντήσει τόσα μέλη της ηανί-

Ιτηνποίηοη αυτού του είδους η ορθολογικότητα του λόγου σπεύδει να εγγυηθεί από την αρχή ώς το τέλος του βιβλίου την ορθολογικότητα του Εγώ δας μας σ' ένα βιβλίο λίγων τυπογραφικών. Αυτός ο συνωστισμός δείχνει βέβαια και κάτι άλλο: ότι η μονα­ ξιά έχει τις δικές της χαρακτηριστικές ζωολογικές α­ ντιστοιχίες. Στον αντίποδα των ποιητικών θηρίων που έχουν τη δυνατότητα κι αυτής ακόμη της φρόνησης (πρβλ. εδώ π.χ. τα νοήμονα «άγρια» όντα του William

Blake: «ο αρουραίος, ο ποντικός, η αλεπού, ο λαγός βλέπουν τις ρίζες / το λιοντάρι, π τίγρη, το άλογο, ο ελέφαντας βλέπουν τους καρπούς», από τις «Παροι­ μίες της Κόλασης» των «Γόμων του Ουρανού και της Κόλασης» σε μετάφραση Χάρη Βλαβιανού), πάσχουν τα «αληθινά» ζώα του Γ. Μαρκόπουλου, μόνιμοι κάτοι­ κοι μιας ρεαλιστικής εκβαρβάρωσης:«Σφάγια από το μούχρωμα των βουνών / ανοιγμένα παρά δίπλα στα δύο ακόμη, / σκοτεινές περιοχές του μέοα τοπία / ε ­ λάτια άγρια του παγκρέατος / κάτω απ' το φως το ι­ σχυρό ακυρωμένα / ενώ με το μαϊντανό χοιρίδια στο στόμα επίσης, / ένα φωτεινό κολιέ στων πουλερικών / αυγά εν τη ουλλήφει τους, την κοιλιά, / μεταλλική οιωπή της πολύχρωμης πενθηφορίας» (βλ. σελ. 26). Τελικά αν αυτό που μετράει πάνω απ' όλα είναι η μυ­ θολογία του εαυτού, όπως υποστήριξε με υποδειγμα­ τική συνέπεια όλες τις δεκαετίες της μακράς ποιητι­ κής του πορείας ο Wallace Stevens, τότε η σοδειά του «Μη σκεπάζεις το ποτάμι» δεν είναι τίποτ' άλλο παρά οι επαληθεύσεις ενός εαυτού που δεν διεκδικεί τίπο­ τα γιατί απλούστατα έχει την αίσθηση ότι του ανή­ κουν δικαιωματικά τα πάντα. □

Φωνή απέριττη και καρτερική I

ΟΛΥΜΠΙΑ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ

£ · Προχωρώντας οτο Χ ρόνο ■| · Μάτια του Έρωτα ■

I Αθήνα, Εξάντας, 1998. Σελ. 256/184

ποιητική παρουσία της Ολυμπίας Καράγιωργα τεκμηριώνεται χρονικά με τη συλλογή «Χιλιάδες πρόσωπα της τύχης» και την παράλληλη άφιξή της στην Αθήνα στις αρχές της δεκαετίας του '60. Η ποιήτρια, προερχόμενη από το αστικό περιβάλλον της ακμάζουσας ελληνικής παροικίας της Αιγύπτου, μετέφερε νοερά ένα δείγμα της άλλως ειπείν πνευ­ ματικής αχλύος από την καβαφική ηδύτητα. Χαρακτηρίστηκε'ρομαντική και η γραφή της γυναικεία, που αφοσιώνει την προσοχή και τους ευαίσθητους δέκτες της στο μαγικό δίμιτο του έρωτα και την ε-

Μ

ΟΛΥΜΠΙΑΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ

Προχωρώντας ατό Χρόνο * X

(1961-1985)

$ lif e

- ·

τα Βιβλία του μήνα

ξύφανσή του από το αρσενικό και το θηλυκό. Σ' αυ­ τή την κάθε άλλο παρά ανώδυνη συμμετοχή η Ολυ­ μπία Καράγιωργα βιώνει και καταγράφει, απολαμβά­ νει και γογγύζει αυτό το αιώνιο παιχνίδισμα του εγώ με το εσύ, του δικού μας εγώ, εντέλει του ενός. Ένας κόσμος πολυχρωματικός, ντελικάτος κι ευγενής, που παραμένει αγνός και αμόλυντος ακόμη και στην πιο ακραία έκφραση του έρωτα -όταν γίνεται πόνος και πληγή χαίνουσα στον χρόνο-, εξακτινίζεται ο' όλο το μήκος και το πλάτος του ποιητικού της έργου: «Κι είναι ένας λόφος με αγάλματα / κι είναι τ ' αγάλματα οι αγάπες που σταμάτησαν/ μες την αρχή της ομορφιάς τους». Στον εσωτερικό μονόλο­ γο της ψυχής υπάρχουν ερωτήματα δίχως απόκρι­ ση: «Η σκιά μου όλο και μακραίνει / η σκιά μου όλο και μου μοιάζει». Όμως το περιθώριο της ελπίδας δεν παύει να υπάρχει: «Θα λούσω τα μάτια μου/ την παλιά καρδιά μου / Τα χείλια / Θα προχωρήσω με καινούργιο χαμόγελο / Στο κεφαλόσκαλο / Που με προσμένει ανύποπτη/ Η πρώτη σου αγάπη». Μια ευαίσθητη γυναικεία ψυχή πώς αλλιώς θα διατύπω­ νε το θάμβος και την παρρησία από τη μαγική επα­ φή με την ιδεατή συγκίνηση, τη γλυκιά αγωνία, την

κή γωνία που επιλέγει εντός αυτού να σταθεί ο έ­ μπειρος μύστης: «Και είπα: Κύττα βαθειά/ για πάντα / Τη στιγμή αυτή / ... / Στη μέση του άδειου / Στη μέση του κόσμου / Στη μέση του άλλου έρωτα / Με τους ανθρώπους/ Φιγούρες σκοτεινές μακρυνές/ Γυρω-τριγύρω / Σε κύκλο». Η Ολυμπία Καράγιωργα διαθέτει το προνόμιο της δόμησης ενός μικρόκοσμου με υπαρξιακούς απόη­ χους και εικόνες που αναδεύονται με τη μνήμη και την ιδέα, με την άφιξη και την αναχώρηση του ερω­ τικού συντρόφου. Δεν στέργει απαντήσεις ή οσμώ­ σεις. 0 λόγος της στιβαρός κι αναπόσπαστος στο ρυθμό του, αποτυπώνοντας μέσα απ' το βίωμα και

Μια γνήοια γυναικεία φωνή οτο οώμα της σύγχρονης ε\\ηνικής ποίησης προσμονή δίχως αντάλλαγμα; «/Αυτός ο έρωτας με βάθυνε / Αυτός ο έρωτας με πλάτυνε / Με ύψωσε / Μπορώ πια να πιω καφέ / Με το Θεό» για να έλθει η ανταπάντηση με τη μάταιη διαπίστωση του πόθου που φέρνει σε τόπους απροσδόκητους, με πειθήνια αποδοχή: «Σκύβω / Γονατίζω / Στα μωβ μάτια σου / Υψώνω / Την αφίλητη ζωή μου / Έρωτα / Πάμε / (το κενό στην εικόνα θα πουν τόφαγε ο σκόρος) / Αρχάγγελε της ζωής/ Αρχάγγελε του φοβερού θα­ νάτου / Απόψε / Θα με οκεπάσεις μ ' άσπρο σεντόνι / Θα κοιμηθώ». 0 σιωπηλός στοχασμός της ποιήτριας παραμένει σταθερός και εμβαθύνων μέχρι και τις έσχατες δημιουργίες της. Το απατηλό χέρι του χρόνου, φαίνεται, δεν αντέχει να αγγίξει το σύμπαν της ψυχής. Παραμένει υπερκινητικό, αγλαό, μ' ενέρ­ γεια αστείρευτη. Διαφοροποιείται μονάχα στην οπτι-

τα Βιβλία του μήνα

πλάθοντας μέσα από την εγκαρτέρηση και την ό ­ μορφη αγωνία του αύριο. Σκύβοντας στην ποίησή της αναδύεται μια χαρίεσσα φωνή, απέριττη και καρτερική. Μια γνήσια γυναικεία φωνή στο σώμα της σύγχρονης ελληνικής ποίησης σημειώνει ένα σημείο στξης στο συνολικό έργο της με τους δύο τόμους, που περιέχουν όλες τις προηγούμενες εκδοθείσες συλλογές της, αλλά και έναν ικανό όγκο αδημοσίευτων ποιημάτων σαράντα περίπου χρό­ νων. Η παρούσα έκδοση αποτελεί ιδανική αφορμή για μια εμβριθή ανασκόπηση του ήπιου, καταλαγια­ σμένου λόγου της που αγγίζει κι αγγξεται με λεπτε­ πίλεπτη χάρη: «Μείνε εσύ ποίηση / Άντεξε το φιλί μου». Βασίλης Ρούβαλης

■m

ΔΟΚΙΜΙΑ

Λόγος φιλοσοφικός και αφοριστικός ΖΑΝ-ΖΑΚ ΡΟΥΣΩ

Ι

Δοκίμιο ncpi καταγω γής των γλω σσώ ν

Μτφρ.: Κωστής Παπαγιώργης Αθήνα, Καοτανιώτης, 1998. Σελ. 128

s λόγο συχνότατα αφοριστικό, ο Ρουσό καθι­ στά σαφείς τις απόψεις του περί της καταγω­ γής των γλωσσών. Διακρίνει τις γλώσσες σε γλώσσες που αναπτύχθηκαν στις ζεστές ή μεσημβρι­ νές χώρες -τουλάχιστον από πλευράς κλιματολογικών και περιβαλλοντικών συνθηκών- και σ' εκείνες που ομιλούνται από τους βόρειους λαούς στα ψυχρά κλίματα. Συνδέει τις γλώσσες, που έχουν σχέση με το θείο, με τις γλώσσες της Μέσης Ανατολής, και τις γλώσσες, που έχουν σχέση με το στοχασμό, με τις

m

Μία καλαίσθητη έκδοση σε εξαίρετη μετάφραση Ευρωπαϊκές. Αντίστοιχη είναι και η σκέψη του που α­ φορά τη μουσική, διακρίνοντας μεταξύ της μελωδίας ως αρχέγονης συναισθηματικής γλώσσας και της αρ­ μονίας ως έντεχνης αναηαράστασης/μίμησης των ή­ χων που υπάρχουν στη φύση. Από αυτό συνάγει ότι, με το πέρασμα του χρόνου, η μουσική διαμορφώνει τη δική της γλώσσα και σύνταξη που ο ακροατής πρέπει να κατέχει για να μπορεί να ευχαριστηθεί. Κα­ ταλήγει ότι η αρμονία (μίμηση) πρέπει να συνδυάζε­ ται με τη μελωδία για να έχει κάτι το αυθεντικό. Επι­ χειρηματολογεί ότι σε όλες τις αισθήσεις, πλην της γεύσεως, εμφιλοχωρούν ηθικά στοιχεία. Δίνει προβό­ δισμα στη μουσική έναντι της ζωγραφικής διότι θεω­ ρεί ότι η πρώτη αποδίδει τα μύχια του συναισθηματι­

κού κόσμου, ενώ η ζωγραφική μόνο του αισθητού. Πολλές από τις επισημάνσεις του διατηρούν την αξία τους και σήμερα, παρότι η εξέλιξη στις επιμέρους ε­ πιστήμες αλλά και τέχνες δείχνει ότι πολλά από τα συμπεράσματά του είναι αυθαίρετα και ξεκινούν από αξιώματα που δεν μπαίνει στον κόπο να αναλύσει. Αναγνωρίζει για παράδειγμα ότι καθετί ξένο θεωρεί­ ται «εσφαλμένο» από τον δυτικό πολιτισμό και επιση­ μαίνει ότι, όταν η εξουσία κατ' ουσίαν δεν έχει τίποτα να πει στο λαό παρά «πληρώστε», τότε δεν χρειάζε­ ται τις συναθροίσεις αλλά πρέπει να κρατά τα άτομα διάσπαρτα. Την καλαίσθητη έκδοση και την εξαίρετη μετάφραση του Κ. Παπαγιώργη θα βοηθούσε ωστόσο κάποιο ει­ σαγωγικό σχόλιο, που θα πληροφορούσε τον ανα­ γνώστη για την εποχή που γράφτηκε το συγκεκριμέ­ νο δοκίμιο και τη θέση που έχει -έστω και χρονολογι­ κά- μέσα στους υπόλοιπους φιλοσοφικούς και μου­ σικούς στοχασμούς του Ρουσό.

Λίλυ Εξαρχοπούλου τα Βιβλία του μήνα

Η φιλοσοφία του γέλιου HENRI BERGSON

Το γέλιο Μτφρ.: Βασίλης Τομανάς Αθήνα, Εξάντας, 1998. Σελ. 168 Γάλλος φιλόσοφος Ανρί Μπεργκσόν (1859-1941), τιμπμένος με το βραβείο Νόμπελ ίο 1927, υ­ πήρξε ένας κομψός συγγραφέας και φιλό­ σοφος της μόδας, που άσκησε μέγιστη επιρ­ ροή στη σκέψη της ε­ ποχής του. Η φιλοσο­ φία του ήταν πνευματοκρατική, τόνιζε και στηριζόταν ιδιαίτερα στην άμεση εμπειρία. Τι σημαίνει το γέλιο; Τι υπάρχει crco βάθος του αστείου; Τι κοινό μπορούμε να βρούμε σ' ένα μορφασμό γελωτο­ ποιού, σ' ένα λογοπαίγνιο, σε μια παρεξήγηση του ελα­

0

φρού θεάτρου, σε μια σκηνή λεπτής κωμωδίας; Από την εποχή του Αριστοτέλη, οι μεγαλύτεροι στοχαστές κατα­ πιάστηκαν με το μικρό ουτό πρόβλημα, που πάντα δια­ φεύγει όταν προσπαθούμε να το αντιμετωπίσουμε, ξε­ γλιστρά, ξεφεύγει, αντιστέκεται σαν μια αυθάδης πρό­ κληση στον φιλοσοφικό στοχασμό. Το παρόν δοκίμιο για τη σημασία του κωμικού περιλαμ­ βάνει τρία άρθρα για το γέλιο (ή μάλλον, για το γέλιο που προκαλείται ειδικά από τον κωμικό), που πρωτοδημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Revue de Paris το 1899 και η πρώτη τους μετάφραση στα ελληνικά έγινε από τον Νίκο Καζαντζάκη το 1914. Στο δοκίμιό του αυτό, που δημοσιεύτηκε σε μορφή βιβλί­ ου το 1900, ο Μπεργκσόν προσεγγίζει και το γέλιο υπό το πνεύμα της εμπειρίας: «Ενώ θέλησα να καθορίσω τις μεθόδους κατασκευής του αστείου, έψαξα συγχρόνως να βρω ποια είναι η πρόθεση της κοινωνίας όταν γελά. [...] Χρειάζεται να υπάρχει μέσα στην αιτία του κωμικού κάτι το ελαφρώς προσβλητικό για την κοινωνική ζωή, α­ φού η κοινωνία απαντά σε αυτό με μια χειρονομία που μοιάζει πολύ με αμυντική δράση, με μια χειρονομία που ηροκαλεί ελαφρώς το φόβο. Ακριβώς αυτά, όλα αυτά, θέλησα να εξηγήσω».

Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο

S C R I P ΤΑ

Μ Υ Θ Ι Σ Τ Ο Ρ Η Μ Α ΣΤΗΒΕΝ Μ ΙΛ Χ Α Ο Υ Ζ Ε Ρ Μ Α Ρ Τ ΙΝ

ΝΤΡΕΣΛΕΡ

Η ιστορία ενός ονειροπόλου Μτφρ. Γιάννης Παπαδημητρίου Ανατριχιαστικά συναρπαστικό... Ο περίτεχνος λόγος και η συσσώρευ­ ση λεπτομερειών εποχής, συσσώρευση που υπνωτίζει, δεν είναι παρά το κέλυφος μιας εξαιρετικά μοντέρνας ιστορίας.

Los Angeles Times Ο Στήβεν Μιλχάουζερ έχει αστείρευτη φαντασία, αλλά και μια εξαιρε­ τική ικανότητα να κλείνει τις ιδέες του σαν πεταλούδες μέσα σε μια αρι­ στοτεχνική πεζογραφική απόχη.

The New York Times

τα Βιβλία του μήνα

ΙΣΤΟΡΙΑ

«Αυτουργοί Γερμανοί»: Το ζήτημα της συλλογικής ευθύνης ΝΤΑΝΙΕΛ ΤΖΟΝΑ ΓΚΟΛΝΤΧΑΓΚΕΝ

1

Πρόθυμοι δήμιοι:

Οι

c k t c A c o t c s του XrrAcp Ο ι κ αθ ημερ ινο ί Γερμανοί κ αι το ολοκα ύτω μα Αθήνα, Terzo Books, 1999. Ιελ. 604

ο βασανιστικό ερώτημα που απασχολεί από το τέλος του Β' Παγκοσμίου πολέμου, σχετικά με το βαθμό συμμετοχής του απλού Γερμανού πολίτη στη φρικα­ λεότητα του ολοκαυτώματος, αποπειραθηκαν πολλοί ν' απαντήσουν. Οι πιο διαδεδομένες και κοινόχρηστες προ­ σεγγίσεις ενοχοποιούν τον Χίτλερ, το ναζιστικό κόμμα και τους πολυπλόκαμους μηχανισμούς του και αθωώνουν το λαό της Γερμανίας. Η ερμηνεία του συγγραφέα σοκά­ ρει. Και ο ίδιος παραδέχεται ότι δεν έχει προηγούμενο στην επιστημονική φιλολογία περί των αυτουργών. Κατά τον Γκολντχάγκεν «οι αυτουργοί είναι συνηθισμένοι Γερ­ μανοί και εμπνεύστηκαν από έναν αντισημιτισμό ειδικού τύπου, που τους οδήγησε οτο συμπέρασμα ότι οι Εβραί­ οι έπρεπε να πεθάνουν. Τα πιστεύω των αυτουργών και ο ιδιαίτερος τύπος του αντισημιτισμού τους υπήρξε μια άκρως σημαντική και ουσιώδης πηγή των ηράξεώντους, η οποία πρέπει να αποτελέσει επίκεντρο οποιοσδήποτε απόπειρας ερμηνείας των πράξεων αυτών. Για να το θέ­ σω απλά, οι αυτουργοί, στηριζόμενοι στα πιστεύω και την ηθική τους έχοντας κρίνει ως δίκαιη τη μαζική εξό­ ντωση των Εβραίων, δεν θέλησαν να πουν όχι... 0 αντι­ σημιτισμός αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της ιδεο­ λογίας του καθημερινού Γερμανού». Οπωσδήποτε αυτή η ανάλυση έρχεται σε ευθεία αντίθε­ ση με ό,τι έως σήμερα κυριαρχούσε στην ιστοριογραφία.

Τ

m-

Σύμφωνα με τις πλέον άρτιες προσπάθειες εμβάθυνσης στην τραγωδία του ολοκαυτώματος, οι αυτουργοί είτε ε­ ξαναγκάστηκαν λόγω φόβου είτε λειτούργησαν ως τυ­ φλοί εκτελεστές υποκύπτοντας στη γοητεία του Χίτλερ είτε υπέστησαν τεράστια κοινωνική και ψυχολογική πίεση είτε έδρασαν έτσι επειδή ήταν ασήμαντοι γραφειοκράτες που αδιαφόρησαν πλήρως για τα θύματά τους επιδιώκο­ ντας απλώς το ατομικό συμφέρον τους είτε τέλος δεν μπορούσαν να αντιληφθούν την πραγματική φύση των πράξεών τους επειδή οι επιμέρους ενέργειές τους ήταν αποσπασματικές, 0 Γκολντχάγκεν πιστεύει ότι αυτού του

τα Βιβλία του μήνα

τύπου οι ερμηνείες είναι επιεικείς, αλλά δεν έγιναν από σκοπού. Αποτυπώνουν τη φοβερή αμηχανία του σύγχρο­ νου ανθρώπου μπροστά στη μαζικότερη, την πιο συστη­ ματική και πιο οργανωμένη γενοκτονία που συνέβη από καταβολής του ανθρωπίνου γένους. Δεν μπορούσαν πο­ τέ επιστήμονες να διανοηθούν ότι υπάρχει δύναμη που είναι σε θέση να οδηγήσει ένα λαό εναντίον ενός άλλου λαού, με στόχο την πλήρη εξαφάνιση. Έτσι, προτίμησαν να καταφύγουν οτις βολικές λύσεις που φάνταζαν και λογικοφανείς. 0 συγγραφέας πάει πολύ πίσω στην ιστο­ ρία για να πιάσει το νήμα του αντισημιτισμού. «0 αντιση­ μιτισμός», λέει, «υπήρξε λίγο ως πολύ ένα μόνιμο χαρα­ κτηριστικό στοιχείο του δυτικού κόσμου. Αναμφίβολα α­ ποτελεί την πιο σημαντική μορφή προκατάληψης και μί­ σους στις χριστιανικές χώρες. Οι ιδέες για τους Εβραίους ενσωματώθηκαν στην ηθική τάξη της χριστιανικής κοινω­ νίας, ουνυφάνθηκαν στο ηθικό σύστημα της χριστιανο­

ί/ ερμηνεία του ουγγραφεα οοκάρει και ο ίδιος παραδέχεται ότι δεν εχει προηγούρενο οτην επιοτηρονική φιλολογία περί των αυτουργών σύνης που στις χριστιανικές κοινωνίες αποτελεί τη βάση της γενικότερης ηθικής τάξης. Σε μεγάλο βαθμό στη δυ­ τική ιστορία ήταν ουσιαστικά αδύνατο να είναι κανείς Χρι­ στιανός χωρίς να είναι ως ένα σημείο και αντισημίτης χω­ ρίς να σκέφτεται αρνητικά για τους ανθρώπους εκείνους που απέρριψαν και απορρίπτουν τον Ιησού Χριστό και κα­ τά συνέπεια την ηθική τάξη του κόσμου, η οποία προέκυψε από τη διδασκαλία του και από τα αποκαλυπτικά λό­ για του. Αυτό ισχύει κυρίως επειδή οι Χριστιανοί θεωρού­ σαν τους Εβραίους υπεύθυνους για το θάνατο του Ιη­ σού». Έτσι εξηγείται κατά τον Γκολντχάγκεν και η στάση της καθολικής και προτεσταντικής εκκλησίας στη Γερμανία. Σημαντικοί εκπρόσωποί τους, αν και ήταν φανατικοί αντί­ παλοι του ναζισμού, όχι μόνο δεν βρήκαν μία κουβέντα συμπαράστασης προς τους Εβραίους, αλλά με τα από άμβωνος κηρύγματά τους ουσιαστικώς «σιγοντάριζαν» την επίσημη πολιτική. Οι φωνές που εναντιώθηκαν ήταν ελάχιστες. Και το παράνομο κομμουνιστικό κόμμα και οι υπό διωγμόν σοσιαλδημοκράτες που αγωνίζονταν κατά

ια Βιβλία του μήνα

του Χίτλερ, βλέποντας την πλειοψηφία του λαού να μην αντιδρά στη γενοκτονική πολιτική εναντίον των Εβραίων, προτίμησαν να εστιάσουν αλλού την αντίθεσή τους προκειμένου να μην απομονωθούν τελείως. Το ανατριχιαστικό είναι ότι θύματα αυτής της φοβερής προπαγανδιστι­ κής μηχανής των ναζιστών, που εμφάνιζε τους Εβραίους ως υπεύθυνους για όλα τα δεινά του γερμανικού έ­ θνους, έπεααν και φωτισμένοι άνθρωποι που εξυπαρχής πολέμησαν τον Χίτλερ. 0 μεγάλος συγγραφέας Τόμας Μαν, που υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη Γερμανία για να σωθεί, αν και ένθερμος πολέμιος του ναζισμού, ανα­ κάλυψε εντούτοις κάποιο κοινό σημείο με τους ναζί ως προς την ανάγκη εξαφάνισης της εβραϊκής επιρροής στη Γερμανία: «στο κάτω-κάτω δεν είναι πια και τόσο μεγάλη συμφορά που μπαίνει ένα τέρμα στην παρουσία των Εβραίων μέσα στο δικαστικό σώμα». Η ήττα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και οι διακανο­ νισμοί μεταξύ των νικητών εις βάρος της Γερμανίας που εδραίωσαν ένα αίσθημα ταπείνωσης στο λαό, η αδυνα­ μία των προοδευτικών κομμάτων (κομμουνιστές, σο­ σιαλδημοκράτες) να διαπιστώσουν εγκαίρως τον κίνδυνο που αντιπροσώπευε ο Χίτλερ και ο μεταξύ τους πόλεμος για την πρωτοκαθεδρία, η οικονομική κακοδαιμονία της χώρας (ανεργία, πληθωρισμός) καθώς και η χαρισματική προσωπικότητα του αρχηγού των ναζί, σε συνδυασμό με την ιδεολογική προετοιμασία που είχε με μεθοδικό τρό­ πο κάνει ο χριστιανισμός, ήταν οι αιτίες που επέτρεψαν να ανδρωθεί ο ναζισμός στη Γερμανία. Παρ' όλα αυτά εί­ ναι πολύ δύσκολο να συμφιλιωθεί κάποιος με την ιδέα ε­ νός μαζικού εγκλήματος από ένα λαό με κουλτούρα και υψηλό επίπεδο ανάπτυξης. Κι όμως ο λαός αυτός ανέ­ χθηκε, αν δεν συνέπραξε, στη δολοφονία έξι εκατομμυ­ ρίων Εβραίων. Η ανθρώπινη λογική δεν μπορεί να συλλάβει το μέγεθος αυτής της εκτρωματικής κατάστασης. Δεν μπορεί να την εξηγήσει με τα συνήθη ερμηνευτικά εργαλεία. Μήπως πρέπει να δώσουμε την ευκαιρία στη μεταφυσική να αναμετρηθεί με τα γεγονότα; 0 Πρίμο Λέβι, ένας σπουδαίος Εβραίος λογοτέχνης που έζησε στο πετσί του τη ναζιστική θηριωδία μέσα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, φαίνεται να κλίνει προς αυτή την εκδοχή. Προσέξτε τη διαδρομή του συλλογισμού του: «Σκέφτηκα ότι είναι ανόητο να μιλάμε για κακούς Γερμανούς: το σύ­ στημα ήταν δαιμονικό, το ναζιστικό ούστημα ήταν εκείνο που τους παρέσυρε όλους στην αδικία και τη βαρβαρό­ τητα. Καλούς και κακούς. Ήταν πολύ δύσκολο να μείνεις έξω απ' αυτό, έπρεπε να είσαι ήρωας. Αλλά εδώ υπάρ­ χει κάτι που δεν καταφέρνω να εξηγήσω. Γιατίτο ίδιο δεν συνέβη στην Ιταλία; Υπάρχει μήπως ένας δαίμονας εγγε­ νής στη Γερμανία, το δαιμονικό είναι οικείο στη Γερμανία; Έχω καταλήξει να πιστεύω στην ηρωική ερμηνεία της

■m

Ιστορίας, σύμφωνα με την οποία ο μοχθηρός, ισχυρός, πειστικός ηγέτης, η ενσάρκωση του δαίμονα, ο Χίτλερ, παρασύρει το λαό σαν αγέλη» («Το καθήκον της μνή­ μης», εκδόσεις Αγρα).

0 Γκολντχάγκεν ερωτοτροπεί φανερά με την ιδέα της συλλογικής ευθύνης. Εισηγείται την άποψη να αποκαλούνται οι αυτουργοί «Γερμανοί» και όχι «ναζιστές Γερμα­ νοί», όπως προτείνει μέχρι τώρα η ιστοριογραφία. Ισχυρί­ ζεται ότι πολλοί από τους δολοφόνους γνώριζαν ότι δεν ήταν υποχρεωμένοι να σκοτώσουν: «Στην ιοτορία του Ολοκαυτώματος ποτέ κανένας Γερμανός από εκείνους που διέπραξαν εγκλήματα δε στάλθηκε στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, δε φυλακίστηκε επειδή αρνήθηκε να

Ένα βιβλίο που μας παρέχει πλούσιες δυνατότητες αναοτοχαομου σκοτώσει Εβραίους». Η επιστημονική κοινότητα ποτέ δεν δέχθηκε τη λογική της συλλογικής ευθύνης. 0 Καρλ Γιάσπερς σημείωνε από το 1946 ότι «είναι παράλογο να ε­ νοχοποιείται για εγκλήματα ένας λαός ως σύνολο». Συ­ μπλήρωνε όμως κάτι που η αξία του είναι αυταπόδεικτη: «ένας λαός ευθύνεται για την κρατική υπόστασή του». Ανοίγει έτσι η ουζήτηση σχετικά με το κατά πόσον οι ευ­ θύνες ενός λαού είναι άμεσες (συμμετέχει δηλαδή αυτοβούλως σε καθοδηγούμενες από την ηγεσία του ενέρ­ γειες) ή έμμεσες (ανέχεται ό,τι εκπορεύεται από τις κυ­ ρίαρχες πολιτικές ελίτ). Ο συγγραφέας προσπαθεί να α­ ποδείξει ότι στην περίπτωση του Ολοκαυτώματος οι ευ­ θύνες του γερμανικού λαού ήταν άμεσες. Όχι μόνον δεν αντιστάθηκε, όχι μόνον δεν έδειξε τη δυσφορία του, έ­ στω και με ήπιο τρόπο, αλλά ενεπλάκη ενεργώς και με πάθος στην επίσημη πολιτική των ναζί περί το εβραϊκό ζήτημα. Για να τεκμηριώσει την επιχειρηματολογία του χρησιμοποιεί πολλά ντοκουμέντα ηου αποκαλύπτουν τη συμπεριφορά και των οργάνων του ναζιστικού κόμματος, αλλά και απλών πολιτών που δεν είχαν στενή σχέση με τους μηχανισμούς του κράτους. 0 επιμελητής της έκδο­ σης Στέφανος Ροζάνης στον εξαιρετικό πρόλογό του εκ­ φράζει το σκεπτικισμό του σ' ό,τι αφορά την αντιπροσω­ πευτικότατα των περιορισμένων ομάδων που μελετά ο συγγραφέας. Τονίζει, όμως, και έχει απόλυτο δίκιο, ότι το βιβλίο μάς παρέχει πλούσιες δυνατότητες αναστοχασμού. □

<3 ®-

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Διεύθυνση: Στ. Γεωργούδη - Ν. Νικολάου

Μ. Μ. AUSTIN - Ρ. VIDAL - NAQUET

Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ι Α

ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΑΛΑΛΑ

Μετάφραση Τάσος Κουκουλιός

Δ

Α

Ι

Δ

Α

Λ

Ο

Σ

I. Ζ Α Χ Α Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΑΡΣΑΚΗ 6 ΤΗΛ. 3233.271, FAX 3247791

τα Βιβλία του μήνα

Η θάλαοσα και ο ευρωπαϊκός πολιτισμός

ί

MICHEL MOLLAT DU JOURDIN

Η Ευρώπη και η θάλασσα Μτψρ.:Άννα Παπασταύρου Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Ιελ. 432

Ευρώπη και ο πολιτισμός της έχουν άρρηκτα συνδεθεί με τη θάλασσα και τον πλούτο της, αλλά κι έχουν διαμορφώσει στο πέρασμα των αιώνων συνεκτικούς δεσμούς με αντίκτυπο οτη δια­ μόρφωση του ευρωπαϊκού πολιτικού, κοινωνικού και πολιτισμικού γίγνεσθαι. Ξεκινώντας από τους αρ­ χαίους ελληνικούς μύθους μέχρι τη ζωηρή μεσαιω­ νική κινητικότητα πέραν των χαραγμένων θαλάσ­ σιων δρόμων και από την αποικιοκρατία των επόμε­ νων αιώνων μέχρι τη οημερινή οριοθέτηση της θα­ λάσσιας ταυτότητας της ηπείρου, έχουν συντελε­

Μ

ί/ μελέτη του Jourdin δοκιμάζει μια συνοπτική θεώρηση των χωροχρονικών δεδομένων που καθόρισαν τη οχέοη των λαών της Ευρώπης με τη θάλασσα στεί αλλαγές τόσο στην αντίληψη όσο και στη «χρή­ ση» του υδάτινου περιβάλλοντος από τη Βόρεια θά­ λασσα έως τις παρυφές του Αιγαίου. Η μελέτη του Michel Mollat du Jourdin δοκιμάζει μια συνολική θε­ ώρηση των χωροχρονικών δεδομένων που καθόρι­ σαν τη σχέση των λαών της Ευρώπης με τη θάλασ­ σα. Οι δύο άξονες, γύρω από τους οποίους κινείται, είναι αφενός η σύγκλιση των ιστορικών σημείων με την ανάπτυξη των δυναμικών παραγόντων που επέ­ φεραν το καθεστώς θαλασοοκρατίας των ευρωπαϊ­ κών λαών στην υφήλιο και αφετέρου η δημιουργία

του κοινού «υποστρώματος» στο επίπεδο του άμε­ σου ανθρώπινου συσχετισμού. Η θάλασσα απομο­ νώνει και συνάμα ενώνει· σ' αυτό το περιθώριο α­ ναλύεται ο γεωπολιτικός χάρτης από την αρχαιότη­ τα ώς τις μέρες μας με σημεία αναφοράς το «mare nostrum», τη Χανσεατική Ένωση του βορρά, τη βενετσιάνικη και γενοβέζικη κυριαρχία εντός κι εκτός των μεσογειακών ορίων έως το «sea power» του σύγχρονου θαλάσσιου ιμπεριαλισμού. Η ιστορία της Ευρώπης κρίνεται και στη θάλασσα, οπότε οι λαοί της βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με το υγρό στοι­ χείο που τους ενώνει αλλά και τους διαφοροποιεί. Εξετάζεται η φυσιογνωμία των πόλεων-λιμανιών, το εμπορικό διαδίκτυο μεταξύ Ωκεανού, Μεσογείου και θάλασσας του βορρά, το κούρσος και η πειρα­ τεία, οι ετερόκλητες πεποιθήσεις αλλά και η πολιτι­ στική συνάφεια των κοινωνιών. Αποφεύγεται το αυ­ στηρό ύφος ενός επιστημονικού συγγράμματος με τη συμπύκνωση ιστορικών δεδομένων, ορισμών και συμπερασμάτων. Η θεωρητική προσέγγιση γίνεται με γνώμονα τη διευρωπαϊκή αντίληψη περί ενιαίας πορείας στο πλαίσιο των εκκολαπτόμενων... Ηνω­ μένων Πολιτειών της Ευρώπης και, βέβαια, κατα­ γράφεται μια «δυτική» προοπτική της ιστοριογρα­ φίας από τον διακεκριμένο ιστορικό ερευνητή Michel Mollat du Jourdin. Βασίλης Ρούβαλης

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Η (αυτοβιογραφία της συνείδησης „ ΚΩΣΤΑΣ ΑΞΕΛΟΣ

I

"ΑυτοΒιογραφ ικές"

■θ

σημ α ώ οος

ΚΩΣΤΑΣ ΑΞΕΛΟΣ

«Αυτοβιογραφικές» σημειώσεις

Μτφρ.: Κατερίνα Δαοκαλάκη Αθήνα, Νεφέλη, 1998. ΣεΧ. 64

ανείς δεν μπορεί να γράφει την αυτοβιογρα­ φία του. Κανείς δεν "είναι" η αυτοβιογραφία του», διαβάζουμε στη σελίδα 9 του μικρού αυτού βιβλίου. Μια άποψη για την οποία ο συγγρα­ φέας, ο Κώστας Αξελός, μας έχει ήδη προετοιμάσει μέσα από τον ευφυή τίτλο του βιβλίου: «“Αυτοβιο­ γραφίας" σημειώσεις», με τα εισαγωγικά να δεσπό­ ζουν στην πρώτη λέξη του τίτλου - λέξη-κλειδί για τη σωστή κατανόηση του κειμένου. Δεν πρόκειται λοιπόν για «αυτοβιογραφικές σημειώσεις», για μια σειρά από αφηγήσεις εξωτερικών συμβάντων και προσωπικών εμπειριών, δεν πρόκειται περί μαρτυ­ ρίας ή παρελθοντολογίας. 0 όρος «αυτοβιογραφία» εδώ εκλαμβάνεται με την έννοια της καταγραφής μιας καθαρό εσωτερικής πορείας. 0 φιλόσοφος α­ νασύρει από τη δεξαμενή της μνήμης σκέψεις και στοχασμούς, συλλογισμούς και ιδέες, εσωτερικά τοπία που, σε ένα δεύτερο επίπεδο, θα μπορούσαν να διαβαστούν ως μια σειρά κειμένων που συνιστούν μια (αυτό) βιογραφία της ανθρώπινης συνεί­ δησης, του φιλοσοφικού στοχασμού. Όπως γράφει ο ίδιος ο συγγραφέας: «Αν η πλειονότητα των φιλο­ σόφων και των στοχαστών έμειναν"θεωρητικοί άν­ θρωποι", αυτό δεν αποκλείει τη δυνατότητα μιας αβίαστης προσπάθειας να ζήσει κανείς τη οκέφη "του"και να οκεφτείτη "ζωή"» (σελ. 37). Ως γνωστόν, ο κ. Αξελός είναι ένας από τους πλέον σημαντικούς και συστηματικούς μελετητές του Ηράκλειτου. «Στον Ηράκλειτο», γράφει ο Κ. Αξελός <3 & · στο μεγάλο του έργο «Ο Ηράκλειτος και η φιλοσο­

Κ

*

ΝΕΦΕΛΗ

φία» (Εξάντας, 1974), «παρακολουθούμε τη νέννηση της σκέψης, βρισκόμαστε στο αρχένονο σημείο και διαλεγόμαστε με μια ιδιοφυή παιδική ηλικία - με τη γέννηση ενός παιδιού» (σελ. 54 - η έμφαση είναι του συγγραφέα). Αυτός περίπου είναι και ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει ο Κ. Αξελός το αντικείμενό του σε αυτό το βιβλίο, το οποίο δεν είναι άλλο από την ίδια τη σκέψη, το στοχασμό, έτσι όπως πλάθε­ ται, γεννιέται, περνά από μεταμορφώσεις, ωριμάζει και χάνεται βαθιά στη συνείδηση. Δεν θα μπορούσε να είναι συμπτωματικό λοιπόν το γεγονός ότι τα σύντομα αυτά κείμενα, που απαρτί­ ζουν το καλαίσθητο αυτό βιβλίο, φέρουν στοιχεία από τη σκέψη του σκοτεινού Εφέσιου και, συνάμα,

τα Βιβλία του μήνα

την αφοριστική διάθεση που συναντά κανείς σε σύ­ ντομα κείμενα του Φραντς Κάφκα, στο «Χωρίς μά­ σκες» του Φερνάντο Πεσόα ή, ακόμα, και σε πιο ε ­ κτενή, κατά κανόνα, κείμενα του Σέρεν Κίργκεργκορ κ.ά. Όπως γίνεται φανερό, δεσπόζει η λογοτεχνία σε αυτή την πρόχειρη παράθεση αναφορών: όσο ε­ ξάλλου ένας λανθάνων φιλοσοφικός τόνος διαπνέ­ ει τα λογοτεχνικά κείμενα των Κάφκα και Πεσόα, α­ νάλογα, τα φιλοσοφικά έργα ενός Κίργκεργκορ χα­ ρακτηρίζονται από μια λανθάνουσα λογοτεχνικότητα. Πράγματι, το περιεχόμενο των «"Αυτοβιογραφικών" σημειώσεων» είναι αμιγώς φιλοσοφικό, ωστό­ σο, η ατμόσφαιρά τους, η οικονομία του λόγου, η λακωνικότητα στην έκφραση και η έμφαση του συγ­ γραφέα σε παράδοξα σχήματα και αξιώματα, η ανά­ πτυξη των οποίων δεν βασίζεται σε ένα αυστηρώς φιλοσοφικό σύστημα (είναι γνωστή εξάλλου η απέ­ χθεια του Κ. Αξελού προς τα άκαμπτα φιλοσοφικά

Ένα κείμενο το οποίο προσφέρει ευρύτερους χώρους οτοχαομού, διεισδύει οτο θέαμα της ζωής αποφεύγοπας τις επικίνδυνες θεωρητικο\ογίες και τις ανερμάτιστες εμπειρικές διαπιστώσεις συστήματα), «μυρίζουν» λογοτεχνία. 0 συγγραφέας-στοχαστής ή ο στοχαστής-συγγραφέας ισορρο­ πεί πάνω σε ένα «τεντωμένο σκοινί» που στην ουσία είναι η εύθραυστη γραμμή που διαχωρίζει, πολλές φορές, την ατόφια λογοτεχνία από την ατόφια φι­ λοσοφία. Εκ του αποτελέσματος κρίνοντας, ο Κ. Αξελός αποδεικνύεται πολύ καλός «ακροβάτης». Όπως τονίστηκε προηγουμένως, δεν «απουσιάζει» το πνεύμα του Ηράκλειτου:«... εκείνο που προηγεί­ ται περιέχει ήδη, κατά κάποιον τρόπο, αυτό που θα ακολουθήσει, όπως εκείνο που πλεονάζει, ξεπερνώντας καθώς λένε, διαγράφει και διατηρεί εκείνο που προηγείται» (σελ. 10) ή «το τέλος είναι γραμμέ­ νο μέσα στην αρχή» (σελ. 11) και «Ενότητα και ρήξη

δεν πάνε η μία χωρίς την άλλη. Μολαταύτα, κι εκεί είναι το παράδοξο, καμιά δεν προηγείται της άλλης, καμιά δεν μπορεί να εκδηλωθεί χωρίς την άλλη» (σελ. 23). Κι όπως γράφει ο Γιάγκος Ανδρεάδης, «Το στίγμα του Κώστα Αξελού βρίσκεται στη στάση του, τη στοχαστική συμπεριφορά του απέναντι στο τέ­ λος. Στη στροφή του πρώτα, καθώς διαλέγεται με το τέλος προς την αρχή, αυτή την αινιγματική πρωταρχή της σκέψης που είναι οι Ίωνες και ιδιαίτερα ο Ηράκλειτος» («Για τον Κώστα Αξελό», Πλέθρον, 1992, σελ. 15 - έμφαση του συγγραφέα). Το τέλος είναι γραμμένο στην αρχή. Υπαινιγμός ότι κάποτε «γνωρίσαμε» το κενό, το μηδέν, την απόλυ­ τη ανυπαρξία, ότι ήμαστε το κενό. Ευλογία ή κατάρα, ουδείς γνωρίζει, πάντως δεν θυμόμαστε τίποτα από εκείνη τη σκοτεινή «εμπειρία» μας. Το μηδέν ως αιώνια κοσμική μήτρα μοιάζει να είναι η μοναδική α­ ληθινή μας μητέρα, την οποία όμως δεν γνωρίσαμε ποτέ. Και συχνά παραβλέπουμε, σκόπιμα στις πε­ ρισσότερες των περιπτώσεων, το αίσθημα κενού και «ορφάνιας», το οποίο μας συνοδεύει διά βίου. Ακατανόητο, ακατάληπτο συναίσθημα που δύσκολα θα μπορούσαμε να «φυλακίσουμε» σε μορφή και σχήμα, ωστόσο, με το πέρασμα του καιρού, αρχί­ ζουμε σταδιακά να το αναγνωρίζουμε στο «πρόσω­ πο» του επερχόμενου θανάτου ή, αλλιώς, του μηδενός που μας αναμένει. «Τι χαρά για το παιδί να σπάει τα παιχνίδια του. Κατόπιν, ο άνθρωπος θα πρέπει να μάθει ότι είναι ο ίδιος ένα παιχνίδι προορι­ σμένο να σπάσει» (σελ. 14), γράφει ο Κ. Αξελός. Το κενό λοιπόν, το μηδέν είτε στην αρχή είτε στο τέ­ λος (που είναι το ίδιο και το αυτό!) είναι πάντα εκεί, αυθύπαρκτο, αύταρκες. Κι όμως, αυτό το αίσθημα κενού δεν έχει να κάνει μονάχα με την απώλεια κάποιας μεταφυσικής μητέ­ ρας αλλά και με την αίσθηση της απώλειας του ε­ αυτού, του είναι. 0 εαυτός μοιάζει να μας πολεμάει αδιάκοπα, ακατάπαυτα. «Να γνωρίζεις τον εαυτό σου. Να τον αναγνωρίζεις. Να είσαι συνειδητός. Να αναλαμβάνεις τον εαυτό σου. Να αυτοπεριορίζεοαι. Να κρίνεις τον εαυτό σου! Σπουδαίο πρόγραμμα! Το παιχνίδι της κριτικής και της αυτοκριτικής μένει στα μισό του δρόμου» (σσ. 9-10), γράφει ο Κ. Αξελός. Και ολοκληρώνει: «Έτσι κι αλλιώς δεν συμπίπτουμε με τους εαυτούς μας» (σελ. 12). Ή, όπως το λέει ο Φ. Πεσόα στο «Βιβλίο της ανησυχίας»: «Τι 'ναι αυτό που μεσολαβεί ανάμεσα σε μένα και τον εαυτό μου;» Ακόμα όμως κι αν το (σοβαρότατο) παιχνίδι της αυ­ τοκριτικής και της αυτογνωσίας προχωρήσει πέραν

κάθε προσδοκίας, αισθάνεται κανείς μιαν εσωτερική ασφυξία, ένα φορτίο που πολλές φορές είναι αβά­ σταχτο. Με απλά λόγια, πλήττουμε όταν αποκτούμε συναίσθηση της ύπαρξης -αυτό τουλάχιστον διακή­ ρυττε ο μόνιμα γκρινιάρης Σοπενχάουερ. Αντίθετα, η δράση, το παιχνίδι απαλύνουν τη ροή του χρόνου, μας κάνουν να ξεχνούμε και να ξεχνιόμαστε, απο­ μακρύνουν την (έστω και αμυδρή) πιθανότητα να «συμπέσουμε» με τον εαυτό μας.

0 Κ. Αξελός επιμένει επίσης στην εναγώνια αίσθηση να υπάρξουμε αληθινά, με τον ίδιο περίπου τρόπο που ο Αμερικανός «τρανσεντενταλιστής» συγγραφέ­ ας του προηγούμενου αιώνα Χένρι Ντέιβιντ Θόροου έγραφε ότι «Δεν θα ήθελα πεθαίνοντας να συνειδη­ τοποιήσω ότι δεν έζησα». 0 Κ. Αξελός κάνει λόγο για τη μεγάλη κόπωση της ζωής, την ατέρμονη προσπάθεια να την κατακτήσεις ενώ εκείνη ξεφεύ­ γει διαρκώς. Απαισιόδοξο μήνυμα· παρ' όλα αυτά, δεν είναι ακριβώς αυτό το πνεύμα του Αξελού, κα­ θώς προτρέπει τον αναγνώστη: «ν' ανοίξεις το δρό­ μο σε μια ομιλία ποιητική και σκεπτόμενη, σε μια διάπυρη ζωή» (σελ. 20) και «νσ διακινδυνεύσεις ατην ανάληψη» (σελ. 21). Μια τέτοια, εν δυνάμει, στάση ζωής στην ουσία ωθεί τον άνθρωπο να δοκι­ μάζει διαρκώς τα όριά του, με κίνδυνο πάντα φυσι­ κά να εκτροχιαστεί, να προσγειωθεί ανώμαλα. Αυ­ τονόητο: «Δεν υπάρχει ριψοκίνδυνη πράξη που να μην ενέχει το ναυάγιο» (σελ. 24). Μια τέτοια «ριψοκίνδυνη πράξη» είναι και ο έρωτας, η επαφή, η επικοινωνία, πνευματική και σωματική, με το έτερον. «Παθιασμένος έρωτας κι ασφάλεια δεν πάνε μαζί» (σελ. 30), ισχυρίζεται ο Κ. Αξελός. Έτσι, μέσα σε αυτή την ατέρμονη (και ίσως σισύ­ φεια) προσπάθεια να υπάρξει, να ζήσει κανείς έντο­ να και αληθινά, καταλυτικό ρόλο παίζουν οι διαπρο­ σωπικές σχέσεις. Όπως και η ίδια η ζωή, οι σχέσεις με τους άλλους ανθρώπους διέπονται από ένα κα­ θεστώς ρευστότητας και ο άνθρωπος, στο σύντομο αυτό διάβα του από τη γη, γοητεύεται και την ίδια στιγμή πανικοβάλλεται από το απρόβλεπτο και, αλί­ μονο, παράδοξο των ανθρώπινων σχέσεων - ιδίως των ερωτικών: «Εσύ με πλησιάζεις και απομακρύνε­ σαι από μένα, εγώ κάνω το ίδιο, η σχέση μας, που δεν την ορίζουμε γιατί εκείνη μας ορίζει, ξεφεύγει απ' όλες τις μεριές» (σελ. 11). Εδώ, θυμάται κανείς το ανέκδοτο με τα «αυγά» που αναφέρει στο φινάλε της ταινίας «Νευρικός εραστής» (Annie Hall), ο Woody Allen («Γιατρέ, ο αδελφός μου τρελάθηκε, νομίζει ότι είναι κότα», «Τότε, να τον κλείσουμε στο ψυχιατρείο», «Δεν μπορώ να το κάνω αυτό, γιατρέ,

(3 4

χρειάζομαι τα αυγά»). Έτσι και οι ανθρώπινες σχέ­ σεις: χαρακτηρίζονται από μια τρέλα, μια ιερή μανία απόλυτα αναγκαία και ζωτικής σημασίας για τις, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, εσωτερικές ισορροπίες του καθενός.

0 Κ. Αξελός υπήρξε ίσως από τους πρώτους σύγ­ χρονους διανοητές που μελέτησαν το υπαρξιακό πρόβλημα του ανθρώπου μέσα από ένα πρίσμα πλανητικό (δικός του όρος). Η αγωνία του ήταν να δει «ξεκινώντας από το κέντρο της όλης σχέσης κόσμου-και-ανθρώπου, του παιχνιδιού που ξετυλίγε­ ται σαν είναι εν τω γίγνεσθαι, φύση, θεός-πρόβλημα, άνθρωπος και ιστορία, μέσα ατη σκοτεινή διαύ­ γεια του λόγου που έχει γίνει σκέψη ποιητική και ε­ ρωτηματική» (σσ. 49-50 - η έμφαση του συγγρα­ φέα). Όταν ο Κ. Αξελός μιλάει για το υπαρξιακό angst (έξω και πέρα από τα στενά όρια της υπαρξι­ στικής φιλοσοφίας), την ίδια στιγμή μιλάει για την ι­ στορία, και τούμπαλιν. Για το συγγραφέα του βιβλί­ ου «Γράμματα σε έναν νέο στοχαστή», ο Λόγος πά­ νω απ' όλα, νοείται ως δύναμη συμπαντική. Επιπλέ­ ον, για τον Κ. Αξελό πάντα, η αρχέγονη εντελέχεια δεν βιώνεται κατά τρόπον αόριστο στη σφαίρα του αδιάστατου. Αντίθετα, η ιστορία, η εποχή, η κάθε ε­ ποχή «σφραγίζει» με τον δικό της τρόπο την εκ βαθέων αυτή αγωνία. θα μπορούσε κανείς να συνεχίσει να παραθέτει εσαεί αποσπάσματα από το βιβλίο του κ. Αξελού. Ωστόσο, ορισμένα από αυτά, έτσι «αδέσποτα» όπως παρουσιάζονται εδώ, ενδεχομένως και να δείχνουν ελαφρώς αποδυναμωμένα. Τούτο οφείλεται στο ότι παρά την αποσπασματική φύση του σύντομου αυ­ τού έργου, κατά βάθος, αποτελεί έναν συμπαγή και ολοκληρωμένο οργανισμό, όπου το κάθε τμήμα τροφοδοτεί το άλλο και δημιουργεί ένα σύνολο συλλογισμών που συνδέονται ο ένας με τον άλλο. Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με ένα κείμενο το οποίο προσφέρει ευρύτερους χώρους στοχασμού, διεισ­ δύει στο θέαμα της ζωής αποφεύγοντας τις επικίν­ δυνες θεωρητικολογίες και τις ανερμάτιστες εμπει­ ρικές διαπιστώσεις. Την ίδια στιγμή όμως, δεν συ­ γκλονίζει, δεν στοιχειώνει, τρόπον τινά, τον ανα­ γνώστη, κυρίως διότι απουσιάζει από αυτό η αιρετι­ κή σκέψη, μια παρέκκλιση της σκέψης, η οποία να ωθεί τον αναγνώστη όχι σε μια βαθύτητα στοχα­ σμού και συναισθημάτων -τούτο επιτυγχάνεται-, αλλά στα άκρα, στα όρια της δικής του σκέψης. Εί­ ναι βεβαίως ένα κείμενο που σαγηνεύει τον ανα­ γνώστη, διαβάζεται με απόλαυση και, συνάμα, σε ωθεί να το ξαναδιαβάσεις. □

τα Βιβλία του μήνα

Ανάμεσα οτον Μαρξ και τον Φρόυντ I

I

ΧΕΡΜΠΕΡΤ ΜΑΡΚΟΥΖΕ

Η αισ θ ητική διάσταση

I I Μτψρ.: Βαοίλης Τομανάς ■ ΐ Αθήνα, Νησίδες, 1998. Σιλ. 82 «αισθητική διάσταση» είναι το τελευταίο, πριν το θάνατό του, κείμενο του Μαρκούζε για την Αι­ σθητική. 0 μαρξιστής διανοητής εναντιώνεται για μια ακόμη φορά στην ορθόδοξη μαρξιστική αισθητική, πράγμα που δηλώνεται καθαρά και από τον υπότιτλο της ελληνικής έκδοσης: «Για μια κριτική της μαρξιστι­ κής αισθητικής». Ο Μαρκούζε ισχυρίζεται ότι το πολιτι­ κό δυναμικό της τέχνης βρίσκεται στη μορφή της και ότι η τέχνη είναι, σε μεγάλο βαθμό, αυτόνομη από τις κοινωνικές σχέσεις. Υποστηρίζει ότι «η εσωτερική λο­ γική του έργου τέχνης περατώνεται με την ανάδυση ενός άλλου λόγου, μιας άλλης ευαισθησίας, που α­ ψηφούν την ορθολογικότητα και την ευαισθησία, οι ο­ ποίες είναι ενσωματωμένες στους κρατούντες κοινω-

Μ

Οι απόψεις του Μαρκούζε εξακολουθούν να έχουν τρομερή επικαιρότητα και διαύγεια και σίγουρα είναι πολύτιμες τόοο για τους καλλιτέχνες όοο και για τους ρέκτες της τέχνης νικούς θεσμούς». Η υπέρβαση της τέχνης ανατρέπει την αντικειμενικότητα των κοινωνικών σχέσεων «και ανοίγει μια καινούργια διάσταση εμπειρίας: αναγέννη­ ση της εξεγερμένης υποκειμενικότητας». Αυτή η υπο­ κειμενικότητα έχει άμεση σχέση με την εσωτερικότη­ τα για την οποία τόσο πολύ έχει κατηγορηθεί το αστι­ κό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα. Ο Μαρκούζε από την αρχή του δοκιμίου σημειώνει ότι θα αναφερθεί κυρίως στη μορφή τέχνης την οποία

τα Βιβλία του μήνα

γνωρίζει πιο καλά, δηλαδή τη λογοτεχνία, και δηλώ­ νει την πεποίθησή του ότι τα ίδια ισχύουν και για τις υ­ πόλοιπες τέχνες. Στο πεδίο, λοιπόν, που έχει αποφα­ σίσει να εξετάσει, βλέπει ότι η αλήθεια της τέχνης βρίσκεται στη δύναμη που έχει να σπάει το μονοπώ­ λιο της πραγματικότητας και να επαναπροσδιορίζει η ίδια τι είναι πραγματικό. Κατά συνέπεια ο κόσμος της τέχνης είναι «ο κόσμος μιας άλλης Αρχής της Πραγμα­ τικότητας, ο κόσμος μιας αποξένωσης...». Ταυτόχρο­ να θεωρεί ότι η αυτονομία της τέχνης εμπεριέχει την επιταγή της αλλαγής της παρούσας κατάστασης και ότι η αναγκαιότητα της επανάστασης είναι ένα a priori της τέχνης. Ωστόσο, η τέχνη μοιάζει να υπερέχει της επανάστασης γιατί ανταποκρίνεται βαθύτερα στην α­ γωνία του ανθρώπου και έχει τη δική της διάσταση κατάφασης και άρνησης. Επιπλέον, ο Μαρκούζε διε­ ρευνά τα πεδία που οτη σημερινή εποχή μια «ελιτίστι­ κη» τέχνη μπορεί να είναι ριζοσπαστική και, δίνοντας πάντα ένα σχετικό προβάδισμα στη μορφή, θεωρεί ό­ τι η αποποίηση της αισθητικής μορφής είναι «παραίτη­ ση από την υπευθυνότητα». Η ανάλυσή του στηρίζεται τόσο στη μαρξιστική κο­ σμοαντίληψή του όσο και στις φροϋδικές απόψεις για τη λειτουργία των ενστίκτων, πράγμα που διατυπώνει ξεκάθαρα όταν σημειώνει ότι η επανάσταση γίνεται για χάρη της ζωής και όχι του θανάτου και ότι στο ση­

μείο αυτό έγκειται και η μεγαλύτερη συγγένεια τέ­ χνης και επανάστασης. Η μελέτη του ωστόσο μοιάζει εν μέρει ανολοκλήρωτη τόσο γιατί η ανάλυσή του ε­ στιάζεται μόνο στη λογοτεχνία όσο και διότι απορρί­ πτει χωρίς ιδιαίτερα επιχειρήματα το ρόλο της Αντιτέχνης. Επιπλέον, ενώ καταδικάζει τις ολέθριες συνέ­ πειες της πραγμοποίησης, δεν προχωρά σε διερεύνηση της σχέσης της με την εμπορευματοποίηση της τέχνης. Οι απόψεις του όμως εξακολουθούν να έχουν τρομερή επικαιρότητα και διαύγεια και σίγουρα είναι πολύτιμες τόσο για τους καλλιτέχνες όσο και για τους ρέκτες της τέχνης.

Η συγκεκριμένη έκδοση συμπληρώνεται από ένα δοκίμιο του Ντάγκλας Κέλνερ «Για το έργο του X. Μαρκούζε», όπου ο Αμερικανός κριτικός σημειώνει την αλλαγή ή τη συμπλήρωση των απόψεων του Μαρκούζε έναντι των άλλων του έργων, όπως του πασίγνωστου «Έρως και Επανάσταση», τις διαφωνίες του με τον Μπρεχτ, τον Αντόρνο και τον Μπένγιαμιν και την αποτυχία του -κατά τον Κέλνερ- να αναγνω­ ρίσει ουτοπικά στοιχεία στην τέχνη ευρείας κατανά­ λωσης. Λίλυ Εξαρχοπούλου

ΠΟΛΙΤΙΚΗ Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο

Ι

Ο ι Δ ιεθ ν ε ίς Σχέσεις στη Μ ετα ψ υ χ ροπολ € μικ ή Εποχή

Α πό τη Γεωπολιτική στη Γεω οικονομία και οι Προκλήσεις του 21ου α ιώ να Εισαγωγή-Επιμέλεια: Ν. Λιούοης - Σ. Νταλής Αθηνο, Παπαζήσης, 1999. Σελ. 628

μεταψυχροπολεμικός κόσμος βιώνει σήμερα μια αβέβαιη μεταβατική περίοδο και η Ενωμένη Ευ­ ρώπη, αντιμέτωπη με την κατάρρευση πολλών από τις μεταπολεμικές σταθερές που διαμόρφωσαν την πολιτική και κοινωνική της πραγματικότητα, καλεί­ ται να ανταποκριθεί στις διάφορες προκλήσεις του 21ου αιώνα. Ένα χρόνο πριν από τη νέα χιλιετία άρχισε η μεγάλη περιπέτεια της υιοθέτησης και διαχείρισης του ενιαίου νομίσματος, από την οποία θα εξαρτηθούν και οι ενδοευρωηαϊκές ισορροπίες. Μπροστά σ' αυτή τη νέα πραγματικότητα η Ελλάδα, έχοντας βασικό στόχο τη βαθύτερη ενσωμάτωση στους Οργανισμούς Ολοκλήρωσης και ειδικότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα πρέπει να μπει στον 21ο αιώνα με διευρυμένη και ενισχυμένη την παρουσία της στο νέο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον. Σ' αυτό το συλλογικό έργο που επιμελήθηκαν οι διεθνολόγοι Νίκος Λιούοης και Σωτήρης Ντόλης, Έλληνες και ξέ­

Ο

©(δ­

νοι ειδικοί αναλυτές επιχειρούν μια γεωοικονομική και γεωπο­ λιτική ανάγνωση των διεθνών σχέσεων. Επίσης, ο πρώην υ­ πουργός Εξωτερικών Θεόδωρος Πάγκα­ λος, ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερι­ κών Γιάννος Κρανιδιώτης, ο ανεξάρτη­ τος Βουλευτής Στέ­ φανος Μόνος και ο Ευρωβουλευτής του Συνασπισμού Μιχάλης Παηαγιαννάκης σχολιάζουν τα νέα δεδομένα στη γεωπολιτική και τη γεωοικονομία. Στον τόμο περιλαμβάνονται κείμενα των καθηγητών θ. Βερέμη, θ. Κουλουμπή, Δ. Κώνστα και Στ. Περράκη, του δημοσιογράφου Ν. Μαράκη και των διεθνολόγων Ν. Λιούση, Μ. Μπόση και Σ. Ντάλη. Επίσης, περιλαμβάνονται κείμενα των Σ. Χάντινγκτον, Ν. Μπόμπιο, Τ. Γκάλμπρεϊθ, X. Κίσινγκερ, Μ. Ροκάρ, Λ. Τίντεμανς, Τ. Κέναν, Φ. Ενγκελάρ, Μ. Φουσιέ, Ε. Ισραέλεβιτς, Ε. Λούτβακ και άλλων ευρωπαίων και αμερικανών αναλυτών. Ο μεταψυχροπολεμικός κόσμος βιώνει σήμερα μια α­ βέβαιη μεταβατική περίοδο. Αυτήν την περίοδο επι­ χειρεί να μελετήσει ο χρήσιμος συλλογικός τόμος που επιμελήθηκαν οι Ν. Λιούοης και Σ. Ντόλης. Γιώργος Δανιήλ

ια Βιβλία του μήνα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

RICHARD CARLSON

I

Μ η Baeavi^coTC γ ια μικροπράγματα... γ ιατί ό λα civai μικροπ ράγμα τα

Richard Carlson, Ph.D.

Μτψρ.: Αγορίτοα Μπακοδήμου Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Ιύ . 294

συγγραφέας γράφει έναν πρακτικό οδηγό για το ξεπέρασμα των διαφόρων προβλημάτων που ταλανίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο, με ουσιαστικό γνώμονα τη γενικευμένη αλήθεια ότι το άγχος και οι φοβίες δεν οδηγούν πουθενά. Θέ­ τει ζητήματα που είναι μικροπροβλήματα, όπως ο σχετικός εκνευρισμός που προκαλείται από την ο­ δήγηση στις μεγαλουπόλεις, και σοβαρότερα θέ­ ματα, όπως οι σχέσεις και οι εντάσεις που δημιουργούνται μεταξύ των δύο φύλων και η ανατρο­ φή των παιδιών. Σύμφωνα με τον Κάρλσον, όλα αυτά τα ζητήματα επιλύονται όταν υπάρχει ηρε-

0

Ένας πρακτικός οόηγός για το ξεπέρασμα τωνόιαφόρων προβλημάτων που ταλανίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο μία του μυαλού και θεωρεί ότι ο καθημερινός δια­ λογισμός και η συχνή άσκηση στη γιόγκα μάς φέρ­ νουν πιο κοντά στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Πι­ στεύει ότι το καίριο σημείο για την απόκτηση της εσωτερικής γαλήνης είναι η συνειδητοποίηση ότι η ζωή οδηγείται από τα μέσα προς τα έξω και όχι το αντίθετο, όπως είναι η συνήθης πεποίθηση ό­ σων θέλουν να «γλείφουν» τα τραύματά τους. Μερικές από τις «μεθόδους» που θεωρεί άμεσα ε­ φαρμόσιμες είναι η θετική σκέψη και αντιμετώπι-

on των πραγμάτων, η ανεκτικότητα, η διεύρυνση του μυαλού, η διαλλακτικότητα στις απόψεις, το αίσθημα προσφοράς ως διαδικασία ζωής κ.λπ. Συ­ νολικά αυτό το εγχειρίδιο μοιάζει με οδηγίες προς ναυτιλλομένους και απευθύνεται σε ένα πολύ ευ­ ρύ αναγνωστικό κοινό οπότε η ρηχότητα, η επιφανειακότητα και η συχνή επανάληψη με διαφορετι­ κή διατύπωση των ίδιων πραγμάτων, δεν πρέπει να μας παραξενεύει μια και είναι από την αρχή εμφανές ότι ο συγγραφέας στοχεύει στη δημιουρ­ γία ενός μπεστ σέλερ. Πολλές φορές είναι διαλε­ κτικός αλλά, όταν βλέπει ότι τα πράγματα μπορεί να καταλήξουν σε αδιέξοδο, προσφέρει για αντί­ βαρο ένα αίσθημα θρησκευτικότητας: «θυμηθείτε ότι τα πάντα έχουν φτιαχτεί από το χέρι του Θε­ ού». Μεταξύ άλλων δίνει συμβουλές και για πε­ ραιτέρω αγορές σε βιβλία και κασέτες διαλογι­ σμού και γιόγκα αλλά σε καμία περίπτωση δεν φτάνει στην αναλυτική σκέψη των βιβλίων εκλαϊ­ κευμένης ψυχολογίας του Dyer, ο οποίος φαίνεται ότι έχει υπάρξει και ο μέντοράς του. ΛίΒυ Εξαρχοπούλου

Αριοτερόχειρες και δεξιόχειρες ΦΙΛΙΠΠΟΣ Μ. ΒΛΑΧΟΣ

i

ApioTcpoxcipia, μύθοι κα ι πραγματικότητα Αθήνα, ίλληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 216

ι αριοτερόχειρες αποτελούν το 10% περίπου του παγκόσμιου πληθυ­ σμού. Ζουν ανάμεοά μας και δεν διαφέ­ ρουν σε τίποτα εμφανισιακά, εκτός του γεγονότος ότι δυσκο­ λεύονται να ανοίξουν μια κονσέρβα, ένα μπουκάλι, να χρησι­ μοποιήσουν το ψαλί­ δι, ακόμα και να οδηγήσουν. Ο συγγραφέας προσπα­

Ο

θεί να προσεγγίσει το φαινόμενο της αριστεροχειρίας, της χρησιμοποίησης δηλαδή του αριστερού χεριού α­ ντί του δεξιού, για την πλειονότητα των χειρωνακτι­ κών δραστηριοτήτων ορισμένων ανθρώπων. Κινούμενο κυρίως στο χώρο της ψυχοφυσιολογίας, του επιστημονικού πεδίου που προσπαθεί να ερμη­ νεύσει τη συμπεριφορά με βάση τη λειτουργία του νευρικού συστήματος, το βιβλίο απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο που προβληματίζεται και ψάχνει την ερμηνεία της ανάλογης συμπεριφοράς. Παρουσιάζο­ νται οι σύγχρονες απόψεις για την προέλευση και την αιτιολογία του φαινομένου, καθώς και οι πιθανές συ­ νέπειες της αριστεροχειρίας -αρνητικές και θετικέςστις γνωστικές ικανότητες και τη συμπεριφορά του α­ τόμου. Στόχος του συγγραφέα είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηοη γονέων και εκπαιδευτικών, προκειμένου να ενεργοποιήσουν και να διεγείρουν τις εγκεφαλικές λειτουργίες του κάθε παιδιού, ώστε να το βοηθήσουν να πλησιάσει όσο γίνεται περισσότερο το μέγιστο των δυνατοτήτων του, τόσο για ατομική ανάπτυξη, όσο και για εξειδικευμένη προσφορά στην κοινωνία. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ 0 Καραγκιόζης ως πολιτιστική ανταλλαγή

i

O i μεταμορφ ώ σεις του Κ α ρ α γ κ ιό ζη

Ειοαγωγή-μετάφραοη: Κατερίνα Μυοτακίδου Αθήνα, Εξάντας, 1998. Σελ. 654

e το βιβλίο αυτό επιχειρείται να δοθεί μια πλή­ ρης εικόνα της πολιτιστικής ανταλλαγής μεταξύ του οθωμανικού και του ελληνικού θεάτρου σκιών, πλησιάζοντας το πρωτότυπο υλικό που το κό μας θέατρο υιοθέτησε και μετάλλαξε. Τα έργα που παρατίθενται αποτελούν το σώμα του παραδοσιακού θεάτρου των Οθωμανών, που μεταφυτεύτηκε στην Ελλάδα, εξελληνίστηκε πλήρως και σήμερα θεωρεί­ ται το αντιπροσωπευτικό λαϊκό μας θέατρο. Ο Καραγκιόζης καλύπτει χρονολογικά βασικά στάδια της νεοελληνικής ιστορίας στην πιο ενδιαφέρουσα στιγμή της αποκοπής της Ελλάδας από την Οθωμανι­ κή Αυτοκρατορία. Το θέατρο σκιών, όντας μια προφο­

m

0© ·

ρική τέχνη ανώνυ­ μων καλλιτεχνών, έ­ κανε αυτόματη κατα­ γραφή της πραγματι­ κότητας, χωρίς την επιλεκτικότητα των ε­ πώνυμων ιστορικών και χρονογράφων, και μια σύγκριση μεταξύ του ελληνικού και του τουρκικού θεά­ τρου σκιών φωτίζει πολλές πλευρές της εποχής τους. Αναμφι­ σβήτητα αποτελεί δύσκολο πόνημα η μελέτη δύο ε­ πιφανειακά όμοιων καταστάσεων, καθώς και ο εντοπι­ λαϊ­ σμός της ριζικής διαφοροποίησης μετά τη διαδικασία του εξελληνισμού στα αντίστοιχα έργα. Ο τρόπος προσαρμογής και το ελληνικό πλαισίωμα των αρχι­ κών τουρκικών πρωτοτύπων είναι μια διαδικασία ση­ μαντική που ισχύει για όλες τις πολιτιστικές ανταλλα­ γές στο διάστημα του οθωμανικού ζυγού. Με τα σημεία αυτά και με μια γενικότερη παρουσίαση

τα Βιβλία του μήνα

του θεάτρου σκιών και της σημασίας του καταπιάνε­ ται η Κ. Μυστακίδου στην κατατοπιστική εισαγωγή του τόμου. Ακολουθούν δώδεκα πρωτότυπα θεατρικά έρ­ γα του Καραγκιόζη, μεταφρασμένα από τα τουρκικά από την ίδια. Τα έργα αυτά σχηματίζουν έναν καθαρό πίνακα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με τα ήθη, τα έθιμα και την κοσμοθεωρία των πολιτών της, προσφέροντας την ευκαιρία να δούμε από πολλές πλευ­ ρές τις διαφορές και τις ομοιότητες στα αντίστοιχα ελληνικά. Η έκδοση συμπληρώνεται από πολλές έγ­ χρωμες εικόνες με τις αυθεντικές φιγούρες του Καρα­ γκιόζη. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Νίκος Χουλιαράς ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΠΡΙΝ ΔΥΟ ΜΕΡΕΣ ΜΕΤΑ

Οι παραμυθάδες οτην ελληνική παράδοοη

i

M. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ

Α φ ή γη σ η κ α ι αφ ηγητές στα ε λ λ η ν ικ ά π α ρ α μ ύ θ ια Αθήνα, Καοτανιώτης, 1998. Σελ. 104

το βιβλίο αυτό προσδιορίζεται η σχέση των αφη­ γητών με την αφή­ γηση στα ελληνικά παραμύθια. Υλικό και αφορμή είναι δέκα παραμύθια που κα­ ταγράφτηκαν από μια παραμυθού της Σάμου, τα οποία δη­ μοσιεύονται, κατα­ τάσσονται, κατά το διεθνές σύστημα Aarne-Thompson, και σχολιάζονται. Τα συμπερά­ σματα, όπου αξιοποιείται και η μέχρι σήμερα σχετι­ κή βιβλιογραφία, παρατίθενται ως πρόλογος, στον οποίο προσδιορίζεται και αναλύεται η θέση των πα­ ραμυθάδων στην ελληνική παράδοση και οι τεχνι­ κές που ακολουθούν κατά την αφήγηση των παρα­ μυθιών, καθώς αυτές προκύπτουν από τα συγκεκρι­ μένα παραμύθια. Το βιβλίο του Μ. Γ. Βαρβούνη αποτελεί μία ακόμη συμβολή στην κατανόηση της λειτουργίας των τά­ σεων που συναποτελούν αυτό που ονομάζουμε ελ­ ληνικό έντεχνο λαϊκό λόγο. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

Σ

τα Βιβλία του μήνα

Στις ιστορίες του βιβλίου ο Ν. Χουλιαράς σκιαγραφεί με διεισδυτικότητα και χιούμορ τις μοναχικές διαδρομές των ανθρώπων, μιας από τις παγκόσμιες περιστασιακές κοινότητες του καλοκαιριού. Εισχωρεί στον πυρήνα του δράματος και βγάζει στην επιφάνεια με μοναδική ευαισθησία την αληθινή πλευρά της ζωής μιας κοινωνίας που παραπαίει.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 10 680, Τηλ. 36.07.744 e-mail: nefeli-p@otenet.gr

ΠΑΙΔΙΚΑ

Αποκάλυψη μιας υιοθεοίας I

I

ΣΟΦΙΑ ΠΑΡΑΣΧΟΥ

Το πα ιδί της κ α ρ δ ιά ς

||:| Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 144 ρόκειται για ένα ενδιαφέρον εφηβικό κοινωνι­ κό μυθιστόρημα, που αναφέρεται σε μια ιδιαί­ τερα ευαίσθητη πτυχή της ανθρώπινης ζωής, την υιοθεσία παιδιού και τις συνέπειες και αντι­ δράσεις, που ενδεχομένως έχει η αποκάλυψη του γεγονότος στην ψυχολογία του υιοθετημένου (νέ­ ου) ανθρώπου, ιδιαίτερα μάλιστα αν το γεγονός αυτό αποκαλυφθεί ξαφνικά και χωρίς καμιά προε­ τοιμασία και σχετική ενημέρωση.

Π

Η αρχή του μυθιστορήματος μοιάζει συνηθισμένη. Δυο δίδυμες αδελφές, η Χαρά και η Έφη, που βρί­ σκονται ήδη στην εφηβεία, μεγαλώνουν ευτυχι­ σμένες μαζί με τους εύπορους (δικαστικούς) γο­ νείς τους. Η Χαρά ξεχωρίζει οτο σχολείο για την εμφάνισή της και το ταλέντο της στην υποκριτική, η Έφη για τις άριστες επιδόσεις της. Το τελευταίο Σαββατοκύριακο της Αποκριάς η Χαρά προετοιμά­ ζει τη μεταμφίεσή της για το βραδινό πάρτι, αλλά το μυαλό και η καρδιά της σκέφτονται τον Πάνο,

Το μυθιοτόρημα τοποθετεί τον αναγνώστη μπροστά σε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κοινωνικό ζήτημα, διατυπωμένο με ρεα\ιστικότητα και π\ηρότητα το συμμαθητή της στην τρίτη Γυμνασίου, με τον οποίο είναι κρυφά ερωτευμένη. Η αναζήτηση ενός τσιγάρου, που θα συμπλήρωνε το αποκριάτικο ντύσιμό της, θα την οδηγήσει να ανοίξει και να ψάξει το κρυφό ντουλαπάκι, στο γραφείο του πα­ τέρα της. Όμως εκεί θα δοκιμάσει τη μεγαλύτερη

έκπληξη και θα κάνει την τραγικότερη ανακάλυψη της ζωής της: τα δυο ξεχωριστά βιβλιάρια υγείας, το δικό της και της αδελφής της, με τις διαφορετι­ κές ημερομηνίες γέννησης. Το νεαρό κορίτσι θα συνειδητοποιήσει έκπληκτο το γεγονός της υιοθεσίας του, όμως οι αντιδρά­ σεις του θα είναι απότομες και βίαιες. Πιστεύει ότι την ξεγέλασαν, αφού όσα αγαπούσε και πίστευε μέχρι τότε δεν ήταν αληθινά και πιστεύει ότι τη «μάζεψαν» ή την κράτησαν από οίκτο. Με ορμή στρέφεται εναντίον των «γονέων» της, όταν επι­ στρέφουν στο σπίτι, και πιέζει για την αποκάλυψη ολόκληρης της αλήθειας. Οι «γονείς», με σπαραγ­ μό, δεν θα αρνηθούν τις αποκαλύψεις που τους ζητάει και η Χαρά θα ταξιδέψει μαζί με τον «πατέ­ ρα» της στη Θεσσαλονίκη, όπου για πρώτη φορά, μετά από χρόνια, θα συναντήσει την πραγματική μητέρα της, θα μιλήσει μαζί της, θα συζητήσουν πολύ, για να συνειδητοποιήσει, μέσα από μια τρα­ γική ιστορία, πόσο πολύ την αγαπούσε εκείνη, πό-

τα Βιβλία του μήνα

οο πολύ την αγαπούσαν οι θετοί γονείς της και έ ­ τσι θα πάρει τη μεγάλη απόφαση της ζωής της να ξαναγυρίσει κοντά τους, δίνοντας τέλος στη μεγά­ λη αγωνία και θλίψη τους. Η Σοφία Παράσχου με ξεχωριστή συγγραφική ικα­ νότητα χειρίζεται ένα τέτοιο, εξαιρετικά «δύσκο­ λο» και περίπλοκο, λογοτεχνικό θέμα και μάλιστα το μεταπλάθει σε εφηβικό μυθιστόρημα, γεγονός που προϋποθέτει την καλή γνώση εκ μέρους της, αλλά και την πλήρωση του «κριτηρίου» της εφηβι­ κής ψυχολογίας (όχι μόνο στο λογοτεχνικό της θέ­ μα, αλλά και στην επίδραση του βιβλίου, που θα διαβαστεί από παιδιά-εφήβους). Το μυθιστόρημά της, εκτός από τη συγκίνηση που προκαλεί στον αναγνώστη, τον τοποθετεί μπροστά σ' ένα εξαι­ ρετικά ενδιαφέρον κοινωνικό ζήτημα και ερώτημα,

διατυπωμένο με ρεαλιστικότητα και πληρότητα, που ενδέχεται να λαμβάνει ποικίλες κοινωνικές μορφές και διαστάσεις: «Ποια είναι άραγε η πραγ­ ματική μητέρα ενός παιδιού, εκείνη που το γεννά­ ει, αλλά αναγκάζεται να το δώσει για να ζήσει κα­ λά, ή εκείνη που το δέχεται, το αγαπάει και το με­ γαλώνει με ξεχωριστές φροντίδες και αγωνίες;». Από την άποψη αυτή, το βιβλίο της Σοφίας Παρά­ σχου, όχι μόνο συγκινεί και προβληματίζει τον νε­ αρό αναγνώστη, αλλά και τον «διδάσκει» για βα­ θύτερα ανθρώπινα ζητήματα και κοινωνικές κατα­ στάσεις, των οποίων το βάθος και τον πόνο ίσως δεν γνωρίζει ακόμα. (Από 12 ετών και άνω) Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

=ι

απ ό δραση στη φ ύση Στη γραφική Μερκάδα της Δυτικής Φθιώτιδας, η παιδική κατασκήνωση «Άνεμος», απευθύνεται σε παιδιά και γονείς με ιδιαίτερη ευαισθησία για το φυσικό περιβάλλον, προσφέροντας μια εναλλακτική πρόταση για τις καλοκαιρινές διακοπές.

|

| |

Η παιδική κατασκήνωση «Άνεμος» ξεχωρίζει για: . ✓ Τ η ν υγιεινή και παραδοσιακή διατροφή, με αγνά προϊόντα της περιοχής ✓ Το συνδυασμό διακοπών με περιβαλλοντική εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση, σε συνεργασία με περιβαλλοντικές οργανώσεις (WWF, Αρκτόύρος, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρία, Εταιρία για τη μελέτη και προστασία της μεσογειακής φώκιας) ✓ Το δημιουργικό και πρωτότυπο πρόγραμμα δραστηριοτήτων και ψυχαγωγίας, που, μεταξύ άλλων, θα περιλαμβάνει μαθήματα ιππασίας από έμπειρους εκπαιδευτές του Ιππικού Ομίλου Λαμίας

| | | | | | |

| |

Στόχος μας είναι τα παιδιά να γνωρίσουν και να αγαπήσουν το Βουνό και τη φύση, μέσα από την άθληση, την ψυχαγωγία και το ομαδικό πνεύμα.

| I

I

Πληροφορίες στα τηλέφωνα: (01) 6712381 και 095 704285.

I

I

|

ι___________________________________________________ ·-------------------------- --------------------------------------- 1

τα Βιβλία του μήνα

■5Α1

Άγνωστα διηγήματα διάσημων ξένων συγγραφέων από το αρχείο του Γιώργου Ζεβελάκπ

ΖιλιένΓκρην (1900-1998) Πέθανε το περασμένο καλοκαίρι, λίγο πριν ολοκληρώσει έναναιώνα ζωής, ο αμερικανικής καταγωγής Γάλλος συγγραφέαςΖιλιένΓκρην. Άφησε πλούσιο έργο αποτελούμενο από πολλά μυθιστορήματα, μελέτες, ένα πολύτομο ημερολόγιο και είχε αναγνωριστεί διεθνώς από τονκόσμο των γραμμάτωνκαι της τέχνης. ΣτηνΕλλάδα σήμερα πολύλίγα βιβλία του έχουνμεταφραστεί και το όνομά του στο ευρύτερο κοινό παραμένει άγνωστο. Ακόυσα να γίνεται λόγος γι ’αυτόν πρώτη φορά το 1981 από τη Γαλλίδα Κατερίνα Σαιν Μαρτέν, η οποία ήρθε να μου ζητήσει στοιχεία σχετικά με το βιβλίο που έγραφε για τους «Ααμπράκηδες». Στο περιθώριο των ειδικών μας συζητήσεων αναρωτήθηκα αν, με τις τόσες πνευματικές επαφές που έχουμε με τη Γαλλία, θα έχει μείνει έστω και ένας καλός Γάλλος συγγραφέας που να μην τον ξέρουμε. Μου μίλησε αμέσως με ενθουσιασμό για τον ΖιλιένΓκρην. Μου τονπεριέγραψε στους μοναχικούς περιπάτους του στους δρόμους του Μονπελιέ και τις συναντήσεις του με συντροφιές νέων-στις οποίες συμμετείχε η ίδια-που ενδιαφέρονταν για τη ζωή και το έργο του. Θεωρούσε ανυπέρβλητες τις δυσκολίες για όποιον καταπιανόταν να μεταφράσει τα βιβλία του και ιδιαίτερα ταμυθιστορήματα, έτσι όπως είναι ασπόνδυλα, συνεχούςροής και τα χαρακτηρίζει «η δίχως ανάσα αναρρίχηση της διήγησης» (ΑντρέΖιντ). Στην ελληνική βιβλιοαγορά το πρώτο βιβλίο του εκδόθηκε το 1986 από τη «Νεφέλη», στη λογοτεχνική της σειρά που διηύθυνε η Βερονίκη Ααλακούρα. Τίτλος «Λεβιάθαν», μετάφραση -πρόλογος: Αγνή Ν. Μεταφτσή. Η ίδια μετέφρασε το 1989 στον «Εξάντα» τα «Μεσάνυχτα». Στον «Εξάντα» βγήκε και το τρίτο βιβλίο που έπεσε στην αντίληψή μου, με τον τίτλο «Μάκρυνες χώρες» (2 τόμοι) σε μετάφραση Χρύσας Τσαμαδού. Εξαιρετικό ενδιαφέρον έχουν οι αυτοβιογραφικές σελίδες του Ζιλιέν Γκρπν, που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «ΗΛέξη», Αρ. 59-60, Νοέμβρ.-Αεκ. 1986μεταφρασμένες από τον Θανάση Νιάρχο. Κι ενώ τα παραπάνω δείχνουνμε πόση καθυστέρηση έφτασαν κάποια έργα του στην Ελλάδα, το διήγημα που επιλέξαμε να παρουσιάσουμε δημοσιεύτηκε στο εξαίρετο λαϊκό περιοδικό του Μεσοπολέμου «Κυριακή του Ελεύθερου Βήματος» το 1927! Απορεί κανείς με πόση ταχύτητα ενήργησαν οι υπεύθυνοι του περιοδικού στον εντοπισμό και τη μετάφραση του διηγήματος ενός συγγραφέα στα πρώτα του βήματα που πολύ αργότερα θα γινόταν διάσημος. Οχαρακτηρισμός του διηγήματος ως «αγγλικού» παραπέμπει στο έργο «Αναμνήσεις ευτυχισμένων ημερών», το μόνο που έγραψε στα αγγλικά - πληροφορία που παραθέτει στο οπισθόφυλλο του «Λεβιάθαν» η Αγνή Ν. Μεταφτσή.

Γ.Ζ.

Την υποχρέωση που είχαμε, να κάνουμε γνωστές τις απόψεις του Ζιλιέν Γκρπν για τη ζωή και την τέχνη, εκπληρώνουμε σ ’ αυτό το τεύχος τροποποιώντας κάπως τις σελίδες της στήλης «Τα παλιά». Πριν από το διήγημα δημοσιεύουμε τα κυριότερα αποσπάσματα ενός εξαίρετου άρθρου τουJean-Luc Douin της «Monde», που καταχωρήθηκε λίγους μήνες πριν από το θάνατο του συγγραφέα. Το άρθρο μάς υπέδειξε ο συγγραφέας Γιάννης Κιουρτσάκης, ο οποίος μας έδωσε και το φύλλο της εφημερίδας «Le Monde» της 22 Μαΐου 1998 όπου δημοσιεύτηκε. ξένο διήγημα

Jean-LucDouin

Ο Γκρην και ο Άλλος του εαυτός

«Τρέφω συμπάθεια για τους ζωγράφους της αυγής και του σούρουπου. Αυτό που ο Baudelaire αποκαλούσε λυκόφως και λυκαυγές». «Ο Baudelaire άσκη­ σε πάνω μου αξιοσημείωτη επίδραση με την άρνη­ σή του να χρησιμοποιήσει την έμφαση, την απαισιό­ δοξη οπτική του, την αγάπη του για το μυστήριο. Εί­ χε την ίδια αίσθηση του απόλυτου με τον Pascal, τους ίδιους ενθουσιασμούς, τις ίδιες αποστροφές. Ο Baudelaire προσέγγισε τη φράση του Pascal: «Αυτός που πιστεύει ότι το καλό του ανθρώπου βρί­ σκεται στη σαρκική επιθυμία και το κακό σε ό,τι τον απομακρύνει από τη χαρά των αισθήσεων, ας μεθύ­ σει κι ας πεθάνει». Τα μυθιστορήματα του Ζιλιέν Γ κρην (τα μόνα «μποντλερικά μυθιστορήματα», γρά­ φει ο Jose Cabanis) είναι ιστορίες παραφροσύνης. Υπάρχουν άνδρες και γυναίκες που πνίγονται στο σκοτάδι της αποστέρησης, αθώοι που έκπληκτοι α­ νακαλύπτουν στη σεξουαλικότητα μια φρικώδη έκ­ σταση, πλάσματα τραυματισμένα από τον πόνο του πόθου και βασανισμένα από το ζοφερό στοιχείο της χάρης. Υπάρχουν χέρια που σκοτώνουν, λαιμοί που στραγγαλίζονται, μάτια που ανοίγουν ταυτόχρονα μπρος στο φόβο και το θαυμασμό, μάτια που κρύ­ βουν τη σκοτεινή ερωτική τους φλόγα και λάμπουν με τη διπλή γοητεία του χαμού και της σωτηρίας.

ξένο διήγημι

Υπάρχουν σώματα επαναστατημένα και ψυχές που προσελκύονται από τη μακαριότητα, σώματα βια­ σμένα και ψυχές σκοτεινές. «Το σώμα έχει μια σκιά, η ψυχή έχει τη δική της», λέει ο Ζιλιέν Γ κρην που συχνά έκανε λόγο για «την αδυναμία του να υποφέ­ ρει την ευτυχία», «τη σκοτεινή και βίαιη εκδήλωση των ενστίκτων», «την οσμή των φρούτων και τη ς σάρκας που δημιουργούν επιθυμία θανάτου», «την απελπισμένη πάλη ενάντια στον πειρασμό» και πα­ ραθέτει μια φράση του φίλου του Jacques Maritain: «Αν δεν υπάρχει αμάρτημα, δεν υπάρχει μυθιστόρη­ μα»... Ο Γ κρην δεν σταμάτησε ποτέ να εξερευνά το μυ­ στήριο τη ς συγγραφικής του δημιουργίας: «Είναι σαν να κυλούσα σε όνειρο. Άρχιζα πάντα τα έργα μου χωρίς να ξέρω πού πηγαίνω, σαν να οδηγούσε το παιχνίδι το υποσυνείδητό μου. Αρχικά, έχω ένα πρόσωπο. Ή ένα τοπίο. Για τη Μόψα, είδα το αγόρι ακριβώς όπως ήταν, κοκκινόμαλλο. Για το Κακόφη­ μος τόπος, βρισκόμουν σ ’ ένα λεωφορείο και είδα έ­ να μικρό κορίτσι δώδεκα ετών, εξαιρετικό, και ο λό­ γος μου έρευσε πηγαία. Την Αντριέν Μεζυρά την έ­ βλεπα σε ένα δωμάτιο, όρθια, να κοιτάζει τα πορ­ τρέτα των προγόνων της στους τοίχους (αυτό που το περιβάλλον μου ονομάζει ατμόσφαιρα κοιμητηρί­

-----------------------

ου) και κάτι με ωθούσε προς τα εμπρός, μου υπο­ δείκνυε αυτό που έπρεπε να πω. Δ εν γνώριζα ότι στο τέλος θα καταντούσε τρελή, ήταν για μένα μια τεράστια έκπληξη. Για το Λεβιάθαν, είναι η ανάμνη­ ση μιας γυναίκας που είχα δει σε ένα ρεστοράν, που με ενέπνευσε· ήταν στο Aix-en-Provence, σε μια αίθουσα σκοτεινή, και έμοιαζε με πίνακα του Κουρμπέ. Είμαι κάθε φορά ο θεατής αυτού που γράφω. Δεν καταλαβαίνω τίποτα. Έ ν α μέρος του εαυτού μου μου διαφεύγει. Πρόκειται για κάποιον Άλλο. Δεν γνωρίζω ποιος γράφει τα μυθιστορήματά μου. Μου συμβαίνει να ξαφνιαστώ, αν όχι να τρομοκρα­ τηθώ, με αυτά που έχω γράψει. Ξαναείδα πρόσφα­ τα την κινηματογραφική διασκευή του Λεβιάθαν από τον Leonard Keigel. Δεν έχω καταλάβει πώς μπόρε­ σα να γράψω μια ιστορία τόσο μαύρη»... Στην παρατήρηση του αρθρογράφου ότι τα μυθιστορήματά του ξεχειλίζουν από υπόγεια βία, ο Ζιλιέν Γ κρην απαντά: «Τη βία την καταγγέλλω. Και η χειρότερη μορφή βίας που υπάρχει είναι αυτή που ασκούμε στα παι­ διά. Η σφαγή των αθώων. Είναι ανυπόφορο! Έ νας εξευτελισμός της ανθρωπότητας. Εξάλλου, μολονό­ τι έχω εκεί φίλους, δεν θα ξαναπάω ποτέ στο Βέλ­ γιο!» Ο ίδιος ο Γκρην ξαναρχίζει τη συζήτηση. Αναφερόμενος στον Φρόυντ: «Το 1938, ο Τσβάιχ θέλησε να με πάει να τον συναντήσω στο Λονδίνο. Καθώς επρόκειτο να φύγω για τις Η.Π.Α., έδωσα τη θέση μου στο φίλο μου Νταλί που ήταν ένας εξίσου ευπρόσδεκτος επισκέπτης. Ο πραγματικός λόγος εί­ ναι ότι φοβόμουν μήπως ο Φρόυντ μού εξηγήσει το μηχανισμό της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Κατόπιν το μετάνιωσα. Αλλά ας αφήσουμε το υποσυνείδητο να δράσει. Ο Κοκτό έλεγε: “Μετά τις εξομολογήσεις αρχίζει το μυστήριο”. Για μένα ψυχανάλυση είναι οι εξομολογήσεις. Το μυστήριο παραμένει ακέραιο, το υποσυνείδητο δεν γίνεται να αναλυθεί. Οι λέξεις εί­ ναι υπαινιγμοί και συχνά αυταπάτες». Μοιραία ο κόσμος του Ζιλιέν Γ κρην, αυτοκρατορία του ονείρου κατοικημένη από φαντάσματα, προσελ­ κύει τους μάγους του σινεμά. Πριν διασκευαστεί κι­ νηματογραφικά από τον Leonard Keigel, ο Λεβιάθαν είχε αποτελέσει πρόκληση για τ ο υ ς Αϊζενστάιν, Ντράγιερ, Robert Siodmak, ΖακΤουρνέρ και Vittorio Gottafari. Ο Ζιντ έγραψε πάνω σ’ αυτό ένα σενάριο για τον Marc Allegret, ο Βισκόντι το επεξεργάστηκε, προτού αντιμετωπίσει το ενδεχόμενο μιας ταινίας βασισμένης στην Αντριέν Μεζυρά.

ριο που αναφέρεται στον Ιγνάτιο Ντε Λογιόλα. Θυ­ μάται αυτά που τον γοήτευσαν όταν ήταν νέος: «Κά­ θε φορά που προβαλλόταν ταινία με τον Ροδόλφο Βαλεντίνο, ο ορίζοντάς μου, το αύριο, γέμιζε με α­ γόρια με κατσαρά μαλλιά και μάτια από σκούρο βε­ λούδο». Εκτίμησε το «Εργαστήριο του Δ ρο ς Καλιγκάρι» και το «Νοσφεράτου»... Κολακεύτηκε που ε­ πικαλέστηκαν το έργο του για το τέλος του κόσμου (Το αύριο δεν υπάρχει), όταν προβλήθηκε στους κι­ νηματογράφους το «Prova d’ orchestra» του Φ. Φελλίνι. Και όταν ο Ζαν-Λυκ Γκοντάρ τον προσκάλεσε στην προβολή της ταινίας του «Σας χαιρετώ Μαρί» (όπου ένα πρόσωπο διαβάζει το βιβλίο του Αδελφός Φραγκίσκος, αφιερωμένο στον Άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης), ο Γκρην τού έκανε θερμή φιλοφρόνηση για την ομορφιά των εικόνων του... με τη μόνη παρατή­ ρηση: «Θα έπρεπε να ξαναδιαβάσετε τα κείμενα του κατηχητικού σας!».

Ό σο για τον Ζιλιέν Γ κρην, εκείνος έγραψε ένα σενά­

Μετάφραση: Ματίνα Βασιλείου

Ο Ζιλιέν Γ κρην, όσον αφορά τη μουσική: «Η μουσική ταιριάζει με το σούρουπο. Με την ώρα που τα πουλιά κελαηδούν πριν κουρνιάσουν στις φωλιές τους. Η μουσική με αναπαύει τη στιγμή που το ηλεκτρικό φως με κουράζει, με εμποδίζει να δια­ βάσω. Λέει όλα όσα θα ήθελα να πω και δεν μπορώ, όλα όσα μένουν ασχημάτιστα μέσα μου. Είναι η γλώσσα τη ς ένωσης, της επικοινωνίας, η γλώσσα των αγγέλων. Με επαναφέρει στη θρησκεία. Όταν η πίστη και η μουσική συναντιούνται, είναι η ανήκου­ στη ευτυχία. Μ ια μ έρ α είπα στην αδελφή μου: “Ό ταν θα βρίσκομαι στον παράδεισο, θα το εκμε­ ταλλευτώ για να μάθω να παίζω άρπα”. Μου απά­ ντησε: “Λοιπόν, θα είναι η,κόλαση!”». «Υπάρχει κάποιος μέσα μου που θέλει να εκφραστεί και, αν δεν το κατορθώσει, αναπνέω με δυσκολία. Το γράψιμο είναι μια αναπνοή. Αλλά η εσωτερική ζωή, αυτή είναι περισσότερο δύσκολο να εκφρα­ στεί. Πάντα αναρωτιόμουν αν έδωσα διέξοδο στην κλίση μου, μήπως προσπέρασα αυτό που θα ήθελα να είμαι. Η εμμονή μου είναι η ειλικρίνεια, η αλή­ θεια. Να τα πω όλα»... Το αυτοβιογραφικό στοιχείο σφραγίζει όλα του τα γραφτά, διαποτίζει κάθε του σελίδα. Τη στιγμή που έχει την τιμή να είναι ο μόνος εν ζωή συγγραφέας, στον οποίο γίνεται ειδική αφιέ­ ρωση από την «Pleiade», ποια αλήθεια αναζητά ακό­ μα ο Ζιλιέν Γ κρην; «Αυτή που γλιστρά ανάμεσα σε μένα και στο χαρτί».

ξένο διήγημα

/

να καλοκαίρι, που ήμουν δεκατριών χρόνων και έμενα με τη μητέρα μου σ’ ένα παλαιικό σπίτι κοντά στη θάλασσα, συνέβηκε κάτι παράξενο και τόσο θλιβερό, που δεν τόλμησα ποτέ να ξεδιαλύνω το μυστήριο που έκρυβε, γιατί μου φαινόταν πως ήταν πολύ πιο θλιβερό απ’ ό σο είχα κάποτε πιστέψει. Πόσο πιο καλά είνε καμμιά φορά να μη γυρεύουμε να μάθουμε την αλήθεια! Κι αν αυτό δεν το βρίσκουμε όμορφο, είνε πάντα πιο φρόνιμο σε μια περίπτωση όπως αυτή που θα σας διηγηθώ. Ή μουν λοιπόν δεκατριών χρονών, όταν μια μέρα έμαθα από τη μητέρα πως έφθασε στο σπίτι η θεία Ιουδήθ. Ήταν μια μυστηριώδης γυναίκα και δεν τη βλέ­ παμε σχεδόν ποτέ, γιατί έμενε στη Βάσιγκτων πολύ μακρυά από μας. Την ήξερα για πολύ δυστυχισμένη και για λόγους, που μου ήσαν άγνωστοι, δεν μπόρεσε να παντρευτή. Δεν την αγαπούσα. Το επίμονο βλέμμα της μ’ ανάγκαζε να χαμηλώνω τα μάτια, κι είχεν ένα λυπημένο ύφος, που με δυσαρεστούσε. Οι γραμμές του προσώπου της ήσαν κανονικές, όπως και της μητέρας μου, αλλά πιο χτυπητές και μια παράξενη έκφρασι έκανε να διαγράφεται στα χείλη της ένα πικρό χαμόγε­ λο. Έπειτα από λίγες μέρες έτυχε να κατεβώ στο σαλόνι και βρήκα τη μητέρα μου που κουβέντιαζε με τη θεία. Δεν είχεν έλθει μόνη της. Ένα μικρό κορίτσι, που είχε σχεδόν την ίδια ηλικία με μένα ήταν κοντά της με την πλάτη γυρισμένη προς το φως και δεν μπόρεσα στην αρχή να διακρίνω τη μορφή του. Η θεία μου στενοχω­ ρήθηκε, άμα μ’ είδε, και, αφού γύρισε απότομα στη μητέρα μου, της είπε γρήγο­ ρα γρήγορα μερικά λόγια, που δεν άκουσα και χτύπησε την πλάτη του μικρού κοριτσιού, που έκανε ένα βήμα προς το μέρος μου και μ’ εχαιρέτησε με υπόκλισι. «Χριστίνα», είπε τότες η μητέρα μου, «να το αγοράκι μου. Τον λένε Τζων. Τζων, δώσε το χέρι σου στη Χριστίνα και φίλησε τη θεία σου». Ενώ πλησίαζα τη Χριστίνα, κρατήθηκα για να μη φωνάξω από το θαυμασμό μου. Όπως είχε την πλάτη γυρισμένη προς το φως, τα μάτια φαίνονταν μαύρα και πιο μεγάλα με τη σκιά των βλεφάρων. Ένας άπειρος φωτοστέφανος από ξανθά μαλ­ λιά συνεκέντρωνε στο βάθος του όλο το φως, που έμπαινε από το παραθύρι. Στο μέτωπο και στα μάγουλα είχεν ένα χρώμα υπερφυσικό. Κύτταξα σιωπηλά το κοριτσάκι εκείνο, που θα πίστευα πως δεν ήταν παρά μια οπτασία, αν δεν κρατού­ σα το χέρι που μου είχε δώσει. Την κύτταζα χωρίς τα μάπα μου να την κάμουν να χαμηλώση το βλέμμα. Φαίνονταν σα να μη μ’ έβλεπε και τα μάτια της να ήσαν προσηλωμένα σε κάποιον που στεκόταν πίσω μου. Γύρισα απότομα να δω. Η φωνή της μητέρας μ’ έκαμε να συνέλθω κι εφίλησα τη θεία μου, που πήρε τη Χριστίνα κι έφυγαν. Ακόμα και σήμερα δυσκολεύομαι να πιστέψω πως αυτό, που θα σας πω, είνε αλη­ θινό. Κι όμως η μνήμη μου είνε πκπή κι όλα είνε πραγματικά. Τη Χριστίνα δεν την ξαναείδα, ή τουλάχιστον την είδα μόνο μια ή δυο φορές και μ’ ένα παράξενο τρόπο. Η θεία ξανακατέβηκε μόνη της, πήραμε το φαγητό δίχως τη Χριστίνα και τ’ από­ γευμα πέρασε δίχως να κατέβη στο σαλόνι. Σα βράδυασε με φώναξε η μητέρα και μου είπε πως εκείνο το βράδυ θα κοιμώμουνα όχι στο πρώτο πάτωμα, όπως πάντα, αλλά στο δεύτερο και φυσικά μακρυά από τις κάμαρες των προσκαλεσμένων, όπου έμενε η Χριστίνα με τη θεία Ιουδήθ. Δεν μπορώ να πω τι αισθάνθηκα εκείνη τη στιγμή. Πολύ εύκολα θα πίστευα πως είχα ονειρευτή, πως όλα ήσαν μια πλάνη και το κοριτσάκι εκείνο, που νόμιζα πως είχα δει, ότι δεν υπήρχε. Γιατί αλλοιώτικα θα ’ταν πολύ σκληρό να σκέφτωμαι πως βρισκόταν στο ίδιο σπίτι με μένα και δεν μπορούσα να τη δω. Παρακάλεσα τη μητέρα να μου πη, γιατί η Χριστίνα δεν είχε κατέβη στο τραπέζι, αλλά πήρε τότες ένα σοβαρό ύφος και μου

ξένο διήγημα

JULIEN GREEN ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΒΗΜΑ Αρ. 53, έτ. Α, 11 Δεκεμβρίου 1927

απήντησε πως δεν ήταν ανάγκη να το ξέρω εγώ και πως δεν έπρεπε πια να ξανα­ μιλήσω σε κανένα για τη Χριστίνα. Αυτά τα παράξενα λόγια μ' έκαμαν να τα χάσω και δεν ήξερα ποιος από τους δυο μας είχε χάσει τα λογικά του. Εβασάνισα στο μυαλό μου τα λόγια που μου είχε πει, χωρίς να μπορώ να τα εξηγήσω. Στο τραπέ­ ζι η μητέρα κι η θεία, για να μην τις καταλάβω, μιλούσαν γαλλικά, μια γλώσσα που τη γνώριζαν καλά, εγώ όμως δεν καταλάβαινα λέξι. Αντελήφθηκα πως επρόκειτο για τη Χριστίνα, γιατί άκουσα να προφέρουν συχνά το όνομά της. Στα τελευταία δεν μπόρεσα να κρατηθώ κι ερώτησα απότομα τι είχε γίνει το κοριτσάκι εκείνο και γιατί δε φαινόταν διόλου στο τραπέζι. Για απάντησι η μητέρα μού ’δωκε ένα μπάτσο και μου ξανάειπε τα ίδια λόγια. Ό σ ο για τη θεία μου συνωφρυώθηκε με τέτοιο τρόπο, που τρόμαξα, σαν την είδα. Κι έτσι εσώπασα. Αλλά ποια να ’ταν τότες η μικρή εκείνη κοπέλα; Αν ήμουν πιο μεγάλος και πιο παρατηρητικός, θα είχα προσέξει χωρίς άλλο πως τα χαρακτηριστικά της είχαν κάτι το παράξενο. Εκείνο το επίμονο βλέμμα δεν το είχα δει ίσως πιο πρώτα κάπου αλλού; Δεν το είχα δει σε κανέναν άλλο το μορφασμό εκείνο, που φαινό­ ταν σα χαμόγελο, δίχως νάναι; Αλλά κείνη τη στιγμή σκεφτόμουνα όλως διόλου άλλο πράγμα, γιατί ήμουν πολύ αθώος για να προσέξω τη μορφή της θείας μου και να κυττάξω ν’ ανακαλύψω αν υπήρχε καμμιά ομοιότης στη μορφή της με το πρόσωπο της Χριστίνας. Σύντομα θα σας πω, πώς επέρασατις δυο βδομάδες, που επακολουθήσανε, για να φτάσω στο πιο περίεργο μέρος αυτής της ιστορίας. Ο αναγνώστης θα φανταστή δίχως κόπο, πόσο με στενοχωρούσε τώρα η μοναξιά μου, που ήταν πριν τόσο ήρεμη και δεν μπορούσα πια να την υποφέρω, καθώς και τη λύπη μου που μ’ εχώρισαν από εκείνη την κοπέλα, που μ’ όλη μου την καρδιά θα 'δινα γι’ αυτήνε τη ζωή μου. Σαν τριγυρνούσα πολλές φορές έξω από το σπίτι μου ’ρχόταν στο μυαλό να προκαλέσω την προσοχή της Χριστίνας και να την κάμω να ’ρθή στο παραθύρι, αλλά την ώρα που έκανα να ρίξω κανένα χαλίκι στα τζάμια του παρα­ θυριού της, μια αυστηρή φωνή με φώναζε στο σαλόνι. Εξασκούσαν μιαν άγρυπνην επίβλεψι επάνω μου και δεν μπορούσε το σχέδιό μου να πετύχη. Ό σο περνούσαν οι μέρες άλλαζα. Είχα γίνει σκυθρωπός και τίποτα δε μου ’κάνε όρεξι. Δεν μπορούσα πια ούτε να διαβάσω, ούτε τίποτε άλλο να κάμω που ν’ απαιτούσε λίγη προσοχή. Μια σκέψι απασχολούσε το μυαλό μου, να ξαναδώ την Χριστίνα! Κύτταζα πάντα να βρίσκωμαι στη σκάλα την ώρα που περνούσε η μητέ­ ρα, η θεία Ιουδήθ ή η Ντίναχ η καμαριέρα για να της πάρουν να φάγη. Δε μ’ άφη­ ναν να τις ακολουθήσω, δοκίμαζα όμως κάποια χαρά και λύπη μαζί, σαν άκουα τα βήματά τους, π’ έφταναν ώς την κάμαρα της Χριστίνας. Αυτό π’ έκανα, δεν άρεσε διόλου στη θεία μου, που είχε υποπτευθή, ότι το ’κανα για λόγους, που ούτε καν τους φανταζόμουνα. Ένα βράδυ λοιπόν μου διηγήθηκε μιαν ιστορία τρομακτική, για κάτι που είχε συμβή στο μέρος εκείνο του σπιτιού που έμενε με τη Χριστίνα. Μου είπε πως είχε δει κάποιον στο διάδρομο, που έφερνε στην κάμαρά τους και περνούσε από κοντά της. Ή ταν άντρας τάχα ή γυναίκα; Δεν μπορούσε να το καταλάβη, ήταν βέβαιη όμως πως είχεν αισθανθή μια θερμήν αναπνοή ν’ αγγίζη το πρόσωπό της. Μ ’ εκύτταξε έπειτα αρκετήν ώρα, για να δη τι εντύπωσι μου είχαν κάνει τα λόγια της. Η ματιά της μ’ έκανε να χάσω το χρώμα μου. Ήταν εύκολο να τρομάξω με τέτοιες ιστορίες, κι εκείνη που μου είχε πει, μου φάνηκε φοβερή, γιατί η θεία είχε βρει καλά το στόχο της. Κι από τότες, χωρίς να σκεφτώ πια να πάω οπήν κάμαρα της Χριστίνας, δεν ετόλμησα να ξανανέβω στη σκάλα σαν εβράδυαζε. Από την ημέρα, που ’χε έλθει στο σπίτι η θεία Ιουδήθ, η μητέρα συνήθιζε να με στέλνη ταχτικά το απόγευμα στο Φορτ Χόουπ, για να της αγοράζω τάχα μιαν

ξένο διήγημα

εφημερίδα, πραγματικά όμως, κι είμαι βέβαιος γι’ αυτό, με το σκοπό να με απομακρύνη από το σπίτι την ώρα που η Χριστίνα θα ’βγαίνε να κόμη τον περίπατό της. Τα πράγματα έμειναν σ’ αυτό το σημείο για δύο ολόκληρες βδομάδες. Είχα χάσει το χρώμα μου και δύο σκοτεινοί κύκλοι είχαν σχηματισθή γύρω από τα μάτια μου. Η μητέρα με κυπούσε προσεχτικά σαν πήγαινα να τη δω και καμμιά φορά μού έπιανε απότομα το σφυγμό λέγοντάς μου με φωνή που έτρεμε λιγάκι: «Παλιόπαι­ δο». Μα ο θυμός της κι η λύπη της δε μ’ εσυγκινούσαν. Στο νου μου είχα πάντα τη Χριστίνα. Οι διακοπές του σχολειού κόντευαν να τελειώσουν και έχασα καθ’ ελπίδα πως θα μπορούσα να την ξαναδώ, ως που μια μέρα συνέβηκε κάτι, που δίχως να το περι­ μένω, έδωκε ένα αιφνίδιο τέλος σ’ όλην αυτή την ιστορία. Ένα βράδυ στις αρχές του Σεπτέμβρη, έπειτα από την ανυπόφορη ζέστη της ημέρας, μια θύελλα ξέσπα­ σε. Είχε αρχίσει η βροχή να χτυπά στα τζάμια των παραθυριών την ώρα που ανέ­ βαινα στην κάμαρά μου, όταν περνώντας από το πρώτο πάτωμα στο δεύτερο άκουσα έναν παράξενο κρότο παρόμοιο με τον ήχο ενός τυμπάνου. Οι ιστορίες της θείας μού ήλθαν τότε στο μυαλό κι άρχισα ν’ ανεβαίνω τρέχοντος τα σκαλιά, όταν απότομα μια φωνή μ’ έκανε να σταματήσω. Η φωνή αιπή δεν ήταν ούτε της μητέρας μου ούτε της θείας. Ή ταν τόσο διαπεραστική, που εφαντάστηκα πως φώναζε κανένα θηρίο. Μ ’ έπιασε ίλιγγος και στηρίχτηκα στον τοίχο για να μην πέσω. Για τίποτα στον κόσμο δε θα ’κανα ένα βήμα πίσω, δεν μπορούσα όμως και να προχωρήσω κι έμεινα εκεί κατατρομαγμένος. Σε μια στιγμή ο κρότος δυνάμω­ σε και τότε κατάλαβα πως κάποιος, η Χριστίνα, ίσως, για λόγους που δεν μπο­ ρούσα να εννοήσω, κουνούσε δυνατά με τα χέρια τη ς την πόρτα. Στο τέλος επήρα θάρρος όχι για να κυττάξω να δω τι έτρεχε και να βοηθήσω τη Χριστίνα, αλλά για να το βάλω στα πόδια. Σαν μπήκα στην κάμαρά μου κι ενώ ακόμα πίστευα πως άκουα τον παράξενο εκείνο κρότο και τη διαπεραστική φωνή, γονά­ τισα κι άρχισα να λέγω δυνατά την προσευχή μου. Την άλλη μέρα βρήκα στο σαλόνι τη θεία Ιουδήθ και τη μητέρα που ήταν καθισμέ­ νη κοντά της. Κρατούσε τα χέρια της θείας και την παρηγορούσε. Φαινόταν κι οι δυο συγκινημένες και δε μ’ επρόσεξαν σαν μπήκα μέσα. Εγώ κύτταξα τότες να επωφεληθώ από μια τέτοια ευκαιρία για να μάθω τι απέγινε η Χριστίνα, γιατί θα μιλούσαν δίχως άλλο γι’ αυτή. Κάθισα λοιπόν σιγά πίσω από τις δύο γυναίκες. Έτσι έμαθα σε λίγες στιγμές πως η θύελλα της περασμένης βραδυάς είχε πειρά­ ξει πολύ τη Χριστίνα. Σαν άκουσε τις πρώτες βροντές ετρόμαξε κι αφού φώναξε βοήθεια, θέλησε ν’ ανοίξει την πόρτα. Αλλά δεν μπόρεσε κι ελιποθύμησε. «Τι κακά π’ έκανα να τη φέρω εδώ!», είπε η θεία μου. Κι επρόσθεσε κατόπι σ’ έναν τόνο που δεν μπορώ να σας τον παραστήσω: «έκαμε κάτι να μου πη!» Έπειτα από δυο ώρες ήμουνα στην κάμαρά μου, όταν μπήκε η μητέρα μέσα. Φορούσε το ταξειδιώτικο καπέλλο της κι ένα μακρύ σάλι. Ποτέ μου δεν την είχα δει τόσο σοβαρή. «Γιάννη», μου είπε, «το μικρό κορίτσι που είχες δει την ημέρα που ήλθε εδώ η θεία σου, η Χριστίνα, δεν είνε καλά κι ανησυχούμε. Άκουσε. Θα πάω με τη θεία σου το απόγεμα στο Πρόβιντενς. Θα συμβουλευτούμε ένα γιατρό και θα τον φέρουμε μαζύ μας. Η Χριστίνα θα μείνη εδώ κι η Ντίναχ θα φροντίση γι’ αυτή. Μπορείς να μου υποσχεθής πως σαν φύγουμε δε θα ζητήσης να πας στην κάμαρα της Χριστίνας;» Εγώ υποσχέθηκα. «Είνε πολύ σοβαρό αυτό, έχω όμως εμπιστοσύνη σε σένα», μου είπεν η μητέρα μου κυττάζοντάς με με ύποπτες ματιές. «Θέλεις να μου ορκιστής στο Ευαγγέλιο πως δε θ’ ανεβής στην κάμαρά της;» Εκούνησα το κεφάλι κι η μητέρα μου πήρε τη θεία και σε λίγα λεπτά έφυ­ γαν.

ξένο διήγημι

■W

Η πρώτη κίνησις, π’ έκανα, ήταν να τρέξω στην κάμαρα της Χριστίνας- δεν ετόλμησα όμως, γιατί φοβόμουνα. Έπειτα από λίγο ο πειρασμός μού το ξανάβαλε στο μυαλό και σαν εβεβαιώθηκα πως η Ντίναχ ξανακατέβηκε, αφού πήρε στη Χριστίνα το φαγητό της, ανέβηκα γρήγορα πόνου. Σαν έφθασα στο στοιχειωμένο διάδρομο, όπως μου τον είχαν τουλάχιστο παραστήσει, η καρδιά μου χτυπούσε δυνατά. Ο διάδρομος ήταν μακρύς και σκοτεινός με στροφές. Στην είσοδό του ήταν χαραγμένη μια βιβλική επιγραφή, που έπαιρνε μια παράξενη έννοια τη στιγμή εκείνη στο μυαλό μου. «Σαν θα μπω στην κοιλάδα του ίσκιου του θανάτου, δε θα φοβάμαι κανένα κακό». Τα λόγια αυτά, που τα διά­ βασα μηχανικά, μ’ έκαμαν να θυμηθώ πως είχα δώσει το λόγο μου να μην κάνω εκείνο που σκέφτηκα εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Δεν το είχα ορκιστή όμως στο Ευαγγέλιο πραγματικά και η συνείδησί μου ησύχασε. Είχα κάνει μερικά βήματα κι εζήτησα να δώσω θάρρος στον εαυτό μου, για να μη με κάνη ο φόβος να γυρίσω πίσω. Η σκέψι πως μπορούσα ίσως να ξαναδώ τη Χριστίνα και να πιάσω το χέρι της άλλη μια φορά, με συνεκράτησε. Άρχισα να τρέχω τότε στις μύτες των ποδιών μου και όπως εκείνη την ώρα δεν έβλεπα διόλου, έπεσα, και χτύπησα στην πόρτα της Χριστίνας. Ήμουν ταραγμένος και δε σκέφτηκα να φωνάξω αλλ’ έκαμα ν’ ανοίξω την πόρτα, που ήταν κλειδωμένη. 'Ακόυσα τότε τη Χριστίνα, που βημάτιζε στην κάμαρά της. Με το θόρυβο π’ έκανα διευθύνθηκε προς την πόρτα. Περίμενα με την ελπίδα πως θ’ άνοιγε, μ’ αυτή σταμάτησε, χωρίς πια να κινηθή. Χτύπησα στην αρχή σιγανά την πόρτα, κατόπι πιο δυνατά χωρίς κανένα αποτέλε­ σμα. Τη φώναξα με τ’ όνομά της, της μίλησα, της είπα πως είμαι ο ανηψιός της θείας Ιουδήθ, πως μου είχε παραγγείλει να της πω κάτι και πως έπρεπε να μ’ άνοι­ ξη. Στα τελευταία σαν είδα πως δεν ελάβαινα καμμιάν απάντησι γονάτισα μπρο­ στά στην πόρτα και κύτταξα από την κλειδαρότρυπα. Η Χριστίνα ήταν ορθή λίγα βήματα μακρυά απ’ την πόρτα και κύτταζε προσεχτικά προς το μέρος μου. Ήταν σκεπασμένη με μια μακρυά νυχτικιά, που έφτανε ώς τα πόδια της κι άφηνε μόνο να φαίνωνται τα γυμνά της δάχτυλα. Τα πλούσια μαλλιά της, που δεν τα κρατού­ σε η χτένα, ήσαν απλωμένα ολόγυρα από το κεφάλι της. Τα μάγουλά της ολοπόρφυρα και τα γαλανά της μάπα μέσ’ στο φως που έπεφτε στο πρόσωπο, είχαν ένα ακίνητο βλέμμα που δεν μπορούσα να ξεχάσω. Εδοκίμασα τότε μια παράξε­ νη εντύπωσι, πως μ’ έβλεπε από μέσα και με παρατηρούσε. Μου φάνηκε πολύ πιο όμορφη απ’ όσο είχα κάποτε πιστέψει. Ήμουν έξω φρενών, που την έβλεπα τόσο κοντά και δεν μπορούσα να πέσω στα γόνατά της. Στα τελευταία κουρασμένος από τη συγκίνησι, που κατώρθωνα να κρύβω τόσον καιρό άρχισα τα κλάμματα και χτυπούσα απηλπισμένος το κεφάλι μου πάνου στην πόρτα. Έπειτα από λίγην ώρα, πέρασε απ’ το μυαλό μου μια σκέψι που μου ’δωκε θάρ­ ρος και τη βρήκα σωστή χωρίς να σκεφτώ πως αυτό, που επρόκειτο να κάμω, ήταν λίγο απερίσκεπτο. Πέρασα κάτου από την πόρτα ένα χαρτάκι, αφού έγραψα πρώτα με μεγάλα γράμματα τα ακόλουθα: «Χριστίνα, άνοιξέ μου, σ’ αγαπώ!» Από την κλειδαρότρυπα είδα τότε τη Χριστίνα να αρπάζη το χαρτάκι και να το γυρίζη στο χέρι της πολλές φορές χωρίς να φαίνεται πως καταλάβαινε τα λόγια που είχα γράψει. Κατόπι τ ’ άφησε να πέση και τραβήχτηκε προς το βάθος του δωματίου όπου το βλέμμα μου δεν μπορούσε να την ακολουθήση. Μέσα στην παραφορά μου τη φώναξα, όσο μπορούσα δυνατώτερα και χωρίς να ξέρω τι έλεγα, της υποσχέθηκα να της κάμω ένα δώρο, αν μου άνοιγε. Αυτά τα λόγια, που επρόφερα στην τύχη, μ’ έκαμαν να σκεφτώ κάτι άλλο. Ανέβηκα στην κάμαρά μου βιαστικά, έψαξα τα συρτάρια μου με την ελπίδα πως θα ’βρισκα κάτι να κάμω δώρο στη Χριστίνα, μα δε βρήκα τίποτα μπροστά μου.

ξένο διήγημα

Έτρεξατάτε στην κάμαρα της μητέρας μου, μα ούτε εκεί δε βρήκα τίποτα, που ν’ αξίζη τον κόπο να το κάνω δώρο στη Χριστίνα. Τέλος αφού έψαξα παντού παρετήρησα πίσω από ένα έπιπλο μια βαλίτσα της θείας μου στηριγμένη στον τοίχο. Φαίνεται πως δεν την νόμιζαν εξασφαλισμένη στην κάμαρα της Χριστίνας. Έτυχε μια φορά να είνε ανοιχτή και αφού σήκωσα το σκέπασμα βούτηξα μέσα το χέρι μου με κάποια λαχτάρα. Αφού έψαξα αρκετή ώρα ανεκάλυψα ένα μικρό κουτί δερμάτινο κρυμμένο καλά μέσα σ ’ ένα κομμάτι ρούχο. Ή ταν φοδραρισμένο μ’ ένα χνουδωτό ύφασμα και είχε μέσα κορδέλες χρωματιστές με δαχτυλίδια. Πόσο καλά το θυμούμαι! Στα δαχτυλίδια αυτά ήταν ένα που μου άρεσε πολύ, μόλις το είδα. Ένα χρυσό πολύ λεπτό μ’ ένα μικρό σάπφειρο στη μέση. Μ έσ’το δαχτυλίδι αυτό ήταν περασμένος ένας κύλινδρος από επιστολές και τις έβγαλα σχίζοντάς τες. Κατόπι ξαναγύρισα στην κάμαρα της Χριστίνας κι άρχισα πάλι να τη φωνάζω χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Ή λθε μονάχα στην πόρτα, όπως και την πρώτην φορά. Τότε πέρασα το δαχτυλίδι κάτου από την πόρτα κι είπα: «Χριστίνα, πάρε το δώρο σου. Άνοιξέ μου!» Και χτύπησα με την παλάμη μου την πόρτα για να την κάμω να προσέξη αλλά η Χριστίνα είδε δει το δαχτυλίδι και το πήρε. Το κράτησε για μια στιγμή στην παλάμη της, το κύτταξε καλά και θέλησε κατόπι να το βάλη στο μεγάλο δάχτυλο· ήταν όμως το δαχτυλίδι στενό και σταμάτησε λίγο πιο κάτου απ’το νύχι. Χτύπησε το πόδι της θυμωμένη και το έσπρωξε πιο μέσα. Τότε εγώ της φώναξα. «Όχι μη το βάλης σ’ αυτό το δάχτυλο!» Αλλά φαίνεται ότι ή δεν μ’ άκουε ή δεν καταλάβαινε τα λόγια μου. Εκείνη τη στιγμή κούνησε το χέρι της. Το δαχτυλίδι είχε περάση. Το εθαύμασε για λίγες στιγμές και θέλησε να το ξαναβγάλη. Εδοκίμασε, αλλά δεν μπορούσε. Το δαχτυλίδι δεν έβγαινε πια. Η Χριστίνα άρχισε τότε να το δαγκάνη από το θυμό της. Κατόπι έπεσε στο κρεββάτι της και έβαλε τις φωνές. Εγώ τότε έφυγα. Σαν ξαναγύρισαν στο σπίτι η μητέρα και η θεία Ιουδήθ, τις συντρόφευε ένας για­ τρός από το Πρόβιντενς. Εγώ ήμουν στην κάμαρά μου κατατρομαγμένος. Δεν τόλμησα να κατέβω την ώρα του δείπνου και σαν ενύχτωσε, με πήρε ο ύπνος. Την άλλη μέρα το πρωί στας πέντε ο κρότος των τροχών ενός αμαξιού μ’ έκανε να ξυπνήσω. Πλησίασα στο παραθύρι κι είδα να σταματάη κοντά στην πόρτα μας ένα αμάξι με δυο άλογα. Εκείνο που είδα τότε μου φάνηκε σαν ένα κακό όνειρο. Είδα την καμαριέρα να βοηθή τον αμαξά που φόρτωνε τη βαλίτσα της θείας μου στ’ αμάξι. Έπειτα φάνηκε η θεία μου στηριζομένη στο χέρι της μητέ­ ρας. Φιλήθηκαν πολλές φορές. Κάποιος τις ακολουθούσε (πιστεύω πως ήταν ο γιατρός από το Πρόβιντενς, που είχε περάσει τη νύχτα στο σπίτι μας) και κρα­ τούσε από το χέρι τη Χριστίνα. Φορούσε ένα μεγάλο καπέλλο, που της σκέπαζε το πρόσωπο. Στο δάχτυλό της έλαμπε το δαχτυλίδι, που δεν μπορούσε να το βγάλη. Ούτε η μητέρα, ούτε κι η θεία μου, που την ξανάειδα αργότερα μόνη, δεν μου είπαν λέξι για την υπόθεσι αυτή κι εφαντάστηκα πως είχα ονειρευτή. Θα με πιστέ­ ψουν τάχα; Την εξέχασα. Τι παράξενη που είνε αλήθεια η καρδιά μας! Το άλλο καλοκαίρι η θεία μου δεν ξανάρθε, αλλά λίγες μ έρ ες πριν από τα Χριστούγεννα περνούσε απ’την Βοστώνη και μας επεσκέφθηκε. Η μητέρα μου κι εγώ είμαστε στο σαλόνι. Κύτταγα από το παραθύρι τους εργάτες, που εφτυάριζαν έξω το αλάτι, όταν μπήκε άξαφνα η θεία μου. Στάθηκε για μια στιγμή στην πόρτα κι έβγαλε τα γάντια της με μηχανικές κινήσεις. Ύστερα έπεσε κλαίοντας στην αγκαλιά της μητέρας μου. Στο χέρι της, που δεν το σκέπαζε πια το γάντι, έλαμπε ο μικρός σάπφειρος! Έ ξω οι εργάτες εξακολουθούσαν να φτυαρίζουν τ ’ αλάτι μ’ ένα πένθιμο κρότο... □

ξένο διήγημι

Η* προσαρμοσμένο στην ελλητ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

Αρ. 396 1 Μα'ί'ου - 31 Μαϊου 1999

Γενικά Έ ργα

Βιβλιογραφία ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Θ. I. Ιονική βι­ βλιογραφία. 16ος-19ος αιώνας. Τό­ μος Α’ : 1508-1850. Νέα έκδοση ε­ παυξημένη. Αθήνα, 1998. Σελ. 592. Δρχ. 12.480. ISBN 960-91007-0-8.

Φιλοσοφίι Γενικά Αγιου Αυγουστίνου εξομολογήσεις. Τόμοι Α’ + Β ’ . Εισ.-μετ.-σχόλ. Φ. Αμπατζοποΰλου. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 364+344. Δρχ. 4.800 (ο κάθε τόμος). ISBN τ. Α’ 960-600-3094. ISBN τ. Β’ 960-600-310-8. Η λάμψη ίων ιδεών. Μετ. Ε. Ζαχαροπούλου. Αθήνα, Terzo Books, 1998. Σελ. 328. Δρχ. 5.300. ISBN 9607867-05-Χ. ΖΩΓΡΑΦΙΔΗΣ Γ. Εικαστική φιλοσο­ φία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 268. Δρχ. 3.500. ISBN 960-344-585-1. ΛΑΜΨΑΣ Γ. Χίλια χρόνια ελληνικής σκέψης. Αθήνα, Παπαζήσης, 1999. Σελ. 467. Δρχ. 6.760. ISBN 960-021307-0. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ. Φι­ λοσοφία, επιστήμες και πολιτική. Επιμ. Π. Νουτσος. Αθήνα, Τυπωθήτω, 1998. Σελ. 527. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7643-81-Χ.

ATHANASSIADI Ρ. Damascius. The philosophical history. Athens, Απάμεια, 1999. Σελ. 403. Δρχ. 12.480.

ISBN 960-85325-2-3.

CARRIERE J.-C. Ο κύκλος των σο­

m-

επιμέλεια: ΕΦΗΑΠΑΚΗ

φών. Μετ. Γ. Κ. Καλαμάντης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 609. Δρχ.

5.500.

ISBN 960-236-996-5. ΚΟΝ I. Πρωτοπόροι φιλόσοφοι. Μετ. Γ. Καραγιάννης. Αθήνα, Ε κά τη, 1998. Σελ. 212. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7437-60-8.

Ατομική ψυχολογία BRUNEL Η. Οδηγός άμεσης χαλά­ ρωσης. Μετ. Μ. Κουλεντιανού. Αθή­ να, Θυμάρι, 1998. Σελ. 141. Δρχ.

2.080. ISBN 960-349-030-Χ.

Κοινωνική ψυχολογία

ΠΡΕΒΕ Κ. Καιροί αναζήτησης. Μετ.

X. Νάσιος. Αθήνα, Στάχυ, 1998. Σελ. 212. Δρχ. 3.8 0 0 . ISBN 9607151-84-4.

ΠΙΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Κοινωνικά προ­ βλήματα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμμα­ τα, 1998. Σελ. 310. Δρχ. 4.000. ISBN 960-344-612-2.

SALMON Μ. Η. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Εισαγω­ γή στη φιλοσοφία της επιστήμης. Απόδ. Π. Θεοδώρου κ.ό. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρή­ της, 1998. Σελ. 623. Δρχ. 7.200.

ISBN 960-524-052-1.

BALLIER C. Ψυχανάλυση της βίας. Μετ. Δ. Τσαρμακλή. Αθήνα, Νεφέλη, 1998. Σελ. 307. Δρχ. 4.680. ISBN 960-211-407-Χ.

Εφαρμοσμένη ψυχολογία

Αρχαία φιλοσοφία

Παραψυχολογία

SA H ID II. Ροδών θείας ενότητος. Απόδ. Δ. Ανδρικόπουλος. Αθήνα, 1998. Σελ. 430. Δρχ. 7.000. ISBN 960-7582-24-1.

UAN PRAAGH J. Μιλώντας με τον ουρανό. Μετ. Ε. Μεταξά. Αθήνα, Το Κλειδί, 1999. Σελ. 347. Δρχ. 3.500.

ISBN 960-237-146-3.

Νεότερη φιλοσοφία CHOMSKY Ν. Δυνάμεις και προοπτι­ κές. Μετ. Λ. Χαραλαμπίδης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 485. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-04-0013-3.

Αποκρυφισμός Μυστικές εταιρίες. Θεσσαλονίκη, Α ρχέτυπο, 1998. Σελ. 230. Δρχ.

3.640. ISBN 960-7298-80-2. Ψ υ χ ο λ ο γ ία

Γενικά ROSSI L. Το 20-λεπτο διάλειμμα. Μετ. Μ. Ταυρή. Αθήνα, Θ υ μ ά ρι, 1998. Σελ. 263. Δρχ. 3.430. ISBN 960-349-033-4.

Θ ρ ησ κεία

Γενικά ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ Ν. (ΑΡΧΙΜ.) Αρχιεπίσκοπος Λουκάς. Αθήνα, Α κ ρ ίτα ς, 1999. Σελ. 4 21. Δρχ.

4.650. ISBN 960-328-112-3. ΑΥΓΟΥΣΤΙΔΗΣ Α. Εν ασθενείαις καόχησις. Αθήνα, Α ρ μ ό ς, 1998. Σελ. 67. Δρχ. 1.300. ISBN 960-527079-Χ. ΘΕΟΔΩΡΟΥ Α. «Γεύσασθε και ίδετε». Αθήνα, Α π ο σ το λικ ή Δ ια κ ο ν ία , 1998. Σελ. 125. ISBN 960-315-328-1. ΘΕΟΔΩΡΟΥ Α. «Προς το εκούσιον πάθος». Αθήνα, Αποστολική Διακο-

ΒιΒλιογραφικό δελτίο

via, 1998. Σελ. 467. ISBN 960-315338-

9.

ΘΕΟΔΩΡΟΥ A. «Ρανπείς με υσσώπω και καθαρισθήσομαι». Αθήνα, Αποοτολική Διακονία . Σελ. 164. ISBN 960-315-323-0. ΜΠΟΥΓΑΤΣΟΣ Ν. Θ. Κοινωνική δι­ δασκαλία Ελλήνων πατέρων. Μετ. X. Σ. Γαρνάβος - Δ. Σ. Αθανασόπουλος. Τόμος Α'. Αθήνα, Αποσιολική Διακονία. Σελ. 427. ISBN 960-3153397. ΣΙΑΣΟΣ Λ. X. Αίμα σταφυλής. Αθή­ να, Α ρμ ό ς, 1998. Σελ. 186. Δρχ.

2.800.

ISBN 960-527-100-1. ΒΑΛΕ Ο. Ιησούς και Βούδας. Δια­ σταυρούμενα πεπρωμένα. Μετ. Φ. Μπούκη-Για6ή. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1999. Σελ. 239. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-7458-28-1. ΟΥΣΠΕΝΣΚΥ Λ. Η θεολογία της ει­ κόνας στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Τό­ μος Β '. Μετ. Σ. Μαρίνης. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 702. Δρχ. 5.500.

ISBN 960-527-083-8.

Μυθολογία ΤΕΫΛΟΡ Μ. Η τρίμορφη θεότητα. Μετ. Α. ΑρΒανιτίδου. Θεσσαλονίκη, Απολλώνιος, 1998. Σελ. 113. Δρχ.

2.910.

ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ Τ. Απλά μαθήματα ιστο­ ρίας. Αθήνα, Π απ αζήσης, 1998. Σελ. 230. Δρχ. 2.600. ISBN 960-021308-9. ΜΑΡΤΗΣ X. Σ. «Ο εμπαιγμός». Αθή­ να, 1998. Σελ. 451. Δρχ. 5.000. ISBN 960-86267-0-6. ΣΗΦΟΥΝΑΚΗΣ Ν. Κατατεθειμένες προτάσεις. Αθήνα, Ν έα Σ ύνο ρα , 1999. Σελ. 195. Δρχ. 2.500. ISBN 960-14-0023-0.

WILDENMANN R. Η εκλογική έρευ­ να. Πρόλ.-μει.-σχόλ. Β. Γεωργιάδου. Αθήνα, Παπαζήσης, 1998. Σελ. 180. Δρχ. 2.600. ISBN 960-02-1304-6.

Δίκαιο ΜΑΡΑΒΕΛΙΑΣ X. Ε. Φόνος. Τα φονι­ κά δικαστήρια και ιδίως το εν Φρεαττοί του Πειραιώς Δικασιήριον. Πειραι­ άς, Δ ικ η γ ο ρ ικ ό ς Σύλλογος Π ει­ ραιώ ς, 1998. Σελ. 109. ISBN 96086093-3-Χ.

Εκπαίδευση

ΚΑΤΣΙΚΑΣ X. Σχολείο, τάξη και ιδεο­ λογία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 295. Δρχ. 3.500. ISBN 960-344-656-6.

ΚΟΨΙΔΑ-ΒΡΕΤΤΟΥ Π. Το έγκλημα και οι κοινωνικοί του προσδιορισμοί. Λευκάδα 1900-1940. Αθήνα, Σάκκο υ λα ς, 1998. Σελ. 533. Δρχ.

10.000.

ISBN 960-232-880-0.

Επικοινωνίες

Βιβλιογραφικό δελτίο

Κοινωνική ανθρωπολογία ΠΕΤΡΟΝΩΤΗ Μ. Το πορτραίτο μιας διαπολιτισμικής σχέσης. Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1998. Σελ. 346. Δρχ. 5.720.

ISBN 960-348-084-3.

ΜΑΛΙΝΔΡΕΤΟΥ Β. Π. Χρηματιστή­ ριο. Αθήνα, Παπαζήσης. Σελ. 421. Δρχ. 8.840. ISBN 960-02-1323-2.

SOROS G. Η κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού. Μετ. Α. ΑλαΒάνου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 393. Δρχ. 4.500. ISBN 960-14-0011-7.

Για μια Ευρώπη των κοινωνικών δι­ καιωμάτων. Επιμ. Λ. Τ. Κατσέλη - Θ. Κ. Πελαγίδης. Αθήνα, Παπαζιίσης, 1998. Σελ. 287. Δρχ. 3.640.

ΣΕΡΓΗ Γ. Β. Να τα πούμε; Αθήνα, Φ ιλιππότης, 1999. Σελ. 220. Δρχ.

3.430.

ΑΣΣΟΣ Ε. Τ. Εκεί στην Ανατολή... Αθήνα, Πελασγός, 1999. Σελ. 169. Δρχ. 2.600. ISBN 960-522-078-4.

Μέθοδοι στην κοινωνιολογική έρευ­ να. Επιμ. Γ. Παπαγεωργίου. Αθήνα, Τυπω θιίτω , 1998. Σελ. 331. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-764-83-6.

Πολιτική

ΡΗΓΑΤΟΣ Γ. Α. Η αρχαία ιατρική στη λαϊκή μας παράδοση. Αθήνα, Βήτα, 1999. Σελ. 277. Δρχ. 15.000. ISBN 960-7308-95-6.

Ελληνική οικονομία και ενιαίο νόμι­ σμα Ευρώ. Αθήνα, Synthesis, 1999. Σελ. 132. Δρχ. 2 .0 8 0 . ISBN 96085257-1-3.

Κοινωνιολογία

AXLEROD R. Η εξέλιξη της συνεργα­ σίας. Μετ. Θ. Στασινός. Αθήνα, Κασχανιώτης, 1998. Σελ. 252. Δρχ.

7.280. ISBN 960-03-2314-3.

ΚΑΚΟΥΡΗ Κ. I. Διονυσιακά. Αθήναι, Ιδεοθέατρον, 1999. Σελ. 244. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-7921-30-5.

Οικονομία

ΧΟΛΕΒΑΣ I. Κ. Για ένα ανθρωποκε­ ντρικό μικτό οικονομικό σύστημα. Αθήνα, Πελασγός, 1998. Σελ. 160. Δρχ. 2.600. ISBN 960-622-077-6.

ΛΑΖΟΣ Γ. Το πρόβλημα της ποιοτικής έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες. Αθήνα, Παπαζήσης, 1998. Σελ. 581. Δρχ. 7.280. ISBN 960-02-1312-7.

Σελ. 138. Δρχ. 2 .7 4 0 . ISBN 9607881-02-8. ΖΕΥΓΩΛΗΣ Γ. Δ. Έποικοι Κρητικοί στ' Απεράθου της Νάξου. Αθήνα, 1998. Σελ. 435. Δρχ. 8.320. ISBN 960-90976-0-Χ.

POSTMAN Ν. Τεχνοπώλιο. Μετ. Κ. Μεταξά. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 206. Δρχ. 7.280. ISBN 960-032375-5.

Λαογραφία ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ Γ. Α. - ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ X. Γ. Το Τσαγράκ της Κερασούντας του Πόντου. Αθήνα, 1999. Σελ.

214+Φωτ. Δρχ. 3.300. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ. Γ. Η διδασκαλία του δημοτικού τραγουδιού. Αθήνα, Σ μίλη, 1998. Σελ. 173. Δρχ. 3.000.

ISBN 960-7793-14-5. ΓΟΥΣΙΟΣ Α. Δ. Η κατά το Πάγγαιον χώρα. Τα τραγούδια της πατρίδος μου. Θεσσαλονίκη, Καπόνι, 1999.

ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ Π. - ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Κ. Η νεοελληνική γλώσσα και έκθεση σιο ενιαίο λύκειο. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 368. Δρχ. 4.300. ISBN 960-600-748-0. Γλώ σσα

Γενικά ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ. Διαλεκτικοί θύλακοι της ελληνικής γλώσσας. Αθήνα, 1999. Σελ. 155. Δρχ. 2.910. ISBN 960-85931-5-8. ΛΙΑΠΗΣ A. Κ. Γλωσσάριο της Ρωμανί. Κομοτηνή, 1998. Σελ. 157. Δρχ.

3.120. ISBN 960-91039-0-1. ΣΤΑΥΡΙΔΗ-ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ Ρ. Γλώσσα, εκπαίδευση και πολιτική. Αθήνα, Ολκός, 1999. Σελ. 194. Δρχ. 4.300.

ISBN 960-7169-87-5. ΣΥΜΕΩΝΙΔΟΥ-ΧΡΙΣΤΙΔΟΥ Τ. Εισα­ γωγή στη σημασιολογία. Θεσσαλονί­ κη, University Studio Press, 1998. Σελ. 183. Δρχ. 2.500. ISBN 960-120703-1.

m

Ελληνική γλώσσα ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ Ε. Λεξικό της ελλη­ νικός αργκό. Β' έκδοση. Αθήνα, Κάκτος, 1998. Σελ. 916. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-352-519-7.

Θετικές επιστήμες Αστρονομία ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ X. «Το άστρο των Μά­ γων». Β' έκδοση. Αθήνα, 1999. Σελ.

79. Δρχ. 1.040.

LE CORBUSIER. Ένα μικρό σπίτι. Μετ. Δ. Αντωνακάκη. Αθήνα, Libro, 1998. Σελ. 80. ISBN 960-490-020-Χ.

Ζωγραφική Αλέξανδρος Τσαρης. Ζωγραφική 1994-1999. Αθήνα, Εξάντας, 1999. Σελ. 109. Δρχ. 8.320. ISBN 960-256375-3. ΦΛΩΡΟΥ Ε. Γιάννης Τσαροόχης. Η ζωγραφική και η εποχή του. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 334. Δρχ.

8.500.

ISBN 960-236-996-9.

Κινηματογράφος Εφαρμοσμένες επιστήμες Οικιακή οικονομία Ιστορία της διατροφής. Αθήνα, ΕΜΝΕ-Μ νήμων, 1998. Σελ. 199. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7089-15-4. ΓΕΡΑΡΔΗΣ Τ. Αλφαβητάρι του καφέ. Αθήνα, Altagrafico, 1999. Σελ. 222. Δρχ. 7.280. ISBN 960-8011-60-0.

COSTA R. DE. Η μαγειρική του εργέ­ νη. Μετ. Ρ. Καππάτος. Αθήνα, Εκάτη, 1999. Σελ. 154. Δρχ. 2.285. ISBN 960-7437-62-4.

Οργάνωση επιχειρήσεων ΧΑΤΖΗΠΑΝΤΕΛΗ Π. Σ. Διοίκηση ανθρώπινου δυναμικού. Αθήνα, Με­ ταίχμιο, 1999. Σελ. 270. Δρχ. 5.200.

ISBN 960-375-011-5.

ΔΕΡΜΕΝΤΖΟΓΛΟΥ Α. Ιστορίες α­ πό το αμερικανικό σινεμά. Θεσσα­ λονίκη, Ε ρω διός, 1998. Σελ. 208. Δρχ. 4.160. ΘΕΜΕΛΗΣ Κ. Α. Θόδωρος Αγγελόπουλος. Αθήνα, Ύ ψ ιλ ο ν /Β ιβ λ ία , 1998. Σελ. 180. Δρχ. 6.900. ISBN 960-7949-13-7. ΡΙΚΑΚΗ Λ. Συμφωνία χαρακτήρων. Αθήνα, Μ πλε Ε κ δ ό σ ε ις , 1999. Σελ. 157. Δρχ. 2 .0 8 0. ISBN 9608017-00-9.

Φωτογραφία ΚΩΝΣΤΑΝΤΕΛΛΗΣ Γ. - ΚΡΑΛΑΗΚΩΝΣΤΑΝΤΕΛΛΗ Ρ. Καλονή. Αθή­ να, Τ ο πίο. Σελ. 118. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-7646-26-6.

Χιούμορ Τέχνες Γενικά

ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Κ. ...Ακόμη πιο ά­ γρια μωρά. Αθήνα, G u te n b e r g , 1998. Σελ. 142. Δρχ. 3.500. ISBN 960-01-0835-8.

ΨΥΧΟΠΑΙΔΗΣ Γ. Νυχτερινό ταξίδι. Αθήνα, Κ έδ ρ ο ς , 1998. Σελ. 165. Δρχ. 4.200. ISBN 960-04-1536-6.

ANTAL F. Μελέτες ιστορίας της τέ­ χνης. Μετ. Α. Παππάς. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρή­ της, 1999. Σελ. 277. Δρχ. 8.000.

ISBN 960-7309-75-8.

Αρχιτεκτονική ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ. Γ. Συμβολή στη με­ λέτη της Αιγαιοπελαγίτικης παραδο­ σιακής αρχιτεκτονικής. Αθήνα, Γρή­ γορης, 1998. Σελ. 221. Δρχ. 10.000.

ISBN 960-333-182-1. ΧΟΛΕΒΑΣ Ν. Θ. Η αρχιτεκτονική της «μετάβασης» στην Αθήνα του Μεσο­ πολέμου. Αθήνα, Libro, 1998. Σελ.

102. ISBN 960-490-022-6.

©&

Ενασχολήσεις Αθλητισμός ΔΗΜΑΡΑΚΗΣ A. Ε. «Αρμενιστής» σκαφών αναψυχής. Βουλιαγμένη, 1995. Σελ. 787. Δρχ. 22.000. ISBN 960-90117-0-5. ΔΗΜΑΡΑΚΗΣ A. Ε. «Πορτολάνος» σκαφών αναψυχής. Βουλιαγμένη, 1997. Σελ. 758. Δρχ. 24.000. ISBN 960-90117-3-Χ. ΓΚΑΛΕΑΝΟ Ε. Τα χίλια πρόσωπα του ποδοσφαίρου. Μετ. Γ. Χρυσοβέργης. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 324. Δρχ. 4.000. ISBN 960-344562-2.

Κλασική φιλολογία Αρχαίοι συγγραφείς ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Αγαμέμνων. Αρχ. κείμ.εισ.-έμμ. μετ.-ερμην. σχόλ. X. Α. Μπάλτας. Αθήνα, Π α π α δ ήμ α ς, 1999. Σελ. 206. Δρχ. 4.160. ISBN 960-206-445-5. ΒΙΤΡΟΥΒΙΟΣ. Περί αρχιτεκτονικής. Βιβλία VI-X. Μετ.-σχόλ. Π. Λέφας. Αθήνα, Π λέθρον, 1998. Σελ. 397. Δρχ. 9.360. ISBN 960-348-056-8. ΔΙΩΝ X. Διάλογος Αλεξάνδρου και Διογένη. Ο κυνηγός. Ολυμπιακός. Απόδ. Γ. Αβραμίδης - Σ. Μητσάκου. Θεσσαλονίκη, Θύραθεν, 1998. Σελ.

255. Δρχ. 4.800. ΣΟΛΩΝ. Αρχαίον ελληνικόν δίκαι­ ον. Αθήναι, Ιδ εο θ έα τρ ο ν , 1999. Σελ. 3 24. Δρχ. 5 .200. ISBN 9607921-12-9.

Λογοτεχνία Γενικά ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Κ. Δ. Γνωριμία 60 Ελλήνων λογοτεχνών. Τόμοι Α '+Β'. Αθήνα, Ντουντουμης, 1998. Σελ. 4 3 0 + 4 4 3 . Δρχ. 4.680 (ο κάθε τόμος). ISBN Set 960-7837-15-0. Μεγάλη Πελοποννησιακή Λογοτεχνι­ κή Ανθολογία. Πεζογραφία-ποίηση. Τόμοι Α' + Β ' + Γ' (χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 958. Δρχ. 34.320 (οι τρεις τόμοι). ΒΟΥΓΙΑΣ Σ. Η Θεσσαλονίκη είναι μια πεταλούδα. Θεσσαλονίκη, Παρα­ τηρητής, 1998. Σελ. 238. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-374-013-6. ΜΙΣΣΙΟΣ Κ. Γ. Ανθολόγιο Λεσβίων ποιητών. Τόμοι 9ος-10ος. Μυτιλήνη, 1998. Σελ. 780 + 774. Δρχ. 8.320 (ο κάθε τόμος).

Ποίηση ΑΡΑΝΙΤΣΗΣ Ε. Η θάλασσα. Αθήνα, Νεφέλη, 1998. Σελ. 50. Δρχ. 1.200.

ISBN 960-211-413-4. ΒΕΛΤΣΟΣ Γ. Έκθεση προόδου. Αθή­ να, Π λέθρον, 1998. Σελ. 66. Δρχ.

2.700. ISBN 960-348-087-8. ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Δ . Σκοτεινή Πανσέληνος. Αθήνα, Νεφέλη, 1999. Σελ. 156. Δρχ. 2.080. ISBN 960-211419-3. ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ Μ. Μελοποιημένη ποίηση. Τόμος Β'. Αθήνα, Ύ ψ ιλο ν/

βιβλιογραφικό δελτίο

Βιβλία, 1998. Σελ. 377. Δρχ. 8.000.

ISBN 960-7449-12-9.

Α ρ σ ενίδη ς . Σελ. 96. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-253-067-7.

ΘΕΟΤΟΚΗΣ Κ. Τα σονέτα. Αθήνα, Ω κεα νίδα , 1999. Σελ. 151. Δρχ.

2.300. ISBN 960-410-080-7.

ΓΟΥΔΕΛΗΣ Γ. Παπα-Αθεος; Αθήνα, Δίφρος, 1997. Σελ. 207. Δρχ. 3.640.

ΚΑΛΑΒΡΙΑΣ Π. Νυχτερινή πλοήγη­ ση. Αθήνα, 1999. Σελ. 65.

ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ Α. Ζεμφύρα ή το μυστι­ κόν της Πασιφάης. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 38. ISBN 960-325-271-9.

ΚΑΤΣΙΓΙΑΝΝΗΣ X. Ε. Ως εν παρόδω... Ποιήματα. Αθήνα, Περγαμηνή, 1999. Σελ. 132. ISBN 960-7134-20-6.

ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ Τ. Οι πρωταγωνιστές. Αθήνα, Ν εφ έλ η , 1998. Σελ. 168. Δρχ. 1.870. ISBN 960-211411-8.

ΜΑΡΙΝΑΚΗ Ε. Τις νύχτες που κατε­ βαίνω. Ποιήματα. Χανιά, Έ ρεισμα , 1998. Σελ. 44. ISBN 960-8000-00-9.

ΚΑΛΛΙΦΑΤΙΔΗΣ Θ. Οι εφτά ώρες στον Παράδεισο. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1998. Σελ. 302. Δρχ. 4.160.

ΜΕΛΙΟΣ Η. Ν. Χεράτ. Πάτρα, Ελίτροχος, 1998. Σελ. 38. ISBN 9607960-07-6.

ΚΑΡΟΥΖΟΣ Ν. Πεζά κείμενα. Αθήνα, Ίκαρος, 1998. Σελ. 324. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-772140-3.

ΜΕΣΚΟΣ Μ. Μαύρο δάσος. Ποιήματα 1958-1986. Αθήνα, Ν εφέλη, 1999. Σελ. 244. ISBN 960-211-417-7.

ΚΟΝΤΕΛΛΗΣ Π. I. Ζωγραφιές του παλιού καιρού. Αθήνα, Ρεπ άνης, 1998. Σελ. 318. Δρχ. 3.640. ISBN 960-90979-0-1.

ΜΕΣΚΟΣ Μ. Στον ίσκιο της γης. Αθή­ να, Ν εφε'λη, 1999. Σελ. 54. Δρχ.

1.560. ISBN 960-211420-7. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Α. Αυτό το που­ λί είχε έλθει με τα πόδια. Αθήνα, χ.ε. Σελ. 318. Δρχ. 10.400. ΝΙΚΟΡΕΤΖΟΣ Δ. Λευκή μουσική. Ποιήματα. Αθήνα, 1998. Σελ. 125. Δρχ. 3.640. ISBN 960-90999-04. ΡΗΤΑΣ Δ. Α. Τα τραγούδια μου. Αθή­ να, Καστανιώ της, 1999. Σελ. 82. Δρχ. 2.080. ISBN 960-03-2374-7.

ΜΑΡΚΟΓΛΟΥ Π. Ο χώρος της Ιωάν­ νας και ο χρόνος του Ιωάννη. Γ' έκ­ δοση. Αθήνα, Ν εφ έλη, 1998. Σελ.

72. Δρχ. 1.200. ISBN 960-211421-5. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ Δ. Ν. Ημεροδρόμιο. Θεσσαλονίκη, Εντευκτήριο, 1999. Σελ. 43. Δρχ. 1.040. ISBN 960-756808-7. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ Θ. Η περσινή δεκαε­ τία. Διηγήματα. Γιάννενα, 1998. Σελ.

107. ISBN 960-8000-3-00-8.

ΣΤΑΥΡΙΔΗΣ Σ. Η συμμαχία των αθώ­ ων. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 315. Δρχ. 3.300. ISBN 960-04-1499-8. ΣΤΡΟΥΖΑ-ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ Σ. Η κυρά της Σμύρνης. Αθήνα, Εντός, 1999. Σελ. 190. Δρχ. 3 .1 2 0 . ISBN 9608472-28-8. ΤΟΥΤΟΥΖΑΣ Π. Άνθρωποι της καρ­ διάς. Αθήνα, Κάκτος, 1999. Σελ.

195. Δρχ. 2 .0 8 0 . ISBN 960-352542-1. ΤΣΑΓΚΑΡΑΚΗΣ Ο. Κρυφές επιθυ­ μίες. Αθήνα, Ν έα Σύνορα, 1998. Σελ. 323. Δρχ. 4.000. ISBN 960-236976-0. ΤΣΙΓΚΡΑΣ Γ. Οι τερματοφύλακες των πάρκων. Αθήνα, Ν εφ έ λ η , 1999. Σελ. 122. Δρχ. 1.870. ISBN 960-211424-Χ. ΦΡΑΓΚΟΥ-ΓΚΑΪΔΑΤΖΗ Δ. Η ερωμέ­ νη του Θεού. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 158. Δρχ. 2.200.

ISBN 960-527-102-8. ΦΥΤΡΑΣ Λ. Οι πεταλούδες ήταν πρά­ σινες. Μυθιστόρημα. Αθήνα, 1999. Σελ. 2 21. Δρχ. 3 .120. ISBN 96090082-9-1. ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ Ε.-Α. Περίπατος με την Αγγελική. Αθήνα, Κάκτος, 1999. Σελ. 325. Δρχ. 4.160. ISBN 960-3525154.

ΠΑΠΑΟΙΚΟΝΟΜΟΥ Μ. Η ζωή που δεν έζησα. Αφήγημα. Αθήνα, Κ έ­ δρος, 1998. Σελ. 416. Δρχ. 5.000.

ISBN 960-04-1582-Χ.

ΧΡΗΣΤΕΑΣ Γ. Γυναίκες του έρωτα. Διηγήματα. Αθήνα, Απόπειρα, 1998. Σελ. 187. Δρχ. 2.700. ISBN 960-537018-2.

ΣΤΑΜΑΤΗΣ Α. Πυκνό τώρα. Ποίηση. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 76. ISBN 960-344-622-Χ.

ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΣ Γ. X. Σκιές στο περι­ στύλιο. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 328. Δρχ. 4.000. ISBN 960-140003-6.

ΑΛ-ΣΑΙΚ X. Γυναίκες της άμμου και του μύρου. Μετ. Β. Διώτης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 435. Δρχ.

4.800. ISBN 960-236-987-6.

ΣΥΜΕΩΝ (ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΣ) Με ιμάτιον μέλαν. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 429. Δρχ. 4.680. ISBN 960325-275-1.

ΠΕΤΡΟΒΙΤΣ-ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΑΟΥ Λ. Ενώπιον των αγγέλων. Αθή­ να, Πατάκης, 1999. Σελ. 128. Δρχ.

2.700. ISBN 960-600-819-3.

VANDENBERG Ρ. Η κατάρα του Κοπέρνικου. Μετ. Ε. Γεωργούλα. Αθήνα, Κ ονιδά ρης, 1998. Σελ. 489. Δρχ.

6.240. ISBN 960-7186-84-5.

ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ Κ. ©όλος. Β' έκ­ δοση. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 65.

ISBN 960-325-252-2.

ΠΙΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Τα... πιπεράτα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 195. Δρχ. 2.000. ISBN 960-344630-0.

ΒΕΡΟΝΕΖΙ Σ. Πατέρα, φοβάμαι ότι σου μοιάζω... Μετ. Α. Καρυώτη. Αθή­ να, Κ έδρο ς, 1999. Σελ. 215. Δρχ.

2.800. ISBN 960-04-1524-2.

ΠΡΙΝΤΖΙΠΑΣ Γ. Θ. Το συναξάρι των κρυφών ονείρων. Αθήνα, Επέκταση, 1999. Σελ. 167. Δρχ. 2.080.

GROUT Β. Τα τρία τέταρτα του χρό­ νου. Μετ. Ν. Σιδέρη. Αθήνα, Νέα Σύ­ νορα, 1999. Σελ. 603. Δρχ. 5.000.

ISBN 960-14-0020-6.

ΣΙΩΚΟΥ Γ. Η αναπαράσταση του α­ νέφικτου. Ποιήματα. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 60. Δρχ. 1.500. ISBN 960-600-801-0.

ΣΑΙΞΠΗΡ Ο. Εικοσιπέντε σονέια. Μετ. Δ . Καψάλης. Αθήνα, Α γρα , 1998. Σελ. 59. ISBN 960-325-273-5.

Πεζογραφία ΓΑΒΑΛΑ Μ. Παραθαλάσσιο θέρετρο το χειμώνα. Αθήνα, Ε στία , 1998. Σελ. 223. Δρχ. 2.600. ISBN 960-050829-1. ΓΑΛΗΝΟΥ Ε. Α. Ο σύντροφος μιας Μαργαρίτας. Αφήγημα. Αθήνα,

βιβλιογραφικό δελτίο

ΣΑΡΗ Ζ. Σοφία. Μυθιστόρημα. Αθή­ να, Πατάκης, 1998. Σελ. 136. Δρχ.

1.750. ISBN 960-600-774-Χ. ΣΤΑΘΟΓΙΑΝΝΗΣ Π. Ο ωραίος Έ λληνας. Αθήνα, Ν έα Σ ύ νο ρα , 1998. Σελ. 579. Δρχ. 5.500. ISBN 960-236-9884.

WILSON Ε. Το χαμένο περιστέρι. Μετ. Ρ. Λέκκου-Δάντου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1999. Σελ. 172. Δρχ. 1.900.

ISBN 960-14-0014-1. ΔΟΥΜΑΣ Α. Οι τρεις σωματοφύλα­ κες. Μετ. Γ. Κοτζιούλα. Αθήνα, Πα-

ρουσία, 1998. Σελ. 525. Δρχ. 6.760.

ISBN 960-7956-14-1. ΕΛΙΑΝΤΕ Μ. Δεκαεννέα τριαντάφυλ­ λα. Μυθιστόρημα. Μετ. Γ. Ανδρόνε. Αθάνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ.

188. Δρχ. 3.120. ΕΦΡΟΝ Ν. Τηλεφωνήματα. Μυθιστό­ ρημα. Μετ. Μ. Αλεβίζου. Αθήνα, Πατάκης, 1999. Σελ. 336. Δρχ. 4.500.

ISBN 960-600-796-0. ΚΑΡΑΚΟΠΟΥΝΔΟΥ Γ. Φθινοπωρι­ νός πόνος. Μετ. Λ. Μυσιακίδου. Αθή­ να, Τσουκάχος, 1998. Σελ. 254. Δρχ.

3.950. ISBN 960-7922-01-8.

KNEIFL Ε. Ανάμεσα σε δυο νύχτες. Μετ. Γ. Δεπάσιας. Αθήνα, Εκκρεμές, 1998. Σελ. 182. Δρχ. 2.910. ISBN 960-7651-11-1. ΚΟΡΡΙΑΣ Π. Μπλε πάγος. Αθήνα, Perugia, 1998. Σελ. 170. ISBN 9607180-40-2.

L'AMOUR L. Ο Μαύρος Καβαλάρης του Μόνιουμεντ Ροκ. Μετ. Α. Σοκοδήμος. Αθήνα, Ν έα Σ ύνο ρα , 1999. Σελ. 405. Δρχ. 1.600. ISBN 960-140002-8.

LE GUIN U.K. Το μάτι του ερωδιού. Μετ. Β. Κατσάνης. Αθήνα, P a rse c, 1998. Σελ. 251. Δρχ. 3.500. ISBN 960-7793-16-1. ΛΟΡΙΑ Φ. Η μάσκα του Ζορό. Αθήνα, Α γκ υρ α , 1998. Σ ελ. 2 48. Δρχ.

2.500.

ISBN 960-234-571-3.

LUMLEY Β. Νεκροσκόπος. Μετ. Β. Κόρκας. Αθήνα, Ακχή-Οξύ, 1999. Σελ. 500. Δρχ. 5.000. ISBN 9607614-73-9.

LADLUM R. Ο κύκλος των Ματαρέζε. Μετ. Β. Καλλιπολίτης. Αθήνα, Bell, 1999. Δρχ. 1.800. ISBN 960-450156-9. ΜΑΓΚΡΑΘ Π. Απαγορευμένο πάθος. Μετ. Κ. Οικονόμου. Αθήνα, Ψ υχο­ γιό ς, 1998. Σελ. 320. Δρχ. 3.9 00.

ISBN 960-274-251-8.

MATHESON Β. Θα σε 6ρω στον Πα­ ράδεισο. Μετ. Γ. Μπαρουξής. Αθήνα, Δ ιό π τ ρ α , 1998. Σελ. 3 86. Δρχ.

4.160. ISBN 960-364-132-4. ΜΑΚ ΠΟΥΑΝ I. Άμστερνταμ. Μετ. I. Μπαμπασάκης. Αθήνα, Ν εφ έ λ η , 1999. Σελ. 197. Δρχ. 3.120. ISBN 960-211-4274.

MANN Τ. Θάνατος στη Βενετία. Μει. Μ. Κωνσιανιινίδη. Αθήναι, Ίνδικτος, 1998. Σελ. 204. Δρχ. 3.015. ISBN 960-518-043-Χ.

m-

MARGOLIN Ρ. Ε λεύθερη πτώση. Μετ. Μ. Χρόνης. Αθήνα, Bell, 1999. Σελ. 416. Δρχ. 1.700. ISBN 960-450610-2. ΜΑΧΦΟΥΖ Ν. Κρυμμένα όνειρα στο Χαν ελ Χαλίλι. Μετ. Π. Κουμούτση. Αθήνα, Ψ υχογιός, 1999. Σελ. 305. Δρχ. 3.900. ISBN 960-274-316-6.

MELVILLE Η. Γουάιτ-Τζάκετ. Μετ. Ε. Καλλιφατίδη. Αθήνα, G u ten b erg, 1998. Σελ. 556. Δρχ. 5.200. ISBN 960-01-0772-6.

βού. Αθήνα, Αιώρα, 1998. Σελ. 178.

ISBN 960-7872-03-7.

HEIN C. Κι ο έρωτας εξ αποσιάσεως. Μετ. Σ. Δόικας. Αθήνα, Περίπλους, 1998. Σελ. 219. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7131-72-Χ.

HELFER R. Μόνιοκ. Μει. Β. Μάστορη. Αθήνα, Ε λληνικά Γράμματα, 1999. Σελ. 567. Δρχ. 4.200. ISBN 960-344-640-8.

HUGO V. Οι άθλιοι. Μετ. Γ. Κουκ. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 980. Δρχ. 5.000. ISBN 960-14-0007-9.

ΒΕΝΝΙ S. Γη! Μετ. Τ. Πολυχρονιάδης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1998. Σελ. 334. Δρχ. 3.950.

Αλληλογραφία

ΜΟΡΙΣΟΝ Τ. Παράδεισος. Μετ.σημ.-επίμειρο Κ. Σχινά. Αθήνα, Νε­ φ έλη, 1998. Σελ. 399. Δρχ. 5.200.

ISBN 960-211-408-8.

ΦΩΣΚΟΛΟΣ Ο. Οι τελευταίες επιστο­ λές του Τζιάκοπο Όρτις. Μετ. Ε. Καλλιφατίδη. Αθήνα, Ιδεόγραμμα, 1998. Σελ. 202. ISBN 960-7158-09-1.

ΜΠΑΡΚΧΟΡΝΤΑΡ-ΝΑΧΑΪ Τ. Το σε­ ληνόφως πάνω στη λεωφόρο της πί­ στης. Μετ. X. Ε. Σακελλαροπούλου. Αθήνα, Ν έα Σ ύ νο ρα , 1998. Σελ.

596. ISBN 960-14-0001-Χ.

NORMAN Η. Φονικό πάθος. Μετ. Σ. Μίμη. Αθήνα, Bell, 1999. Σελ. 544. Δρχ. 1.800. ISBN 960450-609-9. ΠΡΟΥΣΤ Μ. Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο. Τόμος Β'. Μετ. Π. Ζάννας. Αθήνα, Γα λλικό Ινστιτούτο Α θη­ νών, 1998. Σελ. 502. Δρχ. 7.280.

ISBN 960-8473-20-9.

RUSSO R. Ένας άντρας, τρεις γυναί­ κες και μια χήνα. Μετ. Α. Εμμανουήλ. Αθήνα, Μέδουσα, 1998. Σελ. 415. Δρχ. 6.000. ISBN 960-7014-50-2.

SEPULVEDA L. Hot line. Μετ. A. Κυριακίδης. Αθήνα, O p era, 1998. Σελ. 106. Δρχ. 2 .700. ISBN 9607073-49-5. ΣΟΥΜΠΕΡΤ Μ. Τα πράσινα, τα κα­ στανά και τα μαύρα μάτια. Μυθιστόρη­ μα. Αθήνα, Π όλις, 1998. Σελ. 203. Δρχ. 3.220. ISBN 960-7478-67-3.

CHAVARRIA D. Αν με ξαναδείτε γρά­ ψτε μου. Μετ. Κ. Ηλιόπουλος. Αθήνα, Opera, 1998. Σελ. 159. Δρχ. 2.910.

ISBN 960-707346-0.

CHAPMAN R. Το μυστικό του κό­ σμου. Μετ. Φ. Μεγαλούδη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 595. Δρχ.

5.500.

ISBN 960-236-992-2.

FENELON. Τηλέμαχου τύχαι. Μετ. Β. Λάππα. Αθήνα, Κανάκης, 1998. Σελ. 4 27. Δρχ. 6.2 4 0 . ISBN 9607420-45-4.

FO D. Ο Τζοάν Παντάν. Μετ. Φ. Ζερ­

Μελέτες Ο Ύ μνος εις την Ελευθερίαν του Διονυσίου Σολωμού και οι ξενό­ γλωσσες μεταφράσεις του. Αθήνα, Κ έν τρ ο Ε λ λ η ν ικ ή ς Γλ ώ σ σ α ς, 1998. Σελ. 226. Δρχ. 3.500. ISBN 960-0531-08-8. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ.Γ. - ΣΟΥΛΙΩΤΑΚΗ Ν. Η παραδοσιακή θρησκευτική συ­ μπεριφορά των συγχρόνων του στο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 135. Δρχ.

2.200.

ISBN 960-527-110-9. ΠΑΟΥΝΤ Ε. Σπουδή των Κάντο IXXX. Μετ.-σημ. Γ. Βάρσος. Αθήνα, Π α τά κ ης, 1999. Σελ. 3 77. Δρχ.

5.500.

ISBN 960-600-231-1.

PERI Μ. Το πόθου αρρωσιημένος. Ια­ τρική και ποίηση στον Ερωτόκριτο. Μετ. Α. Αθανασοπούλου. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρή­ της, 1999. Σελ. 289. Δρχ. 4.200.

ISBN 960-524-071-8. ΣΕΡΡΑΡΝΤ Φ. Η μαρτυρία του ποιη­ τή. Επιμ. Β. Γουνέλα. Αθήναι, Ίνδικτος, 1998. Σελ. 181. Δρχ. 2.285.

ISBN 960-518-041-3.

Δοκίμια ΚΑΨΑΛΗΣ Δ. Τα μέτρα και τα σταθ­ μά. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 216. Δρχ. 4.680. ISBN 960-325-278-6. ΚΟΚΚΟΣ Γ. Ο σκηνογράφος και ο ε­ ρωδιός. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 287. Δρχ. 5.200. ISBN 960-032360-7. ΚΟΥΚΟΥΛΑΣ Λ. Πώς βλέπει ο ποιη­ τής. Αθήνα, Καστανιώ της, 1998.

βιβλιογραφικό δελτίο

Σελ. 277. Δρχ. 5.200. ISBN 960-032358-5. ΠΛΗΣΗΣ Κ. Δοκίμιο περί έρωτος. Αθήνα, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1998. Σελ. 110. Δρχ. 2.080. ISBN 9607033-85-Χ.

CARTIER-BRESSON Η. Η αποφασι­ στική στιγμή. Μετ. Σ. Διονυσοπούλου. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 19. ISBN 960-325-270-0.

MANN Κ. Ομοφυλοφιλία και φασι­ σμός. Μετ. Α. Ίσαρης. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 19. ISBN 960-325-269-7. ΡΕΝΑΝ-ΣΑΤΩΜΠΡΙΑΝ-ΚΙΝΕ. Επί­ σκεψη στην Ακρόπολη. Μετ. Α. Ζαγκούρογλου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1999. Σελ. 166. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-2380-1.

Γενικά ΜΑΡΤΙΝΙΔΗΣ Π. Μεταμορφώσεις του θεατρικού χώρου. Αθήνα, Ν εφέλη, 1998. Σελ. 268. Δρχ. 4.500. ISBN 960-211-423-1. ΜΥΡΑΤ Δ. Οψέ οι μόλοι των Θεών. Κείμενα για το θέατρο. Αθήνα, Κα­ στανιώ της, 1998. Σελ. 228. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-03-2366-6. ΠΕΤΡΑΚΟΥ Κ. Οι θεατρικοί διαγωνι­ σμοί (1870-1925). Αθήνα, Ελληνικά Γρά μμα τα , 1999. Σελ. 494. Δρχ.

7.000.

ISBN 960-344-662-9.

Έ ργα Ηρώδης ή η σφαγή των νηπίων. Κριτι­ κή έκδ.-εισ.-σημ.-γλωσσάριο: Β. Πούχνερ. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 221. Δρχ. 4.160. ISBN 960-032362-3. ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗΣ I. Θέατρο. Τόμος Ζ'. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 371. Δρχ. 4.200. ISBN 960-04-1379-7. ΧΡΥΣΟΥΛΗΣ Γ. Το ατύχημα. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 110. Δρχ. 1.700.

ISBN 960-04-1541-2. ΜΠΕΛΜΠΕΛ Σ. Μετά τη βροχή. Μετ. Λ. Καρατζάς. Αθήνα, Ολκός, 1998. Σελ. 104. Δρχ. 3 .500. ISBN 9607169-85-9. ΜΠΡΕΧΤ Μ. Ο Φάτσερ στις πόλεις. Μετ. Π. Μάρκαρης. Θεσσαλονίκη, ΚΘΒΕ, 1999. Σελ. 81. Δρχ. 3.120.

Μελέτες ΣΟΛΟΜΟΣ Α. Το Κρητικό θέατρο.

βιβλιογραφικό δελτίο

Β' έκδοση. Αθήνα, Κ έδρο ς, 1998. Σελ. 270. Δρχ. 6.500. ISBN 960-041418-1.

Ιοτορία Γενικά ΝΕΖΕΡΠΉΣ Α. Θ. Λεξικόν της Βυζα­ ντινής Πελοποννήσου. Αθήναι, 1998. Σελ. 410. Δρχ. 5.200.

Αρχαιολογία ΚΑΛΟΠΕΡΑΚΗΣ Γ. Δίσκος Φαιστού. Θεσσαλονίκη, Δίον, 1999. Σελ. 283. Δρχ. 4.470. ΠΑΛΙΟΥΡΑΣ Α. Δ. Εισαγωγή στη Βυζαντινή αρχαιολογία. Ιωάννινα, Π ανεπιστήμιο Ιωαννι'νων, 1998. Σελ. 250. Δρχ. 5 .4 0 0 . ISBN 960233-054-6. ΤΟΥΛΟΥΜΗΣ Κ. Πριν από την ιστο­ ρία. Θεσσαλονίκη, Β ά νιας, 1999. Σελ. 241. Δρχ. 3.640. ISBN 960-288056-2.

Μαρτυρίες Λάρνακα '98. Αφιέρωμα στο Ζήνωνα τον Κιτιέα. Δ ήμος Λάρνακας, 1998. Σελ. 122. ISBN 9963-603-15-7. Σεπτεμβριανά 1955: Η «νύχτα των κρυστάλλων» του Ελληνισμού της Πό­ λης. Αθήνα, Τσουκάτος, 1998. Σελ.

283. ISBN 960-7922-05-0. ΛΑΜΠΡΙΑΣ Τ. Καραμανλής ο φίλος. Αθήνα, Ποταμός, 1998. Σελ. 383. Δρχ. 6.000. ISBN 960-7563-26-3. ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ Δ. Αναφορά στον Παναγούλη. Αθήνα, Παπαζήσ ης, 1998. Σελ. 123. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-02-1301-1. ΦΑΛΚΟΣ Τ. Μαρτυρίες για έναν απά­ ντα φίλο. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης, 1999. Σελ. 222. Δρχ. 2.600. ΧΡΕΛΙΑΣ Λ. Όλη η Ελλάδα είναι ένα πατάρι. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 356. Δρχ. 6.240. ISBN 960-032365-8.

GRAVES R. Αποχαιρετισμός σε όλα αυτά. Μετ. Β. Κατσάνης. Αθήνα, Κά­ κτος, 1999. Σελ. 491. Δρχ. 4.160.

ISBN 960-352-517-0. ΔΗΜΗΤΡΟΦ Γ. Σελίδες από το α­ πόρρητο ημερολόγιο. Μετ. Κ. Κού­ τρα. Αθήνα, Καστανιώ της, 1999. Σελ. 316. Δρχ. 8.320. ISBN 960-032359-3. ΡΑΖ Ο. Οδοιπορικό. Μετ. Μ. Παπαδήμα - Σ. Μπενβενίστε. Αθήνα, Εξά­

ντας, 1998. Σελ. 161. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-256-369-9.

Βιογραφίες ΚΑΥΚΑΛΙΔΗΣ Ζ. Α. Στέφανος Ξ έ­ νος. Αθήνα, Καστανιώ της, 1998. Σελ. 662. Δρχ. 8.320. ISBN 960-032359-9.

THOMSON Κ. Μότσαρτ. Μετ. Α. Δ. Λαμπρινίδου. Αθήνα, Γκοβόστης, 1998. Σελ. 256. Δρχ. 4.500. ISBN 960-270-702-Χ.

Ελληνική Ιστορία Η Ή πειρος, ο Αλή Πασάς και η Ελληνική Επανάσταση. Τόμος Α': 1819-1821. Αθήνα, Ακαδημία Αθη­ νώ ν, 1996. Σ ελ. 636. ISBN 9607099-44-3. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ-ΦΑΛΗΡΙΩΤΗΣ Γ. Πα­ λαιό Φάληρο. Αθήνα, A d v ec to r, 1998. Σελ. 159. Δρχ. 6.500. ΚΑΪΑΦΑ Μ. Τρίκαλα. Τόμος Β ': 1911-1940. Από τον Σεφουλλάχ ως τον Τσιτσάνη. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 430. Δρχ. 8.000. ISBN 960-041520-Χ. ΛΑΜΠΡΟΥ Σ. Ιστορία της Ελλάδος. Τόμος ΣΤ'. Αθήνα, Δ η μ ιο υ ρ γ ία , 1998. Σελ. 1.023. Δρχ. 20.800. ΛΟΥΚΑΣ I. Θαλάσσια ισχύς και ελλη­ νικό κράτος. Αθήνα, Επικοινωνίες, 1998. Σελ. 264. Δρχ. 4.160. ISBN 960-7882-03-2. ΜΑΓΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Β. Αγωνιστές των Καρδιτσιώτικων Αγράφων και του Κά­ μπου. 1940-1950. Καρδίτσα, 1998. Σελ. 299. Δρχ. 2.600. ΜΑΓΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Β. Από ΆγραφαΠολωνία. Καρδίτσα, 1997. Σελ. 187. Δρχ. 2.080. ΜΟΥΤΣΟΓΛΟΥ Β. Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης 1821-1922. Αθή­ να, Παπαζήσης, 1998. Σελ. 244. Δρχ. 3.120. ISBN 960-02-1309-7. ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ Γ. I. Μια δεκαετία (1967-1976). Β ' έκδοση. Αθήνα, 1998. Σελ. 308. Δρχ. 3.950. ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Μ. Η Μικρασία του Αιγαίου. Αθήνα, Α σ τερισμός-Λ . Έ β ερ τ , 1998. Σελ. 246. Δρχ. 11.440. ISBN 960-85458-6-2. ΤΣΙΑΚΑΣ Κ. Ε. Η Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης Παγγαίου. Θεσσαλονίκη, 1998. Σελ. 584. Δρχ. 6.240. ΦΕΡΟΥΣΗΣ Δ. Μορφές του Γένους. Αθήναι, Αστήρ, 1999. Σελ. 364. Δρχ.

4.000.

ISBN 960-203-414-9.

m

Παγκόσμια Ιστορία Πλούσιοι και φτωχοί στην κοινωνία της Ελληνολατινικής Ανατολής. Δ ιε­ θνές Συμπόσιο. Επιμ. X. Α. Μαλτέζου. Βενετία, 1998. Σελ. 521. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-7743-03-2. ΜΑΡΙΝΗΣ Π. Ο προκατακλυσμιαίος πολιτισμός. Αθήναι, Ν έα Θ έσ ις , 1998. Σελ. 616. Δρχ. 13.520. ΑΡΙΕΣ Φ. Ο άνθρωπος ενώπιον του θανάτου. Τόμος Β': Ο εξαγριωμένος θάνατος. Εισ.-μετ. Θ. Νικολαΐδης. Αθήνα, Εστία, 1999. Σελ. 490. Δρχ.

5.900. ISBN 960-05-0491-1.

LAWRENCE Τ. Ε. Ανταρτοπόλεμος στην έρημο. Μετ. Α. Αποστολίδης. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 69. ISBN 960-325-267-0. ΜΠΟΥΡΚΑΪ Κ. Οι Κούρδοι και το Κουρδιστάν. Τόμος Α'. Αθήνα, Παπ α ζή σ η ς , 1999. Σ ελ. 734. Δρχ.

7.800.

ISBN 960-02-1316-Χ.

JO NES Α. Μ. Ο Κωνσταντίνος και ο εκχριστιανισμός της Ευρώπης. Β' έκ­ δοση. Μετ. Α. Κοτζιάς. Αθήνα, Κ έ­ δρος. Σελ. 227. Δρχ. 2.500. ISBN 960-04-1531-5.

Ταξίδια Ελλάδα ΜΑΡΓΑΡΗΣ Β. Δρόμοι και τόποι της Ηπείρου. Γιάννινα, 1998. Σελ. 127. Δρχ. 2.910.

Κόσμος Φλωρεντία. Μετ. Κ. Διαμαντάκου. Αθήνα, Μαραθ.άς, 1998. Σελ. 237.

ISBN 960-511-006-7.

PECK Μ. S. Κάθε πέτρα ένα ταξίδι. Μετ. Μ. Κουμπαρέλη. Αθήνα, Ελλη­ νικ ά Γράμματα, 1998. Σελ. 406. Δρχ. 5.500. ISBN 960-344-624-6.

Φεραίος. Β' έκδοση. Αθήνα, Αποστολική Διακονία. Σελ. 137. ISBN 960-315-026-6. ΚΥΡΙΤΣΟΠΟΥΛΟΣ Α. Σαββατοκύ­ ριακα. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 45.

ISBN 960-325-286-7.

γλώσσας. Τεύχος 326. Δρχ. 800. Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 40. ΘΡΗΙΚΙΟΣ ΑΝΕΜΟΣ. Διμηνιαίο πε­ ριοδικό. Τεύχος 12. Δρχ. 500.

ΓΚΡΕΝΙΕ Κ. Η Άινα και το μυστικό των Ογκλόνι. Μετ. Ν. Κοκκινάκη. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 215.

ISBN 960-600-415-5.

ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση. Τόμος 74. Τεύχος 6.

CARROLL L. Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων. Μετ. Ε. Βαρδάκη-Βασιλείου. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 98. Δρχ. 1.300. ISBN 960-600-614-Χ.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 51. Δρχ. 2.000.

ΡΕΥΟ. Χειμωνιάτικο στρουμφοβιβλίο. Μετ. Α. Μπαλάσκα. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 86. Δρχ. 1.550.

ISBN 960-600-716-2.

ΙΝΔΙΚΤΟΣ. Περιοδικό ποικίλης ύλης. Τεύχος 10. Δρχ. 3.120.

ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΑ ΝΕΑ. Φ ύλλο 50. Δρχ. 200. ΜΟΝΟΚΕΡΩΣ. Αισθητική - ιστορία θεωρία - τέχνη. Τεύχος 3. Δρχ. 1.500. Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερί­ δα. Φύλλο 113. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1710. Δρχ.

1.200.

ΑΕΡΟΠΟΣ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 24. Δρχ. 1.000.

ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ. Τεύχος 27. Δρχ. 2.000.

ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Τεύχος 175. Δρχ. 1.560.

ΝΕΟ ΑΝΕΞΗΓΗΤΟ. Τόμος 1, αριθ.

1. Δρχ. 1.300.

ΑΚΤΗ. Τεύχος 37. Δρχ. 1.250. ΑΝΑΠΤΥΞΗ. ΕΒΕΑ. Τεύχος 2.

ΟΥΤΟΠΙΑ. Διμηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 32. Δρχ. 1.500.

ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ. Τριμηνιαία περιοδική περιπλάνηση. Τεύχος 8. Δρχ. 1.300.

ΠΑΡΑΛΛΑΞΗ. Μηνιαία κινηματογρα­ φική εφημερίδα. Τεύχος 50. Δωρεάν.

ΑΝΤΙΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 24. Δρχ. 1.000.

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Τεύχος 105. Δρχ.

500.

ΑΠΟΛΛΩΝΕΙΟ ΦΩΣ. Τεύχος 18. Δρχ. 1.000.

ΠΑΡΟΥΣΙΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 6. Δρχ. 1.200.

ΑΠΟΠΛΟΥΣ. Τετραμηνιαίο περιοδι­ κό. Τεύχος 18-20. Δρχ. 4.000.

Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 61. Δρχ. 1.000.

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Έκδοση λόγου και τέ­ χνης. Τεύχος 105. Δρχ. 1.500.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 89. Δρχ. 2.080.

ΔΕΥΚΑΛΙΩΝ. Τεύχος 16/2. Δρχ.

3.120.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Διμηνιαία έκ­ δοση. Φύλλο 9.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 395. Δρχ. 1.800.

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. Τριμηνιαία έκ­ δοση. Τεύχος 20. Δρχ. 300.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 113.

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη έκδοση. Τεύχος 414. Δρχ. 700.

Τέχνες

ΕΚ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ. Ψυχαναλυτικό περιοδικό. Τεύχος 2.

ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Τεύχος 43. Δρχ. 1.500.

ΓΡΟΣΔΟΣ Σ. Χρωματιστά δημιουργι­ κά παιχνίδια. Αθήνα, Τ υ π ο φ ιλία , 1999. Σελ. 130. ISBN 960-7285-9-0.

ΕΜΒΟΛΙΜΟΝ. Τριμηνιαία επιθεώρη­ ση. Τεύχος 35-36.

Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώ ρησις. Τεύχος 103. Δρχ.

1.000.

Ελεύθερα αναγνώσματα

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΚΝΕ/ Ε.Ι.Ε. Τεύχος 22.

ΥΠΟΣΤΕΓΟ. Περιοδικό έκφρασης και λόγου. Τεύχος 10. Δρχ. 1.500.

ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΟΥ-ΣΟΥΡΕΛΗ Γ. Ρήγας

ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και

F.I.LF.. Απρίλιος 1999. Δρχ. 1.200.

Παιδικά

©&■

βιβλιογραφικό δ«λτίο

Ζτην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές και Βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο

Αρ. 396 1 Μαρτίου - 31 Μαρτίου 1999

Ε κδ. Σ τα φ υ λίδη : L e xico n o f Money, Banking and Finance (K. Βα λέτας, Ραδιοτηλεόραση, 27/3/99) Εκδ. Σταφυλίδη: Hyper-Lexicon (Κ. Βα λέτας, Ραδιοτηλεόραση, 2 7 / 3/99) Κάντζος Κ.: Αγγλοελληνικό-ελληνοαγγλικό Λεξικό Λογιστικής (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 28/3/99) Π απαϊωάννου Δ .: Σύ γχρο νο ΑγγΛοεΛΛηνικό & ΕΛΛηνοαγγΛικό Λεξικό Εμπορικών-Οικονομικών & Τραπεζικών όρων (Ε. ΧαΛιώρη, Κέρδος, 18/3/99)

Ημερολόγια Εκδ. ΦιΛιππότη: Αθηναϊκό Ημερο­ λόγιο 1999 (Ε. Ζωγράφου, Ριζο ­ σπάστης, 18/3/99) Μιχαλόπουλος Γρ.: 1998: Το ημε­ ρολόγιο της Ελλάδος και του κό­ σμου (Δ. Στεργίου, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 25/3/99)

Βιβλιογραφίες Β ερ έμ η ς Θ ., Δ ρ α γο ύ μ ης Μ.: G re e ce , W orld B ib lio grap h ica l

κριτικογραφία

επιμέλεια: ΗΛΙΑΧ ΜΑΓΚΑΙΝΗΖ

Series (Σ. Ντάλης, Αυγό, 7/3/99) Γουλανδρής Ν.: 300 δελτία για τον Δημήτρη Χατζή, 1935-1975 (Ε. Κοτζιά, Καθημερινό, 7/3/99) Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα: Π ερί της εκδόσεως του πε­ ριοδικού τόμου «Βιβλιοαμφιαστής» για την ελληνική βιβλιοδεσία (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 14/ 3/99)

Φιλοσοφία Άγιος Αυγουστίνος: Οι εξομολογή­ σεις (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 28/ 3/99) Αξελός Κ.: Μ ετα μορφ ώ σεις (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 25/3/99) Αριστοτέλης: Μελαγχολία και ιδιο­ φυία (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 21/3/99) Επίκτητος: Διατριβή A' (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 19/3/99) Μήτσιος X.: Πολιτική θεολογία και Ιουλιανός (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 3/3/99) Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων: Φιλοσο­ φία, επισ τήμ ες και πολιτική (Π. Τσιαμούρας, διαβάζω, 394) Σκουτερόπουλος Ν. Μ. (επιμ.): Οι κυνικοί (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύ­ πος, 21/3/99) Κον L: Π ρωτοπόροι φ ιλόσοφ οι.

Ιστορική εισαγωγή στη φιλοσοφία (Χρ. Καρμής, Ημερησία, 17/3/99) Ό ρμα ν Κουίν Γ.: Φ ιλοσοφία της λογικής (Θ. Γεωργίου, Ελευθεροτυ­ πία, 12/3/99)

κοινωνιολογία Λάζος Γρ.: Το πρόβλημα της ποιο­ τικής έρευνας στις κοινωνικές επισ τήμες-Θ εω ρία και πράξη (Χρ. Καρμής, Ημερησία, 4/3/99) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 21/3/99) Άξελροντ Ρ.: Εξέλιξη και κοινωνι­ κές επιστήμες (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 14/3/99) Φουκουγιάμα Φ.: Εμπιστοσύνη. Οι κοινωνικές αρετές και η δημιουρ­ γία της ευημερίας (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 7/3/99)

Μ έλερ Σ .: C o m p assio n fa tigu e .

How the m ed ia sell d is e a s e , famine, war and death (X. Δημακοπούλου, Εστία, 4/3/99)

Πολιτική-Πολιτικές Επιστήμες Βαφιόπουλος Κ.: Αιθεροβάμονος

-©57

προσγείωση (Τ. Βασιλειάδου, Ημε­ ρήσια, 20/3/99) Δρεττάκης Μ.: Από το Μάαστριχι στο Αμστερνταμ και στο Ευρώ (Θ. Δ ιζέλος, Ο ικονομικός Ταχυδρό­ μος, 4/3/99) Κονδύλης Π.: Θεωρία του πολέμου (Γ. X. Παπασωτηρίου, Εξουσία, 27/3/99) Κυπριανός Π.: Δημόσιο ενδιαφέ­ ρον και κοινωνικό αξία της πολιτι­ κός (Ν. Δεμερτζός, Ελευθεροτυπία, 12/3/99) Κώνστας Δ.: Ελληνικό και ευρωπαϊ­ κό πολιτικό 1991-1999 (Άγγελος Τότολος, Ημερήσια, 16/3/99) Παππάς Τ.: Ελλάδα-Τουρκία. Μια προαιώνια διαμάχη (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 26/3/99) Μπάρμπερ Μπ.: Ο κόσμος των Mac κόντρα στους Τζιχάντ (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα, 28/3/99) (Ν. Σεβαστάκης, Ελευθεροτυπία, 26/3/99) Μπράουν Ντ.: Η δικτατορία στον κυβερνοχώρο (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα, 28/3/99) Σόρος Τζ.: Η κρίση του παγκόσμι­ ου καπιταλισμού (Κ. Μανδενάκης, Αξία, 20/3/99) (I. Παπαζόση, Ισοτι­ μία, 2 0 /3 /9 9 ) (Τ. Παππάς, Το Βήμα, 21/3/99) (Γ. X. Παπασωτηρί­ ου, Εξουσία, 27/3/99) Τσόμσκι Ν.: Δυνάμεις και προοπτι­ κές (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 20/3/99) Χάμπερμας Γ.: Die postnationale Konstellation. Politische Essays (Θ. Γεωργίου, Ελευθεροτυπία, 26/3/99) Γεωπολιτική Λιοόσης Ν., Ντάλης Σ. (επιμ.): Οι διεθνείς σχέσεις στη μεταψυχροπο­ λεμικό εποχό: από τη γεωπολιτικό στη γεωοικονομία και οι προκλόσεις του 21ου αιώνα (Α. Ηρακλείδης, Ελευθεροτυπία, 19/3/99) Πάρκερ Τζ.: Γεωπολιτικό: Παρελ­ θόν, παρόν και μέλλον (Α. Ηρακλείδης, Ελευθεροτυπία, 19/3/99) Τουνάντερ Ό., Μπάεβ Ρ., Αϊνάγκελ Β. (επιμ.): Geopolitics in Post-War Europ e: Security, Territory and identity (Α. Ηρακλείδης, Ελευθε­ ροτυπία, 19/3/99)

©©■

Οικονομία Γαζέτας Κ.: Παραπλανητικό διαφή­ μιση και εμπορικό ταυτότητα - εθνι­ κή προστασία (X. Ζ. Καρανίκας, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 18/3/99) Δεληγιάννη-Δημητράκου Χρ.: Trust & Καταπίστευση: Συγκριτική θεώ­ ρηση (X. Ζ. Καρανίκας, Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 25/3/99) (Ε. Χαλιώρη, Κέρδος, 18/3/99) Καλλιώρας Η.: Διεθνής πολιτικό οι­ κονομία (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 4/3/99) Καραφωτάκης Ε.: Οι βαλκανικές οικονομίες στο πρώιμο στάδιο με­ τάβασης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 21/3/99) Μαλινδρέτου Β .: Χρηματιστήριο. Χρηματοοικονομικό ανάλυση (I. Παπαζόση, Ισοτιμία, 20/3/99) Μαραβέγιας Ν., Μουτσάτσου Δ ., Ντυκέν Μ.: Η συμφωνία της GATT και οι επιπτώσεις της στην ελληνικό γεωργία (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 4/3/99) Πιτελής Χρ.: Οικονομικοί θεσμοί, διεθνής ανταγωνιστικότητα και οι­ κονομική πολιτικό (Ε. Χαλιώρη, Κέρδος, 18/3/99) Σίσκος Ε.: Οικονομική συνεργασία του Ε υξείνο υ Πόντου (Ο Σ Ε Π ). Προβλήματα και προοπτικές (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 27/3/99) Σοόλης Σ.: Οικονομική της υνείας (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 15/3/99) Τσιμπρής Μ.: Η νομοθεσία της κε­ φ αλαιαγοράς (Κ. Μ ανδενάκης, Αξία, 20/3/99) Καρλ Τ.: Το παράδοξο της αφθο­ νίας: Οι αυξήσεις της τιμής του πε­ τρελαίου και τα πετρελαιοπαραγωγικά κράτη (Α. Χουλιάρας, Το Βή­ μα, 28/3/99) Κον-Μπεντίτ Ντ., Ντιαμέλ Ο.: Μι­ κρό λεξικό του Ευρώ (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 4/3/99) (Β. Π εσμαζόγλου, Τα Νέα, 2 7 / 3/99) Μ ότεν Ρ.: F orm ula O ne: The business of winning (I. Παπαζόση, Ισοτιμία, 19/3/99) Μπριν Μ.: Οι Κορεάτες (I. Παπαζό­ ση, Ισοτιμία, 19/3/99) Στέφαν Τζ.: English for Students of

Econom ics: G eneral Econom ics/ English for Students of Economics: Macroeconomics (Ε. Χαλιώρη, Κέρ­ δος, 18/3/99)

Λαογραφία Παρασκευαΐδης Μ.: Ζωγραφιές της παραδοσιακής Λέσβου (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 6/3/99) Φοριέλ Κ.: Ελληνικά δημοτικά τρα­ γούδια (Ά. Μαραγκόπουλος, Το Βήμα, 28/3/99)

Εκπαίδευση-Παιδαγωγική Μπονίκος Δ.: Το μέλλον του πανε­ πιστημίου (Κ. Δ. Μαλαφάντης, δια­ βάζω, 394)

Οικολογία-Περιβάλλον Παπαδημητρίου Γ. (επιμ.): Η προ­ στασία των υγρότοπων στην Ελλά­ δα - Πρακτικά συνεδρίου (Σ. Ντά­ λης, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 18/3/99)

Αθλητισμός Κουλούρη Χρ.: Αθλητισμός και ό­ ψ εις της αστικής κοινωνικότητας (Τ. Παππάς, Το Βήμα, 28/3/99)

Επιστήμες-Τεχνολογία Δερτοόζος Μ.: Τι μέλλει γενέσθαι (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 18/3/99) Εκδ. Bren: Κυβερνητικό και συστή­ ματα (Φ. Νικολόπουλος, Το Βήμα, 14/3/99) Μπρίκας Β.: Η αποφασιστικό μο­ ριακό βιολογία (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 28/3/99) (I. Σουφλέρη, Το Βήμα, 14/3/99) Βάρθαϊμ Μ.: Το παντελόνι του Πυ­ θαγόρα (Φ. Τερζάκης, Ελευθεροτυ­ πία, 19/3/99) Ζακόμπ Φρ.: Το ποντίκι, η μύγα και ο άνθρωπος (Π. Τσιαμούρας, δια­ βάζω, 394) Νπούντνεϊ Α.Κ.: Δεν έχουμε νετρό­ νια (Α. Πολίτη, Ημερησία, 20/3/99)

κριτικογραφία

Αρχιτεκτονική Αντονάς Α.: Κιίσματα 1992-1998 (Θ. ΜουισόπουΑος, Αντί, 12/3/99) Έκδοση της Βρετανικής Πρεσβείας στην Αθήνα: Η Βρετα νική Π ρ ε­ σβεία στην Αθήνα (Γ. Σακελλαράκης, Τα Νέα, 20/3/99) Σηφουνάκης Ν.: Τα λιθόστρωτα-Αιγαιοπελαγίτικα και στεριανά (Ν. Βατόπουλος, Το Βήμα, 14/3/99) Λε Γκοφ Ζ.: Για την αγάπη των πό­ λεω ν. Συζητήσεις μ ε τον Je a n Lebrun (Φ. Μαργαρίτη, Το Βήμα, 7/3/99)

Τέχνες Καζάζη Σ.: Έ λληνες καλλιτέχνες. Δέκα χρόνια κριτικής (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 21/3/99) Άνταλ Φρ.: Μελέτες ιστορίας της τέχνης (Ν. Δασκαλοθανάσης, Το Βήμα, 7/3/99) (Α. Κωτίδης, Καθη­ μερινή, 2/3/99)

Κλασική Φιλολογία-Λογοτεχνία Γρόλλιος Κ. (επιμ.): Οράτιος: Οι ω­ δές Βιβλίο III (Α. Σταμάτης, διαβά­ ζω, 394) Περικλέους: Επιτάφιος (X. Ζ. Κα­ ρανίκας, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 25/3/99) Ψ ευδοκαλλισθένης: Αλεξάνδρου Βίος (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 28/3/99)

Ανθολογίες Εκδ. Μαυρίδης: Φιλολογική Πρω­ τοχρονιά 1999 (Ε. Ζωγράφου, Ρι­ ζοσπάστης, 4/3/99) Η Θεσσαλονίκη των συγγραφέων.

20 Διηγήματα για τη Θεσσαλονίκη (Γ. Αναστασιάδης, Μακεδονία Θεσ­ σαλονίκης, 21/3/99) Λορεντζάτος Ζ.: Αγγελος Σικελία νός. Ανθολογία (Ν. Βαγενάς, Το Βήμα, 14/3/99) (Α. Βογιατζόγλου, Καθημερινή, 28/3/99)

Αρχαία Ελλάδα Λεντάκης Α.: Ο έρωτας στην αρ­ χαία Ελλάδα (Τ. Βασιλειάδου, Ημε­ ρήσια, 13/3/99) Μανουσάκης Γ., Κασεκτσίδης Γ.: Η γοητεία της επιστήμης στην αρχαία Ελλάδα (Π. Τσιαμουρας, διαβάζω, 394) Γουεστ Μ.: Αρχαία ελληνική μουσι­ κή (X. Ζ. Καρανίκας, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 25/3/99) Κρουγκ Α.: Αρχαία ιατρική επιστή­ μη (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 21/3/99) Μομιλιάνο Α.: Ξένη σοφία (Α. Παναγόπουλος, Καθημερινή, 2/3/99) Ρόντε Έ .: Ψυχή. Η λατρεία των ψυχών και οι αντιλήψεις περί αθα­ νασίας στους αρχαίους Έ λληνες (X. Ζ. Καρανίκας, Οικονομικός Τα­ χυδρόμος, 4/3/99) (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 5/3/99) (Μ. Φάις, Ελεύ­ θερος Τύπος, 14/3/99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 21/3/99) Σαλς Κ.: Η άλλη όψη της αρχαιότη­ τας: Ο υπόκοσμος (Γ. Κεντρωτής, διαβάζω, 394)

κριτικογραφία

ποίηση Βέλτσος Γ.: Έ κθεση προόδου (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 28/3/99) Γιαννοπούλου Έ .: Π ήλινο σώμα (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 27/3/99) Γραμματικού Μ.: Το ρόδι κι ο ήχος (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης, 4/3/99) Δαράκη Ζ.: Ωσάν λέξεις (Α. Σταμά­ της, διαβάζω, 394) Θεοδώρου Β.: Ευνοημένοι (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 6/3/99) Καλοκΰρης Δ.: Τα ελιξήρια της φω­ νής τους (Δ. Χουλιαράκης, Το Β ή­ μα, 7/3/99) Κοντός Γ.: Στη διάλεκτο της ερήμου (Μ. Κορνήλιος, Ριζοσπάστης, 11/ 3/99) Λιώλης Π.: Ο πόνος της γέφυρας (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 27/ 3/99) Μέσκος Μ.: Ανθη στο καταραμένο φίδι (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 7/3/99) Μέσκος Μ.: Μαΰρο δάσος (Ε. Γαραντοΰδης, Καθημερινή, 16/3/99)

Παππάς Γ. : Σαπφικά (Γ. Καραβί­ δας, Ριζοσπάστης, 25/3/99) Ρήσος Γ.: Ποιήματα 1975-1976 (Δ. Κόκορης, Αντί, 26/3/99) Σαχτοόρης Μ.: Ανάποδα γύρισαν τα ρολόγια (Γ. Καζάσης, Εν Λαμία, 2) (Μ. Φ άις, Ελεύθερος Τύπος, 7/3/99) Σιδέρης Τ.: Το αντρειωμένο τοπίο (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζο­ σπάστης, 4/3/99) Σιδηρά Α.: Ο πιο μικρός περίπατος (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 21/3/99) Σίμου Δ.: Μικρή σουίτα για γάτους (Μ. Κ ο ρνήλιος, Ριζοσπάστης, 4/3/99) Σκατζάκης Β.: Πυρπολημένη Πα­ ράδεισος (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεό­ ραση, 13/3/99) Στεργιάδης Β.: Ο κ. Ίβο. Το ιδιωτι­ κό αεροπλάνο (Γ. Βέης, διαβάζω, 394) Στεργιόπουλος Κ.: Παλίρροια (Μ. Κορνήλιος, Ριζοσπάστης, 25/3/99) Τζανετάκης Γ.: Στο νήπιο με στυλό (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 14/ 3/99) Έλιοτ Τ.Σ.: Τα ποιήματα 1909-1962 (Μ. Λουκάκης, Μετρό, Μάρτ. ’99) Πάουντ Έ .: Σπουδή των Κάντο IXXX (Χρ. Καρμής, Ημερησία, 23/3/99)

Πεζογραφία Αγγελάκος Χρ.: Η τελευταία εικόνα (Έ . Χουζοόρη, Ελευθεροτυπία, 26/3/99) Αναστασέα Ν.: Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 12/3/99) Ανταίος Π.: Η ελπίδα πάγωσε στις κορφές (Γ. Καζάσης, Εν Λαμία, 2) Αποστολίδης Α.: Αστυνομικές ιστο­ ρίες για πέντε δεκαετίες (Μ. Αρκολάκης, Επενδυτής, 27/3/99) Αρίνης Δ .: Αν... (Κ. Βαλέτας, Ρα ­ διοτηλεόραση, 13/3/99) Γαβαλά Μ.: Παραθαλάσσιο θέρ ε­ τρο το χειμώνα (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 27/3/99) (Ε. Γκίκα, Έθνος, 14/3/99) Γερμανός Φρ.: Τερέζα (Β. Παππά, Αυριανή, 28/3/99)

-Θ©

Εκδ. Αρμός: Παραμύθια από την Περσία (Γρ. Ρουμπάνης, Ελευθε­ ροτυπία, 26/3/99) Εμπειρικός Α.: Ζεμφύρα (Β. Αγγελικόπουλος, Καθημερινή, 13/3/99) Θέμελης Ν.: Η αναζήτηση (Φ. Δ. Δρακονταειδής, διαβάζω, 394) Θεοτόκης Κ.: Η ζωή στο βουνό (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 21 / 3/99) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 21/3/99) Καββαδίας Ν.: Το στοιχειό στο φύ­ τεμα και άλλες ιστορίες (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 14/3/99) Καλιότσος Π.: Τον αιώνα που ξύ­ πνησε ο πηλός (Ε. Ζωγράφου, Ρι­ ζοσπάστης, 25/3/99) (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 13/3/99) Καλλιφατίδης Θ.: Οι εφτά ώρες στον Παράδεισο (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 7/3/99) Κέντρου-Αγαθοπούλου Μ.: Συνοι­ κισμός σιδηροδρομικών (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 21/3/99) Κρανάκη Μ.: Φιλλέληνες (Α. Καστρινάκη, Ελευθεροτυπία, 19/3/99) Λεονάρδος Γ.: Μπαρμπαρόσα ο πειρατής (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτε­ μπορική, 20/3/99) Λιβανού Μπ.: Γλυκόξινο κρασί (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Μάρτ. ’99) Μάρκογλου Πρ.: Ο χώρος της Ιω­ άννας και ο χρόνος του Ιωάννη (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 28/3/99) (Χρ. Π απαγεω ργίου, Αυγή, 14/3/99) Μιχαλοπούλου Α.: Όσες φοράς αντέξεις (Β. Αθανασόπουλος, διαβά­ ζω, 394) Ξενόπουλος Γρ.: Ιστορία ενός αν­ δρόγυνου (Β. Παππά, Αυριανή, 21/ 3/99) Ξενόπουλος Γρ.: Οι τρεις αδελφές (Β. Παππά, Αυριανή, 28/3/99) Παπαχρίστος Γ.: Σκιές στο περιστύ­ λ ιο (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 27/3/99) Πολυράκης Γ.: Χορεύοντας στη σιωπή (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 5/3/99) Σακελλαρίου X.: Ψηλά το κεφάλι, δούλε! (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 21/3/99) Σιμώτας Τ.: Ο λάκκος (Κ. Καλημέρης, Μακεδονία, 7/3/99)

--------------

Χατζηγρηγορίου Μ.: 'Ελα στη θέση μου (Έ . Χουζούρη, Ελευθεροτυ­ πία, 26/3/99) Χατζηνικολάου Δ.: Επιστροφή από τη λ ήθ η (Α. Λουκάκου, Mirror, Μάρτ. ’99) Χειμωνάς Ο.: Ραμόν (Κ. Καλημέρης, Μ ακεδονία Θεσσαλονίκης, 21/3/99) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευ­ θεροτυπία, 19/3/99) Χρηστέας Γ.: Οι γυναίκες του έρω­ τα (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύ­ πος, 28/3/99) Χωμενίδης Χρ.: Η φωνή (Κ. Καλημέρης, Μακεδονία, 14/3/99) Άπντάίκ Τζ.: Μες στην ομορφιά των κρίνων (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 21/3/99) Ασένα Ντ.: Ο έρωτας ήταν στον κα­ θρέφ τη (Ντ. Π ιέρρ ο υ , Είναι, 9/ 3/99) Άτκινσον Κ.: Στα παρασκήνια του μουσείου (Σ. Παπασπύρου, Αυγή, 21/3/99) Βίντσι Σ.: Παιδικές ακρότητες (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 394) Γιοσιμότο Μπ.: Αμρίτα (Μ. Αντω­ νιάδου, Bazar, Μάρτ. ’99) (Α. Λου­ κάκου, Mirror, Μάρτ. ’99) (Π. Σπί­ νου, Ελευθεροτυπία, 28/3/99) Γκι Ράσε: Ο Χέοψ και η πυραμίδα του ήλιου (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Μάρτ. ’99) Γουλφ Β.: Ορλάντο (Γ. Ν. Μπασκό­ ζος, Εξπρές, 21/3/99) Γουέλντον Φ.: Όταν ο γάμος συνα­ ντά τον ψυχοθεραπευτή (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 28/3/99) Έβανς Ν.: Η παγίδα (Γ. Καζάσης, Ε ν Λαμία, 2) (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Μάρτ. ’99) Έ ιμις Μ.: Νυχτερινό τρένο (Τ. Βασιλειάδου, Ημερήσια, 13/3/99) (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Μάρτ. ’99) Έφρον Ν.: Τηλεφωνήματα (Σ. Χαϊμαντά, Ημερήσια, 19/3/99) Καλβίνο Ί.: Οι δύσκολοι έρωτες/ Πάλομαρ/Τα κοσμοκωμικά (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 26/ 3/99) Κονστάν Μπ.: Αδόλφος, το κόκκινο τετράδιο, Σεσίλ (Π. Κουφοπούλου, Ελευθεροτυπία, 19/3/99) Κόρνγουελ Π.: Αγνώστων λοιπών

στοιχείων (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 14/ 3/99) Κούντερα Μ.: Η ταυτότητα (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Μάρτ. ’99) Λαμπ Τσ. & Μ.: Ιστορίες από τον Σαίξπηρ (Ντ. Π ιέρρ ο υ , Είναι, 16/3/99) Λοπές Α.: Ο κρίνος και το πορφυρόδεντρο (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 19/3/99) Λουίς Π.: Εγχειρίδιο καλής συμπε­ ριφ ορά ς (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 14/3/99) Μακ Γιούα ν I.: Άμστερνταμ (Τ. Γο υ δέλ ης, Ελευθεροτυπία, 26 / 3/99) Μακ Κέιμπ Π.: Ο παραγιός του χα­ σάπη (Κ. Δουζένη, Γυναίκα, Μάρτ. ’99) Μαχφούζ Ν.: Κρυμμένα όνειρα στο Χαν ελ Χαλίλι (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 16/3/99) Μ έλβιλ X .: Γουάιτ Τζάκετ (Σ. I. Καργάκος, Ελεύθερος Τύπος, 14/3/99) Μέρλις Μ.: Α, όπως Αμερική (Τ. Γ ο υ δέλ ης, Ελευθεροτυπία, 12/ 3/99) Μιλχάουζερ Σ.: Μάρτιν Ντρέσλερ. Η ιστορία ενός ονειροπόλου (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 14/3/99) Μολίνα Α. Μ.: Πανσέληνος (Φ. Φι­ λίππου, Το Βήμα, 21/3/99) Μονταλμπάν Μ. Β.: Το κουιντέτο του Μπουένος Άιρες (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 21/3/99) Μπάρκερ Κ.: Hellraiser (Β. Αθανα­ σόπουλος, Ελευθεροτυπία, 19/3/99) Μπελ X.: Ο άγγελος σιωπούσε (Α. Βιστωνίτης, Το Βήμα, 21/3/99) Μπενίνι Σ.: Γη! (Χρ. Καρμής, Ημε­ ρήσια, 22/3/99) Μπόουλς Π.: Σκόρπιός (Χρ. Σιάφ­ κος, Αδέσμευτος Τύπος, 21/3/99) Μπομπέν Κ.: Η γυναίκα που έρχε­ ται (Β. Αθανασόπουλος, διαβάζω, 394) Ντικ Φ.: Πριν από το τέλος του κό­ σμου (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 21/3/99) Ντοστογιέφσκι Φ.: Χειμερινές ση­ μειώσεις πάνω σε καλοκαιρινές ε­ ντυπώσεις (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 394) Ντύρενματ Φρ.: Ο δικαστής και ο

κριτικογραφία

δήμιός του (Β. ΡούΒαλης, διαβάζω, 394) Ο ’ Μπράιαν Π .: Η φρεγάτα των τροπικών (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευ­ τος Τύπος, 5/3/99) Ουγκό Β.: Ο άνθρωπος που γελά (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 11/ 3/99) ΓΙρουστ Μ.: Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 14/3/99) Π έρεθ-Ρεβέρτε Α.: Η λέσχη «Δουμάς» ή η σκιά του Ρισελιέ (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 9/3/99) (Φ. Φιλίπ­ που, Το Βήμα, 21/3/99) Ρομπ Μ.: Η ζωή σε δύο πράξεις (Ε. Γκίκα, Έθνος, 28/3/99) (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 9/3/99) Σαμπέδρο X. Λ.: Το χαμόγελο των Ετρούσκων (Π. Κρημνιώτη, Αυγή, 28/3/99) Σεποΰλβεδα Λ.: Αν δεν έχεις πού να κλάψεις/Hot Line (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 14/3/99) Σκάλφαρι Ε .: Ο λ α βύ ρ ινθο ς (Τ. Γο υ δ έλ η ς , Ελευθεροτυπία, 19/ 3/99) Σοναγκόν Σ.: Το κρυφό ημερολό­ γιο (Π. Σπίνου, Ελευθεροτυπία, 28/3/99) Σουίφτ Γκ.: Μαθήματα κολύμβησης (Α. Λουκάκου, Mirror, Μάρτ. ’99) Σουίφτ Γκ.: Τελευταίες εντολές (Β. Αθανασόπουλος, διαβάζω, 394) Τάρο-Γκρίνφιλντ Κ.: Οι φυλές της ταχύτητας (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευ­ τος Τύπος, 28/3/99) Τεσσιέ Τ.: Εκκρεμείς υποθέσεις (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 19/3/99) Τεστάρ Ζ.: Eve, ou la repetition (Η. Καστανάς, Καθημερινή, 16/3/99) Τζόρνταν Ν.: Ανατολή με το τέρας της θάλασσας (Χρ. Σιάφκος, Α δέ­ σμευτος Τύπος, 14/3/99) Τσέχοφ Ά.: Επιλογή από το έργο του (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 19/3/99) Φ ό κνερ Γ.: Ο γέρ ο ς (Μ. Φ άις, Ελεύθερος Τύπος, 21/3/99) Φουέντες Κ.: Μακρινές συγγένειες (Β. Αθανασόπουλος, διαβάζω, 394) (Α. Μαντόγλου, Αντί, 12/3/99) Φουέντες Κ.: Συνενοχή (Κ. Δουζένη, Γυναίκα, Μάρτ. ’99)

κριτικογρι

Μ ελέτες Αμπατζοπούλου Φρ.: «Ο άλλος εν διωγμώ». Η εικόνα του Εβραίου στη λογοτεχνία, ζητήματα ιστορίας και μυθοπλασίας (Π. Παναγιωτόπουλος, Αυγή, 18/3/99) Βίτι Μ.: Εισαγωγή στην ποίηση του Ελύτη (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 21/3/99) Βούλγαρης Κ.: Φύλλα πορείας (Μ. Τριαντα φύλλου, Αθηναϊκή, 13/ 3/99) Γανωτής Κ.: Γωνιά του Παραδείσου (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 2 1 / 3/99) Εκδ. Τυπωθήτω-Γ. Δαρδανός: Σύγ­ χρονες οπτικές και προοπτικές της λογοτεχνίας για παιδιά και νέους (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 394) Καρβέλης Τ.: Κωσταντίνος Χατζόπουλος. Ο πρωτοπόρος (Γ. Κουβαράς, Καθημερινή, 3 0 /3 /9 9 ) (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 21/3/99) (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευθεροτυπία, 26/3/99) Σωτηρόπουλος Δ.: Ο Ψυχάρης και η Φ ιληνάδα μας η Μιχτή (Θ. Μ. Πολίτης, Αντί, 26/3/99) Τικτοπούλου Κ. (επιμ.): Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού και οι ξενόγλωσσες μετα­ φρά σ εις του (Γ. Κ ο ρ δο μ ενίδης, Αγγελιοφόρος, 28/3/99) Κένι Ε. Τζ., Κλόζεν Γ. Β.: Ιστορία της λατινικής λογοτεχνίας (Α. Σταμάτης, διαβάζω, 394) Μ ισέλ Μ., Ζινό I.: Ο χορός στον 20ό αιώνα (Κ. Βουνελάκη, Το Β ή­ μα, 14/3/99) Ρόζα Α.: Ιστορία της λατινικής λο­ γοτεχνίας (Π. Αθηναίος, Ελεύθερη Ώρα, 21/3/99) Ταμπούκι Α.: Η γαστρίτιδα του Πλάτωνα (Δ. Κούρτοβικ, Τα Νέα, 20/3/99) Τ έρ νεϊ Τζ.: F ra n k en stein ’ s Footsteps: Science, Genetics and Popular Culture (Μ. Αρκολάκης, Επενδυτής, 27/3/99) (Κ. Γιαννούτσου, Ελευθεροτυπία, 12/3/99)

Δοκίμια Θωμαδάκη Μ.: Θεατρικός αντικα­ τοπτρισμός (Γ. Παπαϊωσήφ, Ακρόπολις, 28/3/99) Κόλας Ν.: Η τέχνη την εποχή της διακύ6ευσης-και άλλα δοκίμια (Μ. Στεφανίδης, Αντί, 26/3/99) Κατσίκη-Γκίβαλου Α.: Φιλολογικές διαδρομές (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλε­ όραση, 27/3/99) Καψάλης Δ.: Τα μέτρα και τα σταθ­ μά. Δοκίμια για τη λυρική ποίηση (Γ. Κοροπούλης, Καθημερινή, 23/3/99) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευ­ θεροτυπία, 26/3/99) Μάλαμας Λ.: Η αξία της γυναίκας και το φεμινιστικό κίνημα (Κ. Βαλέ­ τας, Ραδιοτηλεόραση, 13/3/99) Πεφάνης Γ.: Το θέατρο και τα σύμ­ βολα (Γ. Παπαϊωσήφ, Ακρόπολις, 28/3/99) Πούλκου Σ.: Το κράτος είναι μέσα μου (Β. Λουμπρίνης, Τα Νέα, 8/ 3/99) Σφυρίδης Π.: Παραφυάδες (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 7/3/99) Ταμπάκης Ν.: Από την ποίηση στη λογική (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 27/ 3/99) Τσατσούλης Δ .: Σ η μ ειο λ ο γ ικ ές προσεγγίσεις του θεατρικού φαινο­ μένου (Γ. Παπαϊωσήφ, Ακρόπολις, 28/3/99) Ψυχοπαίδης Γ.: Νυχτερινό ταξίδι (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 2 8 / 3/99) (Π. Σπίνου, Ελευθεροτυπία, 28/3/99) Γουλφ Β.: Για την άγνοια των αρ­ χαίων ελληνικών (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 9/3/99) Λαβατζέτο Μ.: Η μηχανή του σφάλ­ ματος. Ιστορία μιας ανάγνωσης (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 21/3/99) Λάρμορ Τσ.: Η ρομαντική κληρο­ νομιά (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 14/3/99) Μπαλιέρ Κ.: Ψυχανάλυση της βίας (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 14/ 3/99) Σέρραρντ Φ.: Η μαρτυρία του ποιη­ τή (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 14/ 3/99) Σνάιντερ Γκ.: Η ποιητική και η πο­

-©Ή

λιτική του τόπου (Μ. Φάις, Ελεύθε­ ρος Τύπος, 14/3/99) Χάαρ Μ.: Το έργο τέχνης (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 14/3/99)

Παιδικά-Εφηβικά Μοντέλου Ε.: Στο χρώμα της αγά­ πης (Κ. Δ. Μαλαφάντης, διαβάζω, 394) Νικολάου Θ.: Ο καβαλάρης της νύ­ χτας (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 26/3/99) Μαρ Π.: Το ταξίδι της Λίζας (Γ. Δα­ νιήλ, διαβάζω, 394) Ντάφι Το.: Ο τυφλοπόντικας και η κουκουβάγια (Ε. Βαλάση-Αδάμ, Παιδί, Υγεία, Ανατροφή, Μάρτ.Μάιος ’ 99) (Κ. Γιαμαλίδου, Εξώ­ στης, 12/3/99) (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7/3/99) (Ν. Δήμου, RAM, Μάρτ. ’99) (Γ. Μενούνος, Δημοσιογραφι­ κή, Ιαν.-Μάρτ. ’99) Σακάντε Φ.: Ιαπωνικά παραμύθια (Γ. Σ. Παππαδάτος, διαβάζω, 394) Στόκκε Β.: Ένα γενναίο κορίτσι (Β. Παππά, Αυριανή, 21/3/99)

Θέατρο Γιαλούρη Ά.: Στην αρχαία Αθήνα Πέντε νέοι και ο κόσμος τους (Μ Ντεκάστρο, Το Βήμα, 21/3/99) Ρίγγας Ν.: Η ολομέλεια των αιώ νων (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης 11/3/99) Π ρετεντέρης Κ.: Θεατρικά (Ντ Πιέρρου, Είναι, 23/3/99) Έλιοτ Τ. Σ.: Τα θεατρικά (Μ. Λου κάκης, Μετρά, Μάρτ. ’99) Κλοντέλ Π.: Ο κλήρος του μεσημε ριού (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπο λις, 28/3/99)

ιστορία Αναγνωστοπούλου Σ.: Μικρά Ασία, 19ος αι.-1919 (Ν. Φορόπουλος, διαβάζω, 394) Βαρόν-Βασάρ Ο. (επιμ.): Εβραϊκή ιστορία και μνήμη (Α. Ασέρ, Αυγή, 18/3/99)

Βελενστινλής Ρ.: Απάνθισμα κειμέ­ νων (X. Ζ. Καρανίκας, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 4/3/99) Βλάχος Ά.: Η οικοδόμηση της δη­ μοκρατίας (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλε­ όραση, 6/3/99) Γάσπαρης X.: Οι Αλβανοί στο Με­ σαίωνα (Σ. Πατούρα, Το Βήμα, 14/3/99) Εκδ. ΕΜΝΕ-Μνήμων: Ιστορία της διατροφής. Προσεγγίσεις της σύγ­ χρονης ιστοριογραφίας (Δ. Δημητρόπουλος, Αυγή, 25/3/99) Εκδ. Ινστιτούτο Ελληνοανατολικών και Αφρικανικών σπουδών (Σ. Πα­ τούρα, Αντί, 12/3/99) Ηλιού Φ.: Αρχεία σύγχρονης κοι­ νωνικής ιστορίας (Ε. Κοτζιά, Καθη­ μερινή, 7/3/99) Θουκυδίδου: Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου (Α. Σταμάτης, διαβάζω, 394) Καλογερόπουλος Κ.: Οτζαλάν. Ο τελευταίος ηγέτης της επανάστασης (Αρ. Ε λληνο ύ δη, Ριζοσπάστης, 28/3/99) Κλιάφα Μ.: Τρίκαλα. Από τον Σεφουλλάχ ως τον Τσιτσάνη (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 28/3/99) Νικηφόρου Α. (επιμ.): Κέρκυρα, μια μεσογειακή σύνθεση: νησιωτισμός, διασυνδέσεις, ανθρώπινα πε­ ριβάλλοντα, 16ος-19ος αι. (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 25/3/99) Πρίντζιπας Γ.: Αληθινές ιστορίες α­ πό τη ζωή των κρυπτοχριστιανών (I. Μ. Χατζηφώτης, Ακρόπολις, 14/ 3/99) Στάικος Κ.: Η χάρτα της ελληνικής τυπογραφίας (Γ. Σταματόπουλος, Ελευθεροτυπία, 19/3/99) Γκίλμπερτ Μ.: A H istory of the Twentieth Century (X. Δημακοπούλου, Εστία, 4/3/99) Γκρίντλεϊ Χάου Σ.: Ιστορική σκια­ γραφία της ελληνικής επανάστασης (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 23/3/99) Λοκ Π.: Οι Φράγκοι στο Αιγαίο, 1 2 0 4 -1 5 0 0 (X. Δημακοπούλου, Εστία, 27/3/99) Μαζάουερ Μ.: Dark C ontinent, Europe’s Twentieth Century (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Ελευθεροτυπία, 12/3/99)

Μ ίλερ Ο.: Η φραγκοκρατία εν Ελλάδι (X. Δημακοπούλου, Εστία, 27/3/99) Μπόσγουορθ Α. Μπ.: Κατακτήσεις και αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 28/3/99) Μπροντέλ Φ.: Η Μεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του Φιλίππου Β' (Τ. Θεοδωρόπουλος, Τα Νέα, 20/3/99) Νίκολ Ντ.: Το τέλος της Βυζαντινής αυτοκρατορίας (X. Δημακοπούλου, Εστία, 27/3/99) Ντίλε Ά.: Οι Έλληνες και οι ξένοι (Δ. Κυρτάτας, Ελευθεροτυπία, 26/ 3/99) Ουίλιαμς Τζ. (επιμ.): Χρήμα, Ιστο­ ρία (Σ. Χαϊμαντά, Ημερησία, 18/ 3/99) Πονιόν Ε.: Η καθημερινή ζωή στο έτος 1 0 0 0 (X. Δημακοπούλου, Εστία, 27/3/99) Χόμπσμπαουμ Έ .: Για την Ιστορία (Ν. Σεβαστάκης, Ελευθεροτυπία, 12/3/99)

Μαρτυρίες Βα σ ιλείο υ Β .: Τ ρ ίκ ερ ι, σχέδια 1948-53 (Φ. Αμπατζοπούλου, Τα Νέα, 20/3/99) Έκδοση ΕΚΕΒΙ: Κασσαβέτεια: Το χρονικό μιας βιβλιοθήκης στις φυ­ λακές ανηλίκων (Δ. Παυλάκου, Αυ­ γή, 14/3/99) Εκδ. Τσουκάτου: «Σεπτεμβριανά 1955». Η «νύχτα των κρυστάλλων» του Ελληνισμού της Πόλης (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 26/3/99) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 7/3/99) Καπετάν Απόστολος (Απόστολος Β. Χατζηελευθεριάδης): Θαλασσινές ι­ σ τορίες (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 14/3/99) Καραφωτάκης Ε.: Οι βαλκανικές οικονομίες στο πρώιμο στάδιο με­ τάβασης 1990-1996 (Γ. Ν. Μπα­ σκόζος, Εξπρές, 21/3/99) Κοκοσούλας Γ.: Γύρω από μια φι­ λία: Μίμης Λιμπεράκης-Απόστολος

Μελαχρινός (Ε. Χωρεάνθη, Καθη­ μερινή, 9/3/99) Κοροδέσης Π.: Αυθρωποφύλακες (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 7/ 3/99) Κωνστανπυίδης Φ.: Εκεί ψηλά σια Σφακιά (Γ. Κωστάκης, Ριζοσπά­ στης, 25/3/99) Μάρτης Χρ.: Ο εμπαιγμός. Ο βια­ σμός μιας εποχής (Μ. Γ. Μερακλής, Καθημερινή, 2/3/99) Παυλίδη Θ., Μπολις Ρ.: «Μην απα­ λ είψ εις ποτέ τα ίχνη...». Ο ρόλος των γυναικών στη γερμανική και ελληνική αντίσταση ενάντια στον ε­ θνικοσοσιαλισμό και τη γερμανική κατοχή (Φ. Αμπατζοπούλου, Τα Νέα, 20/3/99) Στεφάνου Π .: Των αφανών (Φ. Αμπατζοπούλου, Τα Νέα, 20/3/99) (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Μάρτ. ’99) Στρούζα-Μαργαρίτη Σ.: Η κυρά της Σμύρνης (Ν. Κυτόπουλος, Ριζοσπά­ στης, 25/3/99) Χρέλιας Λ.: Όλη η Ελλάδα είναι έ­ να πατάρι (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 14/3/99) Λέβι Πρ.: Το καθήκον της μνήμης (Α. Πανταζόπουλος, Αυγή, 18/3/99)

Βίογραφίες-Αυτοβιογραφίες Εκδ. Ιωλκός: Λόρδος Μπάιρον. Η ζωή, το έργο και η επαναστατική του δράση (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 19/3/99) Έξαρχος Θ.: Το οδοιπορικό ενός ηθοποιού (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεό­ ραση, 13/3/99) Καψάσκης Σ.: Στοιχεία βιογραφίας Διονυσίου Σολωμόύ (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 28/3/99) Μελάς Σ.: Ο Γέρος του Μόριά (Σ. I. Α ρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 13/3/99) Παπαγιώργης Κ.: Σύνδρομο αγο­ ραφοβίας (Λ. Εξαρχοπούλου, δια­ βάζω, 394) Συνοδινού Ά.: Πρόσωπα και προ­ σωπεία (Μ. Λοβέρδου, Το Βήμα,

κριτικογραφία

14/3/99) (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 23/ 3/99) Λιοτάρ Ζ. Φρ.: Με την υπογραφή Μαλρό (Τ. Θ εοδωρόπουλος, Τα Νέα, 13/3/99) (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Μάρτ. ’ 99) (Γ.-Ί. Μπαμπασάκης, Καθημερινή, 7/3/99) Λίντμπεργκ Ρ.: Under a wing (Τζ. Γουορντ, Το Βήμα, 7/3/99) Μονκ Ρ.: Λούντβιχ Βιτγκενστάιν (Φ. Τερζάκης, Καθημερινή, 9/3/99) Μπρέναν Ρ.: Heisenberg probably slept here (A. Πολίτη, Ημερήσια, 13/3/99) Σκοτ Μπεργκ Α.: Λίντμπεργκ (Τζ. Γουορντ, Το Βήμα, 7/3/99) Τσβάιχ Σ.: Μαρία Αντουανέπα (Β. Παππά, Αυριανή, 14/3/99) Χέρτλινγκ Π.: Η σκιά του Σούμαν (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Μάρτ. ’99)

Ταξιδιωτικά-Οδοιπορικά ΔόμΒρος Α.: Ο Γκάουτσο της Ουσουάγια (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεό­ ραση, 6/3/99) Νόλλας Δ .: Μικρά ταξείδια (Ν. Αναστασέα, Votre Beaute, Μάρτ. ’99)

Αλλπλογραφία-Επιστοηές Κουσαθανάς Π. (επιμ.): Γράμματα στη Μέλπω Αξιώτη από του αδελφό της Πανάγο Αξιώτη (Α. Ζήρας, Ελευθεροτυπία, 12/3/99) Σεφέρης Γ.-Keely Ε.: Αλληλογρα­ φία 1951-1971 (Α. Σταμάτης, δια­ βάζω, 394)

Ριβέλης Π.: Άνω τελεία (Α. Λουκάκου, Mirror, Μάρτ. ’99) Σκοπελίτης Σ. Β.: Νεοκλασικά της Αθήνας και του Πειραιά (Ν. Βατόπουλος, Το Βήμα, 28/3/99) Μποντριγιάρ Ζ.: Διότι η αυταπάτη δεν αυτιτίθεται στην πραγματικότη­ τα (Α. Καλκαβούρας, Το Βήμα, 14/3/99)

Λευκώματα Εκδ. Άγρα: Ο σκιτσογράφος Ηλίας Κουμετάκης (Γ. Παπαϊωσήφ, Ακρόπολις, 14/3/99) Μυλωνάς Γ., Καστάνης Α.: Ο Εύελπις (Μ. Παπαγιαννίδου, Το Βήμα, 21/3/99)

Αποκρυφισμός Εκδ. Αρχέτυπο: Μυστικές εταιρίες (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 27/3/99) Μπλαβάτσκι Ε. Π.: Ίσις Αποκαλυμ­ μένη (Γ. Παπαϊωσήφ, Ακρόπολις, 7/3/99)

Ενασχολήσεις Δαρβέρης Τ.: Τυχερά παιχυίδια/Κα ζίνο (I. Παπαζήση, Ισοτιμία 20/3/99) Ρένα της Φτέλιας: Ελληνική δημι ουργική κουζίνα (Γ. Δανιήλ, διαβά ζω, 394) Αλιέντε I.: Αφροδίτη. Ιστορίες, συ νταγές και άλλα αφροδισιακά (Γ Δανιήλ, διαβάζω, 394) Ντε Κόστα Ρ.: Η μαγειρική του ερ γένη (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές 28/3/99)

Διάφορα Φωτογραφία Οικουομόπουλος Ν.: Λιγνιτωρύχοι (Κ. Π απαγιώ ργης, Αθηνόραμα, 19/3/99) Ορδόλης Κ.: Αττική-Αγγελικό και μαύρο φως (Γ. Τζιρτζιλάκης, Τα Νέα, 20/3/99)

Παπαδάτος Κ. (επιμ.): Η φροντίδα του μωρού και του μικρού σας παι­ διού (Μ. Τράτσα, Το Βήμα, 14/ 3/99) Σκοτ-Πεκ Μ.: Πέρα από το δρόμο το λιγότερο ταξιδεμένο (Ε. Γκίκα, Έθνος, 7/3/99)

■0®

Μ Α Ρ ΙΑ Α Α Μ ΙΙΑ Α Α Ρ ΙΑ Ο Υ-ΙΙΟ Θ Ο Υ

Σώμα, θυμήσου όχι μόνο τό πόσο αγαπήθηκες 0 όρκος τής μνήμης καί ή αναζήτηση τού χαμέ­ νου παραδείσου τής ευτυχίας όδηγοϋν τους δύο παλιούς έραστές στόν τόπο τού φεγγαριού καί τής πρώτης μαγείας. "Ωριμοι καί κουρασμένοι, θά ζήσουν έκεί ένα

f [>VO

TtOOO

t0 -

ο,ΛχβΦ^

\ άλλο πάθος μέσα άπό τίς μνήμες καί τήν άγρυ\ πνία τού σώματος. Γιατί τό σώμα θυμάται όχι \ μόνο τήν αγάπη. Θυμάται τόν πόνο καί τήν \ ερημιά. Τ ήν άβυσσο πού κουβάλησε άπό τίς \

περιπλανήσεις του. Καί προφητεύει.

\ Ετσι, ό παρόντας χρόνος βιώνεται σάν \ άντήχηση τού παραδείσου πού χάθηκε. Μέ \ όλη τή φόρτιση πού δημιουργεί ή νοσταλ\ \

για τού χαμένου. Ε κ ε ίν η : Έ ν α ς άνθρωπος πού αγωνίστηκε,

\

πού φώναξε τίς ιδέες της, πού έζησε τή

\

θυσία.

\ Ε κ είνο ς: Ό γιός τού παλιού μύθου. \ Κουβαλούν καί οί δύο ένα άντίστοιχο \ \

τραύμα, άπό τήν παιδική ήλικία, καί είναι αυτό πού θά τούς φέρει ξανά στήν

\

ίδ ια παράλληλο, νικημένους καί ώραί-

\ \

ους - μ’ αύτή τήν ομορφιά πού δίνει στά πρόσωπα ή συμπόνια.

\

Τό μυθιστόρημα έχει τή μαγεία τής

\ ποιητικής γραφής, πού εδώ γίνεται ____ μαγεία τής μνήμης καί μαγεία τού χαμένου χρόνου.

• Μέ τή λάμπα θυέλλης • Λυκόφως τής μοναξιάς

• Έ π ί πτερύγων άνέμων (ποιήματα) • Γκρίζα πολιτεία

• Ναταλία καί Χριστίνα

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Κ Α Λ Ε NTH Σ

ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 5 · 106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 3601 551 · FAX: 3623553

το θέμα του μήνα

«Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να μας γνωρίσει κανείς παρά μόνο σαν δυο λύκους, που έφτασαν στο δάσος χωριστά.»

Ted Hughes, «Α Modest Proposal»

ταν γνωρίστηκαν το 1956 ήξεραν ότι ο γάμος τους θα τους πρόσφερε κίνητρα για δημιουργία, για λογοτεχνικά πυροτεχνήματα, για σημαντικές δημοσιεύσεις. Έγιναν το σημαντικότερο ζευγάρι ποιητών στην ιστορία της δυτικής λογοτεχνίας. Πίστεψαν ότι η γραφή της ποίησης αποτελεί θρησκευτική πράξη και με τη λαχτάρα τω ν νεοφώτιστων δημιούργησαν μια καινούρια αισθαντικότητα, μιαν ικανότητα να εξωτερικεύουν το φόβο τους με τέτοιο τρόπο ώστε το κάθε αντικείμενο να αντανακλά τη νοσηρότητα. Ερμήνευσαν διαφορετικά τη φύση, τη μετέτρεψαν σε ανάγνω(ρι)ση της προσωπικής τους νεύρωσης. Αυτό που τους ενδιέφερε ήταν να απεικονίσουν τις με­ ταστροφές του φυσικού κόσμου και να τις εξομοιώσουν με την ένταση ε­ νός κόσμου μετά το ολοκαύτωμα, μέσα στην έκλειψη, λίγο πριν την πυ­ ρηνική καταστροφή. Έπλασαν ένα τοπίο για τους επιζήσαντες μιας προ­ σωπικής ή παγκόσμιας καταστροφής. Εκείνος αποκάλυψε μιαν άλλη Αγγλία, βίαιη, μυοτηριακή. Δημιούργηοε έ-

*

το θέμα του μήνα

να οφοδρό μεταπολεμικό κλίμα για την προσέγγιση της φύσης και τη ς αγριότητας και ανάγνω(ρι)σε τον ψυχισμό τω ν ζώων, της πέτρας, τω ν υδάτων, των δέ­ ντρων. Η ποίησή του έγινε μια ηθική αναζήτηση ενός παγανιστικού πολιτισμού. Εκείνη βρήκε στον επιθετι­ κό δυναμισμό της ποίησής της την οργισμένη σφήκα που τραυματίζει χωρίς να εγκαταλείπει το κεντρί της οτη σάρκα του θύ­ ματος. Ό,τι βασά­ νιζε το πνεύμα της -α π ό κ ρ υ φ ο ι φ ό ­ βοι, εν τά σ ε ις, α­ ντιπαλότητες, ρο­ πή προς το θάνα­ το, εξόντω ση τη ς ανθρώ πινης τα υ ­ τ ό τ η τ α ς - έπ ρεπε να το εκφράσει με ξεχωριστή αμεσό­ τητα και πρωτόγο­ νη βιαιότητα. Α κο λο ύ θ η σ ε μια ροή αλησμόνητων εικόνων σε μια υ­ π ε ρφ ο ρτω μ ένη περίμετρο. Η ποίη­ ση και τω ν δύο α­ παιτούσε μια θαρ­ ραλέα αντιμετώπι­ ση του κόσμου τους, ένα ατσάλωμα σ τη ν έντα ση τη ς πρ οσ έγγισ η ς του κάθε θέματος που ε π έλε γα ν . Όμως, στις 11 Φε­ βρουάριου του 1963, μόλις άρχισε να χαράζει, την ώ­ ρα που συνήθιζε να γράφει ποιήματα, η Plath (Πλαθ) άφησε το γκάζι τη ς κουζίνας ανοιχτό και βύθισε το κεφάλι της στο φούρνο. Βρέθηκε νεκρή την επομένη.

0 Hughes (Χιουζ) αντιμετωπίζεται με εχθρότητα από όλους αυτούς που τον θεωρούν υπεύθυνο για το θά­ νατό της. Κληρονομεί τα πνευματικά δικαιώματα του έργου της. Επιμελείται σχολαστικά κάθε κείμενό της και το 1981 η μεταθανάτια έκδοση τω ν Απάντων της κατακτά το βραβείο Πούλιτζερ. Η επίσημη κριτική χαιρετά την Plath ως την καλύτερη ποιήτρια της γενιάς της και τη συγκαταλέγει μαζί με την Emily Dickinson. Τριανταπέντε χρόνια από το θά­ νατό της, τον Φεβρουάριο του 1998, ο Hughes εκδί­

το θέμα του μιμ

δει τις Γενέθ λιες Επιστολές, μια ποιητική συλλογή που αφηγείται τη μοίρα δύο χαρακτήρων που είναι καταδικασμένοι να αφ ανιστούν όταν γνω ρίζονται. Αφιερώνει τη συλλογή στα δύο παιδιά τους, ενώ το εξώ φ υ λλο του βιβλίου φιλοτεχνεί η Frieda Hughes (Φρίντα Χιουζ), η κόρη του, μ' ένα πίνακά της που έ ­ χει ω ς θέμα την ηφαιστειακή λάβα. Τον ίδιο χρόνο πεθαίνει από καρ­ κίνο. Μεταθανάτια, η συλλογή κερδίζει το βραβείο W hit­ bread Book o f the Y e ar και που λά 300.000 αντίτυπα μ έσα σε ε λ ά χ ι­ σ τ ο υ ς μ ή ν ες. Οι Άγγλοι κριτικοί και οι ο μ ό τ ε χν ο ί του τ ο π ο θ ε τ ο ύ ν το ν H u g h es σ το πάνθεον τω ν ποιητών, μ α ζί με τ ο ν S h a ­ kespeare, τον Brow­ ning, το ν Shelley, τ ο ν A u d e n , το ν Yeats. Η ποίηση της Plath και του Hughes, ο έρω τας κι ο θάνα­ τ ό ς τ ο υ ς σ φ ρά γι­ σαν την αγγλόφω­ νη κριτική για τέσ ­ σερις δεκαετίες. Οι μ ά σ κε ς τ ο υ ς , τα ποιητικά π ρ ο σ ω ­ πεία, η δ ρ α μ α το ­ ποίηση τη ς ζω ής τους συνεχίζουν να σαγηνεύουν. Ετοιμάσαμε αυτό το αφιέρωμα, διαγράφοντας την πορεία τω ν λέξεω ν του Hughes ότι «η αλήθεια για μια σχέση βρίσκεται πέρα από τη λογοτεχνία». Τα κείμενα που ακολουθούν γράφτηκαν για το αφιέ­ ρωμα αυτό. Τα ποιήματα, εκτός από την «Άκρη» της Plath, μεταφράζονται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Οι συγγραφείς τω ν κειμένων έχουν αποδώσει οι ίδιοι στην ελληνική στίχους και παραθέματα από γράμμα­ τα και συνεντεύξεις τω ν ποιητών, καθώς και κριτικά κείμενα. Ό ταν αναφέρονται σε ποιήματα του αφιε­ ρώματος, ακολουθούν τις προτεινόμενες μεταφρά­ σεις.

□

■W

ΧρονοΑόγιο lidpm ΠίΙαΒ (1932-1963) w 1932 27 Οκτωβρίου: Γεννιέται η Sylvia Plath στο Jamaica Plain της Μασαχουσέτης. Είναι κόρη του Otto Emil Plath και της Aurelia Schober Plath.

1935 27 Απριλίου: Γεννιέται το δεύτερο παιδί της οικογένειας Plath, ο Warren.

1940 12 Οκτωβρίου: Ο Otto Plath χάνει το πόδι του από γάγγραινα σε προ­ χωρημένο στάδιο. 5 Νοεμβρίου: Ο Otto Plath πεθαίνει από καρδιακή εμβολή. Η Sylvia είναι μόλις 8 ετών.

1950 Η Sylvia Plath εγγράφεται στο κολέγιο Smith στο Northampton της Μασαχουσέτης.

1952 Κερδίζει το πρώτο της βραβείο για το διήγημά της με τίτλο «Sunday at the Mintons» («Κυριακή στους Μίντονς»), το οποίο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Mademoiselle.

1953 Γίνεται διευθύντρια σύνταξης του περιοδικού Mademoiselle, που εδρεύ­ ει στη Νέα Υόρκη. Στις 24 Αυγούστου της ίδιας χρονιάς εξαφανίζεται και επιχει­ ρεί την πρώτη της απόπειρα αυτοκτονίας στο Wellesley της Μασαχουσέτης, ό­ που είχε μετακομίσει η οικογένεια Plath μετά το θάνατο του πατέρα της. Περ­ νάει ένα διάστημα στο νοσοκομείο McLean στο Belmont της Μασαχουσέτης.

1954 Επιστρέφει στο κολέγιο Smith για το δεύτερο εξάμηνο. Περνάει το κα­ λοκαίρι της στο Cambridge της Μασαχουσέτης και παρακολουθεί μαθήματα στο Harvard Summer School.

1955 Κερδίζει το πρώτο βραβείο στο διαγωνισμό ποίησης Glascock Poetry Contest του κολεγίου Mount Holyoke. Τον Μάιο της ίδιας χρονιάς κερδίζει τα βραβεία American Poets Prize και Ethel Olin Corbin Poetry Prize και αποφοιτά α­ πό το κολέγιο Smith. Τον Οκτώβριο παίρνει μια υποτροφία από το Fulbright για να συνεχίσει τις σπουδές της στην Αγγλία, στο κολέγιο Newnham του Πανεπι­ στημίου του Cambridge. © © -

1956 Γνωρίζει τον Ted Hughes και στις 16 Ιουνίου πα­ ντρεύονται στο Λονδίνο.

1957 Παραδίδει ένα χειρόγραφο ποίημα με τίτλο «Two Lovers and a Beach-comber* («Δύο εραστές κι ένας καθαριστής ακτών») για το λογοτεχνικό περιοδικό English Tripos και παράλληλα λαμβάνει και τον μεταπτυχιακό της τίτλο (Μ.Α. degree) από το κολέγιο Newnham. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους επιστρέφει στις Ηνωμένες Πολιτείες μαζί με τον Ted Hughes. Κερδίζει το βραβείο Bess Hokin Prize του λογοτεχνικού περιοδικού Poetry.

1957-8 Διδάσκει Αγγλική Γλώσσα και Λογοτεχνία στο κολέγιο Smith.

1959 Το ζευγάρι επιστρέφει στην Αγγλία και εγκαθίστα­ ται σε ένα διαμέρισμα στο Λονδίνο.

1960 Την 1η Απριλίου γεννιέται η κόρη τους, Frieda Rebecca. Τον Οκτώβριο εκδίδεται η πρώτη της ποιητική συλλογή με τίτλο The Colossus (Ο Κολοσσός) από τον εκ­ δοτικό οίκο Heinemann Ltd. στο Λονδίνο.

1961 Κερδίζει το πρώτο βραβείο (the Guinness Poetry Award) στο Cheltenham Festival Contest. Επιμελείται επί­ σης μια ανθολογία Αμερικανώ ν ποιητώ ν με τίτλ ο American Poetry Now, η οποία συμπεριλαμβάνεται στο λογοτεχνικό περιοδικό The Critical Quarterly. Τέλος, τον Νοέμβριο του ίδιου έτο υ ς κερδίζει τη ν υποτροφία Eugene F. Saxton για τη συγγραφή του βιβλίου της The Bell Jar (Ο υαλοκώδων).

1962 Γεννιέται το δεύτερο παιδί της Sylvia Plath και του Ted Hughes, ο Nicholas Farrar. 14 Μαΐου: Η ποιητική της συλλογή The Colossus & Other Poems εκδίδεται οτις Ηνωμένες Πολιτείες από τον εκδοτικό οίκο Alfred A. Knopf. Τον Ιούλιο μαθαίνει για τη σχέση του Ted Hughes με την Assia Wevill Gutman (Άσια Γουέβιλ-Γκάτμαν). Τον Σεπτέμβριο το ζευγάρι χωρίζει οριστικά. 30 Οκτωβρίου: Ηχογραφούνται τα ποιήματα της και μια συνέντευξη για το Βρετανικό Συμβούλιο σε συνεργασία με το Poetry Room στη βιβλιοθήκη Lamont του Πανεπιστημίου του Harvard. Τον Δεκέμβριο εγκαταλείπει το σπίτι που το ζευ­ γάρι είχε αγοράσει στο Devon και μετακομίζει μαζί με τα δυο παιδιά της σε ένα διαμέρισμα στο Λονδίνο.

1963 Εκδίδεται το μυθιστόρημά της The Bell Jar (Ο υα­ λοκώδων) από τον εκδοτικό οίκο William Heinemann Ltd., με το ψευδώνυμο Victoria Lucas. 11 Φεβρουάριου: Αφού αφήνει γάλα και ψωμί στα δυο της παιδιά που κοιμούνται, η Sylvia Plath αυτοκτονεί ανοίγοντας το γκάζι και βάζο­ ντας το κεφάλι της μέσα στο φούρνο.

1965

Εκδίδεται από τον οίκο Faber & Faber Ltd. και υπό την επιμέλεια του ίδιου του Ted Hughes η πιο διάσημη

TO θέμα του μήνα

ποιητική της συλλογή με τον τίτλο Ariel ΓΑριελ). Στη συλ­ λογή αυτή περιλαμβάνονται ποιήματα που η Sylvia Plath έγραψε κυρίως τους τελευταίους μήνες της ζωής της.

1971 Μια νέα ποιητική συλλογή της εκδίδεται με τον τίτ­ λο Crossing the Water (Διασχίζοντας το νερό).

1972 Εκδίδεται η τρίτη μεταθανάτια ποιητική συλλογή της με τίτλο Winter Trees (Χειμερινά δέντρα).

1975 Εκδίδεται υπό την επιμέλεια της μητέρας της Aurelia Schober Plath ένα βιβλίο που περιλαμβάνει επι­ στολές της Sylvia Plath προς εκείνη και προς τον αδελφό της Warren. Ο τίτλος του είναι Letters Home by Sylvia Plath: Correspondence 1950-1963 (Γράμματα στο σπίτι α­ πό τη Σίλβια Πλαθ: Αλληλογραφία 1950-1963).

1977 Εκδίδεται στη Βρετανία μια συλλογή σύντομων διηγημάτων και ημερολογιακών σημειώσεων γραμμένων από τη Sylvia Plath, με τίτλο Johnny Panic and the Bible o f Dreams (Ο Τζόνι Πάνικ και η Βίβλος των ονείρων).

1981 Ο Ted Hughes επιμελείται και εκδίδει τα Άπαντα (The Collected Poems o f Sylvia Plath) της Sylvia Plath.

1982 Εκδίδεται το βιβλίο The Journals o f Sylvia Plath (To Ημερολόγια της Σίλβια Πλαθ). Το ίδιο έτος, το βιβλίο The Collected Poems o f Sylvia Plath κερδίζει το βραβείο Πούλιτζερ για την Ποίηση (The Pulitzer Prize for Poetry).

1999 Εκδίδεται το βιβλίο Wooro/οοτης κόρης της, Frieda Hughes, από τις εκδόσεις Bloodaxe Books με την αφιέρωση: For Daddy with love. □

U X I-T J O A I- Μ , η

ΧρονοΑλγιο Tm Χιουζ (1930-1998) 1930 Γέννηση του Edward James Hughes (Έντουαρντ ΓΓεντΙ Τζέιμς Χιουζ) στη μικρή κωμόπολη Mytholmroyd της επαρχίας του Yorkshire. Είναι το τρίτο παιδί της οικογένειας της Edith Farrar και του William Henry Hughes. Η Mytholmroyd είναι μια απομακρυσμένη και άγονη περιοχή που περιβάλλεται από βάλτους, κάτι που θα ασκήσει μεγάλη επίδραση τόσο στις παιδικές αναμνήσεις όσο και στη μετέπειτα ποίηση του Hughes.

1938 Η οικογένεια Hughes μετακομίζει στο Mexborough, μια μικρή κωμόπολη ανθρακωρύχων στο νότιο Yorkshire. Εκεί και σε ηλικία 11 ετών ο Hughes γρά­ φει τα πρώτα του ποιήματα, τα οποία είναι κυρίως κωμικά και προορίζονταν για την τάξη του σχολείου και μόνο. Το ενδιαφέρον του όμως για την ποίηση θα καλλιεργηθεί από τους καθηγητές του στο σχολείο του Mexborough και αυτοί οι κωμικοί στίχοι θα αποτελέσουν την απαρχή της ποιητικής του καριέρας.

1946 Δημοσιεύονται το πρώτο του ποίημα και το πρώτο του διήγημα στο σχολικό περιοδικό The Don and Dearne.

1948 Ακολουθεί η δημοσίευση και άλλων ποιημάτων στο ίδιο περιοδικό. Την ίδια χρονιά ο Ted Hughes κερδίζει το πρώτο του λογοτεχνικό βραβείο (Open Exhibition in English to Pembroke College, Cambridge) και με την αποφοίτησή του του προσφέρεται ως έπαθλο ένα αντίτυπο του βιβλίου του Robert Craves The White Goddess. To βιβλίο αυτό θα επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τα ποιητικά θέματα τόσο του ίδιου όσο και της Sylvia Plath.

1949-51 Κατά τη διάρκεια της διετούς στρατιωτικής του θητείας στην RAF έ­ χει την ευκαιρία να μελετήσει τα έργα του William Shakespeare, για τον οποίο αργότερα θα γράψει διάφορα δοκίμια.

1951 Γίνεται δεκτός στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, όπου ελπίζει ότι η με­ λέτη της αγγλικής λογοτεχνίας θα βοηθήσει και τη δική του συγγραφική τέχνη. Οι ελπίδες του διαψεύδονται σύντομα και το 1953 αλλάζει κατεύθυνση και σπουδάζει αρχαιολογία και ανθρωπολογία.

1954 Δημοσιεύεται το ποίημά του The Little Boys and the Seasons (Τα Μικρά

αγόρια και οι εποχές) οτο περιοδικό χου πανεπιστημίου Granta με to ψευδώνυμο Daniel Hearing.

1956 Αφού δούλεψε επί διετία σε διάφορες δουλειές, αποφασίζει μαζί με ορισμένους φίλους του να δημιουρ­ γήσουν το δικό το υ ς λογοτεχνικό περιοδικό, το St. Botolph's Review. 0α εκδοθεί ένα και μοναδικό τεύχος του περιοδικού, όμως η βραδιά της παρουσίασής του θα σταθεί αιτία να αλλάξει η ζωή του Hughes, καθώς γνωρί­ ζεται με τη νεαρή Αμερικανίδα υπότροφο του Fulbright, τη Sylvia Plath. Παντρεύονται στις 16 Ιουνίου 1956. Αργό­ τερα την ίδια χρονιά το Poetry Centre o f the Young Men's and Young Women's Hebrew Association o f New York διοργανώνει ένα διαγωνισμό για πρωτοεμφανιζόμενες ποιητικές συλλογές στην αγγλική γλώσσα. Η Sylvia Plath δακτυλογραφεί τα ποιήματά του και τα στέλνει. Οι κριτές W.H. Auden, Stephen Spender και Marianne Moore επιλέ­ γουν μέσα από 287 συμμετοχές τη συλλογή του Hughes The Hawk in the Rain (To γεράκι στη βροχή). To έπαθλο είναι άμεση δημοσίευση.

1957 Η Sylvia Plath τελειώνει το Μ.Α. της και το ζευ­

δεν ασχολείται με την ποίηση, αλλά συνεχίζει να γράφει

γάρι φεύγει για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το φθινόπω­ ρο του ίδιου έτους εκείνη διδάσκει στο Smith College, Northampton, Massachusetts κι εκείνος διδάσκει Δη­

και να δημοσιεύει ιστορίες για παιδιά.

μιουργική Συγγρα φ ή και Α γγλική Λ ογοτεχνία στο University of Massachusetts στο Amherst. Στις 18 Σ ε­ πτεμβρίου εκδίδεται η πρώτη του ποιητική συλλογή The Hawk in the Rain.

1958 Γνωρίζεται με τον γραφίστα και γλύπτη Leonard Baskin· η συνεργασία τους αποδεικνύεται πολύ εποικοδο­ μητική και παραγωγική και οδηγεί στη δημιουργία αρκε­ τών ποιητικών συλλογών του Ted Hughes. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους ο Ted και η Sylvia επιστρέφουν στην Αγγλία και νοικιάζουν ένα μικρό διαμέρισμα στο Λονδίνο.

1960 Τον Μάρτιο εκδίδεται η ποιητική συλλογή του Hughes με τον τίτλο Lupercal και την 1η Απριλίου γεννιέ­ ται η κόρη τους, η Frieda Rebecca. Ο Hughes αρχίζει μια σειρά ραδιοφω νικώ ν δ ια λέ ξεω ν στο BBC με τίτλ ο

1966 Μετακομίζει με τα παιδιά του στην Ιρλανδία, όπου αρχίζει να δουλεύει τα ποιήματα της συλλογής Wodwo.

1967 Εκδίδεται η ποιητική συλλογή Wodwo, όπως επί­ σης και η ανθολογία Poetry in the Making (Η ποίηση και η δημιουργία της).

1969 Η Assia Wevill Gutman (Άσια Γουέβιλ-Γκάτμαν), με την οποία διατηρούσε σχέσεις από το 1962 και ήταν η βασική αιτία του χωρισμού του από την Plath, αυτοκτονεί μαζί με το μόλις δύο ετών παιδί τους και μάλιστα με πα­ ρόμοιο τρόπο με αυτόν της Sylvia Plath.

1970 Παντρεύεται με την Carol Orchard και τον Οκτώ­ βριο της ίδιας χρονιάς εκδίδει την ποιητική συλλογή του Crow: From the Life and Songs o f the Crow (Ο κόρακας: Από τη ζωή και τα τραγούδια του κόρακα).

1971-2 Διαμένει στο Ιράν, όπου δουλεύει μεταξύ άλ­

Listening and Writing (Ακοές και Γραφές) και γράφει διά­

λων και στη συγγραφή του θεατρικού έργου Orghast.

φορα δοκίμια, κριτικές και άρθρα για εφημερίδες και πε­ ριοδικά, όπως το The New Statesman και το The Listener.

1972 Επιστρέφει στην Αγγλία, όπου αγοράζει το

1961 Εκδίδεται από τον εκδοτικό οίκο Faber & Faber το Meet My Folks! (Γνωρίστε τους δικούς μου!), το πρώτο του βιβλίο για παιδιά.

Moortown και ασχολείται πλέον με αγροτικές εργασίες. Δημοσιεύει επίσης μια ανθολογία της ποίησής του με τίτ­ λο Selected Poems: 1957-1967 (Επιλεγμένα ποιήματα: 1957-1967).

1962 Στις 17 Ιανουάριου γεννιέται το δεύτερο παιδί του

1973 Εκδίδει το Prometheus on His Crag (Προμηθέας

με τη Sylvia Plath, ο Nicholas Farrar.

Δεσμώτης) σε περιορισμένα αντίτυπα.

1963 Στις 15 Φεβρουάριου η Sylvia Plath αυτοκτονεί.

1975 Εκδίδει τη συλλογή Season Songs (Τραγούδια των

Από εκείνη τη χρονιά και για αρκετά χρόνια ο Ted Hughes

εποχών).

ΤΟ θέμα του μήνα

1976 Εκδίδει to Moon-Whales and Other Moon Poems (Οι φάλαινες του φεγγαριού και άλλα φεγγαροποιήματα).

1977 Δημοσίευση του μ ακροσκελούς ποιήματος Gaudete, το οποίο προοριζόταν αρχικά για σενάριο ται­ νίας.

1978 Έκδοση σε περιορισμένα αντίτυπα του Moortown Elegies (Ελεγείες της Πόλης των Βάλτων). Ακολουθεί η έκδοση της συλλογής Cave Birds: An Alchemical Cave Drama (Πουλιά των σπηλαίων: Ένα αλχηρικό θεατρικό έργο για τα σπήλαια).

1979 Έκδοση σε συνεργασία με τη φωτογράφο Fay Godwin του Rem ain s o f E lm e t (Α πομεινάρια το υ Έλμετ).

1981 Έκδοση του Under the North Star (Κάτω από το πολικό άστρο). Εκδίδει επίσης τα Άπαντα της Sylvia Plath με τίτλο The Collected Poems o f Sylvia Plath.

1988 Εκδίδει μαζί με τον Frances McCullough το βιβλίο The Journals o f Sylvia Plath και σε συνεργασία με τον Seamus Heaney μια ποιητική ανθολογία για παιδιά με τίτ­ λο The Rattle Bag (Η φλύαρη σάκα). Εκδίδει επίσης μια ανθολογία ποιημάτων του με τίτλο Selected Poems: 1957-1981 (Επιλεγμένα ποιήματα: 1957-1981).

1983 Εκδίδεται η ποιητική συλλογή River (Ποτάμι).

1984 Στις 19 Δεκεμβρίου τού απονέμεται ο τιμητικός τίτλος του Poet Laureate. Στη θέση αυτή διαδέχεται τον αποθανόντα John Betjeman.

1989 Εκδίδονται το Moortown Diary CTo ημερολόγιο της Πόλης των Βάλτων) και το Wolfwatching (Καραδοκώντας τον λύκο).

1993 Δημοσιεύει μια μελέτη σχετικά με το έργο του William Shakespeare με τίτλ ο Shakespeare and the Goddess o f Complete Being (Ο Σαίξπηρ και η Θεά της ο­ λοκλήρωσης). Δημοσιεύεται επίσης και το Rain-Charm for the Duchy and Other Laureate Poems (To φυλαχτό της βροχής για το Δουκάτο και άλλα ποιήματα για τη Βα­ σιλική Αυλή).

1994 Εκδίδεται από τον William Scammell μια ανθολογία που περιλαμβάνει δοκίμια, κριτικές και ένα σύντομο διή­ γημα, όλα γραμμένα από τον Ted Hughes, με τίτλο Winter Pollen. Occasional Prose (Χειμωνιάτικη γύρη. Σπο­ ραδική πρόζα).

1996 Η μετάφρασή του στο έργο του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα Ματωμένος Γάμος (Blood Wedding) ανεβαίνει σε θέατρο του Λονδίνου το φθινόπωρο.

1997 Μεταφράζει διάφορα κείμενα από τις Μεταμορ­ φώσεις του Οβιδίου, τα οποία εκδίδονται το ίδιο έτος με

τον τίτλο Tales from Ovid και για τα οποία του απονέμεται το Whitbread Award. 0 Hughes και ο Heaney συνεργάζο­ νται ξανά για την έκδοση της ανθολογίας The School Bag (Η σχολική σάκα).

1998 Εκδίδει την ποιητική συλλογή Birthday Letters (Γε­ νέθλιες επιστολές), όπου μέσα από τα ποιήματά του αναφέρεται στη σχέοη του με τη Sylvia Plath. Γι' αυτήν την τελευταία ποιητική συλλογή τού απονέμεται στις αρχές Οκτωβρίου το Forward Prize, ενώ ήδη από το καλοκαίρι διατελεί μέλος της Order of Merit, μια ανώτατη διάκριση στη Μεγάλη Βρετανία.

1998 28 Οκτωβρίου: 0 Ted Hughes πεθαίνει από καρκί­ νο στο σπίτι του στο Devon.

1999 Ιανουάριος: Του απονέμεται, μετά θάνατον, για μια ακόμη φορά το Whitbread Book of the Year Award για την τελευταία του ποιητική συλλογή The Birthday Letters. Σε όλα τα χρόνια της ζωής του ο Ted Hughes ασχολήθη­ κε με τη συγγραφή παιδικών διηγημάτων και τη μετά­ φραση και συγγραφή κλασικών θεατρικών έργων. Τα κυριότερα από αυτά είναι αντίστοιχα: How the Whale Becam e (Πώ ς έγινε η φάλαινα) 1963, N essie: The Mannerless Monster (Νέσσι: To τέρας χω ρίς τρόπους) 1964, The Iron Man (0 σιδερένιος άντρας) 1968, Flowers and Insects (Άνθη και έντομα) 1986, The Iron Woman (H σιδερένια γυναίκα) 1993 και Seneca's Oedipus (Οιδίποδας του Σενέκα) 1969, το οποίο ανέβασε η National Theatre Company (Ομάδα του Εθνικού θεάτρου) του Peter Brooks και Prometheus Bound (Προμηθέας Δεσμώτης) 1971. Ανάμεσα στα βραβεία που αηονεμήθηκαν στον Hughes όλα τα χρόνια της συγγραφικής του σταδιοδρομίας είναι τα εξής: το New York Poetry Center First Publication Award (1957), το Guinness Poetry Award (1958), το Somerset Maugham Award (1960), το Hawthornden Prize (1961), το City o f Florence International Poetry Prize (1969), το Premio Internazionale Taormina (1973), The Queen's Cold Medal for Poetry (1974), το Signal Poetry Award (1979 για το Moon-whales and Other Poems, 1983 για το The Rattle Bag, στην έκδοση του οποίου συνεργά­ στηκε με τον Seamus Heaney, 1985 για το What is the Truth?), το Guardian Children's Fiction Award για το What is the Truth? (1984) και πολλά άλλα, όπως το Heineman Bequest o f th e Royal Socie ty (1980), το Guardian Children's Fiction Award (1985), το Kurt Marschler Award (1985), το Whitbread Book of the Year Award (1997) για το Tales from Ovid και το Forward Prize (1998) για το The Birthday Letters. Τέλος, μετά θάνατον, το Whitbread Book of the Year Award για την τελευταία του ποιητική συλλογή The Birthday Letters. □

■ u .a -T A U -u .1 1 ·

Παιήμσια iqc BApio Π Μ ιοί του Ton Xiouz ΕΡΩΤΙΚΟ ΓΡΑΜΜΑ της Sylvia Plath από τη συλλογή Crossing the Water Εύκολο δεν είναι να ορίσω την αλλαγή που έφερες. Αν τώρα είμαι ζωντανή, τότε ήμουνα νεκρή, Όμοια με πέτρα, όμως, δε μ' ένοιαζε καθόλου, Ακίνητη ως είθισται. Ούτε καν με πάτησες μια μικρούλα οπιθαμή, όχι Ούτε μ' άφησες να στεριώσω το μικρό γυμνό μου μάτι Στον ουρανό πάλι, χωρίς ελπίδα, φυσικά, Να κατανοήσει το γλαυκό, ή τ' αστέρια. Δεν ήταν έτσι. Κοιμόμουν, φερ ειπείν: ένα φίδι Κρυμμένο σε μαύρες πέτρες ανάμεσα έμοιασε μαύρη πέτρα Στη λευκή χασμωδία του χειμώνα Σαν τους γειτόνους μου, που ευχαρίστηση δε βρίσκουν Στις μύριες όσες καλο-ομιλεμένες Παρειές που παρατάσσονται κάθε στιγμή να λιώσουν Το κοίλον μου πλασμένο από βασάλτη. Στράφηκαν στα δάκρυα, Άγγελοι θρηνούντες θλιβερές φύσεις, Μα να με πείσουν δεν μπόρεσαν. Τα δάκρυα πάγωοαν. Κάθε νεκρό κεφάλι είχε μια προσωπίδα πάγου. Και συνέχισα να κοιμάμαι όμοια με δάχτυλο κλειστό. Το πρώτο πράγμα που αντίκρυσα ήταν αέρας μόνο Και τις κλειδωμένες στάλες της δροσιάς να σηκώνονται Διάφανες σαν πνεύματα. Πλήθος οι πέτρες γύρω Συμπαγείς και ανέκφραστες κάθονταν. Δεν ήξερατινασκεφτώ . Έλαμπα, φολιδωτή και μαρμαρόεσσα, και ξεδιπλώθηκα Να ξεχειλίσω και να χυθώ σαν το υγρό Ανάμεσα σε πόδια πουλιών και κλώνους φυτών. Δεν ξεγελάστηκα. Ευθύς σε αναγνώρισα. Δέντρα και πέτρες λαμπύριζαν, χωρίς σκιές. Το δάχτυλό μου γίνηκε στιλπνό σαν το γυαλί. Να βλαστάνω αρχίνησα σαν το κλαράκι Μάρτη μήνα: Ένα χέρι, ένα πόδι, πάλι χέρι, πόδι. Από πέτρα έγινα σύννεφο, έτσι λοιπόν, σηκώθηκα ψηλά. Τώρα μοιάζω με κάτι σαν θεό Που πλέει στους αιθέρες με την ψυχή μεταλλαγμένη Άσπιλη σαν ένα κομμάτι πάγος. Μου εδόθη δώρο.

1960

Μετάφραση: Κατερίνα Ταβαρτζόγλου

το 9έμι

μήνα

■ΏΘ©

ΕΡΩΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ του Ted Hughes από τη συλλογή Crow Την αγαπούσε και τον αγαπούσε Τα φιλιά του ρουφούσαν ολόκληρο το παρελθόν και το μέλλον της ή το προσπαθούσαν Αυτός άλλη όρεξη δεν είχε από κείνη Τον δάγκωνε, τον μάσαγε, τον πιπίλαγε Τον ήθελε ολόκληρο μέσα της Ασφαλή και σίγουρο και για πάντα Οι μικρές φωνές τους φτερούγιζαν μες στις κουρτίνες Τα μάτια της δεν ήθελαν τίποτα να ξεφύγει Το βλέμμα της του κάρφωνε χάμω τα χέρια και τους καρπούς και τους αγκώνες Την αγκίστρωσε γερά έτσι που η ζωή Να μη τη σύρει μακριά από τούτη τη στιγμή Ή θελε όλο το μέλλον να σταματήσει Ή θελε να κατρακυλήσει με τα μπράτσα του τυλιγμένα γύρω της Απ' της στιγμής αυτής το χείλος στο τίποτα Ή ατο αιώνιο ή ό,τι είν' αυτό. Το αγκάλιασμά της ήταν τεράστιο πιεστήριο Για να τον τυπώσει μέσα οτα κόκαλά της Τα χαμόγελά της ήταν υπερώα σε παλάτι νεραϊδένιο Όπου ο πραγματικός κόσμος ποτέ δε θα 'ρχόταν Τα χαμόγελά της ήταν της αράχνης δαγκωματιές Για να μένει ακίνητος όσο εκείνη να πεινάσει Τα λόγια του ήταν στρατιές κατοχής Το γέλιο του ήταν δολοφόνου απόπειρα Οι ματιές του ήταν σφαίρες, εκδικητικά στιλέτα Οι ματιές της ήταν φαντάσματα στη γωνιά με φρικιαστικά μυστικά Τα ψιθυρίσματά του ήταν καμτσικιές και μπότες καταχτητή Τα φιλιά της ήταν δικηγόροι συνέχεια γράφοντας προτάσεις Τα χάδια του τα τελευταία αγκιστρώματα του ναυαγού Τα ερωτικά της κόλπα ήταν το τρίξιμο της κλειδαριάς Και οι βαθιές τους οι φωνές σέρνονταν στα πατώματα Σαν ένα ζώο που σέρνει πίσω του μια μεγαλειώδη παγίδα Οι υποσχέσεις του ήταν του χειρούργου το φίμωτρο Οι υποσχέσεις της αφαίρεσαν την κορφή του κρανίου του Για να φτιάξει απ' αυτό εκείνη μια καρφίτσα Οι όρκοι του της ξεκόλλησαν όλα τα νεύρα Της έδειξε πώς να δένει τον κόμπο της αγάπης Οι όρκοι της έβαλαν τα μάτια του σε φορμόλη Στο βάθος του μυστικού της συρταριού Οι κραυγές τους κόλλαγαν στον τοίχο Τα κεφάλια τους χώρισαν και σωριάστηκαν στον ύπνο σαν δυο μισά Κομμένου πεπονιού, αλλά τον έρωτα δύσκολα τον σταματάς Στον περιπλεγμένο ύπνο τους αντάλλαξαν μπράτσα και μηρούς Στα όνειρά τους τα μυαλά τους πήραν το ένα για όμηρο το άλλο Το πρωί φόραγαν ο ένας το πρόσωπο του άλλου.

1970

Μετάφραση: Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ

ΛΕΞΕΙΣ της Sylvia Plath από τη συλλογή Ariel

Η ΑΛΕΠΟΥ-ΣΚΕΨΗ του Ted Hughes από τη συλλογή The Hawk in the Rain

Πελέκεις Που μετά τον χτύπο τους το ξύλο αντηχεί, Και η ηχώ! Ηχώ που ταξιδεύει Πέρα απ' το κέντρο σαν άλογο.

Φαντάζομαι μεσάνυχτα μια στιγμή στο δάσος: Κάτι άλλο είναι ζωντανό Έξω απ' του ρολογιού τη μοναξιά Και τη μαύρη τούτη σελίδα όπου τα δάχτυλά μου κινούνται.

Οι χυμοί Αναβλύζουν σαν δάκρυα, σαν το Νερό που παλεύει Να συναρμολογήσει το κάτοπτρό του Πάνω στην πέτρα Που στάζει και γίνεται, Λευκό καύκαλο, Φαγωμένο από αγριόχορτα. Χρόνια μετά Τις συναντώ στο δρόμο Λέξεις στεγνές και αδέσποτες, Το ακαταπόνητο ποδοβολητό. Ενώ Απ' το βυθό της λίμνης, απλανείς αστέρες Ορίζουν τη ζωή.

1965 Μετάφραση: Κατερίνα Ταβαρτζόγλου

Απ' το παράθυρο άστρο κανένα· Κάτι πιο κοντά Αν και βαθύτερα μες στο σκοτάδι Εισδύει στη μοναξιά: Κρύα, μαλακιά σαν το σκούρο χιόνι Μιας αλεπούς η μύτη αγγίζει κλώνο, φύλλοΔυο μάτια υπηρετούν την κίνηση που τώρα Και πάλι τώρα και τώρα και τώρα Αφήνει καθαρά αποτυπώματα στο χιόνι Ανάμεσα στα δέντρα, ενώ κουρασμένη μια κουτσή Σκιά σέρνεται από κούτσουρο σε κουφάλα Ενός σώματος που τολμά και διασχίζει Τα ξέφωτα, ένα μάτι, Ένα πράσινο π' απλώνει, βαθαίνει Λάμποντας, συγκεντρωμένο Στις δικές του υποθέσεις Ώσπου με ξαφνική κοφτερή μυρωδιά αλεπούς Μπαίνει στη μαύρη τρύπα του μυαλού. Το παράθυρο χωρίς αστέρι' ακόμα· το ρολόι χτυπά, Η σελίδα τυπώθηκε.

1957

Μετάφραση: Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ

Η Συζυγία του Πορφυρού Βασιλέας και της Α«υκής Βασίλισσας στην αλχημική ένωση, 1550

ΠΕΝΤΕ ΟΡΓΙΕΣ ΒΑΘΙΑ* της Sylvia Plath από τη συλλογή The Colossus Γέρο, σπανίως αναδύεσαι. Και τότε βγαίνεις την ώρα που φουσκώνουν τα νερά Όταν οι θάλαοσες ξεβράσουν πάγο και αφρό Το κεφάλι σκεπασμένο: μαλλιά λευκά, γένια λευκά, ανεμόδαρτα, Ένα δίχτυ, που παραδέρνει, καθώς τα κύματα Κορυφώνονται και λυγίζουν. Μιλιά ολόκληρα Μακραίνουν οι ακτινωτές δέσμες Των απλωμένων σου μαλλιών, οτα μπλεγμένα τους νήματα Δεμένος κόμπο, παγιδευμένος, συντηρείται 0 παλιός μύθος της γένεσης Ασύλληπτο. Πλέεις κοντά Σαν γερμένο παγόβουνο Απ' το βορρά, που ανάγκη είναι να παρακαμφθεί, Που το βάθος του, ακόμα να μετρηθεί. Κάθε σκοτάδι Αρχινάει με μια απειλή: Περίσσιες οι δικές σου απειλές. Λίγο Να κοιτάξω και η μορφή σου υποφέρει Έναν αλλόκοτο τραυματισμό Λες και πεθαίνει: η άχνη λοιπόν Ξεϋφαίνεται σε αιθρία πάνω στη θάλασσα της αυγής. Τα σκοτεινά μαντάτα Της ταφής σου με κάνουν Να μισοπιστέψω: η εμφάνισή σου πάλι Διαψεύδει τις διαδόσεις, Αφού τα αρχαϊκά ορύγματα Του αυλακωμένου σου προσώπου ρίχνουν το χρόνο μες στα ρείθρα: Οι εποχές χτυπούν σαν τη βροχή Στους ανεξερεύνητους δρόμους Του πελάγους. Τέτοια μετρημένη ευθυμία τέτοια Έγκλειση ρουφήχτρα είναι Που τρώει το έδαφος Έργο της γης, του ουρανού στερέωμα. Απ' τη μέση και κάτω, ίσως και να τυλίγεις Δαιδαλώδες κουβάρι Βαθιά να ριζώσει μες στις αρθρώσεις, στα κόκκαλα της κνήμης, Στο κρανίο. Ανεξιχνίαστος, Κάτω απ' τους ώμους ποτέ Δεν φανερώθηκες σε όποιον στο λογισμό είχε μέτρο, Στις ερωτήσεις αντιστέκεσαι· Αντιστέκεσαι σε άλλους θεούς. Άνυδρη περπατώ στην άκρη του βασιλείου σου Εξορισμένη ανώφελα. Την κοχυλένια κλίνη σου δεν λησμονώ. Πατέρα, αυτός εδώ ο πηχτός αέρας σκοτώνει. Μια ανάσα να 'χα νερό.

1958

Μετάφραση: Κατερίνα Ταβαρτζόγλου * Ο τίτλος του ποιήματος παραπέμπει στην Τρικυμίατου Σαίξπηρ, I, II. «Πέντε οργιές βαθιά κείτεται ο πατέρας σου».

το θέμα του μήνα

ΤΑ ΑΛΟΓΑ του Ted Hughes από τη συλλογή The Hawk in the Rain Σκαρφάλωνα μέσ' απ' τα δάση την ώρα τη σκοτεινή πριν απ' την αυγή Αέρας κακός, παγοποιός ακινησία. Κανένα φύλλο, κανένα πουλί Ένας κόσμος χυμένος στο μέταλλο του πάγου. Βγήκα πάνω απ' το δάσος Όπου η ανάσα μου έπλαθε βασανισμένα σχήματα στο σιδερένιο φως. Αλλ' οι κοιλάδες απομυζούσαν το σκοτάδι. Ως τη βαλτογραμμή - μαυρισμένα υπολείμματα του γκρίζου που ξάνοιγε Δίχαζε τον ουρανό μπροστά. Και είδα τ' άλογα Τεράστια στο πηχτό γκρι -δέκα μαζίΟγκόλιθοι ασάλευτοι. Ανάσαιναν χωρίς να κινούνται, Πτυχές πτυχές οι χαίτες τους κι ανασηκωμένες οι πίσω οπλές, Χωρίς κανένα ήχο. Προσπέρασα: κανένα δεν χλιμίντρισε ούτε κεφάλι τίναξε Γκρίζα σιωπηλά αποσπάσματα Ενός γκρίζου σιωπηλού κόσμου. Αφουγκραζόμουνα μες στο άδειο, στου βάλτου το χείλος. Το πουλί τουρλί με δάκρυα στη φωνή, έστριβε τη γωνιά της σιωπής Αργά η κάθε λεπτομέρεια ξεμύτιζε απ' το σκοτάδι. Έπειτα ο ήλιος Πορτοκαλής, κόκκινος, κόκκινος, σε έκρηξη. Σιωπηλά, σχίστηκε ώς το κουκούτσι του, έσχισε και άνοιξε το σύννεφο Συντάραξε το πέλαγος όσο ν' ανοίξει, έδειξε μπλε. Και τους μεγάλους πλανήτες να κρέμονται. Γύρισα, Σκοντάφτοντας στον πυρετό ενός ονείρου, κατηφόριζα Προς τα σκοτεινά δάση και τις προσάναμα - κορφές, Κι έφτασα στ' άλογα. Εκεί στεκόντουσαν ακόμα, Αλλά τώρα άχνιζαν και γυάλιζαν κάτω από κύμα φως. Οι πτυχές από τις πέτρινες χαίτες, οι ανασηκωμένες πίσω οπλές Σάλευαν μες στα λιωμένα χιόνια ενώ ολόγυρά τους Η παγωνιά έδειχνε τις φωτιές της. Αλλά πάλι ήχο δεν έβγαζαν. Κανένα δεν χλιμίντρισε δεν βαριοπάτησε. Κρέμασαν το κεφάλι, υπομονετικά σαν τους ορίζοντες Ψηλά πάνω απ' τις κοιλάδες, στις κόκκινες ισόπεδες αχτίδες Στην οχλαγωγή των πολυάνθρωπων δρόμων, περπατώντας ανάμεσα στα χρόνια, στα πρόσωπα Μπορεί ακόμη να συναντήσω τη μνήμη μου σε τόσο μοναχικό μέρος Ανάμεσα στα ρέματα και τα κόκκινα σύννεφα ν' ακούσω το τουρλί Ν' ακούω τους ορίζοντες ανθεχτικούς.

1957

Μετάφραση: κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ

ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ της Sylvia Plath από τη συλλογή Crossing the Water

Η ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΡΟ ΦΙΔΙ του Ted Hughes από τη συλλογή Lupercal

Είμαι ασημένιος και ακριβής. Δεν έχω εδραιωμένες πεποιθήσεις. Αυτό που κοιτώ το δέχομαι αμέσως Όπως είναι, δίχως το θάμπος της αγάπης ή της έχθρας. Δεν είμαι σκληρός, μονάχα ειλικρινής Το μάτι ενός μικρού θεού, με τέσσερις γωνίες. Τον περισσότερο καιρό προσηλώνομαι στον αντικρυνό τοίχο. Είναι ροζ, με στίγματα. Κάθομαι και τον κοιτώ με τις ώρες Μου φαίνεται πια κομμάτι της καρδιάς μου. Μα τρεμοσβήνει. Πρόσωπα και σκοτάδια ολοένα μας χωρίζουν.

Τον αστραφτερό καθρέφτη αψήφησα: ο διάβολος μέσα του Μ' αγαπούσε σαν την ψυχή μου, την ψυχή μου: Τώρα που τον εαυτό μου ψάχνω μες σ' ένα φίδι Το χαμόγελό μου είναι θάνατος.

Τώρα είμαι λίμνη. Μια γυναίκα σκύβει πάνω μου, Ψάχνει τις εσοχές μου γι' αυτό που είναι αληθινά. Ύστερα στρέφεται σ' αυτούς τους ψεύτες, τα κεριά ή τη σελήνη. Βλέπω την πλάτη της, και τη συλλογίζομαι ευλαβικά. Με ανταμείβει με δάκρυα και μια αναστάτωση στα χέρια. Είμαι σημαντικός γι' αυτήν. Έρχεται και φεύγει. Κάθε πρωί το πρόσωπό της παίρνει τη θέση της σκοτεινιάς. Σ' εμένα έχει πνίξει ένα νεαρό κορίτσι, και σ' εμένα μια γριά γυναίκα Ανασηκώνεται προς το μέρος της κάθε μέρα, σαν ένα τρομερό ψάρι.

1961

Μετάφραση: Κατερίνα Ταβαρτζόγλου

Το Αλχημικό Ανδρόγυνο, τοΈνα, 1550

0 Νείλος κινείται μέσα μου- διάπλατα τα πόδια μου Ανοιχτά στην φουρτουνιασμένη Μεσόγειο: Το μυαλό μου κρύβεται σε κείνη την Αβησσυνία Όπου χαμένες στρατιές βυθίστηκαν, απότυχαν. Η έρημος κι ο ποταμός ξεζαρώνουν πάλι. Νομίζοντας ότι τους έφερνα τα νερά που μεθούν Τον Καίσαρα, τον Πομπήιο, τον Αντώνιο ήπια. Τώρα ας βασιλέψει το φίδι. Ένας ημίθεος απ' τον Αιγόκερο Αυτός ο άκαμπτος Αύγουστος καβαλικεύει Με το σπαθί του παρθενικό στ' αλήθεια· απογύμνωσε Χωρίς πολλά πολλά το κερατοφέγγαρο ποτάμι Από το κρεβάτι μου. Είθε το φεγγάρι Να τον καταστρέψει με παρθενία! Πιες με, τώρα, ολόκληρη Με της κουλουριασμένης Αιγύπτου το παρελθόνέπειτα, από το δέλτα μου Κολύμπα σαν το ψάρι προς τη Ρώμη.

1960

Μετάφραση: κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ

ΑΚΡΗ της Sylvia Plath από τη συλλογή Ariel

ΤΑ ΧΕΡΙΑ του Ted Hughes από τη συλλογή Birthday Letters

Η γυναίκα είναι πλέον καθ' όλα τέλεια. Το νεκρό της

Δυο τεράστια χέρια Σε ντάντεψαν σαν ήσουν νήπιο. Αργότερα τα ίδια χέρια ήρεμα Σε τοποθέτησαν σε χώρο να σουρθείς Και σού 'δωσαν τα χάπια, Φορούσαν γάντια για να μην τ' αναγνωρίζεις.

Σώμα φοράει το χαμόγελο της εκπλήρωσης, Η αυταπάτη κάποιου αρχαίου αναπόδραστου Κυλά στις έλικες της ρωμαϊκής της εσθήτας, Τα γυμνά της Πόδια μοιάζουν να λένε: Φτάσαμε μέχρις εδώ, αυτό είναι το τέλος. Το κάθε νεκρό παιδί κουλουριασμένο, ένα φίδι λευκό, Ένα σε κάθε μικρό Κανάτι γάλα, άδειο πια. Τα δίπλωσε πάλι Στο σώμα της πάνω σαν φύλλα Ενός ρόδου που κλείνει όταν ο κήπος Μουδιάζει και οι μυρωδιές αιμορραγούν Από τους γλυκείς, βαθείς λαιμούς του νυχτολούλουδου. Η σελήνη δεν έχει κανένα λόγο να λυπάται για όλα αυτά, Καθώς κοιτάζει απ' το οστέινο κοίλωμά της. Είναι κάτι που το 'χει συνηθίσει. Τα μαύρα της τρίζουν και βαραίνουν.

1963

Μετάφραση: Κατερίνα Ταβαρτζόγλου

Όταν ξύπνησες στο νοσοκομείο Χρειάστηκες βοήθεια για ν' αναγνωρίσεις Τα δαχτυλικά αποτυπώματα μέσα σ' ό,τι είχες κάνει. Δεν το πίστευες. Δεν μπορούσες Να το πιστέψεις. Αργότερα μέσα στα ποιήματά σου Που τα φόραγε κανείς οαν γάντια, τα ίδια χέρια Άφηναν μεγάλ' αποτυπώματα. Τα ίδια Μέσα στα αποχαιρετιστήρια γράμματά σου Που τα φόραγε κανείς σαν γάντια. Μέσα σ' εκείνες τις λέξεις που μ' αυτές μ' έπληξες Που κινιόντουσαν τόσο πιο γρήγορ' απ' ό,τι το στόμα σου, Και ακόμη αντηχούν στ' αυτιά μου. Σκέφτομαι καμιά φορά Πως τελικά ήσουνα κι εσύ δυο γάντια Που τα δυο χέρι' αυτά φορούσαν. Καμιά φορά λέω ακόμα πως κι εμένα Με σήκωσε, ένα μούδιασμ' από γάντια Που φορούσαν αυτά τα ίδια χέρια. Κάνοντας ό,τι είχαν να κάνουν, αφού Τα δαχτυλικά αποτυπώματα μέσα ο' αυτά που έκανα Και μέσα στα ποιήματά οου και τα γράμματά σου Και μέσα σ' ό,τι έκανες Είναι τα ίδια. Τ' αποτυπώματα τα δαχτυλικά Μέσα σε άδεια γάντια, αυτά, εδώ, Απ' όπου τα χέρια χάθηκαν για πάντα. Μετάφραση: Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ

το 8έμα του μήνα

-Β ® 0

«Πατέρα, γαμπρέ»:_ _ Η Ιο ί, οι pidiootc και ο iroipifopxMc νόμοι; Αικαηρίνης Δούκα-Καμπίτογλου

Τί θέλουν οι γυναίκες; Σίγκμουντ Φρόυντ Τι ήθελε εκείνη; ΤεντΧιουζ

ΐ—ι Γ-J η σχέση ανάμεσα στο βασίλειο τω ν μελισσών, τον πατέρα της Sylvia Plath και την πατριαρχική ιδεολογία, που φυλακίζει τις γυ­ ναίκες μέσα σε απεικονίσεις και συμπεριφορές «θηλυκότητας», μπορεί να την πρωτοανιχνεύσει ένας προσεκτικός και υποψιασμέ­ νος αναγνώστης στην εισαγωγή του βιβλίου Γράμματα στο απίτι (Letters Home) που εκδόθηκε με την επιμέλεια της μητέρας της Plath - και αποτελεί μια πρώτη γεύση του βασανιστικού «οικογενειακού ρομάντζου», που θα κατέληγε στο θάνατο της κόρης τον Φεβρουάριο του 1963. Η Aurelia Plath αναφέρεται στις παιδικές επιθυμίες του συζύ­ γου της: «Όταν ήταν μικρό παιδί στη Γερμανία, ο Otto, έχοντας μεγάλη α­ δυναμία στα γλυκά αλλά παράλληλα μην έχοντας την οικονομική ευχέ­ ρεια να αγοράζει καραμέλες, άρχισε να παρακολουθεί τα μέρη όπου έ­ στηναν φωλιές τα αγριομελίσσια... Αργότερα, πήρε το θάρρος να μετα­ φέρει τέτοια σμάρια μελισσών σε κουτιά από πούρα και να τα φυλάγει στον κήπο της οικογένειάς του, για να έχει συνεχώς μια δική του παρα­ γωγή από μέλι. Γι' αυτή του τη δεξιοτεχνία οι φίλοι του τον αποκαλούσαν Bienenkonig (βασιλιά τω ν μελισσών). Έτσι γεννήθηκε το ενδιαφέρον του

ffi]® -

για την εντομολογία που κράτησε μια ολόκληρη ζωή» (Γ 8-9). Στην περίπτωση του Otto Plath φαίνεται πως η ακαδημαϊκή εξελιξη και η επαγγελματική επιτυχία - η δημοσίευση σε βιβλίο της διδακτορικής διατριβής του το 1934 με τίτλο Οι αγριομέήιοσες και η συμπερι­ φορά τ ο υ ς - συμβάδιζαν με μια «φυσική» αποδοχή τη ς αντρικής υπεροχής στη σχέση του ζευγαριού, «μια στάση "δικαιωματικάς" κυ­ ριαρχίας από μέρους του». Η μητέ­ ρα της Plath αναγκάστηκε να καταφύγει σε μια πολύ πρακτική, αν και οδυνηρή, απόφαση: «Στο τ έ λ ο ς του πρ ώ του χρ όνου του γάμου μου, κατάλαβα ότι αν ήθελα ένα ή­ ρεμο σπιτικό -κ α ι αυτό ακριβώς ή­ θ ε λ α - θα έπρεπε να γίνω πιο υ­ ποτακτική, αν και αυτό ήταν ενά­ ντια στη φύση μου» (Γ13). Οι μέλισσες φαίνεται πως είχαν κά­ νει μια μόνιμη εγκατάσταση στον φαντασιακό κόσμο της Sylvia Plath, ή μάλλον εκείνη ένιωθε μια ακατα­ νίκητη έλξη προς αυτή την εντομο­ λογική φαντασίωση ως ένα «αρχέγονο γεγονός» που θα κυριαρχού­ σε στη ζωή και τη λογοτεχνική της δημιουργία, από το πρω τόλειο διήγημα στις αρχές της δεκαετίας του '50, με τίτλο «Ανάμεσα στις αγριομέλισσες», ώς τις τρομερές και καταστροφικές μέλισ­ σες μιας σειράς ποιημάτων που σηματοδοτούν την κορύφωση της δημιουργικής της παραγωγής το φθι­ νόπωρο του 1962. Το διήγημα, που είναι σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικό, απεικονίζει την «πτώση» της μικρής Αλίκης από τον πατρικό παραδείσιο κήπο της παντοδυναμίας, της προστασίας και και της αδιαφιλο­ νίκητης ασφάλειας. Η κόρη λάτρευε τον πανίσχυρο πατέρα σαν έναν «άνθρωπο γιγάντιο» (4 306), «ένα βασιλιά, καθισμένο ψηλά στο θρόνο» (Δ 308), γιατί μετάγγιζε σε κείνη έναν απόλυτο έλεγχο πάνω στα πράγματα, που την έκανε «να καβαλά τα κύματα με μια ασφαλή κυριαρχία» ή «ν' αντιμετωπίζει το τέλος του κόσμου με απόλυτη σιγουριά» (4 310). Στη «δημι­ ουργική ζεστασιά» της πατρικής παρουσίας, «η δύνα­ μη ήταν καλή γιατί ήταν δύναμη» (Δ 310) και το πιάσι­ μο των αγριομελισσών -«κάτι που κανένας άλλος πα­ τέρας δεν μπορούσε να κάνει» (4 3 11 )- φέρνει την πατρική φιγούρα για την περσόνα/ Plath στο κατώφλι μεταξύ μιας (φαντασιακής) παντοδυναμίας και μιας (συμβολιστικής) κυριαρχίας. 0 φυσικός θάνατος του πατέρα εγκαινιάζει μια περίοδο πένθους, απουσίας,

το θίμα του μήνα

έλλειψης: «Δεν μπορούσε να ξέρει τότε ότι σε όλη την υπόλοιπη ζωή της δεν θα βρισκόταν κανένας σαν και κείνον, να περπατά μαζί της, υπερήφανος κι αγέρωχος, ανάμεσα στις αγριομέλισσες» (Δ 312). Την ίδια αυτή εποχή, ως νέα φοιτήτρια με εξαιρετικές προοπτικές στο κολέγιο Σμιθ, η Plath ήδη βιώνει τις αγωνίες που θα βάλουν τέλος στη ζωή της - την έ­

νταση που νιώθει να αναδύεται από τη σύνκρουση α­ νάμεσα στους ασυμβίβαστους ρόλους «γυναίκας» και «ποιήτριας», από την προσαρμογή στα παθητικά γυ­ ναικεία στερεότυπα που της επιβάλλει μια πατριαρχι­ κή κοινω νία (κυρίω ς μέσα από τη μ ητέρα τ η ς «Εχθροί μου είναι αυτοί που νοιάζονται πιο πολύ για μένα. Πρώτα: η μητέρα μου. Η αξιοθρήνητη επιθυμία της είναι "να 'μαι ευτυχισμένη". Ευτυχισμένη!» ΙΗ 35!) και την ανάγκη για δημιουργική έκφραση μέσα από την υπονόμευση και απόρριψη κοινωνικά κατασκευα­ σμένων μοντέλων θηλυκότητας: «Κατά ένα μέρος εί­ μαι άντρας... Επιθυμώ πράγματα που στο τέλο ς θα με καταστρέψουν» (Η 23). Εκείνο που τη βασανίζει εί­ ναι η θέση του γάμου στη ζωή μιας συγγραφέα (αν είναι δυνατό να συμβαδίσουν η οικογένεια με το γρά­ ψιμο), προβληματισμός που οδηγεί στην ταραγμένη διαπίστωση: «Και μήπως δεν καταλήγουν όλα στο γε­ γονός ότι ο κόσμος είναι αντρικός;» (Η 29). Αν και φαί­ νεται να υιοθετεί τη φροϋδική θέση «η ανατομία είναι μοιραία» - «το ότι γεννήθηκα γυναίκα είναι η τρομε­ ρή μου τραγωδία. Από τη στιγμή της σύλληψής μου ήμουν καταδικασμένη να φυτρώσω στήθια κι ωοθή­ κες... να βιώνω όλες μου τις πράξεις, σκέψεις κι αι­ σθήματα μέσα σ' έναν ασφυκτικό περιορισμό από την

Μ

αναπόφευκτη θηλυκότητα μου» (Η 29-30), - από την άλλη αγωνιά όταν οι φίλοι της τη φοβούνται «γιατί εί­ ναι δυνατή και διεκδικητική» (Η 43) και διακηρύσσει α­ νοιχτά το «φθόνο του πέους» που τη διακατέχει (ένα φθόνο όμως κοινωνικά μάλλον παρά βιολογικά προσ­ διορισμένο): «Ζηλεύω τους άντρες - με μια επικίν­ δυνη κι αδιόρατη ζήλια που μπορεί να διαβρώοει, υ­ ποθέτω, κάθε σχέση. Είναι ένας φθόνος που γεννιέ­ ται από την επιθυμία να είμαι ενεργητική και δραστή­ ρια, παρά παθητική κι υπάκουη. Εκείνο που ζηλεύω στον άντρα είναι η φυσική του ελευθερία να ζει μια διπλή ζωή - την καριέρα του και τη σεξουαλική κι οι­ κογενειακή ζωή του. Και να κάνω πως ξεχνώ τη ζήλια μου δεν αλλάζει τίποτα, είναι πάντα εκεί, ύπουλη, κακόβουλη, αφανής» (Η 34-35). Και συμπεραίνει: «Η μόνη δ ιέξο δο ς (μήπω ς ακούγομαι πολύ φροϋδίστρια;) απ' αυτό το μπλέξιμο θα είναι να κρατήσω έ ­ να μέρος της ζω ής μου απαραβίαστο και ξεχωριστό από τον όποιο μελλοντικό μου σύντροφο και απ' ό­ λους τους αρσενικούς που θα μπουν στη ζωή μου» (Η 35). Με τέτοια γνώση, ποια συγχώρεση; «Τότε συνέβη το χειρότερο απ' όλα - αυτό το τερά­ στιο, μελαχροινό, καθώς πρέπει αγόρι, το μόνο που μου ταίριαζε στο ύψος, που τριγυρνούσε πάνω απ' τις γυναίκες και που τ' όνομά του το ρώτησα μόλις μπήκα στο δωμάτιο αλλά κανένας δεν μου το 'πε, με πλησίασε και με κοίταξε βαθιά στα μάτια και ήταν ο Ted Hughes (Τεντ Χιουζ)» (Η 112). Περισσότερο ίσως από οποιαδήποτε άλλη ποιήτρια του εικοστού αιώνα, η Sylvia Plath βίωσε το άλυτο δί­ λημμα του «διπλού δεσμού», προσπαθώντας να συ­ νταιριάσει τις εικόνες και τους ρόλους, της «υπάκου­ ης» γυναίκας από τη μια και της ασυμβίβαστης δημι­ ουργού από τη ν άλλη , πράγμα που στο τ έ λ ο ς τη σκότωσε. Αυτή η διπλή ζωή της βρίσκει έκφραση σε δύο παράλληλους (και σύγχρονους) τρόπους εκφο­ ράς - τα «Γράμματα στο σπίτι», που απευθύνονται στη μητέρα της (η οποία λειτουργεί για την Plath, ό­ πως αναφέρθηκε προηγούμενα, ως ο βασικός εκτε­ λεστής του πατριαρχικού νόμου) και τα ημερολόγια μαζί με την ποίησή της, όπου αντανακλάται η «άλλη» πλευρά του καθρέφτη (της εσωτερικότητάς της). Τα γράμματα, που στέλνει στη μητέρα της από την άνοι­ ξη του 1956 και για μεγάλο χρονικό διάστημα, αποτε­ λούν κυριολεκτικά και μεταφορικά ένα φόρο τιμής στον «ανδρισμό» του Hughes, εκθειάζοντάς τον συνε­ χώ ς ως σύζυγο, ως ποιητή, ως ένα «κολοσσιαίο» (Η 112), ανώτερο, προικισμένο αρσενικό ον: «Τώρα θα σου πω κάτι θαυμάσιο και συγκλονιστικό και τρομα­

m

κτικό και θέλω να το σκεφτείς και να το μοιραστείς μαζί μου. Είναι αυτός ο άντρας, αυτός ο ποιητής, αυ­ τός ο Ted Hughes. Δεν μού 'χει ξανατύχει κάτι σαν κι αυτό» (Γ 234)- «είναι υγιής και τεράστιος» (Γ234), «ο Ted είναι κα ταπληκτικός, μητέρα» (Γ 2 4 3 ). Με μια πλήρη υποταγή της καλλιτεχνικής της οντότητας και απόλυτη αυτο-διαγραφή, α να γγέλλει «0 Ted έχει γράψει πολλά ανδροπρεπή ποιήματα που σε χτυπούν βαθιά μες στην ψυχή σου» (Γ248) και παραδέχεται «Ο Ted είναι το πιο έξυπνο αγόρι που έχω γνωρίσει. Συ­ νεχώς μένω κατάπληκτη από τις απέραντες γνώσεις του και την αντίληψή του» (Γ 252). Τελείως «οικειοθελώς» επιλέγει για τον εαυτό της το ρόλο της μαγεί­ ρισσας («μπορείς σε παρακαλώ να μου στείλεις το βι­ βλίο μου Η χαρά της μαγειρικής» [Γ2531), της μάνατζερ («Μ' έχει προσλάβει σαν τον επίσημο ατζέντη του και γράφει ακατάπαυστα σαν τους διάττοντες α­ σ τέρες τον Αύγουστο» ίΓ2 5 3 )), τη ς διαφημίστριας («σύζυγος του διεθνώς γνωστού ποιητή και μεγαλοφυΐας» ΙΓ2 57 Ι), της παρηγορήτρας («Νομίζω πως εί­ ναι ο πιο ωραίος, ο πιο ευφυής, ο πιο δημιουργικός, ο πιο αξιαγάπητος άντρας στον κόσμο. Όλη μου η σκέ­ ψη είναι γι' αυτόν, πώς να τον ευχαριστήσω, πώς να του φτιάξω μια ζεστή φωλιά» [Γ2631), της μαθήτριας («0 Ted με βάζει κι απομνημονεύω ένα ποίημα τη μέ­ ρα, που είναι πολύ καλό για μένα» ίΓ2 89 )) και της «συζύγου-συγγραφέα» (Γ329). Η πλήρης συμμόρφω­ σή της με τα παραδοσιακά πρότυπα της θηλυκότητας την κάνει να νιώθει «ελεύθερη... απ' αυτό το φριχτό πνίξιμο που προέρχεται από τον μεγάλο εγωκεντρι­ σμό» (Γ 263) καθώς υιοθετεί απολύτως τις μεγάλες μυθοποιίες της πατριαρχίας: «Τώρα μπορώ να κατα­ λάβω όσο ποτέ πριν το μύθο που λέει ότι η Εύα προ­ έρχεται απ' το πλευρό του Αδάμ· η ιστορία είναι αλη­ θινή, που να πάρ' η ευχή!» (Γ 276). Απολαμβάνει τη σπιτική ζωή —«Ό,τι κάνω μαζί με ή για τον Ted έχει μια ουράνια ακτινοβολία, ακόμα κι αν είναι σιδέρωμα ή μαγείρεμα» (Γ 276)—, σχολιάζει την πρόσφατη ποι­ ητική παραγωγή της «μετά το ποίημα "Η καταδίωξη" σαν μια δουλειά που εξυμνεί τον έρωτα και τον Ted» χαρακτηρίζοντάς την «ευτυχισμένα ποιήματα» (Γ 274) και καμαρώνει για τις πνευματικές ασχολίες του συ­ ζύγου της: «Πού να 'σαι να τον δεις - πάει στη βι­ βλιοθήκη και παίρνει βιβλία για τη ρωσική ιστορία, για τους Εβραίους, για τους Ναζί» (Γ289). Όπως είναι φα­ νερό εδώ, ήδη χαράζονταν ανεξίτηλα οι συζυγικές ε­ μπειρίες που θα κατέκλυζαν αργότερα το συγκλονι­ στικό της ποίημα «0 μπαμπάς». Παράλληλα όμως, αυτή η μασκαράτα της θηλυκότη­ τας, που την παίζει για το χατήρι της μητέρας της και

θέμα

μήνα

γος του κλητεύει όλη την πλάοη / που αναπηδά δο­

του κόσμου, καλύπτει μια καταπιεσμένη ψυχική πραγ­ ματικότητα που αναδύεται επικίνδυνα ακριβώς στα δύο ποιήματα που μνημονεύονται στα παραπάνω α­ ποσπάσματα από τα γράμματά της αυτής της εποχής - «Η κα ταδίω ξη» (1 95 6) και η «Ωδή σ το ν Τεντ»

ξάζοντας το αίμα τέτοιου άντρα!». Με τέτοιες πρώιμες ενδείξεις μιας αβυσσαλέας ψυχι­ κής διάσπασης, η ανάδυση οργή ς ενάντια σε πα­ τριαρχικά συστήματα καταπίεσης (που συμπεριλαμ­

(1 95 6). Το π ρ ώ το, που η ίδια η Plath το συγκρίνει με τη ν «Τίγρη» του Blake, εκφράζει, στην καλύτε­ ρη περίπτωση, την αμφίθυμη στά­ ση του (θηλυκού) θηράματος προς το ν γοη τευ τικό αλλά επικίνδυνο (αρσενικό) διώκτη: «Είν' ένας πάν­ θηρας που αθόρυβα ρ ε καταδιώ­ κει: / Μια μέρα θα πέσει θάνατος» (Π 62). Η αμφίσημη φράση «θα πέ­ σει θάνατος», απ οφ εύ γοντα ς να δηλώσει καθαρά τις θέσεις υποκει­ μένου και αντικειμένου, νεύει προς ένα θανάσιμο αγώνα που το απο­ τέλεσμά του είναι απροσδιόριστο, αν και καθοριστικό. Όμως, εκείνο που είναι αδιαφιλονίκητο στην ποι­ ητική απεικόνιση αυτού του πολέ­ μου τω ν φύλων, είναι ότι το κυνη­ γημένο θηλυκό τρέχει για να σώσει τη ζωή του: «Στο πέρασμα αυτού του άγριου γάτου / αναμμένες σαν δαυλοί για την α­ πόλαυσή του / κείνται γυναίκες καρβουνιασμένες και κορακιασμένες, / του νηστικού κορμιού του δ όλω ­ μα». Σε μια αχόρταγη σπατάλη σάρκας κι αίματος, το ζώο «Τρώει, κι ακόμα λαχταρά τροφή, / ζητά ολοκλη­ ρωτική θυσία». Η «Ωδή στον Τεντ» (γραμμένη στις 21 Απριλίου), που βρίσκεται ακριβώς μεταξύ δύο δηλώ ­ σεων στα γράμματά της, την έξαρση, όπως τη λέει, «γνώσης και γέλιου» που αναφέρεται στην επιστολή της στις 19 Απριλίου (Γ234) και το «0 Ted είναι απίθα­ νος, μητέρα» στις 29 Απριλίου (Γ 243), παρά τις εκ­ φράσεις γονιμότητας που υποδηλώνει, καταγράφει με τρόπο ανησυχητικό τις τάσεις προς μια καταπιε­ στική αρσενική εικονογραφία του πατέρα/συζύγου (όπως παγιώνεται στο «Μπαμπά» και άλλα ποιήματα της τελευταίας φάσης τη ς ζω ής της): «Κάτω απ' το τρίξιμο της μπότας του άνδρα μου / χλω ρά βλαστά­ ρια βρώμης ξεπηδούν» (Π 29). Και η ποιητική μεταφο­ ρά της ιδεολογικής τη ς συμμόρφωσης προς τα χρι­ στιανικά μυθολογικά πρότυπα, όπως αναφέρθηκε πα­ ραπάνω, εδώ χρωματίζεται από μια βαριά προσδιορι­ σμένη και π ολυ -εη ίπ εδ η παρουσία το υ αίματος: «...πώς αλλιώς παρά μονάχα ευ τυχή ς/ μπορούσε να 'ναι του πρωτόπλαστου αυτού η γυναίκα/ όταν ο λ ό­

βάνουν τα τρία κυρίαρχα πρόσωπα της ζω ής της τον πατέρα ως λιποτάκτη, τη μητέρα ως σύνεργό και το σύζυγο ως εκπρόσωπο) και βίας (εξωτερικευμένης και εσωτερικευμένης) φαίνεται πως είναι αναπόφευ­ κτη: «Τελικά βλέπω την αλήθεια: όχι μόνο είμαι κι ε ­ γώ απαίσια όπως όλοι, αλλά το ίδιο είναι κι ο Ted... Το μυθιστόρημα που γράφω δεν θα τελειώνει με έ ­ ρωτα και γάμο: θα 'ναι μια ιστορία γι' αφεντικά και σκλάβους, για τους εκμεταλλευτές και τους αδύνα­ μους: για την αλαζονεία και τη σκληρότητα» (Η 228). Η Plath ξεσκίζει την εικόνα του «καλού κοριτσιού» πα­ ραδεχόμενη για τον εαυτό της: «Έχω μια βιαιότητα μέσα μου που καίει σαν το αίμα του θανάτου. Μπορώ να σκοτωθώ -τ ώ ρ α το ξ έ ρ ω - ακόμα και να σκοτώ­ σω κάποιον άλλο» (Η 236). Τα δολοφονικά της αισθή­ ματα, ανακινημένα και εξαιτίας τη ς ψυχαναλυτικής θεραπείας που ακολουθούσε, σχηματίζουν ένα σύ­ μπλεγμα από θυμό και πόνο για τη στέρηση ενός πα­ τρικού προτύπου που θα τη ς πρόσφερε σταθερή α­ γάπη (Η 266-67) και την αποτυχία των άλλω ν αντρών να παίξουν αυτό το ρόλο, αλλά επίσης και για την α­ ντρική εκμετάλλευση: «Μισούσα τους άντρες γιατί δεν έμεναν να μ' αγαπάνε σαν πατέρας. Ή ταν εύκο­ λο να τους ξεσκεπάσω και ν' αποδείξω ότι δεν ήταν

το 8έμα του μήνα

------------------------------------------------------------------------Ϊ Η @

φτιαγμένοι για πατεράδες... Μισούσα τους άντρες ε ­ πειδή δεν ήταν αναγκασμένοι να υποφέρουν όπως μια γυναίκα» (Η 267). Αλλά το ίδιο ένιωθε για τη μη­ τέρα της και «για όλες τις μητέρες που γνώρισα και που ήθελαν να είμαι αυτό που από τα βάθη της καρ­ διάς μου δεν ήθελα να είμαι και για την κοινωνία που φαίνεται να θέλει να είμαστε αυτό που δεν θέλουμε από τα βάθη της καρδιάς μας να είμαστε: έχω μεγά­ λο θυμό γι' αυτούς τους ανθρώπους και γι' αυτά τα πρότυπα» (Η 271). Μέσα σ' αυτό το συγκινησιακό πλαίσιο της εγκατάλειψης, της προδοσίας και της κα­ ταπίεσης, ο πατέρας και ςχσύζυγος συγχωνεύονται σε μια και μόνη αντρική φιγούρα: «Μερικές φορές τον ταυτίζω με τον πατέρα μου κι αυτές οι φορές απο­ κτούν μια ξεχωριστή σημασία»· επίσης, «0 Ted, σαν μια αντρική παρουσία, είναι υποκατάστατο του πατέ­ ρα μου» (Η 278). Αλλά ακόμα περισσότερο την πλη­ γώνει η διαπίστωση της υποβαθμισμένης θέσης των γυναικών μέσα σε μια φαλλοκεντρική πατριαρχική οι­ κονομία, κάτω από το Νόμο του Πατέρα, όπου «οι ά­ ντρες φέρονται στις γυναίκες σαν να ήταν ηλίθια α­ ντικείμενα: έχω δει τόσα ρομάντζα να τελειώνουν μ' αυτό τον τρόπο, με την κατασπατάληση τη ς γυναί­ κας, σαν να πιστεύουν ότι ο γάμος δεν μπορεί να σταθεί αν η γυναίκα δεν γίνει καμαριέρα, υπηρέτρια, νοσοκόμα, αν δεν αποβλακωθεί» (Η 289). Εδώ η Plath πραγματικά φαίνεται να έχει καλύψει μια πολύ μεγά­ λη απόσταση από την αρχική τη ς γαμήλια ευδαιμο­ νία, όταν φτάνει να παραδεχτεί: «Μισούσα τους ά­ ντρες γιατί τους είχα ανάγκη σωματική: τους μισούσα γιατί μ' εξευτέλιζαν, με τη στάση τους: οι γυναίκες δεν πρέπει να σκέφτονται, δεν πρέπει να 'ναι άπιστες (αλλά οι άντρες τους μπορούν να το κάνουν), πρέπει να μένουν σπίτι, να μαγειρεύουν, να πλένουν. Πολλοί άντρες χρειάζονται μια τέτοια γυναίκα» (Η 290). Σ' αυτό το σημείο, οι μέλισσες ξαναμπαίνουν θριαμ­ βευτικά στη ζωή της Plath επανεγγράφοντας το αρχέγονο γεγονός της δύναμης και της απώλειας, την επιθυμία ταύτισης με τον ευνουχισμένο πατέρα, α λ­ λά επίσης και με τη φαλλική μητέρα, ένα πανίσχυρο θηλυκό πρότυπο. Στο ποίημα «Η Ηλέκτρα στο μονο­ πάτι με τις αζαλέες», γραμμένο την ίδια εποχή με τις ημερολογιακές καταγραφές που είδαμε παραπάνω (1959), η Plath αναβιώνει το μύθο της Ορέστειας δί­ νοντας στην πρωταγωνίστρια τον διπλό ρόλο Ηλέκτρας/Κλυταιμνήστρας· μοιρολογήτρας - «Τη μέρα που πέθανες μπήκα ατο χώ μα / σ τον ανήλιο χώ ρο της χειμέριας νάρκης / όπου οι μέλισσες με τις χρυσόμαυρες ρίγες, κοιμούνται ω ς να περάσ' η χιονο ­ θύελλα / σαν ιερατικές πέτρες, και η γη σκληρή»-

T O 4 ---------------------------------------------

αλλά και φόνισσας: «Συγχώρεοε αυτή που χτυπά για συγγνώμη τ η ν / πόρτα σου, πατέρα - η σκύλα σου, κόρη σου, φίλη. / Ήταν η αγάπη μου που μας ξέκανε και τους δυο». Η επανεμφάνιση του βασιλείου τω ν μελισσών σηματοδοτεί και την ταυτόχρονη ισχυρο­ ποίηση τη ς θυγατέρας, που ομολογεί: «Μικρή σαν κούκλα με το φόρεμα της αγνότητας/ ξάπλωνα βλέ­ ποντας όνειρο το έπος σου, εικόνα την εικόνα». Αλλά είναι ακριβώς στο ποίημα «Η κόρη του μελισσουργού» (1959) που πραγματώνεται η μετάθεση της δύ­ ναμης από τον πατέρα στη θυγατέρα, ή, για να το θέ­ σουμε με πιο καθαρούς όρους, ο σφετερισμός της ε ­ ξουσίας από την κόρη που ανακηρύσσει τον εαυτό τη ς «βασίλισσα τω ν μελισσών» και κάνει κατάληψη του πατρικού (αντρικού) τόπου, του παραδεισιακού κήπου της επιθυμίας όπως παρουσιάζεται στην αρχή του ποιήματος: «Ένας κήπος από στόματα. Κατακόκκινα, με άλικα στίγματα, μαύρα / τα μεγάλα λούλουδα διαστέλλονται, ξεφλουδίζοντας τα μετάξια τους» (Π 118). 0 κήπος του πατέρα έχει τώρα μεταμορφω­ θεί σε μια μητρική «χώρα», ένα αισθησιακό ηρο-Οιδιπόδειο τοπίο, με τον άντρα ως ιερέα να τελεί τ ε λ ε ­ τουργία σε μια αναστημένη θεό: «Ιερατικός μέσα στο ράσο σου, μαέστρος των μελισσών, / κινείσαι ανάμε­ σα στις πολύστηθες κυψέλες, / η καρδιά μου κάτω απ' το πόδι σου, αδελφή στην πέτρα». Η ιεραρχία του κάτω/πάνω, καθώς και η απεικόνιση τη ς αρσενικής κυ ρ ια ρ χ ία ς-«Οι ανθήρες σκύβουν τα κεφάλια τους, κραταιοίσα βασιλιάδες / σε πατρικές δυναστείες...»

-βαθμιαία αντιστρέφεται σ ε :«... Ο αέρας είναι πλού­ σιος. Να έ ν αξίωμα βασίλισσας που καμιά μητέρα δε θ' α μ φ ισβητήσ ει-». Απόλυτη τελετάρχισσα και με πλήρη ανατροπή των παραδοσιακών στερεοτύπων, η θηλυκή περσόνα του ποιήματος αναγγέλλει τη γαμή­ λια τελετή της (γυναικείας) αναγέννησης μέσα από την (αντρική) θυσιαστήρια πράξη: «Πατέρα, γαμπρέ, σ ' αυτό το Πασχαλινό Αυγό / κάτω απ' τις γιρλάντες των γλυκύτατων ρ ό δ ω ν/ η βασίλισσα των μελισσών νυμφεύεται το χειμώνα του χρόνου σου». Στην πραγματικότητα, οι μέλισσες μπαίνουν στη ζωή τη ς Plath στις 15 Ιουνίου του 1962. Σ' ένα γράμμα προς τη μητέρα της αναγγέλλει μ' ενθουσιασμό: «Σή­ μερα, μάντεψε τι έγινε, βρεθήκαμε να έχουμε δικό μας μελίσσιI Την περασμένη βδομάδα πήγαμε σε μια συνάντηση εδώ στην περιοχή (ήταν εκεί κι ο εφημέ­ ριος, η μαμή και διάφοροι μελισσοκόμοι από γειτονι­ κά χω ριά) για να παρα κολου θή σ ουμ ε κάποιον κ.

Pollard να χωρίζει τη μια κυψέλη σε τρεις (μεταφέροντας τα βασιλικά κελιά της κηρύθρας) υπό την εηοπτεία του επίσημου κυβερνητικού μελισσουργού» (Γ

--------------------------------------το θέμα του μήνα

457). Η «είσοδος» τω ν μελισσών ακολουθείται από μια παράλληλη «έξοδο» του συζύγου της, γιατί, όπως μας πληροφορεί η μητέρα της, ο γάμος αντιμετώπιζε «σοβαρά προβλήματα» εξαιτίας του ότι «ο Ted έβγαι­ νε με κάποια άλλη και η Sylvia ένιωθε αφόρητη ζή ­ λια» (Γ458). Την απόφαση να πάρει διαζύγιο την ανα­ κοίνωσε η Plath στη μητέρα τη ς σ' ένα γράμμα της 27ης Αυγούστου: «Ελπίζω να μην εκπλαγείς ή να τα­ ραχτείς πολύ μαθαίνοντας ότι θα ζητήσω να χωρίσω από τον Ted. Δεν πιστεύω στο διαζύγιο και ποτέ δεν θα είχα αποφασίσει να το κάνω, αλλά απλώς μου είναι αδύνατο να συνεχίσω να ζω αυτή την ταπεινω­ τική κι εξευτελιστική ζωή που έζησα, που έχει σταματήσει το γράψι­ μό μου και σχεδόν κατέστρεψε τον ύπνο και την υγεία μου», εκφράζο­ ντας παράλληλα και μια βαθιά ανά­ γκη για «ελευθερία να χτίσω τη ν ευτυχισμένη κι ευχάριστη ζωή που ξέρω πω ς μπορώ να φτιάξω και που θα το 'κανα αν δεν ήταν αυ­ τός» (Γ4 6 0 ). 0 χωρισμός από τον άντρα τ η ς ο δ ή γη σε, όπω ς είναι γνωστό, σε μια έκρηξη δημιουργι­ κό τητα ς στη ζω ή τη ς Plath (ένα ποίημα τη μέρ α ), γ ε γ ο ν ό ς που προξενούσε κατάπληξη ακόμα και στην ίδια κι έφ ερε στο φως αυτά τα σ υ γκλονισ τικά ποιήματα τη ς συλλογής Άριελ (που εκδόθηκε, μετά το θάνατό της, από τον Hughes). Η μητέρα της πήρε μια γεύση από αυτή την οργιαστική δημιουργία: «Να φτιάξω μια και­ νούρια ζωή. Είμαι συγγραφέας... είμαι μια συγγραφι­ κή μεγαλοφυϊα- το 'χω μέσα μου. Γράφω τα καλύτε­ ρα ποιήματα της ζω ής μου- θα με κάνουν διάσημη» (Γ 468). Οι μέλισσες καταλαμβάνουν κυρίαρχη θέση μέσα σ' αυτά τα «καλύτερα ποιήματα» του φθινόπωρου του 1962 -καμιά φορά με διαφορά μιας ή δύο ημερώ ν στη συγγραφή τ ο υ ς - και είναι τα ακόλουθα: «Η συ­ νάντηση τω ν μελισσών», «Η άφιξη της κυψέλης», «Κε­ ντριά», «Το σμήνος» και «Χειμωνιάζοντας». Το ποίημα «Η συνάντηση τω ν μελισσών» (Π 211) είναι μια ποιη­ τική μεταγραφή του γεγονότος που η Plath περιέγραφε στο γράμμα της, με την πρωταγωνίστρια, τελείω ς εκτεθειμένη και «γυμνή», φορώντας ένα «αμάνικο κα­ λοκαιρινό φόρεμα» να παρακολουθεί την επιχείρηση του «κυνηγητού της βασίλισσας» που μοιάζει να τους ξεπερνά όλους σε ευφυΐα: «Κρύβεται, τρώει ρέλι; Εί­

το θέμα του μήνα

ναι πολύ έξυπνη. / Είναι γριά, γριά, γριά, πρέπει να ζήσει ένα χρόνο ακόμα, και το ξέρει». Οι στρατηγικές κινήσεις της νύφης/βασίλισσας είναι προσεκτικά σχε­ διασμένες σε ένα παιχνίδι τακτικής που είναι παράλ­ λη λα και ένα ς αγώ νας για επιβίω ση: οι μ έλισ σες «Ονειρεύονται μια μάχη που τελικά θα την κερδίσουν, / ένα παραπέτασμα κεριού τις χωρίζει από το πέταγ­ μα της νύφης, / την ανύψωση της φόνιαοας σ ' έναν ουρανό που την αγαπά. / Οι χω ρικοί μετακινούν τις εργάτριες, δε θα υπάρξει φονικό. / Η γέρικη βασίλισ­

σα δε φορά παπούτσια, είναι τόσο αγνώμων;». Η με­ ρική ταύτιση τη ς θηλυκής πρω ταγωνίστριας με τη βασίλισσα τω ν μελισσών τη μυεί σ' ένα διπλό ρόλο, πάσχουσας και παρατηρήτριας: «Είμ' εξαντλημένη, είμ' εξα ντλη μ ένη - / μια λευκή κολόνα σε σκοτοδίνη μαχαιριών. / Είμαι η κόρη του μάγου που δεν υποχω­ ρεί». Στο ποίημα «Η άφιξη της κυψέλης» (Π 212) η γυ­ ναίκα που μιλά έχει τελείω ς οικειοηοιηθεί τον πατρι­ κό χώρο ασκώντας πλήρη κυριαρχία πάνω στις μέλισ­ σες (αυτό «το κουτί τω ν μανιακώ ν»)-«Ας πεθάνουν λοιπόν, δεν χρειάζεται να τις ταΐσω, είμαι η ιδιοκτήτρια» - αν και τελικά καταλήγει σε μια χειρονομία θείας πρόνοιας: «Αύριο θα 'μαι ο γλυκός θεός, θα τις ελευθερώσω». Το ποίημα «Κεντριά» (Π 178) εγκαθιστά τον άντρα σ' έναν απόμακρο κι αμέτοχο ρόλο, «έναν αποδιοπομπαίο τράγο» που τελικά σκοτώνεται από τα τσιμπήματα τω ν μελισσών, την ώρα που λυσσομανά η σύγκρουση μέσα στον γυναικείο χώρο, α­ νάμεσα στις «εργάτριες» και τη «γριά» βασίλισσα: «Στέκομαι σε μια φάλαγγα / από φτερω τές ανούσιες

----------------------------TO

γυναίκες, / δούλες του μελιού. / Εγώ δεν είμαι σκλά­ βα / αν και για χρόνια έτρω γα χώ μα / και σκούπιζα πιάτα με τα πυκνά μαλλιά μου». Διακινδυνεύοντας να προκαλέσει το μίσος «των γυναικών που απλώς κι­ νούνται» και ξανά από μια θέση εξουσίας -« Έ χ ω τον έ λε γ χο » - η περσόνα ξυπνά την (ή μεταμορφώνεται σε) βασίλισσα τω ν μελισσών: «Νόμισαν ότι άξιζε να πεθάνει κανείς, αλλά εγώ / πρέπει να ξανάβρω έναν εαυτό, μια βαοίλιοσα. / Είναι πεθαμένη, κοιμάται; / μα πού γυρνούαε, / με το λιονταρίσιο κόκκινο σώμα της, με τα φτερά της από γυαλί;». Εδώ, τόσο η δομή τη ς γλώ σσας όσο και η εικονογραφία νεύουν προς την κατεύθυνση των περίφημων ποιημάτων της Plath που γράφτηκαν αυτή τη ν περίοδο, τα «Άριελ» και «Λαίδη Λάζαρος», καθώς χαλαρώνει τα δεσμά κι απε­ λευθερώνει τη «μελισσένια» γυναικεία ύπαρξη σε ένα πέταγμα θριάμβου: «Τώρα π ετά / τρομερή όσο ποτέ, κόκκινη / πληγή στον ουρανό, κόκκινος κομή τη ς/ πά­ νω απ' τη μηχανή που τη σ κό τω ν ε- / το μαυσωλείο, το κέρινο σπίτι». Το ποίημα «Σμήνος» (Π 215) είναι μια φαντασίωση μελισσών που απλώνουν την κυριαρχία τους (ιστορικά και γεωγραφικά) κατακτώντας όλη την Ευρώπη, εκμηδενίζοντας τον άντρα που δεν είναι άλ­ λο ς από τον Ναπολέοντα. Το «Χειμωνιάζοντας» (Π 221) -π ο υ η Plath στη δική της διάταξη τη ς σειράς τω ν ποιημάτων για τον τόμο Άριελ το είχε τοποθετή­ σει τελευταίο, ώστε η συλλογή να τελειώνει με ένα στίχο ανάτασης κι αναγέννησης: «0/ μέλισσες πετούν. Γεύονται την άνοιξη» - δοξολογεί ένα διπλό θρίαμ­ βο: τη διαγραφή της αντρικής παρουσίας από ένα ου­ τοπικό «γυναικείο συνεχές» (για να παραφράσω τη γνωστή φράση της Άντριεν Ριτς): «Οι μέλισσες είναι ό λε ς γυναίκες, / θεραπαινίδες και η ψηλή βασιλική κυρία. / Τους ξεφορτώθηκαν τους άντρες, / αυτούς τους αναίσθητους, άτσαλους σκουντούφληδες, τους αγροίκους. / 0 χειμώνας είναι για τις γυναίκες- / για τη γυναίκα, που κάθεται στο πλέξιμό της», αλλά πα­ ράλληλα και την κατάκτηση του πατρικού χω ροχρό­ νου όπως εκφράστηκε στο ποίημα «Η κόρη του μελισσουργού» («η βασίλισσα των μελισσών νυμφεύε­ ται το χειμώνα του χρόνου σου»). Κατά τη διάρκεια του Οκτώβρη του 1962, του θαυμα­ τουργού μήνα που είδε τη γέννηση του «Μπαμπά» (στις 12), του «Άριελ» (στις 27) και του «Λαίδη Λάζα­ ρος» (στις 25-29), η Plath έγραψε το ποίημα «Φερε­ τζές» (Π 242) στις 29 του μηνάς, σκηνοθετώντας μια ακόμα σκηνή πρότασης γάμου από τη μεριά του α­ ντρικού κόσμου προς τη γυναίκα-κούκλα, όπως την έχει κατασκευάσει η πατριαρχική ιδεολογία. Η νύφη, που αυτοπροσδιορίζεται ως «Η εναγώνια / πλευρά

του πράσινου Αδάμ, εγώ / χαμογελώ, με σταυρωμέ­ να πόδια, / αινιγματική», είναι τοποθετημένη σ' ένα ανατολίτικο περιβάλλον αισθησιακής θηλυκότητας και απόλυτης υπακοής, όπου η γυναίκα είναι το πα­ θητικό αντικείμενο της αρσενικής επιθυμίας, που δια­ μορφώνεται κάτω από το αντρικό βλέμμα, καθρεφτί­ ζοντας το μνηστήρα της: «Λάμπω σαν καθρέφτης. / Σ ' αυτή τη φάση φτάνει ο γαμπρός/ αφέντης των κα­ θρεφτών!». Σε πλήρη συμμόρφωση με τον πατρι(αρχι)κό νόμο, η γυναίκα παραδίδει την ταυτότητα, ακό­ μα και την ύπαρξή της, «Είμαι δική του. / Ακόμα και ό­ ταν / είναι απών, εγώ / περιστρέφομαι στο / έλυτρο του απίθανου, / πολύτιμη και σιωπηλή». Μέσα από έ ­ να μινιμαλιστικό ύφος, που σταδιακά υπονομεύει τό­ σο τη φόρμα όσο και τη γλώσσα του ποιήματος σε μια ελάχιστη λειτουργία, συντελείται ένα ερωτικό κι ερεθιστικό στριπτίζ (που θυμίζει ανάλογες εκφορές στο «Άριελ» και στο «Λαίδη Λάζαρος»): είναι η προ­ κλητική διαδοχή κινήσεων που «πετούν» ένα «φτερό» και μετά μια « νό τα » -«Και στο επόμενο βήμα τ ο υ /θ α πετάξω / θ' α μ ο λ ή σ ω -/ απ' τη μικρή στολισμένη με πετρά δια / κού κλα που τη φυλά σαν τη ν καρδιά του»... Διακόπτοντας απότομα την τέλεια μίμηση της θηλυκότητας (όπως την περιγράφει η Luce Irigaray), η πρωταγωνίστρια ξεσκεπάζει την κρυμμένη βία της γυναικείας ύπαρξης και, μετατρέποντας τη στέρηση σ' ένα διπλό όπλο, οικειοποιείται για τον εαυτό της αυτή την καταπιεστική φύση/κουλτούρα που την είχε φυλακίσει στη σιωπή και τελικά καταξεσκίζει τον πατέρα/γαμπρό, αμολώντας «Τη λιονταρίνα, / την κραυ­ γή στο λουτρό, / τον τρύπιο μανδύα». Σ' αυτή την ιε­ ροτελεστία, σ' έναν ποιητικό τόπο της επιθυμίας, η γυναίκα ως Ηλέκτρα/ Κλυταιμνήστρα, με μια κίνηση δημιουργικής και καταστροφικής απελευθέρωσης, κατασκευάζει την καινούρια μυθική ταυτότητα του θριαμβεύοντος θηλυκού όντος που ξαναγεννιέται σε μια φαντασιακή και γλωσσική αυτονομία, εκμηδενίζο­ ντας τον πατέρα/σύζυγο και το Νόμο του. □

Βιβλιογραφία Plath, Sylvia. Letters Home. Ed. Aurelia Schober Plath.

London and Boston: Faber and Faber, 1976,1986. (Γ) Plath, Sylvia. Johnny Panic and the Bible of Dreams: Short Stories, Prose, and Diary Excerpts. Ed. Ted Hughes. New York: Harper & Row, 1977,1979. (4) Plath, Sylvia. The Collected Poems. Ed. Ted Hughes. New York: Harper & Row, 1960,1981. (Π) Plath, Sylvia. The Journals of Sylvia Plath. Ed. Ted Hughes and Frances McCullough. New York: Ballantine Books, 1982. (H)

Ten XlOUZ:_ _ _ _ _ _

«ΓενέΒΑια (και Adda) γράμματα»

Αίτσας Τραγιαννούδη

\ γ— 1 τις αρχές του αιώνα ο Τ. S. Eliot με ένα στίχο όπως «το τέλος μου \\ είναι και η α ρ χή μ ο υ » από τα «Τέσσερα κουαρ τέτα » (F o u r \\ Quartets), ή με το ερώτημα αν «γέννηση» ή «θάνατος» είναι αυτό / / που δρομολόγησε το «Ταξίδι τω ν Μάγων», στο ομώνυμο ποίημα // («Journey o f the Magi»), καταγράφει ένα κυρίαρχο στοιχείο του I L — ι μοντερνισμού: τη ν ανακόλουθη σχέση ανάμεσα στην αντίληψη της πραγματικότητας και την εκφορά της μέσα από τη γλώσσα. Σήμερα, στα τέλη του αιώνα και σε μια μεταμοντέρνα πλέον εποχή που, παρά τις αντιθέσεις της με τον μοντερνισμό, δηλώνει σύμμαχος του προκατόχου τη ς ω ς προς τη ν ψευδαίσθηση μιας ρεαλιστικής αναπαράστασης της πραγματικότητας, το έργο Γενέθλιες Επιστολές (Birthday Letters, 1998) του Ted Hughes μοιάζει να διαγράφει μια παρόμοια τροχιά: ανατρέπει έν­ νοιες όπως «αρχή»-«τέλος», «γέννηση»-«θάνατος», έτσι όπως αυτές σημά­ δεψαν (και σημαδεύτηκαν από) την ίδια τη ζωή και το έργο του ποιητή. Στη σύντομη αυτή παρουσίαση θα ξεκινήσω πρωθύστερα, από το «τέλος» προς την «αρχή», από το «θάνατο» στη «γέννηση», από τις Γενέθήιες Επι­ σ το λές ατην πρώτη έκδοση Το γεράκι στη βροχή (The Hawk in the Rain, 1957). Συγκεκριμένα, θα χρησιμοποιήσω την τελευταία σ υλλογή του Hughes ως μεταφορά για μια ευρύτερη ιχνογράφηση του έργου του. Το μέσο στη μεταφορά αυτή είναι ένα χιαστό σχήμα: «γράμματα» σε μεταθα­ νάτια έκδοση που αφορούν κυρίως στο θάνατο της Sylvia Plath και όμως τιτλοφορούνται «γενέθλια». Το εμπεριεχόμενο νόημα κατά συνέπεια, ευ­ ελπιστώ να επιχειρηματολογήσω, είναι επίσης μια ανακολουθία. Οι Γενέ­ θλιες Επιστολές πιστοποιούν πως ο ποιητικός λόγος του Hughes αρνείται να αρθρώσει τη γραμμική εκείνη εξέλιξη που εντοπίζουν ορισμένοι κριτι­ κοί στη ζωή και το έργο του. Αναδεικνύουν, το 1998, τον ίδιο αντιφατικό και χειμαρρώδη Ted Hughes της δεκαετίας του '60· τον ποιητή και άνθρω-

ΤΟ

θέμα του μήνα

-W

no που, ενώ συντάσσει τα προσωπικά του «γράμμα­ τα» πόνου και οργής για το θάνατο τη ς Sylvia Plath, την ίδια χρονική στιγμή προκαλεί δημόσια με τη σιωπή του και την άρνησή του να εκχωρήσει συγγραφικά δι­ καιώματα για οποιαδήποτε χρήοη κειμένων της συζύ­

στολές αποτελούν το κείμενο που ο Hughes ονομάζει «λείψανο» σε ένα από τα πρώτα του έργα («Relic», Selected Poems IΕπιλεγμένα Ποιήματα], 53). «Ο χρ ό ­ νος στη θάλασσα καταβροχθίζει την ουρά του». Ένα κουφάρι κήτους είναι το ιερό «λείψανο» αυτής της αέ­

γου του σε εν δυνάμει βιογράφους της. Οι Γενέθλιες Επιστολές, μ' άλλα λόγια, συνθέτουν το τελευταίο δείγμα ενός λόγου ασυνέχειας που γενικά χαρακτηρί­ ζει την ποίηση του Hughes. Δεν είναι λίγοι οι κριτικοί που, στην αγωνία τους να ε­ ντοπίσουν μια διάθεση όχι μόνο για καταγραφή αλλά και λύση στα αδιέξοδα της ποίησης Hughes, βλέπουν το έργο του ποιητή να πορεύεται εξελικτικά μέσα στο χρόνο. Έτσ ι, με φόντο τον χρόνιο τόπο μιας βίαιης, ενστικτώ δους ενέργειας που διαπερνά κάθε μορφή ζω ής στην πρωτογενή φύση, θέλουν τον Hughes να ακολουθεί μια διαχρονική εξέλιξη. Γι' αυτούς, ο ποιη­ τής πετυχαίνει το πέρασμα από τα ανυπόφορα αρπακτικά «γεράκι», «κόρακα» και το ειρωνικό όραμα απο­ κλεισμού κάθε ελπίδας για λύτρωση, στα πρώτα του έργα, σε κάποια ισορρόπηση ανάμεσα στις αδυσώπη­ τες φυσικές και ανθρώπινες δυνάμεις, στα μεταγενέ­ στερα- το πέρασμα σε ένα είδος λόγου που λογοκρίνει τον κατακερματισμό του σύγχρονου ανθρώπου, αλλά και επιτρέπει την παρέμβαση σε έναν προ-λόγιο κόσμο. Δεν είναι τυχαίο, ωστόσο, πως η μετάβαση σε μια τέτοια Εγελιανή σύνθεση ορίζεται από τον γενικό χαρακτηρισμό της ποίησης του Hughes ως μιας επίμο­ νης «αναζήτησης» για σύνθεση1 τω ν δυαδισμών άνθρωπος/φύση, ένστικτο/λογική, ζωή/θάνατος. Όρος

ναης αστάθειας σ τον άμορφο και δαιμονικό κόσμο που οικίζει την ποίηση του Hughes. Έτσι θα αποτυπώσει ο ποιητής βασικές έννοιες -δίνη, κυκλικότητα στο χρόνο- που θα μορφώσουν ένα λόγο συνεχούς ασυ­ νέχειας στο έργο του. Η τελευταία του εγγραφή είναι οι Γενέθλιες Επιστο­ λές, ο λόγος που σιωπά ο συγγραφέας από το θάνατο τη ς συζύγου του και, ταυτόχρονα, λύνει μια σιωπή τριάντα πέντε χρόνων με τον δικό του θάνατο. «Ξεκαθάρισμα» ανοιχτού λογαριασμού με ένα μεγάλο μέ­ ρος του αναγνωστικού κοινού στα τέλη της δεκαετίας του '60-αρχές του 7 0 , οπότε και η διάγνωση ότι ένα από τα κύρια αίτια του πρώιμου θανάτου τη ς Sylvia Plath ήταν ο Ted Hughes, ο πρόσφατος τόμος σαρώ­ νει πρωτοσέλιδα βρετανικών και άλλω ν εφημερίδων. Διθυραμβικές -επιφυλλιδικού βάρους- εμβαθύνσεις εγγυώνται πλέον, χάρη στις Επιστολές, μια θέση στο πά νθεον τω ν ποιη τώ ν δίπλα στα ονόμα τα Blake, Keats, Auden. «0α ενισχύσουν σημαντικά τη φήμη του ως ενός από τους σπουδαιότερους ποιητές» γράφει ο Ιρ λανδός ποιητής Tom Paulin (Sue Leeman, Athens Dally News, 19 Ιανουάριου 1998). Η υπόθεση «υστερο­ φημία» -αγωνία κάθε συγγραφέα (και τω ν εκδοτώ ν το υ )- στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι αναπόσπα­ στο στοιχείο του θρύλου Plath-Hughes, που αναβιώ­ νει τώρα και με το θάνατο του δεύτερου. Αν και τα μεμονωμένα ποιήματα δεν χρονολογούνται, η συλλογή στο σύνολό τη ς προφανώς χρονογραφεί τα στάδια τη ς ζω ής του Hughes με την Plath: συνά­ ντηση, γάμο, χωρισμό. Η ξαφνική όμως εμφάνιση του έργου, η στιγμιαία ανάδειξή του σε μπεστ-σέλερ συ­ νοδεία του βραβείου ποίησης Forward, υπονομεύουν τη γραμμική ιστορικότητα της αφήγησης. Οι Επιστολές συγκλονίζουν γιατί παραπλανούν - ή μάλλον οδηγούν τον αναγνώστη στη συνειδητοποίηση πως έχει ο ί­ διος, εδώ και περισσότερο από είκοσι πέντε χρόνια, παραπλανηθεί. Κάτι σαν μια εισαγωγή, το πρώτο κε­ φάλαιο ενός βιβλίου για τον αναγνώστη ενώ είναι το τελευταίο που έχει γραφεί από το συγγραφέα, οι Επι­ στολές προσκρούουν σε μια αριστοτελική αφηγηματικότητα με αρχή, μέση και τέλο ς και αναιρούν πρότερες διαγνώσεις και αναγνώσεις του ανθρώπου-ποιητή H ughes. «Μίλησε» ο Ted Hughes για τη Sylvia Plath, μόνο που ο αναγνώστης δεν είχε τρόπο να τον «ακού­ σει».

που ουσιαστικά καταδεικνύει την αδυναμία πραγμά­ τωσης οποιοσδήποτε ενότητας. Είναι η ποίηση του Hughes ο άφατος λόγος που κα­ ταρρέει αυτοαναιρούμενος ή ο λόγος που επ ανα­ προσδιορίζεται μέσα από την αυτοαναίρεσή του; Συ­ ντηρεί το αδιέξοδο και τη ρήξη ή καταλύει, με τον τρόπο αυτό, κάθε έννοια επίγειου προμηθεϊκού παρα­ δείσου; Είναι, δηλαδή, η ποίηση αυτή το κείμενο που «δεν λέει αυτό που εννοεί» και δεν «εννοεί αυτό που λέει»2; Η ίδια η ζωή του ποιητή -έτσι όπως οροθετείται κύρια από τη θυελλώ δη σχέση του με τη Sylvia Plath- και το έργο του τόσο στο διαχρονικό του ξετύλιγμα όσο και ως συγχρονική γραφή συγκροτούν ακρι­ βώς αυτό το κείμενο της σιωπής. Οι Γενέθλιες Επιστο­ λ έ ς δεν είναι παρά μια τελεολογική αποκάλυψη αυ­ τού του κειμένου. Σελίδ ες από τη ζω ή του αλλά και ανθολόγημα τη ς ποίησής του, με μια αντιποιητική σχεδόν απλότητα που,-όμως, δεν αποποιείται τους ερεβώδεις λαβυρίν­ θους της μυθοπλαστικής φαντασίας, οι Γενέθλιες Επι­

t f f l© - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

-------------------------------------- το θέμα του μήνα

Μια μετατοπισμένη «βόμβα» λοιπόν, όπως χαρακτηρί­ ζονται από σχολιαστές, σαν αυτές που φυτεύτηκαν σε αγγλικό έδαφος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο χω ρ ίς να έ χ ο υ ν εκ ρ α γ ε ί σ τη ν ώ ρα τ ο υ ς (.Galway Advertiser, 29 Ιανουάριου 1999), οι Επιστολές περί-

Αυτό δεν είναι η μάνα σας α λλά το κορμί της. ... εκείνα δεν είναι σκυλιά που μοιάζουν με σκυλιά καθώς την πλησιάζουν. ... Πολύ αργά για να περισώσει κανείς αυτό που η ίδια υπήρξε. Την έθαψα εκεί όπου έπεσε. Όμως με το ανέμισμα του αέρα, μια ύαινα κατέφθασε με πόνο. Την ξέθαψαν... («Τα σκυλιά κατασπαράζουν τη μάνα σας» [«The Dogs Are Eating Your Mother»], 195) Ακόμα και στις πιο σπαραχτικές από τις Επιστολές, η εσω τερικότητα ενός «εξομολογητικού» εγώ -σ ε κά­ ποια σημεία όχι διαφορετική απ' αυτήν που πλημμυρί­ ζει την Plath- σύντομα καταλήγει σε έναν αφοπλιστι­ κά γυμνό λόγο. Η φωνή γίνεται κραυγή, ένα είδος λό­ γου ικανό να παίξει το άγριο παιχνίδι με το θάνατο που ο Hughes φλερτάρει σ' όλο του το έργο. Το «τρυ­ φερό σημείο» -έτσι περιγράφει τους κροτάφους της Sylvia, σε μια επίσκεψή του στην ψυχιατρική κλινική ό­ που νοσ η λευό τα ν- συγκλονίζει ποιητή και αναγνώ ­ στη. Το ποίημα διαγράφει μια πορεία σμίκρυνσης -ή μεγέθυνσης- του «τρυφερού σημείου», μέσα από το λόγο, σε τόπο δυσερμήνευτο με «ηλεκτρόδια», «μπα­ ταρίες 12 βολτ», χτυπήματα από αστροπελέκι στο κρανίο και, χρόνια αργότερα, σε «χάρτη του εγκεφά­ λου, με σκοτεινά, ακόμα, μέρη / από τα καυτά γήινα σημάδια της απομάκρυνσής της» («Το τρυφερό σημεί­ ο» [«The Tender Place»], 12-13).

μεναν πεισματικά τη χρονική στιγμή τη ς «έκρηξής» τους, δηλαδή το «θάνατο του συγγραφέα» τους. Ακο­ λουθούν επομένω ς τα χνάρια που χάραξε η μούσα τους, η Sylvia Plath. Είναι μέρος μιας συγκλονιστικής λογοτεχνικής κληρονομιάς, αντίστοιχης με αυτήν που άφησε η Plath με τη μετά-θάνατο έκδοση του ποιητι­ κού τόμου Ariel (1963).

0 στίχος, για παράδειγμα, «Κάθε γυναίκα αγαπάει έ ­ ναν φασίστα / Την μπότα στο πρόσωπο, το κτήνος / Την καρδιά κτήνους ενός κτήνους όπω ς είσ' εσύ», α­ πό το ποίημα «Daddy»5, πέρΰ από την πρόδηλη αναφορά στον πατέρα τη ς Otto, φωτογραφίζει για πολ­ λούς και το πρόσωπο του Ted Hughes. Το ίδιο θηριώ­ δης είναι και η ανταπάντηση, στις Επιστολές, στο ορ­ γισμένο κοινό της δεκαετίας του '60 που σκιαγραφεί έναν «μαύρο», «φασίστα» Hughes· όνομα που, στη σ υνέχεια, πε λεκ ίζε ι από τη ν επιτάφια πλάκα τη ς Plath:

ΤΟ θέμα του μήνα

Μισεί τη Sylvia Plath ο Ted Hughes για το θάνατό της με το πάθος που η ίδια μίσησε τον πατέρα της για τον ακρωτηριασμό του ποδιού του και, αργότερα, για το θάνατό του· για τον «ακρωτηριασμό» τη ς δικής τη ς προσωπικότητας. Στο ποίημα «Η ζωή μετά θάνατο» («Life after Death»), ο κυριολεκτικός λόγος υπερβαίνει προκλητικά κάθε παραμορφωτική μεταφορά. Μιλάει για τη «ζωή» του Nicholas και της Frieda μετά το «θά­ νατο» τη ς μητέρας τους. 0 ίδιος αυτός φυσικός λό­ γος, όμως, παγιδευμένος σε ένα συνεχές παιχνίδι με το μεταφυσικό του φάντασμα («ζωή μετά θάνατο»), είναι και το φινίρισμα της περιγραφής, το «τελείωμα» της ζω ής τω ν τριών τους: Οι λύκοι ...μ α ς παγίδεψαν Στο στρίγγλισμά τους για σένα, στο μοιρολόι τους για μας ... Βρεθήκαμε μαζί σου στο θάνατο,

... Κάτω από το χιόνι που έπεφτε, Όσο το κορμί μου βυθιζόταν στην ιστορία Με τους λύκους που τραγουδούν στο δάσος Για δυο παιδιά που γίνανε στον ύπνο τους ορφανά δίπλα στο κουφάρι της μητέρας τους.

(183) Εύλογα θα χαρακτηρίσουν κριτικοί τις Επιστολές πα­ ραλήρημα τρυφερότητας και θυμού του Ted Hughes. Η ανάγνωση αυτού του κειμένου σήμερα, όμως, δεν μπορεί παρά να ακολουθήσει και σημεία τω ν καιρών μας, όπως είναι η μετατόπιση του αναγνωστικού εν­ διαφέροντος από το πλέγμα «συγγραφέας-κείμενο» στο πλέγμα «κείμενο-αναγνώστης». Μέσα από μια τ έ ­ τοια οπτική γωνία, το ίδιο εύλογα, η παρακαταθήκη που αφήνει ο Hughes μετά το θάνατό του θα γίνει πα­ ραλήρημα κυρίως τω ν κριτικών. Με μια νέα τάση για μια «εξομολογητική» καταγραφή τόσο της συναισθηματικής έντασης όσο και τη ς βιογραφικής λεπτομέρειας και παρόλο που εξατομικεύει, μοναδικοποιώντας έτσι, ένα τμήμα της θεματολογίας του Hughes, η συλλογή Γενέθλιες Επιστολές συγκε­ φαλαιώνει σημεία και σύμβολα-κλειδιά που διαχέονται σ' ολόκληρο το έργο του. Οι τελευταίοι στίχοι του «γράμματος» «Η ζωή μετά θάνατο» λ.χ. έχουν ήδη κατατεθεί στην έκδοση ΥΥοϋννο (1967) με το ποίημα «Η κραυγή των λύκων» γραμμένο δυο βδομάδες μετά την αυτοκτονία της Plath. «Ουρλιάζει μα δεν ξέρεις αν από οδύνη ή ευθυμία» (Selected Poems, 109) είναι η «κραυγή» του ποιητή Hughes, ο ηχηρός λ όγος τη ς σιω πής σ την ποίησή του- η κραυγή του ανθρώπου που ο ίδιος, στο δοκίμιο «Μύθος και μάθηση» («Myth and Education», 1976, Faas, 191), ορίζει ως «τόπο σύ­ γκρουσης» ανάμεσα στον εσω τερικό και εξωτερικό του κόσμο. Είναι η ίδια η ποίηση ως χώρος συστηματι­ κής πα ρά θ ε σ η ς σ το ιχε ίω ν και δ υ ν ά μ ε ω ν που ο Hughes ονομάζει «ασυμβίβαστα»: Το καθένα κορμί καταπονείται για να φτάσει το άλλο, τη μαύρη ρουφήχτρα Το καθένα, την κάθε στιγμή πιο μοναχικό και μόνο του γκρεμίζεται όλο και περισσότερο μέσα στον ατέλειωτο απρόσιτο κόσμο του άλλου. («Ασυμβίβαστα» («Incompatibilities»), Hawk, 27)

κατάρριψη τη ς «νεο-κριτικής» θεωρίας που θέλει τη συγγραφική πρόθεση απρόσιτη και παραπλανητική- α­ περίφραστα επιβάλλουν, θα 'λεγε κανείς, την «πρόθε­ ση» του Hughes, δηλαδή την περιγραφή της σχέσης του με τη ν Plath. «Αουμβίβαοτα» μέρη οι δυο τους, που όμως αλληλοσυμπληρώνονται, προσθέτουν κρι­ τικοί4, σε μιαν αντίστροφη πορεία στην ποίηση και στη ζωή όπως καταμαρτυρούν οι Γενέθλιες Επιστολές. «... παράγουμε απ' τα βάθη τη ς καρδιάς μας» γράφει η Sylvia για να συνεχίσει λίγο αρ γότερ α :«... ο Ted γρά­ φει με χρώμα και μεγαλείο» για την αγάπη, τη γέννη­ ση αλλά και για τον πόλεμο και θάνατο (Letters Home (Γράμματα στο σπίτι!, 234, 298). Και η τυραννική αυτή ένταση που διακατέχει την ποίηση και των δυο σε μια κοινή -μ ε διαφορετικά σημεία εκκίνησης- πορεία θα κατανεμηθεί, με επιμέλεια, ισομερώ ς από σ χολια­ στές. Εξερευνούν με πάθος και οι δυο τον αισθησιαρ­ χικό φυσικό και ανθρώπινο κόσμο -από τη σκοπιά του θύτη ο Hughes, ενώ του θύματος η Plath-, εισηγούνται ανθολογίες λογοτεχνίας. Μάλιστα, μια τόσο τ έ ­ λεια αντιστροφή τω ν ρόλων τους φιλοτεχνεί και ευ­ ρύτερες ερμηνείες σχετικά με τις αλληλοεπιδράσεις ανάμεσα στην αγγλική και αμερικανική ποίηση στη δε­ καετία του '60. Το διεθνές σκηνικό -ψυχρός πόλεμος, Κούβα, Βιετνάμ, Τσεχοσλοβακία, μουσική non, σεξουαλική επανάστα­ ση, ο συρμός της νιότης γενικά- είναι και το διαπολιτισμικό υλικό για μια νέα ηθική και αισθητική στη δεκαε­ τία αυτή. Διεθνή φεστιβάλ ποίησης με το υ ς Pablo Neruda και Basil Bunting πάνω στην ίδια σκηνή, μια υ­ περπαραγωγή μετάφρασης στην ποίηση προαναγγέλ­ λουν μεταγενέστερα γνωρίσματα ενός μεταμοντέρ­ νου πολιτισμού, όπως την υπέρβαση εθνικών ορίων αλλά και μια αποιεράρχηση παγιωμένων αξιών. Η δε­ καετία του '60, λοιπόν, συνίσταται στην ανατροπή του κανόνα: αναγορεύει κατώτερους (κατά τον κανόνα) συγγραφείς σε λαϊκούς σταρ και το αντίστροφο. Πα­ ράλληλα, συνεχίζοντας το νεοτερικό φαινόμενο εκ­ πατρισμού που ξεκίνησαν οι Eliot και Auden, επιφέρει την ίδια αταξία και στο χώρο μιας κρατούσας αντίλη­ ψης ως προς την εθνική καταγωγή της ποίησης που η­ γεμονεύει αυτή την εποχή. Είναι η ποίηση του Thom Gunn, για παράδειγμα, «αμιγώς» αγγλική ή βασίζεται στις εικονιστικές ρίζες μιας αμερικανικής παράδοσης; Η αμερικανίδα κριτικός Marjorie Perloff αναγνωρίζει τέτοιες διαδικασίες γονιμοποίησης ανάμεσα στις δύο σ χολές μέχρι και τη δεκαετία του '60 -μ ε αποκορύ­ φωμα τον «συμβολικό» γάμο τη ς ποίησης HughesPlath -, που όμω ς δεν επιβιώνουν, όπω ς ά λλω σ τε

Οι παραπάνω στίχοι αποτελούν υπόδειγμα γραφής για

φαίνεται από το χωρισμό, με το θάνατο της Plath, ο-

πότε και η κάθε μια σχολή παίρνει το δρόμο της δικής λη όψη του νομίσματος, «αντίθεση» που ο ίδιος θεω­ της εθνικής ταυτότητας5. Συμβολισμοί γκροτέσκο, τύ ­ ρεί προϋπόθεση για «εξέλιξη», μια παρόμοια διαλεκτι­ που Perloff, προκαλούν ίσως την επίκληση της βίαιης κή σύγκρουσης δεν οδηγεί και τον μακρινό του από­ αμεσότητας με την οποία μιλάει (και όχι μιλάει για) γονο Hughes στην ίδια θέση. Το στοιχείο που αναδύε­ την εμπειρία η γλώσσα του Hughes. Μ' αυτή τη γλώσ­ ται μέσα από την προσφυγή αυτού του ποιητή στον σα λογοδοτεί ο ίδιος για τον «κυριολεκτικό» του γάμο: μυθικό λόγο δεν είναι μια, ρομαντικά, αναμορφωτική «Δεν υπάρχει καλύτερος σ υ μ π λ η ρ ω μ α τ ικ ό τ η τ α τρόπος να μας γνωρίσει α λλά η α να πόφ ευκτη κανείς / παρά μόνο σαν διατήρηση της αντιπαλό­ δυο λύκους, που έφ τα ­ τητας ανάμεσα στη φύση σαν ατο δάσος χωριστά» και στον άνθρωπο. («Μια μετριοπαθής πρότα­ Τα σύμβολα «κόρακας», ση» («Α Modest Proposal»), «γεράκι», «ιαγουάρος», Hawk, 26). θα λογοδοτή­ «τσίχλες», «κορυδαλλοί», σει όμως και για τη «συμ­ «άνθη και έντομα» σ την βολική» διάσταση ανάμε­ ποίηση του H u gh es (ασα στις δύο ποιητικές πα­ πο)κωδικοποιούν τον άν­ ραδόσεις που εκπροσω ­ θρωπο ως απουσία μέσα πούν οι δυο τους. Σε συ­ από έναν ελλειπτικό λόγο νέν τε υ ξή του το 1966, ω ς π ρ ος τ ο ίδιο το α ν ­ καταθέτει την κοινότοπη θρώ πινο στοιχείο. Συνίδιαπίστωση πως η ποίη­ στανται στη διπλή υπό­ ση τ η ς Plath είναι τη ς σταση «απόκρυψη και α­ Αμερικανικής σχολής των ποκάλυψη» έτσι όπως την Robert Lowell και Anne περιγράφ ει ο Thom as Sexton, δηλαδή «εξομοCarlyle («Sartor Resartus»). λογητική και προσωπική» Μόνο που εδώ η διττότηΓκραΒούρα {ξώφυλλου με σημεία αναφοράς τη τα αυτή είναι ετε ρ ο β α ­ της συλλογής Crow (Κόρακας) συντριβή και την επακό­ ρ ή ς: τα σ ύμ βο λα του λουθη α να συ γκρότηση Hughes «αποκρύπτουν» ή, του εαυτού (Faas, 180). Σχόλιο που απηχεί τη διαμε­ μάλλον, αποκαλύπτουν μέσα από τη ν «απόκρυψη». τρικά αντιθετική πορεία της δικής του ποιητικής καριέΣυνθέτουν μια μορφή συμβολισμού, ένα δημιουργικό και ερμηνευτικό εργαλείο για τον ποιητή. 0 Hughes ρας. καταγράφει το άγριο ζωικό βασίλειο για να κατανοή­ Η αριστοτεχνική αντι-παράθεση μιας φυσικής σφριγηλότητα ς με την ωμή βία στον αρχέγονο κόσμο τη ς σει και να ερμηνεύσει, στη συνέχεια, τον έλλογο κό­ ποίησης του Hughes ανάγει σε πρότυπα της αγγλικής σμο του ανθρώπου. παράδοσης: D. Η. Lawrence, William Blake. Δύσκολο Ο συμβολισμός του, επομένως, προσεγγίζει τη νοητινα αγνοήσει ο αναγνώστης το ποίημα «Η τίγρη» από κή εκείνη διεργασία που, μέσα από το πρίσμα μιας τη σειρά Τραγούδια της πείρας (Songs o f Experience) νεο-καντιανής επιστημολογίας, τελειοποιεί ο φιλόσο­ του Blake ως κειμενικό υπόστρωμα στο ποίημα «0 ιαφος Ernst Cassirer ως θεωρία μυθοποίησης. Έτσι, αν και φαινομενικά σε αντίθεση με την ποίηση της Plath γουάρος» («The Jaguar»). 0 κόσμος της δύναμης και παρόρμησης γοητεύει τον Hughes· είναι εγγύηση ζω ­ και το εστιακό της σημείο, τον εαυτό, ο κόσμος ως ε­ ής που όμως πιστοποιείται μόνο μέσα από την αφαί­ πίκεντρο της ποίησης του Hughes δεν μπορεί να γίνει αντιληπτός παρά μόνο μέσα από τα σύμβολα που ο ί­ ρεσή της. Το μεγαλείο του ιαγουάρου καταγράφεται διος ο νους, ο εαυτός, κατασκευάζει. μέσα απ' τον εγκλωβισμό του: πρέπει να «...βηματίσει Ποιος όμως ο λόγος αυτής της ιδιοποίησης του μύθου εξαγριωμένος / μέσα στο σκοτάδι της φυλακής του» για την καταγραφή διλημμάτων του σύγχρονου αν­ για να γίνει «η δρασκελιά του απεραντοσύνη τη ς ε ­ θρώπου: Και τι το καινούριο σε έναν ακόμα μύθο δη­ λευθερίας», όμοια με την ελευθερία «του οραματιστή μιουργίας ξεδιπλώνει η συλλογή Κόρακας; Τι το και­ μέσα στο κελί του» (Hawk, 12). νούριο στην, παλαιός κοπής, παγανιστική ιεροτελεΑν όμως το κείμενο του Blake υπάρχει μόνο ως η άλ­

μήνα

■ ίΜ Ι

στία λύτρωσης μέσα από τη στοιχειακή δύναμη του «αθάνατου», «αβεβήλωτου» «θεού-ποταμού» σε ποίη­ μα της ομώνυμης συλλογής [River, 1983); Από τις πε­ ριεκτικότερες απαντήσεις (γιατί άμεση και ειρωνική ό­ πως και η ποίηση του Hughes) σε προβληματισμούς του είδ ου ς είναι του συγγρ α φ έα -κρ ιτικού David Lodge. Κατά την άποψή του, ο μύθος της συλλο­ γής Κόρακας καταχωρεί μια ακόμα ερμηνεία της δημιουργίας πιο πειστική, ωστόσο, απ' αυτήν του ορθόδοξου χριστιανισμού (σ ελ. 168). Το «μαύρο κτήνος» (τίτλος ποιήμα­ τος από τον κύκλο Κόρα­ κας), εφιαλτικό δημιούρ­ γημα επινοημένο για την απόλυτη κυριαρχία ενός κενού, όμως, βασιλείου, είναι ένας νέος ήρωαςσύμβολο επιβίωσης του επικρατέστερου είδους στη φύση. Αν ο μύθος, οτη φιλοσοφική θεώ ρη­ ση του Cassirer, επιβάλ­ λει μια δική του αναγκαι­ ότητα και πραγματικότη­ τα (σελ. 4), τότε ο μύθος του Κόρακα αφηγείται μια αιτιοκρατική ιδιοσυστασία του φυσικού άγριου κόσμου, αυτό που σε δοκίμιό του αναφέρει ο ποιητής ως «το βιολογικά αναπόφευκτο» (Faas, 174)6. Έχει βέβαια εισπράξει τη δέουσα κριτική ο Ted Hughes για την ποίησή του ως μια τέτοια αφήγηση μόνιμης βίας. Το γεράκι, η.χ., έχει χαρακτηριστεί ως σύμβολο απολυταρχισμού και φασισμού. Η απάντηση του ίδιου -π ω ς αυτό που είχε κατά νου στην επινόηση αυτού του συμβόλου ήταν απλά ότι η «φύση σκέφτεται» (Stuart, 75-76)-, πέρα από το ότι μεταθέτει τον προ­ βληματισμό της κριτικής, είναι και μια αποσπασματική επισκόπηση του ποιητικού του έργου. Η άγρια πάλη ανάμεσα στη φύση και στον άνθρωπο οριοθετείται όχι μόνο από μια ανθρωπόμορφη φύση αλλά και από έ­ ναν φυοικοποιημένο -ή μάλλον ζωοκρατούμενο- κό­ σμο. Είναι τα ίδια εκείνα «ασυμβίβαστα μέρη» που χωροθετούν το έργο του Hughes διαχρονικά από το 1957 μέ­ χρι το θάνατό του το 1998. Μια μπρος-πίσω εναλλαγή από τον καταστροφικό φυσικό κόσμο στις εκδόσεις Το

Ώ 2 2 -------------------------------------------

γεράκι στη βροχή και Κόρακας σε μια απλή καταγραφή της φύσης στα Τραγούδια των εποχών (Season Songs, 1976) ή το Ημερολόγιο της Πόλης των Βάλτων (Moortown Diaiy, 1979) και ξανά στο στρόβιλο του τρυφε­ ρού και, μαζί, βίαιου κόσμου των συναισθημάτων με τις Γενέθλιες Επιστολές. Αλλά και στη συγχρονία του το έργο του Hughes, τ ό ­ σο σε επίπεδο μ εμονω ­ μένων συλλογών όσο και ποιημά τω ν, α κ ολουθ εί την ίδια μπρος-πίσω κίνη­ ση που δημιουργεί η βί­ αιη συνύπαρξη ασύνδε­ των στοιχείων. Η ζωώδης ενέργεια ενάντια σε έναν φαύλο ορθολογισμό, στη σειρά Κόρακας, επανεγγράφεται με το διχασμό του χαρακτήρα Lumb σε δυο αντίτυπα, στη σ υ λ­ λογή Caudete (1979), και με το ανθρωπόμορφο τέ­ ρας Wodwo στο ομώ νυ­ μο ποίημα τη ς αντίστοι­ χης σειράς.

0 Haghes, μ' άλλα λόγια, προσφεύγει στο μύθο για να απομ υθ οποιή σ ει τη σ χέση σ υνέχεια ς δη μ ι­ ουργού και δημιουργήματος. Ως αποτέλεσμα, κατα­ λήγει σε μια τέτοια συνύπαρξη πολωτικών δυνάμεων που καθιστά την ποίησή του ένα χώρο μηδενιστικής ανυπαρξίας. 0 «φημισμένος ποιητής» καταντά ένας «τσακισμένος», «τελειωμένος» από εξάντληση, «ναυα­ γός» («Famous Poet», Hawk, 18-19). Απομυθοποιείται ως δημιουργός- γίνεται ο αναγνώστης της δημιουρ­ γίας (του), όπως και ο χαρακτήρας Estridge στη σειρά Caudete που βλέπει τον κόσμο του μόνο μέσα από φακούς. Το (όχι αθώο) μάτι, το γυαλί -η διαμεσολαβημένη ανάγνωση- απομυθοποιούν την ανάκτηση του αυθεντικού και αποστασιοποιούν τον άνθρωπο από τον ζωτικό του κόσμο. Δημιούργημα αυτού του ποιητή-αναγνώστη (ρόλος που υποδηλώνει ταύτιση και αποστασιοποίηση) είναι το ακόλουθο ποίημα, απ' τα πρώτα του Hughes, στην πρώτη του συλλογή αφιερωμένη στη Sylvia: Φαντάζομαι μεσάνυχτα μια οτιγμή στο δάσος Κάτι πιο κοντά

_______________________το θέμα του μήνα

Αν και βαθύτερα μες στο σκοτάδι Εισδύει στη μοναξιά:

Δυο μάτια υπηρετούν την κίνηση που τώρα Και πάλι τώρα και τώρα και τώρα Αφήνει καθαρά αποτυπώματα στο χιόνι Ώσπου με ξαφνική κοφτερή μυρωδιά αλεπούς Μπαίνει στη μαύρη τρύπα του μυαλού. Η σελίδα τυπώθηκε. («Η Αλεπού-Σκέψη» [«The Thought-Fox»], Hawk, 15) Ένα μετα-ποίημα, το παραπάνω κείμενο αφορά στη συγγραφή τη ς ποίησης, στο οξύμωρο και αδιέξοδο για το πώς καθορίζεται το ακαθόριστο σε μια πρωτό­ λεια φυσική κατάσταση. Μέσα από την αφαίρεση, την ίδια την παραβίασή του, θα απαντήσει ο Hughes με το έργο του: το απάτητο χιόνι θα προσδιοριστεί μέσα α­ πό την καταπάτησή του, η άγρια φύση με την αρκού­ δα σε χειμερία νάρκη, με τον ιαγουάρο σε αιχμαλω­ σία. Η «τυπωμένη σελίδα» σημασιοδοτεί πλήρωση αλλά και το τέλος της δημιουργίας. «Κάθε ποίημα είναι και ένας επιτάφιος», όπως λέει ο Eliot («Little Gidding», Four Quartets). Έτσι βασανιστικά και επιδέξια μαζί, με μια «γοητευτική βία»7, θα συναρμολογηθεί το ανολο­ κλήρωτο μωσαϊκό της ασυνδετότητας με την τελευ­ ταία του ψηφίδα, την τελευταία «τυπωμένη σελίδα», «επιτάφιο» στην κυριολεξία της ζωής και της ποίησης του Ted Hughes: τα Γενέθλια (όπως και τα άλλα του) γράμματα.

□

Σημειώσεις 1. Βλέπε: Derwent 162, King 145, Sagar 189, 224. Η άποψη των King και Sagar περί «ενότητας» αφορά κυρίως στο έρ­ γο Caudete, όπου η διάσπαση του χαρακτήρα Lumb σε δύο πρόσωπα -σύμβολο ευρύτερου ρήγματος ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα, οτον άνθρωπο και τη φύσησυνιστά προϋπόθεση για σύνθεση κατά τους κριτικούς.

2. Γενική αναφορά στην ιδεολογία «παραγωγής» κειμένου του Macherey, όπως αυτό διαμορφώνεται μέσα από τις αντιφάσεις ανάμεσα στο «απερίφραστο» (explicit) και το «υποδηλούμενο» (implicit) ή στο «προφανές» (manifest) και το «λανθάνον» (latent) νόημά του (σελ. 82-89).

3. Sylvia Plath, Ποιήματα, εισαγ. -μετάφ. Μαρία Τσότσου, Ποίηση, 12 (σελ. 27).

TO 8«μα του μήνα

4. Η αναφορά είναι στον κριτικό Hlrschberg που βλέπει τη σχέση της ποίησης του Hughes και της Plath ως αντιστρόφως αντίστοιχη: η κατηγορηματική θέση, στοιχείο της ποίησης του Hughes στα πρώτα στάδια, καταλήγει στο τέλος σε αμφισβήτηση, ενώ ακριβώς το αντίστροφο συμ­ βαίνει με την ποίηση της Plath (σελ. 7-8). Χωρίς να αναι­ ρώ τη θέση αυτή, κλίνω προς την άποψη πως η «αντιστρόφως αντίστοιχη» πορεία των δύο αναδεικνύει περισ­ σότερο τη σύγκρουση παρά τη συμπλήρωση ανάμεσά τους.

5. Αναφέρεται στην εισαγωγή της έκδοσης δοκιμίων από τους Peter Jones και Michael Schmidt, xvi, xix.

6. Με τη συγκεκριμένη φράση ο Hughes αναφέρεται στον σαμανισμό ως τεχνική ταύτισης του εσωτερικού και εξω­ τερικού κόσμου, του υποκειμένου και αντικειμένου, που οδηγεί τον άνθρωπο στην επιθυμητή εσωτερίκευση της εμπειρίας. Κατά τον Hughes, η κατάσταση αυτή προσεγγί­ ζει το «βιολογικά αναπόφευκτο», ενώ βρίσκεται σε διαμε­ τρική αντίθεση με οποιαδήποτε πολιτισμική παράδοση.

7. Υιοθετώ τη φράση «γοητευτική βία» σε συνάρτηση με την όλη επιχειρηματολογία της εργασίας για συνύπαρξη αντι­ θετικών στοιχείων στην ποίηση του Hughes και όχι μέσα στο συμπεριέχον που αρχικά εντάχθηκε από τον ποιητή Edwin Muir, δηλαδή ως σχόλιο για το σύμβολο του «κό­ ρακα» (Thwaite, 111).

Βιβλιογραφία Cassirer, Ernst. The Philosophy of Symbolic Forms, τόμ. II, Mythical Thought, μτφρ. Ralph Manheim. New Haven: Yale University Press, 1955.

Derwent, May. «Ted Hughes», The Survival of Poetry: A Contemporary Survey, εκδ. Martin Dodsworth. London: Faber, 1970.

Faas, Ekbert. Ted Hughes: The Unaccommodated Universe.

Santa Barbara: Black Sparrow Press, 1980.

Hirschberg, Stuart. Myth in the Poetry of Ted Hughes.

Totowa, New Jersey: Barnes and Noble, 1981.

Hughes, Ted. Birthday Letters. London: Faber, 1998.

- The Hawk in the Rain. London: Faber, 1957.

- River. London: Faber, 1983.

- Selected Poems: 1957-1981. London: Faber, 1982.

King, P. R. Nine Contemporary Poets: A Critical Introduction.

London, New York: Methuen, 1979.

Lodge, David. Working with Structuralism: Essays and Reviews on Nineteenth and Twentieth-Century Literature.

London: Ark, 1981,1986.

Macherey, Pierre. A Theory of Literary Production, μτφρ.

Geoffrey Wall. London: Routledge, 1978.

Plath, Sylvia. Ποιήματα, εισαγ.-μτφρ. Μαρία Τοάτσου. Ποίη­ ση, 12. Αθήνα: Νεφέλη, Φθιν.-Χειμ. 1998.

- Letters Home, εκδ. Aurelia Plath. London: Faber, 1975.

Sagar, Keith. The Art of Ted Hughes. Cambridge: Cambridge UP, 1975,1978.

Stuart, Robert. «Ted Hughes», British Poetry since 1970: A Critical Survey, εκδ. Peter Jones και Michael Schmidt.

Manchester: Carcanet, 1980.

Thwaite, Anthony. Twentieth-Century English Poetry.

London: Helnemann, 1978.

Poete maudit: Η σημασία ίου μύθου στην ποίηση q c lidpia M %

Y l{ 7 \ \ *

ταν n Sylvia Plath έθετε τέλος στη ζωή της στις 11 Φεβρουάριου του 1963, δεν γνώριζε και ούτε ίσως μπορούσε να φανταστεί τι θα επακολουθούσε. Αν και πιστεύω πως είχε επίγνωση του αν κι πόοο καλή ποιήτρια ήταν, ίσως να μη φανταζόταν ότι ο θά­ νατός της θα σηματοδοτούσε την απαρχή της μυθοποίησής της και την αναγωγή της σε «θεά» για πολλές και διαφορετικές κριτι­ κές σχολές. Για τις οπαδούς της φεμινιστικής θεωρίας αποτέλεσε τη γυναίκα-σύμβολο που ορθώνει το ανάστημά της μέσα σε μια πατριαρχική κοινωνία, για να πέσει τελικά θύμα του ανδροκρατούμενου κόσμου και τής κουλτούρας, ενάντια στην οποία προσπάθησε να αντισταθεί ώστε να δημιουργήσει τη δική της προσωπικότητα και ποιητική φωνή. Για άλλους πιο ρομαντικούς η αυτοκτονία της σηματοδοτούσε τη θυσία που πρέπει ένας ποιητής να κάνει για να τελέσει τις ιδέες του και να ολοκληρώσει έ­ τσι τον κύκλο του. Ενώ για πολλούς άλλους η Plath εμφανιζόταν ως η μυθική Μέδουσα, η Ηλέκτρα, η Μήδεια, η θεά Σελήνη, αποτελώντας είτε ένα σύμβολο της ποιητικής δημιουργίας είτε ένα μύθο της ποιητικής πα­ ράδοσης τω ν γυναικών, συνεχιστή και εκφραστή του έργου άλλων προ­ γενέσ τερ ω ν ποιητριών, όπω ς η Emily Dickinson, η Hilda Doolittle, η Elizabeth Barrett Browning κ.ά. Καταραμένη ποιήτρια

Ώ Μ -

ΤΟ θέμα του μήνα

Η μυθοποίηση αυτή του θανάτου της είχε ως συνέπεια όλες οι κριτικές αναλύσεις του έργου της Plath να θε­ ωρούν δεδομένο ότι η ζωή και η ποίησή της ήταν άρ­ ρηκτα συνδεδεμένες και ότι για να γνωρίσουμε και να κατανοήσουμε το έργο της θα πρέπει απαραίτητα να έχουμε διαβάσει προηγουμένως μία ή περισσότερες βιογραφίες της. Το σίγου­ ρο είναι ότι η ποίηση της Sylvia Plath είναι βγαλμένη από π ρ οσ ω π ικές ε ­ μπειρίες και βιώματα· μή­ πως όμως αυτό δεν ισχύ­ ει για όλους τους ποιητές και λ ο γ ο τέ χν ες εφ όσον αυτοί ζουν, δρουν και δέ­ χονται τις επ ιρρ οές τη ς κο ινω νίας τ η ς ε π ο χή ς τους; Επομένως, όσοι υ­ ποστηρίζουν ότι η ποίηση τη ς Plath είναι αυτοβιογραφική έχουν βεβαίως δίκιο εν μέρει. Είναι όμως αυ τό το ζη το ύ μ ε ν ο ; Το γεγονός ότι η Plath χρησι­ μοποιεί τις εμπειρίες της και τις δραματοποιεί μέσα στην ποίησή της δεν πρέ­ πει απαραίτητα να μας ω­ θεί να ανα καλύψ ουμε ποιο ακριβώς βιογραφικό στοιχείο κρύβεται πίσω από τα ποιήματα αυτά, γιατί τα βιώματα αυτά έχουν πάψει να ανήκουν μόνο σε ένα άτομο, να είναι ιδιωτικές ε ­ μπειρίες. Παύουν να υπάρχουν μέσα στη σφαίρα της πραγματικότητας. Έχουν γίνει πλέον κοινές εμπειρίες για όλους τους ανθρώπους και αποτελούν έκφραση γενικότερων προβλημάτων της ανθρωπότητας, όπως ο πόλεμος, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, η γενοκτο­ νία τω ν Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και ούτω καθεξής. Η Sylvia Plath πάνω απ' όλα χρησιμοποιεί το μύθο ως ποιητικό μέσο για να μπορέσει έτσι να παρουσιάσει τον προβληματισμό και τις ανησυχίες της ως γυναίκα, ως ποιήτρια, ως σκεπτόμενο άτομο και ως πολίτις μιας αρκετά ταραγμένης κοινωνίας και εποχής. Η ποίησή της δεν αποτελεί μια απλή καταγραφή ορισμένων γε­ γονότων διανθισμένων με μια δόση λυρισμού. Δεν θα βρούμε κάποια δημοσιογραφική αναφορά εάν ψάξου­ με στην ποίηση της Plath, αλλά ποιήματα που, ναι μεν εμπνέονται από κάποιο τυχαίο γεγονός στη ζωή της ή στη ζωή του περιβάλλοντος κόσμου της, αποτελούν

του μήνα

όμως μια πραγματεία πάνω σε θέματα παγκοσμίου εν­ διαφέροντος ή θέματα που αντιπροσωπεύουν και εκ­ φράζουν τον προβληματισμό εκατομμυρίων ανθρώ­ πων. Η ποίηση της Sylvia Plath εκφράζει με τον καλύ­ τερο τρόπο τη θεματική του θανάτου, της απομόνω­ σης του ατόμου, των διαπροσωπικών σχέσεων. Στο σημείο αυτό και πριν προχω ρήσουμε στην α­ νάλυ ση του τρ όπου με το ν οποίο η Sylvia Plath μυθοποιεί και δραματο­ ποιεί τα προσωπικά τη ς βιώματα, θα ήθελα να α­ ναφ ερθώ σ τη ν εποχή που ζούσε η Sylvia Plath και στις καταστάσεις που επικρατούσαν στην αμε­ ρικανική κοινωνία κατά τη διάρκεια τη ς δ εκαετίας του 1950. Τα σημάδια και οι πληγές που άφησε πί­ σω του ο Δεύτερ ος Πα­ γκόσμιος Π όλεμος ήταν ακόμη εμφανή τόσο στις ψυχές όσο και στο μυαλό τω ν ανθρώ πω ν. Η ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και το Ναγκασά­ κι σηματοδότησε το πέ­ ρασμα της ανθρωπότητας σε μια νέα εποχή. Ο φόβος μιας ολοκληρωτικής καταστροφής και του αφανισμού του ανθρωπίνου γένους ήταν πλέον κάτι παραπάνω α­ πό ορατός. Οι άνθρωποι τόσο στην Αμερική όσο και στην Ευρώπη άρχισαν να ζουν μέσα σε έναν διαρκή φόβο- ο φόβος για το «άλλο», το άγνωστο, για την τύ­ χη της ανθρωπότητας έφερνε την αποξένωση του α­ τόμου μέσα στην κοινωνία και η πολιτική τω ν διαφό­ ρων ηγετών, η οποία οδήγησε στον «Ψυχρό Πόλεμο», ήρθε να ενιοχύσει την αβεβαιότητα και να δημιουργή­ σει ένα κλίμα ανασφάλειας μεταξύ τω ν ανθρώπων. Μέσα σε όλο αυτό το κλίμα, λοιπόν, έρχεται ο ποιητής -π ου ως άνθρωπος του πνεύματος έχει ως καθήκον του να καθοδηγεί τους απλούς πολίτες- να διατυπώ­ σει την αντίθεσή του ενάντια στην πυρηνική εποχή και να προσφέρει τον εαυτό του, κατά τα πρότυπα του ρομαντικού ήρωα, ως θυσία στο βωμό της σωτηρίας του ανθρωπίνου γένους. Το αποτέλεσμα ήταν η δημι­ ουργία μιας ποίησης όπου εκφράζεται η θυσία και ο υ­ πέρτατος πόνος. Η Sylvia Plath, ως μια po6te maudit, πληγωμένη από

in δυοτυχία της κοινωνίας στην οποία ζει, διαλέγει να γράφει μια εξομολογητική ποίηση, στην οποία αντικεί­ μενο «εξομολόγησης» θα είναι όλα τα δεινά τη ς αν­ θρωπότητας, και η δική της υπόσταση ενσαρκώνει και ενσωματώνει όλες τις φοβίες, τις ανησυχίες και τον πόνο που ο απλός άνθρωπος θέλει να εκφράσει αλλά δεν μπορεί. Αυτός είναι και ο λόγος που η ποίησή της συγκαταλέγεται, σύμφωνα με τους κριτικούς, μαζί με την ποίηση του Robert Lowell, της Anne Sexton και του Theodore Roethke στη λεγάμενη Confessional ποιητική σχολή. Στη νέα αυτή ποίηση, η ζωή του/της ποιητή/ τριας, ειδικότερα αν δοκιμάζεται μέσα σε αντίξοες συνθήκες στην κοινωνία ή μέσα από τις διαπροσωπι­ κές σχέσεις, γίνεται το κυρίως θέμα του/της. Γίνεται α­ κόμη και το σύμβολο τη ς πολιτισμικής κρίσης ή της κρίσης τω ν αξιών. Ο ποιητής μοιάζει σαν να σηκώνει στην πλάτη του όλα τα βάρη της ανθρωπότητας, γίνε­ ται ο εκφραστής και ο ενσαρκωτής του υπέρτατου πό­ νου και στο τέλος, ανήμπορος να αντέξει μια τόσο με­ γάλη πίεση, λυγίζει και γίνεται ο ίδιος το εξιλαστήριο θύμα. Στην ποίηση όμως της Sylvia Plath οι διαφορές, κατά την άποψή μου, από την ποίηση των τριών άλλων εκ­ προσώπων της ίδιας ποιητικής σχολής είναι περισσό­ τερες από τις ομοιότητες. Αν και αποτελεί την κύρια ερμηνευτική άποψη για την ποίησή της, η απόδοση του χαρακτηρισμού «εξομολογητική ποίηση» στο έργο της Sylvia Plath απέχει κατά πολύ από την αλήθεια. Οι οπαδοί της ψυχανάλυσης μιλούν για μηδενισμό και τά­ σεις αυτοκαταστροφής του ποιητή και για την προσπά­ θεια που ο ποιητής ή η ηοιήτρια καταβάλλει ώστε η θυσία του να αποτελέσει το έναυσμα για την καλυτέ­ ρευση ολόκληρης της κοινωνίας των ανθρώπων. Σύμ­ φωνα με αυτήν τη θεωρία, ο ποιητής αποτελεί, όπως είναι φυσικό, προϊόν της κοινωνίας στην οποία ζει και οι αυτοκαταστροφικές του τάσεις είναι συνέπεια των βίαιων τάσεω ν και του μηδενισμού που επικρατούν στην κοινωνία. Τα ποιήματα της Plath έχουν αδιαμφισβήτητα ως θέμα τους το θάνατο, την αποξένωση, τη δυσλειτουργία των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων. Η ίδια ηοιήτρια όμως δεν μεμψιμοιρεί, περιμένοντας απλά η όποια α­ ντίσταση του εαυτού της έχει απομείνει να καταπνίγει κάτω από το βάρος τω ν καταστάσεων που πραγμα­ τεύεται. Βρίσκει τον τρόπο να ξεφύγει. Καταφέρνει να μην παρασυρθεί από το κύμα αδιαφορίας και απαισιο­ δοξίας που επικρατεί στο περιβάλλον της. Διαπλάθει μια ηρωίδα, η οποία είναι βέβαιο πως υποφέρει, αλλά την προικίζει ταυτόχρονα με το χάρισμα της αισιοδο­ ξίας και τη δύναμη να ανακαλύψει κάποια διέξοδο. Η

χρήση τω ν μύθων είναι για την Plath και την ηρωίδα της καταλυτική. Φοίνικας, Λάζαρος, Γκοντάιβα, θύμα της πυρηνικής βόμβας της Χιροσίμα, Εβραία θύμα του ολοκαυτώματος, ο Δράκουλας που της πίνει το αίμα με τη μορφή ενός άντρα («Μπαμπά»)· ελληνικοί και α­ ραβικοί μύθοι, θρύλοι και παραδόσεις του Μεσαίωνα, νεότερη ιστορία, προσωπική ιστορία, όλα συγκεντρώ­ νονται και απαρτίζουν το μυθικό στερέωμα του ποιητι­ κού σύμπαντος της Plath. Μοιάζουν με ποτάμια που ρέουν παράλληλα, οδηγούν όμως όλα το ίδιο το ποίη­ μα στη λύτρωση και την αναγέννησή του, σε ένα επί­ πεδο όπου πλέον δεν ενδιαφέρουν οι επιμέρους ση­ μασίες του κάθε μύθου, αλλά το πώς συνδέονται ώ­ στε να ανάγουν το προσωπικό περιστατικό σε καθολι­ κό, σε παγκόσμιο βίωμα. Επιπλέον, η Plath χρησιμοποιεί μύθους για να φέρει τα ποιητικά της θέματα σε κοινωνία με το κοινό. Στα πε­ ρισσότερο διάσημα ποιήματα τη ς τελευταίας περιό­ δου της ζωής της, «Μπαμπά», «Πυρετός σαράντα» και «Λαίδη Λάζαρος», οι μύθοι αυτοί συνδυάζονται με την ιστορία με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός εκρηκτικού μείγματος που ως κύριο σκοπό του έχει τη χάλκευση ορισμένων μεγαλύτερων ιστορικών νοημάτων και ε ­ νός φανταστικού μύθου κατευθείαν μέσα από τον προσωπικό της τρόμο. Σε αντίθεση με τον Lowell και τη Sexton, οι οποίοι δί­ νουν μια απολύτως προσωπική διάσταση στην ποίησή τους, η Plath μετατρέπει το προσωπικό στοιχείο σε α­ πρόσωπο και η ποιητική περσόνα της εντάσσεται σε έ ­ να διαχρονικό μυθικό σύστημα. Η έμφαση βρίσκεται περισσότερο στην έκφραση της κατάστασης του είναι της, ενώ παράλληλα το κυρίαρχο θέμα τω ν ποιημά­ τω ν τη ς είναι ο πόνος τη ς ηρωίδας και η τελική της λύτρωση μέσα από το θάνατο και την αναγέννηση. «Η αφηγήτρια είναι μια γυναίκα που κατέχει το υπέρο­ χο και ταυτόχρονα τρομακτικό δώρο της αναγέννησης. Το μόνο πρόβλημα είναι ότι πρέπει να πεθάνει πρώ­ τα»’, λέει η ίδια η Plath για το ποίημά της «Λαίδη Λάζα­ ρος». 0 αραβικός μύθος του Φοίνικα, του πουλιού που αναγεννιέται από τις στάχτες του και ο χριστιανικός μύθος της ανάστασης του Λαζάρου συνδυάζονται στο ποίημα για να εξυπηρετήσουν τους σκοπούς της ποιήτριας - να δείξει τον υπέρμετρο πόνο της ηρωίδας, το πώς «το πλήθος που μαοουλάει» («Λαίδη Λάζαρος», 26) συγκεντρώνεται γύρω της για να τη δει το ίδιο α­ διάφορα, όπως βλέπει το κάθε έκθεμα που του πα­ ρουσιάζεται σε ένα μουσείο, το πώς «Το να πεθαίνεις/ Είναι μια τέχνη, σαν καθετί» («Λαίδη Λάζαρος», 44-45) κι εκείνη το κάνει ιδιαίτερα καλά εκμηδενίζοντας κάθε δεκαετία. Τα συναισθήματα που δημιούργησαν όλα

αυτά τα γεγονότα και οι σκηνές από τη ζωή της συνω­ στίζονται μέσα της και την οδηγούν, τελικά, στη συνειδητοποίηση ότι, για να μπορέσει να λυτρωθεί από τον «Χερ Ντόκτορ», τον Ναζί βασανιστή της, τον άνθρωπο που την οδήγησε σε αυτήν την κατάσταση, θα πρέπει απαραίτητα να πεθάνει. Για τη Sylvia Plath ο δρόμος της σωτηρίας περνάει α­ παραίτητα μέσα από το βασίλειο του θανάτου. Εί­ ναι προτιμότερο για εκεί­ νη να δώσει τη λύση της ζω ή ς μετά θ άνατον σ του ς χαρα κτή ρες της, παρά να έχουν να αντιμε­ τωπίσουν μια κατάσταση θανάτου εν ζωή. 0 θάνα­ τος αποτελεί όχι απλά τη λύτρωση αλλά, πρωταρ­ χικά, την υπέρβαση τη ς ζωής. Η ηρωίδα του «Λαί­ δη Λάζαρος» δεν πεθαίνει και αναγεννιέται ως το ί­ διο αγαθό και πειθήνιο πλάσμα, έτοιμο να υποκύψει στη δύναμη κάποι­ ου νέου κατακτητή-βασανιστή. Αυτή τη φορά έχει μεταμορφωθεί οε τιμωρό. Στο πλάσμα που θα σηκώσει πάνω του το βάρος όλων των υπολοίπων α­ τόμων που βρίσκονται στην ίδια θέση με εκείνη, στο πλάσμα που θα βροντοφωνάξει άφοβα στον τύραννό της «Μέσα από τη στάχτη / Βγαίνω με τα κόκκινα μαλ­ λιά μου στη μέρα / Και τρώω τους άντρες σαν αέρα» («Λαίδη Λάζαρος» \ 83-85). Όπως καταλαβαίνουμε λοιπόν, η βιογραφία της Plath δεν αποτελεί εγχειρίδιο για την κατανόηση της ποίη­ σής της, όπως ίσως συμβαίνει με την ποίηοη των άλ­ λων ποιητών. 0 A. Alvarez, ο Edward Butscher και άλ­ λοι κριτικοί ταυτίζουν, λανθασμένα κατά τη γνώμη μου, τις τάσεις αυτοκαταστροφής και τον υπαρξισμό που απαντάμε στα ποιήματα της τελευταίας περιόδου της ζωής της ποιήτριας με τον αυτοκαταστροφικό χα­ ρακτήρα και την τελική αυτοκτονία της. Οι τάσεις αυ­ τοκτονίας όμως της Plath υπήρχαν πολύ πριν αυτές εκφραστούν οε ποιήματα όπως το «Λαίδη Λάζαρος». Επομένως, η αυτοκαταστροφή της δεν αποτελεί προϊ­ όν της ενασχόλησής της με το θέμα της αυτοκτονίας ή του θανάτου, αλλά πηγάζει από τον ίδιο το χαρακτήρα της ποιήτριας και την ενστικτώδη αντίδρασή της στον

ΤΟ 8έμι

πόνο που προκλήθηκε από προσωπικές της εμπειρίες. Συνεπώς, η ψυχαναλυτική ερμηνεία τω ν τελευταίων ποιημάτων της Plath και η πεποίθηση πως αυτά αποτε­ λούν περισσότερο μια παθολογική περίπτωση προς ε­ ξέταση, παρά εκφράζουν τη φωνή μιας ποιήτριας, δεν αντικατοπτρίζουν την πλήρη αλήθεια. Η φωνή αυτή τη ς ποιήτρ ια ς είναι, σ τη ν π ε ρί­ πτωση της Plath, η φωνή μίας σκη νοθ έτιδ ας που κατευθύνει τις ηθοποιούς σε μια δραματική ταινία. Το αποτέλεσμα που εμείς βλέπουμε δεν είναι η α­ πεικόνιση τη ς πραγματι­ κότητας, αλλά μια ψευ­ δαίσθηση· η πραγματικό­ τη τα μυθοποιημένη. Τα μυθικά πρόσωπα και οι μυθολογικές αναφορές πάνε κι έρ χοντα ι μέσα στα ποιήματα μεταμορ­ φώ νοντας την εκάστοτε ηρωίδα από κομπάρσο σε π ρω ταγω νίστρια , καθι­ στώντας την έτσι πρωτο­ πόρο ατην αναζήτηση και εύρεση μιας λύσης, μιας διεξόδου από το τέλμα στο οποίο όλοι οι συνάνθρωποί της έχουν περιέλθει. Η ηρωίδα της Plath δεν θρηνεί για την πραγματικότητα, συμβιβάζεται με και προσπαθεί να δραπετεύσει από αυτήν. Χρόνος: το παρόν. Τόπος: ο υπαρκτός κόσμος. Μέσο: ο μύθος. Τρόπος: η δραματοποίηση των συναισθημά­ τω ν και των σκέψεων της. Η ερμηνεία της ποίησής της βρίσκεται μέσα στο μυαλό του κάθε αναγνώστη. □ Σημειώσεις 1. Sylvia Plath: Note for the BBC, παρατίθεται στο δοκί­ μιο του M.L. R o se n th al. «Sylvia Plath and confessional poetry», από το βιβλίο του Newman, Charles, ed. The Art o f Sylvia Plath. A Symposium.

Indiana University Press. Bloom ington & London.

1970,0. 70.

2. Οι στίχοι τω ν ποιημάτων είναι από το βιβλίο Σύγχρο­ νη Ποίηοη: Σύλβια Πλαθ. Μπουκουμάνης, Εκδόσεις Τσέπης. Αθήνα, 1974, σε μετάφραση τη ς Νανάς Ησαΐα.

m

m

u a

m

To ladivni ίου Xiouz fin ιόν τρόμο: Η απελευθέρωση του συναισθήματος που κρύβεται στις λέγεις

8

ν ο Eliot έχει μείνει στη μνήμη μας για την αριστοτεχνική απεικόνι ση της σύγχρονης εποχής -ω ς ασθενούς ναρκωμένου πάνω σε έ να κρεβάτι, ο Hughes θα μείνει στη μνήμη μας για μία μεταμοντέρ να απεικόνιση: αποτυπώνει στο μυαλό μας τόσο έντονες εικόνες τόσο ακατέργαστες συναισθηματικά, που μας αναγκάζει να υπο στούμε την εγχείρηση που άφησε ανολοκλήρωτη ο Eliot. Αλλά υ­ πάρχει κάτι περισσότερο στις τεχνικές του τρόμου που χρησιμοποιεί ο Hughes από την απλή επιθυμία του να αναζωογονήσει το συναισθηματισμό μας μετά τον μοντερνισμό. Σχολιάζοντας την επιθυμία του να παρουσιάσει όχι τόσο τον τρόμο αλλά την αλήθεια στην πιο δυνατή έκφραση που αυτή μπορεί να γίνει αντιληπτή, ο Hughes ανακαλεί την ακόλουθη εμπειρία: Ένα ιδιόμορφο γνώρισμα της αλήθειας είναι το γεγονός ότι αποφεύγει τη χρήση λέξεων. Όπως η Κορδηλία, οτον Βασιλιά Ληρ. Ίοω ς όοο πιο σίγουρη είναι για τον εαυτό της η ίδια η αλήθεια, τόσο πιο αμφίβολη είναι για την καταλληλότητα των λέξεων. Αυτό μου έκανε εντύπωση όταν κάποτε συνέλεγα υλικό με την ελπίδα να γράφω ένα μακροσκε­ λές ποίημα για την απόβαση στη χερσόνησο της Καλλίπολης κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου... Είχα μία αποκαλυπτική εμπειρία συνομιλώντας με δύο από τους επιζώ-

Ώ- S © -

.το θέμα του μήνα

ντες -ένα ν εύγλω ττο και έναν ολιγόλογο, και οι δυο τους απλοϊκοί και σοβαροί μιλούσαν με γενι­ κότητες για τον πόλεμο. Ο εύγλωττος ήταν σοβα­ ρά τραυματισμένος, ο άλλος μόνο ελαφρά. Ωστό­ σο, από τον εύγλωττο έμοιαζε να αποκομίζω ελά­ χιστα, μόνο ανέκδοτες ιστορίες. Από τον ολιγόλο­ γο φίλο του πρόβαλλε κάτι τόοο τρομακτικό και φοβερό, που ακόμη και τώ ρα αναλογίζομαι τη μαρτυρία αυτού του άνδρα με περισυλλογή. Και οι δύο είχαν επιζήαει και υπήρξαν αυτόπτες μάρ­ τυρες των ίδιων τρομακτικών γεγονότων. Ωστόσο οι λέξεις και η φυσική, αφηγηματική, δραματική δεξιότητα του πρώτου απέκρυβαν τα πάντα. Ενώ στον ά λλον αναφωνήσεις, διατακτικές αόριστες λέξεις, δεν ξέρω τι, απλά κάτι σχετικό με τις ανο­ λοκλήρωτες κινήσεις του και την αλαλία του, απο­ κάλυπταν έναν κόσμο τρομερής δύναμης και ζω ­ ντάνιας.' Εδώ, με σαφήνεια και δύναμη, ο Hughes δεν γράφει για τρομακτικά συναισθήματα απλά από νοσηρή εμ­ μονή σε αυτά. Στην πραγματικότητα, αυτό για το ο ­ ποίο νομίζει ότι γράφει ίσως να μην είναι τόσο τρομε­ ρό όσο αληθινό, για το ανθρώπινο συναίσθημα που βρίσκεται βαθιά κάτω από τα επίπεδα της καθιερωμέ­ νης γλώσσας και των κοινωνικών συνηθειών - τη ζω ­ ώδη φύση και το πάθος, που επιλέγουμε να καταπνί­ ξουμε και να κρατήσουμε κλεισμένα μέσα μας μέχρις ότου δεν θα μπορούμε πλέον να τα αντέξουμε.

0 Paul Bentley αναφέρεται σε αυτό το απόσπασμα στο πλαίσιο μίας ανάλυσης τη ς μετέπειτα ποίησης του Hughes. Ξεκινώντας από την επικρατούσα άποψη ότι η ποίηση τω ν τριών πρώτων συλλογών του είναι πιο δυνατή και πιο συγκεκριμένη IHawK in the Rain (To γεράκι στη βροχή, 1957), Lupercai (1960) και WocSwo (1967)1, ο Bentley αναρωτιέται με έναν δια­ φορετικό τρόπο πώς ο τρόμος της πρώιμης ποίησης μ ετα μορφ ώ νεται σε α υ τόν τη ς ύσ τερ η ς ποίησης IMoortown (Πόλη των Βάλτων, 1979), River (Ποτάμι, 1985) και W olfwatching (Καραδοκώ ντας το ν λύκο, 1989)1. Υπάρχει κάποια σύνδεση; Κάποια βελτίωση ή το αντίθετο; Ή , πιο γενικά, πρόκειται για την κύρια ε ­ ντύπωση, αυτή του απλού τρόμου, για την οποία φη­ μίζεται ο Hughes, και για ένα τέχνασμα που σκοπό έ ­ χει να αποσιωπήσει την έλλειψη τεχνικής; Οι περισ­ σότεροι αναγνώστες πιστεύουν ότι υπάρχει κάτι πε­ ρισσότερο από τον τρόμο. Αλλά ο τρόμος είναι το συναίσθημα από όπου εμείς οι αναγνώστες ξεκινάμε, ακόμη και οτην ύστερη ποί­ ησή του στο Ποτάμι (1983)2. Στο ποίημα «Καινούρια

Ερμής, το Θείο Πνεύμα, 1678

Χρονιά» (New Year) ο Hughes κάνει τους αναγνώστες του να υποστούν μία εγχείρηση, το έναυσμα της ο ­ ποίας δόθηκε με τον αιθέρα του Eliot: Οδυνηρό Να σκέφτεσαι το ποτάμι απόψε - το ίδιο να υποφέρει. Φαντάζομαι μία καισαρική, Το άτυχο το στόμα της πληγής, απώλεια ζωτική Κάτω από την τεντωμένη μάσκα, πάνω στο κρεβάτι με τον σωρό. Το βιαστικό σιωπηλό πηγαινέλα των νοσοκόμων, Τη σκυφτή ακινησία των χειρούργων, Σταγόνες στη σιωπή. Το διαπεραστικό ατσάλι Να ράβει τα αφρισμένα σπλάχνα, στην ανοιχτή οπή. Και περπατώντας το πρωί στη γαλάζια λάμψη του θαλάμου Θα νιώσω στο κεφάλι μου το αναισθητικό, Τη σφιχτή γάζα, το αίμα να πήζει. Αυτό το ποίημα, που εκδόθηκε είκοσι έξι χρόνια μετά Το γεράκι στη βροχή, παραμένει χαρακτηριστικό του Hughes - σκληρό, αποξέοντας το δέρμα της ευαισθη­ σίας μας, κόκκινο και ματωμένο. Η εκτεταμένη μεταφο­ ρά της καισαρικής τομής διακόπτει την εικόνα του πο­ ταμού στη συναίσθησή μας. Σε αυτούς τους στίχους ο Hughes ηαρασύρεται από την ορμή της φαντασίας και

σχεδόν ξεχνά το περιεχόμενο του πραγματικού ποτα­ μού. Το ποτάμι γίνεται διαδικασία φαντασίας, ροή εικό­ νων. Ενώ ο Eliot μάς κάνει να φαντασθούμε τον τρόμο λό­ γω της έλλειψης συναισθήματος, ο Hughes μάς κάνει να φαντασθούμε, με μία δόση υπερβολής, τον τρόμο που έχουμε από το ίδιο το συναίσθημα. 0 ναρκωμέ­ νος ασθενής του Eliot έχει γίνει πλέον οικείος μας· ο νέος τρόμος δεν είναι απώλεια συναισθήματος αλλά η δύναμη που έχει το συναίσθημα να μας καταβάλ­ λει, η δύναμη που ο Hughes μάς κάνει να αντιληφθούμε. Ο Hughes ασχολείται με τρομερά συναισθήματα για να εστιάσει την προσοχή μας στη σιωπηλή τους δύναμη. Για παράδειγμα, το ποίημα «Ένα δέντρο» (A Tree) σα­ φώς συνδέει τον τρόμο και τη σιωπή με τη δύναμη της εικόνας5. Κάτω από την ατελείωτη ανάκριση του ανέμου Βασανισμένο από το υπερβολικό ζεμάτισμα του φωτός Προσπαθώντας να τα ομολογήσει όλα μα δεν μπορούσε Να ματώσει ούτε λέξη Γυμνωμένο μέχρι το πιο βαθιά ριζωμένο γράμμα, σταυροειδές Παραμορφωμένο Προσπαθώντας να τα πει όλα Μέσα από λυγισμένους αγκώνες Συσπώντας τα ακροδάχτυλα. Τελικά Καταδικασμένο Να μείνει άφωνο. Χρησιμοποιώντας λέξεις με συσχετισμούς που προκαλούν τον τρόμο, ο Hughes δεν παρουσιάζει τίποτε τρομερό - απλά την εικόνα ενός δέντρου. Οι λέξεις κραυγάζουν τη ν παρουσία του, την ενσαρκώ νουν. Κατά τη διάρκεια της ροής του ποιήματος ο αναγνώ­ σ τη ς ή ακρο α τή ς ανα στα τώ νεται από τη δυνατή γλώσσα και κατόπιν υφίσταται τη διαδικασία δημιουρ­ γίας του ποιητικού δέντρου ακολουθώντας τις οδη­ γίες του Hughes. Όταν το ποίημα βιωθεί για δεύτερη φορά, δεν αποκαλύπτει πλέον τρόμο: μόνο ένταση της φαντασίας. Για τον Hughes, η αλήθεια του συναισθήματος βαθιά μέσα μας δεν εξω τερικεύεται πάντοτε ως τρόμος. Στα ερωτικά ποιήματα θα ανέμενε κανείς κάποιο έ ­

-----------------------

ντονο συναίσθημα όχι όμως και τρομερό: θα μπορού­ σε να είναι τρυφερότητα ή εκτίμηση ή εμπιστοσύνη ή το σύνολο όλων αυτών και πολλών ακόμη στο όνομα του έρωτα. Σε ένα ερωτικό ποίημα, «Άμπωτη» (Low Water), επίσης από το Ποτάμι, ο Hughes παρουσιάζει τη ζεστή, βραδινή άμπωτη του ποταμού τον Αύγου­ στο σαν μισοξαπλωμένη γυναίκα, που αποκαλύπτει το μηρό κάτω από τα μεταξωτά της ρούχα, λατρεύε­ ται από τα δέντρα που την περιβάλλουν σαν ευνού­ χοι που της χτενίζουν τα μαλλιά μέχρι που «Τεντώνε­ ται - και μία έκσταση σφίγγεται / Πάνω στο δέρμα της, και βαθιά μέσα σ το χρυσαφ ένιο τη ς σώμα I I Π ροκαλείσπασμούς και διαλύεται...»\ Η εικόνα του ποταμού είναι αισθησιακή, μοιάζει να αναδύει ζέστη στον ψυχρό νυχτερινό αέρα σαν ένα σώμα και να κι­ νείται αργά στο πέρασμά του σαν τις πρώ τες ενδό­ μυχες αναριγήσεις του πόθου. Η κορύφωση του συ­ ναισθήματος οδηγεί σε βαθύτερες εικόνες μέσα στη φυσική πραγματικότητα του έρωτα και των ποταμών: «Συνουσία και θάνατος. / Αναδεύει το ερωτικό της ε ­ λιξίριο - ιλύς από βάλσαμο / Πυκνή απ' τω ν φαριών τις βλέννες και τα φύκια» (στ. 14-16). Αυτές οι εικό­ νες του «πραγματικού», ζεσ τού, τρεχούμενου, αυ­ γουστιάτικου ποταμού επικαλύπτουν τη σκηνή της ε ­ ρωτικής πράξης. 0 «πραγματικός» ποταμός για τον ποιητή είναι η φιληδονία του. Γιατί θα πρέπει η σαρκική απόλαυση να οδηγεί στο σκοτεινότερο αίσθημα του θανάτου και η ιλύς του έ ­ ρωτα να πήζει με των ψαριών τη βλέννα; Εξάλλου τα μέσα για τη μετάβαση από το ένα σύνολο εικόνων στο άλλο, η αλλαγή, κάνουν πιο έντονη την παρου­ σία του ποταμού για ένα ποιητικό προσωπείο που τσαλαβουτά στα ρηχά. Από ιδιαίτερο φυσικό φαινό­ μενο μετατρέπεται σε φαινόμενο ολόκληρης της φύ­ σης. Η ίδια η ζωή «κυλά σαν ποτάμι», για να το θ έ­ σουμε διαφορετικά, προς το θάνατο. Και στη φυσική της πορεία πρέπει πρώτα να αναπαραγάγει τον ίδιο της τον εαυτό. Αμφιβάλλω αν αυτές οι μεταφυσικές σκέψεις είχαν ηροσχεδιασθεί από τον Hughes με σκοπό να διαπε­ ράσουν τη σκέψη των αναγνωστών, ούτε ίσως εισήλθαν στη γραφή του ποιήματος σαν το επιδέξιο χέρι ταχυδακτυλουργού που θα χρειαζόταν για να απο­ κρύψει και κατόπιν να φανερώσει κάτι στο κοινό. 0 Hughes δεν μας δίνει την εικόνα της γεωμετρικής γης φωτογραφημένης από το εξωγήινο διάστημα, αλλά της γης που σείεται κάτω από τα πόδια μας στη διάρ­ κεια ενός σεισμού· ούτε την αδιάφορη αστραπή α λ ­ λά τον τρομερό κεραυνό που μπήγει τη δική του α­ λήθεια μέσα μας.

_______________________ το θέμα του μήνα

0 Hughes μάς δίνει χις διαστάσεις του ποταμού που είναι μεγαλύτερες από τη ς ζωής, κρυμμένες μες στη ζωή. Τα υγρό του σώματος και η ιλύς στο βυθό του

I μεταξύ τους προκειμένου να αποκαλύψουν κάτι στο I

μεσοδιάστημα. Κατά παράδοση, οι κυριολεκτικές λέξεις πιστεύεται ότι αποκτούν δευτερεύοντα, αντίστοι­ χα νοήματα τα οποία είναι με­ τα φ ο ρικ ά . Σύμ φ ω να με το ν Lyotard, όμως, η ποίηση κάνει πολλά περισσότερα. Η κυριο­

λεκτική σημασία δεν μετατρέπεται απλά ή δεν μεταφράζεται σε μεταφορική, γιατί τότε θα υ­ πήρχε απλώς μία τροποποίηση του παλιού - μία φυσική διαδι­ κασία μέσα στην καθημερινή, μη-ποιητική γλώσσα. Σε αντίθε­ ση, η ποίηση θα έπρεπε να κά­ νει κάτι περισσότερο- θα έπρε­ πε να κάνει τις λέξεις να απο­ κτούν νόημα με έναν νέο ποιη­ τικό τρ ό π ο . Κατόπιν θα μ πο­ Ζκίτσο ίου Χιουζ για τη συλλογή Moorlow n (Πόλη των βάλτων), 1979 ρούσε να αλλάξει τις διαδικα­ σίες της φαντασίας μας παράλληλα με τα περιεχόμε­ ποταμού είναι λέξεις μίας νέας γλώ σσας που δημινά της. ουργήθηκε από εκείνον· δεν είναι ούτε μεταφορικές, ούτε κυριολεκτικές· δεν ανήκουν στη φιλήδονη γυ­ Η μεταφορά... είναι ποιητική όχι όταν αναφέρεται ναίκα, ούτε στον «πραγματικό» ποταμό. Είναι λέξεις πίσω σε μία ήδη γραμμένη γλώσσα ή σε έναν κώ­ που έχουν νόημα στην πρόσφατα δημιουργημένη δικα γενικά αποδεκτό από τους ομιλητές, αλλά ό­ διάσταση της ποίησης, λέξεις για την ένταση της ζω ­ ταν την υπερβαίνει. Και η υπέρβαση δεν έγκειται ής, κουτιά που περικλείουν ακατονόμαστα συναισθή­ στο πέρασμα από μία καθημερινή γλώσσα (που ματα, τόσο βαθιά για να είναι ανοιχτά σε κοινή θέα, συμβολίζεται ως Α) σε μία υποτιθέμενη συναισθη­ αλλά ούτε στο ελάχιστο λογικά στο εσωτερικό τους. ματική γλώσσα (που συμβολίζεται ω ς Β)· αλλά Ο Hughes μερικές φορές κάνει αυτή την ένταση να φαντάζει σαν τρόμος, σκληρός και ταραχοποιός. Είναι περισσότερο η δύναμη του συναισθήματος παρά το περιεχόμενο που δίνει στα ποιήματα του Hughes τον χαρακτηριστικό τους τόνο. Ίσ ω ς ο τρόμος να είναι η έκπ λη ξή του μπροστά σ τη ν ανακάλυψη τ η ς νέα ς γλώ σσας που φτιάχνεται από τα παλιά τη ς κουτιά. Ίσ ω ς να την πρωτοανακάλυψε όταν έγραφε για τρ ο­ μερά πράγματα και έτσι συχνά την αναζητούσε σε ε­ κείνα. Νέες αρχές ανακαλύψεων συνδέονται τόσο πολύ με τις συγκυρίες τους ώ στε δεν μπορούν να διαχωριστούν από τυχαίους παράγοντες που σχετίζο­ νται με αυτές. Στην «Άμπωτη» το πλούσιο νόημα δεν είναι ούτε κυ­ ριολεκτικό ούτε μεταφορικό. Ό πω ς στη φιλοσοφία του Jean-Frangois Lyotard, «η αληθινή μεταφορά, αυ­ τό το σχήμα λόγου, ξεκινά με το υπερβολικά ευρύ χάσμα, την υπέρβαση του πεδίου τω ν αποδεκτών α­ ντικα τα στα τώ ν που καθιερώ νονται από τη σ υ ν ή ­ θεια»5. Η ποίηση προκύπτει όταν κυριολεκτικές και μεταφορικές λέξεις λειτουργούν σε δυναμική σχέση

το θέμα του μήι

στη χρήση συναρμογών που δεν υφίστανται στη γλώσσα Α.6 Αυτή η θεωρητική περιγραφή ισχύει για το ποίημα του Hughes «Άμπωτη». Τα έντονα συναισθήματα δεν αφο­ ρούν ούτε κάποια γυναίκα ούτε κάποιο ποτάμι, ούτε έ ­ να θηλυκό ποτάμι. Αφορούν μάλλον πολύ βαθύτερα τη ζω ή. Ίσ ω ς τα πρωτοαισθάνθηκε ο ποιητής όταν βρι­ σκόταν κοντά σε ένα ποτάμι ή όταν έγραφε ένα ποίημα ενώ καθρεφτιζόταν σε αυτό. Σε ένα άλλο ποίημα της μετέπειτα περιόδου υπάρχει μόνο μία μικρή δόση τρόμου και ο τόνος είναι σαφώς θετικός, ακόμη και εκστατικός. «Εκείνο το πρωινό» (That Morning) περιγράφει την ομορφιά τω ν πολυπληθών σολομών που κινούνται γεμάτοι χρώμα στο νερό κά­ ποιο πρωινό7. Ύστερα το παιχνίδι σταματά. Η φύση δεί­ χνει τον άγριό της εαυτό. ίστ. 2 2 -τέ λ ο ς ) Φτιαγμένα από μυρμηκιασμένα άτομα. Συνέβη.

Κατόπιν ένα σημάδι ότι βρισκόμασταν εκεί όπου βρισκόμασταν Δύο χρυσές αρκούδες έφθασαν κοντά μας και κολύμπησαν σαν άνθρωποι Δίπλα μας. Και βούτηξαν σαν παιδιά. Και στάθηκαν στο βαθύ νερό σαν σε θρόνο Τρώγοντας σολομούς ξεκοιλιασμένους από τα νύχια τους. Έτσι ανακαλύψαμε το τέλος του ταξιδιού μας. Έτσι σταθήκαμε, ζωντανοί στον ποταμό του φωτός Ανάμεσα στα πλάσματα του φωτός, πλάσματα του φωτός. Οι αρκούδες βάζουν τέλος στο παιχνίδι των σολομών, στην ομορφιά της ζωής τους. Παρ' όλ' αυτά, η ίδια τους η ομορφιά μεταμορφώνεται σε μία γενική ιδιότητα των πραγμάτων, στην πραγματικότητα όλων των πλασμά­ των, των αρκούδων και τη δική μας. Σύμφωνα με την Ann Skea, σε αυτό το ποίημα υπάρχει «μία υπέρτατη θρησκευτική στιγμή αποκάλυψης και για­ τρειάς»· μία «στιγμή αρμονίας στην οποία Ουρανός και Γη συνδέονται»· μία «τέλεια εναρμόνιση των στοιχείων της φύσης»®. Με το ίδιο σκεπτικό, ο Dennis Walder το ερμη­ νεύει ως προσφορά «από αυτή τη συνάντηση με την αρχέγονη φύση, τη δυνατότητα λύτρωσης, όχι καταστρο­ φής»9. Πράγματι, όπως και στην εκκλησία γινόμαστε κοινωνοί του σώματος και του αίματος του Χριστού, ο τε­ λευταίος στίχος επιτελεί μία μεταμόρφωση χάρη στη σύ­ νταξη. Η επανάληψη της φράσης «πλάσματα του φωτός» μπορεί να διαβαστεί σαν να δηλώνει τη μεταμόρφωσή μας σε πλάσματα όπως αυτά των οποίων είμαστε θεα­ τές. Οι τελευταίοι τρεις στίχοι του ποιήματος μοιάζουν να επι­ δέχονται πολλές εναλλακτικές ερμηνείες. Το «εμείς» θα μπορούσε να αναφέρεται μόνο στα ανθρώπινα προσω­ πεία του ποιήματος· θα μπορούσε να αναφέρεται στα προσωπεία και στο σολομό, τα προσωπεία και τις αρκού­ δες, ή θα μπορούσε να αναφέρεται σε όλα τα παραπάνω και σε όλα «τα πλάσματα του φωτός». Παρ' όλ' αυτά, το τέλος, αντί να είναι τραυματικό, είναι υπερβατικό, 0 τρόμος στους στίχους του Hughes οδηγεί, με μεγαλύ­ τερη σαφήνεια στην ύστερη ποίηση, σε κάτι περισσότε­ ρο, σε κάτι που υπερβαίνει τα συγκεκριμένα αληθινά πράγματα που ίσως να βρίσκονται σε μία τρομερή κατά­ σταση. Σε ένα άλλο ποίημα από τη συλλογή Ποτάμι, στο «Αυγά σολομών» (Salmon Eggs), οι τρόμοι αυτού του κό­ σμου δεν είναι τόσο φοβεροί όταν εξετασθούν από μία

γενική διάσταση.«Κάτι άλλο συμβαίνει στο ποτάμι/ Πιο ζωτικό από τον θάνατο - ο θάνατος εδώ μοιάζει επιπο­ λαιότητα»10. Και σε μερικούς στίχους παρακάτω, «Το πο­ τάμι συνεχίζει/ Γλιστρώντας μέσα από τον χώρο του, υποφέροντας το ίδιο/ Στον τροχό του» (στ. 28-30). Το με­ ταφυσικό νόημα του ποταμού σε αυτό το ποίημα έχει μία μακρά παράδοση που χρονολογείται τουλάχιστον από την ποίηση του Ομήρου. Εκτός από τη φιλοσοφία του Lyotard, η θεωρία των αρ­ χετύπων του Cad Jung μπορεί να εξηγήσει περαιτέρω τη δύναμη που έχει ο ποιητής να κάνει τις λέξεις να σημαί­ νουν περισσότερα από αυτά που κυριολεκτικά σημαί­ νουν. Σε μία αρχέγονη εικόνα, ένα αρχέτυπο ή μια μυθική μορφή, «υπάρχει ένα μικρό κομμάτι ανθρώπινης ψυχολο­ γίας και ανθρώπινης μοίρας... Μοιάζει με κοίτη ποταμού βαθιά χαραγμένη στην ψυχή, στην οποία τα ύδατα της ζωής, αντί να ρέουν κατά μήκος όπως πριν σε ένα πλατύ αλλά ρηχό ποτάμι, ξαφνικά διογκώνονται σε έναν ορμητι­ κό ποταμό»11. Σε όλη την ιστορία της λογοτεχνίας το πο­ τάμι δηλώνει περισσότερα από μία απλή ροή υδάτων: μερικές φορές σημαίνει λήθη, επανάληψη, ζωή, θάνατο, ολόκληρη την πορεία του κόσμου. Πιο σημαντική από το νόημα στον Hughes είναι η διαδικα­ σία δημιουργίας του. Οι ποικίλοι τρόποι με τους οποίους δημιουργούνται οι εικόνες ενός ποταμού μας δίνουν α­ ντίστοιχα διαφορετικά συναισθήματα, μερικά από τα ο ­ ποία κυλούν βαθιά μέσα μας. Το Ποτάμι φανερώνει τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι εικόνες μπορούν να επιδράσουν πάνω μας για να δημιουργήσουν ανθρώ­ πινο συναίσθημα.

0 Hughes μπορεί να κάνει τις λέξεις να σημαίνουν περισ­ σότερα από ό,τι κυριολεκτικά σημαίνουν πλάθοντας διά­ φορα θέματα που «ξαφνικά διογκώνονται σε έναν ορμη­ τικό ποταμό» που είναι «βαθιά χαραγμένος» στην ψυχή. Δεν είναι μόνο λέξεις για το ποτάμι, αλλά και οι ίδιες λει­ τουργούν ως ποτάμι. 0 ποιητής φέρνει στη μνήμη τους ποταμούς του παρελθόντος και φτιάχνει τον δικό του. Στην «Άμπωτη» οι αρχετυπικές εικόνες του ποταμού τίθε­ νται σε κίνηση παράλληλα με τις εξίσου αρχετυπικές ει­ κόνες της ερωτικής πράξης για να δημιουργήσουν ένα νέο ποταμό νοήματος χαραγμένου στην ψυχή του ποιη­ τή. Τα διάφορα σύνολα εικόνων επενεργούν το ένα πά­ νω στο άλλο για να δημιουργήσουν ένα νέο είδος νοή­ ματος, όπως ισχυρίζεται ο Lyotard, ανάμεσα στο κυριο­ λεκτικό και το μεταφορικό. Για παράδειγμα, στο ποίημα «Αυγά σολομών», το ποτάμι λέγεται ότι υποφέρει το ίδιο στον τροχό του (στ. 28-30). Εδώ, υπάρχει ένα νόημα «α­ νάμεσα» στο κυριολεκτικό (το ποτάμι) και το μεταφορικό (ο τροχός) που δεν είναι κανένα από τα δύο. Στη διαδικα­ σία της αυτο-αναφοράς το ποίημα υπερβαίνει την περί-

Σημειώσεις

tiwtikatio.

γραφή συναισθημάτων- τα επαναπροσδιορίζει καθώς η έμπνευση αναγκάζεται να ανιχνεύσει ξανά τα αρχικά βή­ ματα του ποιητή και του ποταμού.

0 Hughes χαράσσει έναν ποταμό νοήματος στην ψυχή στα μεταγενέστερα ποιήματά του, τα οποία δομούν ένα νέο δυνατότερο νόημα μέσα από τη ροή τω ν λέξεων. Αρκετά συχνά φαντάζει τρομερό, αν και όχι πάντα. Η ενα­ σχόληση του Hughes με αισθήματα τρόμου είναι ο τρό­ πος του να ανακαλύψει την ένταση που αποσιωπά η κα­ θημερινή γλώσσα. 0 Hughes μάς κάνει να νιώθουμε πε­ ρισσότερο, μας βοηθά να επανακτήσουμε την ανεξιχνία­ στη βάση του συναισθήματος στο σώμα μας, όπως ένας δάσκαλος πολεμικών τεχνών θα αποκαθιστούσε την αί­ σθηση ισορροπίας στο σώμα μας σε θέση στάσης, την αίσθηση του ριζώματος στη γη, τόσο πολύ ώστε να είναι δύσκολο να μας ρίξει κάτω. Ο τρόμος είναι μόνο ένα μέ­ σο «δεύτερης μοίρας» που οδηγεί στα βάθη της ύπαρξής μας: Κάτι άλλο συμβαίνει στο ποτάμι Πιο ζωτικό από τον θάνατο - ο θάνατος εδώ μοιάζει επιπολαιότητα Μικρών φολιδωτών άκρων, παρασιτικών. Πιο σοβαρό από τη ζωή Οι ανακλαστικές σιαγόνες της, οι λιμοκτονούντες κρύσταλλοί της Μοιάζουν δεύτερης μοίρας Μπρος στο εντυπωσιακό αυτό επίτευγμα - αυτό το άγγελμα του πρωτοπλάσματος Το λιώσιμο μιας μεγαλόστομης σιωπής, η επίθεση του φωτός Άφωνη στην απεραντοσύνη,12 Μετάφραση: Νέλλη Μπουραντάνη

το θέμα του μφ

1. Από το βιβλίο του Ted Hughes, Winter Pollen: Occasional Prose (Χειμωνιάτικη γύρη: Σποραδική πρόζα), εκδ.

William Scammell (London: Faber, 1994), oo. 122-123.

2. Ποτάμι συνοδευόμενο από φωτογραφίες του Peter Keen, London: Faber & Faber. To ποίημα «Καινούρια χρο­ νιά» παρατίθεται στη ο. 103 του βιβλίου του Paul Bentley The Poetry of Ted Hughes: Language, Illusion and Beyond (Η ποίηση του Ted Hughes: Γλώσσα, πλάνη και περαιτέρω), London: Longman, 1998.

3. Από το Remains of Elmet: A Pennine Sequence (Απομεινάρια του Έλμετ: Τμήμα των Πέννινων Ορέων) συνο­ δευόμενο από φωτογραφίες της Fay Godwin, London: Faber & Faber, 1979.

4. Στ. 10-12- παρατίθεται στο New Selected Poems 19571994 (Νέα ανθολογία ποιημάτων 1957-1994), Faber and Faber, 1995, o. 246.

5. Σσ. 254-5 του Discours, Figure (Λόγος, Μεταφορά). Εκδόσεις Klincksieck, Paris, 1971. Παρατίθεται στη σ. 34 του βιβλίου του Bill Readings Introducing Lyotard: Art and Politics (Εισαγωγή στον Lyotard: Τέχνη και Πολιτική).

London: Routledge, 1991. «La vraie m0taphore, le trope, commence avec Γ exc0s dans Γ 6cart, avec la transgression du champ des substituables regus par I'usage.»

6. Σ. 318 του Discours, Figure. Παρατίθεται στη ο. 31 του βιβλίου του Bill Readings Introducing Lyotard: Art and Politics. To αυθεντικό έχει ως εξής: «La m6taphore po6tique en est le contraire: elle est po6tique non quand elle renvoie a une langue d0ja 6crite; en tout cas έ un code g6n6ralement admis par les locuteurs mais quand elle le transgresse: et la transgression ne consiste pas dans le passage de la langue ordinaire (du signifi6 1) a la suppos6e langue affective (du sign ify 2): mais dans I'usage d' opPrations que n'ont pas cours dans le language 1.»

7. Παρατίθεται στη σ. 256 του New Selected Poems 19571994. Προέρχεται από τη ουλλογή Ποτάμι.

8. Ted Hughes: The Poetic Quest (Ted Hughes: Η ποιητική αναζήτηση). Armidale, New South Wales: University of New England Press, 1994, o. 225.

9. Σ. 89 του Ted Hughes. Milton Keynes, England: Open University Press, 1987.

10. Παρατίθεται στους ατ. 20-21 των σσ. 256-57 του Ted Hughes: New Selected Poems 1957-1994.

11. Από τη σ. 514, «On the Relation of Analytical Psychology to Poetry» («Αναφορικά με τη σχέση της αναλυτικής ψυ­ χολογίας προς την ποίηση»), στο The Critical Tradition: Classic Texts and Contemporary Trends (Η κριτική παρά­ δοση: Κλασικά κείμενα και σύγχρονες τάσεις), εκδ. David Η. Richter, δεύτερη έκδοση, Boston: Bedford Books, 1998.

12. Στ. 20-27 από το ποίημα «Αυγά σολομών» της ποιητικής συλλογής Ποτάμι.

U f lJ M U H

Η γραμμαιοΑογΙα μιαι; βιογραφίας ΠΡΟΟΙΜΙΟ Ό,τι αφορά τη σχέση της Πλαθ και του Χιουζ έχει σφραγίσει την αγγλοαμερικανική λογοτεχνία και κριτική του εικοστού αιώνα. Ό,τι είχα να καταθέσω στην ποιητική διαθήκη τους έχει ήδη εξαντληθεί. Σε μιαν ύστατη απόπειρα, λοιπόν, να ανασυνθέσω την τραγική και θεμελιακή τους βιογραφία μετά την εμφάνιση των B irth d a y L e tte rs , επινοώ τρεις επιστολές -τρεις απέλπιδες απόπειρες συμφιλίωσης- με θέμα τη μυ­ θολογία της μητέρας. Στην πρώτη, η Σίλβια γράφει το τελευταίο γράμμα στο σπίτι της: στην Ωρέλια και στην Αμερική. Στη δεύτερη, ο Τεντ γράφει τον επιτάφιο λό­ γο του προς τη Σίλβια και Ειμαρμένη του. Στην τρίτη, η Φρίντα αποζη­ τά τη χιμαιρική της μητέρα σε στοιχεία μύησης, μαγείας και μύθου. Η πραγματική μητέρα της παραμένει η ζωγραφική. Το αρχαίο μοτίβο της βασίλισσας Ίσιδος συνδέει τις τρεις επιστολές μεταξύ τους. Η Ίσις κα­ τέχει το θεόσταλτο δώρο να εξουσιάζει τη μοίρα της. Υπήρξε η αγαπη­ μένη μυθολογική μορφή της Σίλβια Πλαθ και επηρέασε το προσωπικό της ασύνειδο δημιουργώντας μοναδικές και ιδιότυπες ποιητικές εντά­ σεις. Οι επιστολές αποτελούν ένα μετακείμενο, μια μυθιστορία, τη γραμμα­ τολογία μιας μυθιστορηματικής βιογραφίας.

Α φ ιερ ώ ν ετα ι σ τη Μ ά ρ ω Γερ μ ανού

το θέμα του μήνα

«Γράμμα στο σπίτι μου» 10 Φεβρουάριου 1963 Πολυαγαπημένη μου μητέρα, Σήμερα νιώθω την απόλυτη ηρεμία μιας γυναίκας που βρίσκεται στο τελευταίο στάδιο της ανάρρωσης κι έτσι μπορώ να πιάσω χαρτί και να σου γράψω. Πήρα όλα τα γράμματά σου και του Warren και τα έχωσα στο συρτάρι του γραφείου μου. Δεν μπορώ να τα ξαναδιαβάσω. Πρέ­ πει τώρα να κάνω μόνο πράγματα που μπορώ να αντιμε­ τωπίσω. Τα τελευταία βράδια συνέχεια ακούω τη φωνή του Γέιτς. Μου λέει ότι όλα τα πράγματα διαλύονται· το κέντρο δεν τ' αντέχει. Πώς άντεξε εκείνος; Ζω στο σπίτι του. Το έχω βάψει όλο λευκό. Κλινικά λευκό. Ζω μέσα του σαν οπτασία.

0 χειμώνας είναι η εποχή των αναχωρήσεων. Και η νύ­ χτα, όταν το σκοτάδι της έχει την αγριότητα του θηρευτι­ κού, μου νεύει να φύγω. Και όπως η σελήνη στο ποίημα του Μπλέικ εξαφανίζεται, έτσι και τα σχήματα και τα χρώ­ ματα και οι αιχμές του αληθινού κόσμου που χτίστηκαν με τόσο πόνο και αγάπη μοιάζουν να ελαχιστοποιούνται. Ο ουρανός είναι άδειος και ο Ωρίων περνά και δεν μιλά. Κι εγώ αισθάνομαι σαν τον Λάζαρο. Είμαι νεκρή και ξαφνικά ξαναγεννιέμαι και καταφεύγω στην αξία του εντυπωσια­ σμού: μια αυτοκτονική λαίδη είμαι, φτάνω τόσο κοντά, βγαίνω απ' τον τάφο με ουλές και ένα σημάδι στο μά­ γουλό μου που διακρίνεται έντονα: ωχριά σαν το σημάδι του θανάτου στο κόκκινο, ανεμοδαρμένο δέρμα μου, γί­ νεται σέπια στις φωτογραφίες μου επάνω στη χειμωνιάτι­ κη χλωμάδα του τάφου. Κι εγώ ταυτίζομαι πάρα πολύ μ' αυτά που γράφω, μητέρα. Αρχίζει να με γραπώνει ο πανι­ κός. θ' αντέξω να περπατώ στο σαγηνευτικό μονοπάτι που θέτει σε υπερένταση το κάθε μου νεύρο; Και το μυ­ στικό της Σφίγγας; Οι άνθρωποι το ξεχνούν. Είπε ο γελα­ στός Λάζαρος. Μέσα στη δικαίωση της επιθυμίας ξεχώρισα ένα λαμπά­ διασμα της γνώσης. Για να μην ξεχάσω αυτή την ακτινο­ βολία, την κατέγραψα. Με όλη της την αλήθεια και την αυτάρκεια. Τα ποιήματά μου, μητέρα, ξεπερνούν το στίγ­ μα της εγωπάθειας. Εκστατικά ενυπάρχουν στο συμπαντικό πνεύμα σε τοπία πρωταρχικά. Τα αποκρυπτογράφησα όπως οι ιέρειες στην Αρχαία Ελλάδα και οι οαμάνοι στην Ινδιάνικη Αμερική. Βρήκα μια υπέρμετρη γοητεία. Και δυνατότητα ύπαρξης. Τα δούλεψα από το κόκκαλο μέχρι τον μονόκερω. Και σαν τη Λευκή Γκοντάιβα, τη νύ­ χτα καβαλίκευα την κάθε τους λέξη για να φτάσω στην καρδιά τους, στο καμίνι του πρωινού: Η ταχύτητα του φτερωτού αλόγου μου, μητέρα, ήταν αντίρρευμα. Κι η παρόρμησή μου αμείλικτη.

το θέμα του μήνα

θέλω να καταλάβεις πως όλες οι αναφορές στην ζωή μου έγιναν για να κυριαρχήσω στο υλικό μου. Έπρεπε να διατυπώσω αυτό που ήμουν για να ενατενίσω αυτό που θα γινόμουν. Στα τριάντα μου ο Τεντ μού χάρισε, για δώ­ ρο γενεθλίων την απουσία του. Φόρεσα τη θυματοποίηση ως εσθήτα και αποκάλυψα μια θριαμβεύτρια ταυτότη­ τα. Τα ποιήματα βγήκαν μέσα από τον ίδιο το φόβο μου. Ενσυνείδητα τον χειραγώγησα. Του έδωσα μια κατανοη­ τή μορφή. Η προσπάθεια να τον οργανώσω μ' έκανε προσωρινά να απαλλαγώ από το βάρος μιας αυτοκαταστροφικής έκστασης, μιας ενοχής, ενός βαθύτερου τρό­ μου. Έ τσ ι, όταν συναντήσεις την αντανάκλασή σου στους παραμορφωτικούς καθρέφτες των στίχων μου, μη μου κακιώσεις. Ανακάτεψα εσένα και τον πατέρα σε σχή­ ματα που απέκτησαν δημόσια όψη. Έγραψα ανθεκτικά ποιήματα. Η βιοϊστορία ήταν το ακατέργαστο υλικό μου. Η Ευμενίδα το βλέμμα μου. Όταν διαβάσεις τη «Φτελιά» θα νιώσεις τη νοησιαρχική μου αυταρέσκεια. Η βροχή που πέφτει πάνω της είναι «άσπρη στο χρώμα του τσί­ γκου, σαν αρσενικό», και μέσα της «κατοικεί μια κραυγή· Κάθε νύχτα πετιέται έξω ψάχνοντας με τ' αγκίστρια της κάτι για να το αγαπήσει». Δεν απέδειξα ότι η ύπαρξη της φτελιάς ήταν μια τυχαία προβολή του δικού μου συναι­ σθηματισμού. Βρήκα σ' αυτήν το μέσο που θα ιστορούσε τον πανικό μου. Κι έτσι η φτελιά μεταμορφώθηκε σε κάτι πέρα από δέντρο, έγινε ψύχωση που βγάζει παρακλάδια. Η αργή απόσταξή της απολιθώνει και φονεύει. Όμως, ό­ πως θα δεις, μιλώ και για το παιδί που σχηματίζεται δά­ χτυλο με δάχτυλο μέσα στα σκοτάδια, για τη ζοφερή σε­ λήνη επάνω σε μια φτελιά στο γειτονικό κοιμητήριο, για τις νυχτερινές σκέψεις ενός κουρασμένου χειρούργου. Με μια έννοια τα ποιήματα είναι αποκλίσεις. Δεν πιστεύω ότι είναι διαφυγή. Και για μένα, μητέρα, τα ουσιώδη θέματα της εποχής μας είναι και θέματα όλων των εποχών - η οδύνη και το θαύ­ μα του έρωτα· η δημιουργία σ' όλες τις μορφές της: παι­ διά, καρβέλια ψωμιού, πίνακες, κτήρια, και η διατήρηση της ζωής σ' όλα τα μέρη του κόσμου. Όπως με συμβού­ λευες πάντα, έπρεπε να στραφώ σ' εκείνα τα πράγματα που θα μου χάριζαν ηρεμία. Να ακύρωνα όλα τα άλλα, τα τρομακτικά. Τα ποιήματά μου, όμως, έγιναν αλληγο­ ρίες, αποκλίσεις φτιαγμένες με εικόνες. Τοποθέτησα μια εσωτερική σκαλωσιά ανάμεσα σε μένα και στην κατα­ σκευή μου. Κι άρχισα να χτίζω με φώτα, ρυθμούς και ή­ χους τη σιωπηλή μου αναχώρηση απ' τη ζωή. 0 μονόκερως δεν υποτασσόταν στους νόμους της λογικής. Ω ναι! Ερωτοτρόπησα με τη διαδικασία. Πόθησα να απο­ κτήσω διανοητικό παράλληλο. Και βάζοντας τον Τεντ στη ζωή μου ένωσα την ποιηματική μου φύση με την ερωτι­ κή μου ζωή. Γύρισα, ωστόσο, την πλάτη στο λυρισμό. Η

φωνή μου βγήκε προφητική για να διερευνήσει άλλες πηγές αυθεντίας, ένα σωματικό εγώ που ψάχνει μια α­ νταπόκριση στη φύση που πάντοτε του την αρνείται. Τι μου έλειπε πάντα μητέρα; Πώς απέγινα μια υφολογική κατασκευή; Γιατί η γραφή μου σφετερίστηκε τη γλώσσα

Υ.Γ. Δώσε στη Φρίντα την γκραβούρα της Ίσιδος που θα βρεις στον τοίχο της κάμαράς μου. Και τη φωτογραφία που βγάλαμε το 1960 με την Ίσιδα ανάμεσά μας. Η Φρί­ ντα ήταν τότε εννέα μηνών. Πες της ακόμα, πως αγορά­ σαμε την γκραβούρα για γαμήλιο δώρο μια χαρούμενη

του σώματος; μέρα στο Λονδίνο το 1956 ο πατέρας της κι εγώ. Πριν από κάποιες μέρες κάλεσα τον Άλβαρεζ τον κριτικό του Ομπσέρβερ, να φάμε μαζί το βράδυ των Χριστουγέν­ νων. Πάντοτε εκείνος τόνιζε ότι είμαι η πρώτη ποιήτρια που πήρε στα σοβαρά μετά την Έμιλι ΝτίκινI S I D I s σον. Τον περίμενα με λαχτάρα. Κοίμησα τα παιδιά M a g n a t D c o r u m M a tr is και κάτσαμε στο τραπέζι. Συζητούσαμε όμορφα. Οι A P V L E I A N A D B S C R I P T I O λέξεις του ήταν στιλπνές. Μου φέρναν μια γλυκιά παράλυση μαζί με το πόρτά. Του μίλησα για την α­ στρολογία, τα όνειρα, τη μαγεία. Μου είπε πως η δεύτερη συλλογή μου άξιζε να κερδίσει το Πούλιτζερ. Του χάιδεψα το χέρι. Όμως το τράβηξε. Κι ο Νικ είχε εφιάλτη και με φώναξε. Όταν πέρασα από δίπλα του για να ανέβω στο δωμάτιο των παιδιών, μύρισε τα μαλλιά μου. Τα είχα αφήσει λυτά. Έκα­ νε σαν να μύρισε το τρίχωμα άγριου ζώου, μητέ­ ρα. Σηκώθηκε να φύγει. Με φοβόταν. Τον ικέτεψα να μείνει. 0α ερχόταν δεύτερη χιονοθύελλα, ψέλ­ λισε και ήταν γριπωμένος. Ύστερα το θερμόμετρο έπεσε. Περίμενα ν' ακούσω βήματα ν' ανεβαίνουν τη σκάλα. Πόση ανάγκη είχα τις χειρονομίες και τις λέξεις των ανδρών! Ο Τεντ είπε κάποτε πως είμαι καταραμένη όπως κι όλοι όσοι γεννήθηκαν κάτω απ' την ουρά του δράκου. Η μαγική επωδός για τα εγκαύματα είναι η αγάπη. Προσπάθησα να δώσω την αγάπη και την ομορ­ φιά και την τάξη· να γράψω για όλα αυτά. Κι ύ­ στερα πόσο απίστευτος φαινόταν ο θάνατος, ότι έπρεπε όλα να τελειώσουν. Και κανείς στον κό­ Η γκραβούρα τηςΊσιδας κρεμόταν στον τοίχο σμο δεν θα μάθει πόσο πολύ τ' αγάπησα. Το μυ­ της κατοικίας της Πλα8 στο Λονδίνο στην οδό Fitzroy 23 στικό της Σφίγγας. Το κενό. Έμεινα μόνη. Μια νε­ κρή ηρωίδα σε αρχαίο δράμα. Το σώμα μου φορά το χαμόγελο της εκπλήρωσης. Η αυταπάτη κάποιου αρ­ Σημειώσεις του Γράμματος στο σπίτι μου χαίου αναπόδραστου κυλά στους έλικες της εσθήτας η σελήνη στο ποίημα του Μπλέικ - μ'αυτά που γράφω: Σημει­ μου, τα γυμνά πόδια μου μοιάζουν να λένε: «Έχουμε ώσεις από το ημερολόγιο που κρατούσε η Plath στο Cambridge τον Φεβρουάριο του 1956 πριν ακόμα γνωρίσει τον Hughes, οτο φτάσει μέχρις εδώ, αυτό είναι το τέλος».

Johnny Panic and the Bible of Dreams, σελ. 204. Ναι, η σελήνη είναι έξω. Με περιμένει, μητέρα. Είναι ευτο μυστικό της Σφίγγας: Johnny Panic, σελ. 209-210. γενής η λευκή θεά μου. Απαιτεί και ο θάνατός μου να εί­ Λευκή Γκοντάιβα: από το ποίημα «Ariel» της συλλογής Ariel, ναι επιβλητικός. Αργά-αργά ο νους εγκαταλείπει το σώ­ σελ. 36. Η White Codiva κατά τον Robert Craves προέρχεται από μα. 0α ζητήσω γραμματόσημα από τον καθηγητή Τόμας τη λευκή θεά του Έρωτα και του θανάτου και συγκεκριμένα σχε­ τίζεται με το θάνατο του ιερού βασιλέως. Η εικόνα της υποδη­ και θα βγω έξω να ταχυδρομήσω το τελευταίο γράμμα λώνει τη γύμνια της αλήθειας. Το όνομά της «Codgifu» (θεού στο σπίτι μου πριν πέσει κι άλλο χιόνι. Magna Mater, Σε­ δώρον) παραλληλίζεται στο ποίημα με το «Cod's lioness» (Λέαι­ λήνη, μητέρα μου, πάντα χαιρόμουν να σου γράφω. Αυ­ να του θεού). τή ίσως ήταν η χαρά μου τα τελευταία χρόνια.

Ariel και καμίνι του πρωινού: «Ariel», σελ. 37. Φτελιά: «Elm» από τη συλλογή Ariel, σελ. 25. Σίλβια

Όμως τα ποιήματα μου - μέρη του κόσμου: «Context», Johnny Panic, οελ. 92. αστρολογία, τα όνειρα, τη μαγεία: A. Alvarez, «Sylvia Plath: A Memoir», New American Review, 12 (1971), σελ. 29-30. Οι φίλοι της πίστευαν ότι η Plath ήταν δυσειδαίμων. βήματα ν ’ ανεβαίνουν - ανθρώπων: Johnny Panic, σελ. 217. ουρά του δράκου: Η Plath γεννήθηκε στις 27 Οκτωβρίου του 1932 στο ζώδιο του Σκορπιού. Στο ποίημά της «Electra on Azalea Path» (Άπαντα, σελ. 116-117) κάνει επίσης αναφορά στις λέξεις του Hughes για το ζώδιό της. Βλ. Judith Kroll, Chapters in a Mythology: The Poetry of Sylvia Plath (New York: Harper & Row, 1976), σελ. 219. πόσο απίστευτος φαινόταν ο θάνατος - πόσο πολύ τ’ αγάπη­ σα: Λέξεις της Mrs. Dalloway στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Virginia Woolf. το σώμα μου φορά - αυτό είναι το τέλος: Στίχοι από το ποίημα «Edge» (Ακρη) της συλλογής An’el, σελ. 85. Το ποίημα αυτό ήταν

το τελευταίο που συνέθεσε η Plath, στις 5 Φεβρουάριου του 1963. Εντύπωση έχει προκαλέσει η τραγική ηρωίδα του ποιήμα­ τος που πεθαίνει με ηρεμία και ευγένεια, ενώ ο θάνατος εμφανί­ ζεται με μυθικούς όρους. Η σελήνη, η Λευκή θεά της Plath και βεβαίως του Robert Craves (τον οποίο γνώρισε η Plath και πα­ ρουσίασε στο κοινό της Οξφόρδης), απορροφά το πεπρωμένο της ηρωίδας. Εικάζεται ότι η γυναίκα αυτή, η ν\αίδη των Αγριων Πραγμάτων» βασίστηκε στην Κλεοπάτρα όταν ξεκινά την τελε­ τουργία της αυτοκτονίας της στον Shakespeare ή στον Craves στο μυθιστόρημά του Εγώ ο Κλαύδιος και στη βασίλισσα Ίσιδα. θα ζητήσω γραμματόσημα: 0 τελευταίος άνθρωπος που είδε τη Sylvia Plath εκείνο το βράδυ ήταν ο καθηγητής Thomas, ο γείτονάς της του κάτω ορόφου, ο οποίος ανέφερε ότι γύρω στα μεσάνυχτα ζήτησε ν' αγοράσει γραμματόσημα και επέμενε να τα εξοφλήσει επειδή «ήθελε να τα 'χει καλά με τη συνείδησή της μπροστά στο θεό». Βλέπε Anne Stevenson, Bitter Fame: A Life of Sylvia Plath, σελ. 296.

«Γενέθλια Επιστολή»

Ελαφίσια μάτια στον ίσκιο ενός φυλλώματος. Θέλησα να σε προστατέψω; Κυνηγός αθώος και τρομερός μπή­ κα στο δάσος του έρωτα. Σου έβγαλα το μεταξωτό μα­ ντίλι απ' το λαιμό σου. Με τη λαχτάρα της νεοφώτιστης και μ' αφρικάνικα χείλη με δάγκωσες. Άγρια έγειρα επά­ νω σου. Η μουσική ήταν δυνατή. Ήσουν ιεροφαντική.

25 Φεβρουάριου 1998 Ίσιδά μου, Αλκυόνες έκρωζαν στο Κέμπριτζ και φαινόταν η θλίψη να φεύγει όταν είδα για πρώτη φορά στην εφημερίδα την άφιξή σου στη γενέθλια χώρα μου. Ήσουν τοποθε­ τημένη με τον παθητικό τρόπο του στησίματος ανάμε­ σα στους άλλους υπότροφους του Φούλμπραϊτ. Το χέρι σου ακουμπούσε νωχελικά τις άσπρες και χρυσές απο­ σκευές σου. Πρόσεξα τον αμερικάνικο μορφασμό σου για τις κάμερες, τους κριτές, τους ξένους. Αισθάνθηκα σαν τους ιθαγενείς της Αφρικής· φοβήθηκα μήπως η φωτογραφία σού είχε κλέψει την ψυχή. Δεν ήθελα να ξεθωριάσεις μέσα στη σέπια. Λαχτάρησα τους κόκκους της φω νής σου. Ή μουν είκοσι πέντε. Ή σο υν είκοσι τριών. Φύλαξα στην τσέπη μου την εφημερίδα κι αγό­ ρασα ένα ροδάκινο από ένα πλανόδιο πωλητή. Είχα χρόνια να γευτώ τέτοια φρεσκάδα. Σε πήρα σαν φωτο­ γραφία στο ποίημά μου. Το νοτισμένο απ' τον ιδρώτα δέρμα σου ήταν σαν σε­ λοφάν απαλό. Χόρευες τουίστ με τον Λούκας στο πάρτυ και του απήγγειλες ρυθμικά το ποίημά του που είχες πρόσφατα διαβάσει στο Σεντ Μπότολφ'ς Ρέβιου. Η Βάλερι αναρωτιόταν πόσο ακόμη ο Λουκ θα την άφηνε μό­ νη γι' αυτή τη φανταχτερή Αμερικάνα. Ή ξερες πως σε κοίταζα. Και τέλειωσε το τουίστ και διέσχισες το χολ φορώντας τα κόκκινα γοβάκια κι ήρθες σ' εμένα. Υπήρχε μια αθωότητα στο βλέμμα σου. Και κάτι το κρυμμένο.

το θέμα του μήι

Με τρόπους τραγουδίστριας και με φωνή γητεύτρας Μια ιέρεια των καρπών. Η Μαύρη Ίαις μας βγήκε απ' τον τοίχο Το σείστρο της κρούοντας Η Πολύμορφη Δαίμων.

Magnae Deorum Matris - με τη σελήνη Στους γοφούς, και με στεφάνι από δημητριακά. Η ίδια η υπέροχη θεά Ακούμπησε στο σώμα σου πλησίφωτη σελήνη Και τις εντάσεις σου εξάντλησε Σαν γάντι χειρούργου, να πλαστουργήσει μ' αυτές. Σαν εύηλαστη μάσκα για να θριαμβέψει και μέσα της να γίνει τερατόμορφη Στη γενέθλια κλίνη. Δεν ήταν ο Θάνατος Αυτός που τότε θρηνούσε εντός σου, όταν εσύ ξαπλωνόσουν στα ματωμένα ιμάτια Κρατώντας αυτό που βγήκε από σένα για να φωνάξει.

Δεν ήταν ο ποιητικός θάνατος Αυτός που σε σήκωσε απ' το αίμα Και - θριαμβεύτρια - σ' έβαλε αμέσως τρεκλιΖοντας Στο τηλέφωνο για V αναγγείλεις στον κόσμο Αυτό που δημιούργησε η Ζωή από εσένα, Κι ολόκληρο το σώμα σου υιοθέτησε Απ’ την αιωνιότητα και την υπόσχεσή της, Η αγκαλιά σου γέμισε Μ' αυτό που δεν πέθανε ποτέ, ποτέ δεν γνώρισε τον θάνατο. Αυτό, η Φρίντα και ύστερα ο Νίκολας, τα μικρά μυστικά μας είναι στη θέση τους. Οι γλαδιόλες, οι ζίνιες, οι νάρ­ κισσοι και προπαντός οι ασφόδελοι στον κήπο του Ντέβον λικνίζουν εσένα. Και η φτελιά. Κι οι λέξεις σου - αν κάποιος έχει αγαπήσει ένα βιβλίο, αν βοήθησε κάποιον άλλο, αν χάρηκε κάποιο χρώμα της θάλασσας, όλα αυτά θ' αποδείξουν ότι πέρασε απ' τη ζωή. Τα ποιήματά μου είναι επιστολές και σηματοδοτούν τις ημέρες που ξανα­ γεννήσουν μέσα μου. Λένε αυτά που ποτέ δεν σου είπα, ούτε άκουσα τον εαυτό μου να τα λέει έως ότου έγιναν επιστολές τυχαία τα τελευταία τριάντα πέντε χρόνια, σε μέρες που αισθανόμουν μια μακαριότητα να με διακατέ­ χει. Δεν ήξερα γιατί. Δεν ήξερα πώς να τις ξαναφτιάξω αυτές τις μέρες. Ήξερα όμως πώς να τις σταματήσω. Απευθύνονται σ' εσένα, που ήσουν απούσα κι ωστόσο παρέμενες η φωνή που ακουγόταν εντός μου και μέσα στις Γενέθλιες Επιστολές. Άφησέ με να προσπαθήσω να τις ορίσω ωσάν να ήσαν ένας πρόλογος ενός συγγραφέα προς την αναγνώστριά του. Σ' αυτά τα ογδόντα οκτώ ποιήματα συχνά δεν μπορώ να ξεχωρίσω ποια είναι η δική μου φωνή και ποια η δική σου. Η ποιητική συμβίωσή μας άρχισε με το Γεράκι στη βροχή. θα μπορούσες να πεις ότι η συλλογή εκδόθηκε πριν «Η Μαύρη Ίσις μας βγει απ' τον τοίχο Το σείστρο της κρούοντας». Γράφω η Ίσις μας όχι η Ίσις σου επειδή στην πρώ­ τη μου συλλογή η Μαύρη Ίσις βρισκόταν εκεί, δεν είχε α­ κόμη βγει απ' τον τοίχο, και περπατούσε μέσα στις ζωές μας και στις ζωές άλλων. Στο ποίημά μου «Αλεπού-Σκέψη» ξαφνικά μ' επισκέφτηκε μια παιδική ανάμνηση μετά από πολύ καιρό δίχως έμπνευση. Η συλλογή μού θυμίζει τη δημιουργία εκείνου του πρώτου ποιήματος. Και όπως τα μάτια της αλεπούς μες τη νύχτα, η εντύπωση του θη­ ρευτικού που υποβάλλει μεταβάλλεται σ' ένα είδος βίας στο Γεράκι στη βροχή.

0 γάμος μας έκανε τη Μαύρη Ίσιδα αληθινή, την απελευ­ θέρωσε από τον κόσμο της γκραβούρας, την άφησε να μας μιλήσει μες απ' τον κόσμο της ποίησής μας. Κι έτσι ό­ πως τα σκέφτομαι όλα τώρα, είχες εού ένα προαίσθημα

ότι έψαχνα από καιρό για μια περίσκεφτη αλεπού- εσύ εί­ χες ένα προαίσθημα ότι ένα γεράκι σε κατασκόπευε πριν ακόμη διαβάσεις την ποίησή μου. Με βοήθησες να νιώσω την ξαφνική βία απ' την ενόραση ενός ποιήματος, το ξαφνικό όραμα κάποιας βίας στην ύπαρξή μας. Επειδή σου άρεσε η ποίησή μου, η δική σου ποίηση έγινε σαν τη δίκιά μου, όμως η πρωτεϊκή της ύλη απέκτησε μια νέα ιδιότητα σχεδόν απειλητική, που δεν ήθελα πια ν' α­ ναγνωρίσω. Δεν είμαι ο σφετεριστής έσοξ στο ομότιτλο ποίημά μου. Και το κυριότερο, τα μάτια της αλεπούς και του γερακιού μου δεν έχουν τη θηριωδία των αρειανών ματιών του αρματάνθρωπου μπαμπά ή μιας πνιγμένης στη λίμνη του καθρέφτη σου. Προσωποποίησες το βίαιο πάθος στη ζωή και στη φύση- μετέβαλες σε άγρια σύ­ γκρουση το μύθο της ζωής- έγινες Τιάματ- σου απόμενε να γίνεις το θύμα του Μαρδούκ ή του πατέρα σου. Τα ποιήματά σου έκαναν τη βία εντονότερη, μεταμόρφωσαν το πάθος οτη ζωή και στη φύση έως ότου έγινε γκροτέσκο όπως το περιγράφω στην «Ίσιδα». Το δικό μου γράπωμα των νυχιών ενός αρωγού γερακιού γίνεται πάσαλος μέσα στην παχιά μαύρη καρδιά του μπάσταρδου μπαμπά ή το ρούφηγμα ενός βρυκόλακα στο κορμί σου. Τότε δεν είχα αντιληφθεί αυτό που αναγνωρίζω μέσα α­ πό τις Γενέθλιες Επιστολές, οι οποίες τώρα απευθύνο­ νται και σ' εμένα, ότι το γεράκι μου άλλαξε απ' τα δικά σου ποιητικά ζώα. Στο Κοράκι η παλαιότερη βία ή το πλήγμα στις αισθήσεις προκαλείται από τη φύση με τον ίδιο τρόπο που η διαπεραστική, καυτή δυσωδία της αλε­ πούς μεταβάλλεται σε μακάβριο μέχρι και σε υπερρεαλι­ στικό χιούμορ όταν το κοράκι γελά με τραχιά και τρελή φωνή. Το μαύρο χιούμορ που ανέπτυξες εσύ είναι πιο ι­ σχυρό και μου θυμίζει ικρίωμα όπως στον «Μπαμπά» ή στη «Λαίδη Λάζαρο», όταν γράφεις για το ίδιο σου το σώ­ μα και τη διάσωση από την πρώτη σου απόπειρα αυτο­ κτονίας σαν να κάνεις θεαματικό στριπτζ μπροστά σ' ένα πλήθος που σε παρακολουθεί μασώντας φιστίκια. Οι ποιητικές προτιμήσεις μας έμοιαζαν τόσο πολύ ώστε επηρεάσαμε ο ένας την άλλη. Στην ποίησή μου βρήκα την ποίηση στο πάθος των βίαιων θεμάτων- εσύ επεδίωκες ή πρόσμενες τη βία να σε βρει. Στη ζωή μου, στις α­ γάπες μου, έψαχνα έναν τύπο γυναίκας που θα ήταν θύ­ μα, βεβαίως χωρίς να το ξέρω, και προπάντων όχι δικό μου θύμα. Τον ίδιο περίπου καιρό που εκδίδω τη συλλογή μας συμπτωματικά εκδίδω και την απόδοση, που χρόνια έφτια­ χνα, των Μεταμορφώσεωντου Οβιδίου. Στην Εισαγωγή μου για το βιβλίο αυτό μου φαίνεται τώρα ότι αναφέρομαι σ' εσένα, σ' εμένα, στην ποίησή μας. Οι Μεταμορφώ­ σεις αποτελούνται από διαφορετικές ιστορίες για έναν ά­ ντρα που προσπαθεί να σκοτώσει τη γυναίκα του, την ή­

πια, τη γλυκιά και άμεμπτη ηρωίδα του. Όπως ο Μηράουνιγκ στο ποίημά του «Η Τελευταία Δούκισαά μου» που τό­ σο μας άρεσε όταν το διαβάζαμε, κι εγώ γράφω για ένα παράξενο ζευγάρωμα δύο αταίριαστων διαθέσεων, για το πώς νιώθει κανείς όταν κυριεύεται απ' τον πόθο, για τον ανθρώπινο πόθο in extremis - ένα πάθος που ανα­ φλέγεται ή μετεωρίζεται ή μεταλλάσσεται σε μια υπερ­ φυσική εμπειρία. Σ' αυτό το ρεύμα του ανθρώπινου πόθου που περιγρά­ φω στις Γενέθλιες Επιστολές δεν μπορώ πάντα να διακρί­ νω πού οταματάς και πού αρχίζω. Σ' ένα ποίημά σου έ­ γραψες «Το πνεύμα του μαύρου είναι μέσα μας». Δεν μπορώ να πω ποιος από εμάς έκανε τη Μαύρη Ίσιδα να βγει απ' τον τοίχο, ποιος από εμάς έκανε τελικά την Ίσιδα «Μαύρη» θεά. Υποθέτω ότι οι Γενέθλιες Επιστολές άρχι­ σαν από ένα ερώτημα. Η απάντηση δεν αφορά το λόγο που συνέβη και ποιος το έκανε. Αντί γι' αυτό, πάντοτε υ­ πήρχε και παραμένει η ανάγκη να καταλάβουμε την έν­ νοια της Ίσιδας, να τη δούμε και οι δύο ωσάν μια συγκλο­ νιστική και δημιουργική πηγή ζωής, που επιφέρει μια ποί­ ηση ζωογόνο, όχι θανατηφόρο. Σίλβια, πυργώνονται οι λέξεις σου στην επιστολή που έ­ στειλες στην Ωρέλια· γράφεις «αν κάποιος αγαπήσει ένα βιβλίο, αυτό θ' αποδείξει ότι πέρασε απ' τη ζωή». Αγάπη­ σα το βιβλίο μας και προσπάθησα να το επανασυντάξω. Κι όσο το έκανα, τόσο πιο πολύ μου αποκάλυπτε την ο­ μοιότητά του με τους νεκρούς. Τώρα, κάθε φορά που το διαβάζω φοβάμαι ότι θα σε ξυπνήσω. Παραμένει ούτως ή άλλως ο ζωντανός αναγνώστης μας -ένας γραμματοκο­ μιστής- και κάποια ημέρα μακαριότητας θα το αναστήσει. Όχι δεν με τύφλωσαν οι ανέκφραστες σειρήνες, ούτε η σιωπή των έκπληκτων ψυχών. Οι ώρες μας έχουν πα­ ντρευτείτη σκιά. Εντελλόμουν να σε ερμηνεύσω μετά τη δική σου απόσυρση. Σε καθήλωοα; Δεν περιμένεις πια ν' ακούσεις το γδάρσιμο μιας καρίνας στις απρόσωπες πέ­ τρες της αποβίβασης. Όμως προτιμώ να σε βλέπω στο σεληνόφως να βηματίζεις επάνω οτην άδεια προκυμαία, Σαν μια ψυχή που περιμένει τη βάρκα, Ψυχή νέα που δεν καταλαβαίνει, Και νομίζει ότι βρίσκεται ακόμη σε ταξίδι του μέλιτος Στον χαρούμενο κόσμο, με όλη σου τη ζωή να σε περιμένει, Χαρούμενη κι όλα σου τα ποιήματα Να περιμένουν ν'ανακαήυφθούν. Τεντ

Σημειώσεις της Γενέθλιας Επιστολής 25 Φεβρουάριου 19 56:0 Ted Hughes γνωρίζει τη Sylvia Plath σ' ένα Λονδρέζικο πάρχυ που άφησε ιστορία. Το πάρτυ γιόρτα­ ζε την έκδοση μιας λογοτεχνικής επιθεώρησης, της St. Botolph’s Review. 0 Lucas Myers, ο Αμερικανός φίλος του Hughes στο Cambridge, και ποιητής, με τη ζωγράφο φίλη του Valerie συναντούν την Plath για πρώτη φορά και αργότερα γί­ νονται οι καλύτεροι φίλοι του ζεύγους Plath-Hughes. Για περισ­ σότερα βιογραφικό στοιχεία βλέπε τη βιογραφία της Anne Stevenson με τίτλο Bitter Fame: A Life of Sylvia Plath. London: Penguin, 1989. Στις 3-3-1956 n Sylvia γράφει στη μητέρα της πως ο Ted είναι «ο μοναδικός άνδρας που θα μπορούσε να εί­ ναι αντάξιός μου λόγω της δύναμής του - κι έτσι είναι η ζωή» (Letters Home, σελ. 221). Ίσιδά μου: Ομοιοκαταληκτεί με το Σίλβιά μου και το βασίλισσά μου. Η βασίλισσα Ίσις στη αρχαία αιγυπτιακή μυθολογία αναπαριστούσε τη Μητέρα Όλων, την Τροφό. Αντιπροσώπευε επί­ σης τη δημιουργό και την εξολοθρεύτρια. Απ' αυτήν καταγόταν η θεογονία των Αιγυπτίων θεών και η ιεραρχία των Φαραώ που σ' αυτή χρωστούσαν τη δύναμή τους. Στην Ίσιδα ψάλλονταν μακροσκελή και περίπλοκα μέλη από ιερείς και ιέρειες. Υπήρχε μια ιεροτελεστία αφιερωμένη στην Ίσιδα που κρατούσε πέντε μέρες (Christopher Headington, Ιστορία της Δυτικής Μουσικής. Αθήνα, Gutenberg, 1994, σελ. 4). Η Ίσις λεγόταν επίσης Maat, η αρχαία σοφία, το Ένα στο Παν και το Παν στο Ένα. Όπως η Ίσις τύλιξε τον Όσιρι με λινά υφάσματα, τον αρωμάτισε με μύ­ ρο και πρόφερε ισχυρά ξόρκια για αιώνια ζωή, έτσι και οι Αιγύ­ πτιοι αντέγραψαν το όλο τελετουργικό και τύλιγαν τους νε­ κρούς τους φτιάχνοντας τις μούμιες και τους τοποθετούσαν μέσα στις πυραμίδες με τροφές και αντικείμενα αυτού του γήι­

νου κόσμου. Κατά την αιγυπτιακή μυθολογία, η Ίσις βρίσκει το άγριο στάρι και το κριθάρι και ο Όσιρις διδάσκει μεθόδους για την καλλιέργειά τους. (Manuela Dunn Mascettl, Το τραγούδι της θεάς Εύας. Αθήνα: Γκοβόστης, 1990, σελ. 155-156). εφημερίδα της άφιξής σου: Στο ποίημα «Υπότροφοι του Fulbright* των Birthday Letters, ο Hughes αναφέρεται στη φω­ τογραφία που δημοσιεύτηκε στα νέα και την είδε στο Strand, φωτογραφία - ποίημά μου: «Υπότροφοι του Fulbright», σελ.

3. «τα κόκκινα γοβάκια»; από την κινηματογραφική παιδική ταινία «0 Μόνος του Οζ» - μια ταινία που βλέπουν κάθε Χριστούγεννα εκατομμύρια παιδιά στην Αμερική. «με τρόπους τραγουδίστριας - θάνατο»: Στίχοι από το ποίημα «Ίσις», στο Birthday Letters, σελ. 112. αν κάποιος έχει αγαπήσει ένα βιβλίο - ζωή: Letters Home, σελ. 76. «Αλεπου-Σκέψη»; «Thought Fox» στο Ted Hughes του Dennis Walder (Philadelphia: Open University Press), σελ. 6. Γεράκι στη βροχή: Hawk in the Rain. London: Faber & Faber, 1956. έσοξ: κ. τούρνα, από το ποίημα «Pike» στο Poetry in the Making. London: Faber & Faber, 1967, σελ. 21-22. «αρματάνθρωπου Μπαμπά»; από το ποίημα «Daddy» της συλ­ λογής Ariel (London: Faber & Faber, 1965), σελ. 55. «πνιγμένης στη λίμνη του καθρέφτη σου»: από το ποίημα

«Mirror» της συλλογής Crossing the Water (London: Faber & Faber, 1971), σελ. 52. βρυκόλακα στο κορμί σου: Οι τελευταίοι στίχοι του ποιήμα­ τος «Daddy», σελ. 56. κοράκι: Crow: From the Life and Songs of the Crow. London: Faber & Faber, 1971. Μεταμορφώσεις: Ted Hughes, Tales from Ovid: Twenty-four Passages from the Metamorphoses. London: Faber & Faber, 1997. «ήπια - ηρωίδα του»: Tales from Ovid, σελ. vii-xi. παράξενο ζευγάρωμα - υπερφυσική εμπειρία: Tales from Ovid, σελ. viii και ix. «το πνεύμα του μαύρου - μέσα μας»: Στίχοι από το ποίημα της Plath «Crossing the Water» από την ομότιτλη συλλογή (London: Faber & Faber, 1971), σελ. 14. μου αποκαλύπτει την ομοιότητά του - αναστήθηκε: Η ιδέα προέρχεται κυρίως από το κείμενο του Geoffrey Hartmann, «Traumatic Knowledge», New Literary History 26 (1995), σελ.

548. «οι ώρες μας - της αποβίβασης»: Στίχοι από το ποίημα «Ο Κο­ λοσσός» σε μετάφραση Ν. Ησαΐα στο Σύάβια ΠίΤαθ (Αθήνα: MET 1994), σελ. 37. «στην άδεια προκυμαία - ν' ανακαλυφθούν»: Οι τελευταίοι στίχοι από το ποίημα «You Hated Spain» οτο Birthday Letters, σελ. 39.

«Το Γενέθλιο Γράμμα Μου»

πό μια μητέρα κρυμμένη που με δελεάζει σε μια έλλειψη ύπαρξης. Ποια μνήμη, είναι ο λαζουρίτης μου; Ποια φω­ τογραφία θα φέρει θεραπεία; Μαθαίνω να σ' αναγνωρίζω μέσα από σύμβολα. Όταν η γιαγιά μού έδωσε την γκραβούρα της Ίσιδος και τη φω­ τογραφία μας, όπως της το ζήτησες οτο τελευταίο σου γράμμα, συνάντησα τα δάχτυλά σου. Τα θυμάμαι τα μα­ κριά δάχτυλά σου, τα δικά μου δάχτυλα τα θυμούνται σε κάθε τι που κάνουν, και υπακούουν σ' αυτά λατρευτικά. Μ' αυτά τα δάχτυλα σ' αναπαριστώ. Είχες άραγε διαι­ σθανθεί ότι τα δάχτυλά σου θα βιάζονταν να με πάρουν μαζί τους στην ιστορία; Μ' αρέσει να σε κοιτάζω στη φωτογραφία μας με την Ίσιδα. Τυλίγομαι στο μπράτσο σου. Είναι απίστευτα απαλό. Στέκεσαι γαλήνια και μνημειακή. Μια μαντόνα. Τα ζοφερά σου μάτια ατενίζουν κάτι πέρα απ' όλα. Πιο πέρα κι απ' την αθωότητα. Είσαι χωρίς ηλικία. Φορώ το παρθενικό φόρεμά μου, είμαι το βρέφος, σου ανήκω, σου δίνω χα­ ρά. Ακλόνητη μέσα στην οικειότητά μας, τα μάγουλά σου ακτινοβολούν ηρεμία. Η συμβίωσή μας δεν επιτρέπει χω­ ρισμό. Φοράς μαύρα. Κοιτάζουμε κι οι δύο το φακό του πατέρα. Εγώ σαστισμένη από το φλας, εσύ μ' ένα χαμόγελο που δεν μπορεί ν' αποφασίσει τι σχήμα θα πάρει. Τα μάτια σου πελώρια, ο βολβός όλος μια ίριδα. Εγώ είμαι το αντι­ κείμενο του πόθου σου ή εκείνος πίοω απ' το φακό που

1 Απριλίου 1998 -Σίλβια πες μου- είναι Νίκολας ή Φρίντα Ρεμπέκα; - Μα Φρίντα Ρεμπέκα φυσικά! Ein Wunderkind, μαμά!

Ein Wunderkind! θα ήθελα να μη σταματήσω ποτέ να γεννώ! Έχω το πα­ ράξενο αίσθημα ότι με τη Φρίντα ξαναγεννήθηκα, λες και η πραγματικά δημιουργική, ευτυχισμένη περίοδος της ζωής μου άρχισε περίπου τότε. Κι ύστερα, μητέρα, τί απέγινε μ' εμάς; Πίστεψες πως η μητρότητα είναι απλά και μόνο μια κατασκευασμένη ι­ δέα, όπως ο έρωτας ηου την προκάλεσε; Στη μήτρα της θαλπωρής κύτταρα συγχωνεύονται, διαιρούνται και πολλαπλασιάζονταί: ιστοί διευρύνονται και σωματικοί χυμοί αλλάζουν ρυθμό. Ο δεσμός είναι αέναος. Εγώ κι εσύ, και τ' όνειρο - το αίνιγμα της παιδικής ηλικίας. Τ' όνειρο ξε­ κλειδώνει φωτογραφίες. Οι μνήμες συρρικνώνονται γύ­ ρω απ' την απεικόνισή μας. Μέοα στην ψευδαίσθηση του χρόνου ψάχνω να συναντήσω τον απροκάλυπτο θαυμα­ σμό οου για μένα, εγώ το δικό σου Wunderkind. Ανασυνθέτω στο μυαλό μου τη σχέση μας πέρα απ' τη βιολογία. Βουβή μεθόριος μιας απωλεσθείσης ηδονής α­

σου υποδεικνύει πώς να σταθείς; Όχι δεν επισκιάζει το α­ ποτύπωμά σου. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Τη μητρό­ τητα τη θέλεις να εμφανίζεται με δύο θεές - εσένα την Μαντόνα μου, και την Ίσιδα που γέρνει το κεφάλι ανάμεσά μας. Μια διπλή νοσταλγία. Έχει κι αυτή κυματιστά μαλλιά. Και στην καλύπτρα της δύο ορθωμένοι όφεις προστατεύουν την ισορροπία της φύσης: το φάρμακο και το φαρμάκι. Από τη μέση της καλύπτρας βγαίνει ο λωτός. Τριγύρω του τα σιτηρά: είναι το μάννα που έβαλες στην κούνια μου πριν με αφήσεις. θες κάτι να μου εξηγήσεις; Τα λόγια σου χάνονται μες στον φακό. Ο παλίμψηστος μπούστος μας καλύπτει το σώμα της Ίσιδας. Και πρέπει εγώ ν' αποφασίσω και για τις δυο μας αν ο κέρνος που κομζει στο αριστερό της χέρι είναι γεμάτος ή άδειος. Ή μήπως είναι το αγγείο του πνεύματος; Η θεά μας ελέγχει τη γη που βλασταίνει στον τοίχο. Στη φωτο­ γραφία μας κοιτά εμένα. Η γεωμετρία της τελειότητας. Μια πυραμίδα αγάπης: «Isidis: Magnae Deorum Matris»: APYLEIANA DESCRIPTIO. Ίσις-Σίλβια-Φρίντα. Ξαφνιάζομαι από έναν ήχο που κάνει μάλαξη στην αύρα. Η Ίσις κρούει το σείστρο και κάνει επίκληση στο πνεύμα των νεκρών. Βγαίνει από τη φωτογραφία και προχωρεί προς την κάμινο. Ρίχνει στο ιερό πυρ κορνεόλιο, οψιανό, ορείχαλκο και δάφνη. Γίνονται ασήμι. Η χοάνη γίνεται μή­ τρα, αλλάζει σε Δήμητρα, m£re, mater, Maya, Μαία, μα­ γεία, Μαρία, Ίσιδα, Σίβυλλα, Σίλβια, στη σύλληψή μου, στο πνεύμα του δάσους μου, στις παπαρούνες salvias, στο στίλβωμα του καθρέφτη μου, στ' ασημένια αλογονίδια των φωτογραφιών μου, my silver tongue. Γίνονται χρυσός. Μητέρα, στην καρτούσα μου το mr μου λένε πως σημαί­ νει αγαπώ. Στη συλλαβογραφία μου το Σίλβια σημαίνει συμβιώνω. Όλα ρευστοποιούνται. Το όνειρο. Το αίνιγμα. Στη δική μας ιστορία ποιος νόμισες πως μ' άρπαξε από τα δάχτυλά σου; Περιπλανιέσαι κάπου για να με βρεις; Πέρα απ' τη νόηση, πέρα απ' τη διανόηση, πέρα απ' το μύθο; Ποια μνήμη θα φέρει θεραπεία όταν όλα τα δικά μας, μπερδεμένα και μοναχά διαστζουντην αίσθηση της στιγ­ μής; Με ελκύει το υπερφυσικό όπως κι εσένα. Σε αποκρυπτογραφώ. Η βιογραφία οου είναι μεταδοτική, η ίδια η έκ­ σταση: Στάχτη, στάχτη Ανασκαλεύεις κι ανακατεύειςΜνήμες, πόζες, λέξεις Άλλο μη γυρέψεις Πάρε με σαν έμβλημα λοιπόν, Συρρικνωμένη απ' αυτό που απεικονίζω Με την κλειστή γλώσσα της τέχνης μου. Ίσιδα, Σίλβια, Σίβυλλα

ΤΟ θέμα του μήνα

Προσοχή. προσοχή. Οι Ερυθραίοι είναι απρόσεκτοι: Η επιστολή έχει σφραγίδα Απ' τον πηλό της πατρίδας σας. Προάγγελοι γεννήτε γαλήνιου καιρού, Χαρίστε το μυστικό ρόδο Στον πατέρα. Είναι ένας πύρινος κομήτης με τη δική του παράξενη τροχιά. Στιλπνή κραυγή σε παραλία πρωτεϊκή με αέρα. Εξηνταοκτάρης Rex Nemorensis. Ονειροπαρμένος ποιη­ τής της Βασιλικής Αυλής. Ένας απόμακρος λέων είναι που υπεραμύνεται των δασών. Ήθελε πάντα να πιαστεί από κάπου. Από το λόγο. Από τους μύθους. Από τα ζώα. Από τις μεταμορφώσεις τους. Να μην τον βλέπουν, να μην τον ξέρουν, να μην τον βρίσκουν. Όταν τον άφησες βυθίστηκε σ' ένα θάλαμο, σε μια ιδέα ή στο ναυάγιο μιας ιδέας. Δεν ήξερα τότε ποια θα 'ταν η σχεδία του. Ήταν η ποίησή σου: κόμισε τη ζωή σ' εκείνον όπως η ζωή σου κόμισε την ποίηση στη ζωή του. Αφού ολοκλήρωσε την έκδοση των Απάντων σου, συνέχισε να γράφει ασταμά­ τητα για σένα. Τριανταπέντε χρόνια της Ζωής σου μετά θάνατον. Οι Γενέθλιες Επιστολές του άγονται ως την καρδιά του πόνου. Γεγονότα κι αισθήματα· στοχασμοί κι αισθήσεις ανακαλούμενες σε στιγμές ηρεμίας. Το θέμα του είσαι εσύ· το ύφος του είναι το δικό σου. Είναι ο χαμαιλέων σου. Ακούω τον ήχο της γραφομηχανής του· ύ­ στερα μετρώ τη σιωπή. Καθώς το σώμα μου βυθίστηκε στο μύθο Όπου οι λύκοι τραγουδούσαν μες στο δάσος Γ ό δυο μωρά που μες στον ύπνο τους γινήκαν ορφανά Δίπλα στο πτώμα της μητέρας τους. Η ιστορία μας δεν είναι ακλυδώνιστη, μητέρα. Αναπηδά, μετακινείται, επαναλαμβάνεται. Κατέχει σκιρτήματα ανα­ γνώρισης, αρχέτυπα ίχνη που μ' οδηγούν σ' εσένα. Τότε δεν ήξερα αυτό που ξέρω τώρα, πως τα παιδιά κι η τέχνη δεν βρίσκουν λίκνο συνύπαρξης. Εκείνο το βράδυ που ε ­ σύ αγροικούσες και προσπαθούσες να βγεις από την ανη­ συχία ανεβοκατεβαίνοντας τη σκάλα, δεν θυμάμαι αν ε­ γώ έκλαιγα περισσότερο ή ο Νικ που τριβόταν επάνω μου για να ζεσταθεί. Το φως του χολ όλο χανόταν κι ύ­ στερα άναβε πάλι. Κλαίγαμε στο σκοτάδι κι εσύ έντρομη άναβες κεριά.

4Ή Ώ

Σε ουνέδεοα με τη φωτιά. Ακούω τη φωνή σου και τα πύρινα λάδια καψαλίζουν τα δάχτυλά μου. Η οσμή από το φωταέριο συλεί τον αέρα μου. Είσαι η ροή της δύνα­ μης και της οργής στην κάμινο της παλέτας μου. Με εξα­ ϋλώνεις, με σύρεις εντός της. Δεν είναι μια απλή ιστορία η πληγή αυτή. Δεν έχει λέξεις. Δεν είναι οι φλόγες τ' ου­ ρανού και της κόλασης στο «Πυρετός 40°», δεν είναι οι στάχτες στο «Λαίδη Λάζαρος»· ούτε η φωτιά του Νταχάου, του Άουσβιτς και του Μπέλσεν στο «Μπαμπά». Δεν εί­ ναι ο φούρνος σου, ούτε ο φούρνος της Έσια και της Σούρα.

Είναι το κατάλοιπο από το μύθο σας που καίγεται μέσα μου κι αργά με συρρικνώνει στον γενέθλιο πλακούντα. Το κίνητρό μου είναι η υπέρβαση. Σε μεταστοιχειώνω λοι­ πόν. Η γλώσσα σου η λάβα μου· ο ρυθμός της η χυτή τα­ ραχή μου. Μαζί σκληραίνουμε σε μυτερά σχήματα. Το έ­ σχατο όριο της οπτικής αντίληψης, το βαθυκύανο, στο βάθος. Μητέρα, μες στον καυτό πυρήνα του πίνακά μου οι ρέουσες αφές μας φυτεύουν τον χρυσαφένιο λωτό.

Σημειώσεις του Γενέθάιου Γράμματός μου 1 Απριλίου 1960: Γέννηση της Frieda Hughes. Σίλβια - Ein Wunderkind!: Συνομιλία της Sylvia που ζούσε στην Αγγλία με τη Aurelia Plath που βρισκόταν στην Αμερική. Letters Home, σελ. 373. Ein Wunderkind: Το παιδί-θαύμα στα γερμανι­ κά, επειδή η Aurelia είναι γερμανικής καταγωγής, λαζουρίτης: Λίθος που προφυλάσσει τον κάτοχό του από τη με­ λαγχολία. Απ' αυτόν παράγεται η κυανή βαφή. Το τελευταίο ποί­ ημα της συλλογής Birthday Letters, «Red», τελειώνει με τους στίχους: «Ωστόσο το πετράδι που απώλεσες, άτονε κυανό». θυμάμαι τα δάχτυλά σου: Από το ποίημα «Fingers» του Ted Hughes στο Birthday Letters, σελ. 194. Παραθέτω τους στίχους: Θυμάμαι τα δάχτυλά σου. Και τα δάχτυλα της κόρης σου / Δάχτυλα που θυμούνται τα δάχτυλά οου / σε κάθε τι που κάνουν. / Τα δάχτυλά της υπακουουν και τιμούν τα δικά σου δάχτυλα, / Τους Εφέστιους θεούς του οίκου μας. m0re, mater, Maya: Η Αμερικανίδα ποιήτρια H.D. προτάσσει τον αναγραμματισμό στο όγδοο ποίημα της ενότητας Tribute to the Angels του δικού της έπους με τίτλο Trilogy (New York: New Directions, 1998), σελ. 71. Maya: Στην παράδοση Hindu είναι η μητέρα του Βούδα και η θεό που αναπαριστά το παροδικό. Επί­ σης η Maya, Μαρία, θάλασσα αποτελούν το συναίσθημα, το νε­ ρό, την καρδιά, το θηλυκό στοιχείο της ύπαρξης. Σίβυλλα: Αναγραμματισμός του Sylvia. Παρά τις προφητικές της ικανότητες η ιέρεια που χρησμοδοτούσε μέσα σε μια απόκρη­ μνη σπηλιά προτίμησε το θάνατο από τη ζωή.

Sylvia: παράγωγο του Silva (φυταλία), Sylvanus (Ο δαίμων των δρυμών). παπαρούνες Salvias: Ο Hughes στο ποίημά του «Red» αναφέρει ότι ο Otto Plath έδωσε το όνομα Sylvia στην κόρη του από τις παπαρούνες. Το εξώφυλλο της β' έκδοσης των Birthday Letters είναι ένας πίνακας της Frieda με θέμα τις παπαρούνες αυτές, αλογονίδια: αμερικανική ερμηνεία της λέξεως «silver» όταν σχε­ τίζεται με φωτογραφικά θέματα. silver tongue: στην αγγλική γλώσσα σημαίνει εύγλωττη, πειστι­ κή. η ίδια η έκσταση: Αναφερόμενος στην κατάσταση της Plath, ο Hughes δίνει τον νεοπλατωνικό ορισμό της έκστασης όχι μόνο ως υπέρβαση αλλά και ως εμπεριέχουσα τους φυσικούς νό­ μους του σώματος. Ted Hughes, «Notes on the chronological

order of Sylvia Plath's poems», Tri-Quarterly, no. 7 (Fall 1966), σελ. 88. μυστικό ρόδο: Ανήκει στην Ίσιδα και συμβολίζει την αγάπη που έχει απελευθερωθεί από τη σάρκα. Στην ποίηση της Plath ο Hughes συμβολίζεται με το τριαντάφυλλο (το αγαπημένο άνθος του, το άνθος της Αγγλίας και το άνθος στο οικόσημο του κολε­ γίου του στο Cambridge), αγγείο του πνεύματος: Έμβλημα της Ίσιδος. Στάχτες - με αέρα: Αν η Frieda έφτιαχνε ένα ποίημα μιμούμενη τους στίχους της Sylvia στο ποίημα «Λαίδη Λάζαρος» («Στάχτη, στάχτη - / Ανασκαλεύεις κι ανακατεύεις. / Σάρκα, κόκαλο άλλο μη γυρεύεις-/ Ένα σαπούνι, / Μια βέρα, / Ένα σφράγισμα χρυ­ σό. / Χερ Θεέ, Χερ Εωσφόρε Προσέξτε / Προσέξτε! / Μες απ' τη στάχτη / Με τα κόκκινα μαλλιά μου ανασταίνομαι τη μέρα / Και τρώω τους άντρες σαν αέρα.»), ίσως να το έγραφε κάπως έτσι, λέων που υπεραμύνεται της διατήρησης των δασών: Ο Hughes γεννήθηκε στο ζώδιο του Δέοντος. Καθώς το σώμα μου - μητέρας τους: Οι τελευταίοι στίχοι του ποιήματος «Life After Death», Birthday Letters, οελ. 183. πύρινα λάδια: «in a flaming of oils» από το ποίημα «Portraits» στο Birthday Letters, σελ. 104. «Πυρετός 40"», «Λαίδη Λάζαρος», «Μπαμπά»: «Fever 103"», «Lady Lazarus», «Daddy»: Τίτλοι ποιημάτων της Plath από τη συλ­ λογή Ariel.

Assia και Shura: Η Assia Wevill Gutman, Εβραία πρόσφυγας, πέ­ ρασε τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο στην Παλαιστίνη και αμέσως με­ τά εγκαταστάθηκε με τους γονείς της στον Καναδά. Μετά το θά­ νατο της Plath απέκτησε με τον Hughes την Shura. Μάνα και κό­ ρη έγιναν αυτόχειρες και πέθαναν αφήνοντας το γκάζι της κουζί­ νας ανοιχτό όπως και η Plath. 0 Hughes τούς αφιερώνει την ποι­ ητική συλλογή του Crow και ένα από τα ογδόντα οκτώ ποιήματα των Birthday Letters, το «Dreamers», χρυσαφένιο λωτό: Στην Αρχαία Αίγυπτο ο λωτός θεωρείτο ότι έφερε τον ήλιο μέοα του και, όπως το νούφαρο, έβγαινε μέσα από αρχέγονα νερό. Κάθεται επάνω του ο Ώρος, ο γιος της Ίσι­ δος, και συμβολίζει τη γονιμότητα, το θάνατο, την ανάσταση και τον ήλιο. Η επιγραφή από το Bhagavad Gita στην ταφόπλακα της Sylvia Plath στο Νεκροταφείο Heptonstall οροθετεί: «Ακόμη κι ανάμεσα στις άγριες φλόγες μπορεί να φυτρώσει ο χρυσαφένιος λωτός.»

Υστερόγραφο

ται και πάλι βυθίζεται στη λίμνη το λυκόφως; Πώς εννοούν τη μαρτυρία οι αναγνώστες; «Απ' το βυθό της λίμνης, απλανείς α­ στέρες ορίζουν τη ζωή»: Sylvia Plath. «Κανείς δεν μαρτυρεί για τον μάρτυρα»: Paul Celan.

13 Αυγούστου 1998 Πόρος Τροιζηνίας

Ανοίγει το γράμμα σαν πόρος στο δέρμα της λίμνης. Οι εικόνες των ποιητών καθρεπτίζονται στο κόκκινο μάτι της. Στον σταχτή βυθό παραμονεύει η Λερναία Ύδρα. Τι θυσιάζουν προς τιμήν της οι ποιητές; Τι απογίνονται οι εφιαλτικές λέξεις που πασχίζουν να είναι αληθινές; Επιζούν; Ένα δρώμενο; Ένα κεφάλι που αναδύε­

Φρίντα

. το θέμα του μήνα

Ο ΝΕΩΤΕΡΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Γιάννης Τσιγκρας

Διεύθυνση: Παναγιώτης Κονδύλης

Ο ΤΕΡΜΑΤΟΦΥΛΑΚΑΣ ΤΩΝ ΠΑΡΚΩΝ

Ντάνιελ Μπελ 0 ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ

(Διηγήματα) Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Ν Ε Φ Ε Λ Η

ΚΕΝΤΡΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ & ΕΡΕΥΝΩΝ ΤΟ ΦΥΛΟ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ Ε ξο υ σ ία , γυ να ίκ ες κ α ι ιδ ιό τη τα του π ο λίτη Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Το πολυσυζητημένο βιβλίο του Μπελ αποτελεί μιαν από τις διεισδυτικότερες αναλύσεις του παρόντος των δυτικών μεταβιομηχανικών, κοινωνιών και συνάμα μια βαρύνουσα προσπάθεια πρόγνωσης του μέλλοντος τους, που απειλείται από τη σύγκρουση ασυμβίβαστων τάσεων στους κόλπους τους.

--------------· * # ---------------

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Ν ΕΦ ΕΛ Η

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 10 680, Τηλ. 36.07.744 e-mail: nefeli-p@otenet.gr

Ν Ε Φ Ε Λ Η

HISTOREIN a r e v i e w o f th e p a s t -

-

...... Ε Κ Δ 0

a n d o t h e r s to r i e s

Μ Ο Λ ΙΣ

Σ Ε Ι Σ

ΚΥ Κ Λ Ο Φ Ο ΡΗ ΣΕ

Ν Ε Φ Ε Λ Η

/x c v

ιτο πνχοΣιονπιον

z a κ nτ t pi nτ a

’ Ih n M ic ΑρετουΑάκπϋ: Πτεριντά-Λιοτάρ. Συγκϋίσεΐζ και αποκϋίσειη ωη npoc την έννοια iqc «διαφοράς • Γιώργος Βέϋτσος: Derrida, αυτός που δεν γράφει • Οημήτρης ΟημπρούΒης: 0 Πιερινιά, οι ϋογοιεχνικές σπουδές κι η ΓΠαριορή • Οιονύσης ΚαβΡαΒάς: 0 νόμος ίου οίκου • (Πίνα ΚαραΡανιά: 0 ίΐτεριντο, ο ΙΪΙαρΕ και τα στοιχειά • Ρισάρ Ηϋάιν: 0 Πιερινιά ore δόοκατίος • ΙΐΙισέϋ Αις: Η φΐόοοοφίκή διαδρομή του Πιερινιά • Λευκή ΠΙοΑφέση: Φανταστική πτήση • Αριστείδης ίϊίπαδιάς: ϊο πέπϋο ιης Πηνεδόπης: 0 Πιερινιά ως φυσικός • Βαγγέδης Ιϋπιτσώρης: Ταίιδεΰονιας: από τη διαμονή στην παραμονή • Οήμηιρα Ρούπο: Χρονοδόγιο Το διαβάζω

(υΒερνοχώρο: http://book.culture.gr

■

ι ------------ 1

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ » σειρα< ΝΙΚΟΣ ΚΟΤΡΙΔΗΣ

ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Προτάσεις ερμηνείας Για την Β' Λυκείου Νένα Κοκκινάκιι ΑγάΟη Γεωργιάδου Νάγια Γιαννακίτσα

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα Ζαλόγγου 11, 106 78 Αθήνα, τηλ. κέντρο 3301208 www.kastaniotis.com

Σ

Ε

Β

Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

Είναι η ιστορία ενός συγγραφέα που κάποια στιγμή πάει και τον βρίσκει μια πραγματικά τρελή. Είναι 21-22 ετών και τον πλησιάζει με μια φοβερή ενέργεια που έχουν μόνο οι τρελοί. Και όταν με κάποιο τρόπο φεύγει, τότε αυτός εμπλέκεται σ’ αυτή την ιστορία. Φτάνει κάποια στιγμή να ταυτιστεί μαζί της. Να την αγαπήσει και να ταυτιστεί. Και ο μόνος τρόπος για να την ξαναζωντανέψει είναι να γράψει ένα βιβλίο γι’ αυτήν. Δηλαδή να βάλει κι αυτός το δικό του χέρι στη φωτιά...

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ @ Κ Ε Δ Ρ Ο Σ