Τεύχος 394

Α Ν Α Γ Ν Ο Σ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ · ΦΡ. Ζ Α Κ Ο Μ Π . Ν. Θ Ε Μ Ε Λ Η Σ · Α. Μ ΙΧ Α Λ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ · ΓΚ, Σ Ο Υ ΙΦ Τ · Β. Σ Τ Ε Ρ ΙΑ Δ Η Σ

Στη σύγχρονη Πύλο μια Ιταλίδα πασχίζει να λυτρώσει τον αγαπημένο της από ό,τι κρυφό τον βασανίζει, ώσπου μ πλέκεται σ ε ένα μυστήριο το οποίο καλείται να εξιχνιάσει και έρχετα ι αντιμέτωπη με φ ο β ε ρ έ ς αποκαλύψ εις.

Η ιστορία του Τ ζόζεφ Πωλ ΠΙΝΟ ΚΟΡΡΙΑΣ

ΜΠΛΕ

Τζέρνιγκαν, που καταδικάστηκε σε θάνατο, εκτελέστηκε μετά δώδεκα χρόνια αναμονής στην πτέρυγα των θανατοποινιτών και «αναστήθηκε», μέσα στον κυβερνοχώρο. Μια συνταρακτική δημοσιογραφική έρευνα γύρω από μιαν απίστευτη, αληθινή περίπτωση.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ [f] PERUGIA

T I N A Ζ Ω Γ Ο Π Ο \Α Ο Υ Λόντου 8 - Σόλωνος 116,106 81 Αθήνα Τηλ.: 3816559, 3803193, Fax: 3821158

ΕΠΙΚΑΙΡΙΚΑ 21 Bestseller 2 2 ΕπβιηοΙδαΜαρτίου 2 4 Boaxuvoadec 27 ΕΕώστης Γράφβι ο Γιάννπς Δβληολάνης 2 8 Κοντρόλ Γράφβι ο Κώστας Πάρλας 2 9 Ευκαιρίαςδοθβίσηο Ησκέψη και η πέψη Γράφβι ο Βαγγέλης Πανταζής 3 2 ΤοΕένοΒιΒλΙο ΕπιμέλβιαΗλΙας ΜαγκλΙνης 3 4 Άοθοο 21ηΜαρτίου: Ηημέρα της Ποίησης Γράφβι η Λύνηα Στεφάνου

38 Σαλόνι Δημήτρης Δασκαλόπουλος:«Ο παρωδίας έχουν σχέση μβ τηνπρόσληψη της καβαφικήςποίησης» 40 ΣυνέντβυΕη Γιώονος Δαοδανός: «Στηναγορά τουΒιβλίου κυριαρχούνολιγοηωλιακές τάσεις» ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑ 4 7 Συνεργάστηκανοι: Βαγγέλης Αθανασόπουλος, Γιώργος Βέης, Γιώργος Δανιήλ, ΦίλιπποςΔρακονταβιδής, ΛΙλυ Εξαρχοπούλου, Γιώργος Κβντρωτής, Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης, Γιάννης Σ. Παπαδάτος, Βασίλης ΡούΒαλης, Αλέξης Σταμάτης, ΠαναγιώτηςΤσιαμοόρας, Νικ. Λυκ. Φσρόπουλος 4 9 Σβα' πρόσωπο Αμάντα Μιχαλοπούλου 61 Σβα'πρόσωπο Βασίλης Στεριάδης

ΗΑμερική τω¥ μειονοτήτων

ΤΑ ΠΑΛΙΑ 82 Ξένοδιήνηυα ΈντγκαρΆλαν Πόβ: Ηστενόμακρη κάσσα 8 8 Φιλολονικά χοονονοατρήυατα Κώστας Βάρναλης: Γεώργιος Σωτηριάδ^ββ

Γιώργος O a p M c

Μ Η Ν Ι Α Ι Α

ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΜΗΝΑ 109 ΗΑμερική τωνμειονοτήτων Επιμέλειακαι Εισαγωγή: ΝτόραΤτ 113 Γιώργος Καλόγερός: Ελληνισμόςκαι Η.Π.Α.: Λόγιας και λογοταχνικί 118 Χριστίνα Ντόκου: Παλεύονταςμε τονάγγελο: ΗαμερικανοεΒραϊκή \ 124 Μαρίνα Μαγδαληνού: Ηαναζήτηση τηςεθνικής ταυτότηι ιταλοαμερικανική λογοτεχνίαστηνΑμερική 128 Αντριάννα Kc μητρικήςχώρας σε έργαΑμερικανών ιης ΚαραϊΒικής 133 Ντόρ Φλογερής Αγάπης»: ΗΛουΙζ Έρντριχκαι τομυθιστόρημα τωνΑμερικ »: Η«άλλη»όψη τηςΑμερικής: Σκέψεις για τηναφρικί 142 ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ

Ε Π Ι Θ Ε Ω Ρ Η Σ Η

Τ Ο Υ

Β Ι Β Λ Ι Ο Υ

No 394 ΜΑΡΤΙΟΣ 1999 ISSN 1106-1383 Σύνταξη:33,01.313-33.01.239 Λογιστήριο:33,01.241 Διαφημίσεις:33.01.313 Συνδρομές:33.01.315 Fax:33.01.3t« Ιδρυτής:ΠερικλήςΑθανααώουλος Διευθυντής: ΗρακλήςΠαηαλθξης Σύνταξη:ΓιώργοςΓαλάντης, ΣοφίαΓεμενάκη, ΒασίληςΚαλαμαράς, ΛάμπροςΚουλελής, ΝένηΡάις, ΒάσωΣπάθή. Υπεύθυνηοικονομικών:ΒάσωΣπάθή Συνδρομές: ΑθανασίαΣπάθή Διαφημίσεις:ΗρακλήςΠαηαλέξης Επιμέλεια- Διορθώσεις: ΒΙκυΚωτσοδέλου Στοιχειοθεσία: ΦωτεινήΒλασιώτουΗλεκτρονικήΣελιδοποίηση-Διαχωρισμοί: ΜαρίαΖαχαριουδάκη,τηλ. και fax: 38.21.700 Φιλμ-Μοντάζ: ΜΥΡΙΚΗΓραφικέςΤέχνες, ΖωοδόχουΠηγής36, τηλ.: 38.44.265-38.12.373 Εκτύπωση:Δ. ΠρΙφτης& Υιοί ΟΕ. Σωνιέρου6,τηλ.: 5232323 Βιβλιοδεσία: Μ. Φουντουλάκης, Παπανικολή13,Αιγάλεω, τηλ.: 5987432 Διανομή:ΝέοΠρακτορείοΤύπου Ιδιοκτησία: ΓιώργοςΓαβαλάς&ΣΙΑΕ.Ε. Εκδότης:ΓιώργοςΓαλάντης Κεντρικήδιάθεση:Αθήνα:«διαβάζω», Α. Μεταξά26, Αθήνα10681,Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο«Κέντροτουβιβλίου»,Λασσάνη9, τηλ. 237.463 Καλλιτεχνικήεπιμέλεια- Σύνθεσηεξωφύλλου: ΜαρίαΖαχαριουδάκη

-------------------------------- ^

--------------------------------

ΕΚΔΟΣΕΙΣ σύ γχρονη

m

ξένη

A n t o n io Μ ο ϊν ιο θ Μ ο λινα

ΠΑΤΑΚΗ λ ο γ ο τ ε χ ν ία

Α ρτουρο Π ερεθ Ρ εβ ε ρτε

Πανσέληνος

Η λέσχη «Δουμάς»

Μετάφραση: Αημήτρης Δημουλάς

Η σκιά του Ρισελιέ

ή

μ υ θ ι στό ρη μ a

Μετάφραση: Αημήτρης Δημουλάς

Σε μια μικρή ανεμοδαρμένη πόλη της Ανδα­ λουσίας ένα κοριτσάκι βρίσκεται νεκρό σ’ ένα πάρκο μια νύχτα με πανσέληνο. Ο τρόμος πέφτει βαρύς πάνω απ’ την πόλη, μαζί με το χειμώνα. Τα πρόσωπα του δράματος: ο επιθεωρητής που μόλις έχει μετατεθεί από το Μπιλμπάο και χτενίζει την πόλη μέρα νύχτα σαν να κρέ­ μεται η ζωή του από τη σύλληψη του δολο­ φόνου, η δασκάλα του θύματος, που συγκινεί με την ευαισθησία της, ο πατέρας Ορδούνια, πεπεισμένος πως τα μάτια είναι ο κα­ θρέφτης της ψυχής, η μικρή Πάουλα, το παρ’ ολίγον επόμενο θύμα, ο ιατροδικαστής, ο δο­ λοφόνος, τέλος, που γνωρίζει μόνο το μίσος και την υποταγή... Το τελευταίο μυθιστόρημα του Ισπανού Αντόνιο Μουνιόθ Μολίνα είναι ίσως το πιο σημα­ ντικό βιβλίο ενός πολύ μεγάλου συγγραφέα της εποχής μας.

μυθιστόρημα

Μπορεί ένα βιβλίο να γίνει αντικείμενο αστυ­ νομικής έρευνας σαν να επρόκειτο για ένα έγκλημα, με ίχνη στις σελίδες του, στις γκραβούρες του και στα διακριτικά της εκτύπω­ σής του; 0 Λούκας Κόρσο, ένας μισθοφόρος της βιβλιοφιλίας, πρέπει να βρει την απ ά ­ ντηση σ’ αυτό το ερώτημα όταν αναλαμβά­ νει μια διπλή αποστολή από τους πελάτες του: να διαπιστώσει τη γνησιότητα ενός χει­ ρόγραφου κεφαλαίου των Τριών Σωματοφυ­ λάκων και να λύσει το αίνιγμα ενός παρά­ ξενου βιβλίου, που κάηκε το 1667 μαζί με τον άνθρωπο που το τύπωσε. Η έρευνα τον παρασέρνει σε μια επικίνδυνη αναζήτηση, που θα τον φέρει στα αρχεία της Ιερής Εξέ­ τασης, στα απαγορευμένα βιβλία, σε σκονι­ σμένα ράφια βιβλιοπωλείων και στις εκλε­ κτές βιβλιοθήκες φημισμένων συλλεκτών.

ΘΕΟΣ&ΘΡΗΣΚΕΙΑ* G

O

D

&

R

E

L

I

G

I

O

N

To πρώτο δ ιεθνές ελληνικό περιοδικό που ενημερώ νει σε παγκόσμιο επίπεδο για όλες τις ε ξ ε λ ίξ ε ις που αφορούν την παρουσία του θεού μέσα από τις θρησκείες Α Ρ Η Σ

Τ Ε Ρ Ζ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

-

Ε Ι Δ Ι Κ Ε Σ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Ν ε ε ς Ε κ δ ό σ ε ις [ τ ο υ Κ έ ν τ ρ ο υ Ε λ λ η ν ικ ή ς Γ λ ω σ σ ά ς

ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΙ ■% ΘΥΛΑΚΟΙ ί ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Ο ΥΜΝΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΕΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ Θεσσαλονίκη 1998, σελ. 226 ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΙ ΘΥΛΑΚΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Διεθνών Εκπαδευτικών Σχέσεων του ΥΠΕΠΘ) Αθήνα 1998, σελ. 160 Στη δίγλωσση έκδοση (ελληνικά-αγγλικά) εξετάζονται διαλεκτικές εκδοχές της ελ­ ληνικής γλώσσας, που επιζούν σε περιο­ χές εκτός της ελληνικής επικράτειας: πο­ ντιακό ιδίωμα της Τραπεζούντας, μαριουπολίτικα Ουκρανίας, κατωιταλικά ιδιώμα­ τα, σαρακατσάνικα της Βουλγαρίας, Κρη­ τικό ιδίωμα στον Λίβανο και στη Συρία.

Ο συλλογικός αυτός τόμος συστεγάζει το κείμενο του Ύμνου εις την Ελευθερία ν του Διονυσίου Σολωμού, τις τρεις πρώτες πλήρεις φιλελληνικές μεταφράσεις του στα γαλλικά, αγγλικά και ιταλικά —που κυκλοφόρησαν σχεδόν ταυτόχρονα το 1825 στο Παρίσι, στο Λονδίνο και στο Με­ σολόγγι— και τη σχολιασμένη καταγραφή 80 ακόμη μεταφράσεων του ποιήματος σε 16 γλώσσες, που καλύπτουν το χρονικό διάστημα 1824-1998.

Κέντρο Ελληνικής Γλωσσάς

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Προοδος Δ ιανομή Β ιβλίων α .ε.ε.ε. ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ 5, 10681 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.: (01) 3830889, FAX: (01) 3829207 ΠΡΟΞΕΝΩΝ 7, 54632 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΤΗΛ.: (031) 235364, FAX: (031) 283523

Φ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΝΕΕΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΕΣ

Ν Α Γ Κ I Ι \/Ι ΓΊ Μ Α Χ Φ Ο Υ Ζ Μετ. Πέρσα Κουμούτση

Μετ. Καίτη Οικονόμου

Μετ. Μαρία Αγγελίδου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 -106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 36 02 535.3618 654, FAX. 01 - 36 40 683

http: www.psichogios.gr E-mail: psicho@otenet.gr

Jc f r : m m m m

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΑΓΡΑ

ΤΑ

ΜΕΤΡΑ ΚΑΙ Τ Α

ΣΤΑΘΜΑ ΑΓΡΑ

ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ ΖΕΜΦΥΡΑ Ή ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟΝΤΗΣ ΠΑΣΙΦΑΗΣ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ - ΙΣΤΟΡΙΑ Π ό τε κ α ι πώς κατόρ θω σ αν ο ι Έ λ λ η ν ε ς ν α ε π ικ ρ α τ ή σ ο υ ν σ τ ο ν ε λ λ α δ ικ ό χ ώ ρ ο; Ο R o b e rt D re w s σ υ ν δ υ ά ζ ε ι π ρ ω τότυ π α τ α ε υ ρ ή μ α τ α τ η ς α ρ χ α ιο λ ο γ ικ ή ς σ κ α π ά ν η ς κ α ι τ η ς γ λ ω σ σ ο λ ο γ ία ς μ ε τ α δ ε δ ο μ έ ν α τ η ς π ο λ ε μ ικ ή ς τ έ χ ν η ς . Τ ο π ό ρ ισ μ ά τ ο υ ε ίν α ι α ν α π ά ν τ εχ ο : ο ι ν ε κ ρ ο ί π ο υ β ρ έ θ η κ α ν σ τ ο υ ς β α σ ιλ ικ ο ύ ς τά φ ο υ ς τω ν μ υ κ η ν α ϊκ ώ ν π ό λ εω ν ή τα ν ν ε ό φ ε ρ τ ο ι σ την Ε λλάδα.

Ο C h r is tia n H a b ic h t μ α ς υ π ε ν θ υ μ ίζ ε ι ό τ ι η ι σ τ ο ρ ία τ η ς Α θ ή ν α ς δ ε ν τ ε λ ε ιώ ν ε ι μ ε τ η μ ά χ η τ η ς Χ α ιρ ώ ν ε ια ς . Α π ό τ η ν ε π ικ ρ ά τ η σ η τ ω ν Μ α κ ε δ ό ν ω ν μ έ χ ρ ι τ η ν κ α τ ά λ υ σ ή τ ο υ απ ό τ ο ν Ο κ τ α β ια ν ό , τ ο α θ η ν α ϊκ ό κ ρ ά τ ο ς -π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο ή λ ιγ ό τ ε ρ ο α υ τ ό ν ο μ ο - σ υ ν ε χ ίζ ε ι ν α λ ε ιτ ο υ ρ γ ε ί, ε ν ώ η Α θ ή ν α ω ς π ν ε υ μ α τ ικ ή ο ικ ο υ μ ε ν ικ ή μ η τρ ό π ο λ η δ ια τ η ρ ε ί τ η ν α κ τ ιν ο β ο λ ία τη ς .

Σ τ ο ά κ ο υ σ μ α τ η ς λ έ ξ η ς Τ σ ιγ γ ά ν ο ς ή Γ ύ φ τ ο ς έ ρ χ ε τ α ι σ το ν ο υ μ ια ε ικ ό ν α ο ικ ε ία απ ό έ ν α χώ ρ ο α ν ο ίκ ε ιο . Η μ ε λ έ τ η α υ τ ή τ ο υ A n g u s F ra s e r μ α ς π ρ ο σ φ έ ρ ε ι π ο λ ύ τ ιμ ε ς π λ η ρ ο φ ο ρ ίε ς γ ια τ η ν κα τα γ ω γ ή , τ α χ α ρ α κ τ η ρ ισ τικ ά , κ α ι τ η ν ισ τ ο ρ ία α υ τ ή ς τ η ς ξ ε χ ω ρ ισ τή ς π λ η θ υ σ μ ια κ ή ς -ε θ ν ο π κ ή ς ο μ ά δ α ς απ ό τ ο Μ ε σ α ίω ν α έ ω ς τ ις μ έ ρ ε ς μ α ς .

O A . Β. B o s w o rth π α ρ ο υ σ ιά ζ ε ι τ ο ν μ η χ α ν ισ μ ό κ α τ ά χ τ η σ η ς ενός μεγάλου μ έρους τ ο υ τ ό τ ε γ ν ω σ το ύ κ ό σ μ ο υ απ ό τ ο ν Μ . Α λ έ ξ α ν δ ρ ο κ α ι τ η δ η μ ιο υ ρ γ ία τ η ς α υ τ ο κ ρ α τ ο ρ ία ς το υ . Α ν α λ ύ ε ι ε π ίσ η ς τ ο υ ς τ ρ ό π ο υ ς ε δ ρ α ίω σ ή ς τ η ς κ α ι τ η θ ε ο π ο ίη σ η τ ο υ π ρ ω τ ε ρ γ ά τ η τ η ς . Τ ο β ιβ λ ίο α υ τ ό θ ε ω ρ ε ίτ α ι απ ό τ α ε γ κ υ ρ ό τ ε ρ α γ ια τ ο ν Μ έ γ α Α λ έ ξ α ν δ ρ ο .

Τ ι έ ν ιω θ α ν ο ι α ρ χ α ίο ι Έ λ λ η ν ε ς ό τα ν έρ χ ο ν τα ν σ ε επ αφ ή μ ε ξ έ ν ο υ ς π ο λ ιτ ισ μ ο ύ ς ; Π ε ρ ιέ ρ γ ε ια , φ ό β ο , σ ε β α σ μ ό , υ π εροχή; Ο A lb re p h t D ih le α π ο δ ε ικ ν ύ ε ι πω ς ο ι Έ λ λ η ν ε ς π α ρ α μ έ ν ο υ ν β α σ ικ ά α ν ο ιχ τ ο ί κ α ι α ν ε κ τ ικ ο ί α π έ ν α ν τ ι σ το δ ια φ ο ρ ε τ ικ ό κ α ι τ ο υ ς ξ έ ν ο υ ς κ α ι ο ύ τ ε η ε μ π ε ιρ ία τ ω ν Π ε ρ σ ικ ώ ν Π ο λ έ μ ω ν κ α τ ά φ ε ρ ε ν ' α λ λ ά ξ ε ι τη στάσ η το υ ς. Η α λ λ α γ ή α π έ ν α ν τ ι σ το ξ έ ν ο , τ ο α λ λ ό τρ ιο , ε π έ ρ χ ε τ α ι σ τ α χ ρ ό ν ια τ η ς π α ρ α κ μ ή ς τ η ς π ό λ η ς -κ ρ ά τ ο υ ς , δ η λ α δ ή μ ε τ ά τ ο ν Π ελ ο π ο ν ν η σ ια κ ό Π ό λ ε μ ο .

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Ο Δ Υ Σ Σ Ε Α Σ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΗ 3 - 1 1 4 7 1 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326, 36.25.575 - FAX 36.48.030

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 - ΤΗΛ. 32.12.111

ΟΔΥΣΣΕΑΣ - ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Ύ σ τ ε ρ α απ ό τ η β ία ιη ε π ίθ ε σ η π ο υ δ έ χ ε τ α ι ο κ ύ ρ ιο ς Ρ η β - έ ν α ς ε ξ η ν τ ά χ ρ ο ν ο ς ο μ ο φ υ λ ό φ ι­ λ ο ς δ η μ ό σ ιο ς υ π ά λ λ η λ ο ς - απ ό μ ια α ρ σ ε ν ικ ή π ό ρνη , ξ υ π ν ά ε ι σ το μ ε λ α γ χ ο λ ικ ό δ ω μ ά τ ιο ε ν ό ς ν ο σ ο κ ο μ ε ίο υ . Τ ο γ ε γ ο ν ό ς τ η ς ε π ίθ ε σ η ς κ α ι ο ό μ ο ρ φ ο ς ν ε α ρ ό ς α σ θ ε ν ή ς σ τ ο δ ιπ λ α ν ό κ ρ ε β ά τ ι γ ίν ο ν τ α ι α φ ο ρ μ ή γ ια ε ν δ ο σ κ ό π η σ η κ α ι γ ια έ ν α γ λ υ κ ό π ικ ρ ο τ α ξ ίδ ι σ το π α ρ ε λ θ ό ν : σ τ η σ κ ο τ ε ιν ή π ε ρ ίο δ ο τ ο υ μ α κ α ρ θ ισ μ ο ύ , τω ν δ ιώ ξ ε ω ν τ ω ν ο μ ο φ υ λ ό φ ιλ ω ν - κ α ι ό χ ι μ ό ν ο .

Η α σ υ ν ή θ ισ τη ισ τ ο ρ ία α γ ά π η ς α ν ά μ ε σ α σ ε μ ια β ιβ λ ιο θ η κ ά ρ ιο κ α ι έ ν α ν έ φ η β ο π ο υ ε ίν α ι κ α τ α δ ικ α σ μ έ ν ο ς ν α γ ίν ε ι ο ψ η λ ό τερ ο ς άνθρω π ος τ ο υ κ όσ μ ου. Μ ια τ ρ υ φ ε ρ ή ισ τ ο ρ ία , ό π ο υ δ ύ ο σ χ ε δ ό ν « α π ρ ο σ ά ρ μ ο σ τα » π λ ά σ μ α τα μ α θ α ίν ο υ ν ν α σ τ η ρ ίζ ο ν τ α ι σ ε μ ία α ν ώ τ ε ρ η δ ύ ν α μ η , τ η δ ύ ν α μ η τ η ς κ α ρ δ ιά ς .

Κ α ρ ν α β ά λ ι σ τ η Ρ ώ μη. Χ α ρ ο ύ μ ε ν ο ι μ α σ κ α ρ ά δ ε ς , τ σ α ρ λ α τ ά ν ο ι, μ ά γ ο ι, α λ η θ ιν ο ί κ α ι φ α ν τ α σ τ ικ ο ί π ρ ίγ κ ιπ ε ς κ α ι π ρ ιγ κ ίπ ισ σ ε ς , δ ο κ ιμ ά ζ ο υ ν σ' έ ν α γ α ϊτ α ν ά κ ι π α ρ ε ξ η γ ή σ ε ω ν τ ο ν έ ρ ω τ α ε ν ό ς φ τω χ ο ύ ζ ε υ γ α ρ ιο ύ : τ η ς π α ν έ μ ο ρ φ η ς κ ε ν τ ή σ τ ρ α ς Υ α κ ίν θ η ς κ α ι τ ο υ φ α ν τ α σ μ έ ν ο υ η θ ο π ο ιο ύ Τ ζ ίλ ιο Φ ά β α .

Α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ία , π ρ ο ο δ ε υ τ ικ ή ψ υ χ ια τ ρ ικ ή κ α ι π ο ίη σ η α π ο τ ε λ ο ύ ν τ ο υ ς κ ύ ρ ιο υ ς ά ξ ο ν ε ς σ τ ο υ ς ο π ο ίο υ ς κ ιν ο ύ ν τ α ι ο ι ή ρ ω ε ς τ ο υ τ ε λ ε υ τ α ίο υ μ έ ρ ο υ ς τ η ς π ε ρ ίφ η μ η ς π ο λ ε μ ικ ή ς τ ρ ιλ ο γ ία ς τη ς Π α τ Μ π ά ρ κ ερ , γ ια τ ο ο π ο ίο η σ υ γ γ ρ α φ έ α ς α π έ σ π α σ ε τ ο β ρ α β ε ίο BOOKER 1995. Μ η χ ά σ ε τ ε τ α δ ύ ο ά λ λ α (α υ τό ν ο μ α ) μ έ ρ η Ζ ω ν τα ν ο ί ξ α ν ά κα ι Τ ο μ ά τ ι σ τη ν π ό ρ τα .

Τ α ϊλ ά ν δ η , π α ρ α ισ θ η σ ιο γ ό ν ε ς ο υ σ ίε ς , α π ό μ α κ ρ α , α π ρ ό σ ιτα ν η σ ιά κ α ι ν ε ο λ α ία απ ό ό λ α τ α μ ή κ η κ α ι π λ ά τη τ η ς γ η ς σ ε α ν α ζ ή τ η σ η τ ο υ π ρ ω τό γ ο ν ο υ , τ η ς α λ η θ ιν ή ς π ε ρ ιπ έ τ ε ια ς . Τ ρ ε ις τ α ξ ιδ ιώ τ ε ς θ α ε ν ώ σ ο υ ν τ ις τ ύ χ ε ς τ ο υ ς , α ν α ζ η τ ώ ν τ α ς τ ο ιδ α ν ικ ό μ έ ρ ο ς , τ η ν π α ρ α λ ία τ ω ν ο ν ε ίρ ω ν τ ο υ ς . Μ ό ν ο π ο υ η ξ ε γ ν ο ια σ ιά κ α ι τ ο α θ ώ ο π α ιχ ν ίδ ι τ ο υ κ α λ ο κ α ιρ ιο ύ θ α μ ε τ α τ ρ α π ε ί σ ε ε φ ιά λ τ η .

Η ελπίδα πάγωσε στις κορφές Η α ν α μ έ τ ρ η σ η μ ε τ ' α γ ρ ιε μ έ ν α σ τ ο ιχ ε ία τη ς φύσης, τα τα ν κ ς κ α ι τ' αεροπ λάνα, χ ιλ ίω ν τ ρ ια κ ο σ ίω ν ξ υ π ό λ υ τω ν κ α ι π ε ιν α σ μ έ ν ω ν ά ο π λ ω ν « μ αχητώ ν». Η μ α ρ τ υ ρ ικ ή π ο ρ ε ία τ η ς « Τ α ξ ια ρ χ ία ς α ό π λ ω ν Ρ ο ύ μ ε λ η ς » (α λ λ ά κ α ι ο λ ό κ λ η ρ ο υ τ ο υ ε λ λ η ν ικ ο ύ λ α ο ύ ) προς το ν ό λεθ ρο , μ ια λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ή κ ά θ ο δ ο ς σ τ η ν κ ό λ α σ η τ ο υ Ε μ φ υ λ ίο υ .

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Ο Δ Υ Σ Σ Ε Α Σ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΗ 3 - 114 71 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326, 36.25.575 - FAX 36.48.030 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: ΣΤΟΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ - ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ 5 - ΤΗΛ. 32.12.111

tS

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΜΟΣ

ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ 7, 106 78 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 33 04 196 - 38 30 604, fax: 38 19 439

Π. Μ. Σωτήρχος Η ΚΟΡΗ ΜΟΥ Η ΞΕΝΗΤΕΙΑ Μυθιστόρημα Μ έ την “Κ Ο Ρ Η Μ Ο Υ Τ Η Ν Ξ Ε Ν Η Τ Ε ΙΑ ” ό Π . Μ . Σ Ω Τ Η Ρ Χ Ο Σ ολοκλη­ ρώνει την έπική τριλογία του, πού άρχισε μέ τό “Δέντρο τής ’Ανατολής” καί συνεχί­ στηκε μέ την “Γιαγιά μου την "Αλωση”, γιά νά δώση την τρίπτυχη εικόνα τοΰ Νέου Ε λληνισμού, καθώς πορεύεται μέ αναμμένες τίς λαμπάδες του, μέσα στό δύσβατο καί σκληρό τοπίο τής Δυτικής Ευρώπης. Ή “Κ Ο ΡΗ Μ Ο Υ Η Ξ Ε Ν Η Τ Ε ΙΑ ” καθρεφτίζει τίς δυνάμεις καί τίς αδυναμίες τοΰ Γένους στούς νεώτερους χρόνους, αλλά χωρίς νά χάνη την καρδιοζύμωτη λεβεντιά, τό φιλότιμο γιά την ζωή καί τό μεράκι του προσανατολισμένο στην αθανασία.

Π. Μ. ΣΩΤΗΡΧΟΣ

Η ΚΟΡΗ ΜΟΥ Η ΞΕΝΗΤΕΙΑ Μοθιετέρημα

Έχδόσεις 'Αρμός

Π . Μ . Σω τήρ χ ος

Π . Μ . Σ ω τήρ χος

Η Γ ΙΑ Γ ΙΑ Μ Ο Υ Η Α Λ Ω Σ Η

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ Τ Η Σ ΑΝ ΑΤΟ ΛΗ Σ

Μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α

Μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α

Π. Μ. ΣΩΤΗΡΧΟΤ

Η ΓΙΑΓΙΑ ΜΟΥ Η ΑΛΩΣΗ Μυθιστόρημα

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟ ΛΗΣ

Εκδόσεις!Αρμός

Σ ·λ

Ε κδόσεις Π οιότητας

•Π. Ριζάλ (Ιωσήφ Νεχαμά) Θεσσαλονίκη η περιπόθητη πόλη •Η Σκόπελος και η πνευματική της παράδοση: Κ. Δαπόντες, I. Δρακιώτης, Π. Νιρβάνας •Οι ζωγράφοι: Γκόγια, Γκρός, Μάλεβιτς •Δοκίμια των Ε. Π. Τόμσον,Γκύ Ντεμπόρ, Λ. Μάμφορντ, X. Σεμπρούν, Ζ. Ελλύλ κ.α.

•Η φωτιά του Προμηθέα: Κριτικά δοκίμια για τον σύγχρονο τεχνολογικό πολιτισμό •Α. Ασσέο: Τί απέγιναν οι 70.000 εβραίοι της Θεσσαλονίκης X. Σεμπρούν: Η σιωπή είναι αβάσταχτη •Χάννα Αρεντ: Άνθρωποι σε ζοφερούς καιρούς Ρόζα Λούξεμπουργκ, ΒάλτερΜπένγιαμιν, ΜπέρτολτΜπρέχτ •Α. Παπαδιαμάντη: Γουτού Γούπατού

(Αρχαία-Μεσακονική-Νεάτερη)

νηςΚβ •Τα βιβλία του Κώστα Τομανά για την Θεσσαλονίκη

Σειρά: ΙΣΤΟΡΙΑ

DONALD Μ. N ICO L Καθηγητής Πανεπιστημίου

οι Τ ελευταίοι Αιώνες το υ Β υζάντιου

ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ! ΑΙΩΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1211-1453

Μ ετά φ ρ α σ η Στάθης Κ ομνηνός

Με 752 σελίδες, 15 εικόνες εκτός κειμένου, ένα χάρτη και ένα σχεδιάγραμμα

Ε Κ Δ Ο Σ Ε I Σ

ΠΑΠΑΔΗΜΑ Προσφορά στον Πολιτισμό Ιπποκράτσυς 8 Αθήνα Τηλ.: 36.27.318

Ο

ε κ δ ό σ ε ι ς

Κ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

ΡΟΜΠΕΡΤ ΛΙΝΤΕΛ

Ανύπαρκτη πολιτεία Ο Κ. Καβάφης, στο τέλος της δημιουργικής και ερω­ τικής ζωής του, και η Αλεξάνδρεια, στις στιγμές της ύ­ στατης λάμψης και της αμετάκλητης παρακμής της, κρύ­ βονται πίσω από τα φανταστικά πρόσωπα και τοπία αυτής της αριστοτεχνικής βιογραφικής μυθοπλασίας. Από έναν διακεκριμένο Αγγλο συγγραφέα που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Αίγυπτο και την Ελλάδα, ένα μυθιστόρημα για την πλατωνική φιλία και τα επικίνδυνα πάθη, για την τέχνη και τη ζωή σε κοσμοπολίτικα σαλόνια και κακόφημα κέντρα, στο σταυροδρόμι της Ανατολής και της Ευρώπης.

ΙΒΑΝ ΚΛΙΜΑ

Έρωτας και σκουπίδια Ο «έρωτας» και τα «σκουπίδια» είναι οι δύο πραγ­ ματικοί και συμβολικοί πόλοι γύρω από τους οποίους αυτό το μυθιστόρημα σκιαγραφεί τη ζωή στην Πράγα της δεκαετίας του ’80 και ξετυλίγει ένα μεγάλο πάθος. Μοιρασμένος ανάμεσα σε δύο γυναίκες, παλινδρομώ­ ντας ανάμεσα στο γράψιμο και τη ζωή, ο ήρωας ρίχνε­ ται σε μια απεγνωσμένη αναζήτηση της αλήθειας και της καθαρότητας σε αντίστιξη με τη βρομιά της πόλης, αλλά και με την ίδια την απόρριψη ανθρώπων και πραγμά­ των, που σημαίνει τη μετατροπή τους σε σκουπίδια.

ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ

Τον ύψους και τον βάθους Μια συλλογή από μικρές ιστορίες που έχουν στον πυρήνα τους το θέμα των πτήσεων και των πτώσεων και στον ορίζοντά τους μια νοητή γεωγραφία της Ελ­ λάδας. Το χιούμορ που τις διατρέχει αφαιρεί διακριτι­ κά από το Ύ ψος το υψηλό κι από το Βάθος το τραγικό, ενώ το ραβδάκι του παράδοξου αγγίζει καθημερινές καταστάσεις, πρόσωπα και αντικείμενα, θυμίζοντας πως η γραφή είναι μεταμόρφωση.

Κεντρική διάθεση: Σόλωνος 133,106 77 Αθήνα, τηλ. 3806305,3821813, fax 3838173, e-mail: alexcom@otenet.gr Βιβλιοπωλείο στη Στοά του Βιβλίου: Πεσμαζόγλου 5 / Σταδίου 44,105 64 Αθήνα, τηλ. 3311719

Χ ρήσιμ ες Ε κδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Σειρά: Αρχαία Ελληνική Γραμματεία - Μελέτες

G ERH ARD JAGER

0 ΝΕΩΤΕΡΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Διεύθυνση: Παναγιώτης Κονδύλης

Β έρ ν ερ Ζ ό μ π α ρ τ

ο

ΑΣΤΟΣ

Πνευματικές προϋποθέσεις και ιστορική πορεία του δυτικού καπιταλισμού

Καθηγητής Πανεπιστημίου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ

ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

. .......

I Μ ετάφ ρ α ση ΔΑΝ. I. ΙΑΚΩΒ

Καθηγ. Πανεπιστημίου ΜΙΛΤ. ΠΕΧΛΙΒΑΝΟΣ

Φιλόλογος Με 293 σελίδες

Στο βιβλίο αυτό μελετάται η γέννηση και εξέλιξη της καπιταλιστικής κοινω νίας. Ερευνώνται διεξοδικά ο ρόλος: τω ν προόδω ν της τεχνικής, των υ περπόντιω ν ανακαλύψεων, των εμπορικώ ν δραστηριοτήτων και συνάμα εκτίθενται τα φιλοσοφικά, θρησκευτικά και πολιτιστικά ρεύματα που συνέτειναν στην εμπέδωση και εξάπλωση του καπιταλιστικού πνεύματος.

Ένα βιβλίο κλασικό στην έρευνα του νεώτερου δυτικού πολιτισμού

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 10 680, Τηλ. 36.07.744

e-mail: nefeli-p@otenet.gr

Ε Κ Δ Ο Σ Ε I Σ

ΠΑΠΑΔΗΜΑ Προσφορά στον Πολιτισμό Ιπποκράτους 8 Αθήνα Τηλ.: 36.27.318

εκδόσεις

Απόπείρο Σκόρπιός

Πωλ ο Σκόρπιός και άλλα ϊτηγήματα

Μαντόγλου: Βιρχζίνκι Γουλφ Cafe

από την Αρμενία Γιώργος Χρησχέας Τ’ΐΛαίκες χου "Ερωτα

'Λ

ΑΠΟΠΕΙΡΑ: ΝΑΥΑΡ1ΝΟΥ 18-20, 106 80 ΑΘΉΝΑ, ΤΗΛ. 6450519 / FAX 3630376

Lav :ικη Εαν ■ικη Εαν ικη Εαν ικη Εαν ικη Εαν ικη Εαν ικη Εαν ικη Εαν ικη Εαν ικη Εαν ικη

Χειμωνιάτικη Λ ιακαδα Σ α ν Λ ιακάδα Σ α ν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ αν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ αν Λ ιακάδα Σ α ν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ αν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ α ν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ αν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ α ν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ αν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ αν Λ ιακάδα Σ α ν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ α ν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη Χειμωνιάτικη Λ ιακάδα Σ αν Λ ιακάδα Σ αν Χειμωνιάτικη

Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λιακάδο Χειμωνιό Λ ιακάδο Χειμωνιό Λιακάδα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΑΡ ΜΟΣ

... Δυσχερέστατα θέματα κοινωνικού προβληματισμού καί άλλα ζητήματα ιδεολογικών διερευνήσεων, αντιμετωπίζονται στό προκείμενο βιβλίο μέ τρόπο εύληπτο καί απολύτως κατανοητό, ώστε νά αποδίδεται ή βαθύτερη έννοια καί ή σημασία τους, όπως καί οΐ ενδεχόμενες μειώσεις καί τά ελαττώματα τους. Τό βιβλίο αυτό ενισχύει τίς αντιστάσεις τής ανθρώπινης πνευματικότητας, μπροστά στην τρέχουσα ενστικτώδη παρορμητίκότητα καί την άλόγιστη τάση τής σύγχρονης (άφαιρετικής) άπροσδιοριστίας...

Μαυροκορδάτου

7,

10678

Αθήνα.

Τ η λ .:

3304196-3830604

Σ ν ν ο μ ιΧ ία

■ * ΤΟν Car^° M aria M artini

U l,n a r . u 0 ,

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

• Α καδημίας 88, 106 78 Α θήνα. Τηλ.: 3302415, 3820612 - fax: 3836658 • Β ιβλιοπω λεία: • Γ. Γ εννα δίο υ 6, 106 78 Α θήνα. Τηλ.: 3817826, 3806661 - fax: 3836658 -τοά Ο ρφέω ς, Στοά Β ιβλίου Π εσμ α ξόγλου 5, 105 59 Α θήνα. Τηλ.: 3211246 • Θ εσσα λονίκ η: Κ. Μ ελενίκ ου 30, 546 35. Τηλ.: 245222, 245950

ΤΑ ΓΝΩΣΤΑ - ΑΓΝΩΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ «ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ»

ΤΟΜ ΟΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ - Κ ΕΙΜ ΕΝ Ο - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ - ΣΧΟΛΙΑ

ΟΙ ΓΝΩΣΤΟΙ - ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 46 Τ.Κ. 10678, ΤΗΛ.: 3844458-3840524, FAX: 3303098

15/1 «ως 1 4 /2 1 9 9 9 Τα εμπορικότερα Βιβλία του μήνα, σύμφωνα μ€ τα στοιχεία αου μας παραχώρησαν 30 βιβλιοπώλες, απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα Βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις.

Τα στοιχεία παραχώρησαν τα Βιβλιοπωλεία! Αριστοτέλπς-ΑΘ. Βαγιονάκπς-ΑΘ. Γδνιου-Λαύριο. Διάλογος-Βύρωνας. Δημπτριάδπς-Καλαμάια. Δοκιμάκης-Ηράκλαο. Δωδώνη-ΑΘ. Ειρμός-Δράμα. Ελευθερουδάκης-Αθ. Ενδοχώρα-ΑΘ. Εστία-ΑΘ. θεωρία-Ζάκυνθος. Ιανός-Θεοσ. ΚαραΒιάς-Ρουοσόπουλος-ΑΘ. Κουκίδα-Κδρινθος. Κρομμύδας-Χίος. Ιδαίον'Αντρον-Ραφήνα. Λοξίας-θεοσ. Μιχαλάς-ΑΘ. Μοοχονάς-Αγρίνιο. Όμηρος-Βδλος. PaperTownΑμπελόκηποι. Παυλίδου-Καλλιθέα. ΠειραϊκήΦωλιά-Πειραιάς. Περγαμηνή-θεοο. Πλαίσιο-Νάξος. Πολιιεία-ΑΘ. Ρηγδπουλος-Νίκαια. Σύγχρονη'Εκφραοη-Λιβαδειά. Τοπαραθύρι-Καλαμάκι. b es t se lle r

S) Μ. ΠΑΠΑΘΑΝΑΙΟΠΟΥΛΟΥ Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα ΓΙΑΤΑΚΗΣ S o Μ. K0YHTEPA Η ταυτότητα ΕΣΤΙΑ & Α .ΙΑ Μ Α Ρ Α Κ Η Ι Εν ονόματι ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ίϊοΤ.ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ . ί β · « . β τ ο υ β ρ ό ν υ ΕΣΤΙΑ βοΕ.ΦΗΛΝΤΙΝΓΚ Μπρος γκρεμός και πίσω ράφ, ΩΚΕΑΝΙΔΑ (3ο Ν. 0ΕΜΕΛΗΣ Η αναζήτηση ΚΕΔΡΟΣ y 0 Ν. ΕΒΑΝΣ Η παγίδα ΩΚΕΑΝΙΔΑ © 0 I. ΑΛΙΕΝΤΕ Αφροδίτη ΩΚΕΑΝΙΔΑ Γ. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ Ικ ,ές στο περιστύλιο ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Α. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Δεν ήξερες... δεν ρώταγες ΚΕΔΡΟΣ >)θΠ, ΚΟΕΛΟ Το εγχειρίδιο του πολεμιστή του φωτός ΝΕΑΣΥΝΟΡΑ Α.ΜΙΧΑΛ0Π0ΥΛ0Υ Όσες φορές αντέξεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ Γ.ΤΣΑΝΓΚ Αγριόκυκνοι. Τρεις κόρες της Κίνας ΕΣΤΙΑ Γ.ΧΑΟΥΠΤΜΑΝ Ζητείται ανίκανος άντρας για σοβαρή σχέαη ΜΕΔΟΥΣΑ Ν. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Ο μεγάλος βυμός ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ Ζ. ΣΑΡΑΜΑΓΚΟΥ Ιστορία της πολιορκίας της Λισαβόνας Κ/ΜΝΜΤΗΣ Ε.ΤΡΙΒΙΖΑΣ Τα S 8 ντα λμ αΙάκ ια ΜΕΝΤΗΣ ■ ■ η

HUq Φ. ΓΕΡΜΑΝΟΣ

Υγρές νύχτες

ΚΑΣΤΑΝΙΟΤΗΣ

Π. ΚΟΕΛΟ Ο αλχημιστής ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ Π. ΜΑΤΕΣΙΣ Πάντα καλά ΚΑΣΤΑΝΙΟΤΗΣ [I£}q Γ, ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ Η κόμη της Βερενίκης ΠΑΝΕΠΕ Ν, ΕΒΑΝΣ Ο γητευτής των αλόγων ΩΚΕΑΝΙΔΑ

,

Επιλεκτική καταγραφή σημαντικών, ενίοτε αξιοπερίεργων γεγονότων από τον κόσμο της λογοτεχνίας και της τέχνης

επιμέλεια: ΗΛΙΑΖ ΜΑΓΚΛΙΝΗΖ

στην Ελλάδα...

2 Μαρτίου 1958: Ξεκινά στην εφημερίδα «Ακρόπολις» η δημοσίευση σε συνέχειες του «Μυθιστορήμα­ τος των Τεσσάρων», γραμμμένο εκ πετριτροπής από τους Σ. Μυριβήλη, Μ. Καραγάτση, Ά. Τερζάκη και Η. Βενέζη.

3 Μαρτίου 1869: Γεννιέ­ ται ο λυρικός ποιητής Μιλτιάδης Μαλακάσης (χρ. θαν.1943).

4 Μαρτίου 1851: Γεννιέ­ ται στη Σκιάθο ο Αλέ­ ξανδρος Παπαδιαμάντης (χρ. θαν.1911).

8 Μαρτίου 1849: Γεννιέ­ ται στη Βιζύη, κωμόπολη της ανατολικής Θράκης, ο Γεώργιος Βιζυηνός (χρ. θαν. 1896).

9 Μαρτίου 1898: Κυκλοφορεί το ποίημα «Ο τάφος» του Κωστή Παλαμά, γραμμένο στη μνήμη του γιού του, Άλκη, που είχε πεθάνει δέκα τρεις μέρες νωρίτε­ ρα.

11 Μαρτίου 1922: Γεννιέται ο Κορνήλιος Καστοριάδης (χρ. θαν. 1997) στην Κωνσταντινούπολη.

13 Μαρτίου 1907: Κυκλοφορία του «Δωδεκάλογου του Γύφτου» του Κωστή Παλαμά (1859-1943) από την «Εστία».

14 Μαρτίου 1998: Πεθαίνει ο τυπογράφος και λογο­ τέχνης Εμμανουήλ X. Κάσδαγλης.

15 Μαρτίου 1798: Γέννηση του Διονυσίου Σολωμού (χρ. θαν. 1857) στη Ζάκυνθο.

15 Μαρτίου 1986: Πεθαίνει ο πεζογράφος και ποιη­ τής Παντελής Πρεβελάκης (χρ. γένν. 1909).

17 Μαρτίου 1923: Απονέμεται στον Μιλτιάδη Μαλακάση (1869-1943) το Εθνικό Αριστείο.

18 Μαρτίου 1939: Απονέμεται στην πεζογράφο Μέλ­ πω Αξιώτη (1905-1973) το Πρώτο Βραβείο του Γυναι­ κείου Συλλόγου Γραμμάτων και Τεχνών για το μυθι­ στόρημά της «Δύσκολες νύχτες».

18 Μαρτίου 1996: Πεθαίνει στο σπίτι του στην Αθήνα ο Νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης (χρ. γένν.

1911).

20 Μαρτίου 1877: Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851-1911) δημοσιεύει ανωνύμως την πρώτη σειρά άρθρων του με τίτλο «Η εβδομάς των Αγίων Παθών» και το «Άγιον Πάσχα» στην εφημερίδα «Εφημερίς». Η σειρά ολοκληρώνεται στις 27 του ίδιου μήνα.

22 Μαρτίου 1923: Ο Στρατής Μυριβήλης (1890-1969) εκδίδει στη Μυτιλήνη την εβδομαδιαία ε­ φημερίδα «Καμπάνα», όπου θα δημοσιευθεί σε συνέχειες η «Ζωή εντάφω».

24 Μαρτίου 1896: Δημοσιεύεται στην εφημερίδα «Εφημερίς» το «Σπιτάκι στο λιβάδι» του Αλέξαν­ δρου Παπαδιαμάντη (1851 1911).

25 Μαρτίου 183 !: Θάνατος του Αδαμάντιου Κοραή (χρ. γένν. 1748).

25 Μαρτίου 1930: Η Πηνελόπη Δέλτα (1874-1941)

Τον Μάρτιο τοιι 1904 δημοσιεύεται στο περιοδικό «Παναθήναια» η μελέτη του Γρ. Ξενόπουλου (1867-1951) για τον Κ. Π. ΚαΒάφη (1863-1933) με τίτλο: «Ένας ποιητής». Ο Ξενόπουλος είναι ο πρώτος που αναγνωρίζει τη μεγάλη σημασία της ποίησης του Αλεξανδρινού. Τον Μάρτιο τοιι 1944 ο Νίκος Εγγονόηουλος (1907-1985) καταφεύγει στο σπίτι του Ανδρέα Εμπειρικού (1905-1975), καθώς τον καταδιώκουν οι Γερμανοί λόγω του «Μηολιβάρ» που έπεσε στα χέρια τους σε μορφή χειρογράφου.

2 2

επετηρίδι

βραβεύεται με το Αργυρούν Μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών για το λογοτεχνικό της έργο.

29 Μαρτίου 1958; Πεθαίνει ο διηγηματογράφος Δη­ μοσθένης Βουτυράς (χρ. γένν. 1872).

26 Μαρτίου 1893: Στην εφημερίδα «Άστυ» δημοσιεύ­ εται το πρώτο μέρος της πρώτης συνέντευξης του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1851-1911). Το δεύτε­ ρο μέρος θα δημοσιευθεί στο επόμενο φύλλο, της 27ης Μαρτίου.

29 Μαρτίου 1969: Ο Γιώργος Σεφέρης (1900-1971) δίνει στη δημοσιότητα τη Δήλωση, με την οποία κα­ ταγγέλλει τη δικτατορία.

26 Μαρτίου 1934: Πεθαίνει ο λαϊκός ζωγράφος Θεό­ φιλος (χρ. γένν. 1873).

28 Μαρτίου 1884: Γεννιέται στη Λευκάδα ο Άγγελος Σικελιανός (χρ. θαν. 1951).

30 Μαρτίου 1921: Στην αίθουσα του Ελληνικού Ωδεί­ ου δίνεται η πρώτη σοβαρή διάλεξη για τον Κ. Π. Καβάφη (1863-1933) από τον ποιητή Τέλλο Άγρα (18991944).

31 Μαρτίου 1971: Ο Γιώργος Σεφέρης (1900-1971) γράφει το τελευταίο του ποίημα «Επί Ασπαλάθων». Πεθαίνει έξι μήνες αργότερα στις 20 Σεπτεμβρίου.

στον κόσμο...

2 Μ αρτίου 1930: Π εθαίνει ο Άγγλος συγγραφέας Ντ. X. Λό­ ρενς (χρ. γένν. 1885).

9 Μαρτίου 1895: Πεθαίνει ο Γάλ­ λος συγγραφέας Λεοπόλδος φον Ζάχερ Μαζόχ (χρ. γένν.

1836), δημιουργός της «Αφροδί­ της με τις γούνες».

13 Μαρτίου 1899:0 Ρώσος συγ­ γραφέας Λέον Τολστόι (18281910) δημοσιεύει την «Ανάστα­ ση» στην επιθεώρηση «Νίβα» και όλα τα χρήματα της αμοιβής στέλνονται στην αίρεση στην οποία ανήκε ο συγγραφέας, ένα παρακλάδι των ρασκόλνικων, η οποία πίστευε στα παλαιά βιβλία της ρωσικής λειτουργίας.

20 Μαοτίου 1770: Γεννιέται ο μεγάλος Γερμανός ποιητής Φρειδερίκος Χέλντερλιν (χρ. θαν. 1843).

20 Μαρτίου 1828: Γεννιέται ο μεγάλος Νορβηγός δραματουργός Χένρικ Ίψεν (χρ. θαν. 1906).

21 Μαοτίου 1939: Μετά από πολλές καθυστερήσεις και διορθώσεις στο κείμενο, ανεβαίνει το θεατρικό έργο του Αμερικανού ποιητή Τ. Σ. Έλιοτ (1888-1965) «Οικογενειακή συγκέντρωση» στο θέατρο του Ουέστμινστερ.

22 Μαοτίου 1832: Θάνατος του μεγάλου Γερμανού ποιητή Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκέτε (χρ. γένν.

1749).

22 Μαοτίου 1920: Ανεβαίνει το θεατρικό έργο «Τα μάγια της πεταλούδας» του Ισπανού ποιητή Φεδερί-

κο Γκαρθία Λόρκα (1898-1936) στο θέατρο «Εσλάβα» της Μαδρίτης.

26 Μαρτίου 1911: Γεννιέται ο Αμερικανός θεατρικός συγγραφέας Τένεσι Ουίλιαμς (χίρ. θαν. 1983).

26 Μαρτίου 1920: Κυκλοφορείτο μυθιστόρημα «Αυ­ τή η πλευρά του Παραδείσου» του Αμερικανού συγ­ γραφέα Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ (1896-1940). Την ίδια χρονιά παντρεύεται τη Ζέλντα, η οποία θα βρει τραγικό τέλος επτά χρόνια μετά το θάνατο του συ­ ζύγου της, στις 11 Μαρτίου 1947, όταν θα καεί ζω­ ντανή κατά τη διάρκεια πυρκαγιάς του νοσοκομείου Χάιλαντ.

26 Μαοτίου 1892: Πεθαίνει ο Αμερικανός ποιητής Ουόλτ Ουίτμαν (χρ. γένν. 1819).

26 Μαρτίου 1916: Δημοσιεύεται το «Εξωτερικό ταξί­ δι» της Αγγλίδας συγγραφέως Βιρτζίνια Γουλφ (χρ. γένν. 1882). Η Γουλφ θα δώσει τέρμα στη ζωή της στις 27 Μαρτίου 1941 πέφτοντας στα νερά του ποτα­ μού Άουζ, στο Μπράιτον της Αγγλίας.

28 Μαοτίου 1994: Πεθαίνει στο Παρίσι ο Ρουμάνος θεατρικός συγγραφέας Ευγένιος Ιονέσκο (χρ. γένν. 1912).

31 Μ αοτίου 1953: Κυκλοφο­ ρούν στην Αμερική τα «Συγκε­ ντρωμένα Ποιήματα» του Ουαλλού ποιητή Ντίλαν Τόμας (1914-1953), εννέα μήνες πριν από το θάνα­ τό του.

Τον Μάρτιο του TO21 ο Αυστριακός συγγραφέας Ρόμηερτ Μούζιλ (1880-1942) δημοσιεύει στην Επιθεώρηση «Ερμής» κριτική για το πολύκροτο Βιβλίο του Όσβαλντ Σπένγκλερ «Ηπαρακμή της Δύσης».

. L H J J

O Χ άιντεγγερ στην Ελλά6α To βιβλίο του Μάρτι Χάιντεγγερ Δ ια δ ρ ο μ ές. Το τ α ­ ξ ίδ ι σ τη ν Ε λλάδ α (εκδ. Κρι­ τική) αποτελεί μια μικρή έκ­ πληξη στην εκδοτική αγο­ ρά. Διότι το πρώτο ταξίδι του μεγάλου φιλοσόφου στην Ελλάδα το 1962 θέτει ως απαραίτητη προϋπόθε­ ση στον υποψήφιο αναγνώ­ στη να λησμονήσει, να καθαρθεί από τ ις συνήθεις ταξιδιωτικές εντυπώσεις που εκθειάζουν το τοπίο και αναλώνονται σε ηθογραφικού χαρακτήρα εντυπώ­ σεις παραμένοντας στον αφρό των πραγμάτων. Όπως σημειώνει ο μεταφραστής Γιώργος Φαράκλας στον πρόλογο της έκδοσης: ■ ο Χ ά ιντεγγερ π ρ οσ π α θ εί να σ κ εφ θ εί το π ία μ ε τη I β ο ή θ εια «ποιη τώ ν κα ι νοητών». Η λ έξη «διαμονή» I δηλώ νει ό τι το τα ξ ίδ ι π ρ οσ εγγίζει τα τοπία σ χ ετικά, ό τα ν σ υ νδ έει το α ίσ θ η μ α το υ π οιητή κ α ι τ η ν ■ έννο ια τ ο υ δ ιανοητή. Ο Χάιντεγγερ δεν εξιδανικεύει την Ελλάδα. Την ερμη­ νεύει από φιλοσοφική σκοπιά θεωρώντας ότι ένα τα­ ξίδι στην Ελλάδα είναι μια περιπέτεια της σκέψης. Κάπως έτσι λοιπόν πρέπει να διαβαστεί το βιβλίο (δί­ γλωσση έκδοση), αλλά και το μικρό απόσπασμα που ακολουθεί για τη Δήλο.

I

Δ ήλο ς λ έγ ετα ι το νησί: Η έκδηλη, η φ ανερή, α υτή π ου επ ιφ α ίν ε τ α ι, α υ τή π ου σ υ λ λ έ γ ε ι τ α π ά ν τα σ τα α ν οικτά της, που, ε φ ' ό σο ν επ ιφ αίνεται, π ρο­ σ φ έρ ει σ κέπ η σ τα π άντα εντάσσοντας τα σ ' ένα εν ια ίο παρόν. Μ ε το κ α θένα από τα β ή μ α τα που μ α ς α νέβα ζα ν από α νώ μα λα α ρ χ α ία π ετρ ώ μ α τα κ α ι ερ είπ ια , μ ' έν α ν ά ν εμ ο π ου φ υ σ ο ύ σ ε ο λο έν α δ υ ν α τό τερ α , π ρ ος τη ν απ ό το μη κ ο ρυφ ή τ ο υ Κύνθου, ο οποίος ο ρ θ ώ ν ετα ι α π ό κρ ημνα σ τη ν μ έσ η το υ νησιού, η σ η μ α σ ία το υ ο ν ό μ α το ς Δ ή λ ο ς γ ιν ό τα ν δ ιευκ ρ ιν ι­ σ τικ ό τερ η , ενώ α υ τό π ου δ ιευ κ ρ ιν ιζ ό τα ν κ α ι δ η ­ λ ω ν ό τα ν , τ ο σ η μ α ιν ό μ εν ο τ ο υ ο ν ό μ α το ς , α π ο ­ κτο ύ σ ε π ερ ισ σ ό τερο είναι... ... Δ ήλος, η έκδηλη, α υτή που ξεσ κεπ ά ζει κ α ι δ εν κ ρ ύ β ει, α λλ ά τ α υ τό χ ρ ο ν α κ ρ ύ β ε ι κ α ι σ κ επ άζει. Σκεπάζει το μυ σ τικ ό τ η ς γέννη ση ς τ ο υ Απόλλω να κ α ι τη ς Α ρτέμιδο ς. ... Η Δ ήλος, το ιερ ό νησί, το μ έσ ο τη ς χ ώ ρα ς τω ν Ελλήνων, τω ν ακτώ ν κα ι θ αλασ σώ ν της, φ ανερ ώ ­ νει ε φ ’ ό σο ν κρύβει. Τι είνα ι α υ τό που έτσ ι εμ φ α ίν ετα ι σ ’ α υ τή τ η ν ίδ ια ; Τι υ π ο δη λώ ν ει η Δ ή λ ο ς; Ε κείνο π ου δ ο κ ίμ α σ α ν ο ι π ο ιη τές κ α ι δ ια ν ο η τές τω ν Ελλήνων, επ ειδ ή π ρ ο-έβλεπ αν α πό π ολύ μ α ­ κ ρ ιά α υ τό π ου υ π ή ρξε γ ι’ α υ το ύ ς το π αρ ο ντικό, κα ι που το ο νόμα σ α ν α λή θεια, δηλαδ ή: το α χώ ρ ι­ σ το το υ ακρύπ το υ (ξεσ κέπ ασ μα) κα ι το υ κ ρ υφ ού (σκέπασμα)...

Χτη Γερμανία ο Μ ο ύ ζιλ . Χτην Ελλάδα ποιος; Με πρωτοβουλία του εκ­ δ ο τικ ο ύ οίκο υ B e rtels­ mann και το υ κέντρ ου Literaturhaus του Μονά­ χου μια ομάδα Γερμανών συγγρ αφ έω ν, κ ρ ιτικώ ν και φ ιλολόγων αποφάνθηκαν για τα σημαντικό­ τερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα στη γερμανι­ κή γλώσσα.

24-

Πρώτος, λοιπόν, ο Ρόμπερτ Μούζιλ για τον Ά νθρ ω ­ π ο χ ω ρ ίς ιδ ιό τ η τ ε ς . Ακολουθούν ο Φραντς Κάφκα με τη Δ ίκ η , ο Τόμας Μαν με το Μ α γ ικ ό Β ο υ ν ό , ο Άλφρεντ Ντέμπλιν με το Μ π ε ρ λ ίν ε ρ Α λ ε ξ ά ν τ ε ρ π λα τς, ο Γκίτερ Γκρας με το Τ εν εκ εδ έν ιο τα μ π ο ύ ρ ­ λ ο και ο Γιόζεφ Ροτ με το Β α λ ς Ρ α ν τέτσ κ ι. Αν κάτι αντίστοιχο γινόταν και στην Ελλάδα ποια ά­ ραγε θα ήταν τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του αιώνα; Η απάντηση θα προκόψει από την έρευ­ να που οσονούπω θα κάνει το δ ιαβ άζω . Ως τότε δε­ κτές όλες οι προβλέψεις.

βραχυγραφίες

Λέξεις με ορθογραφικά προβλήματα 0 Γιώργος Μπαμπινιώτης σε επιφυλλίδα του στο ΒΗΜΑ επισημαίνει την ανάγκη μιας συστηματικής, οργανωμένης, επίσημης προσπάθειας για την αντι­ μετώπιση της ορθογραφικής αναρχίας της νεοελλη­ νικής γλώσσας. Οι λέξεις με ορθογραφικά προβλή­ ματα, ισχυρίζεται, είναι περίπου 300 και ο αριθμός τους αυξάνεται αν ληφθούν υπόψιν τα σύνθετα και τα παράγωγά τους. Παραθέτει λοιπόν μερικά χαρα­ κτηριστικά παραδείγματα: πρέπει να γράφουμε κόκκαλο (με δύο -κ-) α­ φού είναι από το αρχ. κόκκαλος (κ ό κ κ ο ς), ενώ αντιθέτως ότι πρέπει να γράφουμε σάκος (με ένα -κ-) και φάκελος (με ένα -λ-) και πλημύρα (με ένα -μ-) αφού οι λέξεις με αυτές τις απλούστερες γραφ ές παραδίδονται ήδη στην αρ­ χαία. Επίσης εξηγώ ότι πρέπει να γράφουμε καινούργιος (με -γ-, αφού είναι από το κ α ι­ ν ο υ ρ γή ς), στείβω (με -ει-, από το αρχ. σ τείβ ω «πατώ, συμπιέζω» και όχι με -υ- από το στύψ ω ), κτήριο (από το ε υ κ τ ή ρ ιο ν ή το ο ικ η τή ρ ιο ν , σ ε

1 1 καμία περίπτωση από το κ τίζ ω ) και ξευτιλίζω ■ I (από το αρχ. εξ -ευ τελ ίζ ω ε υ τελ ή ς ) κ.ο.κ. Εμείς με τη σειρά μας ανατρέξαμε στο λήμμα «ορ­ θογραφία» του Λεξικού του Γ. Μπαμπινιώτη και τα χάσαμε μπροστά στον μεγάλο αριθμό των λέξεων με προβλήματα ορθογραφίας. Ενδεικτικά αναφέ­ ρουμε: ανεξιθρησκία και όχι ανεξιθρησκεία, αντιπροσωπία και όχι αντιπροσωπεία, ατόφυος και όχι ατόφιος, βούλλα και όχι βούλα, γλύκυσμα και όχι γλύκισμα, γρασσίδι και όχι γρασίδι, γώπα και όχι γόπα, διώ­ ροφος και όχι δυόροφος, δωσίλογος και όχι δοσίλογος, εγχείρηση και όχι εγχείριση, καλοιακούδα και όχι καλιακούδα, κολοιός και όχι κολιός, λειχού­ δης και όχι λιχούδης, λυθρίνι και όχι λιθρίνι, μόλος και όχι μώλος, νηνί και όχι νινί, ξύγγι και όχι ξύγκι, πιγούνι και όχι πηγούνι, ρωδάκινο και όχι ροδάκινο, τσηρώτο και όχι τσιρότο, φιλαινάδα και όχι φιλενά­ δα, χλομός και όχι χλωμός κ.ά. Εσείς πόσες θα γράφατε σωστά;

Ε Κ Δ Η Λ Ω 1 Ε ΙΖ

©

■

ΙΤΑΛΙΚΟ ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΘΗΝΩΝ

■

(τηλ.5235630)

28-29/4: Δύο συναυλίες από την Οργήστρα της Σκάλαοτου Μιλάνου υπό τη διεύθυνση του R. Muti Μέγαρο Μουσικής, Αθήνα

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΩΝ (τηλ. 3467757) ■ Μάρτιος-Απρίλιος Συναντήσεις I 7/3: Παραδοσιακοί γοοοί και υουσική εργασίας με θέμα: Λέξη και Εικόνα: η χρήση της εικόνας ως εργαλείου Μέγαρο Μουσικής, Αθήνα εθνογραφικής καταγραφής 15/3-30/4: Έκθεση: Οι Βενετοί στην Ελλάδα, οι Έλληνες στη Βενετία 18/3: Άννα Τοιανταούλλου: Video και εθνογραφική Φουαγιέ Μεγάρου Μουσικής, Αθήνα καταγραφή 13-25/3: Φωτογραφική έκθεση Alinari 29/4: Κώσταο Φούντας: Ιστορική αναδρομή του Άγιοι Ανάργυροι, Αθήνα εθνογραφικού φιλυ 18-21/3: Εκπαίδευση ’99

Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, Πειραιάς 19-21/3: Αοιέοωυα στον Toto Αίθουσα Δ. Αεροπαγίτου, Αθήνα 5-18/4: Έκθεση γαοακτικήοτέγνηο Κεφαλλονιά 20-30/4: Φωτονοαωική έκθεση «Alinari» Γυμνάσιο-Λύκειο Εμπορείου, Σαντορίνη 24/4-4/5: Έκθεση γαοακτικήο τέγνηο Δήμος Αγίων Αναργύρων, Αθήνα

βραχυγραφίες

Οι εκδηλώσεις γίνονται στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης, Κυδαθηναίων 17 στην Πλάκα, και ώρα 6-8, ώστε στη συνέχεια -έτσι γράφει το δελτίο Τύπου- όσοι ενδιαφέροντα μας ακολουθούν στο γνωστό ταβερνείο, ενώ οι γονείς επιστρέφουν στις υποχρεώσεις τους!

-2X3

ΠΑΤΑΚΗΖ: CD-ROM υπό c k S o o iv

ΑΓΡΑ: Υπό c k S o o iv

0 Μ ικρ ό ς Π ρ ίγκιπ α ς του Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ σε CD-ROM, μετά από 7 μήνες προετοιμασίας,

Οι εκδόσεις «Άγρα» ξεκίνησαν μια νέα σειρά μικρού σχήματος με τίτλ ο : «Μ έλαινα χολή» στην οποία θα εκδοθούν σημαντικά κείμ ενα τ η ς α ρ χ α ιό τη τα ς τα οποία είναι παραγ ν ω ρ ισ μ έ ν α . Ήδη κυκλοφό­ ρ ησε ο Α ρ ι­ σ τοτέλης: Μ ε λ α γ χ ο λ ία I κ α ι ιδ ιο φ υ ία I Το 3 0 ό π ρ ό β λ η μ α , με εισ α γ ω γ ή και σ χ ό λ ια Jackie Pigeaud και μτφρ.

έχει μπει στο τελικό στάδιο έκδοσης. Μέσα στο 1999 θα κυκλοφορήσουν επίσης δυο σειρές cdrom για την εκμάθηση ξένων γλωσσών. Όλοι οι τίτλοι θα είναι πλήρως μεταγλωττισμένοι και με σύστημα αναγνώρισης φωνής. Η σειρά English-)- για εκμάθηση αγγλικών πε­ ρ ιλαμβάνει 4 πακέτα των 2 CD-ROM για αρ­ χάριους ως πολύ προ­ χωρημένους και έναν τίτλο Executive English+ για επιχειρησιακά στελέχη. Σε συνεργασία με την Digital Publishing θα κυκλο­ φορήσουν τέσσερις σειρές εκμάθησης αγγλικών, γαλλικών, ιταλικών και γερμανικών. Κάθε σειρά απ ο τελείτα ι από 5 CD-ROM: Course 1 και 2, Grammar Trainer, Com m unication Trainer, Vocabulary Trainer, ιδανική για όσους θέλουν να ξεκινήσουν ή να εξασκήσουν μόνοι τους οποιαδή­ ποτε από τις παραπάνω γλώσσες. Τα αγγλικά θα κυκλοφορήσουν τον Απρίλιο, ενώ τον Μάρτιο θα είναι έτοιμο το CD-ROM για τα «Μαθηματικά Γυμνασίου» με χρηματοδότηση από το Υπουργείο Ανάπτυξης και σε συνεργασία με την εταιρ εία Epsilon Software, τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης και το Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Αλόης Σιδέρη. Στις τελ ικ ές διορθώσεις βρίσκονται ο Ε π ιτ ά ­ φ ιο ς Λ ό γ ο ς - Α ρ χ α ία ε λ λ η ν ικ ά ε π ιτ ύ μ β ια ε π ι­ γ ρ ά μ μ α τ α με ε ισ αγω γή Denis R oques και μτφρ. Παντελή Μπουκάλα και του Οβίδιου τα Ε ρ ω τικ ά α ν τιφ ά ρ μ α κ α με εισαγωγή, μετάφρα­ ση και σχόλια Γιώργη Γιατρομανωλάκη. Μέχρι τις αρχές του καλοκαιριού θα κυκλοφο­ ρήσουν: • ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ (ΨΕΥΔΟ): Το γ έ λ ιο κ α ι η τ ρ έ ­ λ α . Ε π ισ τ ο λ έ ς . Εισαγω γή και σ χ ό λια Yves Hersant. Μτφρ. Αλόη Σιδέρη.

• ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ: Δ η μ ο π ρ α σ ία φ ιλ ο σ ό φ ω ν κ α ι ά λ λ α κ ε ίμ ε ν α . Πρόλογος Giorgio Agamben και Joel Gayraud. Μτφρ. Αλόη Σιδέρη.

uAcio pc άποψη Το β ιβ λ ιοπ ω λ είο «Ε υριπίδης» στο Χαλάνδρι, ένα από τα πιο ενημερωμένα β ιβ λ ιοπ ω λ εία τών βορείων προασ τείω ν ά λ λ α ξε , Έβαλε τα καλά του και μεταφέρθηκε απέναντι από τ ο πα-

2 ®·

λιό σ’ ένα τετρα όρ οφ ο νέο κτίριο. Από τ ις πιο πλούσιες θεματικές βιβλιοθήκες της Αθήνας με βιβλία λογοτεχνικά, τέχνης, computer, marketing, μαγειρικής, μουσικής, παιδικά, εφηβικά που ανανεώνονται διαρκώς. Περιοδικά, ένα μεγάλο χαρ­ τοπωλείο με σχολικά είδη και είδη δώρων, ένας όροφος με ξενόγλωσσες εκδόσεις κι ένα εξοπλισμένο Internet cafe με μεγάλη συλλογή CD-Rom είναι μερικές από τ ις καινοτομίες του νέου χώρου. Αξίζει να το επισκεφθείτε!

Β ρ α χ υγ ρ α φ ία ς

ΟΣΚΑΡ '99 Ο Δεύτερος Παγκόσμιος και το δόγμα... Τρούμαν Η απονομή των Χρυοών Σφαιρών -βραβίίων των ξένων ανταποκριτών του Χόλιγουπ στις κατά τη συλλογική τους γνώμη καλύτερες αμτρικανικές ταινίες της περαομένης χρονιάς- οτις 24 Ιανουάριου έβαλε τα Όοκαρ '99 στην τελική τους ευθεία. Οι «προβλέψεις» των Σφαιρών επαναλαμβάνονται ουχνότατα ατη μαρτιάτικη απονομή... Έται, λοιπόν, και λόγω... εισπράξεων αλλά και «ονόματος» του σκηνοθέτη, η Διάσωση του Στρα­ τιώτη Ράιαν του Στίβεν Σπίλμπεργκ προβάλλει -δυστυχώ ς- ως το ουσιώδες φαβορί των φετινών Όοκαρ (Σφαίρα καλύτερης δραματι­ κής ταινίας και οκηνοθεοίας). Γιατί «δυστυχώς», λέτε; Αφήνοντας ατην άκρη τον ουζητήοιμο ανθρωπισμό και τον επιθετικό διδακτιομό του Ράιαν, δίπλα του ατύχησε να βρίσκεται μια πιο χαμηλότονη αλλά... κατά κλάαεις πιο ενδιαφέρουσα ταινία, το Truman Show του Πίτερ Γουίαρ: το πρώτο φιλμ είναι πικρό στο στόμα αλλά γλυκό στο στομάχι (η αλήθεια είναι μία, ηρωική και... αμερικάνικη) της συνήθως ουηηρητικής Ακαδημίας το δεύτερο ...το απίθετο (η αλήθεια απλώς... δεν υπάρχει μέσα σε ένα ολοκληρωτικά κατασκευασμένο ούμπαν). Αενέχουμε χώρο για τίποτε παραπάνω από μια τηλεγραφική αναφορά ατις δύο ταινίες' θα αρκεατώ, λοιπόν, να πω ότι κατά τη γνώμη μου το Truman Show είναι μία (ίοως... η μία) από τις σημαντικότερες ταινίες της δεκαετίας. Κέρδισε τις Σφαίρες α' και β ' αντρικού ρόλου (Τζιμ Κάρέί, Σντ Χάρις) και μουσικής μα δεν έχει πολλές ελπίδες κόπρα στην επίφαοη της Ιστορίας και τον ουναιοθηματικό πατριωτισμό του Ράιαν. Από την άλλη μεριά, η Λεπτή Κόκκινη Τραμμή του οκηνοθέτη-φάπασμα (επιστρέφει μετά από 20 χρόνια οιωπής) Τέρενς Μάλικ, το δεύτερο πολυαναμενόμενο πολεμικό δράμα της χρονιάς μοιάζει πολύ εοωστρεφές και άνιαο για να απειλήσει ουσιαστικά την πο­ λυδιαφημισμένη Διάσωση του Σπίλμπεργκ. Περιθώρια εκπλήξεων; Κυρίως από δύο «μικρές» ταινίες: το Gods and Monsters (μια βιο­ γραφία του σκηνοθέτη Τξέιμς Γουέιλ, δημιουργού των κλασικών Φράνκενσταϊν) και το Shakespeare in Love - άλλη μια «αιρετική» διασκευή του βάρδου, για την οποία θα μιλήσουμε στο ερχόμενο τεύχος...

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΝ ΤΡΟ Φ ΙΑ Π ροκήρυξη διαγωνισμού σ υγγρ αφ ής παιδικών Βιβλίω ν Η Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά προκηρύσσει τον 44ο Πανελλήνιο Διαγωνισμό της για τη συγγραφή παιδικών βιβλίων. Τα βραβεία για το 1999 είναι τα ακόλουθα: 1. Βραβείο εκδ. οίκου ΕΣΤΙΑ δρχ. 200.000 για ένα μυ­ θιστόρημα περιπετειώδες με αστυνομική πλοκή.

2. Βραβείο Ιερός Μητρόπολης Νέας Σμύρνης εις μνή­ μην Τατιάνας Σταύρου δρχ. 150.000. Μυθιστόρημα με θέμα: «Αλησμόνητες πατρίδες του Ελληνισμού» (Πόντος, Ιωνία, Ανατ. Θράκη, Αλεξάνδρεια, Ανατ. Ρωμυλία κ,λπ.).

3. Βραβείο εκδ. οίκου ΛΙΒΑΝΗ δρχ. 150.000 για μυθι­ στόρημα με θέμα: «Ο τόπος που αγάπησα».

4. Βραβείο εκδ. οίκου ΦΥΤΡΑΚΗ δρχ. 150.000 για πρωτοεμφανιζόμενο συγγραφέα (να μην έχει εκδώσει βιβλίο). Μυθιστόρημα νεανικό με ελεύθερο θέ­ μα.

5. Βραβείο εκδ. οίκου ΑΓΚΥΡΑ δρχ. 150.000. Εφηβικό

Βραχυγραφίας

μυθιστόρημα με θέμα: «Ναρκωτικά στοπ. Θέλω να ζήσω».

6. Βραβείο εκδ. οίκου ΨΥΧΟΓΙΟΣ δρχ. 200.000. Μυθι­ στόρημα με ελεύθερο θέμα για παιδιά του Δημοτι­ κού.

7. Βραβείο Ελένης Μαυρουλίδου-Δάβαρη και Βασιλικής-Μαρίας Μαυρουλίδου εις μνήμην Λούλας Μαυρουλίδου και Ηλία Μαυρουλίδη, δρχ. 300.000. Μυ­ θιστόρημα βασισμένο στο πνεύμα των ολυμπιακών αγώνων της αρχαίας ή της σύγχρονης εποχής.

8. Βραβείο Βασιλικής Τροβά εις μνήμην Διονυσίου Τροβά δρχ. 100.000 για σχολική εφημερίδα ή περιοδικό.

9. Βραβείο Ρεβέκας Μαυρομιχάλη εις μνήμην Στυλ. Μαυρομιχάλη δρχ. 100.000. Ποίηση για παιδιά (ποι­ ητική συλλογή το πολύ 30 ποιημάτων). Για τους όρους συμμετοχής και την προθεσμία υπο­ βολής έργων μπορείτε να απευθύνεστε στα τηλέφω­ να 8080605, 8077652 και 4110404.

κοντρόλ I

Βιβλίο και Τηλεόραση

Από τον ΚΟΣΤΑ ΠΑΡΛΑ Εκ των υστέρων.. Μέρες πολλές χωρίζουν τη οτιγμή που γράφονται οι γραμμές αυτές, μέχρι τη μέρα της δημοσί­ ευσής τους, και κατά συνέπεια, το ρίσκο της επικαιρότητάς τους ή μη, επικρέμαται πάποτε α­ πειλητικό ατη μαύρη αυτή περίοδο της εθνικής πορείας. Πού η όρεξη και η φροντίδα να μιλήοει κανείς και να κρίνει τα μικρό πάθη και τα ακόμη μικρότερα επιτεύγματα τηλεοπτικών, χάρτι­ νων ως επί το πλείατον, ηρώων και ηρωίδων... Τα γεγονότα, τρομώδη και καταιγιστικά, θ ' ακολουθήσουν έτσι κι αλλιώς, την πορεία τους κι εμείς ευχόμαστε ο θεός της Ελλάδας, ο πάμ­ φωτος κι ερωτικός, να βάλει το χέρι του για να μας αυγκρατήοει μακριά από λαϊκιστικές εκρήξεις κι εθνικοπατριωτικές υστερίες, στις οποί­ ες, φευ, δείχνουμε τελευταία μιαν ανατριχιαστική έφεση. Πέραν όμως όλων αυτών, έχουμε τη δυνατότητα σήμερα, να κάνουμε έναν πρόχειρο απολογισμό του ρόλου των -ιδιω τικώ ν κυρίω ς- τη­ λεοπτικών μέσων στη «διαχείριση» της πρόσφατης, σοβαρότατης κρίσης. Δεν θα περίμενε κανείς ν' αδιαφορήσουν για τα γεγονότα. Αυτός άλλωστε είναι και ο πραγματικός τους ρόλος: Να ερευνούν, να φέρνουν στην επιφάνεια στοιχεία, να απιπαραθέτουν, να ενημερώνουν σε βάθος. Πόσα από αυτά, τα ιδιωτικά κανάλια εννοούμε, το έπραξαν; Ελάχι­ στα, θα έλεγα. Τα περισσότερα δεν μπόρεσαν να ξεφύγουν από τον δαίμονα της κακώς εννοούμενης εμπορικότητας. Τόνισαν τη φημολογία, υπερθεμάτισαν στη δραματικότητα, κατέφυγαν στα ευκόλως εννοούμενα, υπέκυψαν στην φωνασκία, αλλά και κυνήγησαν την εύκολη σκανδαλολογία. Και πάνω απ' όλα, βασίστηκαν ατη λαϊκιστική ατμόσφαιρα που επί χρόνια αυτά τα ίδια δημιουργούν, για να τονώσουν τις «δραματικές» μεταδόσεις τους. Παράδειγμα, η «χορταστική» προβολή της επιστροφής των εγκλείστων της Κένυα, όπου η εθνικοπατριωτική προαναφερθείαα υστερία πρωταγωνιστούσε, πυμένη με βυζανηνίζοντα λάβαρα, με χορούς και κραυγές, προκαλώπας θλίψη σε οποιονδήποτε προσπαθούσε και προσπαθεί ακόμη να ακεφτεί με ψυχραιμία και ορθολογισμό. θλίψη γέννησαν και γεννούν και όλα τα «τερτίπια» και οι όψιμες, οι «εκ των υστέρων» αντιδράσεις, που μεγεθύνθηκαν σε δυσανάλογες δια­ στάσεις: 0 πανταχού παρών Βαγγέλης των «πολιτιστικών» σκυλάδικων να εξαπολύει τους μύδρους του για την καλή ακροαματικότητα των Δελτίων Ειδήσεων, ο Λάκης των Μήτοων επίσης στο ρόλο του πολιτικού επιτιμητή, καθώς και η καλή και άγια ευαιοθητοποίηοη καλλιτε­ χνών (και ελάχιστων, φευ, συγγραφέων), που ήρθε όμως τόσο αργά, τόσο «εκ των υστέρων»... Και εκεί, πάνω στις επαναστατικές διακη­ ρύξεις και στις εκφράσεις των αηιπολττευτικών λαύρων επιχειρημάτων, δύσκολο, πολύ δύσκολο ν' αποφύγει κανείς την -ίσω ς λίγο λαϊκέ στική, αλλά ισχύουσα- σκέψη: Τι καλά που θα ήταν, αν, πριν ένα χρόνο, κάποιο από τα θέατρα που γειτνίαζαν με τα απίακηνα της ντρο­ πής στην Κουμουνδούρου, κάποιο από τα μαγαζιά των τραγουδιστών, όπου κάθε άτομο χρειάζεται μια μικρή περιουσία για μια βραδιά, α­ φιέρωναν τις εισπράξεις μιας μέρας ή και ακόμη πέντε ημερών, στους εξαθλιωμένους αυτούς ανθρώπους. Άλλο ηχηρό παράδειγμα της ελαφρότητας και της έλλειψης πολιτικής σκέψης των καναλιών, ήταν και η χρήση των τραγικών βίπεο της σύλληψης του Κούρδου ηγέτη που έδωσαν τάχιστα στη δημοσιότητα οι τουρκικές αρχές, για να ταράξουν την ελληνική κοινή γνώμη. Ήταν τόσο απαραίτητο να επαναλαμβάνοναι με εφιαλτική, καταιγιστική πυκνότητα σε όλα τα δελτία ειδήσεων; Έπρεπε κάθε δύο με τρία λεπτά να προβάλλονται αυτές οι εικόνες του αιχμάλωτου παραζαλισμένου Προμηθέα; Σύσσωμος ο λαός είχε από τις πρώτες μέρες συνειδητοποιήσει π είχε ουμβεί. Προς τι λοιπόν η ανατριχιαστική αυτή επανάληψη; Μήπως για να καλυφθεί ο τηλεοπτικός χρόνος, ερήμην των πληγών που καταφέροπαν στις σάρκες της έρημης τούτης χώρας;

W

< Η £ S

m -

ΥΙΟΘΕΤΗΣΤΕ ΤΑ ΓΑΤΑΚΙΑ ΤΗΣ ΜΑΤΙΝΑΣ Σ’ ένα σπίτι στον Πειραιά, μεγάλωσαν τρία γατάκια συντροφιά με τη Ματίνα. Η Ματίνα όμως ξαφνικά πέθανε κι έτσι έμειναν στο έλεος των ανθρώπων. Τα στειρώσαμε και ζητάμε να τα υιοθετήσετε, διότι το σπίτι τους σύντομα θα κατεδαφιστεί. Τηλ. 3301241 (πρωινά) & 4615223 (απογεύματα)

ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ: Αναλαμβάνω ποιοπκή βιβλιοδεσία βιβλίων σας. Δερματόδετη στάχωση, καλλιτεχνική διακόσμηση. Πληροφορίες κ. Χρ. Α. Χαρισιάδη, τηλ. και fax: 67 74 581

Βραχυγραφίες

Kcipcva που γράφοι Γράφει ο ΒΑΓΓΕΛΗ! ΠΑΝΤΑΖΗΧ

f u u M i i m n

Marvin Harris

Η ιερή αγελάδα

και

'

'

ο βδελυρος χοίρος

ι συνήθεις φράσεις «έχω καταβροχθίσει πολλά βιβλία», «τα ’χω αφομοιώσει» και «τα χώνεψες;» υποδηλώνουν μια στενή μετα φ ο ρική σχέση σκέψης και πέψης. Δεν είναι αυτό όμως που θα μας απασχολήσει εδώ. Ούτε και το θαυμαστό γεγο­ νός -κυριολεκτικό α υτό- (που μας διαφεύγει γιατί εί­ ναι καθημερινό) ότι «η ανθρώπινη μηχανή καταναλώ­ νει ραπανάκια και παράγει ιδέες».1 Το θέμα μας είναι: γιατί τρώμε (ό,τι και όπως τρώμε); Πρόκειται για ερώτημα φαινομενικά ανόητο: τρώμε γιατί πεινάμε. Ένας πεινασμένος του Τρίτου Κόσμου θα απαντούσε περισσότερο κοφτά: «πρώτε γιατί έχε­ τε να φάτε!». Γι’ αυτόν, που έχει ελάχιστα περιθώρια να φ ιλ οσ οφ ήσ ει τ ο θέμα -p rim u m vivere deinde philosophare—τέτοια ερωτήματα δεν τίθενται καν. Και όμως! Παρ’ ότι ε ίδος πρώτης και άμεσης ανά­ γκης, το φαγητό αποτελεί ταυτόχρονα αντικείμενο βαθιάς νοητικής διεργασίας. Στην Ινδία μπορεί να δει κανείς αγελάδες να σεργιανούν αμέριμνα ανάμεσα σε ανθρώπους που αργοπεθαίνουν από την πείνα. Το ζώο είν α ι ιερ ό, κανείς δεν δ ια ν οείτα ι να το φάει. Ένας μωαμεθανός δεν διανοείται, παρά την πείνα, να φάει γουρούνι, και εδώ ο λόγος είναι διαφορετικός: το ζώο είναι μυσαρό.

Ο

Βεβαίως, οι εξηγήσεις υπάρχουν και καταρχήν είναι πολύ λογικές: το γάλα της αγελάδας για τους Ινδούς αποτελεί μια από τις βασικές τ ροφές που μπορούν να εξασφαλίσουν την επιβίωση. Αν προτιμούσαν το κρέας της, όλες οι αγελάδες της χώρας τους θα εί­ χαν φαγωθεί σε λίγες μέρες και το λιγοστό γάλα θα είχε οριστικά στερέψει. Η απαγόρευση του χοιρινού πηγάζει από άλλες συνθήκες: στις αραβικές χώρες το νερό είναι λιγοστό και πολύτιμο. Τα γουρούνια θέ­ λουν πολύ νερό, ενώ βρωμίζουν τις ποτίστρες κάνο­ ντας το υπόλοιπο ακατάλληλο γ ια τα άλλα ζώα και τους ανθρώπους. Έτσι οι κάτοικοι των άνυδρων αρα­ βικών χωρών απεχθάνονταν πάντα το γουρούνι και στρέφονταν προς την εκτροφή προβάτων και κυρίως

δοθασης.

-2 ®

ΣΕΛΑΝΑ - Γυναίκες συγγραφείς τον κόσμον Penelope Fitzerald

Η Π ΥΛΗ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛ Ω Ν (Μυθιστόρημα)

Δυο νέοι,, από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, ερωτεύονται παράφορα, στην συντηρητική Αγγλία των αρχών του αιώνα. Θα ξεπεράσουν τα ταμπού, θα νικήσει ο έρωτάς τους; Γραφικοί χαρακτήρες πλαισιώνουν το ζευγάρι κι ένα ανελέητο αγγλικό χιούμορ διανθίζει την όλη ιστορία. ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

-------- ###--------

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 10 680, Τηλ. 36.07.744

e-mail: nefeli-p@otenet.gr

αιγών. Αυτό κατέληξε να έ χει αλυσιδωτές επιπτώ­ σεις: καθώς τις απαγορεύσεις και προτιμήσεις αυτές τις έχει υιοθετήσει το Ισλάμ, όπου επεκτείνεται η θρησκεία αυτή, πληθαίνουν τα γίδια και μειώνονται τα δάση.2 Ολόκληρη η πανίδα και η χλωρίδα της γης τείνει έτσι να οριοθετηθεί με θρησκευτικά κριτήρια. Και παρ’ ότι κάποτε πίσω απ’ αυτά υπήρχε μια πρα­ κτική λογική, με την ένταξή τους σε ιδεολογικά και ιδεοληπτικά συστήματα η σύνδεση αυτή έχει παντε­ λώς χαθεί. Τώρα είναι τα θρησκευτικά credo και τα ιδεοληπτικά σχήματα που καθορίζουν τ ι θα φτάσει στο τραπέζι. Και μια και καθήσαμε στο τραπέζι: ό,τι υπάρχει πάνω σ’ αυτό, έχει τοποθετηθεί με βάση κάποια νοητικά σχήματα, που ελάχιστα συνειδητοποιούμε τη σημα­ σία τους: η τροφή σπάνια είναι ωμή, παρ’ ότι σε πολ­ λές περιπτώσεις το ωμό διατηρεί περισσότερες θρε­ πτικές ουσίες από το ψημένο ή το μαγειρεμένο. Τι ε­ πιβάλλει την επεξεργασία; Η νοστιμιά μήπως; Το τι είναι νόστιμο ή όχι, δεν είναι τόσο αντικειμενικό όσο νομίζουμε. Το γούστο και η απόλαυση είναι ζητήματα καλλιέργειας. Γι’ αυτό άλλωστε και τα φαγητά, για τα οποία τρελλαίνεται ένας λαός, σε κάποιους άλλους προκαλούν αηδία. Τα έντομα -από τους πιο περιεκτι­ κούς σε θρεπτικά συστατικά και από τους πιο καθα­ ρούς οργανισμούς- αποτελούν εκλεκτά εδέσματα για κάποιες εθνικές κουζίνες. Τον καιρό της πείνας ό­ μως η μάνα μου (φυσικά, όχι μόνον αυτή) κυνηγούσε μάταια τα σύννεφα της ακρίδας που αποψίλωναν το πενιχρό χωράφι με το καλαμπόκι. Ποτέ δεν σκέφτηκε ότι θα μπορούσε να δει τον απεχθή «εχθρό» με άλλο μάτι. Η τομή ωμού/οπτού σημαδεύει και υποδηλώνει τη διαφορά πολιτισμού και αγριότητας, ανθρώπου και ζώου. Το μαγείρεμα, λοιπόν, αποτελεί μια πράξη κυ­ ρίως πολιτιστική, μια πράξη συμβολική που χαράζει πανηγυρικά μια αξεπέραστη τομή ανάμεσα σε δυο διαφορετικούς κόσμους: της φύσης και του πολιτι­ σμού. Ο συμβολισμός όμως γίνεται πιο έντονος όσο προχωρά η επεξεργασία: το τ ι κρασί θα πιούμε με ποιο φαγητό, σε τ ι πιάτα θα σερβίρουμε, πώς θα πιάσουμε το μαχαίρι και το πηρούνι, πώς θα καθήσουμε, πώς θα αρχίσουμε, πώς θα μασήσουμε, πώς θα τε ­ λειώσουμε κ.ο.κ., καθορίζονται από ένα τυπικό που παίζει σημαντικότατο σημαίνοντα ρόλο: υποδηλώνει την κοινωνική καταγωγή, την καλλιέργεια, τη λεπτό­ τητα, το ήθος κ,ο.κ. Το τραπέζι ήταν πάντα ένα πολιτιστικό γεγονός. Γύ­ ρω απ’ αυτό, με το μοίρασμα του κοινού φαγητού, σφυρηλατούνται οι κοινωνικές ομάδες, οι μυητικές ε-

ε υ κ α ιρ ία ς δ ο θ είσ η ς ...

ταιρείες, οι ισχυροί δεσμοί. Δεν ήταν τυχαίο, ασφα­ λώς, το ότι ο Ιησούς επισφραγίζει την ενότητα των μαθητών του με ένα δείπνο. Η εθνική κουζίνα δεν είναι σε τελευταία ανάλυση τίποτ’ άλλο από ένα συμπόσιο, στο οποίο συμμετέχει νοερά ολόκληρο το έθνος, επιβεβαιώνοντας με την ε­ νότητα του γούστου την ταυτότητά του: το φαγητό είναι επίσης σημείο αναγνώρισης. Μέσα από το φαγητό, λοιπόν, ανταλλάσσουμε σήμα­ τα. Δεν σκεπτόμαστε μόνο με τη βοήθειά του. Δεν σκεπτόμαστε απλώς γι’ αυτό. Σκεπτόμαστε μέσα απ’ αυτό. Παρ’ ότι το φαγητό συνδέεται άμεσα με την υλικότητα και την αναγκαιότητα -τη ν αναγκαιότητα της ίδιας της επιβίωσης που δεν αφήνει περιθώρια α­ ποφυγής-, ο άνθρωπος υποδηλώνει την ελευθερία του με το να το καθιστά την ίδια στιγμή πνευματικό προϊόν. Αυτό, που με μια δόση υπερβολής είπε κάπο­ τε ο C. Levi Strauss, κρύβει ένα μεγάλο ποσοστό α­ λήθειας: «το φαγητό είναι καλό για τη σκέψη, όχι για την πέψη». Ο Rolland Barthes διατύπωσε πιο ισορρο­ πημένα, εξίσου αποφασιστικά όμως, την ίδια περίπου σκέψη για τον τρόπο που «μετασχηματίζουμε τις α­ νάγκες σε αξίες και τις αναγκαιότητες σε άλλοθι», υ­ ποτάσσοντας τα γεγονότα της διατροφής σε νοητές δομές: «στις ανεπτυγμένες χώρες η τροφή έχει γίνει στο εξής αντικείμενο σκέψης».3 Δεν είναι τυχαίο ασφαλώς το ότι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία αναπτύχθηκε στα συμπόσια. Και δεν είναι τυχαίο το ότι οι Ρωμαίοι, που πρέσβευαν το primum vivere deinde philosophare, αντί να διοχετεύουν στη φιλοσοφία το περίσσευμα των γευμάτων τους, το διοχέτευαν στα εμετήρια. Δεν είναι τυχαίο ακόμη το ότι στις μέρες μας η τροφή γίνεται αντικείμενο προ­ σεκτικής μελέτης και αναστοχασμού.4 Αρκετές συζη­ τήσεις περί άλλων θεμάτων έχει τροφοδοτήσει. Και­ ρός να γίνει η ίδια αντικείμενο συζήτησης. Σ’ αυτό το συμπόσιο όμως, όπου ανταλλάσσονται γεύσεις και σκέψεις, δικαιούνται να έχουν θέση όλοι οι λαοί. □ Σημειώσεις 1. Ν. Καζαντζάκης, Ζορμττάς.

2. Marvin Harris, Η ιερή αγελάδα και ο βδελυρός χοίρος, ελλ. μετ. Ν. Κωνσταντόπουλος, εκδ. «Τροχαλία», 1989, ιδ. σελ. 91-2.

3 .0 Rolland Barthes, «Ψυχοκοινωνιολογία της διατροφής», στο Ιστορία της διατροφής, εκδ. Ε.Μ.Ν.Ε.-Μνήμων, 1998, σελ. 153. Σελ. 155: «από τη στιγμή που οι ανάγκες έχουν, ικανοποιηθεί, η εθιμοτυπική της αξία επισκιάζει ολοένα και περισσότερο την αξία της θρεπτικότητας... η τροφή τείνει συνεχώς να μετασχηματίζεται σε κατάσταση».

4. Εκτός από τα προαναφερόμενα βιβλία βλ. ακόμη Χρή­ στου Μότσια Τι έτρωγαν οι Βυζαντινοί, εκδ. Κάκτος 1999.

δ οθείσ ης.

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Τόνι Μόρισον ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ ΤΟΝΙ ΜΟΡΙΣΟΝ

ΠΑΡΑ Λ Ε I ίΡ. Σ Ο Σ ϋ

Το πιο γοητευτικό και παράξενο μυθιστόρημα της Νομπελίστα Τόνι Μ όρισον, που έγινε Best Seller στην Αμερική, από την πρώτη κιόλας μέρα της έκδοσής του. Επίσης κυκλοφορούν τα μυθιστορήματα: Α γ α π η μ έν η , Γ α λ ά ζ ια μ ά τ ια , Τζαζ, Σ ο ύ λ α .

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΝΕΦΕΛΗ

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 10 680, Τηλ. 36.07.744 e-mail: nefeli-p@otenet.gr

-©■Ή

επιμέλεια: ΗΑΙΑΖ ΜΑΓΚΑΙΝΗΖ

Το «Ημ€ρολόγ·ο ενός αθέατο υ Α πριλίου» στα α γ γ λ ικ ά 0 Άγγλος νεοελληνιστής και μεταφρασιολόγος Ντέιβιντ Κόνολι (David Connolly) είναι γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό για τις μεταφράσεις του έργων της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. 0 Κόνολι έχει μεταφράσει έργα των Αγγέλου Τερζάκη, Νικηφόρου Βρεττάκου, Οδυσσέα Ελύτη, Κικής Δημουλά, αλλά και έργα νεότε­ ρων ποιητών και συγγραφέων, όπως των Χάρη Βλαβιανού, Γιώργη Γιατρομανωλάκη και Θανάση Χατζόπουλου. Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ύψιλον σε δίγλωσση έκ­ δοση (ελληνικά-αγγλικά) το «Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου» (Journal of an unseen April) του Οδυσσέα Ελύτη, ένα έργο που, σύμ­ φωνα με πολλούς μελετητές, σηματοδοτεί την έναρξη της τελευταίας περιόδου του νομπελίστα ποιητή. Είναι το διάστημα κατά το οποίο ο ποιητής, οδεύοντας προς το λυκόφως της ζωής του, αποκτά μία ολο­ ένα και πιο έντονη αίσθηση του χαμού, παρασύρεται από τον γλυκό ί­ λιγγο που προκαλεί η έλευση του Αγνώστου, η μετάβαση στο Επέκει­ να. Κατά συνέπεια, οι οικείες μορφές και τα σχήματα, που συναντού­ με στην ποίηση του Ελύτη, κινούνται πλέον μέσα σε ένα θανατόληπτο κόσμο. Ο ζόφος του θανάτου όμως στον Ελύτη υπονομεύεται ακατάπαυστα από την γενεσιουργό δύναμη του έρωτα, από την ίδια τη δυ­ ναμική της ζωής. Ο ποιητής επιλέγει να μιλήσει για το θάνατο μέσα στην καρδιά της άνοιξης και με φόντο το ορθόδοξο Πάσχα, τη γιορτή της φθοράς και της αναγέννησης. Βαρύ το φορτίο για τον Κόνολι, όπως και για κάθε επίδοξο μετάφρα­ ση) της ποίησης του Ελύτη. Ωστόσο, πέρα από την πείρα και την α­ γάπη του για την ελληνική ποίηση, και για τον Ελύτη εν προκειμένω, ο Κόνολι διαθέτει μιαν αισθανπκότητα που τον βοηθά να αποδίδει με ακρίβεια και γνήσια ποιητική ευαισθησία τους ακριβούς στίχους του Ελύτη και, κυ­ ρίως, το δωρικό, σε σημαντικό βαθμό, ύφος γραφής που κυριαρχεί στο συ­ γκεκριμένο έργο. Στο ενδιαφέρον επίμετρο που παραθέτει ο μεταφραστής αναφέρει ότι ξεκί­ νησε τη μετάφραση του «Ημερολογίου ενός αθέατου Απριλίου» λίγο μετά το θάνατο του ποιητή τον Μάρτιο του 1996. Ήταν μία παρόρμηση περισσότερο παρά μία καλά οργανωμένη και μεθοδική απόπειρα μετάφρασης του έργου. Ο Κόνολι δεν το προόριζε αρχικά ούτε για έκδοση. Ύστερα από δύο περί­ που χρόνια όμως το «Journal of an unseen April» έχει πάψει να είναι μία «α­ πόπειρα μετάφρασης» και διεκδικεί τη θέση του ανάμεσα στις άλλες άξιες μεταφραστικές εργασίες της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας.

ξένο Βιβλίο

Γουβταύος Φλόμπερ: Α λλ η λο γρ α φ ία «0 συγγραφέας πρέπει ν’ αφήνει πίσω του μονάχα τα έργα του. Η ζωή του δεν ενδιαφέρει», έγραφε σε μία ε ­ πιστολή του ο Γουσταύος Φλομπέρ το 1859. Πράγματι, ο Φλομπέρ αποτελεί ίσως το κατ’ εξοχήν παράδειγμα συγγραφέα που αγωνίστηκε με όλο του το πάθος να εί­ ναι ένας «αυτοεξόριστος» της ίδιας του της ζωής - που σημαίνει: να αποξενωθεί σε τέτοιο βαθμό από το β ίω μ α ώστε να μπορέσει να γράψει, έχοντας όμως την ίδια στιγμή κατά νου ότι η μόνη δυνατή θεραπεία από το βίωμα είναι αυτή της «ομοιοπαθητικής»: πρέπει να έχει κανείς διεισδύσει βαθιά στην προσωπική εμπειρία έτσι ώστε να τη μετατρέψει σε κάτι ολότελα ξένο. Η ροπή του Φλομπέρ στην αποστασιοποίηση από τα πράγματα είναι κάτι που διαφαίνεται καθαρά στις ταξι­ διωτικές του σημειώσεις αλλά και στην αλληλογραφία του όπου, παρά την αμεσότητα που τον διακρίνει, κυ­ ρίως στις στιγμές εκείνες που τον πλακώνει το βάρος της θλίψης και της δυστυχίας, παραμένει πάντα ένας σχεδόν ψυχρός φωτογραφικός φακός ενός θεάματος, του ανθρώπινου βίου, που τελικά δεν είμαστε σίγουροι αν του προκαλεί δέος ή απλώς απέχθεια. Στον τ έτα ρ το τόμο της αλληλογραφίας του μεγάλου Γάλλου συγγραφέα, που εκδόθηκε πρόσφατα σε επιμέ­ λεια Σαν Μπρουνό (Jean Flaubert: Correspondance, 1869-1875, εκδ. Gallimard, σελ. 1484), το βάρος της κακοτυχίας και της μιζέριας βαραίνει τους ώμους και κυ­ ρίως την ψυχή του δημιουργού της «Μαντάμ Μποβαρί». Είναι τα δύσκολα χρόνια της ζωής του, όπου χάνει τους αγαπημένους του φίλους και συνεργάτες, υποφέρει από χρόνιες ασθένειες (από ρευματισμούς και δυσεντερία μέχρι σύφιλη), ενώ τα ιστορικά και κοινωνικοπολιτικά γεγονότα της εποχής τον κουράζουν απίστευτα και τον κάνουν να βλέπει το μέλλον με ιδιαίτερη απαισιοδοξία. Από τ ις σελίδες του ογκώδους αυτού τόμου «παρελαύ­ νουν» όλα σχεδόν τα μεγάλα ονόματα της εποχής, από τη Γεωργία Σάνδη και τον Τουργκένιεφ μέχρι το Ουγκό και τον Ζολά, αλλά ξαναζωντανεύουν και ιστορικά γεγο­ νότα, όπως ο Γαλλοπρωσικός πόλεμος και τα γεγονότα της Κομμούνας. Με άλλα λόγια, μία πλήρης τοιχογρα­ φία εποχής αλλά και μία ψυχογραφία ενός συγγραφέα που, μέσα από έναν «ύπουλο» ρεαλισμό, αγάπησε και εξέφρασε το παράδοξο προετοιμάζοντας το έδαφος για τους συγγραφείς που ακολούθησαν μέσα στον εικοστό αιώνα.

ξένο Βιβλίο

■3©

Ηημρατη,φίφψ; Λύντιας Ζτ*φάνου

αθιερώνοντας την Ημέρα της Ποίησης, η Εται­ ρεία Συγγραφέων ξεκινάει μια προσπάθεια που θα χρειαστεί πολύ καιρό για να αποδώσει, σε α­ ντίστροφη αναλογία με τα λίγα χρόνια που χρει­ άστηκαν για να αποκοπεί η ποίηση από τη ζωή και η ζωή από την ποίηση. Οι αιτίες θα πήγαιναν τη συζή­ τηση πολύ μακριά' θα τις αναζητήσουμε, στην ώρα τους. Εδώ θα πω μόνο λίγα λόγια -κ ι όσο γίνεται πιο απλά- για την ημέρα που επιλέξαμε και για τις επι­ διώξεις μας στο άμεσο και το απώτερο μέλλον. Όπως είναι γνωστό, δύο φορές το χρόνο, η εκλειπτι­ κή, δηλαδή ο δρόμος του ήλιου, τέμνει τον ουράνιο Ισημερινό στα σημεία των Ισημεριών: της άνοιξης και του φθινοπώρου. Αν και όχι λίγοι ποιητές φαίνεται να έχουν μεγαλύτερες δοσοληψίες με το φθινόπωρο, διαλέξαμε για Ημέρα Ποίησης την Εαρινή Ισημερία, αρχή της άνοιξης στα ημερολόγια του βόρειου ημι­ σφαιρίου, γιατί το γεγονός και μόνο ότι η ποίηση υ­ πάρχει, σημαίνει πάντα περισσότερο φως και λιγότε­ ρο σκοτάδι, ανεξάρτητα από το πόσο φω τεινοί ή σκοτεινοί μπορεί να είναι οι ποιητές, ετούτης ή και της άλλης εποχής. Στις 21 Μαρτίου, φέτος όπως και κάθε χρόνο, η ημέ­ ρα και η νύχτα έχουν ακριβώς την ίδια διάρκεια. Βρέ­ ξει, χιονίσει ο Μάρτης, ο ήλιος θα βρίσκεται κάθε μέ-

Κ

----------------------

ρα λίγο ψηλότερα, η Άνοιξη με τίποτα δεν πρόκειται να σταματήσει, και το φως θα γίνεται ολοένα περισ­ σότερο από το σκοτάδι. Η Εαρινή Ισημερία, αρχή ζωής και σημείο σταθερό στην επανάληψή του: υπόμνηση του μόνιμου μέσα στο εφήμερο, του παντοτινού μέσα στο μεταβαλλό­ μενο - μας φέρνει να αναλογιστούμε τα παντοτινά και τα πρώτα πράγματα, την αρχή της ποίησης στα πρώτα σκιρτήματα της ομαδικής συνείδησης, στις πρώτες κοινωνίες των ανθρώπων και την πορεία της ποίησης μέσα στον χρόνο. Ακολουθώντας το νήμα της ποίησης προς το παρελ­ θόν, οδηγούμαστε στις ρίζες των πραγμάτων και των λέξεων, στην αρχή της μνήμης, πριν από την κατα­ γραμμένη ιστορία των λαών: στην αρχή της γλώσ­ σας. Και πόσο μάλιστα της ελληνικής γλώσσας που είναι το πιο αναφαίρετο στοιχείο της ελληνικής ταυ­ τότητας, ακριβώς επειδή υπάρχει η ποίηση. Ακολουθώντας το νήμα από το παρελθόν προς το μέλλον βρίσκουμε 3.500 χρόνια συλλογικής μνήμης εγγραμμένα στη γλώσσα της ποίησης, με τα ωραία ανοιχτά, γενναιόδωρα θά ’λεγα, φωνήεντα, τους ρυθ­ μικούς βηματισμούς των συλλαβών σ’ όλες τις επο­ χές και τις περιοχές όπου μιλήθηκε η ελληνική λαλιά με μύριους όσους τρόπους.

--------------------------------------------------------------- ά ρ θρο

Γιατί, αν τα αποκρυπτογραφημένα κείμενα της Γραμμικής Β' γρ αφ ής δεν ε ίναι ποιήματα, ω­ στόσ ο δια β ά ζο υμ ε σ ’ αυτά τα δημόσια κατά­ σ τιχα τω ν Μ υκηνών ή της Πύλου, ονόματα θε­ ών και πραγμάτων που πέρασαν στην ποίηση του Ομήρου και λέξεις που ελάχιστα απέχουν από τ ις λ έ ξ ε ις τη ς γλώ σ σας που μιλά μ ε σ ή μερα - μ έχρ ι και φραστικούς τρόπους. Δεν πρόκειται να κάνω ιστορ ικές αναδρομές. Θέλω μόνο να πω ότι εί­ ναι ανάγκη να αλλάξου­ με οπ τική γω νία ως προς τη ν π οίηση. Να δ ού με τη σ υνάρ τη ση ποίησης και γλώσσας μέσα στο πλαίσιο που διαγράφεται από τις σημερινές συνθήκες, σ’ έναν κό­ σμο όπου βρίσκονται σε εξέλιξη δύο αντίρροπες τά­ σεις: η μία, προς την παγκοσμιότητα και τη συγχώ­ νευση (με πρόχειρο παράδειγμα τη λεγάμενη παγκο­ σμιοποίηση της οικονομίας), η άλλη, προς τη διαφο­ ροποίηση και την εντοπιότητα, όπως δείχνουν οι πολ­ λαπλές διεκδικήσεις ταυτοτήτων. Το θέμα της ταυτότητας και της ετερότητας, που συ­ ζητάμε εξαντλητικά στη θεωρία της λογοτεχνίας, εί­ ναι πολύ πιθανό ότι θα λάβει διαστάσεις απρόσμενες στον 21ο αιώνα, ενώ ταυτόχρονα θα προχωρεί η «πο­ λιτιστική παγκοσμιοποίηση», σαν συναίρεση στη χα­ μηλότερη βάση που είναι τα πολυπλόκαμα προϊόντα της υποκουλτούρας. Στον δρόμο αυτόν, η ανθρωπότητα είναι δυνατόν να χάσει ένα τεράστιο μέρος του πολιτισμού της. Κι όχι για πρώτη φορά. Από τις 90 τραγωδίες του Αισχύλου σώθηκαν μόνο 7. Μία παραπάνω του Σοφοκλή και 17 του Ευριπίδη. Για λόγους, κυρίως, διδακτικούς, όπως κι ο Όμηρος. Η ποίηση έσωζε τη γλώσσα και η γλώσ­ σα έσωζε την ποίηση. Αυτή η απίστευτη σχεδόν στη συνέπειά της, συνάρ­ τηση ποίησης και γλώσσας -που σημαίνει επίσης συ­ νάρτηση ποίησης και ζωής-, λειτουργεί διαχρονικά από τον Όμηρο, στους βυζαντινούς υμνογράφους,

στο δημοτικό τραγούδι, στον Βικέντιο Κορνάρο, στον Σολωμό. Ωστόσο, γ ια πολλούς και δ ιάφορους λόγους που, καθώς είπα, δεν εί­ ναι τώρα η στιγμή να α­ ναλυθο ύν, η ποίηση βρίσ κεται σήμερα στο περιθώριο της ζωής, α­ κόμα κι αυτής που θέλει να λ έγετα ι πολιτιστική ζωή. Πονηρά προβάλ­ λονται ισχυρισμοί, ότι δ εν ε ν δ ια φ έ ρ ε ι παρά μια ελάχκπη μειοψηφία των συνανθρώπων μας. Αυτή η κατάσταση μπο­ ρεί και πρέπει να αντιστραφεί. Η καθιέρωση τη ς Η μέρας τ η ς Ποίη­ σης είναι το πρώτο βή­ μα. Δημιουργούμε ένα σημείο αναφοράς, ένα σημείο συνάντησης για όσους αγαπούν και νοιάζονται την ποίηση. Είναι και­ ρός να μετρηθούμε και να επιδιώξουμε όλοι μαζί, με­ ρικά πολύ συγκεκριμένα πράγματα, αρχίζοντας από τα πιο απλά. Μπορούμε και πρέπει όλοι μαζί να απαιτήσουμε να βρίσκουμε βιβλία ποίησης στα βιβλιοπωλεία που αρνούνται να τα δεχτούν, στις βιτρίνες απ’ όπου απου­ σιάζουν, στους εκδοτικούς καταλόγους που φοβού­ νται να συμπεριλάβουν ποιητικές συλλογές, στον τύ­ πο που αποσιωπά την ύπαρξή τους. Δεν είναι δυνατόν να παρουσιάζονται και να σχολιά­ ζονται κάθε λογής δραστηριότητες και ποτέ να μη μαθαίνουμε τίποτα ουσιαστικό για τα βιβλία της ποίη­ σης και μάλιστα για εκείνα που γράφονται από νέους ποιητές. Μπορούμε και πρέπει να απαιτήσουμε μια διαφορετι­ κή πληροφόρηση απ’ όλα τα μέσα ενημέρωσης. Έναν διαφορετικό τρόπο διδασκαλίας της ποίησης στα σχολεία, κι όχι ανούσιες, τυποποιημένες φράσεις που μόνο ανία προξενούν, όταν δεν προξενούν απο­ στροφή. Πόσοι δεν έχασαν, από κακή διδασκαλία, την ευκαιρία της συνάντησης με την ποίηση; Και για να μη μακρηγορώ: Με την καθιέρωση της Ημέρας της Ποίησης επιδιώ­ κουμε να περάσουμε στην επόμενη χιλιετία το μήνυ-

I Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ε

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΖΕΝΟΖ Π ρο τω ν πυλώ ν τ η ς τ ρ ίτ η ς χ ι λ κ τ ί α ς Η μ ε γ ά λ η ε ιρ η ν ικ ή ε π α ν ά σ τ α σ η γ ια έ ν α δ ια φ ο ρ ε τικ ό κ ό σ μ ο κ α ι γ ια ίδ ρ υ σ η μ ια ς ά λ λ η ς π ο λ ιτικ ή ς τ ά ξ η ς

μα ότι «Η Ποίηση είναι για Πάντα». Για όλους τους καιρούς. Και, για τους δύσκολους καιρούς: «ολίγο φως κ α ι μ α κ ρ ιν ό σ ε μ έ γ α σ κ ό το ς κ ι έ ρ μο» . Το μήνυμα αυτό μπορεί και πρέπει να ξεκινήσει από του ς ποιητές της ελληνικής γλώσσας. Οι π οιητές της αρχαιότερης λογοτεχνικής γλώσσας της Ευρώ­ πης έχουν το δικαίωμα και την υποχρέωση να επι­ διώξουν στην αυγή του 21ου αιώνα, την καθιέρωση της Εαρινής Ισημερίας ως Ημέρας της Ποίησης σ’ ο­ λόκληρον αυτόν τον χώρο όπου, κατά κύριο λόγο παίζεται σήμερα, γ ια να κερδ ηθ εί ή να χαθεί, το στοίχημα ενός ολόκληρου πολιτισμού απέναντι στην εκβαρβάρωση. Ο

ΠΡΟΓΡΑΜ Μ Α Δ ΙΗ Μ Ε Ρ Ω Ν Ε Κ Δ Η Λ Ω Σ Ε Ω Ν 20 Μαρτίου (Σάββατο) 19.0020.30 (Μέγαρο Μελά, Αιόλου 93) Συζήτηση με θέμα: Η π ο ίη σ η σ τ ο κ α τώ φ λ ι τ ο υ 2 1 ο υ α ιώ ν α Συμμετέχουν: Γ. Βέης - Α. Ζήρας - Ρ. Κακλαμανάκη Λ. Στεφάνου - Θ. Χατζόπουλος. Συντονίζει ο Κώστας Στεργιόπουλος.

20.30 Συναυλία του Ν ίκ ο υ Ξ υ δ ά κ η με μελοποιημένη ποίηση.

21 Μαρτίου (Κυριακή)

Ένα βιβλίο που ο τίτλος του ανταποκρίνεται στο περιεχόμενό του και που μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη στην πολιτική και στην όλη ζωή της ελληνικής και κάθε ανθρώπινης κοινωνίας. Θεμελιώνεται σ’ αυτό πλατιά και σε βάθος μια δια φορετική κοσμοαντίληψη που αρμόζει στη σημερινή πλανητική εποχή. Η σύσταση και συγκρότησή του προσφέρεται να εγκαινιάσει άμεσα και με άμεσες απο­ δόσεις έναν άλλο τρόπο του σκέπτεσθαι και αισθάνεσθαι στον σύγχρονο άνθρωπο και να ανοίξει εδώ στην Ελλάδα άλλους ορίζοντες στην ατομική και τη συλλογική μας ζωή.

υ

11 π.μ. (Αίθουσα Λόγου, Στοά Βιβλίου) Εκδήλωση με θέμα: 100 χ ρ ό ν ια π ο ίη σ η ς : Ο 2 0 ό ς α ιώ ν α ς σ υ ν ο μ ιλ ε ί μ ε τ η ν π α ρ ά δ ο σ ή το υ . Ποιήματα που σηματοδοτούν την ποιητική πορεία 10 αιώνων. Διαβάζουν γνωστοί ηθοποιοί. (Επιλογή-επιμέλεια: Δήμητρα Χριστοδούλου, Αθηνά Παπαδάκη) Η εκδήλωση θα αναμεταδίδεται από την εκπομπή του Κώστα Γεωργουσόπουλου Ε λ λ η ν ικ ό ς Λ ό γ ο ς (Τρίτο πρόγραμμα).

Κιντρική διάΟίοη:

13.0014.00 (ΚαφέΑιολίς) Γιορτάζονται τα δΟ χ ρ ο να τ ο υ Μ ίλ τ ο υ Σ α χ το ύ ρ η . Ποιητές της νεότερης γενιάς θα διαβάζουν ποιήματά του.

Βιβλιοπωλϊ ο ΔΩΔΩΝΗ Ασκληπιού 3 Τηλ. 3641787 - 3630312

19.0020.30 (Μέγαρο Μελά) Ποιητές διαβάζουν ποιήματα που αγαπούν.

Παρωδίες κα β α φ ικώ ν ποιημάτων 1917-1997 ΑΒήνα, Πατάκης, 1998. ItX. 240

Οημήιρηζ ΟοσκοΑόπουίΙοζ: "Οι παρωδίει; έχουν αχέση με την πρόοΟηηιη iqc κοβοφικήζ ποίηοητ;" Διαβάζω: Πότε και πώς γεννήθηκε η ιδέα να συγκεντρώσετε ποιήματα που παρωδούν τον Καβάφη;

Δημήτρης Δασκαλόπουλος: Φαντάζομαι να θυμό­

χα απλώς καταγράψ ει ως β ιβλιογραφ ικό λήμμα. Ταυτόχρονα, διεπίστωσα ότι αρκετά μελετήματα για τον Καβάφη παρέκαμπταν το θέμα των παρω­ διών ή αναφέρονταν π εριστασιακά σε ορισμένες απ’ αυτές. Είχα πλέον πεισθεί ότι επρόκειτο για ένα θέμα που άξιζε τον κόπο να γίνει βιβλίο.

σαστε, από παλαιότερες συνεργασίες μου στο δ ια ­ β ά ζ ω , πως ασχολούμαι για περισσότερο από είκοσι χρόνια με τη σύνταξη της «Βιβλιογραφίας Κ. Π. Κα­ βάφη», η οποία έχει ήδη πάρει το δρόμο της για το τυπογραφείο, και θα εκδοθεί εντός του έτους 2000. Κατά τα τελευτα ία δέκα χρόνια, καθώς ολοκλήρω­ να τη συγκέντρωση του υλικού, διαπίστωσα ότι οι παρωδίες των καβαφικών ποιημάτων ήταν ένα κε­ φάλαιο αδιερεύνητο και στο σύνολό του άγνωστο, όχι μόνον στο ευρύ κοινό αλλά και στους ειδικούς. Γύρισα, λοιπόν, προς τα πίσω, και άρχισα να ξανα­ βλέπω παλαιό έντυπα και να αντιγράφω ολόκληρο το κείμενο κάθε παρωδίας, την οποία μέχρι τότε ε ί­

Υπαινίχθηκα ήδη τ ις δυσκολίες που αντιμετώπισα, και που είναι οι πασίγνωστες δυσκολίες, όταν ανα­ τρ έχ ει κανείς σε παλαιό και δυσεύρετα έντυπα, ι­ δίως σε παλαιότερες εφημερίδες. Μια δεύτερη δυ­ σκολία ήταν η αποκατάσταση του κειμένου σε πολ­ λές παρωδίες, μια και η αρχική δημοσίευσή τους εί-

©Q----------------------------------------

σ αλό νι

Ποιες ήταν οι δυσκολίες που συναντήσατε στη συγκέντρωση του υλικού και πόσος χρόνος χρειάστηκε για την ολοκλήρωσή του;

χε π άρα π ολλά λάθη, τόσ ο σε συγκεκριμένες λ έξεις όσο και στα γ υ ρ ίσ μ α τα τω ν σ τί­ χων. Π ρέπει γ ενικώ ς να μη δινόταν η απαιτούμενη προ­ σοχή στο τύπωμα των παρω­ διών, τουλάχιστον οσάκις τα συγκεκριμένα στιχουργήμα­ τ α δ εν α κ ο λ ο υ θ ο ύ σ α ν α υ ­ στηρά το ν ρυθμό και τ α μέ­ τ ρ α τω ν καβαφικώ ν π ροτύ­ πων - και αυτή είναι η συνηθέστερη περίπτωση. Ό σο για το χρόνο που απαιτήθηκε για τη συγκέντρωσή τους, θα έ­ λ ε γ α ό τ ι τ ο όλο εγ χ είρ η μ α μού πήρε π ερισσότερο από πέντε χρόνια. Πόσο γνωστά ήταν στον καιρό τους αυτά τα ποιήματα; Ο ίδιος ο Κ. Π. Καβάφης γνώριζε κάποια από αυτά και αν ναι, ποια ήταν η αντίδρασή του; Ή ταν πολύ γνωστές στην εποχή τους. Τούτο τεκμαίρεται από πολλές σ χετικές ε νδείξεις. Για παρά­ δειγμα, οι χρονολογικώς πρώτες παρωδίες καβα­ φ ικών π οιημάτων δ η μο σ ιεύ ο ντα ι σε έντυπα τ η ς Αλεξάνδρειας και του Καΐρου, με αποτέλεσμα να γίνονται αμέσως γνωστές στον Καβάφη που ήταν πάντα ενημερωμένος γ ια ό,τι αφορούσε τον ίδιον και την ποίησή του. Για τη δεκαετία του 1920, που φ ου ντώ νει η «μόδα» τω ν καβαφικώ ν παρωδιών και, τα υ τό χρ ο να , μ ε τα φ έ ρ ετα ι και στην Αθήνα, διαθέτουμε αρκετά γραπτά τεκμήρια, όπως λόγου χάριν τ α κείμενα που δημοσιεύουν στο «Ελεύθε­ ρον Βήμα» ο Μιχ. Ρόδάς και ο Κωστής Μπαστιάς, και τ α οποία παραθέτω στην εισαγωγή του βιβλί­ ου μου. Ό σο για τις αντιδράσεις του ίδιου του ποι­ ητή, θα μπορούσα να υποστηρίξω ό τι πρέπει να τον ευχαριστούσε και να τον ικανοποιούσε αυτή η συνεχής διακωμώδηση τη ς ποίησής του, πράγμα που, εκτό ς των άλλων, δήλωνε και τ ην ευρ ύτερη διάδοση και αναγνώριση του καινοφανούς έργου του. Υπήρχαν, πάντως, και περιπτώσεις κατά τ ις οποίες ο Καβάφης αντέδρασε έντονα σε συ γκε­ κριμένα στιχουργήματα αυτού του τύπου. Έχουμε και γ ι’ αυτά ορισμένα γραπτά τ εκμή ρια τ α οποία αναφέρω και παραθέτω στο βιβλίο. Π ρόκειται για περιπτώσεις που ξεφ εύ γου ν από τη ν ευπ ρέπεια

κ α ι τ ο κ αλώ ς ε ν ν ο ο ύ μ ε ν ο σκω πτικό πνεύμα που πρέ­ πει να δ ια κ ρ ίν ε ι τη ν παρω­ δία, θίγο ντα ς τ η ν προσωπι­ κότητα και τη ν ιδιω τική ζωή του παρωδούμενου ποιητή. Έτσι, όσο ζούσε ο Καβάφης οι παρωδίες των ποιημάτων του δεν περιορίστηκαν μόνο στα έντυπα τ ου Αιγυπτιώ τη ε λληνισ μο ύ , αλλά εξαπλώ ­ θηκαν και στην Αθήνα και σε αρ κετές εφ ημερίδ ες και πε­ ριοδικά ελληνικών επαρχια­ κών πόλεων. Πιστεύετε ότι τα ποιήματα αυτά εκφράζουν μία άλλη όψη του ενδιαφέροντος που προκαλεί ο Καβάφης, δηλαδή, αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, μία ιδιότυπη προσέγγιση στο έργο και την προσωπικότητα του μεγάλου Αλεξανδρινού ποιητή; Οι π αρ ω δ ίες α υ τ ές έχ ου ν άμεση σχέση με τη ν πρόσ ληψ η τ η ς κ α β α φ ική ς π οίησης. Σε μ εγάλο βαθμό, δηλώνουν το ξάφνιασμα, τον αιφνιδιασμό θα έλεγα, τ η ς κοινής γνώμης, μα και όσων ασχο­ λού νται με τ η ν ποίηση, που προκαλούσε στην ε­ ποχή το υ τ ο ιδιότυπ ο καβαφικό έρ γ ο (εννοώ τη γλώσσα που χρησιμοποιεί, τη θεματική του, τον ε ­ ρω τισ μό που εκφ ρά ζει, τ α ισ τορ ικά και ψευδοϊσ τορ ικά πρόσωπα που κυ κλοφ ορούν σ τους σ τί­ χους του). Μ ετά τον θάνατο, όμως, του ποιητή, ό­ ταν το έργο του ολοένα και περισσότερο καθιερω­ ν όταν στην κοινή συνείδηση, οι παρωδίες αυ τές μετατρέπονταν σε μιαν όντως ιδιότυπη προσέγγι­ ση, καθώς αποκτούσαν τα χαρακτηρισ τικά ενός ι­ δεώ δους ενδύματος γ ια να σα τιρ ισ τούν τ α σύγ­ χρονα πάθη μας. Με άλλα λόγια, οι παρωδίες των καβαφικώ ν ποιημάτω ν δηλώ νουν ε μ φ α ν έσ τα τα πως η ποίηση το υ Α λ εξα ν δ ρ ιν ού έ χ ε ι κα τα σ τε ί στις μέρες μας κοινόχρηστο πεδίο συνεννόησης. Π ρέπει, τ έ λ ο ς , να σημειώ σω ό τι υπάρχουν πάμπολλα π οιήματα μ ετα γενέσ τερω ν τ ο υ Καβάφη ποιητών, τα οποία είναι γραμμένα «με τον τρόπο» του Αλεξανδρινού. Δεν είναι όμως παρωδίες, γιατί δεν έχουν το στοιχείο τη ς σάτιρας και τη ς διακωμώδησης. □

τη συνέντευξη πήρε ο Ηρακλής Παπαλέξης

Μ ια β ιιν έ ν κ υ ξ η μ ι τον llpocSpo της ΠΟΕΒ (Π α νελλή νια Ομοσπονδία Εκδοτών Βι­ βλιοπωλών) Γιώργο Δαρδανό για την κατάσταση του βιβλίου σήμερα δεν μπορεί να έχει θεωρητικό χαρακτήρα. Είναι απολύτως φυσικό οι απαντήσεις του να στηρίζο­ νται οε πίνακες, διαγράμματα, στοιχεία και στατιστικές, τα οποία δύσκολα μπορούν να αμφισβητηθούν και ακόμη δυσκολότερο να ανατραπούν απ' όσους δεν συμφω­ νούν με την εικόνα που αυτά τα στοιχεία και οι αριθμοί συνθέτουν. Η αποκαλυπτική για τους ασχολούμενους με το βιβλίο συζήτησή μας ξεκίνησε από τη θρυλούμενη εκδοτική πλημμυρίδα των τελευταίω ν χρόνων στην Ελλάδα, προχώ­ ρησε στους εκδοτικούς οίκους, στα βιβλιοπωλεία, στις βιβλιοθήκες και κ ατέληξε σε διαπιστώσεις και συμπεράσματα, αλλά κ αι σε συγκεκριμένες προτάσεις για το τι αμέ­ σως οφείλει η Πολιτεία να πράξει. Σίγουρο πάντως είναι ότι οι απαιτήσεις του Προέδρου της ΠΟΕΒ ταράζουν τα λιμνάζοντα νερά (όπου υπάρχουν) του χώρου και τροφοδοτούν νέες συζητήσεις. Είναι ο μόνος τρόπος για να περάσουμε από τη θεωρία στην πράξη.

Ηρακλής Παπαλέξης: Στην Ελλάδα το φράγμα των 5 .0 0 0 τίτλων ετησίως έχει οπάοει εδώ και μερικά χρόνια. Ενδεικτικά αναφέρω ότι το 1997 εκδόθηκαν 5 .3 6 4 τίτλοι βιβλίων. Μπορούμε να μιλάμε για εκδοτική έκρηξη; Γιώργος Δαρδανός: Σημαντική είναι η αύξηση ιης ελληνι­ κής βιβλιοπαραγωγής τα τελευταία χρόνια. Το 1990 κυ­ κλοφορούσαν 8 νέα βιβλία την ημέρα (2.870 στη διάρ­ κεια του έτους), σήμερα πλέον εκδίδονται 15-16 νέα βι­ βλία την ημέρα. Στον αριθμό αυτό δεν περιλαμβάνονται τα βιβλία φυσικών προσώπων και νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα1, αλλά η ετήσια ελληνική βιβλιοπαραγωγή υστερεί σημαντικά από τη βιβλιοπαραγωγή όλων των άλλων χωρών της Ε0Κ. Η σύγκριση με τη βιβλιοηαραγωγή των μεγάλων γλωσσι­ κά και πληθυσμιακά χωρών είναι καταλυτική. Η ελληνική βιβλιοηαραγωγή αποτελεί μόλις το 5% της βιβλιοπαραγωγής της Μεγάλης Βρετανίας, το 7% της Γερμανίας, το 10% της Ιταλίας και της Ισπανίας, και το 11% της Γαλλίας. Ιδιαίτερα ενδεικτική είναι όμως και η σύγκριση με τις μι­ κρές γλωσσικά και πληθυσμιακά χώρες. Η ελληνική βι­

βλιοπαραγωγή αποτελεί το 29% της βιβλιοπαραγωγής της Ολλανδίας, το 36% της Πολωνίας και της Δανίας, το 37% της Σουηδίας, το 46% της Ελβετίας, το 49% της Τσε­ χίας και του Βελγίου (*), το 57% της Ουγγαρίας, το 70% της Πορτογαλίας (*) και το 76% της Φινλανδίας (βλέπε πί­ νακα 1). Μια άλλη σύγκριση που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι ο αριθμός τίτλων ανά 10.000 κατοίκους στις χώρες που έχουν αντίστοιχα χαρακτηριστικά με την Ελλάδα (η γλώσσα τους ομιλείται μόνο εντός των συνόρων τους). Ακόμη κι αν θεωρήσουμε ότι οι 62,7 τίτλοι ανά 10.000 κα­ τοίκους της Ισλανδίας έχουν σχέση με τη γεωγραφική ιδι­ αιτερότητα της χώρας αυτής, και ότι οι 26,5 τίτλοι ανά 10.000 κατοίκους της Δανίας έχουν σχέση με το υψηλό βιωτικό επίπεδό της, είναι δύσκολο να αποδεχτούμε την προτελευταία θέση στον πίνακα (την οποία μοιραζόμαστε με την ΠΓΔΜ) με μόλις 4,8 τίτλους ανά 10.000 κατοίκους, όταν για τη Βουλγαρία ο αντίστοιχος δείκτης είναι 5, για την Ουγγαρία 8,4, για την Ιταλία 8,6, για τη Λιθουανία 9,8, για την Τσεχία 9,9, για τη Νορβηγία 9,6, για τη Φινλανδία 12,7, για τη Σουηδία 15,1, για τη Σλοβενία 17,3 και για την Εσθονία 21,5 (βλέπε πίνακα 2 και διάγραμμα).

1. Πηγή: «Στατιστικές της Βιβλιοπαραγωγής 1997». Ιχνευτής.

G®-

σ υ ν έν τ ε υ ξη

Στην α γορά του βιβλίου κυριαρχούν ολιγοπωλιακές τάσοις Πόσοι οκδοτικοί οίκοι στην Ελλάδα μοιράζονται την πίτα της εκδοτικής παραγωγής; Στην Ελλάδα υπάρχουν -σύμφωνα με τις «Στατιστικές της Βιβλιοπαραγωγής 1997» του Ιχ ν ευ τή - 299 αμιγείς βιβλιοεκδοτικές επιχειρήσεις, από τις οποίες οι 250 περίπου έ­ χουν σταθερή εκδοτική παρουσία κάθε χρόνο. Σύμφωνα πάλι με τα στοιχεία του Ιχνευτή, το 1997 άλλες 202 επιχει­ ρήσεις (βιβλιοπωλικές, γραφικών τεχνών, έκδοσης εφημε­ ρίδων) εξέδωσαν βιβλία. Ενώ, σύμφωνα με τα στοιχεία του ISBN, υπάρχουν καταγεγραμμένοι και άλλοι 2.500 περίπου εκδότες βιβλίων. Πρόκειται είτε για φυσικά πρόσωπα είτε για νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Οι εκ­ δόσεις αυτών -οι οποίες στη μεγάλη τους πλειοψηφία βρί­ σκονται εκτός εμπορίου- δεν έχουν καταγραφεί και υπολο­ γιστεί Υπάρχα συγκεντρωτισμός στον εκδοτικό

χ«ρο; Μεγάλος. Στην αγορά του βιβλίου κυριαρχούν πλέον ολιγοπωλιακές τάσεις. Οι μεγάλοι εκδότες έχουν τη μερίδα του λέοντος στην αγορά. Εκδίδουν πλήθος βιβλίων σε ό­

λους τους τομείς εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα καλύτερη διανομή και τοποθέτηση στα βιβλιοπωλεία και προνομια­ κή εμφάνιση στα μέσα ενημέρωσης. Έχουμε υπερπαρα­ γωγή τίτλων από λίγους εκδότες. Για του λόγου το αλη­ θές: Το 80% της βιβλιοπαραγωγής εκδίδεται από 135 εκδο­ τικές επιχειρήσεις. Μόνο 7 εκδοτικοί οίκοι εκδίδουν περισ­ σότερα από 100 βιβλία το χρόνο. Το 1997 οι εκδότες αυτοί εξέδωσαν 1.367 νέους τίτλους, το 25% περίπου της συνο­ λικής παραγωγής.2 5.50 0 περίπου καινούρια Βιβλία το χρόνο σημαίνουν και 5 .50 0 διαφορετικές προτάσεις για το αναγνωστικό κοινό; Όχι, γιατί δυστυχώς μόνο ένα μέρος των βιβλίων που εκδίδονται κάθε χρόνο φτάνει τελικά στο αναγνωστικό κοι­ νό. 0 αναγνώστης ενημερώνεται για τα νέα βιβλία από τα βιβλιοπωλεία και τα μέσα ενημέρωσης και είτε αγοράζει το βιβλίο από τα βιβλιοπωλεία είτε το δανείζεται από τις βι­ βλιοθήκες. Όμως η μεγάλη πλειοψηφία των βιβλιοπωλείων δεν είναι επαρκώς ενημερωμένη, και οι βιβλιοθήκες που λειτουργούν είναι πολύ λίγες. Τα μέσα ενημέρωσης παρό­ λο που αφιερώνουν αρκετό χώρο τα τελευταία χρόνια στο

2. Πηγή: «Στατιστικές της Βιβλιοπαραγωγής 1997». Ιχνευτής.

συνέντευξη _________________________

4Μ

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Βιβλιοπαραγωγή έτους 1996 (Πηγή: Διεθνής Ένωση Εκδοτών ■ΙΡΑ) • Μεγάλη Βρετανία: 102.102

• Τσεχία: 10.244

• Σλοβενία: 3.441

• Γερμανία: 71.515

• Βέλγιο: 9.835 (*)

• Εσθονία: 3.317

• Ιταλία: 51.134

• Ουγγαρία: 8.835

• Ισλανδία: 1.692

• Ισπανία: 50.159

• Φινλανδία: 6.690

• Γαλλία: 46.306

• Αυστρία: 6.841

• Ολλανδία: 17.544

• Πορτογαλία: 6.933 (*)

• Πολωνία: 14.234

• Ελλάδα: 5.085

• Δανία: 14.184

• Νορβηγία: 4.781

• Σουηδία: 13.496

• Βουλγαρία: 4.440

• Ελβετία: 10.896

• Λιθουανία: 3.642

• ΠΓΔΜ: 1.000

(*) Τα διαθέσιμα στοιχεία για τη βιβλιοπαραγωγή του Βελγίου και της Πορτογαλίας αναφέρονται στο 1995. Για το λόγο αυτό η σύγκριση έγινε με την ελληνική παραγωγή του ίδιου έ­ τους, η οποία ήταν 4.851 τίτλοι.

ΠΙΝ ΑΚΑΣ 2

Νέοι τίτλοι βιβλίων ανά 10.000 κατοίκους, σε χώρες των οποίων η γλώσσα ομιλείται μόνο εντός των συνόρων τους (Επεξεργασία στοιχείων: ΠΟΕΒ) Πληθυσμός (95)

Βιβλιοπαραγωγή (96)

τίτλ ο ι/1 0.000 κατ.

Πολωνία

39.776.000

14.234

3,6

Ελλάδα

10.611.000

5.058

4,8

ΠΓΔΜ

2.090.000

1.000

4,8

Βουλγαρία

8.887.000

4.440

5

Ουγγαρία

10.472.000

8.835

8,4

59.657.000

51.134

8,6

Χώρα

Ιταλία

9,8

Λιθουανία

3.726.000

3.642

Τσεχία

10.342.000

10.244

9,9

Νορβηγία

4.518.000

4.781

10,6

Φινλανδία

5.290.000

6.690

12,7

Σουηδία

8.936.000

13.496

15,1

Σλοβενία

1.992.000

3.441

17,3

Εσθονία

1.542.000

3.317

21,5

Δανία

5.363.000

14.184

26,5

270.000

1.692

62,7

Ισλανδία

βιβλίο, στη μεγάλη τους πλειοψηφία παρουσιάζουν ιδιαίτε ρα τα εμπορικά βιβλία. Πόοα είναι τα Βιβλιοπωλεία σ' όλη την Ελλάδα;

Με βάση την απογραφή του ΕΚΕΒΙ είναι περίπου 2.000 σε όλη τη χώρα (2.014). Μόνο όμως ένα στα πέντε μπορεί να χαρακτηριστεί βιβλιοπωλείο, με την έννοια ότι πουλάει κα­ τά κύριο λόγο βιβλία. (Το 22,4% των καταστημάτων έχει πο­ σοστό τζίρου σε βιβλίο μεγαλύτερο του 74%.)5

3. Βιβλιοπωλεία. (Πηγή: -«Πανελλήνια Έρευνα Βιβλιοπωλείων». ΕΚΕΒΙ, Σεπτέμβριος '98.)

£2-

σ υ ν έν τ ε υ ξη

Δ ΙΑ ΓΡ Α Μ Μ Α

Νέοι τίτλοι ανά 10.000 κατοίκους

βλιοπωλείου σε τίτλους βιβλίων, δεν πρέπει να αγνοείται η συνεργασία με προμηθευτές βιβλίων, η οποία είναι αρκετά διαδεδομένη, ιδίως στα μικρότερα βιβλιοπωλεία της περι­ φέρειας. Και σε αυτήν την περίπτωση όμως, τα βιβλία που προωθούνται στα βιβλιοπωλεία είναι εκείνα που κινούνται γρήγορα. Συνεπώς, ο μέσος αναγνώστης δύσκολα έρχεται σε επαφή με τη λιγότερο εμπορική παραγωγή των μεγαλύτερων εκ­ δοτών (αυτή βρίσκεται στα ψηλά ράφια των βιβλιοπωλεί­ ων) και την παραγωγή των μικρότερων εκδοτών (αυτή δεν βρίσκεται καθόλου στα περισσότερα βιβλιοπωλεία). Για να βρει τα βιβλία αυτά θα πρέπει να απευθυνθεί σε κάποιο από τα 90 περίπου ενημερωμένα βιβλιοπωλεία της χώρας. Πόοες «ναι οι βιβλιοθήκες;

Τρία στα πέντε καταστήματα που κατεγράφησαν κατά την ί­ δια έρευνα δεν έχουν ως κύρια εμπορική δραστηριότητα την πώληση βιβλίων. (Το 61% των καταστημάτων έχει πο­ σοστό τζίρου σε βιβλίο μικρότερο του 50%.) Τι βιβλία έχουν τα βιβλιοπωλαα; Πόσες επιλογές έχει ο αναγνώστης; Μόνο το 13,4% των καταστημάτων έχει στα ράφια του πε­ ρισσότερα από 10.000 βιβλία, ενώ το 43,2% έχει λιγότερα από 2.000 βιβλία.

Αυτό είναι ένα στοιχείο που κανείς δεν φαίνεται να το γνω­ ρίζει με ακρίβεια. Σε μια πρώτη προσπάθεια απογραφής που έγινε από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο κατεγράφησαν 1.566 βιβλιοθήκες σε όλη τη χώρα.

- 962 λαϊκές βιβλιοθήκες (έκτων οποίων 43 είναι δημόσιες, 686 είναι δημοτικές και κοινοτικές, 144 ανήκουν σε συλλό­ γους και οι υπόλοιπες είναι παιδικές, ιδιωτικές και κινητές) - 341 ειδικές βιβλιοθήκες (εκ των οποίων 87 ανήκουν σε οργανισμούς του δημόσιου φορέα, 66 σε νοσοκομεία, 61 σε ερευνητικά ιδρύματα, 44 σε πολιτιστικά ιδρύματα και οι υπόλοιπες ανήκουν σε οργανισμούς του ιδιωτικού τομέα, σε τράπεζες, στην εκκλησία και τις φυλακές)

Τέσσερα στα πέντε βιβλιοπωλεία διαθέτουν κυρίως τα βι­ βλία που κινούνται γρήγορα. Δηλαδή:

- 217 ακαδημαϊκές (εκ των οποίων 169 είναι στα ΑΕΙ, 21 στα ΤΕΙ και 27 στη μεταδευτεροβάθμια εκπαίδευση - ΙΕΚ) και

• Σχολικά και φροντιστηριακά βοηθήματα • Βιβλία εκμάθησης ξένων γλωσσών

- 46 σχολικές (15 στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και 31 στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση).

• Παιδικά βιβλία (με μικρό κείμενο, εντυπωσιακή εικονο­ γράφηση, τα οποία συχνά συνοδεύονται από παιχνίδια, κασέτες, μπογιές κ,λπ.)

• Βασικά κλασικά έργα (ελάχιστους τίτλους) • Βιβλία ευρείας κυκλοφορίας (βιβλία που έχουν μεταφερ­ θεί στην τηλεόραση ή τον κινηματογράφο, βιβλία γνω­ στών προσωπικοτήτων του πολιτικού, δημοσιογραφικού και καλλιτεχνικού κόσμου και εύπεπτα πεζογραφήματα).

Επειδή στην περίπτωση αυτή οι αριθμοί είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε λανθασμένα συμπεράσματα, είναι σκόπιμο να αναφερθεί ότι -όπως σημειώνουν και οι ερευνητές- ση­ μαντικός αριθμός των βιβλιοθηκών που έχουν καταγραφεί αποτελεί απλή εικονική παρουσία (είτε επειδή δεν λει­ τουργούν, είτε επειδή δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια μικρή συλλογή στοιχείων). Μια εικόνα της διάκρισης μεταξύ βιβλιοθηκών που λειτουργούν και εκείνων που υ­

Πρόκειται για τα ίδια λίγο ως πολύ βιβλία που εμφανίζο­ νται στις στήλες βιβλιοκριτικής και βιβλιοπαρουσίασης των εφημερίδων και των περιοδικών.

πάρχουν απλώς ως επωνυμία, δίνει η κατανομή τους με βάση τον αριθμό ερωτημάτων που απαντήθηκαν, 74% και 26% αντίστοιχα.4

Το 72,8% των καταστημάτων συνεργάζεται με λιγότερους από 20 εκδότες, ενώ μόλις το 7,1% συνεργάζεται με πε­ ρισσότερους από 60 εκδότες. Παρόλο που τα ποσοστά αυτά είναι ιδιαίτερα σημαντικά για την πληρότητα του βι­

Το 78,9% των βιβλιοθηκών που λειτουργούν εμπλουτίζεται

Οι βιβλιοθήκες προμηθεύονται τα νέα βιβλία;

4. Βιβλιοθήκες. (Πηγή: «Πρόγραμμα Καταγραφής και Κωδικοποίησης Ελληνικών Βιβλιοθηκών». Έρευνα Ιονίου Πανεπιστημίου, Παρα­ τηρητήριο Βιβλίου του ΕΚΕΒΙ, Σεπτέμβριος 1998).

σ υ ν έν τ ευ ξη

κάθε χρόνο με λιγότερους από 500 τίτλους, ενώ η ετήσια δαπάνη για αγορά υλικού στο 51,2% των βιβλιοθηκών δεν ξεπερνά τις 500.000 δρχ. Τι γίνεται με τις σχολικές Βιβλιοθήκες; Οι λίγες βιβλιοθήκες που λειτουργούν δεν έχουν καμία σύνδεση με την εκπαιδευτική διαδικασία. Όπως αναφέρεται και στην έρευνα του Ιονίου Πανεπιστημίου «η γενική ει­ κόνα που παρέχουν σήμερα τα σχολεία είναι ότι η αυτό­ νομη λειτουργική μονάδα και οι σχετικές υπηρεσίες βι­ βλιοθήκης απουσιάζουν και αυτό που υπάρχει είναι μια συλλογή βιβλίων και, ενδεχομένως, μια ειδική αίθουσα ή άλλη υποδομή, η οποία αναμένεται να φιλοξενήσει μια μελλοντική βιβλιοθήκη». Η αμαρτωλή Μαθητική Πρόνοια συνεχίζει να προβαίνει σε αγορές βιβλίων, χωρίς στοιχειώ­ δεις διαδικασίες διαφάνειας, με μόνο κριτήριο την εξυπη­ ρέτηση «φίλων». Και όπως εύστοχα έχει διατυπώσει η πρόεδρος της Ένω­ σης Ελλήνων Βιβλιοθηκάριων, Κατερίνα Χατζοπούλου: «Λείπουν οι βιβλιοθήκες. Και εκεί που υπάρχουν, λείπουν τα βιβλία. Και όπου υπάρχουν βιβλία, δεν υπάρχει καμία υπο­ δομή ώστε να ευνοείται η αναζήτηση του βιβλίου και η α­ νάγνωση». Η κατάσταση των ελληνικών βιβλιοθηκών είναι αποκαρδιω­ τική. Οι λαϊκές βιβλιοθήκες που προορίζονται υπό κανονικές συνθήκες να παίξουν σημαντικό ρόλο στη μορφωτική, πλη­ ροφοριακή και πολιτιστική αναβάθμιση της χώρας, βρίσκο­ νται σε κατάσταση πλήρους αδυναμίας να ανταποκριθούν. Είναι ζήτημα πρώτης προτεραιότητας, όπως αναγνώρισε και ο πρωθυπουργός κατά την απονομή των Κρατικών Λο­ γοτεχνικών Βραβείων, η δημιουργία νέων και η σωστή λει­ τουργία των υφισταμένων δανειστικών βιβλιοθηκών σε όλη την ελληνική επικράτεια. Οι'Ελληνες γενικά διαβάζουν; Δυστυχώς δεν υπάρχουν έρευνες για την αναγνωστική συ­ μπεριφορά των Ελλήνων. Η γενική εικόνα όμως είναι, ότι -αν εξαιρέσουμε τον μαθητικό πληθυσμό- λίγοι Έλληνες διαβάζουν πολλά βιβλία. Μία ελληνική τετραμελής οικογέ­

νεια δαπανά κατά μέσον όρο ετησίως περίπου 40.000 δρχ., ποσόν που αντιστοιχεί οε έξι σχολικά βοηθήματα και τέσσε­ ρα εξωσχολικά βιβλία.5 Me Βάοη τα στοιχεία που παραθέσατε ώς τώρα και λόγω της θέσης σας ως Πρόεδρος της Π.Ο.Ε.Β. -έχετε μια συνολική εικόνα του Βιβλίου στην Ελλάδα- μπορείτε να προβείτε σε κάποια γενικά ή ειδικά συμπεράσματα; θα τα αναφέρω συνοπτικά: • Η ετήσια παραγωγή βιβλίου υπολείπεται σαφώς της πα­ ραγωγής βιβλίων σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ελλά­ δα υπάρχει μεγάλο έλλειμμα τόσο σε επιστημονικά βιβλία όσο και σε κλασικά έργα.

• Η εικόνα ευημερίας που παρουσιάζει ο χώρος του βιβλί­ ου είναι πλαστή. Η πραγματική ευημερία αφορά λίγους εκ­ δότες, λίγους βιβλιοπώλες και λίγα βιβλία.

• Στον ελληνικό εκδοτικό χώρο έχουν ήδη εκδηλωθεί τα τελευταία χρόνια οι τάσεις που εμφανίζονται στην παγκό­ σμια εκδοτική αγορά. Οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι και τα μεγά­ λα βιβλιοπωλεία γιγαντώνονται και οι μικροί εκδοτικοί οίκοι και τα μικρά -συνήθως αμιγή- βιβλιοπωλεία σβήνουν.

• Οι πωλήσεις ενός βιβλίου αποτελούν όλο και περισσότε­ ρο συνάρτηση του μεγέθους και της δύναμης του εκδοτι­ κού οίκου και όλο και λιγότερο του περιεχομένου του. Καλή αγοραστική κίνηση και υψηλή αναγνωσιμότητα έχουν λίγα βιβλία.

• Έχει διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια ένα νέο αναγνω­ στικό κοινό, το οποίο «καταναλώνει» συγκεκριμένα βιβλία με τον ίδιο τρόπο που «καταναλώνει» συγκεκριμένες τηλε­ οπτικές εκπομπές.

• Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης διαθέτουν περισσότερο χώρο τα τελευταία χρόνια στο βιβλίο. Συνήθως όμως πα­ ρουσιάζονται μόνο τα βιβλία εκείνα που είναι ήδη -ή προο­ ρίζονται να γίνουν- μπεστ σέλερ. Πάσχουμε από έλλειψη πραγματικής ενημέρωσης (παρουσίασης και κριτικής). Η κρατική ΕΡΤαποφάσισε να καταργήσει τη μόνη εκπομπή για το βιβλίο (το «Άξιον Εστί») που είχε στο πρόγραμμά της.

5. - Το 61%του πληθυσμού ηλικίας άνω των 15 ετών δεν διαβάζει ούτε ένα βιβλίο το χρόνο και μόνο το 8%του πληθυσμού διαβάζει πε­ ρισσότερα από 10 βιβλία το χρόνο. (Πηγή: «Έρευνα για την Πολιτιστική Ταυτότητα των Ελλήνων». Υπουργείο Πολιτισμού, 1993).

- Μόνο το 30%του πληθυσμού στο Νομό Έβρου διαβάζει βιβλία, ενώ το 70%δήλωσε ότι δεν διάβασε ούτε ένα βιβλίο τον τελευταίο χρόνο. (Πηγή: «Έρευνα αναγνωστικής συμπεριφοράς του γενικού πληθυσμού στο Νομό Έβρου». ΕΚΕΒΙ, 1996).

- Οι πωλήσεις βιβλίων -σε τιμές λιανικής- ανήλθαν το 1997 σε 105,1 δισ. σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Παρατηρητηρίου Βιβλίου. Από αυτά, 63,6 δισ. δαπανήθηκαν για την αγορά σχολικών βοηθημάτων, συγγραμμάτων, φροντιστηριακών βιβλίων και εγκυκλοπαιδειών, και 41,5 δισ. για την αγορά γενικών βιβλίων. (Πηγή: «Τα οικονομικά του βιβλίου στην Ελλάδα», Παρατηρητήριο Βιβλίου, Μάιος 1998).

- Το 66,7%των υποεκπαιδευμένων* και το 23,2%όσων έχουν ολοκληρώσει την 9ετή εκπαίδευση δηλώνει ότι δεν διαβάζει ποτέ βιβλία. (Πηγή: «Πανελλήνια Έρευνα για τον Αναλφαβητισμό». Παρατηρητήριο Βιβλίου του ΕΚΕΒΙ, Μάιος-Ιούλιος '98). * Το 44,8% των πολιτών ηδικίας όνω των 15 ετών είναι -σύμφωνα με την ίδια έρευνα- υποεκπαιδευμένο (δεν έχει οδοκδηρώσει τις σπουδές του στο Γυμνάσιο).

σ υ ν έν τε υ ξη

• Οι μικροί και μεσαίοι εκδότες αδυνατούν να υποστηρί­ ξουν τους τίτλους τους και έχουν μεγάλο πρόβλημα στην τοποθέτηση των βιβλίων τους στα βιβλιοπωλεία. Το μέλ­ λον των μικρών εκδοτικών επιχειρήσεων, που με την πα­ ρουσία τους και τις επιλογές των τίτλων τους διασφαλί­ ζουν τον πλουραλισμό, στη γνώση και την άποψη, και την πολύτιμη έκφραση της διαφορετικότητας, διαγράφεται δυσοίωνο.

• Τα μικρά αμιγή βιβλιοπω­ λεία δυσκολεύονται να παρα­ χωρήσουν χώρο στα ράφια τους στα λιγότερο εμπορικά βιβλία. Μεγάλος αριθμός βι­ βλιοπωλών έχει ήδη αντικα­ ταστήσει τα βιβλία αυτά από άλλα εμπορεύματα (δώρα, παιχνίδια, είδη γραφείου κ.ά.).

• Η διόγκωση της παραπαι­ δείας στη χώρα μας οδηγεί στην αύξηση των πωλήσεων ενός ορισμένου τύπου βι­ βλίων, συμβάλλοντας όμως ταυτόχρονα στη διαμόρφωση προτύπων αναγνωστικής συ­ μπεριφοράς που δεν ευνοούν το εξωσχολικό βιβλίο. Τα ε­ λάχιστα χρήματα που δαπανώνται από τους πολίτες για βιβλία, αφορούν κυρίως το λεγόμενο σχολικό βιβλίο (σχολικά βοηθήματα και βι­ βλία εκμάθησης ξένων γλωσσών). Πρόκειται για ένα σχετι­ κά περιορισμένο αριθμό τίτλων, που όμως κυκλοφορούν σε πολύ μεγάλο -για τα ελληνικά δεδομένα- αριθμό αντι­ τύπων, οι δε τίτλοι εκμάθησης ξένων γλωσσών είναι αδι­ καιολόγητα ακριβοί • Τα βιβλία που εκδίδονται δεν φτάνουν στο αναγνωστικό κοινό λόγω κυρίως της ανεπάρκειας -ποσοτικής και ποιοτι­ κής-των βιβλιοπωλείων και των βιβλιοθηκών. Η Πολπάα μπορεί να παίξει ενεργό ρόλο o f προς την ενίσχυση της «(δοτικής δραστηριότητας, τη στήριξη τον Βιβλιοπωλείων, την αύξηση της αναγνωσιμότητας; Έχετε να κάνετε κάποιες συγκεκριμένες προτάσεις; Η Πολιτεία οφείλει να διασφαλίσει σε όλες τις ιδέες και σε όλες τις γνώσεις τη δυνατότητα να κυκλοφορούν. Επίσης, οφείλει να διασφαλίσει σε όλα τα βιβλία τη δυνατότητα να συναντηθούν με το όποιο -μικρό ή μεγάλο- κοινό τους.

σ υ ν έν τ ευ ξη

Αν η Πολιτεία δεν πάρει αμέσως κάποια μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση, είναι μαθηματικά δεδομένο ότι οι νόμοι της αγοράς σύντομα θα καταστήσουν αδύνατη την παρα­ γωγή και τη διάθεση χιλιάδων τίτλων και θα εκτοπίσουν πολλά και σημαντικά έργα σκέψης και λόγου από τη διάθε­ ση του αναγνωστικού κοινού. Γι' αυτό θα πρέπει να μελετήσει: 1. Μέτρα για την αύξηση της αναγνωσιμότητας • Δημιουργία ενός μεγάλου και σύγχρονου δικτύου βι­ βλιοθηκών, που θα επιτρέπει στον κάθε πολίτη την πρό­ σβαση στη γνώση.

• Δημιουργία σχολικών βι­ βλιοθηκών σε όλα τα σχολι­ κά συγκροτήματα της χώρας και ένταξή τους στη μαθη­ σιακή διαδικασία.

• Επαναφορά του μέτρου των διατακτικών για τους εκ­ παιδευτικούς.

• Κατάργηση του αναχρονι­ στικού θεσμού του ενός και μοναδικού βιβλίου στην εκ­ παίδευση.

• Κατάργηση της Μαθητικής Πρόνοιας και μεταφορά των κονδυλίων στις σχολικές βι­ βλιοθήκες.

• Δημιουργία βιβλιοθηκών στο στρατό, στα νοσοκομεία, στις φυλακές κ.α.

• Αύξηση των κονδυλίων της Εργατικής Εστίας, για την προμήθεια βιβλίων από τους εργαζόμενους.

• Δημιουργία εκπομπών λόγου στα κρατικά μέσα ενημέ­ ρωσης.

• Ειδικές καμπάνιες για την ανάπτυξη της αναγνωστικής συμπεριφοράς.

2. Μέτρα στήριξης της εκδοτικής δραστηριότητας • Ενίσχυση των -μικρότερων κυρίως- εκδοτικών οίκων για την παραγωγή μη εμπορικών τίτλων (επιστημονικών, βιβλίων αναφοράς, μεταφράσεων δύσκολων κλασικών έργων κ,λπ.), οι οποίοι απουσιάζουν από την ελληνική βι­ βλιογραφία.

• Αντιμετώπιση της ευρέως διαδεδομένης παράνομης μαζικής αναπαραγωγής των βιβλίων των εκδοτών. (Η χώ­ ρα μας έρχεται πρώτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση στα κλεψίτυπα.)

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ Ψ ΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

Δ ιε ύ θ υ ν σ η : Κ ώ σ τ α ς Μ π α ζ α ρ ίδ η ς

Κλωντ Μπαλιέ Ψ ΥΧΑ Ν Α Λ Υ ΣΗ ΤΗΣ ΒΙΑΣ Ψυχαναλυτική μελέτη των βίαιω ν συμπεριφορών CLAUDE BALIER

ΨΤΧΑΝΑΑΪΣΗ ΤΗΣ ΒΙΑΣ

• Αύξηση των κονδυλίων για αγορές βιβλίων από το κρά­ τος. Διαφάνεια στις αγορές των βιβλίων.

3. Μέτρα ενίσχυσης των βιβλιοπωλείων • Μέτρα στήριξης των βιβλιοπωλείων για τον εκσυγχρονι­ σμό τους και τον εμπλουτισμό τους και με τις λιγότερο ε­ μπορικές εκδόσεις.

• Επιδότηοη του ενοικίου στα βιβλιοπωλεία που λειτουρ­ γούν και ως πυρήνες πολιτιστικών δραστηριοτήτων.

• Αγορές των βιβλιοθηκών από τα τοπικά βιβλιοπωλεία, θέλω να πιστεύω πως ο πρωθυπουργός της χώρας, με τον χαιρετισμό που εκφώνησε στην τελετή απονομής των Κρα­ τικών Λογοτεχνικών Βραβείων, δεσμεύτηκε και πολιτικά και προσωπικά για την οικονομική και ηθική στήριξη των αν­ θρώπων του βιβλίου. Έχω την ισχυρή πεποίθηση ότι, για μια φορά, τα λόγια αυτά δεν θα μείνουν στο επίπεδο των εξαγγελιών και των καλών προαιρέσεων. Τέλος, η έχ«τ€ να nporcivcrc για το Βιβλίο Δεν είναι τυχαία τα υψηλότατα ποσοστά λειτουργικού α­ ναλφαβητισμού που παρατηρούνται στη χώρα μας. Είμα­ στε αντιμέτωποι με ένα πρόβλημα που κατά τα φαινόμενα αναπαράγεται μέσα από το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα. Το εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι βασισμένο στην απο­ στήθιση του περιεχομένου του ενός και μοναδικού εγχειρι­ δίου για κάθε μάθημα. Η έρευνα δεν εντάσσεται στη μαθη­ σιακή διαδικασία. Το σημερινό σχολείο θέτει εμπόδια στην αναζήτηση, προσπαθεί να εγκλωβίσει τη σκέψη και να ισο­ πεδώσει τη διαφορετικότητα.

Η βία τω ν παιδιώ ν και τω ν εφήβων, η βία τω ν ενηλίκων, με την συχνά «αποτρόπαιη πολυμορφ ία» της, αποκαλύπτεται όλο και συχνότερα στην καθημερινή επικαιρότητα και προκαλεί όλους μας να διερευνήσουμε και να προσεγγίσουμε τις ρίζες της. Ο Claude Balier, με αυτό το βιβλίο του, που στηρίζεται σε πλούσιο κλινικό υλικό, προσπαθεί να κατανοήσει τις βίαιες συμπεριφορές απ ό τη σκοπιά της ψυχανάλυσης.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΝΕΦΕΛΗ

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 10 680, Τηλ. 36.07.744 e-mail: nefeli-p@otenet.gr

Δυστυχώς όλα δείχνουν ότι με τη νέα εκπαιδευτική μεταρ­ ρύθμιση αντί για ένα κακό βιβλίο θα αποκτήσουμε τρία, ί­ σως λιγότερο κακά, βιβλία.

0 δάσκαλος πρέπει να μπορεί να παρακολουθεί τις εξελί­ ξεις στην επιστήμη του και να επιμορφώνεται διαρκώς. Κά­ θε εκπαιδευτικός λειτουργός πρέπει να έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει τη δική του βασική βιβλιοθήκη (επαναφο­ ρά του μέτρου των διατακτικών - με τροποποιήσεις) και να έχει εύκολη πρόσβαση στις πηγές πληροφόρησης.

0 μαθητής πρέπει να μάθει να ανατρέχει στις πηγές, να συνδυάζει τις πληροφορίες, να σκέφτεται και να κατανοεί, να διαμορφώνει άποψη. Πρέπει να δημιουργηθούν άμεσα βιβλιοθήκες σε όλα τα σχολικά συγκροτήματα της χώρας, να στελεχωθούν από ει­ δικά εκπαιδευμένους συμβούλους και να ενταχθούν οργα­ νικά στη μαθησιακή διαδικασία.

0 αναχρονιστικός θεσμός του ενός και μοναδικού βιβλίου πρέπει να καταργηθεί και να αντικατασταθεί από πολλά βι­ βλία αναφοράς, για όλα τα γνωστικά αντικείμενα, σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. □

ο υ ν έν ιχ υ ξ η

τα βι βλί α του μήνα ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟ ΓΡΑΦ ΙΑ

ΙΣΤΟ ΡΙΑ

ΑΜΑΝΤΑ ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΥ Οσες φορές αντέξεις.... 48

ΣΙΑ ΑΝΑΓΝΟΣΤΟΠΟΥΛΟΥ Μικρά Ασία, 19ος α·.-1919. Ο ι Ελληνορθόδοξες Κοινότητες. Από το μιλλέτ των Ρωμιών στο ελληνικό Κ ρ ά το ς ........ 67

ΝΙΚΟΣ ΘΕΜΕΛΗΓ Η αναζήτηση ...........................51 ΞΕΝΗ Π ΕΖΟ ΓΡΑΦ ΙΑ ΓΚΡΕΗΑΜ ΣΟΥΙΦΤ Τελευταίες εντολές Μετάφραση: ΜΑΡΙΑ ΤΙΑΤΣΟΥ...................................... 54 SIMONA VINCI Παιδικές ακρότητες Μετάφραση: Ν. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ....................................... 57 ΚΑΡΛΟΣ ΦΟΥΕΝΤΕΣ Μακρινές συγγένειες Μετάφραση: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΜΗ ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΥ ..................... 58 ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΝΤΥΡΕΝΜΑΤ Ο δικαστής και ο δήμιός του Μετάφραση: ΡΕΓΓΙΝΑ ΜΟΖΕΡ-ΜΑΘΙΟΠΟΥΛΟΥ.................. 58 ΚΡΙΣΤΙΑΝ ΜΠΟΜΠΕΝ Η γυναίκα που έρχεται Μετάφραση: ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΣΑΡΑΦΕΙΔΟΥ............................ 59 ΦΙΟΝΤΟΡ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ Χειμερινές σημειώσεις πάνω σε καλοκαιρινές εντυπώσεις Μετάφραση: ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΕΣΣΗΝΗ...............................59

ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου Μετάφραση: ΑΓΓΕΛΟΣ ΒΛΑΧΟΣ................................... 71 CATHERINE SALLES Η άλλη όψη της αρχαιότητας: Ο υπόκοσμος Μετάφραση: ΚΩΣΤΑΣ ΤΣΙΤΑΡΑΚΗΣ.............................. 72 Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ Φιλοσοφία, επιστήμες και πολιτική. Συγκομιδή προς τιμήν του ομότιμου καθηγητή Ευτυχή Μπιτσάκη Επιμέλεια: ΠΑΝ. ΝΟΥΤΣΟΣ......................................... 72 ΕΠ ΙΣΤΗ Μ ΕΣ

ΠΟ ΙΗ ΣΗ

ΦΡΑΝΣΟΥΑ ΖΑΚΟΜΠ Το ποντίκι, η μύγα και ο άνθρωπος Μετάφραση: ΑΓΓΕΛΟΣ ΦΙΛΙΠΠΑΤΟΣ.............................. 74

ΒΑΣΙΛΗΣ ΣΤΕΡΙΑΔΗΣ Ο κ.ΊΒο. Το ιδιωτικό αεροπλάνο.................. 60

Γ. ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ - Γ. ΚΑΣΕΚΤΣΙΔΗΣ Η γοητεία της επιστήμης στην αρχαία Ελλάδα. Απόψεις για την ύλη

ΖΕΦΗΔΑΡΑΚΗ Ωσάν λ έ ξεις ................................ 63 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΡΟΛΛΙΟΣ Οράτιος: Οι ωδές. Βιβλίο I I I ............................. 64 Μ ΕΛΕΤΕΣ E.J.KENNEY-W. V. CLAUSEN Ιστορία της Λατινικής Λογοτεχνίας Μετάφραση: Θ0Δ0Ρ0Σ ΠΙΚΟΥΛΑΣ - ΑΡΙΣΤΕΑ ΣΙΔΕΡΗ-ΤΟΛΙΑ.. 64 Πρακτικά Συμποσίου: Σύγχρονες οπτικές και προοπτικές της λογοτεχνίας για παιδιά και νέους ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤ. ΕΚΠ/ΣΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΘΡΑΚΗΣ............................ 65

76

ΑΛ ΛΗ Λ ΟΓΡΑ Φ ΙΑ Γιώργος Σεφέρης - Edmund Keeley. Αλληλογραφία 1951-1971 Μετάφραση: ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ........................................ 77 ΕΝ Α Σ Χ Ο Λ Η Σ ΕΙΣ ΡΕΝΑ ΤΗΣ ΦΤΕΛΙΑΣ Ελληνική δημιουργική κουζίνα 78 ΙΖΑΜΠΕΛ ΑΛΙΕΝΤΕ Αφροδίτη. Ιστορίες, συνταγές και άλλα αφροδισιακά Μετάφραση: ΚΛΑΓΓΗ ΣΩΤΗΡΙΑΔΟΥ............................... 79 ΠΑΙΔΙΚΑ ΕΛΕΝΗ ΜΑΝΤΕΛΟΥ Στο χρώμα της αγάπης...........79

Δ ΟΚ ΙΜ ΙΑ ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ Σύνδρομο αγοραφοβίας

65

FLORENCE SAKADE Ιαπωνικά παραμύθια Μετάφραση: Γ. ΤΣΟΥΛΙΑ............................................ 80

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΠ. ΜΠ0ΝΙΚ0Σ Το μέλλον του Πανεπιστημίου

66

ΠΟΛ MAP Το ταξίδι της Λίζας Μετάφραση: ΜΑΡΙΑ ΜΟΥΓΙΑΝΝΗ................................. 80

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η διχοτόμηση του Κάφκα και η ευρωπαϊκή ενοποίηση του Βαγγέλη Αθαναοόπουλου

I

I

Α Μ Α Ν Τ Α Μ ΙΧ Α Λ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ

'Οσ«ς φορές αντέξεις

■ I Αθήνα, Καοτανιώτης, 1998. Σελ. 396 ρίτο βιβλίο της Αμάντας Μιχαλοπούλου. Καλύτε­ ρο από το προηγούμενο, λένε όοοι το διάβασαν. Το ίδιο είχε ειπωθεί και για το προηγούμενο: ότι ή­ ταν καλύτερο από το πρώτο της βιβλίο. Αν θέλουμε να πέσουμε κι εμείς στην ευκολία της σχετικιστικής κριτικής, θα μπορούσαμε να επιχειρήσουμε μιαν ανά­ λογη εκτίμηση, αλλά με κάπως πιο νόμιμο τρόπο, και να αποψανθούμε: το τρίτο βιβλίο της είναι διαφορετι­ κό από το δεύτερο, όπως άλλωστε πολύ διαφορετικό ήταν και το δεύτερο από το πρώτο. Και για να είναι περισσότερο κατανοητό στο ευρύ κοινό αυτό το κλει­ στό αξιολογικό σχήμα, ας θυμίσουμε πως το πρώτο βιβλίο ήταν μια συλλογή διηγημάτων με τον τίτλο «Έξω η ζωή είναι πολύχρωμη», το δεύτερο ήταν το μυθιστόρημα «Γιάντες» και το τρίτο πάλι ένα μυθιστό­ ρημα, με έναν τίτλο που αρχικά προκαλεί τη ροπή ό­ λων μας για όλο και μεγαλύτερες επιδόσεις, αλλά ό­ ταν έχουμε διαβάσει το μυθιστόρημα καταλαβαίνου­ με πως παραπέμπει στο θέμα της ψυχολογικής αντο­ χής της ερωτευμένης σαραντάχρονης Ελληνίδας που ερωτεύεται έναν Τσέχο ταξιδιωτικό πράκτορα και τον αναζητά ακολουθώντας τα ίχνη του σε διάφορες ευ­ ρωπαϊκές πόλεις. Μπορεί επίσης να αναφέρεται στην υποστασιακή αντοχή μιας ψυχής ως προς την αέναη μετενσάρκωσή της. Η διαφορά του κάθε φορά καινούριου βιβλίου της Μι­ χαλοπούλου από το προηγούμενο αποκαλύπτει ένα λανθάνον κριτήριο της συγγραφέως, το οποίο από έ­ να σημείο και μετά θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως αξιοποίηση μιας έμμονης ιδέας ανανέωσης. Στην πραγματικότητα η συνεχής προσπάθεια διαφοροποίη­

Τ

ο©·

σης από το ίδιο το έως αυτή τη στιγμή έργο της κάνει φανερή μιαν αυτοκριτική συνείδηση, μιαν αγωνία μπροστά στην απειλή της επανάληψης: η Μιχαλοπού­ λου δίνει την εντύπωση πως συναγωνίζεται τον εαυ­ τό της, προσπαθώντας όχι απλώς να τον ξεπεράσει, αλλά να μη του μοιάσει. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να αποφεύγει σε μεγάλο βαθμό το συνηθισμένο ε ­ λάττωμα της αφήγησης των νέων πεζογράφων: τον ναρκισσισμό. Έχοντας απαλλαγεί, με έναν τρόπο υπεύθυνα επαγ­ γελματικό, από τον ερασιτεχνικό ναρκισσισμό, η Αμάντα Μιχαλοπούλου έχει αφεθεί σε μια ηθοποιία της α­ φήγησης που της δίνει τη δυνατότητα να αλλάζει πρόσωπα όχι μόνο σε ό,τι αφορά την ιστορία, τον α­ φηγητή ή τους μυθιστορηματικούς χαρακτήρες, αλλά

τα Βιβλία του μήνα

και σε ό,τι αφορά στη στάση της απέναντι στη λει­ τουργία έως και τους λόγους ύπαρξης της αφήγησης. Στη διαφοροποίηση, επομένως, του καινούριου έργου από το προηγούμενο, θέλω να βλέπω όχι την έλλει­ ψη ενός σταθερού άξονα αναφοράς που αποδεσμεύ­ ει έναν επαγγελματισμό, δίνοντάς του ταυτόχρονα μεγάλα περιθώρια επιλογής θεμάτων και τρόπων α­ φηγηματικών, αλλά έναν προβληματισμό που επιδιώ­ κοντας το καινούριο αναιρεί τα θετικά αποτελέσματα αυτού που για τη συγγραφέα είναι πλέον παλιό. Η σχετική διαδικασία προϋποθέτει έναν δυναμισμό που φαίνεται πως προς το παρόν διαθέτει η συγγραφέας. Ένα από τα θετικά στοιχεία της αφήγησής της, το ο­ ποίο ελέγχεται όλο και περισσότερο μέσα από την εν εξελίξει προγραμματική διαφοροποίηση, και που με τον τρόπο αυτόν συνεχώς περιστέλλεται, είναι η εμ­ φανής οξυδέρκεια της αφήγησης. Πρόκειται για μια ο­ ξυδέρκεια που κάνει την αφήγηση πιο σπιρτόζα και ε­ ντυπωσιακή. Το πρώτο βιβλίο της αποτελούσε χαρα­ κτηριστικό δείγμα μιας τέτοιας πρόζας. Όσο, όμως, η Μιχαλοπούλου ωριμάζει, τόσο οι τρόποι της κάθε τό­

σο εντυπωσιακής έως και στιγμιαία απαστράπτουσας αφήγησης περιστέλλονται από μιαν απαίτηση σοβα­ ρότητας: δίνει την εντύπωση πως η απλώς εύστροφη αφηγηματική σκέψη δεν αποτελεί πλέον γι' αυτήν μιαν αξία. Τα αποτελέσματα αυτής της εξέλιξης γίνονται φανε­ ρά στο καινούριο βιβλίο της: η αφήγηση είναι επίπεδη και αρκετά μουντή- ο μυθιστορηματικός κόσμος είναι σε μεγάλο βαθμό εσωτερικευμένος- οι χαρακτήρες δεν διαφοροποιούνται μεταξύ τους σε έναν τέτοιο βαθμό ώστε να γίνεται δυνατό να προκληθούν οι τό­ σο χρήσιμες για τη μυθιστορηματική πλοκή συγκρού­ σεις, δίνουν την εντύπωση πως όλους τους συνδέει μια κοινότητα ουσίας, πως ο ένας αποτελεί συνέχεια ή συμπλήρωση ή αντανάκλαση ή σχόλιο του άλλουοι καταστάσεις δεν ανατρέπονται σε μια διαδικασία κλιμάκωσης που οδηγεί σε μια κορύφωση - η έκβα­ ση, ωστόσο, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα της πλοκής. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά παραπέμπουν σε μιαν α­ φήγηση που μερικώς απαρνείται την εμπορικότητα,

Η Αμαντα Μιχαλοπουλου

γράφει για το ρι Ένα μυθιστόρημα m a t κεφάλαιο της ζωής μας, μάρτυρας των αλλαγών. Μπορείς να μιλήσεις ειλικρινά γ ι' αυτό χωρίς να θίξεις ένα οτρώμα του ιδιωτικού; ΐια μένα το «Όοες φορές αντέξεις» είναι η εκδήλωση και η υπεράσπιση της διαφορετικότητας της επιλογής, θα το πω με λόγια του Κάφκα (μου έμεινε το κουσούρι): «η ανατροφή μου επεδίωκε να με κάνει διαφορετικό άνθρωπο απ' ό,τι έγινα». Η κεντρική ηρωίδα μου είναι οαραντάρα - δέος και πανικός μπροστά οτην επόμενη δεκα­ ετία; Για μένα τα οαράηα, όπως τα βλέπω σήμερα, πληοιάζοηας οτα 33 μου, είναι η ηλι­ κία όπου καταλαγιάζει η επίδειξη παράφορων επιθυμιών. Ή κάνεις ένα παιδί ή δεν κάνεις. Ή γράφεις ένα βιβλίο ή δεν γράφεις. Πάντως, η ταυτότητα σχηματίζεται με τον ίδιο τρόπο που, στα χρόνια της μητέρας μου, τα κορίτσια έκαναν οικογένεια ως τα τριάντα. Μετά έμεναν ατο ράφι. Σ ' αυτό το βιβλίο μ ' ενδιαφέρει επίσης έπονα η ηθική οτάοη του ουγγραφέα. Μ ' ενδιαφέρει ο θυμός του, ο τρόπος που μεταμ­ φιέζεται ο θυμός αε ιστορία κι ο κοινότατος εφιάλτης του: φοβάται πως θα πεθάνει και δεν θα προλάβει να ωριμάσει και να εκδηλώσει την ωρίμανση γραπτώς, ότι όσο ζει δεν θα τον αγαπήσουν αρκετά. Φοβάται πως είναι μάταιο να γράφει σήμερα, αφού δεν θα γίνει ο Φραπς Κάφκα. Και τότε γιατί γράφει, αφού νιώθει τόσο ανεπαρκής; Ίσως σχολιάζει την ανεπάρκεια του. Έγραψα με τη διάθεση να μιλήσω για τις συγγραφικές εμμονές, για τις εμμονές γενικότερα. Έγραψα μέσα οτα όρια των δικών μου εμμονών: η ταυτότητα του αφηγητή, τα leit-motiv, το ταξίδι, η εκλαΐκευοη της επιστήμης, η υποκειμενικότητα της κριτι­ κής και η αναγόρευση του γούστου αε αξίωμα, η σεξουαλική ταυτότητα και τα στερεότυπα των φύλων είναι θέματα που με κρατούν ξύπνια το βράδυ. Αυτός είναι ο λόγος που, νιώθωηας βαθιά συνδεδεμένη με τούτο το βιβλίο, καθυστερώ να βγω από το κλίμα του: με οδηγεί οε κάτι απρόβλεπτο που έχει αχέοη με τον εαυτό μου, αλλά δεν το έχω κατανοήσει επαρκώς ακόμα. Μερικοί μου λένε «αχ, αν έγραφες μόνο την ερωτική ιατορία κι όχι όλα αυτό για τον Κάφκα, τι καλό που θα ήταν!». Σύμφωνοι, μπορεί να ήταν καλό, καλύτερο. Απλώς δεν θα ήταν δικό μου.

στρεφόμενη ταυτόχρονα προς κάποια στερεότυπα ποιότητας. (Η παρατήρηση αυτή δεν έχει τη σημασία της πίστης στην προκατάληψη πως το εμπορικό είναι οπωσδήποτε αντίθετο του ποιοτικού: μια τέτοια προ­ κατάληψη βλάπτει σοβαρά την αξιοπιστία του ποιοτι­ κού επειδή το υποβιβάζει απλώς στο μη εμπορικό). Η μονοφωνική αφήγηση κατεβαίνει σε χαμηλούς τό­ νους και αφομοιώνεται με έναν διανοητισμό που α­ ναιρεί τη βιολογική διάσταση των χαρακτήρων. Αυτό ηαρατηρείται ακόμη και στην ερωτική σχέση της αφηγήτριας με τον Ίβο. Κάτι ανάλονο συμβαίνει και με τη σωματικότητα των χαρακτήρων, η οποία τις περισσό­ τερες φορές περιορίζεται στην ομοιότητά τους με τον Κάφκα, οπότε δίνεται η εντύπωση πως έχουν σω­ ματική υπόσταση στο βαθμό που τα σωματικά τους

Η Α . Μιχαλοπούλου δίνει την εντύπωση πως συναγωνίζεται τον εαυτό της, προσπαθώντας όχι απλώς να τον ξεπεράοει, αλλά να μη του ροιάσει χαρακτηριστικά παραπέμπουν στον Τσέχο αυτοτιμωρούμενο συγγραφέα. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την πρωταγωνίστρια/αφηγήτρια που σε μεγάλο βαθμό δεν αποτελεί έναν χαρακτήρα με υπόσταση: υπάρχει όσο αφηγείται. Η Μιχαλοπούλου δεν την επεξεργάζε­ ται πάνω στη βάση των κινήτρων: την ενδιαφέρει ως ένα πρόσωπο που μέσω της αφήγησης τηρεί μια στά­ ση απέναντι οε αυτό που ζει. Αυτή η υπόσταση των χαρακτήρων υπηρετεί αποτε­ λεσματικά τον απώτερο σκοπό της ιστορίας. Η ιστο­ ρία, και πολύ περισσότερο η αναγωγή της στο επίπε­ δο των αιτιακών σχέσεων, καθορίζεται από έναν στα­ θερό και ενιαίο στόχο. 0 στόχος αυτός δεν είναι προ­ φανής: διαρρέει αθόρυβα την αφήγηση σαν υπόγειο ρεύμα που, βουβά, οδηγεί στην απώλεια της αναμο­ νής ή προοπτικής, αλλά και της νοσταλγίας ή της μνήμης. 0 σταθερός υπόγειος στόχος διασπάται συ­ νεχώς από περιστασιακούς και λαθρόβιους στόχους που κάνουν την αφήγηση πρισματική. Μικρές ελεύθε­ ρες -δηλαδή ασύνδετες- σκηνές, ή μεγάλες κινούμε­ νες εικόνες αναλαμβάνουν τη βαριά ευθύνη της προ­ ώθησης της ιστορίας.

m -

Η αφηγήτρια, προσαρμοζόμενη στις απαιτήσεις αυτής της τεχνικής, πολύ συχνά λειτουργεί όχι ως ένας φο­ ρέας μιας αξιομνημόνευτης εμπειρίας, αλλά σαν ένας καταλυτικός παρατηρητής αυτών που συμβαίνουν στην ίδια ή εκείνων που συμβαίνουν γύρω της: αυτό που είτε τυχαία, είτε με προσοχή, είτε με ελπίδα ή με απόγνωση κοιτάζει, υπονομεύεται πραγματολογικά, αμφισβητείται, αναιρείται. Μια τέτοια οντολογική προ­ οπτική της αφήγησης είναι εξαιρετικά πρωτότυπη -ή ανατρεπτική- από τη στιγμή που η βασική γραμμή δράσης του μυθιστορήματος αφορά σε μια ερωτική ι­ στορία. Η αναιρετική λειτουργία της αφηγηματικής ματιάς της Μιχαλοπούλου, για τον προσεκτικό ανα­ γνώστη, ήταν παρούοα από το πρώτο βιβλίο της. Εκεί, όμως, καλυπτόταν από την πολυχρωμία της α­ φήγησης. Το ίδιο συνέβαινε, σε μικρότερο βαθμό, και στις Γιάντες, με τη διαφορά ότι εκεί καλυπτόταν από μια παιγνιώδη συγκατάβαση. Προσαρμοζόμενη, λοιπόν, η αφηγήτρια στις απαιτή­ σεις της παραπάνω τεχνικής, στρέφει την προσοχή της ή και προσηλώνεται σε κάποιες εικόνες που δεν έχουν σχέση με αυτό που εκείνη τη στιγμή θα έπρεπε να την αφορά: πρόκειται για μια περίσπαση του βαθι­ ού ψυχολογικού κλίματος, μέσω της οποίας περισπάται και η αφήγηση. Έτσι, στη βουβή, απειλητική εμμο­ νή του ενιαίου σκοπού που κινεί την ιστορία, έρχεται να σταθεί αντιστικτικά η πρισματική αφήγηση. Το ίδιο πρισματική και αντιστικτική είναι και η λειτουρ­ γία της ερωτικής διάστασης της ιστορίας: η ερωτική διάσταση αναπτύσσεται μέσα από παράλληλες ερω­ τικές ιστορίες που συμπληρώνουν ένα γενικό ερωτικό θέμα. Αυτό το γενικό ερωτικό θέμα, με τη σειρά του, αντανακλά τον υπόγειο σκοπό της αφήγησης. Τον α­ ντανακλά ως φιλοσοφία και στάση ζωής, ως μηρυκα­ σμός πεισιθάνατος της σκέψης, ως σοφία βιοτική που είναι απόσταγμα απελπισίας καφκικής. Αυτή η βιοτική σοφία δίνεται μέσα από ψήγματα στοχαστικής ωριμό­ τητας που έχουν την πυκνότητα και την αίγλη των αφορισμών, που βρίσκονται σκόρπια και απαστράπτοντα μέσα σε μιαν αφήγηση που θέλει να φαίνεται μουντή για να ταιριάζει -και έτσι να τον προοικονομείμε τον βουβό σκοπό της. Και ο βουβός σκοπός ποιος είναι; Μόνο το πλαίσιό του θα μπορούσα να προσδιορίσω, και αυτό καθορί­ ζεται από τη μελέτη του έρωτα ως μοντέλου επικοι­ νωνίας. Η απουσία κοινής γλώσσας και η συνακό­ λουθη αδυναμία επικοινωνίας κάνει τους ερωτευμέ­ νους να νιώσουν την ανάγκη της -αυτό μπορεί να λειτουργεί και ως μεταφορά της μη επικοινωνιακής κατάστασης. Τελικά, όμως, η γλωσσική Βαβέλ της

τα Βιβλία του μήνα

Ευρώπης υπερβαίνεται μέσω μιας ισχυρότερης επικοινωνιακής δύναμης: εκείνης του έρωτα. Με τον τρόπο αυτόν, οι γλώσσες που χρησιμοποιούνται ή αναφέρονται στο βιβλίο (ελληνικά, τσέχικα, γερμανι­ κά, γαλλικά, αγγλικά, πορτογαλέζικα) συναιρούνται σε ένα ενιαίο συναισθηματικό ιδίωμα. Τα γλωσσικά

μια διαδικασία ανάδρομη: ο έρωτας αλλάζει συνεχώς μέσα από τα υποκατάστατα του που βρίσκονται σε ζώα ή σε πρόσωπα που η αφηγήτρια συναντά τυχαία. Η κίνηση μέσα στον χώρο είναι ένα ταξίδι παρανοϊκό από μια διαταραγμένη προσωπικότητα, ένα ταξίδι που είναι μόνο μια αφορμή/ενόρμηση ζωής. Η περιήγηση της Ευρώπης παρουσιάζει την κοινή, εναλλάξιμη μοί­ ρα των λαών. Το όραμα της ενωμένης Ευρώπης των

Η συγγραφέας έχει αφεθεί

σημερινών τριαντάρηδων, έτσι όπως αυτό αντιπαρατάσσεται στην ελληνορθόδοξη έως και βαλκανική το­ ποθέτηση, αναδύεται μέσα από το βιβλίο προβάλλο­ ντας μια ευρωπαϊκή ταυτότητα, την οποία ωστόσο υ­ πονομεύει ένας προβληματισμός χαρακτηριστικός του τέλους του αιώνα μας. Μεταφορά της ευρωπαϊ­ κής ταυτότητας, ή ξόρκι της υπονόμευσής της, απο­ τελ εί ο μυθιστορηματικός διχασμός του Κάφκα σε δύο χαρακτήρες, τον Ίβο και τη Σάμσα, που αλληλοσυμπληρώνουν μιαν αναπλασμένη εικόνα του Κάφκα ως ανθρώπου που «ξερίζωσε τον εικοστό αιώνα και τον κρατάει στο χέρι απ' τη ρίζα». Η διχοτόμηση του Κάφκα αποτελεί την πρώτη ύλη της αλληγορίας της ευρωπαϊκής ενοποίησης και οι μετενσαρκώσεις του, όσο φτωχότερες και αν γίνονται, διδάσκουν πως τη «μετενσάρκωση» μόνο οι βασανισμένοι του έρωτα και της ζωής μπορούν να αντέξουν πολλές φορές. □

οε μια ηθοποιία της αφήγησης που της δίνει τη δυνατότητα να αλλάζει πρόσωπα

επεισόδια δυσκολίας στην επικοινωνία δεν καταλή­ γουν στην αναίρεση της επικοινωνίας και μέσω αυ­ τής στην αναίρεση της επιθυμίας - όπως άλλωστε και η αφήγηση παρά τη διαφαινόμενη πρόθεσή της δεν αναιρεί την εμπειρία.

0 έρωτας, όμως, δεν είναι παρά ένα έναυσμα που σταδιακά μέσω της κίνησης μέσα στον ευρύτερο ευ­ ρωπαϊκό χώρο αποδυναμώνεται για να καταλήξει σε

Αναζητώντας την παράδοση του Φίλιππου Δρακονταειδή

L Η

Ν ΙΚ Ο Σ Θ ΕΜ ΕΛΗ Σ

Η α ν α ζή τη σ η Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ.422

Α ν α ζ ή τη σ η (με τον υπότιτλο «Έξι αφηγήσεις γύρω από μια μυθιστορία») είναι το πρώτο βι­ βλίο του Νίκου θέμελη, γνωστού ως στελέ­

χους του πρωθυπουργικού γραφείου. Αυτή η ιδιό-

τητα είναι προφανώς η αιτία της εκτενούς δημο­

χή, καθ' όλα συμβατή με το αειθαλές ερώτημα «τι

σιότητας που έλαβε το βιβλίο, την οποία είναι πο­

έγινε μετά;», ερώτημα που ο συγγραφέας πετυ­

λύ πιθανό πως δεν επεδίωξε ο Νίκος θέμελης. Αν

χαίνει να διατηρεί στο προσκήνιο ώς τις τελευταί­

το δημόσιο πρόσωπο έχει ex officio τέτοιο πλεο­

ες σελίδες του έργου του, όπου ο λόγος απογει­

νέκτημα, nou του προοφέρεται από τους άλλους,

ώνεται καθιστώντας τη συνυφασμένη με τη ζωή

ουδέν το μεμπτόν. Όμως, η χρησιμοποίηση του

αναζήτηση ένα μηδέποτε επιτυγχανόμενο, πλην

βιβλίου προς απόδειξη ότι έχουμε επιτέλους στο

όμως αναγκαίο ηθικό «δέον», μια «αρετή». Κατ'

χέρι μας ένα έργο που απομακρύνεται από τη μι-

αυτό τον τρόπο, σε μια εποχή χωρίς λογοτεχνικά

ζέρια της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, ότι

μηνύματα. Η Α ν α ζ ή τ η σ η προσφέρει ένα θετικό

λίγο-ηολύ πρόκειται για μια τομή στα γράμματα,

μήνυμα, μια έξαρση, την ικανοποίηση ότι όλα ήρ­

αξίζει να διερευνηθεί προς όφελος της ίδιας της

θαν και έδεσαν αντί να χαλάσουν και να κακοφορ­

λογοτεχνίας και των γραμμάτων.

μίσουν, να μεταβληθούν σε αυτάρεσκη ομφαλοσκόπηση. 0 Νίκος (και στο τέλος Νικολής-εφέντη) εξυψούται σε παράδειγμα, που, κατά τους τιμητές

0 Ν . θέμελης προοφέρει ένα κείμενο κλασικής στερεότητας και πειθαρχίας, κλειστό και ιστορημένο, πράγμα τελείως

της μιζέριας της ελληνικής λογοτεχνίας, δείχνει το φωτεινό δρόμο μιας αισιόδοξης προοπτικής. Τηρουμένων των αναλογιών, ο Νίκος είναι το ανά­ ποδο του Φερίκ Πασά της Ρέας Γαλανάκη: έχοντας να λύσει τους λογαριασμούς του με το παρελθόν του, με την ίδια του τη ζωή, με τις επιλογές του και τις αντιλήψεις του, πολεμάει για ένα πράγμα

ασυνήθιστο στην ελληνική

κάθε φορά, το κατακτάει, δεν το αφήνει να ξανασηκώσει κεφάλι. Με άλλα λόγια, πολιορκεί και δεν

λογοτεχνία του καιρού μας

πολιορκείται κατά σύστημα, πλάθει τη μοίρα του, δεν βρίσκεται σε διάλογο μαζί της με κίνδυνο να πάρει εκείνη το πάνω χέρι. Από αυτή την άποψη, ο

Είναι αλήθεια πως το βιβλίο του Νίκου θέμελη

Νίκος θέμελης (ας μη δώσουμε σημασία στο γε­

διακρίνεται για πολλές αρετές: ζηλευτή γνώση και

γονός ότι ο ήρωάς του φέρει και αυτός το όνομα

χρήση της γλώσσας, ρυθμός στη ροή της αφήγη­

Νίκος) προσφέρει μιαν άλλη εικόνα από εκείνη

σης, κομβικά σημεία όπου τα γεγονότα κορυφώ-

που μας έχει συνηθίσει η Ρέα Γαλανάκη, αλλά και

νονται προσφέροντας το επόμενο σκαλοπάτι για

(πάντα τηρουμένων των αναλογιών) η Μάρω Δού­

το ξετύλιγμα της ιστορίας, συνεχής και αδιάπτωτη

κα ή, ακόμα ευρύτερα ο Παύλος Μάτεσις, ο Θανά­

πορεία ανάπτυξης των ιδεών (ως εμπειριών και

σης Βαλτινός, ο Μένης Κουμανταρέας.

μαθημάτων της ζωής), δικαίωση των χαρακτήρων,

Αυτή η αντιμετώπιση δεν σημαίνει πως ο Νίκος

που αντιμετωπίζονται με σεβασμό, ως αυτοτελείς

θέμελης ανοίγει νέο δρόμο στην ελληνική λογο­

προσωπικότητες και όχι ως στρεβλωμένα φερέ­

τεχνία. Η συγγραφική του απειρία διακρίνεται στις

φωνα του συγγραφέα. Πίσω από αυτές τις αρετές

μη ελεγχόμενες ποιητικές του εξάρσεις, όπως π.χ.

διαφαίνεται η εξοικείωση με μια εποχή, εντός της

στη σελ. 31 («...τα σεντόνια ολόλευκα ανέμιζαν

οποίας αναπτύσσονται οι έξι αφηγήσεις έξι προ­

στα τεντωμένα σκοινιά... Περνώντας με απλωτές

σώπων με αφορμή το ίδιο πρόσωπο (τον Νίκο/Νι-

ανάμεσά τους ένιωθα να πλησιάζω σιγά σιγά την

κόλα/Νικολή-εφέντη, που εισάγει το θέμα και τον

αλήθεια. Περνώντας άσπρο το άσπρο, ένιωθα να

εαυτό του στο πρώτο κεφάλαιο ως ήρωας ο ίδιος

μου αποκαλύπτεται όλο πιο καθαρή η αλήθεια.

του εαυτού του) και η οποία εκτείνεται μεταξύ

Ένιωθα ότι πλησίαζα κάτι που πίσω απ' το άσπρο

1870 και 1930, δημιουργώντας μια περιρρέουσα

θ' ανοιγόταν ολοφάνερα στα μάτια μου» κ.λπ ),

ατμόσφαιρα που καθιστά την πατίνα του κειμένου

αλλά και σε ένα κατ' ευφ ημισμό φ ιλοσοφ ικό

ευχάριστη, ώστε ο αναγνώστης πιστεύει πως

(πλην όμως διανοουμενίστικο) λόγο, που κυριαρ­

«βρίσκεται εκεί». Εξασφαλίζεται έτσι μια συμμετο­

χεί στο δεύτερο κεφάλαιο («Η αφήγηση του πρω­

τα Βιβλία του μήνα

τομάστορα»). Ταυτοχρόνως, σαν βέβαιος για την

κείνης του Βάιου αποτελούν ένα είδος εισαγωγής

επιβολή του στο υλικό που διαθέτει και επεξεργά­

(mise en situation, κατά τη γαλλική άποψη), ενώ

ζεται με ευκολία, μοιάζει να στέκεται έξω από το

οι τρεις τελευταίες απορρέουν από αυτή (ως συ­

κείμενό του, πείθοντας πως εξ αποστάσεως συν­

μπέρασμα, αλλά και κωδίκελοι σε κανονιστικό

θέτει τα πράγματα, όχι σαν μια ματιά από μέσα, ό­

γερμανικό κείμενο νομικής μορφής).

πως ο Μπαλζάκ, αλλά σαν ένας παρατηρητής,

Δεν είναι λίγοι οι συγγραφείς που άρχισαν να γρά­

που θυμίζει τον Σταντάλ στην εξιστόρηση της μά­

φουν σε ώριμη ηλικία και άφησαν σημαντικό έργο.

χης του Βατερλό από τον Φαμπρίς ντελ Ντογκό

Το κορυφαίο παράδειγμα είναι, κατά τη γνώμη

στο Μ ο ν α σ τή ρ ι τ η ς Π άρμας. Αυτή η απόσταση δεν

μου, ο Πολωνός Αντρέι Κούσνιεβιτς, που, πρόξε­

τηρείται πάντα, οπότε ο Σταντάλ μπερδεύεται με

νος της χώρας του στην Τουλόν κατά τον Β' Πα­

τον Μπαλζάκ, με αποτέλεσμα περιττές σελίδες, κυρίως στα τρία τελευταία κεφάλαια του βιβλίου.

γκόσμιο πόλεμο, άνθρωπος με μεγάλη παιδεία, καταπιάστηκε να γράψει μετά τα 55 του χρόνια και ολοκλήρωσε τρία μυθιστορήματα, το ένα καλύτε­ ρο από το άλλο, με κορυφή τον περίφημο Β α σ ιλ ιά

Ζηλευτή γνώοη και χρήοη

τω ν δ ύ ο Σικ ελιώ ν , που μεταφρασμένος στα ελλη­

της γλώοοας, ρυθμός οτη ροή

Αν ο Νίκος θέμελης ανήκει σε αυτή τη χορεία, ο

της αφήγηοης, κομβικά ο η μ ώ όπου τα γεγονότα κορυφώνονται

νικά (εκδ. Νεφέλη, 1985) πέρασε απαρατήρητος. χρόνος θα το δείξει. Το να θέλουμε να τον βάλου­ με, με αφορμή την Α ν α ζ ή τ η σ η , μεταξύ των συγκροτούντων αυτή την ομάδα, είναι μάλλον κολα­ κεία παρά εξυπηρέτηση. Συμβαίνει όλο και περισ­

προοφεροντας το επόμενο

σότερο να έχουμε συγγραφείς (νεότερους κυ­

σκαλοπάτι για το ξετύλιγμα

λουθείται από μια διαρκώς ολισθαίνουσα προς το

ρίως) του ενός πρώτου καλού βιβλίου, που ακο­

της ιστορίας

χειρότερο παραγωγή, θα ήταν σπουδαίο μάθημα για τους κοκορόμυαλους να είναι το δεύτερο βι­ βλίο του Νίκου θέμελη καλύτερο από την Α ν α ζ ή ­ τησ η .

Η αναφορά στον Μπαλζάκ και τον Σταντάλ δεν γί­ νεται κατά τύχη: ο Νίκος θέμελης, αναμφιβόλως

Και επειδή όλα πρέπει να λέγονται, ας κλείσουμε αυτό το σημείωμα, υπογραμμίζοντας πως ο πίνα­

πεπαιδευμένος και καλλιεργημένος, προσφέρει έ ­

κας που κοσμεί το εξώφυλλο της Α ν α ζ ή τη σ η ς ε ί­

να κείμενο κλασικής στερεότητας και πειθαρχίας,

ναι έργο του ίδιου του συγγραφέα, το οποίο ανα-

κλειστό και ιστορημένο, πράγμα τελείως ασυνήθι­

δεικνύεται χάρη στην εξαίρετη μακέτα της Βάσως

στο στην ελληνική λογοτεχνία του καιρού μας.

Αβραμοπούλου. Η προσοχή σε τέτοιες λεπτομέ­

Δημιουργείται έτσι η ψευδαίσθηση ότι κομίζει κάτι

ρειες, όπως και στο ολιγόλογο βιογραφικό, οφ εί­

νέο, την ώρα που απλώς παραπέμπει σε μια πα­

λει να επισημανθεί, επειδή μαρτυρεί μιαν έμμεση

ράδοση, την οποία τα σύγχρονα ελληνικά γράμ­

έστω προσπάθεια διαχωρισμού του συγγραφέα α­

ματα παραμέρισαν με αναίδεια, επιπολαιότητα και

πό τη θέση του στη σκιά της εξουσίας. Αν η ίδια

έλλειψη αιδούς πριν καλά καλά τη γνωρίσουν. Κα­

προσοχή είχε αποδοθεί και στο κείμενο του οπι­

νόνας αυτής της παράδοσης είναι το «κρέμασμα»

σθόφυλλου, που φτωχαίνει την ουσία του έργου,

της αφήγησης γύρω από έναν άξονα, που στην

όλη η παρουσίαση του βιβλίου θα ήταν άψογη. □

περίπτωση της Α ν α ζ ή τ η σ η ς δεν είναι άλλο από την αφήγηση του Βάιου, η οποία καλύπτει 150 σε­ λίδες του βιβλίου (σελ. 131 ως σελ. 277), αφήνο­ ντας χώρο 50 ως 60 σελίδων κατά μέσον όρο για καθεμία από τις άλλες πέντε αφηγήσεις. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι δύο αφηγήσεις που προηγούνται ε ­

τα Βιβλία του μήνα

m

Ο άνθρωπος ως ζώον ευγενες

του Βαγγέλη Αθανασόπουλου

ΓΚΡΕΗΑΜ ΣΟΥΙΦ Τ

Τελευταίες εντολές

I

Μτφρ.: Μαρία Τοάταου Αθήνα, Νεφέλη, 1997. Σελ. 325

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΕΝΤΟΛΕΣ

ο τελευταίο μυθιστόρημα του σαρανταεννιάχρονου Άγγλου μυθιστοριογράφου Γκρέηαμ Σουίφτ, πέρα από την οποιαδήποτε αξία του ως λογοτε­ χνικού έργου, προκάλεσε ενδιαφέρουσες συζητήσεις που αναφέρονταν σε δύο θέματα που αυτά καθεαυτά ήταν μεταξύ τους άσχετα, αν και ουσιαστικό θα μπο­ ρούσαν να αναχθούν στο γενικότερο μείζον θέμα της αξιοπιστίας της λογοτεχνικής κριτικής - στην Αγγλία στη συγκεκριμένη περίπτωση. Το πρώτο θέμα αφο­ ρούσε στην εκτίμηση της έως εκείνη τη στιγμή εξέλι­ ξης του μυθιστοριογράφου, και το δεύτερο στις προ­ καταλήψεις ή τις ομάδες που αντίπαρατίθενται μέσα στην κριτική επιτροπή του Βραβείου Booker. Ας αρχί­ σουμε από το δεύτερο θέμα.

Τ

Η αμηχανία των επιτροπών Βράβευσης Στο Booker σχεδόν κάθε χρόνο γίνεται φανερή η α­ μηχανία που είναι αναπόφευκτη ανάμεσα στα μέλη μιας κριτικής επιτροπής που χαρακτηρίζεται από στοιχειώδη, τουλάχιστον, ευαισθησία. Το άσχημο είναι πως αυτή η ευαισθησία τελικώς καταλήγει σε παραδοσιακές επιλογές. Από την άποψη αυτή αρκε­ τές επιτροπές ελληνικών κρατικών λογοτεχνικών βραβείων δεν υστερούν έναντι της αγγλικής, επειδή η έλλειψη κριτικής διορατικότητας και ευαισθησίας δεν τους στοιχίζει τίποτα: και αυτές καταλήγουν σε παραδοσιακές (δηλαδή ακίνδυνες και ανώδυνες) ε ­ πιλογές, χωρίς μάλιστα να σπαταλούν χρόνο σε συ­ ζητήσεις που με την τελική απόφαση θα αποδεικνύονταν άσκοπες. Δυστυχώς, όμως, δεν είναι η μόνη ελληνική περίπτωση κατά την οποία η έλλει­

ψη ευαισθησίας μπορεί να αυτοσυστηθεί ως ωριμό­ τητα. Ανάλογη με την αμηχανία που φανέρωσε η βράβευση του Γκρέηαμ Σουίφτ το 1996 ήταν και η αμηχανία της βράβευσης του πενηντάχρονου Ίαν Μακ Γιούαν με το φετινό Booker. Και οι δύο συγγραφείς υπήρξαν θύμα­ τα της δειλίας της πλειοψηφίας των μελών της κριτι­ κής επιτροπής και δεν είχαν βραβευθεί όταν το άξιζαν πραγματικά ή, τουλάχιστον, περισσότερο από ό,τι οι συνυποψήφιοι τους: το 1997 ο Γιούαν με το Endurin g Love και ο Σουίφτ με το W aterla nd (ελληνική μετά­ φραση: Υδάτινη χώρο, Βιβλιοπωλείον της Εστίας) το 1983, όταν είχε βραβευθεί ο J, Μ. Coetzee με το Life a n d tim e s o f M icha el K. Η εξόφληση των σχετικών χρεών έγινε για τον πρώτο φέτος, αποσπώντας με το Ά μ σ τερ ν τα μ το βραβείο από την Μπέινμπριτζ που ή­

τα Βιβλία του μήνα

ταν ίο φαβορί, και για τον δεύτερο το 1996 όταν με μία μόνο ψήφο διαφορά υπερίσχυσε του Ιρλανδού Seamus Deane (Reading in th e dark) και της Καναδής Margaret Atwood [Alias Grace) που κατέλαβε την τρίτη θέση. Ως μειονέκτημα του μυθιστορήματος του Ιρλανδού προβλήθηκε ο έντονος αυτοβιογραφικός χαρακτήρας του, αλλά νομίζω πως αυτό που στην πραγματικότητα φόβισε την επιτροπή ήταν το γεγο­ νός ότι ήταν το πρώτο του μυθιστόρημα... Οι Τ ελ ευ τα ίες ε ν τ ο λ έ ς θεωρήθηκαν από τα μέλη της επιτροπής ως έργο μικρότερου εκτοπίσματος ή βαρύ­ τητας από εκείνα των άλλων δύο υποψηφίων, αλλά τελικώς φαίνεται πως πρόοθεσαν το δικό τους βάρος

0 στοχασμός πάνω στη φθορά και στο θάνατο αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα της μυθοπλασίας του Σουίφτ οε όλα τα βιβλία του *1

δύο στοιχεία που δεν ήταν και τόσο σχετικά με την α­ ξία του έργου: 1) ότι το μυθιστόρημα διαφοροποιούνταν από τον σκο­ τεινό χαρακτήρα των έργων που είχαν βραβευθεί τα τελευταία χρόνια. Η σκοτεινότατα εκείνη είχε γίνει α­ ντικείμενο δυσμενούς κριτικής, και αυτό βοήθησε την επιλογή των Τ ελ ευ τα ίω ν ε ν τ ο λ ώ ν ως έργου που σε σύγκριση με τα άλλα ήταν προσιτό, λαϊκό και αστείο - αν και με τον τρόπο της μαύρης κωμωδίας.

2) το γεγονός πως ο Σουίφτ είναι γεννημένος στο νό­ τιο Λονδίνο. Η αγγλική καταγωγή του πρέπει να αποτέλεσε θετικό στοιχείο, επειδή τα τελευταία χρόνια έχει εκδηλωθεί έντονη αντίδραση πολλών κριτικών στην τάση υποτίμησης του αγγλικού μυθι­ στορήματος, η οποία εκφράζεται με την υπερεκτίμηση της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας αλ­ λά και των συγγραφέων του Τρίτου Κόσμου: το γε­ γονός πως οι Άγγλοι μυθιστοριογράφοι δεν είναι πλέον οι καλύτεροι στον κόσμο έχει οδηγήσει πολ­ λούς να τους θεωρούν ως τους χειρότερους. Η βράβευση, λοιπόν, του Σουίφτ από πολλούς χαιρε­ τίστηκε από αυτή τη σκοπιά. Κάτι ανάλογο είχε συμβεί με τις αντιδράσεις του Τύπου μετά τη βρά­ βευση της Κέιτ Άτκινσον με το βραβείο Whitbread

τα Βιβλία του μήνα

Book of the Year (1995) για το μυθιστόρημα Behin d th e scenes a t th e M useum (ελληνική μετάφραση: Στα π αρασκήνια τ ο υ Μ ουσ είου, εκδόσεις Scripta), όταν είχε χαιρετιστεί ως «το διαμάντι από το Γιορκσάιρ» που ανέτρεπε την άποψη πως η σύγχρονη γυναικεία λογοτεχνία έρχεται από την Αμερική. Το πρόβλημα της σχετικιστικής κριτικής Οι Τ ελ ευ τα ίες εν το λές, όμως, αναζωπύρωσαν τις συ­ ζητήσεις που αναφέρονταν και σε ένα άλλο θέμα: αν ο συγγραφέας κατόρθωσε επιτέλους να γράψει ένα μυθιστόρημα καλύτερο ή τουλάχιστον ισάξιο με το W aterland που έως αυτή τη στιγμή ρίχνει τη σκιά του πάνω σε όλα τα κατοπινά έργα του. Τα δύο πρώτα μυθιστορήματά του, The sw eet shop o w ne r (1980) και S huttlecock (1981), ήταν αρκετά καλά για να συμπεριληφθεί στον κατάλογο των Είκοσι Καλύτερων Νέων Βρετανών Μυθιστοριογράφων του περιοδικού Granta. Αυτό συνέβη το 1985, που για τη βρετανική αφηγημα­ τική πεζογραφία ήταν μια χρονιά ανάλογη με εκείνη του 1995 για τη βρετανική μουσική non, επειδή υπήρ­ χαν πολλά ταλέντα αλλά και επειδή το βραβείο Booker διήνυε την καλύτερή του περίοδο. Μέσα σε αυτό το κλίμα της ευεξίας κυκλοφόρησε και το Waterla nd που δικαίως ενθουσίασε τους κριτικούς και το αναγνωστικό κοινό, κερδίζοντας αρκετές δια­ κρίσεις, αλλά χάνοντας το Booker μετά από τη συνη­ θισμένη σε οξύ τόνο συζήτηση των μελών της επι­ τροπής. Το επόμενο μυθιστόρημά του εμφανίστηκε μετά πέντε χρόνια, O ut o f this w o rld (1988), απογοη­ τεύοντας τους υποστηρικτές του, ίσως επειδή όλοι ηερίμεναν ένα νέο Waterla nd ή μια συνέχειά του, και βρέθηκαν μπροστά στους εναλλασσόμενους μονό­ λογους ενός δημοσιογράφου και της κόρης του. Πέρασαν άλλα τέσσερα χρόνια για να κυκλοφορήσει το Ever a fte r (1992) με πρωταγωνιστή έναν ηλικιωμέ­ νο πανεπιστημιακό που στοχάζεται πάνω στο θάνατο της γυναίκας του και στην επίδραση του δαρβινισμού. Η υποδοχή του ήταν ανάλογη με εκείνη του προη­ γούμενου μυθιστορήματος και στηριζόταν στη δυ­ σμενή σύγκρισή του με το W aterland που στο μεταξύ είχε συμπεριληφθεί και στη διδακτέα ύλη της αγγλι­ κής φιλολογίας στην Αγγλία αλλά και στη Γαλλία στην οποία ωστόσο το Ever a fte r κέρδισε ένα σημα­ ντικό βραβείο. Με τον τρόπο αυτόν, ένα μυθιστόρημα που ο Σουίφτ είχε γράψει στην αρχή της σταδιοδρο­ μίας του (με το οποίο είχε μια μεγάλη επιτυχία φτάνο­ ντας πολύ γρήγορα σε μια κορυφαία απόδοση) είχε στοιχειώσει στο έργο αλλά και στη ζωή του με έναν δυσάρεστο αλλά και ειρωνικό τρόπο, μια και ένα από

τα βασικά θέματα του Waterland ήταν η αδυναμία κά­ ποιου να ξεφύγει από το παρελθόν του. Έτσι, όταν το 1996 κυκλοφόρησε το Τελ ευτα ίες εν το ­ λές, πολλοί από τους αναγνώστες του ένιωσαν ανα­ κούφιση, επειδή οι αφηγηματικές αδυναμίες των δύο προηγούμενων μυθιστορημάτων έδειχναν να έχουν ξεπεραστεί μέσα από μια δυναμική προσπάθεια ανα­ νέωσης. Μια μαύρη κωμωδία για ένα νέο ξεκίνημα Οι Τ ελ ευ τα ίες ε ν τ ο λ έ ς αποτελούν για τον Σουίφτ ένα νέο ξεκίνημα. Ακόμη και η φράση που ανοίγει το μυθι-

Μέοα από μία οειρά μονολόγων ο συγγραφέας συνθέτει ένα εντυπωσιακά πλήρες αλλά και συγκινητικό τοπίο της ζωής των ηρώων του στόρημα, «Δεν είναι μια μέρα σαν τις άλλες», θα ήταν δυνατό να θεωρηθεί πως υπαινίσσεται την πρόθεση του συγγραφέα να αλλάξει την αφηγηματική φωνή του, η οποία είναι πεπαιδευμένη, επεξεργασμένη και βρίσκεται στο στοιχείο της όταν έχει ως αντικείμενό της μεγάλες ιδέες. Τώρα, όμως, έχουμε τέσσερις Λονδρέζους -του νότιου, μάλιστα, Λονδίνου-, έναν πρώην ασφαλιστή και τώρα τζογαδόρο, έναν μανάβη, έναν νεκροθάφτη και έναν έμπορο μεταχειρισμένων αυτοκινήτων που συναντιώνται σε μια παμπ με σκοπό ένα ταξίδι στο Μαργκέιτ, από την προκυμαία του οποί­ ου θα σκορπίσουν στη θάλασσα τις στάχτες του πέ­ μπτου της παρέας τους, πραγματοποιώντας έτσι μια από τις τελευταίες παραγγελίες του. Το υπόλοιπο μυ­ θιστόρημα περιγράφει το ταξίδι τους και τις πολλές στάσεις τους, μέσα από μια σειρά μονόλογων που ε ­ πιτρέπουν στον συγγραφέα να συνθέσει ένα εντυπω­ σιακά πλήρες αλλά και συγκινητικό τοπίο της ζωής τους, το οποίο αποδεικνύει πως το ουσιαστικό μυστι­ κό του ανθρώπινου βίου βρίσκεται στο γεγονός πως αυτός υφίσταται μόνο στο μέτρο που διασταυρώνε­ ται με τη ζωή των άλλων. Η στροφή αυτή του Σουίφτ προς χαρακτήρες λαϊκούς και προς μια ανάλογη αφηγηματική φωνή πρέπει να ήταν δύσκολη, αλλά τελικώς πετυχαίνει επειδή ο

0©-

συγγραφέας κατορθώνει να βρίσκεται πολύ κοντά στους μυθιστορηματικούς χαρακτήρες του και δείχνει γι' αυτούς μια πραγματική συμπάθεια, ενώ παράλλη­ λα η απόδοση της γλώσσας τους δεν παρασύρεται σε μια γραφική απομίμηση της τοπικής λαϊκής διαλέ­ κτου. Αυτό συμβαίνει επειδή σε όλα τα μυθιστορήματά του προσπαθεί να διατυπώσει σκέψεις και συναι­ σθήματα των χαρακτήρων που στην πραγματική κα­ θημερινή ζωή τους δεν θα εξέφραζαν με τον ίδιο τρόπο. Συχνό αυτή η τάση του τον οδήγησε σε μια ποιητική έκφραση των χαρακτήρων, η οποία φαίνεται ρεαλιστικά αταίριαστη αλλά βρίσκεται σε αρμονία με την άδηλη πρόθεση του Σουίφτ να απευθύνεται στην εσωτερική ακοή του σιωπηλού αναγνώστη. Με τη σιωπή του αναγνώστη διαλέγεται η ομιλία των χαρακτήρων, μέσα από την οποία ποτέ δεν ρηματοποιούνται απερίφραστα τα συναισθήματα και οι σκέ­ ψεις τους, αν και ο αναγνώστης μπορεί βεβαίως να τις συνειδητοποιήσει, λειτουργώντας ως συνεργάτης του συγγραφέα στη μυθοπλασία. Αυτή η ποιητική του Σουίφτ υλοποιεί αφηγηματικά την εκφρασμένη πεποί­ θησή του πως το μυθιστόρημα αναφέρεται σε κατα­ στάσεις και πράγματα που βρίσκονται πέρα από τις λέξεις, και ότι οι λέξεις αποτελούν το μέσο για να πε­ ράσουμε πέρα από αυτές. Και αυτό που βρίσκεται πέ­ ρα από αυτές είναι η αδήριτη πραγματικότητα της φθοράς και του θανάτου. Και ο στοχασμός πάνω στη φθορά και στον θάνατο αποτελεί τον καθοριστικό πα­ ράγοντα της μυθοπλασίας του Σουίφτ σε όλα τα βι­ βλία του, αναδεικνύοντας τη συνειδητοποίηση της θνητότητας σε κύριο μέσο όξυνσης της αίσθησης της ζωής και της εκτίμησης της πολυτιμότητας των πραγ­ μάτων. Μερικοί τόλμησαν νά πουν πως το Τ ελ ευ τα ίες εντο­ λές είναι το καλύτερο μυθιστόρημα του Σουίφτ. Αυτή η εκτίμηση είναι τόσο αστεία ή άσκοπη, όσο και η α­ ντίθετη: ότι το W aterland εξακολουθεί να είναι το κα­ λύτερο. Στο τέλος αυτή η απόφανση της σχετικιστικής κριτικής θα καταλήξει σε ένα κοινότοπο, κακόγου­ στο ή και μακάβριο αστείο: αρκεί να παρατηρήσουμε πως στο Τ ελευταίες εν το λές, στη σελίδα με τα προη­ γούμενα έργα του συγγραφέα έχει παραλειφθεί το Waterland. Φαντάζομαι πως πρόκειται για τυχαία πα­ ράλειψη και δεν οφείλεται στη διακριτικότητα του εκ­ δότη να μη θυμίσει στον συγγραφέα «οικεία κακά» ή στον φόβο του πως η υπόμνηση της παλιάς ανέφι­ κτης πλέον επιτυχίας θα μπορούσε να διαταράξει τη δημιουργική ισορροπία του Σουίφτ προκαλώντας την οριστική διακοπή της συγγραφικής δραστηριότητάς του... □

τα Βιβλία του μήνα

Απαγορευμένα παιχνίδια SIM ON A VINCI

Πα ιδικές ακρότητες Met.: Ν. Μερκούρης Αθήνα, Primus-Edizioni Kapatu, 1998. Σελ. 158 αυτό το βιβλίο εικονογραφείται λεπτομερεια­ κά π συμπεριφορά μιας ομάδας παιδιών, αγοριών και κοριτοιών (10-14 ετών), που στην αρχή των καλοκαιρινών τους διακοπών παίρνουν μέ­ ρος σε ακραία και «απαγορευμένα» παιχνίδια. 0 ερω­ τισμός, ο σαδισμός και ο μαζοχισμός έχουν τον κυ­ ρίαρχο λόγο, ώσπου ο θάνατος ενός κοριτσιού θα δώοει ένα τέλος και συνάμα τη σημαίνουσα αποκορύφωση και την «προειδοπρίηση» προς τους ανα­ γνώστες για τον κόσμο των παιδιών, στην ουσία ό­ μως για τον κόσμο των ενηλίκων και τα αδιέξοδά του. Η πλοκή δομείται σε ένα νατουραλιστικό πλαί-

«μεταμορφώνουν» το θελκτικά εκθαμβωτικό μαζί και αποκρουστικό ενός άνγωστου κόσμου κατασκευα­ σμένου από ενήλικους, οι οποίοι έχουν ευνουχίσει την άνοιξη της παιδικής τους ηλικίας και την έχουν στρέψει, ερήμην της, σε «πολιτισμένες» οδούς. Άλλωστε τα ίδια τα παιδιά πριν από κάθε τους πράξη διεγείρονται από αυτόν τον κόσμο της διαφθοράς των ενηλίκων (σκληρά πορνογραφικά περιοδικά). Πρόκειται για ένα βιβλίο που προκάλεσε σάλο όταν εκδόθηκε στην Ιταλία κι η νεαρή (28 ετών) συγγρα­ φέας του κατηγορήθηκε για ανηθικότητα. Η ίδια, προσκαλεσμένη του οίκου που εξέδωσε το βιβλίο της στην Ελλάδα, τον περασμένο Ιούνιο, είπε ότι η θέση που παίρνει είναι ηθική, αφού πάντα υπάρχει για τα παιδιά ο κίνδυνος της διαφθοράς, επομένως η προσοχή και η απαραίτητη γνώση της παιδικής η­ λικίας είναι ανάγκες αδήριτες.

0 ερωτισμός, ο σαδισμός και ο μαζοχισμός έχουν τον κυρίαρχο λόγο

σιο «άγριων» περιγραφών, στις οποίες μέσα από ένα αμάλγαμα αντικρουόμενων αισθήσεων ενυπάρχουν εικόνες ποιητικής μετουσίωσης. Η ηεριρρέουσα α­ τμόσφαιρα θεσμική-κοινωνική (απούσα αλλά εμμέ­ σως υποδηλούμενη) και η βιολογική δυναμική (συνισταμένη άγριων, πρωτόγονων ενστίκτων, σαφώς «καθορισμένων» από την κοινωνία της έκπτωσης των αξιών) συνθέτουν πολλαπλά τοπία όπου η παι­ δική αθωότητα συνυπάρχει με την αμείλικτη συμπε­ ριφορά, ο πόνος μπορεί να είναι η συνισταμένη της ηδονής, της χαράς ή της λύπης και η ευχαρίστηση το επιστέγασμα της ηδονής και χειρονομιών που προκαλούν φρίκη. Αλλά και η αβεβαιότητα από τη μεριά της παιδικής και προεφηβικής ηλικίας, τα ερω­ τικά σκιρτήματα, η διάθεση για κυριαρχία στο σώμα,

τα Βιβλία του μήνα

Εμείς έχουμε να πούμε τούτο: είναι δυνατόν ο καθέ­ νας από την ανάγνωση του βιβλίου (η μετάφραση, χωρίς να έχουμε υπόψη μας το πρωτότυπο, φαίνε­ ται ότι είναι επιτυχημένη) να αποκομίζει συναισθήμα­ τα αντικρουόμενα ή να τοποθετείται κοντά στον ένα ή τον άλλο πόλο (της «ηθικής» ή του «ανήθικου», α­ λήθεια ποια ηθική όταν στο όνομά της διαπράττονται τα μύρια όσα και ποιο ανήθικο, όταν οι αξιολογι­ κές κρίσεις στην εποχή μας διαφοροποιούνται), δεν μπορεί όμως να μη σταθεί με προσοχή απέναντι στον τρόπο («ιδεολογικό» και λογοτεχνικό) τον οποίο με «παρρησία» και με περισσό ταλέντο επέλεξε η συγγραφέας να «μιλήσει» από την πλευρά των «ακα­ τέργαστων» αισθήσεων της παιδικής ηλικίας. Γιάννης Σ. Παπαδάτος

Πρόκληση ιοορροπιών I

Κ Α ΡΛ Ο Σ Φ ΟΥΕΝΤΕΣ

I

Μ α κ ρ ιν έ ς συγγένειες

| L | Μτφρ.: Χριστίνα Κόμη-Καλλίνικου | 1 Αθήνα, Θιμέλιο, 1998. Σελ. 288 ρωτήματα και σύγχυση για τον αναγνώστη στη διαδρομή της αφή­ γησης, όπου φαντα­ σία και ρεαλισμός συγχρωτίζονται σ' αυτό το πονηρά στημένο σκηνικό πλαίσιο: Αριστοκρά­ τες ή ψευδοαστοί, γυναικείες φιγούρες και φαντάσματα, πρόσωπα του παρελθόντος απεικονισμένα παρα­ μορφωτικά στο παρόν παρελαύνουν σε μια μυστη­ ριώδη ιστορία που περιγράφει ένας Γάλλος μπον βιβέρ στον συνομιλητή-δευτερολόγο κι ακροατή του.

0 αισθησιασμός συναντά την ασχήμια, οι ποικίλες α­ ναφορές εν γένει στην τέχνη ανακρούονται με τα ψυχρά συμπλέγματα αποικιοκρατισμού, η μεταφυ­ σική της ένωσης και του διαχωρισμού της ανθρώπι­ νης ύπαρξης, ο χώρος και ο χρόνος στις αμέτρητες πτυχώσεις τους διαπερνούν το φαντό που με λε­ πτούς, προσεγμένους χειρισμούς εξύφανε ο Μεξι­ κανός νομπελίστας. Η πυκνή περιγραφή, διανθισμέ­ νη με περιφραστικά στολίδια και πάμπολλες ανα­ τροπές στην πλοκή ισχυροποιούνται αναγνωστικά από τις παρεμβολές και τις χρονικές παρενθέσεις, ώστε στο τέλος οι απολήξεις των μυστηρίων να φέρνουν σε γόνιμη «απόγνωση». Το παιχνίδι του Κάρλος Φουέντες προκαλεί τον αναγνώστη να συμμετάσχει άμεσα στην πρόκληση των ισορροπιών μεταξύ διαστρέβλωσης της πραγματικότητας, του λογικού, του ασύνειδου, του άξαφνου, του εντέλει πιθανού - «κάθε ανάμνηση μπορεί να είναι κι ένα ψέμα». Βασίλης Ρούβαλης

ΑΧληΧοουμπΧηρούμενες ιστορίες_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ I

Φ ΡΗΝΤΡΙΧ ΝΤΥΡΕΝΜ ΑΤ

I

Ο δικασ τής κ α ι ο δήμιός του

Η | | Μτφρ.: Ρεγγίνα Μόζερ-Μαθιοπούλου ■ I Αθήνα, Μιταμιοονύχτκς [κδόοιις, 1998. Σελ. 144 νήκοντας στη γενιά των ανανεωτών του γερμανόφωνου με­ ταπολεμικού θ εά ­ τρου, ο Ντύρενματ επέφερε νέα αντί­ ληψη στην ανατρεπτικότητα της κω­ μωδίας και του πα­ ραλόγου με γνω­ στότερο έργο του το «Η επίσκεψη της γηραιός κυρίας», που τον καθιέρωσε σε παγκόσμια σκηνική κλίμακα. Το παράδοξο της ανθρώπινης εξέ­ λιξης με βάση την κοινή λογική των τελευταίων δε­ καετιών διαφαίνεται εξίσου σταθερά στο συντομό­ τερο, από πλευράς έκταοης, πεζογραφικό έργο του. Το συγκεκριμένο αστυνομικό μυθιστόρημα κι­ νείται στη μεγάλη παράδοση του είδους με ειδο­ ποιό διαφοροποίηση το παραπάνω χαρακτηριστικό. Στον «Δικαστή και το δήμιό του» οι τρεις ήρωες, συν το νεκρό αστυνομικό, συναποτελούν ένα αδιάσπα­ στο ερμηνευτικό τρίπτυχο της απατηλής όψης του κυνισμού για εξουσία και ατομική προβολή, όπως και του μάταιου, κάποτε, αγώνα για πλήρωση και ξεπέρασμα του παρελθόντος σε μεταγενέστερο «δεινό» χρόνο. Έτσι, οι παράλληλες ιστορίες εμπλέ­ κονται αρμονικά, αλληλοσυμπληρούμενες στο τ έ ­ λος του μυθιστορήματος με την «κλασική» έξοδο των διασαφηνίσεων. Για άλλη μια φορά, λοιπόν, ε­ πικρατεί θριαμβευτικά η σωφροσύνη του πραγματι­ κού ειδικού βάρους των πραγμάτων, ο έλεγχος και η ετυμηγορία που επέρχονται εύλογα κι επιδραστικά για τους επαΐοντες, θύματα ή θύτες. Αναμφισβή­ τητος παράγοντας δράοης τα καντόνια της Ελβετίας (με κάθε σύγχρονο ευρωπαϊκό υπαινιγμό), καθορί­ ζουν τους αφηγηματικούς ελιγμούς του συγγραφέα αλλά και τον ψυχισμό των ηρώων.

Η

Βασίλης Ρούβαλης

ΘΘ-

τα Βιβλία του μήνα

Υβριδικό είδος αφήγησης

Στη Α. Ευρώπη του 19ου αιώνα

I

ΚΡΙΣΤΙΑΝ Μ Π Ο Μ Π ΕΝ

Φ ΙΟΝΤΟΡ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦ ΣΚΙ

|

Η γ υ ν α ίκ α που έρχεται

Χ ε ιμ ερ ιν έ ς σ ημειώ σεις πάνω σε κ α λ ο κ α ιρ ινέ ς εντυπώ σεις

■ | Μετάφραση: Δέσποινα Σαραφείδου ■ Αθήνα, Εκίόοιις του Εικοστού Πρώτου, 1998.

■ Σιλ .1 2 2 ο δεύτερο μυθι­ στόρημα του Κριστιάν Μηομπέν (μετά την Ξ έ­ φ ρ ε ν η π ο ρ ε ία ) που μεταφράζεται από τις Εκδόσεις του Ει­ κοστού Πρώτου. Πρόκειται για ένα υβριδικό είδος αφή­ γησης που υπονο­ μεύει ουστηματικά την οργάνωση μιας πλοκής μέσα από ένα πρόγραμμα λυρικού ιμπρε­ σιονισμού. Η συγκρότηση της ιστορίας αφήνεται στον αναγνώστη, ο οποίος πρέπει να βρίσκεται σε συνεχή ετοιμότητα και να μπορεί να εντοπίζει μέσα στην υπνωτιστική ρευστότητα της αφήγησης τα

Τ

κομμάτια που συνθέτουν το παζλ ενός μύθου που κατά τα άλλα είναι πολύ απλός και αναπτύσσεται ευθύγραμμα με τον τρόπο των παραμυθιών. Πρό­ κειται για μια ιστορία της Άλμπα, μιας αρχετυπικής γυναικείας εικόνας, από την ηλικία των δύο μηνών έως την ενηλικίωσή της με τον πρώτο πραγματικό έρωτα. Η ιστορία της είναι μια διαδρομή ανάμεσα σε διάφορα πρόσωπα που με τρόπο τυχαίο εμφανί­ ζονται στη ζωή της, για να μείνουν σε αυτή για πο­ λύ λίγο, μια και η δύναμη που την κάνει να ζει είναι εκείνη της ανίας και της αηδίας. Βαγγέλης Αθανασόπουλος

Μτφρ.: Αναστασία Μεσσήνη Αθήνα, Καοτανιώτης, 1998. Σελ. 176 ρ εις μήνες διήρκεσε η τ α ξ ι­ διω τική περι­ πλάνηση του Φ. Ντοστογιέφσκι στη Δυτική Ευρώπη του 1862. Οι σ η μ ειώ ­ σεις που κράτησε στις διαδρομές των μεγάλω ν αστικών κέντρων μεταπλά­ στηκαν σε ελάσσονα φιλοσοφική ενα­

Τ

τένιση με διττό προσανατολισμό: τη φορμαλιστι­ κή αντίληψη της ρωσικής άρχουσας-αστικής τάξης για το ποθητό κοινωνικό και πολιτισμικό «φωτο­ στέφανο» των Ευρωπαίων, αλλά και την υπεροπτική-κομπορρημονούσα αυτοθεώρηση εκείνων προς σφέτερους. 0 Ντοστογιέφσκι περιγράφει ε ­ κλεπτυσμένα, με την απαραίτητη δόση αστεϊσμών και ειρωνείας, τόσο την εξωτερική εμφάνιση του δομούμενου δυτικοευρωπαϊκού μοντέλου στα μέ­ σα του 19ου αι. όσο και το ιδεολογικό, πολιτικοφιλοσοφικό υπόβαθρο που το στήριζε. Βέβαια, το κείμενο δεν αποφεύγει κάποιους άκρατους σλαβισμούς, όπου η μισαλλοδοξία και η πλάστιγγα της σύγκρισης κλίνουν προς τα πάτρια και οικεία. Κυ­ ρίως, όμως, το ενδιαφέρον εστιάζεται σε τοποθε­ τήσεις και κοινωνιολογικούς χαρακτηρισμούς του μεγάλου λογοτέχνη που μέχρι σήμερα τα σημάδια τους είναι ορατά, αν όχι υποβόσκοντα, σε πλείστες περιπτώσεις. Βασίλης Ρούβαλης

ΠΟΙΗΣΗ

Από την υπονόμευση στη διάσωση του Προσώπου του Γιώργου Βεη

I

| 1

ΒΑ ΣΙΛ Η Σ ΣΤΕΡΙΑΔ Η Σ

Ο κ.Ίβ ο. Το ιδιω τικό αεροπ λάνο

■ I Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 114

... στο βασίλειο τω ν μπ ερδεμένω ν αντω νυμιώ ν... Οκχάβιο Πας (1957)

Τ

ο να επανεκδίδεται 0 κ. Ίβο μαζί με το Ιδ ιω τι­ κό α ερ ο π λά νο , τρίτη φορά μετά από εικοσιοχτώ και εικοσιεφτά χρόνια από τότε που αντί­

στοιχα πρωτοκυκλοφόρησαν, σημαίνει ότι ο Βασί­ λης Στεριάδης όχι μόνο δεν έχει ακόμη αποστασιοποιηθεί από τα δύο αρχικά ποιητικά του βιβλία, αλλά εξακολουθεί να πιστεύει ότι οι κειμενικές τους αποδόσεις διαθέτουν ικανά και αναγκαία στοιχεία αυτοεπικύρωσης. Είναι πάντως γεγονός ότι η συστηματική ανατροπή των συμβατικών ποι­ ητικών τύπων σε συνδυασμό με την έκδηλη τάση υπονόμευσης των ιδεολογημάτων εκείνων που

απ' το Ιδ ιω τικ ό α ερ ο π λ ά ν ο , σελ. 91) συνέβαλαν

χαρακτήριζαν γενικότερα τις δομές του γνωστού

αποφασιστικά στην παραγωγή ενός ηλεκτρισμέ­

τραγελαφικού κοινωνικοπολιτικού εποικοδομήμα­

νου γλωσσικά κλίματος που αναζητούσε επίμονα

τος της εποχής, που γέννησε τον κ. Ίβο, προσέ-

τις γειώσεις του. Γι' αυτό άλλωστε τόσο ο κ. Ίβο

δωσαν αμέσως σχεδόν στην όλη στάση του Βασί­

όσο και το Ιδ ιω τικ ό α ερ ο π λ ά ν ο ανήκουν δικαιωμα­

λη Στεριάδη το απαιραίτητο εκείνο κύρος αλλά και

τικά στις λίγες εκείνες ποιητικές εργασίες των νέ­

τη ρηματική ενάργεια που είθισται να προσδιορί­

ων που πρωτοεμφανίστηκαν περί το 1970 και

ζουν τον αιφνίδιο, δημιουργικό λόγο, υπερρεαλι­

προκάλεσαν τόσο έντονες, ενίοτε αντιφατικές,

στικής συνήθως καταγωγής. Η ευρηματική διά­

κριτικές.

θλαση των εικόνων, η παρατεταμένη χρήση κα­

Οι θεματικές αποκλίσεις των βιβλίων αυτών είναι

λειδοσκοπικών μεταφορών, οι αλλεπάλληλες ε ­

έκδηλες: οι αντι-ήρωές τους συμπυκνώνουν ορια­

γκοπές του λόγου και οι απροσδόκητες απολήξεις

κές εκδοχές ενός διαβρωτικού σαρκασμού, υιοθε­

των επιμέρους αναπτύξεων (πρβλ. π.χ. «Άσε τον

τούν σε όλο το εύρος των ομιλημάτων τους αιρε­

άνθρωπο να λέει ποιήματα, είπε ο κύριος νεκρός»

τικούς, από υφολογική πλευρά, εκφραστικούς

τα Βιβλία του μήνα

δρόμους, αντιστρατεύονται φιλότιμα τους κατα­

Οι θεματικές αποκλίσεις των 5ύο

πιεστικούς μηχανισμούς του εξώφθαλμα αυταρχι­

αυτών βιβλίων είναι έκ5ηλες: οι

μπαιδισμό τους αφαιρούν ουνεχώς κάτω απ' τα

κού υπερεγώ, ενώ με τον διάχυτο, ακραίο παλι­

αηι-ήρωές τους συμπυκνώνουν

πόδια μας τα ανελαστικά στηρίγματα της σοβαρο­ φάνειας, της ηθικολογίας και φυσικά του συναι­

οριακές εκδοχες ενός

σθηματισμού. Αναφορικά με τη διάρθρωση του

όιαβρωτικού οαρκαομου; ενώ με

Βασίλη Στεριάδη να εξοικονομεί γλωσσικά το απα­

τον διάχυτο ακραίο παλιμπαιδισμό

λόγου γενικότερα είναι αξιοπρόσεκτη η τάση του ραίτητο εκείνο γλωσσικό υλικό που είναι σε θέση να μετονομάζει χωρίς να ενδίδει αναγκαστικά σε

τους αφαιροόν ουνεχώς κάτω απ'

πλεονασμούς και να αναδεικνύει τις σημαντικότε­

τα πόδια μας τα ανελαστικά

συνθηκολογεί με γνωστές, αφόρητες κοινοτυπίες.

ρες πλευρές του ποιητικού του ειδώλου, χωρίς να

στηρίγματα της σοβαροφάνειας και της ηθικολογίας

Η κατεξοχήν κειμενική εμμονή αφορά στο Παιδίθύτη που δεν διστάζει, προκειμένου να χειραφε­ τηθεί πλήρως και να αναδιοργανώσει αποφασιστι­ κά τον μικρόκοσμο που το περιορίζει ασφυκτικά,

0 Βασίλης Στεριάδης

γράφει για το βιβλίο του 0 κ.Ίβο - Το ιδιωτικό αεροπλάνο Επειδή θέλω να αποφύγω τον κίνδυνο να περιοριαθούν οι αημαοίες, δε θα δώαω ερμηνείες. Αλλωστε πρόκειται για δύο βιβλία που ανήκουν στον ληξιαρχικό πυρήνα της γενιάς μας και οι συνειρμοί είναι πολλοί. Ήμουν εικοοιδύο χρόνων, όταν ξαφνιάαθηκα από το άγνωστο ρίγος της σύλληψης του κ. Ίβο. Πρώτοι θαυμαστές του, ανέκδοτου ακόμη, η αδελφή μου, ο Κωοτής Τριαηαφύλλου, εκδότης τότε του περιοδικού «Αωτός» και ο Σινόπουλος. 0 Σινόπουλος ενθουοιάοθηκε όταν το διάβασε οτο ιατρείο του, άνοιξη απογεύματος στον Περισσό. Είχε κοκκινήοει περισσότερο, σηκώθηκε όρθιος και φώναζε έξοχος, έξοχος, γ ι' αυτό και του τον αφιέρωοα. Η οκηνή περιγράφεται με χειρουργική ακρίβεια οτο ποίημα της σελίδας 21 της πρώτης έκδοσης υπό τον τίτλο «0 Γιατρός». Να που μερικές φορές, θέλοντας και μη, προσπαθούμε να περιορίσουμε τις σημασίες. Το ανωτέρω ποίημα με παραπέμπει στο ίδιο ιατρείο πρωί Μεγάλης Παρασκευής του 1970, όταν ο γιατρός ύατερα από ξενύχτι μου διάβασε τις «Νύχτες» του οε πρώτο γράψιμο -δ εν είχε στεγνώσει ακόμη για καλά η μαύρη σινική- ποιήματα που περιελήφθηοαν στην ομαδική αντιστασιακή έκδοση «Δεκαοκτώ κείμενα». Χειμώνας 7 2 μαζί με τον Γιόννη Κοηό χτυπάμε το κουδούνι του Μανόλη και της Νόρας Αναγνωστάκη οτη Θεσσαλονίκη. Με τι ήρθατε, ρωτάει η Νόρα, με ιδιωτικό αεροπλάνο; Το έβλεπα οε περίοπτη θέση στον πάγκο του βιβλιοπωλείο «Ηνίοχος» των φίλων μου ποιητών Τιάννη Κοντού, Θανάση Νιάρχου, Αλέκου Φλωράκη, όταν το συνιοτούοαν, ιδίως ο Τιόννης οε κάποιον παρουσία μου -ή μουν σχεδόν μονίμως εκ ε ί- εγώ γύριζα την πλάτη μου με συστολή. Το βιβλίο το βρέξαμε δεόντως με τον Γιάννη Κοηό και τον Αευτέρη Πούλιο στα Εξάρχεια, στην ταβέρνα του Μπάρμπα Γιάννη, γωνία Μπενάκη και Δερβενίων. Με τονΛευτέρη και τον Γιάννη περάσαμε δύο χειμώνες στην ταβέρνα - κάργα χούντα εποχή. Κοιτάζω τώρα τον τάμο της τρίτης έκδοσης των δύο πρώτων μου βιβλίων με το εξώφυλλο του Γιάννη Μιχαηλίδη, φίλου θερμότατου εκείνης και της τωρινής εποχής και σκέφτομαι ότι δεν μπόρεσα να τον χαρώ, γιατί σκεπάστηκε μέοα μου από τον ταυτόχρονο με την έκδοση ξαφνικό θάνατο του πατέρα μου.

τα Βιβλία του μήνα

να αντιστρατευτεί όχι μόνο τον Πατέρα-ψευδοΛό-

κ α λ έ ς ε ιδ ή σ ε ις για τ ο μ έ λ λ ο ν μου...». Εξού και Ίβο

γο αλλά και τη Μητέρα-ψευδοΦύση, με όοη δύνα­

θα μπορούσε ενδεχομένως να σημαίνει Ιλαρός

μη έχει. Η διπλή αυτή ρήξη δεν είναι βέβαια απο­

Βαθμός Ομιλίας.

νενοημένη: οι εσωτερικές αντιστάσεις του κ. Ίβο

Στο Ιδ ιω τικ ό α ερ ο π λά ν ο επιτείνεται δραστικά η ό­

αλλά και του πρώτου ενικού προοώπου του Ιδιω ­

λη ρηματική εκφορά. Η σκηνή διευρύνεται. Τα

τ ικ ο ύ α ε ρ ο π λ ά ν ο υ είναι τόσο επαρκείς, ώστε τα

πρόσωπα επικυριαρχούν έχοντας μεγαλύτερη επί­

ποιητικά υποκείμενα αισθάνονται ότι είναι έτοιμα

γνωση του ρόλου τους. Μια ελαφριά δόση αθυ-

τελικά να εκπληρώσουν, σ' ένα βαθμό, την κύρια

ροστομίας εντάσσεται οργανικά στο γενικότερο λεκτικό σύνολο. Το ζητούμενο της τελικής διά­ στασης με τον επίπλαστο κόσμο, την αλληλουχία,

Τόοο ο «κ. Ίβο» όοο και το «Ιδιωτικό αεροπλάνο» ανήκουν

δηλαδή, των φαινομένων, είναι ασφαλώς σαφέ­ στερο. 0 αυτοσαρκασμός είναι η μεγάλη πρόφα­ ση: η χαμηλή, αναγνωριστική πτήση του Ιδ ιω τικ ο ύ α ερ ο π λ ά ν ο υ ανιχνεύει, εντέλει, ίχνη ηθικής. Η αλ­

δικαιωματικά στις λίγες εκείνες ποιητικές εργαοίες των νέων που πρωτοεμφανίοτηκαν περί το 19 70 και προκάλεοαν τόοο έντονες,

λεπάλληλη προσφυγή στη χρήση διασταλτικών, ενίοτε παραμορφωτικών κατόπτρων, η οριακή με­ γέθυνση του κωμικού, η εκτόνωση μέσα από δια­ δοχικές φάρσες αποτελούν όργανα, απλούς δια­ χειριστικούς μηχανισμούς που έχουν τεθεί στην υ­ πηρεσία διάσωσης του είναι. Απ' αυτήν την άποψη το Ιδ ιω τικ ό α ερ ο π λ ά ν ο προεκτείνει και διευρύνει

ενίοτε, αντιφατικές κριτικές

ό,τι τα επιφωνήματα και οι αφορισμοί του κ. Ίβ ο

προσδοκία των ρομαντικών, δηλαδή, να «νομοθε­

μ ε σ α σ ε μ ε ρ ικ έ ς ε κ α τ ο ν τ ά δ ε ς λ έ ξ ε ι ς / κι ε ίμ α σ τε

τήσουν» στην κλίμακα ασφαλώς των συγκεκριμέ­

μ ό ν ο ’α υ τό ς ", “α υ τή ", ‘ α υ τό ". / Δ εν ε ίν α ι κι ά σ χ η ­

νων συγκυριών της δεκαετίας του 70 . Η τοπιο­

μ ο / τ ο υ λ ά χ ισ τ ο ν κ ρ α τ ή σ α μ ε τ ο φ ύ λ ο κ α ι τ ο γ έ ­

είχαν τονίσει. Αναφέρω το παράδειγμα: «Θα 'ρχότ α ν ε η φ ω ν ή π ω ς χ ά σ α μ ε τ α ο ν ό μ α τά μ α ς / α ν ά ­

γραφία της αναίρεσης όπως αποδίδεται από την

νος- κ ά τι σ ώ θ η κ ε* (απ' τις «Αντωνυμίες» σελ. 13).

«Περίπτωση τρίτη = Πολυκατοικία» (Ο κ. Ίβο, σελ.

Η νοησιαρχία του Βασίλη Στεριάδη είναι αποδεκτή

44 επ.) είναι ενδεικτική: «κι α υ τή είν α ι μ ια κ α κ ό φ η ­

διότι είναι ποιητικά έντιμη.

μ η ά ν ο ιξ η / που έ γ ιν ε από τ η ν π ρ ο χ ειρ ό τη τα τω ν

Αξίζει να συγκρατηθεί αυτή η αίσθηση: στο βαθμό

επ οχώ ν. ... Ίσ ω ς α υ τ ά π ου μ ο υ ρ μ ο υ ρ ίζ ω να ε ίν α ι

που «ο κόσμος είναι η ιδέα μου», όπως προφανώς

μ ια α κ α τα ν ό η τη ε σ ω τ ε ρ ικ ή ισ το ρ ία / Ρ ίγα κ ο μ μ ά ­

όρισε αλλά και στήριξε μια ολόκληρη ζωή, επι­

τ ια π ο υ επ ιζ ο ύ ν κ α ι σ υ ν υ π ά ρ χ ο υ ν / μ ' έ ν α π α λ ιό

στρατεύοντας ανεπανάληπτα επιχειρήματα ο

τρ α γ ο ύ δ ι κα ι τ ο ν π ρ ώ το σ ο υ έρ ω τα . / Σ το π ρ ώ το

Schopenhauer, επισημάνσεις σαν αυτές του Βασί­

π άρ τι π ου έ γ ιν ε φ θιν όπ ω ρ ο / δ ο λ ο φ ο ν ή σ α μ ε δ υ ο

λη Στεριάδη αποκτούν πρόσθετο ενδιαφέρον γιατί

τ ρ ε ις εκ α τ ο ν τ ά δ ε ς λ έ ξ ε ι ς / ό π ω ς ανία, α ν ία το ς, α ­

επαληθεύουν στη δική μας καθημερινή πράξη τις

νίκα νος, α νθό σ π α ρ το ς, α ν επ α ν ό ρ θ ω το ς, / ή α κ ό ­

θεμελιώδεις αξίες του διεισδυτικού, διαρκώς απο-

μ α / π λή ξ η , π λη γ ή , π λο κ ά μ ι, π λ ή κ τρ ο , π λύ σ ιμ ο ,

ρούντος ποιητικού εγώ. □

π λ η θ ω ρ ικ ό ς / α υ τ έ ς ε ίπ α μ ε δ ε ν κ ά ν ο υ ν για π οιή ­ μ α τ α / και, μ ια κα ι μ ιλ ά μ ε για π οιήμα τα, ε χ τ έ ς που δ ιά β α ζ α έ ν α π ο ίη μ α / ή ρ θ ε κ α ι κ ά θ ισ ε π άνω μ ο υ μ ια σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν η π α ιδ ικ ή η λ ικ ία / τ ό τ ε π ο υ χ τ υ ­ π ού σα τ α κο υ δ ο ύ ν ια τ η ς εξ ώ π ο ρ τα ς / ό π ω ς έν α ς π λ α ν ό δ ιο ς α ρ γ υ ρ α μ ο ιβ ό ς κι ύ σ τ ε ρ α κ ρ υ β ό μ ο υ ν / ο π α τέρ α ς φ τά ν ε ι κ ά θε μ εσ η μ έ ρ ι / φ ο ρ τω μ έν ο ς

<3&·

τα Βιβλία του μήνα

Μινιμαλιοτική ποίηση I

L

ΖΕΦ Η ΔΑΡΑΚ Η

Ω σ ά ν Α ίξ ίΐς

■ I Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σίλ. 93

υτή είναι η δέκατη όγδοη ποιητική συλλογή

«

της Ζέφης Δαράκη, αρχής γενομένης από τις «Μεταπτώσεις» το 1967. Τριάντα δύο χρόνια

στη διάρκεια μιας στιγμιαίας μεταφυσικής, μέσα στον καρπό της γλώσσας, στις λέξεις. 0 τίτλος της τελευταίας συλλογής της ποιήτριας δηλωτι­ κός: «Ωσάν λέξεις», ως αν δηλαδή γλώσσα, αντί γλώσσας... Κι αμέσως ο στίχος«Εκείνο το άλλο / Το άλαλο / Ωσάν λέξη / Το άδηλο». Σαν προϊόν του ασυνείδητου, σαν μεταφορά, σαν στιγμιαίο τι που αέναα αλλάζει, το άλλο, δεν μπορεί να είναι λέξη. Κείται πέραν των λέξεων, πέραν των συμ­ βόλων, άτρεπτο, για να τα καταδικάσει και τα ίδια -τα σύμβολα, τις λέξεις- να διαλυθούν, να «χα-

του πάντοτε αύριο, ως την τελευταία συλλαβή του χρόνου, εκεί, που «στις βάρκες απόβραδο επάφλαζε/ μ ε τον α έρ α / αιωνιότητα ύπνου». Ευχή, αλιευμένη από σκόρπια κομμάτια του ποιη­

Αφαίρεση, νοοτα\γ'ια, αναζήτηση του άπειρου μέσα οτο μικρό, οτο μίνιμαλ

τικού σώματος να κυλήσει κάποτε ξανά στη μέρα «σημαιοστόλιστο αίμα»,«μεγάλος αγέρας» να πνέ­ ει στα σώματα και να επιστρέφει εκείνη η «απλω­ μένη επάνω στον κόσμο αθωότητα», η «τυφλή ε ­ νόραση» που προσμένουμε. Ακριβείς, ακριβοί ω­ σάν λέξεις στίχοι από μια ποιήτρια που μοιάζει να θέλει να αγκαλιάσει τον κόσμο μ' ένα διάφανο λε­

θούν από το νόημά τους» και να ίπτανται στον αέ­

πταίσθητο τσόφλι, για να τον παρατηρεί αέναα

ρα, κρεουργημένοι φθόγγοι,«έρημες λ έ ξ ε ις / φα­

σαν μονάκριβο, ανέγγιχτο πετράδι.

ντάσματα αλήθειας». Αφαίρεση, νοσταλγία, αναζήτηση του άπειρου μέ-

Αλέξης Σταμάτης

οα στο μικρό, στο μίνιμαλ.«Επάνω στις φούστες των γυναικών σκοτεινό ένα κάτι / Ένα τίποτα σαν ψιθυρισμός νερού στις πλάκες όταν βροχή». Χώροι μαγικοί, σκάλες δαιδαλικές, διακλαδώσεις απροσ­ δόκητες «κουλουριάστηκα πάνω στο τελειωμένο». Πορείες που δεν είναι κι είναι στην ουσία «στα μι­ σό του δρόμου άλλαξα δρόμο», ή «έχασα τον δρόμο στη μέση του δρόμου». Κι ο έρωτας που δεν είναι ωσάν, αλλά εκ βαθέων, σωτήριος, γυμνωτικός, να κόβει στη μέση το κλάμα, από την κατηφόρα του χρόνου ως το πρωτόπλαστο χάδι

τα Βιβλία

■Ο®

Απόγονος των αρχαίων λυρικών

__

ΟΡΑΤΙΟΣ ΟΙ Ω Δ Ε Σ

Κ Ω Ν ΣΤ Α Ν Τ ΙΝ Ο Σ ΓΡ ΟΛ Λ ΙΟ Σ

Ο ράτιος: Ο ι ωδές Β ιβ λ ίο III Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ. 334 ρόκειται για τον τρίτο τόμο της έκδοσης, ο ο­

Π

ποίος και περιέχει τα τριάντα ποιήματα του Βιβλίου 3 των ωδών του Οράτιου- ωδές

γραμμένες από το 31 π.Χ. και ύστερα, που μαζί με τα δύο πρώτα βιβλία αντανακλούν τα πολιτικά γε­ γονότα του 33-23 π.Χ. Στις «Ωδές» ο Οράτιος παρουσιάζεται σαν ο από­ γονος των προγενέστερων Ελλήνων λυρικών, μο­ λονότι διαθέτει έναν εντελώς προσωπικό, ευαί­ σθητο και οικονομικό έλεγχο των λέξεων. Εκλατι-

νισμένα κομμάτια Ελλήνων ποιητών και φ ιλοσόφ ω ν περνούν σαν κλω­ στές μέσα από τους στίχους του, οι ο ­ ποίοι είναι τ α υ τό ­ χρονα έμπλεοι προ­ σωπικών βιωμάτων του ποιητή. 0 Ορά­ τιος δέχτηκε τις ελ ­ ληνικές παρακινή­

σεις και τα ε ρ ε θ ί­ σματα τα οποία και μετουσίωσε δημιουργικά, για να καταλήξει σε μια ελεύθερη πρόσμειξη και αξιο­ ποίηση των καταβολών αυτών. Το έργο του ζω­ ντανεύει εικόνες της ρωμαϊκής κοινωνίας, της α­ νώτερης και της κατώτερης, εκείνων των καιρών. Αλέξης Σταμάτης

Μ ΕΛΕΤΕΣ

Πυκνή εργασία για κάθε συγγραφέα

E . J . KENN EY - W . V . CLAUSEN

Ιοτορία της Λ α τιν ικ ή ς Λ ογ οτ< χν ίας

ι

και λογοτεχνικό ε ί­ δος χωριστά, από

Μτφρ.: Θόδωρος Πίκουλας - Αριστέα Σιδέρη-Τόλια Αθήνα, ΙΊαπαδήμας, 1998. Σελ. 1.235

την πρώτη λογοτε­ χνική μαρτυρία του Λίβιου Ανδρόνικου το 240 π.Χ. ώς τις

ε το έργο αυτό συμπληρώνεται η ελληνική

Ι

αρχές του 5ου μ.Χ.

έκδοση της Ιστορίας της Κλασικής Λογοτε­

αιώνα με το έργο

χνίας του Κέιμπριτζ. 0 πρώτος της τόμος

κυκλοφόρησε από τον ίδιο εκδότη με τίτλο «Ιστο­

του

ρία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας».

«De citivate Dei», έρ­

Η Ιοτορία της Λατινικής Λογοτεχνίας αρχίζει με

γο που σημειώνει το

Αυγουστίνου

δύο εισαγωγικά κεφάλαια, «Αναγνώστες και Κριτι­

τέλος του αρχαίου κόσμου οτη λατινική δύση. Στο

κοί» και «Πρώιμοι Δημοκρατικοί χρόνοι», που κατα­

μεσοδιάστημα έχουμε περάσει μέσα από κείμενα

τοπίζουν τον αναγνώστη για τις συνθήκες μέσα α­

του Κικέρωνα, του Βιργίλιου, του Οβιδίου, του Σε-

πό τις οποίες γράφτηκε η λατινική λογοτεχνία και

νέκα κ.ά. Μια εξαιρετικά πυκνή εργασία, απαραί­

διαβάστηκε στην αρχαιότητα, προσδιορίζοντας

τητη στους μελετητές, ερεθιστική για τους ενδια-

την αμοιβαία σχέση μεταξύ συγγραφέα και κοινού

φερόμενους.

στη Ρώμη. Στη συνέχεια περιλαμβάνει κεφάλαια

Αλέξης Σταμάτης

τα Βιβλία του μήνα

Πρακτικά Συμποσίου Χ ύ γ χ ρ ο η ς οπτικές κα ι προοπτικές της λογ οτ« χν ία ς γ ια πα ιδιά κ α ι νέους ΠΑ ΙΔ ΑΓΩ ΓΙΚ Ο ΤΜ Η Μ Α Δ Η Μ Ο Τ . Ε Κ Π /Σ Η Σ

ι

ΔΗ Μ Ο Κ ΡΙΤΕΙΟ Υ Π Α Ν / Μ ΙΟ Υ Θ ΡΑΚ Η Σ Αθήνα, Τυπωθήτω-Γ. Δαρδανός, 1998. Σίλ. 288.

α κείμενα του παρόντος τόμου απαρτίζουν α­ ντίστοιχες εισηγήσεις του ομότιτλου Πανελλη­ νίου Συμποσίου για την παιδική λογοτεχνία, που οργάνωσε στην Αλεξανδρούπολη, τον Μάιο του 1996, το Παιδαγωγικό Τμήμα Δ.Ε. του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. Το θέμα του, αλλά και οι ανακοινώσεις που έγιναν, έρχονται να πλου­ τίσουν τη σημερινή προβληματική γύρω από τη λο­ γοτεχνία για παιδιά και νέους, καθώς η ίδια υπερ­

Τ

βαίνει όλο και πε­ ρισσότερο κάποια σχήματα περιχαρά­ κωσης σε αξιολο­ γικά κριτήρια που ορίζουν τι είναι κα­ λή ή κατάλληλη παιδική λογοτεχνία και δεν έπαψε να παλεύει και να ψά­ χνεται για μια ταυ­ τότητα ευδιάκριτη, αλλά και οργανικά ενσωματώσιμη στο χώρο της κυρίως λογοτεχνίας. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

Δ Ο Κ ΙΜ ΙΑ

Μαρτυρία Ενός παθόντος ΚΩ ΣΤΗ Σ ΠΑ Π Α ΓΙΩ Ρ ΓΗ Σ

^ Ε

Σ ύ νδ ρ ομο α γ ορα φ οβ ίας Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 226

άν αληθεύει η συχνή ψυχιατρική συνταγή περίίασης μέσω της καταγραφής των παθών, ο Παπαγιώργης επιτυγχάνει τα μέγιστα. Από τη μια ο ανα­ γνώστης εμπλέκεται στις οδύνες του συνδρόμου της αγοραφοβίας αναγνωρίζοντας κάποια συμπτώματά της ή και το σύνολο της αρρώστιας στον εαυτό του ή σε γνωστούς και φίλους και από την άλλη, ο ίδιος ο συγγραφέας λυτρώνεται ή δρα εξορκιστικά στην ίδια του την ασθένεια. Ο λόγος αντιμετωπίζει με παρρησία το πρόβλημα, τα συμπτώματά του, τις προσπάθειες αναστολής μέχρι την τελική ίαση. Βιωματικό το βιβλίο, αλλά σοφά οικοδομημένο, διαθέτει όλα τα πλεονε­ κτήματα που μπορεί να έχει η καταγραφή από την πλευρά ενός παθόντα που τυχαίνει να είναι και μετρ της γραφής.

τα βιβλία του μήνα

το βιβλίο χωρίζεται σε κεφάλαια που έξυπνα ο συγγραφέας ονοματίζει συνεδρίες, χωρίς αυτό να σημαί-

-m

νει αναγκαστικά επαφές με τον ψυχαναλυτή, αλλά τη συστηματική παρατήρηση της δημιουργίας ενός άρ­ ρωστου, αιχμάλωτου εγώ. Ετο πρώτο μέρος αναφέρεται εκτεταμένα στη συμπτωματολογία, το φόβο της πτώσης που ελλοχεύει πίσω από κάθε συνάντη­ ση, τον περιορισμό των κινήσεων, την ακινητοποίηση του συναισθηματικού κόσμου, τον τρόπο αντιμετώπι­ σης του ασθενούς από τους οικείους του. Η συνάντη­ ση με τον ψυχίατρο, ο οποίος χωρίς να ανήκει στη σχολή των πολλαπλών συνεδριών, του θέτει ένα καί­ ριο ερώτημα σχετικά με τις «πτώσεις», δίνει την α-

Βιβλίο βιωματικό, οοφά οικοδομημένο από έναν μετρ της γραφής φορμή για το πέρασμα στο δεύτερο μέρος. Εκεί ο συγγραφέας ανακαλεί παιδικές και εφηβικές θύμησες, φοβίες που χρειάστηκε να αντιπαλέψει χρόνια, παρεκ­ κλίσεις με κύριες διαταραχές τον τραυλισμό, τη μέθη και την αεργία που συνέθεσαν το φυσικό και ψυχικό

τοπίο χρόνων. Μια άλλη αρρώστια, ο διαβήτης, σε συνδυασμό με την ψυχική δυσφορία, επιβαρύνει τον ήδη νοσούντα οργανισμό και στο μυαλό του ασθε­ νούς το υπογλυκαιμικό κώμα συνδυάζεται με την αί­ σθηση της πτώσης. Περιέργως όμως η απλή αλήθεια της μη σύνδεσης των δύο καταστάσεων, εντείνει τις προσπάθειες ενός μαχητικού υποκειμένου, το οποίο, συνειδητά, στο τρίτο μέρος της αφήγησης, αρχίζει να κάνει όλα εκείνα τα μικρά βήματα που θα το οδηγή­ σουν στην έξοδο. Συχνά εξομολογητικός, με υγιή ευ­ κολία περνά στην «άφεση αμαρτιών» για να μπορέσει να ξορκίσει το κακό της δεδομένης κατάστασης. Κατά συνέπεια αναγνωρίζει ότι σ' ένα βαθμό η αγοραφοβία είναι ένας ευφημισμός για το φόβο του θανάτου και ξαναμπαίνει στη ζωή μαχητής, ξεπερνώντας το φόβο του για νοσοκομεία, θανάτους, νεκροταφεία, τη φυσι­ κή αντίδραση του πένθους και, ταυτόχρονα, και την κατάσταση της παρατεταμένης εφηβείας. Η γλώσσα του Παπαγιώργη, κατ' άλλους επιτηδευμέ­ νη, κατ' άλλους αξεπέραστη, εδώ ρέει αβίαστα και παρασύρει κάθε αναγνώστη. Χωρίς να λείπει η αυτα­ ρέσκεια, η έκτων έσω μαρτυρία ενός παθόντος, απο­ τελεί μια πολύτιμη «ανάγνωση» μιας από τις αρρώστιες/παρεκκλίσεις της εποχής. Λίλυ Εξαρχοπούλου

Πανεπιστήμιο και σύγχρονες τάοεις I

Δ ΙΟ Ν Υ ΣΗ Σ Σ Π . Μ Π Ο Ν ΙΚ Ο Σ

I

Το μ έλ λ ο ν του Πανεπιστημίου

H | Αθήνα, Καατανιώτης, 1998. Σελ. 288.

συγγραφέας, καθηγητής της Ιατρικής και αντιπρύτανηςτου Πανεπιστημίου Πατρών, παράλλη­ λα με την ακαδημαϊκή του διδασκαλία και έρευ­ να, προχωράει στη συστηματική μελέτη και ανάλυση των πολλαπλών επιδράσεων της εξέλιξης των επι­ στημών και της τεχνολογίας στην κοινωνία, την εκπαί­ δευση και την έρευνα.

0

Οι θεματικές ενότητες και τα κείμενα του παρόντος τόμου, πέρα από τις επισημάνσεις διαπιστωτικού χα­ ρακτήρα και τον προβληματισμό για την ιστορική αντι­ στοιχία του ισχύοντος πανεπιστημιακού μοντέλου με τη δυναμική της σύγχρονης πραγματικότητας, δια­

μορφώνουν συγκρο­ τημένη συνολική πρόταση για την υ­ πέρβαση του αδιεξό­ δου και το συντονι­ σμό του Πανεπιστημί­ ου με τις σύγχρονες τάσεις και τις ανάγκες της νέας ψηφιακής «οικονομίας της γνώ­ σης», που, βεβαίως, έχει ανάγκη και τη μεταλαμπάδευση των παραδοσιακών ανθρώπινων αξιών, αλλά και την πα­ ραγωγική χρησιμότητα των ιδεών και της γνώσης και της διά βίου εκμάθησης. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

τα Βιβλία του μήνα

ΙΣΤ Ο Ρ ΙΑ

0 ελληνισμός της Μικρός Ασίας J

J

.

του Νικ. Λυκ. Φοροηουλου

ΣΙΑ Α Ν Α ΓΝ Ο Σ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ

Μ ικ ρ ά Α σ ία, 19ος αι.-1919 Οι Ελληνορθόδοξες Κοινότητες Από το μ ιλ λ έτ τω ν Ρωμιώ ν οτο ελ λ η νικό Κράτος Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1997. Σελ. 730 αρά την υπάρχουσα αξιόλογη και πλούσια ελληνική βιβλιογραφία για τις ελληνορθόδο­ ξες κοινότητες της Μικρός Αοίας στο 19ο και στις αρχές του 20ού αι., το θέμα μέχρι σήμερα δεν έχει εξετασθεί σε όλες του τις παραμέτρους. Παράγοντες, που καθορίζουν την εξέλιξή τους, ό­ πως η ένταξή τους στο χώρο, το χρόνο και το πο­ λιτικό σύστημα, παραβλέπονται, με αποτέλεσμα η δυναμική της εξέλιξής τους να περιορίζεται στα στενά όρια της εθνικής ιστορίας. Το γεγονός αυτό κατά πολλούς θεωρείται ως αιτία της συρρίκνω­ σης του Οικουμενικού Ελληνισμού, αφού οι παρά­ γοντες που διεμόρφωσαν την περαιτέρω ανάπτυ­ ξή τους δεν εντάσσονται στις εθνοθρησκευτικές σχέσεις και αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν. Η υπόψη μελέτη σκοπό έχει να εξετάσει τις κοινό­ τητες ενσωματωμένες στους χώρους τους -γεω ­ γραφικό, πολιτικό, εθνοθρησκευτικό- σε σχέση με τις αλλαγές που υφίστανται αυτοί οι χώροι, σε σχέση δηλαδή με τους παράγοντες που διαμορ­ φώνουν τους όρους εξέλιξης των ίδιων των κοι­ νοτήτων. Τελικά, οι κοινότητες μελετώνται σε σχέοη με την εποχή τους, μια εποχή κατά την ο­ ποία δημιουργούνται οι μηχανισμοί νομιμοποίησης της αποθωμανοποίησης του όρου οθωμανικός, άρα της σταδιακής τουρκοποίηοης του γεωγραφι­ κού και πολιτικού χώρου, καθώς και οι μηχανισμοί νομιμοποίησης της ελληνοποίησης του «εθνοθρησκευτικού» χώρου των κοινοτήτων.

Π

τα Βιβλίο του μήνα

Όλη η ιστορική διαδικασία εξέλιξης της «Ανατο­ λής» στο 19ο αι. ξετυλίγεται, στις περισσότερες μέχρι σήμερα μελέτες, μέσα από το σχήμα των «ι­ διαιτεροτήτων» της «Ανατολής» σε σχέση με τη «Δύση», σε βαθμό που η ίδια η «Ανατολή» να ανά­ γεται σε «ιδιαιτερότητα», μια ιδιαιτερότητα που, εντέλει, ξεπερνάει την ίδια την ιστορία. Η συγγρα­ φέας, κάνοντας μια επιτυχημένη προσέγγιση των προβλημάτων εκείνων που επιτρέπουν να κατα­ νοήσουμε τη διαδικασία διαμόρφωσης ορισμένων ιδιαιτεροτήτων, κατόρθωσε να ερμηνεύσει και να παρουσιάσει την εξέλιξη των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων, όπως αυτές διαμορφώθηκαν μέσα στο χρόνο σε σχέση με τα δεδομένα του γεωγρα­ φικού οθωμανικού χώρου, του πολιτικού πλαισίου

-οθωμανική εξουσία- και του «εθνοθρησκευτικού πλαισίου» μιλήέχ των Ρωμιών. Η δομή του βιβλίου σύμφωνα με τα αναπτυσσό­ μενα, παρουσιάζει την παρακάτω μορφή: Εισαγω­ γή (οσ. 11-47), Μέρος Πρώτο: Το γεωγραφικό και ανθρώπινο περιβάλλον των Κοινοτήτων (σσ. 49264), Κεφάλαιο πρώτο: Ο γεωγραφικός χώρος της Μικρός Ασίας, Κεφάλαιο δεύτερο: Το ανθρώπινο περιβάλλον, Κεφάλαιο τρίτο: Η χωροθέτηση των Ελληνορθόδοξων Κοινοτήτων, Κεφάλαιο τέταρτο: Η δημογραφική εξέλιξη των Ελληνορθόδοξων Κοινοτήτων, Μέρος Δεύτερο: Το πολιτικό και «ε­ θνικό» περιβάλλον των Κοινοτήτων (σσ. 265-553), Κεφάλαιο πρώτο: Το Οθωμανικό Πολιτικό Πλαίσιο και η ένταξη του μιλλέτ των Ρωμιών 19ος-αρχές 20ού αι., Κεφάλαιο δεύτερο: Το Ελληνικό Κράτος: Η «άλλη Εθνική Αρχή», Οι μηχανισμοί ένταξης του μιλλέτ των Ρωμιών στο εθνικό σύνολο: 19ος1908, Κεφάλαιο τρίτο: Η Επανάσταση των Νεοτούρκων - Το νέο «Οθωμανικό» Πλαίσιο Εξουσίας 1908-1914, Κεφάλαιο τέταρτο: Η Οθωμανική Αυ­ τοκρατορία σε θρύψαλα 1913-1918, Παράρτημα (σσ. 555-609), Πίνακες, Πηγές, Ευρετήριο Κυρίων Ονομάτων-Όρων (σσ. 611-730). Όπως αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης-μελετητής ο πλούτος των ειδήσεων που αποθησαυρίζονται εί­ ναι ως επί το πλείστον πρωτογενής και σημαντι­ κός. Η αναδίφηση των αρχείων έδωκε την ευκαι­ ρία στη συγγραφέα να μας παρουσιάσει νέα στοι­ χεία και να εξετάσει τα γεγονότα με το πρίσμα της αλήθειας, όπως αυτά εξελίχθηκαν μέσα στο χρό­ νο και με τις συνθήκες που διαμορφώθηκαν. Οι πολιτικές εναλλαγές ήταν φυσικό να επηρεάσουν και μάλιστα να ανακόψουν την ανοδική πορεία των Κοινοτήτων και του Ελληνισμού. Μακριά από την προστατευτική ομπρέλα του Ελλαδικού χώ­ ρου και τις συνεχείς ανατροπές, ο Ελληνισμός της Μικρός Ασίας ζει σε έναν εχθρικό χώρο με έντονη την ανασφάλεια της ύπαρξής του. Τα ψηφίσματα που στέλνονται από τις κοινότητες των παραλίων στη Διάσκεψη της Ειρήνης το 1919 δεν είναι τίπο­ τε άλλο παρά οι εκδηλώσεις απελπισίας ενός πληθυσμού που αντιλαμβάνεται ότι ο τουρκικός ζυγός είναι αβάστακτος και πιεστικός. Επειδή δεν είναι δυνατόν να παρακολουθήσουμε κατά πόδας το πλήθος των επιμέρους θεμάτων που αναπτύσσονται, θα σταθούμε αναγκαστικά σε ορισμένες θέσεις, που κατά τη γνώμη μας διαφω­ τίζουν το όλο θέμα. Η Κοινότητα ως οθωμανικός μηχανισμός στα πλαίσια των μεταρρυθμίσεων και

<m

της ανασυγκρότησης του οθωμανικού χώρου, α­ ποτελεί ένα θεσμικό όργανο που η ένταξή του στο διοικητικό σύστημα αποτελεί την αναγκαία προϋπόθεση λειτουργίας του. Οι κοινότητες στο σύνολό τους και αυτές ακόμη με ρωμέικο πληθυ­ σμό και με πολύ εξελιγμένη κοινοτική οργάνωση εκδυτικίζονται με τον ίδιο τρόπο και τις ίδιες αρχές και συγχρόνως ενσωματώνονται σε έναν ευρύτε­ ρο γεωγραφικό χώρο. Η χρησιμοποίηση των όρων μιλλέτ (διάταγμα του 1839) και τζεμαάτ (κοινότη­ τα, διάταγμα του 1856) γίνεται με σκοπό να ορί­ σουν τα μη-μουσουλμανικά σύνολα του πληθυ­ σμού. 0 ρόλος του θρησκευτικού ηγέτη δεν πρέ­ πει να περιορίζεται μόνο στα θρησκευτικά του κα­ θήκοντα, αλλά επιβάλλεται να καταστεί και φορέ­ ας εκδυτικισμού, ακολουθώντας τις μεταρρυθμιστικές εξελίξεις που συντελούνται από την οθω­ μανική εξουσία. Τα θέματα που εξετάζονται στο πρώτο μέρος της μελέτης οριοθετούν τις προϋποθέσεις της ύπαρ­ ξης των Κοινοτήτων με τις αλλαγές που κατά και­ ρούς έτυχαν. Τα παράλια της Μικράς Ασίας κατα­ κλύζονται από καινούριους εποίκους, κυρίως Έλληνες (Ρωμιοί), οι οποίοι έρχονται από όλες τις περιοχές του Ελλαδικού χώρου. Η δημογραφική ανάπτυξη αφορά εξίσου τους μουσουλμανικούς και μη πληθυσμούς και τις σημαντικές αλλαγές των κοινωνικο-οικονομικών συνεπειών που ακο­ λούθησαν. Εάν θα θέλαμε να ανατρέξουμε σε παλαιότερες εποχές, θα βλέπαμε ότι, πριν τη δημι­ ουργία σιδηροδρομικών γραμμών ή άλλων διευ­ κολύνσεων, οι Ρωμιοί που κατοικούσαν σε ορι­ σμένες περιοχές ήταν ελάχιστοι. Σε λίγα χρόνια τα χωριά μεταξύ Σμύρνης και Ικονίου, αλλά και γενικά ολόκληρη η Μικρά Ασία κατοικήθηκε κατά πλειοψηφία από Έλληνες. Οι Έλληνες των πόλεων και της υπαίθρου μιλούν τουρκικά με ευκολία και χω­ ρίς προφορά, ενώ δεν κάνουν το ίδιο για τη δική τους γλώσσα, την οποία παραποιούν. Τα πολυά­ ριθμα σχολεία στο Βιλαγιέτ της Σμύρνης προσπα­ θούν καθημερινά να διδάξουν τη γλώσσα χωρίς τους πολλούς ιδιωματισμούς και να διατηρήσουν το εθνικό φρόνημα. Σε ορισμένες περιοχές αν και ο ελληνικός πληθυσμός είχε εγκατασταθεί παλαιότερα, όπως στην Αλικαρνασσό (Μπόντρουμ), στη Μίλητο (Μίλα), στη Νέα Φώκαια (Γενί Φότσα) και αλλού, διατηρούσε τη γλώσσα του αναλλοίωτη. Η δημογραφική εξέλιξη του Ρωμαϊκού πληθυ­ σμού, που παρατηρείται στο εσωτερικό της Μι­ κρός Ασίας, δεν είναι άσχετη με τις μετακινήσεις

τα Βιβλία του μήνα

των παραλίων, πλην όμως, ριζωμένοι οι Έλληνες στα μέρη αυτά πριν από πολλούς αιώνες, είχαν δημιουργήσει σημαντικούς πυρήνες ορθόδοξων οικισμών. Τα ρωμέικα τσιφλίκια όπως στις περιο­ χές του Αϊδινίου (τσιφλίκι Φωτιάδη), των Βουρλών (του νησιού του γιατρού), στην περιοχή της Σμύρ­ νης (τσιφλίκι Αδαμοπούλου) και οι ζώνες που δημιουργήθηκαν μετά τη μετανάστευση των Ρωμιών στο Β' τμήμα των δυτικών παραλίων το 19ο αιώ­ να, έδωσαν νέα άνθιοη και οικονομική άνοδο. Η παράλια ζώνη κατακλύστηκε από τα τέλ η του 17ου αιώνα από νησιώτες, αλλά και από άλλους Έλληνες της Ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι πνευματι­ κές ανάγκες των Ορθοδόξων ώθησε την Εκκλησία

Ο πλούτος των ειδήσεων που αποθηοαυρίζονται είναι ως επί το πλείοτον πρωτογενής και οηραντικός στην ίδρυση ακόμη και νέων μητροηόλεων όπως των Δαρδανελίων, της Λαμψάκου, της μητρόπο­ λης Κυδωνιών (Αϊβαλί). Ιδιαίτερη μνεία γίνεται για τους μετανάστες από τη Θράκη, όπου κατακλύζε­ ται η περιοχή των Στενών και αναπτύσσονται κέ­ ντρα σηροτροφίας, όπως της Προύσας, της Βιθυ­ νίας, της Μυσίας κ.ά. Οι μετανάστες από τον Πό­ ντο εγκαθίστανται κυρίως στις μεταλλειοφόρες περιοχές της Μ. Ασίας, η δε παρουσία τους συμ­ βάλλει στην αλλαγή της σύνθεσης του πληθυ­ σμού. Στο δεύτερο μέρος εξετάζονται οι Κοινότητες ως ενιαίο και ομοιογενές σύνολο - το μιλλέτ των Ρω­ μιών και μάλιστα στα πλαίσια ενός ενιαίου, εθνοθρησκευτικού χώρου με προεξάρχουσα αρχή το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο με τα προνόμια που έλαβε από της εποχής του Μωάμεθ Β' του Πορθητού, εξακολουθεί να παίζει το θρησκευτικό και πο­ λιτικό του ρόλο προσαρμοσμένο στα πλαίσια των αλλεπάλληλων μεταρρυθμίσεων, που επεκράτησαν κατά καιρούς. Η λειτουργικότητα των κοινο­ τήτων χρησιμοποιήθηκε ως ο ενοποιητικός μηχα­ νισμός του «εθνικού σώματος» και ως η διαδικασία ενός «εθνικού λόγου». Μέσα σε μια ιδιαίτερα πο­

τα Βιβλία

λύπλοκη διαδικασία πολιτικών, κοινωνικών, ιδεο­ λογικών αναδιατάξεων, πιεσμένες από τα νέα δε­ δομένα που επιβάλλουν οι αλλαγές στην οθωμα­ νική πραγματικότητα, κυρίως η Επανάσταση των Νεοτούρκων, οι κοινότητες μετατρέπονται σε μη­ χανισμούς αναγνώρισης και ενοποίησης των «Αλυ­ τρώτων». Ήδη από της εποχής των μεταρρυθμί­ σεων του Τανζιμάτ σηματοδοτούνται ορισμένες καταστάσεις που ενισχύουν την εθνική οντότητα των κοινοτήτων, απομακρύνοντας σιγά σιγά την ε ­ θνοποίησή τους. Η αρχή της οθωμανικότητας (οομανλιλίκ), στην ο­ ποία βασίζονται οι μεταρρυθμίσεις και κυρίως το Σύνταγμα του 1876, θα χρησιμεύσει ως συνεκτικό στοιχείο της κοινωνίας και ως γέφυρα νομιμοποίη­ σης της πολιτικής εξουσίας επί όλων των Οθωμα­ νών μουσουλμάνων και μη. Μέσα στη διαδικασία εκδυτικισμού της Αυτοκρατορία ς το μοναδικό στοιχείο που νομιμοποιεί την οθωμανικότητα των μη-μουσουλμάνων είναι η ένταξή τους στην εκ­ κλησιαστική ιεραρχία, η οποία είναι και υποχρεω­ μένη να ουγκροτήσει το μιλλέτ σύμφωνα με τις μεταρρυθμίσεις. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης, «εντολοδόχος» της Υψηλής Πύλης και «Εθνάρχης» μαζί με τα δύο Σώματα (Ιερά Σύνοδο και Μικτό Συμβούλιο), αποτελεί την ανωτάτη εκκλησιαστική και εθνική αρχή. Στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων του το Οικουμενι­ κό Πατριαρχείο έχει την εποπτεία της Παιδείας και ως προς τον σχεδίασμά και ως προς τον ιδεολογι­ κό της χαρακτήρα. Η Εκπαιδευτική Επιτροπή, προ­ βάλλοντας ως πρότυπο τη μεγάλη του Γένους Σχολή, ως αναμφισβήτητο φορέα των αξιών της «παραδόσεως» σε ό,τι αφορά την παιδεία του «γραικικού γένους», διεκδικεί κατά αποκλειστικό­ τητα το δικαίωμα στην παιδεία των Ρωμιών. Ως προς το πνεύμα της κοσμικότητας της εκπαίδευ­ σης, που ευαγγελίζετο η μεταρρύθμιση, έρχεται να την καλύψει ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλο­ γος Κωνσταντινουπόλεως, ο οποίος με το πρό­ γραμμά του, χωρίς θρησκευτικές προκαταλήψεις καλλιεργεί τη διάδοση των γραμμάτων. Εκτός από τη δημιουργία μεγάλης «ελληνοθωμανικής» αστι­ κής τάξης, αρχίζει να συγκροτείται και μια άλλη τάξη «ελληνική» που εκμεταλλεύεται τις μεταρ­ ρυθμίσεις και δίνει τις ευκαιρίες για την εμφάνιση καινούριων επαγγελμάτων και καινούριων ευκαι­ ριών για τους Έλληνες. Οι οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις Ελλάδας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν αποκαθίστα­

νται ούτε και μετά τον πόλεμο του 1897, αντίθετα επιδεινώνονται, αφού επιβάλλονται αναγκαστικά μέτρα εις βάρος των Ελλήνων υπηκόων (σσ. 315345). Η ρευστότητα της κατάστασης έδωκε την ευκαιρία στο Ελληνικό Κράτος να έλθει ως προ­ στάτης, έστω και ηθικά, των ελληνικών συμφερό­ ντων στα παράλια της Μικρός Ασίας και αρωγός στις διεκδικήσεις τους.

Η συγγραφέας κατόρθωσε να ερρηνευοει και να παρουοιάοει την εξέλιξη των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων ;όπως αυτές διαρορφώθηκαν μέσα οτο χρόνο

Η κοινοτική οργάνωση και η εφαρμογή των κοινοτι­ κών κανονισμών θεσμοθετεί την πρακτική την ο ­ ποία επεδίωξε το Οθωμανικό Κράτος για την καλύ­ τερη λειτουργία του. Ο χώρος της κοινότητας και οι κοινοτικές'πρακτικές (δημογεροντία) με τα εκλεγ­ μένα μέλη των Συμβουλίων, οριοθετούν ιεραρχικά την ενσωμάτωση της κοινότητας στο οθωμανικό δίκαιο. Η κοινότητα της Σμύρνης προβάλλεται ως εξαιρετικό παράδειγμα κοινοτικής οργάνωσης και διοίκησης (σσ. 331-337), πλην όμως στηλιτεύεται και ο διοικητικός συγκεντρωτισμός (σσ. 342-349), τον οποίο ασκεί κατά περιόδους η κοινότητα. Στις Κοινοτικές Συνελεύσεις οι όροι συμμετοχής αυτοδί­ καια αποκλείουν τις πτωχότερες τάξεις, παρόλο που είναι η μεγαλύτερη μερίδα του πληθυσμού (σσ. 346-347). Κατά ανάλογο τρόπο παρατηρείται και στη Διοίκηση, όπου το γραφειοκρατικό σύστημα επιτρέπει το συγκεντρωτισμό της εξουσίας. Η συγγραφέας προχωρώντας μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για τις άλλες κοινότητες του δυτι­ κού τμήματος της Μ. Ασίας, όπως την Κοινότητα Αΐδινίου, Αρτάκη, την πόλη της Προύσης, την πε­ ριουσία και τους οικονομικούς πόρους των δυτι­ κών παραλίων, τη διοικητική οργάνωση των κοινο­ τήτων του εσωτερικού της Μ. Ασίας, την παραδο­ σιακή κοινότητα Φαράσων. Ο αναγνώστης-μελετητής μπορεί να παρακολουθήσει μια σύντομη α­ ναδρομή στις κοινοτικές εξελίξεις από το 1785 ως το 1907 (σσ. 337-342).

ΖΖ®-

Στα κεφάλαια που ακολουθούν εξετάζονται γεγο­ νότα που θα παίξουν αποφασιστικό ρόλο για την τύχη των Κοινοτήτων. Η διένεξη του Ελληνικού κράτους και του Πατριαρχείου ως προς την εξου­ σία του μιλλέτ των Ρωμιών, έδωκε την ευκαιρία να φανούν και από τις δύο πλευρές όροι όπως Γέ­ νος, Έθνος, Εθναρχισμός, Εθνική Αρχή με σκοπό να αποκατασταθεί μία συνέχεια, η οποία θα επι­ τρέψει στη μία ή την άλλη πλευρά να νομιμοποιή­ σει την κηδεμονία της. Το Κράτος μέσα από την ύ­ παρξη του Γένους, με ρόλο εθνικής αρχής των Ρωμιών, το δε Πατριαρχείο νομιμοποιεί, μέσα από την ύπαρξη και πάλι του Γένους, τον εθναρχικό του ρόλο. Οι σχέσεις του Πατριαρχείου με το ελ ­ ληνικό κράτος και ο «αγώνας», που και το ένα και το άλλο διεξάγουν για την επικράτησή τους, ε ­ ντάσσονται και σε ένα άλλο ευρύτερο πλαίσιο, σ' αυτό τών εθνικών διεκδικήσεων των υπολοίπων βαλκανικών πληθυσμών. 0 Χαρίλαος Τρικούπης μετά την άνοδό του στην εξουσία επαναπροσδιο­ ρίζει τις διπλωματικές σχέσεις της Ελλάδας, επι­ διώκει τη σύσφιξη των σχέσεων με την Οθωμανι­ κή Αυτοκρατορία και, εκτός από την οικονομική και στρατιωτική ενδυνάμωση της χώρας, επιδιώκει να καταστήσει το κράτος τον μόνο υπεύθυνο φορέα άσκησης εθνικής και εξωτερικής πολιτικής. Χωρίς να σταθούμε σε περισσότερες λεπτομέρειες πα­ ραπέμπουμε τον αναγνώστη-μελετητή στις σελί­ δες 423-444, όπου θα κατατοπιστεί καλύτερα. Η Επανάσταση των Νεοτούρκων (1908) ανατρέπει τα μέχρι σήμερα δεδομένα. Η θεσμική κατάργηση των μιλλέτ, που δημιουργείται με την κατάργηση των δικαιοδοσιών των θρησκευτικών αρχηγών, σημαίνει στην πράξη την εξουδετέρωσή της, ελέω οθωμανικής εξουσίας, νομιμοποίησης της «οθωμανικότητας» των μη-μουσουλμανικών κοινο­ τήτων. Είναι φανερό, ότι το μοναδικό αποτελε­ σματικό «μήνυμα» για τον εκμοντερνισμό της κοι­ νωνίας και την ομογενοποίησή της είναι ο τουρκισμός. Τόσο για τους χριστιανούς όσο και για τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς, με έντονο θρη­ σκευτικό αίσθημα, η Επανάσταση των Νεοτούρ­ κων αποτελεί απειλή για το σύστημα αξιών τους. Η σταδιακή κατάργηση των προνομίων του Πα­ τριάρχη, καταργεί και το ρόλο της Εθνικής Αρχής των Ρωμιών. Η νομοθετική διαδικασία για τον πε­ ριορισμό των εξουσιών του Πατριάρχη αρχίζει με τους μεμονωμένους νόμους που ψηφίζονται από το 1910. Το κυριότερο από τα προνόμια που πλήττεται είναι η εκπαίδευση, θέμα για το οποίο

ια Βιβλία του μήνα

θα επικεντρωθεί η αντίδραση του Πατριαρχείου και αργότερα των Ελλήνων βουλευτών. Η παρακ­ μή του κοινοτικού συστήματος και η κατάργηση του κοινοτικού θεσμού ως μιλλέτ θεσμού, συνε­ πάγεται την αναδιοργάνωση των διοικητικών και πολιτικών δομών της Αυτοκρατορίας. Μετά τις πρώτες αντιδράσεις το Πατριαρχείο υποχρεώνεται να προσαρμοσθεί στη νέα κατάσταση, προκειμένου να διατηρήσει τον έλεγχο και την εξουσία του πάνω στους Ρωμιούς. Αυτοί που συγκροτούν την πολιτική ηγεσία και κατευθύνουν την πολιτική κα­ θοδήγηση των Ρωμιών της Μ. Ασίας είναι οι βου­ λευτές, τα μέλη της «Οργάνωσης» και ο Τύπος. Το Πατριαρχείο και το Ελληνικό Κράτος στοχεύουν στη διατήρηση της «ιδεολογίας του Ελληνισμού» στα πλαίσια της οικουμενικότητας, παρά τις πολι­ τικές τακτικές που ακολουθούνται. Το πρόβλημα της νομιμοποίησης του πολιτικού λόγου της ηγε­ σίας, σύμφωνα με τις αρχές του «Έθνους», καλού­ νται τώρα και οι δύο φορείς να υλοποιήσουν και να παγιώσουν. Η άνοδος του Βενιζέλου στην ε ­ ξουσία σηματοδοτεί νέες τακτικές για την τύχη των κοινοτήτων και του Ελληνισμού. Οι εκλογές του 1912 αποτελούν μια νέα τομή για την εξέλιξη του «Έθνους», μετά και την ανοιχτή ανάμειξη του ελληνικού κράτους στις εκλογές αυτές. Η επιβολή των υποψηφίων, οι οποίοι με την ηθική υποστήρι­ ξη και τη βοήθεια του ελληνικού κράτους επιλέ­ γονται, συνιστά πολιτική πράξη μεγάλου μεγέ­ θους. Η οργανωμένη πολιτική πράξη αμφισβήτη­ σης της γενικότερης πολιτικής των Νεοτούρκων, ως πολιτικής η οποία καταφέρεται όχι μόνο ενα­ ντίον των Ρωμιών, αλλά και κατά της «αυθυπαρ­ ξίας και ισοπολιτείας των Εθνοτήτων», αποτελεί το Υπόμνημα των Ελλήνων Βουλευτών που υπο­ βάλλεται στις 12 Αυγούστου 1912 στη Βουλή με­ τά την έγκριση της ελληνικής κυβέρνησης. Η ανάδειξη της Ελλάδας σε τοπική δύναμη μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και η αποδυνάμωση της Αυτοκρατορίας με το χάσιμο ευρωπαϊκών ε ­ δαφών, προσφέρουν τη δυνατότητα στο ελληνικό κράτος να αναπτύξει την πολιτική του υπέρ «του αλύτρωτου τμήματος του Έθνους», των Ελλήνων της Μ. Ασίας. □

Έργο διαχρονικό O O Y K Y A IA O Y

i

Ιστορία του

Πελοπο ννησ ιακ ού Π ολέμου

Μτφρ.: Άγγελος Βλάχος ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ Αθήνα, Εστία, 1998. Μ . 755

α δύο μεγάλα γεγονό τα της ελληνικής ιστο­ ρίας στον 5ο αιώνα π.Χ., οι Μηδικοί πό­ λεμοι και ο Π ελοποννησιακός πόλε­ μος, ιστορήθηκαν το πρώτο από τον Η ρό δο το -π α τέρ α της Ισ το ρ ία ς - το δ εύ τερ ο από τον Θουκυδίδη. Στη μια περίπου γενιά που χωρίζει τους δύο ιστορικούς συντελούνται βαθιές αλλαγές στην ελληνική έκ­ φραση. Η χάρη και το διανθισμένο ύφος του πρώ­ του δίνει χώρο στην αυστηρότητα και την αυστη­ ρή συμπύκνωση του δεύτερου. Ο χρονογράφος παραχωρεί τη θέση του στον ιστορικό. Πρώτος λοιπόν ο Θουκυδίδης παρουσιάζει τα γεγονότα με μια λογική σειρά και παραμερίζει εντελώς τις δο­ ξασίες κατά τις οποίες οι άνθρωποι και οι πράξεις τους κυβερνώνται από σκοτεινές δυνάμεις, όπως η Μοίρα και η Ειμαρμένη. Είναι η πρώτη φορά που στον αρχαίο κόσμο εξοστρακίζεται το μυθώδες και απομακρυνόμαστε από το Δωδεκάθεο. Η κύρια αρετή του είναι η αυστηρή αντικειμενικότητα. Ο ι­ στορικός Θουκυδίδης εξετάζει, αναλύει και εκθέ­ τει την κατάπτωση της ανθρώπινης διαγωγής και την ηθική φθορά που επιφέρει ο πόλεμος σε μια κοινωνία που εξοικειώ νεται με την καθημερινή βία. Ένα διαχρονικό έργο, σε πολύ καλή μετάφρα­ ση, απαραίτητο σ' όποιον νοιάζεται για το σήμερα της χώρας του.

Τ

Αλέξης Σταμάτης

Το περιθώριο οτην αρχαιότητα CATHERINE SALLES

i

Η ά λ λ η όψ η της αρ χα ιότητα ς: Ο υπόκοσμος

Μτφρ.: Κώοτας Ταιταράκης Αθήνα, Παπαδήμας, 1998. Σελ. 356

τιδήποτε περιθωριακό εντοπίζεται σήμερα στην κοινωνία εντοπιζόταν και παλιά. Μόνο τα ονό­ ματα αλλάζουν, η ουσία παραμένει η ίδια. Η πα­ ρέκκλιση «υπόκοσμος» ήταν γνωστή και στην Αθήνα, και στην Κόρινθο, και στην Αλεξάνδρεια και στη Ρώ­ μη, και σε όλα τα άλλα μεγάλα «άστεα» του αρχαίου κόομου. Στο βιβλίο της η συγγραφέας ενδιαφέρεται για τη δομή και τη συγκρότηση σε ομάδες των περι­

Ο

θωριακών ατόμων, είτε πρόκειται για ε­ γκληματίες του κοι­ νού ποινικού δικαίου είτε για εταίρες. Τα συμπόσια, η αγορά της ηδονής, οι τόποι της μαζικής διασκέ­ δασης, γενικώς ειπείν η dolce vita παρ' αρχαίοις αποτελούν άλλον έναν τομέα του ιστορικοκοινωνιολογικού της βιβλίου. Πρόκειται για έργο επιστημο­ νικό που διαβάζεται με μεγάλο ενδιαφέρον και από τον μη ειδικό αναγνώστη. Γιώργος Κενχρωτής

Φ ΙΛ Ο ΣΟ Φ ΙΑ

'Ενας £ν-ταγμ£νος φιΧόοοφος 1 Π Α ΝΕΠΙΣΤΗ Μ ΙΟ ΙΩ Α Ν Ν ΙΝ Ω Ν I Φ ιλο σοφ ία, επιστήμες και H i πολιτική Συγκομιδή προς τιμήν του ομότιμου

ΤΟΜ1A) · ΛΟΣΟΦ1AΣ

Η

Β Επιμ.: Παν. Νούτοος ■ 1 Αθήνα, Τυπωθήτω-Γ. Δαρδανός, 1998. Σελ. 528 1 # υκλοφόρησε ο τόμος με τα πρακτικά του Συνε­ τ ή δρίου που πραγματοποίησε το 1996 το Πανεπι1 1 στήμιο Ιωαννίνων προς τιμήν του Ε. Μπιτσάκη, ενός από τους σπουδαιότερους Έλληνες στοχα­ στές της εποχής μας. Στον τόμο περιλαμβάνεται το μεγαλύτερο μέρος των ανακοινώσεων (εικοσιπέντε), οι οποίες ακριβώς καταπιάνονται και με τις τρεις πλευρές του τριπτύχου του τίτλου. Άλλωστε

b

ΠohuicK ΣΥΓΚΟΜΙΔΗΠΡΟΣΤΙΜΗΝΤΟΥΟΜΟΤΙΜΟΥ«ΑΘΗΓΗΤΗ Ευτυχή Μπιτσάκη

^

ΓΥΠΟΘΗΤΟ - ΠΟΡΓΟΣ ΔΑΡΔΑΝΟΣ

τα Βιβλία του μήνα

δε θα μπορούσε να γίνει και διαφορετικά, καθώς ο ί­ διος ο Ε. Μπιτσάκης, ένας κυριολεκτικά εν-ταγμένος και φιλοσοφικά κομματικοποιημένος φιλόσοφος έ­ χει προσφέρει γόνιμο και επωφελές έργο και προς τις τρεις κατευθύνσεις.

Τα κείμενα δεν θα πρέπει να διαβαοτούν υπό το πρίομα της απ\ης μηχανιστικής και αθροιστικής οπτικής, α \\ά μέοα από εκείνο της διεπιοτημονικότητας και της σύνθεσης

Δημοσιεύονται κείμενα που ασχολούνται με αυστη­ ρά επιστημολογικά (φιλοσοφία της επιστήμης) ζη­ τήματα (Γ. Μαραγκός, Ceteris Paribus: Σκέφεις για το χαρακτήρα των επιστημονικών νόμων, Ν. Ταμπάκης «Άγνοια» και «ύβρις» στις φυσικές επιστήμες), ή και της ιστορίας της επιστήμης (Μ. Παπαθωμόπουλος, Ο Ν. Μυρεφός ονομαστός φαρμακοποιός του 14ου αιώνα και άγνωστο μαγικό χειρόγραφο, Δ. Ράιος Επι­ στήμη, τεχνολογία και πολιτική στα χρόνια της ρω­ μαϊκής αυτοκρατορίας), άλλα που καταπιάνονται με θέματα της πολιτικής θεωρίας (Α. Χρύσης, Φιλοσο­ φία της ιστορίας και κομμουνισμός στη σκέφη του νεαρού Marx), ή της Πολιτικής Οικονομίας (Γ. Μη­ λιάς, Φιλοσοφικές αφετηρίες και θεωρητικό πεδίο τ η ς «Οικονομικής Επιστήμης»: Κλασικοί, Νεοκλασι­ κοί, Μαρξ), ή με καθαρά φιλοσοφικά πεδία (Ν. Ψημμένος, Προβλήματα της φιλοσοφικής ορολογίας στα εξώφυλλα ενός εγχειριδίου Λογικής του έτους 1839). Δεν απουσιάζουν ούτε τα κείμενα με έντονα στραμμένο το ενδιαφέρον τους προς την αισθητική (Γ. Λαδογιάννη, Πλατεία/αυλή. Η λειτουργία του χώρου στη δραματουργία του 20ού αιώνα) ή προς την ηθική (Γ. Καραφύλης, Ηθικά διλήμματα για την ανθρώπινη φύση και την ανθρώπινη πράξη στον αι­ ώνα που έρχεται). Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρου­ σιάζουν όμως, κατά τη γνώμη μας, και όσα κείμενα επιχειρούν να άρουν την τεχνητή αντιπαλότητα με­ ταξύ φυσικών επιστημών και πολιτικών - κοινωνικών

επιστημών, και να τις συνδέσουν διατηρώντας και υιοθετώντας κριτικά και διαλεκτικά αναλογίες και μεθοδολογικά εργαλεία (Ν. Κοτζιάς, Η Πολιτειολο­ γία και οι σύγχρονες θετικές επιστήμες, Δ. Τσουκάτος, Μεθοδολογία των φυσικών επιστημών. Όρια και περιορισμοί στην προσπάθεια αξιοποίησής της από τις κοινωνικές επιστήμες). Σε κάθε περίπτωση τα κείμενα δεν θα πρέπει να διαβαστούν υπό το πρίσμα μιας απλής μηχανιστικής και αθροιστικής οπτικής, αλλά μέσα από εκείνο της διεπιοτημονικότητας και της σύνθεσης, ώστε να αναδειχθεί το πεδίο συνάντησης, «συνεργιστικής δυ­ ναμικής ανάπτυξης» και αλληλεξάρτησης - αλληλε­ πίδρασης των διαφόρων επιμέρους γνωστικών πε­ δίων, στα πλαίσια της ολότητας της συγκεκριμένης και ιστορικής ανθρώπινης γνώσης, όπως ακριβώς και η πραγματικότητα πρέπει να θεωρείται στην ο ­ λότητα και τη σφαιρικότητά της (η υλιστική διαλε­ κτική ολότητα σε οντολογικό και γνωσιολογικό επί­ πεδο). Το κείμενο μάλιστα του Δ. Ρόκου Η διεπιστημονικότητα στην ολοκληρωμένη προσέγγιση και α ­ νάλυση της ενότητας φυσικής και κοινωνικοοικονο­ μικής πραγματικότητας ανταποκρίνεται κατάλληλα σε αυτό το αίτημα. Παναγιώτης Τσιαμούρας

"0

αβ.αΰ’ό ιν'ό β ^

*9 *

ψάρι - κρασί - θαλασσινά Α Ν Ο ΙΧ Τ Ο Σ ΚΑΙ ΤΑ Μ ΟΣΗΜΟΡΙΑ Κ Α ο ε Τ ετΑ Ρ Τ Η κ α ι ς Αβ β α τ ο Λε ιτ ο γ ρ τ ε ϊ κ α ι ω ς μ π α ρ

Τσακάλωφ 36α, Κολωνάκι, τηλ.: 36.14.695

Ε Π ΙΣΤ Η Μ Ε Σ

Ο κίνδυνος της άγνοιας του Παναγιώτη Τοιαμούρα Φ ΡΑ Ν ΣΟ Υ Α ΖΑ Κ Ο Μ Π

Το ποντίκι, η μύ γα κα ι ο άνθρ ω πος Πρόλογος: Κώστας Κριμπός Μτφρ.: Άγγελος Φιλιππάτος Αθήνα, Καοτανιώτης, 1998. Σελ. 219

«Οοο περισσότερα πρσγμοτο μοθοινουμε, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούμε το μέγεθος της άγνοιας μας» σύγχρονη (και όχι μόνο δυτική) κοινωνία, παρότι οφείλει σε σημαντικό και καθοριστικό βαθμό τη σημερινή εξέλιξη και μορφή της στην επιστήμη και στην τεχνολογία, εντούτοις παραμένει μια κοινω­ νία στην οποία η επιστημονική σκέψη ή παραμένει α­ φανής, ή ταυτίζεται με την τεχνοκρατική εκδοχή και τις πρακτικές εφαρμογές της και άλλοτε απορρίπτε­ ται, άλλοτε αντιμετωπίζει μια σθεναρή δυσπιστία, ε­ νώ συχνότερα διαχωρίζεται πλήρως από μια γενικό­ τερη κοσμοαντίληψη και τη φιλοσοφία και ακυρώνε­ ται η όποια επιχειρούμενη συνάντησή της με τις αν­ θρωπιστικές γνώσεις.

Η

0 βραβευμένος με το Νόμπελ φυσιολογίας και ιατρι­ κής (1965) Frangois Jacob, από τους πρωτοπόρους της μοριακής βιολογίας, επιχειρεί στο βιβλίο αυτό να δείξει δρόμους συνάντησης της επιστήμης (και όχι μόνο της δικής του επιστήμης, της βιολογίας) με την πολιτική και την ηθική, να υπογραμμίσει την κοινωνική διάστασή της και στρέφεται ενάντια στον επιστημονι­ κό αναλφαβητισμό (από εδώ και ο εκλαϊκευτικός και παιδαγωγικός χαρακτήρας του έργου, το οποίο δεν α­ πευθύνεται μόνο στους βιολόγους και στους ειδικούς, αλλά σε ένα ευρύτερο κοινό) και στην καταπολέμηση των στεγανών μεταξύ των ανθρώπινων ιστορικών γνώσεων. Στο πρίσμα αυτής της επιλογής και της ί­ διας προοπτικής ερμηνεύονται και οι πολυάριθμες α­ ναφορές του F. Jacob στη λογοτεχνία και στην ελλη­ νική μυθολογία, σε ιστορικές στιγμές και εμπειρίες της καθημερινής ζωής.

VrQ-

Συνοψζοντας το περιεχόμενο και τις προτάσεις του παραπάνω έργου μέσα από τα ίδια τα λόγια του F. Jacob «το βιβλίο αυτό μιλάει για τα μόρια, την αναπα­ ραγωγή και την πρόκληση μικρών μεταβολών στην ε­ ξέλιξη. Μιλάει, επίσης, για τον τρόπο με τον οποίο ερ­ γάζονται οι βιολόγοι, για τον τρόπο με τον οποίο αντι­ μετωπίζουν το όμορφο και το αληθινό, το καλό και το κακό» (σελ. 26). Η ιστορία και η εξέλιξη της βιολογίας, οι ιστορικές δια­ δρομές και περιπέτειές της μέχρι τη σύγχρονη γενετι­ κή αποτελούν σημαντικό μέρος του βιβλίου (Κεφά­ λαιο II «Η μύγα» και Κεφάλαιο III «Το ποντίκι», στο μέ­ τρο που για μεγάλο διάστημα αυτή βασίστηκε πάνω σε αυτά τα δύο πειραματόζωα). Πρόκειται για εξαιρε­ τικές και καθοριστικές στιγμές της ιστορίας της βιολο­ γίας, κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα, εξεταζό­ μενες και μέσα από αυτοβιογραφική διάθεση και προ­ σωπική ματιά. Στο κεφάλαιο IV («Το Meccano») όμως ο προβληματι­ σμός ξετυλίγεται με επίκεντρο τον άνθρωπο και τον

τα Βιβλία του μήνα

περίπλοκο έμβιο κόομο, καθώς οι παραδοσιακές μορ­ φές πειραματισμού και έρευνας απαιτούν ανανέωση και αποδεικνύονται λιγότερο αποτελεσματικές στην περίπτωση έρευνας πιο πολύπλοκων οργανισμών. Συνάμα αντιμετωπίζονται και προβλήματα όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση, αλλά τίθενται και επιστη­ μολογικά και φιλοσοφικό ζητήματα: επισημαίνεται ο ρόλος της φαντασίας, της διαίσθησης και των αναλο­ γιών κατά τη διάρκεια της έρευνας, υπογραμμίζονται πρακτικές και ζητήματα της επιστημονικής ανακάλυ­ ψης και αιτιολόγησης, διατηρώντας όμως σταθερό τον ορθολογικό χαρακτήρα της επιοτήμης. Εξετάζο­ νται σε βάθος πολλά χαρακτηριστικά προβλήματα της επιστημονικής έρευνας και αυτή η εξέταση αποκτά α­ κόμα μεγαλύτερη σημασία στο μέτρο που συντελείται εκ των έσω, από ένα πρωταγωνιστή της και όχι σε ένα θεωρητικό επίπεδο:«... ο επιστήμονας κινείται α­ νάμεσα σε δύο πόλους: το επιθυμητό και το πιθανό... Είναι συχνά δύσκολο να αντισταθεί κανείς στο όνειρο

0 F. Jacob θέτει επί τάπητος και πολιτικά και κοινωνικά θέμαται, τα οποία είναι στενά συνδεδεμένα με τη βιολογία και την ουτοπία. Ο πειραματισμός, όμως, εμπεριέχει τη φαντασία. Σε κάθε στάδιο, ο επιστήμονας είναι υ­ ποχρεωμένος να εκτίθεται στην κριτική και στην ε ­ μπειρία για να περιορίζει την αναλογία του ονείρου στην αναπαράσταση του κόσμου που επεξεργάζεται. Η επιστημονική προσπάθεια συνίσταται στην αδιάκο­ πη αντιπαραβολή αυτού που θα μπορούσε να είναι και αυτού που είναι» (σελ. 24). Στα κεφάλαια V, VI και VII διακρίνεται μια εντονότερη διάθεση φιλοσοφικού στοχασμού πάνω στις ηθικές, πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις και διαστάσεις των σημερινών ερευνών στο χώρο της γενετικής. 0 F. Jacob θέτει επίτάπητος και πολιτικά και κοινωνικά θέ­ ματα, τα οποία είναι στενά συνδεδεμένα με τη βιολο­ γία και με βιολογικές αναφορές (όπως για παράδειγμα ο κοινωνικός ρατσισμός και η ευγονική) και όπου οι βιολογικές και επιστημονικές αναφορές διευρύνουν το πεδίο εφαρμογής, με συνέπεια να αποκτήσουν πο­ λιτική αξία και να οδηγήσουν σε απάνθρωπες πρακτι­ κές και συμπεριφορές: «Η επιτυχία του ανθρώπινου

υμήνα

είδους οφείλεται, μεταξύ άλλων, και στη βιολογική ποικιλία του. Αυτή την ποικιλία των ανθρώπων πρέ­ πει, λοιπόν, να τη διατηρήσουμε με ιδιαίτερη προσο­ χή» (σελ. 156). Για τον F. Jacob η επιστήμη και η επι­ στημονική γνώση δεν είναι καθόλου ουδέτερες. Από εδώ και η σημασία της ηθικής διάστασης της επιστή­ μης, αλλά και η ανοικτή αντιπαράθεσή του με τους διάφορους γραφειοκράτες και πολιτικούς της επιστή­ μης, καθώς και με τις διάφορες παρεκτροπές (ύβρις) που αυτοί επιβάλλουν. Εξίσου όμως ο συγγραφέας α­ ποφεύγει και κατακρίνει κάθε καταστροφολογική και αφοριστική αντιεπιστημονική διάθεση, και τις αόρι­ στες ηθικολογίες απέναντι στις εξελίξεις της σημερι­ νής επιστήμης, προκρίνοντας έναν πιο συγκρατημένο και ψύχραιμο λόγο. Οφείλουμε να τονίσουμε ορισμένα από τα κεντρικά και θεμελιώδη σημεία της θεώρησης του F. Jacob: την άρνηση του απόλυτου και της καθολικής βεβαιό­ τητας- τη σημασία του απρόβλεπτου και τη σχετική και αντικειμενική αξία των γνώσεων, όπως επισημαίνονται από έναν στρατευμένο-πρακτικό επιστήμονα. Την ανάλυση του F. Jacob διακρίνει μια ιστορική εξε­ λικτική και δυναμική αντίληψη της γνώσης, η οποία ενισχύεται και από τη μερική υιοθέτηση της θέσης του Victor Hugo σύμφωνα με την οποία «η επιστήμη είναι ασύμπτωτη με την αλήθεια. Την πλησιάζει ασταμάτη­ τα, αλλά δεν την αγγίξει ποτέ» (σελ. 153). Και η ίδια η έννοια του απρόβλεπτου και του σχετικού-ιστορικού (και άρα, όχι αυθαίρετα συμβατικού) ενισχύεται με τη μελέτη του ανθρώπινου οργανισμού και του έμβιου κόσμου και του ανθρώπου ως φυσικού-βιολογικού και πνευματικού αντικειμένου. Ενάντια σε κάθε μελλοντολογική και προφητική μεταφυσική ερμηνεία και α­ ντίληψη, ενάντια σε κάθε γραφειοκράτη και πολιτικό της επιστήμης, ο συγγραφέας αρθρώνει ένα λόγο ι­ στορικό, συγκεκριμένο και πλήρως αποσαφηνισμένο, αποτέλεσμα ετών άμεσης πρακτικής εμπειρίας: «...και η ίδια η επιστήμη δεν είναι προβλέψιμη. Η έρευνα εί­ ναι μια ατέλειωτη διαδικασία, η οποία δεν ξέρουμε ποτέ πώς θα εξελιχθεί. Το απρόβλεπτο είναι ενσωμα­ τωμένο στην ίδια τη φύση κάθε επιστημονικού εγχει­ ρήματος» (σελ. 34). Ας σημειώσουμε εδώ ότι η προ­ σφορά της βιολογίας και των ερευνών στο βιολογικό πεδίο στάθηκε καθοριστική στην ανατροπή μιας σχη­ ματικής και επίπεδης-σωρευτικής ερμηνείας της επι­ στημονικής γνώσης που προωθούσε σημαντική μερί­ δα των Ευρωπαίων επιστημολόγων στο πρώτο μισό του αιώνα. Η βιολογία και ο εξελικτισμός έδωσαν ώ­ θηση και νέα πρόσφορα ερεθίσματα στην εδραίωση μιας ανοιχτής ιστορικής επιστημονικής λογικότητας.

Ο συγγραφέας εξετάζει τη σχέση επιστήμης και τέ­ χνης, τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ των δύο και υπογραμμίζει την παρουσία κοινών ιστορι­ κών αναφορών και επιδράσεων (Κεφάλαιο VII). Ας επισημανθεί ιδιαίτερα η σύγκριση μεταξύ του έρ­ γου των επιστημόνων και των καλλιτεχνών. Με τον τρόπο αυτό τίθεται υπό ένα διαφορετικό φως στην επιστημονική επιχείρηση και δραστηριότητα. Εδώ η ευρυμάθεια του F. Jacob μας γοητεύει, καθώς οι α­ ναφορές του από το χώρο της τέχνης (λογοτεχνία, ζωγραφική κ.ά.) μας αποκαλύπτουν ένα ευρύ πνεύ­ μα κριτικό και ανήσυχο, χαρακτηριστικό αυτό των πραγματικά μεγάλων επιστημόνων και φιλοσόφων.

Φιλοσοφία και επιοτήμη r. Μ Α Ν Ο Υ ΣΑ Κ Η Σ - Γ. Κ Α ΣΕΚ ΤΣΙΔΗ Σ

i

Η γ οητεία της επιστήμης στην α ρ χ α ία Ελλάδα.

ΑπάψΕίς για την ύ λη Αθήνα, Πατύκης, 1998. Σελ. 152

0 συγγραφέας εξετάζει τις ομοιότητες και διαφορές επιοτήμης και τέχνης

Υπάρχει όμως από τη μεριά του Γάλλου συγγραφέα μια ισοπεδωτική αντίληψη του μαρξισμού και της υ­ λιστικής διαλεκτικής και μια ταύτισή της με τη δογ­ ματική και στείρα εκχυδαϊσμένη παραφθορά της σταλινικής περιόδου (υπόθεση Τ. D. Lyssenko) (σελ.

55-59), η οποία όμως δεν έχει σε τίποτα να κάνει με την ουσία και το περιεχόμενο ενός μαρξιστικού προγράμματος στην προοπτική ενός ιστορικού δια­ λεκτικού ανοίγματος. Από εδώ και η υποτίμηση από τον F. Jacob κάποιων γραπτών του F. Engels. Κατά πόσο όμως είναι δίκαιο και θεμιτό να λησμονούμε ότι την ίδια εποχή, όπως και αργότερα, ο Τ. D. Lyssenko είχε δεχτεί και τα πυρά αρκετών κομμου­ νιστών και μαρξιστών φιλοσόφων; 0 καθηγητής Κώστας Κριμπάς στον πρόλογό του προσφέρει μια σύντομη, αλλά αρκετά κατατοπιστι­ κή βιογραφική αναφορά του F. Jacob, αλλά συνθέ­ τει και το γαλλικό τοπίο στο χώρο της βιολογίας, του δαρβινισμού και του εξελικτισ μού κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα. Η γλαφυρή, ανεπιτήδευτη γραφή και «η ακρίβεια της έκφρασης» του F. Jacob διατηρήθηκαν πλή­ ρως από τον Έλληνα μεταφραστή Άγγελο Φιλιππάτο με αποτέλεσμα το «Το ποντίκι, η μύγα και ο άνθρωπος» να αποτελεί αναμφισβήτητα ένα εξαι­ ρετικό και ενδιαφέρον, και καθόλου πληκτικό, ανά­ γνωσμα. □

Η ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

σφαλώς και η έρευνα πάνω στις αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων για τη φύση απο­ τελούν όχι μόνο ένα γοητευτικό ζήτημα προβλη­ ματισμού, αλλά και ένα απαραίτητο αντικείμενο έρευ­ νας στο χώρο του σύγχρονου στοχασμού, κάτι που α­ παιτεί ταυτόχρονα μια σοβαρή προσέγγιση και την υι­ οθέτηση μιας απροκατάληπτης οπτικής. Στο Η γοητεία της επιστήμης οτην αρχαία Εήήάδα. Απόφεις για την ύήη, οι συγγραφείς καταγράφουν τη σχέση των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων με την επι­ στήμη, όχι μόνο του καιρού τους αλλά και των αιώ­ νων που ακολούθησαν, τα πορίσματα των ερευνών και των στοχασμών τους, και, πάνω από όλα, τα προ­ βάλλουν (συχνά όμως αυθαίρετα) στον μεταγενέστε­ ρο και σημερινό ορίζοντα. Μας παρουσιάζονται έτσι οι απόψεις προσωκρατικών και μετασωκρατικών φιλο­ σόφων για την ύλη και τις ιδιότητές της, το άτομο και τα μόρια, τα στοιχεία, τις ενώσεις στοιχείων και τους διάφορους φυσικούς νόμους.

Β

Υπάρχει εντούτοις μια ελληνοκεντρική αντιμετώπιση του ζητήματος που ακυρώνει και τις καλύτερες προ­ θέσεις. Ό,τι τελικά αποκομίζει ο ανυποψίαστος ανα­ γνώστης αυτού του βιβλίου, και του συγκεκριμένου τρόπου παρουσίασης της σχέσης των αρχαίων Ελλή­ νων στοχαστών με την επιστήμη, είναι η στρεβλή ε­ ντύπωση πως οι αρχαίοι Έλληνες είπαν σχεδόν τα πάντα, ότι η αντίληψη της επιστήμης, οι επιστημονι­ κές έννοιες και οι επιστημονικοί όροι γύρω από την ύ­ λη έμειναν εδώ και χιλιάδες χρόνια αμετάβλητοι και απαράλλαχτοι, ότι η φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη παρέμεινε στάσιμη. Οι συγγραφείς δεν φρόντι­ σαν να χαράξουν το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο φιλοσοφικά και εννοιολογικά κινήθηκαν οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές. Και σίγουρα αυτό δεν αποτελεί το βαθύτερο και ουσιαστικό δίδαγμα που εκείνοι, οι πραγματικά μεγάλοι φιλόσοφοι, επιθυμούσαν να αφήσουν στους μεταγενέστερους (ας εκτιμήσουμε και ας μιμηθούμε επιτέλους κάποτε τη σοβαρή στάση του Galileo Galilei απέναντι στον Αριστοτέλη και στους αριστοτελικούς). Αυτός ο τρόπος ανάγνωσης της αρ­

χαίας ελληνικής σκέψης έχει σαν αποτέλεσμα και μια αναγωγιστική ερμηνεία στην οποία δεν απουοιάζουν ούτε οι αστοχίες, ούτε οι υπερβολές, ούτε τα παρα­ τραβηγμένα συμπεράσματα.

0 τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες έννοιες, όρους και φιλοσοφικές κατηγορίες, όταν δεν χαρακτηρίζονταν από ασάφεια και σύγχυση, και τα κείμενα δεν ήταν απόλυτα σκοτεινά, είναι εντε­ λώς διαφορετικός από εκείνο που υιοθετούν οι σύγ­ χρονοι στοχαστές και ερευνητές. Ό,τι για τους αρχαί­ ους Έλληνες αποτελούσε ενόραση, διαίσθηση και φι­ λοσοφική προέκταση, για τους σύγχρονους επιστήμο­ νες αποτελεί συχνά τεκμηριωμένο δεδομένο και «α­ ντικειμενικό» στοιχείο. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν ασφαλώς και τα απαραίτητα πρακτικά εργαλεία, και η αντιπάθειά τους προς την πράξη οφειλόταν ακριβώς σε αυτή τη μη συνολική-ολική ερμηνεία της γνώσης· από εδώ και η επακόλουθη σύγχυση με την οποία α­ ντιμετώπιζαν μερικές έννοιες και όρους. Παναγιώτης Τσιαμούρας

Α Λ Λ Η Λ Ο ΓΡ Α Φ ΙΑ

Πορεία είκοοι χρόνων Γιώ ργος Zcipcpqs Edm und K eeley. Α λ λ η λ ο γ ρ α φ ία 1951-1971 Μτφρ.: Αλόη Σιδέρη Αθήνα, Άγρα, 1998. Σελ. 321 αλληλογραφία είναι ένας περίφημος τρόπος να γνωρίσει κανείς έναν δημιουργό εκ των ένδον. Εδώ ο Γιώργος Σεφέρης συνομιλεί με τον συγ­ γραφέα και κριτικό Edmund Keeley. Ο Keeley γνώρι­ σε τον Σεφέρη θέλοντας να τον βοηθήσει στη δια­ τριβή του. Μαζί του τελικά μετέφρασε όλο του το έργο. Η αλληλογραφία της συλλογής καλύπτει μια περίοδο είκοσι ετών. Αρχίζει με τη γνωριμία του Edmund Keeley με τον νομπελίστα ποιητή και τελει­ ώνει λίγο πριν τη μοιραία του αρρώστια το καλοκαί­ ρι του 1971. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '50 ' είναι αραιή και καλύπτει την προσπάθεια του νεα­

Η

τα Βιβλία του μήνα

ρού ελληνιστή να μάθει όσα περισσότερα μπορού­ σε για τον Σεφέρη, ενώ δούλευε τη διδακτορική του διατριβή. Ταυτόχρονα δούλευε μαζί με τον Philip Sherrard τη μετάφραση και παρουσίαση μιας εκλογής ποιημάτων του ποιητή για την ανθολογία

-W

«Six Poets o f Modern Greece». Τα χρόνια εκείνα, κα­ τά τον Keeley, εκείνος και ο Sherrard ήσαν οι μόνοι απόφοιτοι στον κόσμο που ασχολούνταν με την ελ­ ληνική λογοτεχνία! Τη δεκαετία του '60, το βραβείο

Ένα απαραίτητο συμπλήρωμα για όσους ενδιαφέρονται για την «ψίχα» της ελληνικής ποίησης του 20ού αιώνα Νόμπελ, αλλά και ο συγκεντρωτικός τόμος των ποι­ ημάτων του Σεφέρη που άρχισε ο Keeley πάλι με τον Philip Sherrard, επέβαλαν μια πιο συχνή επικοι­ νωνία. Η επαφή των δύο ανδρών διαμορφώνεται και από το ταξίδι του Σεφέρη οτις Η.Π.Α. για την α­ νακήρυξή του ως Επίτιμου Διδάκτορα του Πρίνστον

και φυσικά από την πολιτική κατάσταση με τη χού­ ντα των συνταγματαρχών. Ενδιαφέρον έχει η προσπάθεια του Keeley να κα­ ταργήσει τους τύπους που διέπουν μιας τέτοιας φύσεως επαφή. Έτσι το 1959 υπογράφει ένα γράμμα του ως «Ελπήνωρ KeeleY», ενώ χρειάστηκαν αρκετά χρόνια για να νιώσει ελεύθερος ώστε να προτιμήσει τη σεφερική παραλλαγή του χαϊδευτικού ονόματος του «Mike»: «Μιχαλάκης». Από την αρχή του 70, ό­ ταν η αλληλογραφία έχει αρχίσει να γίνεται πιο προ­ σωπική, ο Keeley απευθύνεται στον ποιητή με την προσφώνηση «G.S.» και όχι με το τυπικό «Mr. Seferis», για να καταλήξει, τέλη του χρόνου στο α­ πλό «George». Η έκδοση περιλαμβάνει μια εκτενή εισαγωγή του Ε. Keeley, πολλές σπάνιες φωτογρα­ φίες του ποιητή και επιστολές των Eugene Me Carthy, Τ. S. Eliot, Henry Miller, Philip Sherrard και Μάρως Σεφέρη. Ένα απαραίτητο συμπλήρωμα για όσους ενδιαφέρονται για την ψίχα της ελληνικής ποίησης του 20ού αιώνα. Αλέξης Σταμάτης

Ε Ν Α Σ Χ Ο Λ Η Σ Ε ΙΣ

Ναι μεν, αλλά!*I I

ΡΕΝΑ ΤΗΣ Φ ΤΕΛΙΑΣ

I Ε λληνικ ή δημιουργική I I I κ ο υ ζίν α

I

II

Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 132

Ρένα της Φτελιάς -κατά κόσμον Ρένα Τόγιαγνωστή στους γκουρμέ Αθηναίους, που αρέσκοI I νται να απολαμβάνουν την καλή ελληνική παρα­ δοσιακή κουζίνα, αποφάσισε να καταγράψει, σ' ένα ε ­ ντυπωσιακό για τα εκδοτικά μας πράγματα βιβλίο, με­ ρικά από τα μυστικά της μαγειρικής της τέχνης. Οι φωτογραφίες των εδεσμάτων, που κοσμούν ό­ λες τις δεξιές σελίδες, προδιαθέτουν και παροτρύ­ νουν σε μαγειρικούς πειραματισμούς. Τα υλικά και οι εκτελέσεις (σαλάτες, λαχανικά, όσπρια, κιμάδες, κρέατα, ψάρια και γλυκά) γραμμένες όχι με περι­ σπούδαστο ύφος -ως είθισται σε άλλα αντίστοιχα βιβλία- δίνουν τη δυνατότητα επίσης σε όποιον τις συμβουλεύεται να παρασκευάσει οικεία στον ουρα­ νίσκο μας ελληνικά φαγητά.

Η

Σε ποιους όμως α­ πευθύνεται το βι­ βλίο της Ρένας της Φτελιάς; Στους αρ­ χάριους της μαγειρι­ κής μυσταγωγίας ή στους μυημένους; Αυτή η απορία μας γεννήθηκε διαβάζο­ ντας από τη μια συ­ νταγές για «σαλάτα με φασόλια μαυρο­ μάτικα» ή «σαλάτα με πατάτες, κολοκυθάκια και αβγά βραστά» γνωστές, με πολλές παραλλαγές και στους πιο αδαείς, και τη συνταγή, από την άλλη, για την παρασκευή της «κα­ ρυδόπιτας με σοκολάτα». Πώς να φτιάξει κάποιος την υπέροχη καρυδόπιτα της φωτογραφίας με 1 κουταλιά της σούπας καρυδόψυχα, 1 κουταλιά άχνη ζάχαρη, 1 αβγό κ.τ.λ.; Οι ασχολούμενοι με τη ζαχαροπλαστική γνωρίζουν το μυστικό της συνταγής. Εμείς όμως; Γιώργος Δανιήλ

τα Βιβλία του μήνα

Φαγητό και ερωτισμός ΙΖΑ Μ Π ΕΛ ΑΛΙΕΝΤΕ

Ι

Αφ ροδίτη.

Ισ τορίες, σ υνταγές κ α ι ά λ λα αφρο6·σ·ακά. Μτψρ.: Κλαίτη Σωτηριάδου Εικον.: Ρόμπερτ Σέκτερ Συνταγές: Παντοίτα Λιόνα Αθήνα, Ωκιανίδα, 1998. Σελ. 334

II

ΑΠιέντε ισχυρίζεται πως οι δύο κινητήριες δυ-

Η νάμεις της ιστορίας είναι το φαγητό και ο έρωI I τας. Γι' αυτό με χιούμορ και νοσταλγία διηγεί­ ται σύντομες ιστορίες, προσωπικές αναμνήσεις και αφροδισιακές συνταγές από το τετράδιο της εβδομηντάχρονης μητέρας της.

καλής υγείας και ε­ μπνέει τη δημιουρ­ d za ^T C fy'^iytev·τ» γία. Χρειάστηκε, ε ­ ξομολογείται, τριά­ ντα ολόκληρα χρό­ νια για να ανακαλύ­ ψει αυτές τις ακλό­ νητες αλήθειες. Το βιβλίο, ένας ύ­ μνος στις «αδυνα­ μίες» της σάρκας -το φαγητό και τον ερωτισμό, διαβάζε­ ται ευχάριστα όχι τόσο για τις συνταγές, αλλά για τον αυτοβιογραφικό χαρακτήρα των κειμένων και την έξοχη εικονογράφηση. Δοκιμάσαμε, για να τσεκάρουμε την αξιοπιστία των συνταγών, το ορεκτικό Από τα εήήηνικά νησιά με μελιτζάνες, μανιτάρια, ούζο, ελαιόλαδο και φρέ­ σκια ντομάτα. Έγινε ένα έδεσμα να γλύφεις τα δά­ κτυλά σου. Γιώργος Δανιήλ

Δηλώνει ότι μετανιώνει για τα νόστιμα φαγητά που δεν γεύτηκε από φιλαρέσκεια και λυπάται για τις ευκαιρίες να κάνει έρωτα που άφησε να περάσουν, απασχολημένη με εκκρεμότητες ή πουριτανισμό, παρόλο που η σεξουαλικότητα είναι συστατικό της

ΠΑΙΔΙΚΑ

Ένα εμπνευσμένο βιβλίο *1 ΕΛΕΝΗ Μ Α Ν Τ ΕΛ Ο Υ

Ζτο χρ ώ μ α της α γ ά πης Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 72

Π

ρόκειται για ένα μικρό, αλλά εμπνευσμένο παι1 1 δικό βιβλίο, το οποίο αποτελείται από τρεις φα­ ί I νταστικές, αλλπγορικές ιστορίες. Στην πρώτη ένα «δημιουργικό» χελωνάκι τρώει από θυμό το μο­ λύβι του, επειδή δεν μπορεί να γίνει μια σοφή κου­ κουβάγια· στη δεύτερη τρεις μπερδεμένες μάγισ­ σες κυβερνούν το κακό που κυβερνά και τις ίδιες, ώ­ σπου να τις λυτρώσει ένας έξυπνος και αποφασιστι­ κός νέος και στην τρίτη ένας παράξενος παπουτσής συστήνει στους πελάτες του τα καρφάκια των παπουτσιών της αγάπης που τους φτιάχνει: την ντρο­ πή, το φόβο, την οργή... Όπως και τ ' όνειρο, που κρύβεται ζητώντας να το ανακαλύψουμε μέσα στην πραγματικότητα, τα «παραμύθια» του βιβλίου της

Ελ. Μοντέλου, αποτυπωμένα πάνω σε κάναβο κυ­ ρίως σημερινό και φυλαγμένα μέσα στις σελίδες ε­ νός παιδικού βιβλίου, έχουν πρωταγωνιστές τη δη­ μιουργικότητα, τη στοργική σχέση του ανθρώπου με με τη φύση, τη λαχτάρα του καλού, την περιπέ­ τεια της αγάπης. (Από 6 ετών και άνω) Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

«Τη σκάλα παίρνει και προςτα κάτω ανεβαίνει» I

I

Π Ο Α M AP

Το τα ξίδι της Λ ίζα ς

ρ I Εικον.: Κεοτούτις Κασπαραβίτοιους ■ Μτφρ.: Μαρία Μούγιαννη ( ί Αθήνα, Κάστωρ, 1998. Σελ. 26

α παραμύθια ενός τόπου, αποτυπώνοντας την αληθινή ψυχή του πολιτισμού του, μπορούν ν' αποτελόσουν τη γέφυρα για τη διάδοση πολι­ τιστικών στοιχείων συνεννόησης για όλα τα ...χω­ ράφια του ήδη «παγκόσμιου χωριού» μας. Περιέ­ χοντας δε εν πολλοίς κοινό μοτίβα και σύμβολα, που αποτυπώνουν αρχέγονες εξαγνιστικές μή­ τρες, λειτουργούν προς μια «διαπαιδαγωγητική» διαπολιτισμική κατεύθυνση για τη δημιουργία ε ­ νός σύγχρονου πολίτη, ο οποίος θα οικοδομεί μια προσωπικότητα που θα αποδέχεται το διαφορετι­ κό.

Τ

Τα παραμύθια αυτής της συλλογής έχουν όσα α­ ναφέρθηκαν. Και βέβαια ...ιστορίες με ανθρώπους που δεν έχουν παιδιά μα ο θεός τους στέλνει με κάποιον μαγικό τρόπο, ήρωες που τιμωρούν, α­ μείβουν αλλά και συγχωρούν, δράκους, ζώα και ξωτικά... Είναι παραμύθια που έχουν τη δύναμη να θέλγουν, να εμπνέουν και να κάνουν οικείο το μα­ κρινό.

υφάνταστο βι­ βλίο. Η μικρή Λίζα ονειρεύε­ ται πως βρέθηκε σε μια χώρα που όλα ήταν στρογγυ­ λά: ο αυτοκράτορας, ο πρίγκιπας, η αστυνομία, τα δέ­ ντρα- όλα στρογ­ γυλά. Δραπετεύει όμως και φτάνει στην επόμενη χώ­ ρα που όλα ήταν μυτερά: ο βασιλιάς, η θεία του, ο σκύλος τους, τα ρούχα, τα δέντρα και φυσικά η α­ στυνομία. Εχθρός σ' αυτή τη χώρα τα καρπούζια, οι μπάλες, οι ρόδες και ό,τι άλλο στρογγυλό. Το άλλο της ταξίδι ήταν σε μια χώρα πορφυρή, που έπρεπε όλοι να προσέχουν τους διαβόητους εχθρούς τους που ήταν το αγγούρι, το μαρούλι κι ο καταπράσινος μαϊντανός. Να όμως που υπήρχε κι άλλη χώρα ό­ που όλα ήταν ανάποδα. Η Λίζα «μια σκάλα παίρνει και προς τα κάτω ανεβαίνει» για να φτάσει σ' άλλη χώρα, τη μαλακή όπου όλα ήταν «ζεστά, άνετα και αναπαυτικά». Τη Λίζα όμως η μητέρα της ξυπνά- εί­ ναι ήδη η ώρα επτά. Πρωτότυπη, τρυφερή ιστορία με εκπληκτική εικονο­ γράφηση. Το μήνυμα αυτού του υπέροχου βιβλίου: για να ενταχθείς πρέπει να γίνεις όμοιος, αλλιώς δεν υπάρχει χώρος για σένα. Γι' αυτό πρέπει να δραπετεύσεις. Γιώργος Δανιήλ

(Γιαπαιδιά από 5-12 ετών) Γιάννης Σ. Παπαδάτος

θ® -

τα Βιβλία του μήνα

Δ I.

Α Ζ

Α

Ι Χ

Δ Α

Ρ

Α Ο

Π

Λ Ο

Ο Υ

Λ

Σ Ο

Σ

________ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Διεύθυνση σειράς: Στ. Γεωργούδη - Ν. Νικολάου

Μ . AUSTIN - Ρ. VIDAL- NAQUET Οικονομία καί κοινωνία στην ’Αρχαία Ε λλά δα Μτφρ. Τάσος Κουκουλιός *

J.-P . VERNANT

Μύθος καί Σκέψη στην ’Αρχαία Ε λλά δα Μτφρ. Στέλλα Γεωργούδη *

J.-P . VERNANT - Ρ. VIDAL- NAQUET Μύθος καί Τραγωδία στην ’Αρχαία Ε λλά δα Μτφρ. Στέλλα Γεωργούδη - ’Αριάδνη Τάττη *

Μ . DETIENNE - J.-P. VERNANT Μ Η Τ I Σ Ή πολύτροπη νόηση στήν ’Αρχαία Ε λλάδα Μτφρ. ’Ιωάννα Παπαδοπούλου *

ΜΑΡΙΑ ΔΑΡΑΚΗ Ό Διόνυσος καί ή θεά γή *

MARTIN WEST Κριτική των κειμένων καί τεχνική των εκδόσεων Μτφρ. Γ. Παράσογλου

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Ά ρσ ά κ η 6 - Τηλ. 3233271 - FAX: 3247791 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ: Π ανεπιστημίου 18 - Τηλ. 3615011 - FAX: 3638536

Άγνωστα διηγήματα διάσημων ξένων συγγραφέων

από το αρχείο του Γιώργου ΖεΒελάκπ

Έντγκαρ Άλαν Πόε (1809-1849) Συμπληρώνονται εφέτος 150χρόνια από το Θάνατο τουμεγάλουΑμερικανού συγγραφέα, που αν και κατά τη διάρκεια της σύντομης ζωής του είχε αμφισβητούμενη υπόληψη στη χώρα του; το ενδιαφέρον για τον ίδιο και το έργο του παραμένει αμείωτο. Τοαναγνωστικό του κοινό, πλατύ από τηναρχή, ολοέναευρύνεται και οι σχετικέςμελέτες και βιογραφίεςηολλαπλαοιάζονται. Έχει τόση πυκνότητα και έκταση το υλικό γύρω από τονμύθο αυτό της παγκόσμιαςλογοτεχνίαςπου είναι δύσκολο ναπεις δυο λόγιαχωρίς ναεπαναλάβεις ήδη λεχθέντα. Γιαόσους ενδιαφέρονται θυμίζω το αξιόλογο αφιέρωμα του «διαβάζω»Αρ. 112 που επιμελήθηκε ο Γιώργος Γαλάντης και περιέλαβε μερικά θαυμάσιακείμενα όπως των Ρ.Κριστ, X. Βλαβιανού, Γ. Κοροτζή, Μ. Τρικούκη και τηςΑθηνάς Γεωργαντά. Σταβοηθήματαπροσθέτω τηνεξονυχιστική Ελληνική Βιβλιογραφία τουΓ. Κ. Κατσίμπαλη, Έντγκαρ Πόε, β'έκδοση 1959. Από τακριτικά κείμενα, που γράφτηκανκατά καιρούς, ξεχωρίζω το άρθρο του Κωστή Παλαμά στην εφημερίδα «Εμπρός» της 23/6/1918, στο οποίο επαινεί την υπό του Εμμανουήλ Ροΐδη παρουσίαση «κατάπρώτονεις τους Έλληνας εκείνου του Πόου των τρομακτικά αναπαριστώντων, αλλά και μετά μαθηματικής ακρίβειαςβαινόντων, περιφήμων διηγημάτων». Τααντιπαραβάλλει με τα νεοπλατωνικά, εκστατικάποιήματά του, τα οποία αφήνει στην «αποκλειστική δικαιοδοσία των νέων ποιητών, να ταμεταφέρουν στα πλανόβια περιοδικά των». Και για ναδώσει περισσότερη έμφαση τους κατακρίνει με την ακόλουθη φράση διατυπώνοντας, άθελά του, τη βαθύτερη αγωνία της ποιητικής έκφρασης του καιρού του: «όσοι παρασυρμένοι από επικινδύνους ή ακινδύνους υπνωτιστάς πιστεύουν ότι η ποίησις δεν είναι τίποτε άλλο παράεκστατικόνπαραλήρημα υστερικών και υπνοβατών». Τοδιήγημα «Ηστενόμακρη κάσσα» στη σειρά «ιστορίεςαλλόκοτεςκαι θαυμαστές» δημοσιεύτηκε το 1924 στο περιοδικό «Μπουκέτο». Τριάνταχρόνια αργότερα τομετέφρασε ο Ν. Σκουλάςμε τίτλο «Μακρόστενη κάσα» και περιλήφθηκε στον τόμο του «Ίκαρου»: EdgarAllan Poe. Διηγήματα (1953). 0 φίλος σκηνοθέτηςΛευτέρηςΞανθόπουλοςμου υπέδειξεμιαάλλη έκδοση του 1957: «Εκλεκτά» βιβλία τσέπης, με τα ίδιαδιηγήματακαι τον ίδιομεταφραστή. Συγκρίνοντας τις δύο μεταφράσεις εκείνη του «Μπουκέτου» δείχνει ναυστερεί σεπολλά σημεία: υπάρχει ανεξήγητη συντόμευση του διηγήματος κατά το 1/4 του όλου (από τις4.000περίπουλέξεις του συνόλου αφαιρούνται οι 1.000), ορισμένες έννοιεςκαι λέξεις δίνονται με άλλο νόημακαι σε κάποιακομμάτιαλείπουνοι αποχρώσεις. Αλλά και οι μεταφράσεις του Ροΐδη «δενχαρακτηρίζονται ούτε από ακρίβεια ούτε απόπροσήλωση στο πρωτότυπο» (Α. Γεωργαντά). Επιλέξαμε τηνπαλιάανυπόγραφη μετάφραση του «Μπουκέτου» γιατί, παρά τις αδυναμίες της, έχει συνοχή, ενότητακαι γλωσσική αίσθηση που τηνκαθιστούνπροσιτή στονσημερινό αναγνώστη. Αλλά και γιανα υπογραμμίσουμε τη συμβολή τουλαϊκού αυτού περιοδικού στηνευρύτερη διάδοση του έργου του Πόε. Ηκυκλοφορία του ξεπερνούσε τα 40.000 ανήτυπα και φιλοξένησε εκείνα ταχρόνια (1924-31) τέσσερααπό τακαλύτερα δυιγήματά του.

Γ.Ζ.

m-

ξένο διήγημα

δώ και κάμποσα χρόνια είχα κρατήσει μια καμπίνα, από το Σάρλεστον (Νότιος Καρολίνα) ώς τη Νέα Υόρκη, στο πολυτελές πλοίο «Ανεξαρτησία», του πλοι­ άρχου Χάρντυ. Είτανε να φύγουμε στις δεκαπέντε του μηνός (Ιουνίου) εκτός αν μας εμπόδιζε καμμιά κακοκαιρία· και στις δεκατέσσερες ανέβηκα για λίγο στο καράβι για να ταχτοποιήσω κάπως τα πράγματά μου στην καμπίνα μου. Έμαθα πως θα είχαμε αρκετούς επιβάτες και προπάντων κυρίες. Ο κατάλογος ανέ­ φερε πολλά πρόσωπα γνωστά μου· και εχάρηκα εξαιρετικά όταν είδα, μέσα στ’ άλλα ονόματα, και τόνομα του κ. Κορνηλίου Γυάττ, νέου καλλιτέχνου, με τον οποίο με συνέδεε πολύ στενή φιλία. Είτανε συμφοιτητής μου στο Πανεπιστήμιο του Κ... όπου ο ένας επεδίωκε πολύ τη συντροφιά του άλλου. Είχε το συνηθι­ σμένο χαρακτήρα των μεγαλοφυών ανθρώπων, στους οποίους σμίγει η ευαισθησία, η μισανθρωπία και ο ενθουσιασμός. Κοντά σ’ αυτά πρέπει να προσθέσω ότι είχε και την πιο άδολη και φλογερή καρδιά, που έπαλε ποτέ σ’ ανθρώπινα στήθεια. Πρόσεξα πως είταν κρατημένες στ’ όνομά του τρεις καμπίνες και, ξανακοιτάζοντας στον κατάλογο των επιβατών, ανακά­ λυψα πως είχε πληρώσει εισιτήριο για τον εαυτό του, τη γυναίκα του και τις δυο αδελφές του. Οι καμπίνες είταν αρκετά άνετες κι η καθεμιά τους είχε δυο θέσεις για ύπνο. Δεν μπορούσα, συνεπώς, να καταλάβω γιατί κράτησε ο Γυάττ τρεις καμπίνες, ενώ του έφταναν δυο μόνον. Βέβαια, αυτό δεν είταν δική μου δουλειά, μα ούτε γι’ αυτό λιγόστε­ ψε η επιμονή μου να βρω τη λύση του αινίγματος. Τέλος, κατάληξα σ’ ένα συμπέρασμα, που απόρησα πολύ γιατί δεν το είχα σκεφθεί πρωτύτερα. «Η περισσευούμενη καμπίνα θα είναι χωρίς άλλο για καμμιά υπηρέτρια», είπα μέσα. Κι αμέσως έτρεξα να συμβουλεφτώ τον κατάλογο - μα είδα εκεί ότι καμμιά υπηρέτρια δεν επρόκειτο ναταξιδέψη μαζί τους. «Ω, χωρίς άλλο θα είναι για συμπληρωματικές αποσκευές», σκέφτηκα τότε - «για κανένα πράμα που ο Κορνήλιος δε θα θέλη να το βάλη στο αμπάρι - κάποιο πράμα που θα θέλη να το επιβλέπη διαρκώς - α, βρήκα κανένα πίνακα ζωγραφικής ή κάτι ανάλογο. Ικανοποιημένος μ’ αυτή τη σκέψη, έπαψα προς στιγμή να σκέφτομαι για την περισσευούμενη καμπίνα.

Ε

EDGAR ALLAN POE Η ΣΤΕΝΟΜΑΚΡΗ ΚΑΖΙΑ Περιοδικό ΜΠΟΥΚΕΤΟ 7 Δεκεμβρίου 1924

Έντγκαρ Αλαν Πό*

Ήξερα πολύ καλά τις δυο αδελφές του Γυάττ, δυο πολύ αξιέραστα και μορφωμένα κορίτσια. Ο γάμος του ήταν πολύ πρόσφατος και δεν είχα δει διόλου ακόμα τη γυναίκα του. Τον είχα ακούσει όμως πολλές φορές να μιλά μπροστά μου γι’ αυτή, μ’ ενθουσιασμό. Έλεγε πως η ομορφιά της, η εξυπνάδα της, τα προτερήματά της ήταν εξαιρετικά. Επερίμενα λοιπόν μ’ ανυπομονησία να την γνωρίσω. Την άλλη μέρα τραβούσα στην παραλία, όταν συνάντησα τον πλοίαρχο Χάρντυ και μου είπε ότι «λόγω ανωτέρας ανάγκης» το ταξίδι της «Ανεξαρτησίας» θ’ ανεβάλλετο για μια, δυο μέρες· και ότι όταν θα επρόκειτο να φύγη, θα έστελνε να με ειδοποιήση. Αυτό μου φάνηκε περίεργο γιατί φυσούσε πρίμος αέρας. Όταν, επιτέλους, με ειδοποίησε, μια βδομάδα αργότερα, βρήκα, επιβιβαζόμενος, το πλοίο γεμάτο από τους επιβάτες του. Η συντροφιά του Γυάττ ήρθε δέκα λεπτά ύστερ’ από μένα. Επεριλάμβανε τις δυο αδελφές του, τη νύφη κι αυτόν τον ίδιο, σκυθρωπό και σε μια ψυχική κατάσταση μισανθρωπίας. Δε με παρουσίασε ούτε ιπη γυναίκα του, τόσο που η αδελφή του Μαριάννα, μια γυναίκα γλυκειά όσο κι έξυπνη, ανέλαβε αυτή την παρουσίαση και την έκανε με λίγο σύντομες λέξεις. Η κ. Γυάττ φορούσε πυκνό βέλο. Όταν το εσήκωσε για ν’ απαντήση στο χαιρετισμό μου, πρέπει να ομολογήσω ότι εδοκίμασα βαθυτάτη απογοήτευση. Είτανε μια

ξένο διήγημα-----------------------------------------------------------------------------------------© @

γυναίκα συνηθισμένη και μάλλον άσχημη. Μα φορούσε ένα φόρεμα εξαιρετικού γού­ στου και σκέφτηκα ότι θα είχε κατακτήσει την καρδιά του φίλου μου με τις περισσές κι άφθαστες χάριτες του πνεύματος και της ψυχής της. Μου είπε λίγες λέξεις κι αμέσως μπήκε στην καμπίνα της με το Γυάττ. Η πρώτη μου περιέργεια με ξανάπιασε τότε. Υπηρέτρια δεν είχαν μαζί τους - αυτό το σημείο είχε εξακριβωθεί καλά. Άρχισα να προσέχω τις αποσκευές. Ύστερ’ από λίγο είδα να έρχεται στην παραλία ένα καροτσάκι φορτωμένο με μια στενόμακρη κάσσα από πεύκο. Φάνηκε πως ήταν το τελευταίο πράγμα που περίμενε το πλοίο, γιατί, μόλις φορ­ τώθηκε η κάσσα, σήκωσε την άγκυρα και αμέσως ξεκινήσαμε. Η φορτωθείσα στο πλοίο κάσσα, είταν, όπως είπα, στενόμακρη, μάκρους έξη περίπου ποδών και πλάτους δυόμιση. Αυτό το σχήμα μού φάνηκε αλλόκοτο και μόλις την είδα συνεχάρην τον εαυτό μου για την ακριβή σκέψη που είχα κάνει σχετικώς με το περιεχό­ μενό της. Καθώς θυμάται ο αναγνώστης, είχα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι συμπληρωματικές αποσκευές του φίλου μου καλλιτέχνου για τις οποίες προορίζονταν η τρίτη καμπίνα, θ ’ αποτελούντο από πίνακας ζωγραφικής, ή τουλάχιστον από ένα πίνακα- γιατί είξερα ότι εδώ και κάμποσες βδομάδες διεπραγματεύετο ν’ αγοράση μια αντιγραφή του Μυστικού Δείπνου του Λεονάρδο ντα Βίτζι. Αυτό το σημείο μού φάνηκε λοιπόν αρκετά καθησυχαστικό για την περιέργειά μου και χάρηκα πολύ για την οξυδέρ­ κειά μου. Ένα πράγμα όμως μ’ ανησύχησε αρκετά. Η κάσσα δεν ετοποθετήθη στην τρίτη καμπίνα, όπως περίμενα, αλλά στην ίδια την καμπίνα του Γυάττ. Και έμεινε εκεί πιάνοντας όλο σχεδόν το πάτωμα. Έτσι θα στενοχωρούσε πολύ τον καλλιτέχνη και τη γυναίκα του- κι όχι μόνο αυτό, αλλά κι η μπογιά που μετεχειρίστηκαν για να γράψουν την επιγραφή της ανάδινε μια μυρωδιά δυνατή, δυσάρεστη, και κατά την ιδέα μου εξαι­ ρετικά αποκρουστική. Η επιγραφή που έφερε στο κάλυμμα έγραφε: «Καν Αδελαΐδα Κούρτις, Άλμπανυ, Νέαν Υόρκην. Τη φροντίδιτου κ. Γυάττ. Εύθραυστον». Είξερα καλά ότι η κ. Αδελαΐς Κούρτις, είταν η μητέρα της γυναίκας του καλλιτέχνου, - μα η επιγραφή μού προκάλεσε κάποια μυστηριώδη εντύπωση. Τις τρεις τέσσερες πρώτες ημέρες ο καιρός είταν καλός, παρ’ όλο τον ενάντιο άνεμο. Οι επιβάτες είτανε εύθυμοι και διαρκώς αλλάζαν φιλοφρονήσεις. Πρέπει όμως να εξαι­ ρέσω το Γυάττ και τις αδελφές του, των οποίων η στάσις είταν δύστροπη και κάπως χωριάτικη προς τους άλλους. Έμειναν κλεισμένοι στις καμπίνες τους το μεγαλύτερο μέρος του ταξιδιού και παρά τις επανειλημμένες παραινέσεις μου, αρνήθηκαν απολύ­ τως να επικοινωνήσουν με οποιονδήποτε στο πλοίο. Όσο για την κ. Γυάττ, αυτή φαινότανε πολύ πιο εύθυμη. Είταν εξαιρετικά πολύλογη κι η πολυλογία αποτελεί στα ταξίδια ένα προτέρημα πολύ εκπμούμενο. Είχε συνδεθεί με τις περισσότερες κυρίες και προς μεγάλη μου έκπληξη η κοκεταρία της προς τους άντρες περνούσε τα όρια. Μας διασκέδαζε όλους υπερβολικά. Είπα «μας διασκέδαζε» - και δεν ξέρω πώς ακριβώς να το προσδιορίσω αυτό. Για να είμαι εν τάξει, εξηγούμαι αμέσως: γελούσαν μ’ αυτήν περισσότερον παρά μαζί της. Γελούσαν εις βάρος της. Οι κυρίες έλεγαν γι’ αυτήν «καλή καρδιά, καθόλου όμορφη, εντελώς αμόρφωτη και, ασφαλώς, απ’ τα κατώτερα στρώματα της Κοινωνίας». Όλοι επίστευαν πως ο μόνος λόγος που ανάγκασε το Γυάττ να κάνη αυτό το γάμο είταν η προίκα - μα εγώ είξερα πως δεν είταν αυτός. Ο Γυάττ μου είχε πει πως δεν επήρε προίκα ούτε ένα δολλάριο κι ούτε και καμμιά κλη­ ρονομιά περίμενε. «Είχε παντρεφτεί», έλεγε, «από έρωτα και τίποτ’ άλλο εκτός από τον έρωτα». Μια μέρα ο Γυάττ ήρθε απάνω στη γέφυρα. Κατά την παληά μας συνήθεια, τον επήρα από το μπράτσο κι αρχίσαμε να φέρνουμε βόλτες. Μιλούσε, με τόνο θλιβερό. Ετόλμησα να του πω κανά δυο αστεία κι είδα να σκιάζη το πρόσωπό του ένα λυπητερό χαμόγελο. Αποφάσισα κατόπιν ν’ αρχίσω μια σειρά συγκεκαλυμμένων υπαινιγμών και ερωτήσεων σχετικών με τη στενόμακρη κάσσα κι είπα πρώτα μερικές λέξεις για «το

μοναδικό σχήμα αυτής της κάσσας». Λέγοντας αυτά, χαμογέλασα ειρωνικά και τον κύτταξα κατάματα, αστειευόμενος απλώς. Ο τρόπος με τον οποίο ο Γυάττ δέχθηκε αυτή την ασήμαντη αστειότητά μου μ’ έπεισε αμέσως πως ήταν τρελλός. Στην αρχή κάρφωσε τα μάτια του απάνω μου, που σε λίγο έμοιαζαν σα νάθελαν να πεταχτούν από τις κόγχες τους. Έπειτα έγινε κατακόκκινος -κατόπι τρομερά ωχρός- έπειτα, σα να τον διεσκέδασε πολύ ο υπαινιγμός μου, άρχισε να γελάη πολύ δυνατά, άγρια, μ’ ένταση που διαρκώς μεγάλωνε, προς μεγάλη μου έκπληξη, δύο τουλάχιστον λεπτά της ώρας κι έπειτα έπεσε βαρύς πάνω στη γέφυρα. 'Οταν ώρμησα για να τον σηκώσω, φαινόταν απολύτως νεκρός! Φώναξα βοήθεια και με πολλές προσπάθειες κατωρθώσαμε να τον συνεφέρουμε. Μόλις συνήλθε, άρχισε να λέη μερικές ακατάληπτες λέξεις. Τέλος πάντων του κάναμε μια αφαίμαξη και τον μεταφέραμε στο κρεββάτι του. Την άλλη μέρα, σωματικώς, ήταν εντελώς καλά. Ψυχικώς, δε λέω τίποτα σχετικώς. Τον απόφυγα καθ’ όλο το υπόλοιπο ταξίδι, ακολουθώντας τη συμβουλή του πλοιάρχου που συμφωνούσε ολοτελώς με τη γνώμη μου ως προς τη διανοητική κατάσταση του φίλου μου, αν και μου συνέστησε να μην πω τίποτε γι’ αυτό σε κανέναν στο πλοίο. Αμέσως ύστερ’ απ’ αυτό τον παροξυσμό του Γυάττ υπέπεσαν στην αντίληψή μου διά­ φορα γεγονότα, που συνέτειναν να μεγαλώση η περιέργεια που μ’ είχε κυριεύσει. Μια νύχτα είχα πιει πολύ τσάι, μ’ είχε πειράξει στα νεύρα μου και δε μπορούσα να κοιμηθώ. Η καμπίνα μου άνοιγε στην κοινή τραπεζαρία, όπως κι όλες οι καμπίνες των αγάμων επι­ βατών. Οι τρεις καμπίνες του Γυάττ ήτανε αντίκρυ ακριβώς. Τις χώριζε απ’ την τραπεζα­ ρία μια μικρή πόρτα με στρογγυλή τρύπα στη μέση που δεν εκλειδωνόταν ποτέ και μάλιστα τη νύχτα. Ο άνεμος φυσούσε πάντα ενάντιος και δυνατός και το πλοίο κουνιότανε λίγο. Κάθε, λοι­ πόν, φορά που ο αέρας το χτύπαγε απ’ το δεξί μέρος, αυτή η πόρτα άνοιγε κι έμενε ανοιχτή, αφού άλλως τε, κανείς δεν αποφάσιζε να σηκωθή και να την κλείση. Η κοκιέτα μου ήταν σε τέτοια θέση, ώστε η πόρτα της καμπίνας μου άνοιγε συγχρόνως με την πόρτα του Γυάττ και μπορούσα να ρίχνω τα βλέμματά μου ώς τις κοκιέτες του. Είδα λοιπόν έξαφνα μέσα στη νύχτα την κ. Γυάττ να φεύγη με προφυλάξεις από την καμπίνα του κ. Γυάττ και να πηγαίνη στην τρίτη καμπίνα, όπου έμενε ώς την αυγή, οπότε την ξαναφώναζε ο σύζυγός της στην καμπίνα του. Χωρίς άλλο θα ήσαν αυτοβούλως χωρι­ σμένοι κι επερίμεναν προφανώς ένα διαζύγιο ν’ αποκαταστήση καλλίτερα τα πράγματα, και να, σκέφτηκα, πού έγκειται το μυοπήριο της επιπλέον καμπίνας. Κι εν άλλο ακόμα γεγονός μου κίνησε αρκετά το ενδιαφέρον. Κατά τη διάρκεια της αϋπνίας μου, μόλις η κ. Γυάττ εξηφανίζετο στην καμπίνα της, τραβούσαν την προσοχή μου κάποιοι παράξενοι κρότοι, υπόκωφοι, φευγαλέοι, μέσ’ στην καμπίνα του συζύγου της. Φαντάστηκα αμέσως πως θα ήσαν οι κρότοι που προκαλούσε ο καλλιτέχνης, ανοίγοντας τη στενόμακρη κάσσα με καμμιά σμίλη ή κανένα σφυρί, που προηγουμένως τα τύλιγε με κανένα ύφασμα ή με βαμπάκι για να συγκρατούν κάπως τον κρότο. Έπειτα επακολουθούσε σιωπή και δεν άκουγα πια τίποτε ώς το πρωί, ή μάλλον για να είμαι ακριβής, άκουγα ασθενείς λυγμούς, ένα κλάψιμο θλιβερώτατο και τόσο συγκροτημένο, που μόλις έφτανε στ’ αυτιά μου. Πριν να ξημερώση, άκουγα πάλι καθαρά τον κ. Γυάττ να ξαναβάζη το κάλυμμα στη στε­ νόμακρη κάσσα του και να την ξανακλείνη περνώντας τα καρφιά στις τρύπες τους· ύστερ’ απ’ αυτό έβγαινε από την καμπίνα του και φώναζε τη γυναίκα του. Είμαστ’ εφτά μέρες στη θάλασσα και περνούσαμε ανοιχτά το ακρωτήριο Χαττεράς όταν μας χτύπησε απ’ τα νοτιοδυτικά ένας δυνατός άνεμος. Σχεδόν είμαστε προετοιμα­ σμένοι γι’ αυτό το χτύπημα, γιατί ο καιρός προ ημερών εξακολουθούσε να είναι απειλη­ τικός και γι’ αυτό ανθέξαμε σαράντα οχτώ ολόκληρες ώρες τρικυμίας χωρίς να κινδυ­ νεύσουμε. Μα κατόπιν ο άνεμος έγινε τρομερός, μας κουρέλιασε το πανί της πρύμης,

ξένο διήγημα

πράγμα που μας έκανε να μείνουμε έρμαιοι στα κύματα. Τρεις ναύτες παρεσύρθησαν στη θάλασσα. Μόλις είχαμε συνελθεί απ’ τη συγκίνησή μας, όταν το θωράκειοτου καταρτιού της πλώρης έγινε κουρέλια κι αυτό. Το μπαλώσαμε όπως-όπως. Ο άνεμος δεν φαινότανε πως θα έπαυε. Τρεις ημέρες μετά την έναρξη της τρικυμίας, κατά τις πέντε τ ’ απόγεμα, το κατάρτι της πλώρης έπεσε τη στιγμή που το καράβι έγερ­ νε απ’ το κύμα. Συγχρόνως ο ξυλουργός ήρθε και μας ανήγγειλε πως το αμπάρι έκανε τέσσαρα πόδια νερό. Για να συμπληρωθούν οι κακοτυχίες μας, ηύραμε τις αντλίες φραγμένες και σχεδόν άχρηστες. Απελπισία κι απόγνωσις εβασίλευε. Τότε αποφασίσαμε και ρίξαμε στη θάλασσα, ύστερ’ από αφαντάστους κόπους, τη μεγά­ λη βάρκα, όπου συσσωρεύσαμε όλο το πλήρωμα και τους περισσοτέρους επιβάτας. Σε λίγο τους χάσαμε απ’ τα μάτια μας, και καθώς εμάθαμε κατόπι, ύστερ’ από πολλές ταλαιπωρίες έφθασαν στον κόλπο της Ακροκόκ. Δεκατέσσερες επιβάτες έμειναν στο πλοίο με τον καπετάνιο, αποφασισμένοι να εμπιστευθούν την τύχη τους στο ακστιο της πλώρης. Το ρίξαμε με χίλια βάσανα (πη θάλασ­ σα, κι εμπήκαν σ’ αυτό ο πλοίαρχος κι η γυναίκα του, ο κ. Γυάττ κι οι δικοί του, ένας Μεξικανός αξιωματικός, τέσσαρα παιδιά και ένας μαύρος υπηρέτης. Δε μας έμενε βέβαια τόπος παρά για μερικά απαραίτητα εργαλεία και λίγες προμήθειες και δεν πήραμε άλλα ρούχα, εκτός απ’ αυτά που φορούσαμε. Κανένας δεν σκέφθηκε να σώση τίποτε περισσότερο. Φανταστήτε λοιπόν τη γενική έκπληξη όταν, ενώ είχαμε απο­ μακρυνθεί κάμποσες οργυιές από το πλοίο, ο κ. Γυάττ σηκώθηκε όρθιος και ζήτησε από τον πλοίαρχο Χάρντυ να γυρίση πίσω σ’ αυτό για να πάρη τη στενόμακρη κάσσα του!

- Καθήστε, κ. Γυάττ, του φώναξε κάπως απότομα ο πλοίαρχος· θα μας κάνετε να του­ μπάρουμε έτσι όρθιος που είστε!

- Την κάσσα! φώναξε με θυμό ο κ. Γυάττ, πάντοτε όρθιος· την κάσσα σας λέω! πλοίαρχε Χάρντυ, δε θ’ αρνηθήτε, δε μπορείτε ν’ αρνηθήτε! Το βάρος της είν’ ασήμαντο, τίποτε, πραγματικώς τίποτε. Στ’ όνομα της μητέρας σας, στην αγάπη του Θεού, στη σωτηρία σας, σας ικετεύω να γυρίσουμε για την κάσσα. Ο πλοίαρχος φάνηκε για μια στιγμή επηρεαζόμενος απ’ τις θερμές ικεσίες του καλλιτέ­ χνου, μα συνήλθε και είπε απλώς: - Κύριε Γυάττ, είσθε τρελλός! Δε μπορώ να σας ακούσω. Καθήστε κάτω, γιατί θα μας βουλιάξετε το ακάτιο. Πιάστε τον, κρατήστε τον, γρήγορα! Θα πέση στην θάλασσα, - να τον, σας το είπα, έπεσε στην θάλασσα! Πράγματι ο κ. Γυάττ είχε πέσει στη θάλασσα. Επειδή όμως είχαμε ακόμη μπρος μας το ναυαγισμένο πλοίο και μας προστάτευε απ’ τον άνεμο, ο Γυάττ με υπεράνθρωπες προ­ σπάθειες αρπάχτηκε από ένα σχοινί που κρέμονταν απ’ το πλοίο και σκαρφάλωσε απάνω. Μόλις βρέθηκε στο κατάστρωμα ώρμησε σαν τρελλός στην καμπίνα του. Σε λίγο τον είδαμε να ξαναβγαίνη με τη στενόμακρη κάσσα του. Την έδεσε μ’ ένα σχοινί στη μέση του κι έπεσε στη θάλασσα και χάθηκε για πάντα!... Καρφώσαμε τα μάτια μας στο μέρος που είχε βουλιάξει. Επί μια ώρα δεν είπαμε λέξη, μα τέλος ετόλμησα να πω: - Είδατε, πλοίαρχε, τι γρήγορα που βούλιαξε με την κάσσα του; Δε σας φάνηκε πολύ περίεργο; Ομολογώ ότι είχα κάποιαν ελπίδα πως θα σωνότανε όταν τον είδα να δένεται στην κάσσα του και να πέφτη στο νερό.

- Είταν πολύ φυσικό να βουλιάξη τόσο γρήγορα, σαν μολύβι, απάντησε ο πλοίαρχος. Μα θα ξαναφανή στην επιφάνεια, όχι όμως πριν να λυώση το αλάτι.

- Το αλάτι! φώναξα.

- Σουτ, είπε ο πλοίαρχος, δείχνοντάς μου τη γυναίκα και τις αδελφές του πνιγμένου«πρέπει να περιμένουμε και να μιλήσουμε για όλ’ αυτά μια στιγμή πιο κατάλληλη». Με χίλια βάσανα κατωρθώσαμε να σωθούμε.

m-

—ξένο διήγημα

Ένα μήνα ύστερ’ από το ναυάγιο της «Ανεξαρτησίας» συνήντησα τυχαίως τον πλοίαρχο Χάρντυ στο Μπρουντγαίη. Φυσικά, η συνομιλία μας εστράφη στο ναυάγιο και στη θλιβε­ ρή μοίρα του δυστυχισμένου Γυάττ. Ο πλοίαρχος Χάρντυ μου εξεμυστηρεύθηκετότε τα εξής: Ο καλλιτέχνης είχε κρατήσει θέσεις στο πλοίο για τον εαυτό του, τη γυναίκα του, και τις δυο αδελφές του και μια υπηρέτρια. Η γυναίκα του ήταν, όπως του είχαν πει, θελκτικής ομορφιάς και προικισμένη με τα πιο σπάνια προτερήματα. Το πρωί όμως της 14ης Ιουνίου (ημέρας που έκαμα την πρώτη μου επίσκεψη στο πλοίο) η κ. Γυάττ έπεσε άρρωστη και πέθανε. Ο σύζυγός της πήγε να τρελλαθή απ’ τη λύπη του - μα επι­ τακτικές ανάγκες τού απηγόρευαν ν’ αναβάλη το ταξίδι του. Ήταν ανάγκη να φέρη στη μητέρα της γυναίκας του το πτώμα της κόρης της, μα η κοινή προκατάληψη τον εμπόδι­ ζε νατό μεταφέρη φανερά. Οι επιβάτες θα εγκατέλειπαν το πλοίο προκειμένου να συνταξιδέψουν μ’ ένα πτώμα. Σ’ αυτό το δίλημμα βρισκόταν ο Γυάττ, όταν ο πλοίαρχος Χάρντυ, στενός φίλος του, απο­ φάσισε να πάρη το πτώμα της κ. Γυάττ ως εμπόρευμα, αφού πρώτα το ταρίχευαν όσο πρόφταιναν και το συνεσκεύαζαν κατόπι με μια μεγάλη ποσότητα αλάτι σε μια κάσσα υποφερτών διαστάσεων. Δεν έπρεπε ν’ αναφέρουν τίποτε για το θάνατο της κ. Γυάττ κι επειδή ο καλλιτέχνης είχε κρατήσει θέση για τη γυναίκα του, έκριναν αναγκαίο πως έπρεπε κάποιος να υποκρίνεται το πρόσωπό της κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Δε δυσκολεύτηκαν να πείσουν την υπηρέτρια να αναλάβη τον ρόλο αυτό. Η ψευδοσύζυ­ γος του Γυάττ τη νύχτα κοιμότανε στη συμπληρωματική τρίτη καμπίνα, ενώ εκείνος άνοιγε την κάσσα της γυναίκας του κι έκλαιγε μπροστά στο πτώμα της... Αυτή ήταν όλη η τραγική του Γυάττ ιστορία και την άκουσα με λύπη και συντριβή... □

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α

ξένο διήγημι

SCRIPTA ·

Β Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Φιλολογικά χρονογραφήματα για πρόοωπα της ελληνικής λογοτεχνίας

από το αρχείο του Γιώργου Ζεβελάκπ

Γεώργιος Σωτηριάδης (1852-1941) Στο συνεχιζόμενο σταχυολόγημαμε φιλολογικάχρονογραφήματα Ελλήνωνλογοτεχνών, δεν Θα μπορούσε νααπουσιάσει ο Κώστας Βάρναλης, ένας απ ’αυτούς που καλλιέργησαν για πολλάχρόνιαμε τέχνη, γνώση και ευαισθησία το είδος. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 διαδέχτηκε τον Γ. Σερούιο στηνεφημερίδα «Πρωία» και άρχισε να υπογράφει το καθημερινό του εφήμερο δίστηλο «Τέχνη και Ζωή» με τα αρχικά Τ&Ζ. Σταχρόνια της Κατοχής η στήλη έκλεινε με την υπογραφή του. Συνέχισε τηχρονογραφική του δραστηριότηταμετά τον Πόλεμο στα αριστερά έντυπα: Ριζοσπάστης, «Προοδευτικός Φιλελεύθερος», Αυγή κ.ά. Το 1958 οι εκδόσεις «Κέδρος» συγκέντρωσαν στονβ' τόμο των «Αισθητικών-Κριτικών» του τα καθημερινά του κείμενα που αφορούσαν σε πρόσωπα των νεοελληνικών γραμμάτωναπό τονΣολωμό ώς τονΜαραμπού (Ν. ΚαΒΒαδία). Διαλέξαμε τη νεκρολογία για τον Γ. Σωτηριάδη (εφημερίδα «Πρωία» 29.1.1942) γιαπ νομίζουμε ότι έχει και σήμεραπολύπλευρο ενδιαφέρον. Αποτελεί σύντομο πανόραμαπενήνταχρόνων της πνευματικήςμας ζωής, είναι γραμμένη με λεπτό λυρισμό, ευγένεια και μαχητικό τόνο, από «ρεπόρτερ που έζησε πολύ κοντά γεγονότακαι πρόσωπα». Δενμπορεί ναπεράσει απαρατήρητη η περιγραφή του ΚαΒάφη με «το ωραίο εκφραστικό κεφάλι, τον Βαθύ στοχασμό και την ωραία ψυχή», χαρακτηρισμοί που δεν συνηθίζονταν τότε από ομότεχνούς του της αριστερήςπλευράς.

Γ.Ζ.

ΚΟΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟ! ΖΩΤΗΡΙΑΔΗΖ Η ΠΡΩΙΑ 29 Ιανουάριου 1942

/

χι μονάχα ένας άνθρωπος σοφός, που επρόσφερε μεγάλες υπηρε1 σίες στην ελληνική επιστήμη και ειδικά στην αρχαιολογία, παρά κι I ένας άνθρωπος με μεγάλη καρδιά και πάντα προοδευτικός και V / πάντα «νέος», ο καθηγητής Γ. Σωτηριάδης απέθανε προχτές, ενενή­ ντα χρόνων, χωρίς αυτά τα χρόνια να τον βαραίνουν και πολύ. Ξερακιανός, ψηλός, με ασημένια χαίτη, ακούραστος πεζοπόρος κι ορειβάτης (συχνά τον έβλεπα με γυλιό στον ώμο), έμοιαζε περισσότερο με ποιητή, παρά με ιστορικό κι αρχαιολόγο. Και ήτανε ποιητής - με την πλατειά σημασία της λέξης. Αγαπούσε με πάθος τη φύση και την ποίηση κι η μελέτη που έγραψε για τον Κάλβο κι η μετάφρασή του στη δημοτική της «Ορέστειας» του Αισχύλου το μαρτυρούν αρκετά.

I I

Τρεις πνευματικοί άνθρωποι στην Ελλάδα είχανε τα πιο εκφραστικά -θ α έλεγα ωραία- κεφάλια. Ο γιατρός και λόγιος Φώτης Φωτιάδης από την Πόλη, που έγραψε το πολύκροτο βιβλίο «Το γλωσσικό μας ζήτημα κι η εκπαιδευτική μας αναγέννηση»,

m -

φ ιλ ο λ ο γ ικ ά χρ ο ν ο γ ρ α φ ή μ α τα

ο ποιητής Καβάφης κι ο Σωτηριάδης. Άμα τους πρωτόβλεπες καταλάβαινες πως έχεις μπροστά σου ανθρώπους του βαθιού στοχασμού και της ωραίας ψυχής. Ο πλούσιος εσωτερικός τους κόσμος έλαμπε στο πρόσωπο κι η δημιουργική πνοή εξαΰλωνε τα χαρακτηριστικά τους. Ο Σωτηριάδης ήτανε άνθρωπος πολυμερής: παιδαγωγός (διετέλεσε διευθυντής των Ζαριφείων Διδασκαλείων της Φιλιππουπόλεως), δημοσιογράφος (συντάκτης επί τέσσερα χρόνια στην «Εφημερίδα» του Κορόμηλά), αρχαιολόγος, ιστορικός και λόγιος. Ως αρχαιολόγος έκανε σημαντικές ανασκαφές στο Θέρμιον της Αιτωλίας, στη Δωδώνη, στας Θήβας, στη Σελλασία, στη Χαιρώνεια και στο Μαραθώνα. Αυτός επεστάτησε στην αναστήλωση του λέοντος της Χαιρωνείας απάνω στον τύμβο των Ιερολοχιτών κι αυτός ανακάλυψε στο Μαραθώνα ένα σπουδαιότατο μυκηναϊκό τάφο (πιθανώς βασιλικό) στο Αγριλίκι. Ως ιστο­ ρικός εδίδαξε επί δεκαοχτώ χρόνια στο πανεπιστήμιο των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης· ως λόγιος ανέλυσε τις ωδές του Κάλβου μ’ ενθου­ σιασμό και πίστη και μετέφρασε την τριλογία της «Ορεστείας». Αλλά δεν ήταν, όπως είπαμε, μονάχα ένας πολυμερής πνευματικός άνθρωπος. Ήτανε και άνθρωπος προοδευτικός, αν όχι νεωτεριστής. Και ποιο ήτανε το πιο φλογερό ζήτημα, το πιο ζωτικό και πιο εθνικό στην εποχή του; Το γλωσσικό ζήτημα. Ο Σωτηριάδης σαν άνθρωπος ζωντανός πήρε θέση στην παράταξη των προοδευ­ τικών μαζί με τον Πολίτη, το Λάμπρο, τον Τσούντα. Και δεν πήρε μονάχα θέση στην παράταξη, παρά και μέρος στη μάχη. Μετέφρασε την «Ιστορία της Βυζαντινής Λογοτεχνίας» του Κρουμπάχερ κι αυτό θεωρήθηκε από τους γλωσσαμύντορες ως μια πρόκληση εναντίον του ακαδημαϊκού κλασσικισμού κι ως μια ενίσχυση του αγώνος των χυδαϊστών. Κι όταν παίχτηκε η μετάφρασή του της «Ορεστείας» στο τότε «Βασιλικό Θέατρο», ο Μιστριώτης έδωσε το σύνθημα της γενικής επίθεσης. Η φοιτηταριά ξεσηκώθηκε για να εμποδίση τη βεβήλωση του αισχυλείου λόγου. Οι

_____^

διαδηλωτές φτάσανε ένα βράδυ (8 Νοεμβρίου 1903) έξω από το θέατρο με σκοπό να το κάψουν και τότες επήλθε σύγκρουση με το στρατό και σκοτωθήκανε δυο από τους διαδηλωτές. Είνε τα περίφημα «Ορεστειακά», που σημειώνουν μια μαύρη σελίδα στην ιστορία του νεοελληνικού πνεύματος, μαζί με τα «Ευαγγελιακά» του 1909.

"" (ξυλΓγραφίΓ™ Γιάννη Κεφαλληνού)

Οι παλαιότεροι θυμούνται τον αναβρασμό των νέων έξω από τα προπύλαια του πανεπιστημίου. Θυμούνται τον πανάρχαιο φοιτητή Ζουλούμη, που σε κάθε κακή ώρα παρουσιαζότανε επί κεφαλής των ταραχών, ως φυσικός αρχηγός. Θυμούνται το «τέκνο του λαού», τον Γκλαβά, με τα ξανθά μαλλιά και τα γελούμενα μάτια, να αγορεύη προς την ακαδημαϊκή νεολαία - αν και είχε πάρει το δίπλωμά του τον περασμένο χρόνο. Θυμούνται τον Στριφτόμπολα με τη φουστανέλλα και τα χρυσά σειρίτια του να έρχεται κι αυτός ν’ ανακατεύεται με τη νεολαία κι ακουμπώντας στις κολόνες να δακρύζη μετανιωμένος που στα νιάτα του είχε συντελέσει κι αυτός στην έξωση του Όθωνος! Θυμούνται ακόμα τον ποιητή Παναγιώτη Συνοδινό με τα γένια και τ ’ άκουρα μαλλιά και τις δεκάδες των τόμων του, να έρχεται να εμπνέεται από τους «ευγενείς» αγώνες των νέων. Πόση μάταιη σπατάλη δυνάμεων του καιρού εκείνου για μια τόσο άδικη υπόθεση! Γιατί ο δημοτικισμός, όπως ήτανε φυσικό, ενίκησε στην ποίηση και στο θέατρο και στην πρόζα, ώστε κι αυτή η μετάφραση του Σωτηριάδη με την κλητική «θεές», που αιματοκύλισε την Αθήνα, να φαίνεται σήμερα εντελώς καθυστερημένη... Ωστόσο, δεν παύει ο σοφός, που ανεπαύθη χτες, να είνε ένας από τους πιο φωτισμένους και πιο προοδευτικούς ανθρώπους του καιρού του. □

φιλολογικά χρονογραφήματα

■Θ®

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των Βιβλίων γίνεται μι Βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική Βιβλιογραφία ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται μι την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

Αρ. 394 1Ιανουάριου - 311

Γενικά Έργα

Βιβλιογραφία Συλλογικός κατάλογος περιοδικών στις ελληνικές επιστημονικές βιβλιο­ θήκες. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης, 1998. Σελ.

1.512. ISBN 0256-968-Χ.

Βιβλιοθηκονομία «Κασσαβέτεια». Το χρονικό μιας βι­ βλιοθήκης στη φυλακή ανηλίκων. Αθήνα, Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, 1998. Σελ. 219. Δρχ. 3.000.

Δημοσιογραφία ΤΡΑΪΦΟΡΟΣ Σ. Τα καλά, τα στραβά και τα ανάποδα Ελλήνων δημοσιο­ γράφων. Αθήνα, Αλέξανδρος. Σελ.

523. Δρχ. 5.200. ISBN 960-775057-8.

Φ ιλοσ οφ ίι

Γενικά ΑΞΕΛΟΣ Κ. Μεταμορφώσεις. Μετ. Κ. Δασκαλάκη. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ. 233. Δρχ. 4.990. ISBN 960-05819-4.

επιμέλεια: ΕΦΗ ΑΠΑΚΗ

Σκόπελος, Νησίδες, 1998. Σελ. 221. Δρχ. 4.300. ISBN 960-8480-38-8. ΜΑΡΚΟΥΖΕ X. Η αισθητική διάστα­ ση για μια κριτική της Μαρξιστικής αισθητικής. Μετ. Β. Τομανάς. Σκό­ πελος, Νησίδες, 1998. Σελ. 87. Δρχ. 1.660. ISBN 960-8480-42-6.

MOSSE C. Ο αρχαίος ελληνικός πο­ λιτισμός στο διαφωτισμό. Μετ. Ν. Φλώρου-Μπιργάλια. Αθήνα, Σαββάλας, 1998. Σελ. 173. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-460-349-3.

BADIOU Α. Η ηθική. Μετ. Β. Σκολίδης - Κ. Μπόμπας. Αθήνα, Scripta, 1998. Σελ. 103. Δρχ. 2.000. ISBN 960-7909-12-7. ΟΥΟΛΖΕΡ Μ. Περί ανεκτικότητας. Μετ. Κ. Μανδελάκη. Αθήνα, Καστανκότης, 1998. Σελ. 168. Δρχ. 5.200.

PAQUOT Τ. Η ουτοπία. Μετ. Δ. Δημουλάς. Αθήνα, Scripta, 1998. Σελ.

97. Δρχ. 2.000. ISBN 960-7909-11-9. ΠΡΕΒΕ Κ. Καιροί αναζήτησης. Δοκί­ μιο. Μετ. X. Νάσιος. Αθήνα, Στάχυ, 1998. Σελ. 212. Δρχ. 3.800. ISBN 960-7151-84-4. ΡΙΝΤΛΕΫ Μ. Οι ρίζες της αρετής. Μετ. Τ. Τασάκου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 337. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-03-2313-5.

ΣΕΒΑΣΤΑΚΗΣ Ν. Α. Προς τη ρομα­ ντική κρίση. Αθήνα, Έ ρασμος, 1998. Σελ. 94. Δρχ. 1.040.

HAVILAND Ε. Κώστας Αξελός. Μετ. Σ. Μανέ. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ.

186. Δρχ. 3.800. ISBN 960-050823-2.

ΤΑΜΠΑΚΗΣ Ν. Από την ποίηση στη λογική. Αθήνα, Γκοβόστης, 1998. Σελ. 182. Δρχ. 3.300. ISBN 960270-801-8.

Αρχαία φιλοσοφία

ΜΑΜΦΟΡΝΤ Λ. Οι μεταμορφώσζεις του ανθρώπου. Μετ. Β. Τομανάς.

©® -

Οι προσωκρατικοί. Τόμοι Α' + Β'. Επιμ. Α.-Φ. Δ. Μουρελάτος. Μετ. Φ. Γ. Τσιγκάνου κ.ά. Αθήνα, Εκπαιδευ­ τήρια «Κωστέα-Γείτονα». Σελ. 758.

Δρχ. 12.000 (οι δύο τόμοι). ISBN Set 960-7477-12-Χ.

Αποκρυφισμός BLAVATSKY Η. Ρ. Ίσις αποκαλυμ­ μένη. Τόμος Α', βιβλίο 4. Μετ. Θ. Σιαφαρίκας. Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1998. Σελ. 266. Δρχ. 4.000. ISBN 960-268-092-Χ.

Ψ υ χ ο λ ο γία

Γενικά KLJBLER-ROSS Ε. Ο τροχός της ζω­ ής. Μετ. Σ. Ανδρεοπούλου. Αθήνα, Δ ίοδος, 1998. Σελ. 357. Δρχ.

4.680. ISBN 960-7072-37-5.

HAYS Ν. Εισαγωγή στην ψυχολο­ γία. Τόμος Β'. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 270. Δρχ.

5.500. ISBN 960-344-609-2.

Εφαρμοσμένη ψυχολογία ΚΑΚΑΒΟΥΛΗΣ A. Κ. Η συγγνώμη στις διαπροσωπικές σχέσεις. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 117. Δρχ. 2.600. ISBN 960-344-600-9.

Παραψυχολογία ΠΑΤΕΡΑ Λ. Στον ποταμό των ουρα­ νίων εξελίξεων. Τόμος Β'. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 385. Δρχ.

4.500. ISBN 960-236-983-3.

Γενικά Ο γυναικείος μοναχισμός και ο Άγιος Νεκτάριος. Πρακτικά Διορθό­

βιβλιογραφικό δελτίο

δοξου Μοναστικού Συνεδρίου. Αθήναι, Ιερά Μονή Αγ. Τριάδος Αιγίνης, 1998. Σελ. 391. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-86322-0-Χ. ΚΑΡΔΑΜΑΚΗΣ Μ. Σ. Από ία πάθη στα νοήματα των πραγμάτων. Αθή­ να, Αρμός, 1998. Σελ. 124. Δρχ.

1.800. ISBN 960-527-087-0. ΜΠΕΛΕΖΟΣ Κ. I. Χρυσόστομος και σύγχρονη βιβλική έρευνα. Αθήνα, Διήγηση, 1998. Σελ. 196. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-7951-02-6. ΣΩΤΗΡΧΟΣ Π. Μ. Ο κόσμος της χαρμολύπης. Αθήναι, Ασιήρ, 1998. Σελ. 299. Δρχ. 2.900. ISBN 960203-407-6.

MIGNE J.-P. Ελληνική Πατρολογία. Τόμος 12. Αθήναι, Κένιρον Πατερικών Εκδόσεων, 1998. Σελ. 1.807. Δρχ. 4.560.

MIGNE J.-P. Ελληνική Πατρολογία. Τόμος 30. Αθήναι, Κένιρον Πατερικών Εκδόσεων, 1998. Σελ. 1.262. Δρχ. 4.160.

Μυθολογία NILSSON Μ. Ρ. Η μυκηναϊκή προέ­ λευση της ελληνικής μυθολογίας. Μει. I. Κ. Μαζαράκης-Αινιάν. Αθή­ να, Δωδώνη, 1998. Σελ. 303. ISBN 960-248-098-Χ.

Κ ο ινω νικές επιστήμες

Κοινωυιολογία

ΜΟΡΕΝ Ε. Κοινωνιολογία. Μετ. Δ. Δημουλάς. Αθήνα, Εκδόσεις Του Εικοστού Πρώτου, 1998. Σελ. 554. Δρχ. 7.070. ISBN 960-7058-76-3.

Πολιτική Οδηγός 1999 για τα Βαλκάνια και τις Παρευξείνιες χώρες. Θεσσαλονί­ κη, Ιανός, 1998. Σελ. 231. Δρχ.

4.500.

ISBN 960-7771-21-4. ΠΑΣΟΚ. Κόμμα-κράτος-κοινωνία. Επιμ. Μ. Σπουρδαλάκης. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 432. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-600-679-4. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ Ε. Διαχρονία και συ­ νέργεια. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 294. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2348-8.

ΜΠΑΡΜΠΕΡ Μ. Ο κόσμος των Mac κόντρα στους Τζιχάντ. Μετ. Α. Φιλιππάτος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 511. Δρχ. 8.320. ISBN 960-032335-6.

THUAL F. Η κρίση στα Βαλκάνια και η Ελλάδα. Μετ. Γ. Ε. Σέκερης. Αθήνα, Ροές, 1998. Σελ. 77. Δρχ.

935. ISBN 960-283-061-1.

Δίκαιο ΓΑΖΕΤΑΣ Κ. Ν. Παραπλανητική δια­ φήμιση και εμπορική ταυτότητα. Β' έκδοση. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 347. Δρχ. 7.000. ISBN 960-236-974-4.

ΒΛΑΧΟΣ Α. Σ. Η οικοδόμηση της δημοκρατίας. Αθήνα, Παπαδήμας, 1999. Σελ. 135. Δρχ. 3.000. ISBN 960-205-446-3.

ΚΟΥΤΣΟΥΚΗΣ Μ. Η υπόθεση Shimoda. Ο πυρηνικός όλεθρος της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι μέσα α­ πό μια δικαστική απόφαση. Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Παντείου Πανεπιστημίου, 1998. Σελ.

119. ISBN 960-7943-01-5.

ΠΑΚΟΥΜΑΤΟΣ Γ. Ασυμβίβαστη πο­ ρεία. Αθήνα, 1998. Σελ. 286. Δρχ.

4.160.

ΜΠΕΗΣ Κ. Ε. Το ελληνικό έλλειμμα κράτους δικαίου. Αθήνα, Ευνομία Verlag, 1998. Σελ. 954. Δρχ. 2.080.

ΙΔΡΥΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ. Οικογένεια - Ευρώπη - 21ος αιώνας: Όραμα και θεσμοί. Πρακτικά Ευρωπαϊκού Φόρουμ. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ.

719. Δρχ. 12.000. ISBN 960-236989-2. ΚΟΥΤΣΟΥΚΗΣ Κ. Σ. Παθολογία της πολιτικής. Όψεις της διαφθοράς στο νεοελληνικό κράτος. Αθήνα, Παπαζήσης, 1998. Σελ. 182. ISBN 960-02-1253-8.

Οικονομία ΣΟΥΛΗΣ Σ. Οικονομική της υγείας. Αθήνα, Παπαζήσης, 1998. Σελ.

372. Δρχ. 6.240. ISBN 960-021294-5. ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Γ. Θ. Στα δεσμό του μυθοποιημένου οικονομι­ κού παραδείγματος. Αθήνα, Ελληνι­ κά Γράμματα, 1998. Σελ. 174. Δρχ.

2.500. ISBN 960-344-577-0.

ΛΑΔΙΚΟΣ Α. Η Βίβλος των Δημοτι­ κών Εκλογών της Ζακύνθου (18661994). Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 187. Δρχ. 2.000. ISBN 960356-962-0.

BEGG D. - FISCHER S. - DORNBUSCH R. Εισαγωγή σιην οικονο­ μική. Τόμος Δ'. Μετ. Σ. Πανταζίδης. Αθήνα, Κριτική, 1998. Σελ.

728. Δρχ. 9.000. ISBN 960-218166-4.

SOMBART W. Ο αστός. Μετ. Κ. Κουτσουρέλης. Αθήνα, Νεφέλη, 1998. Σελ. 401. Δρχ. 7.280. ISBN 960-211-337-5.

ΣΤΕΝΟΥ Κ. Εικόνες του άλλου. Μετ. Σ. Μπενβενίσιε - Μ. Παπαδήμα. Αθήνα, UNESCO-Εξάντας, 1998. Σελ. 159. Δρχ. 14.000. ISBN 960-256-357-5.

ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ Β. Η φάρμα των Ελλήνων. Αθήνα, Παπαζήσης, 1998. Σελ. 95. Δρχ. 1.040. ISBN 960-02-1310-0. ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗΣ Σ. Τούτην την πα­ τρίδα την έχομεν όλοι μαζί. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 226. ISBN 960-03-2352-6.

YUNUS Μ. Για έναν κόσμο χωρίς φτώχεια. Μετ. Δ. Βούβαλη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 467. Δρχ.

5.500. ISBN 960-236-823-3.

ΓΟΥΝΤ Ε. Μ. Η δημοκρατία ενάντια στον καπιταλισμό. Αθήνα, Στάχυ, 1998. Σελ. 283. Δρχ. 4.500. ISBN 960-7151-81-Χ.

ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Ε. Το Κυπριακό Ζήτημα, 1878-1960. Αθήνα, Ελληνι­ κά Γράμματα, 1998. Σελ. 211. Δρχ.

3.000.

ISBN 960-344-599-1.

ΙΩΑΝΝΙΔΟΥ-JOHNSON Α. Προκα­ τάληψη. Ποιος, εγώ; Αθήνα, Ελληνι­ κά Γράμματα, 1998. Σελ. 127. Δρχ.

2.000. ISBN 960-344-560-6. ΜΑΛΑΜΑΣ Λ. Η αξία της γυναίκας και το φεμινιστικό κίνημα. Γιάννινα, Ελεύθερο Πνεύμα. Σελ. 106. Δρχ.

2.080.

Βιβλιογραφικό δελτίο

Λαογραφία ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ. Γ. Η ανακάλυψη του Βυζαντίου στο χώρο της ελληνι­

κής Λαογραφίας. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1998. Σελ. 52. Δρχ. 1.040.

ISBN 960-288-054-6. ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ Α. Θ. Το κρητικό λεξι­ λόγιο. Ηράκλειο, 1998. Σελ. 190. Δρχ. 4.000. ΛΥΔΑΚΗ Α. Οι Τσιγγάνοι στην πόλη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ.

373. Δρχ. 5.200. ISBN 960-032354-2. ΜΑΥΡΟΓΙΑΝΝΗΣ Δ. Οι Σαρακατσάνοι της Θράκης. Τόμος Β'. Αθή­ να, Δωδώνη, 1998. Σελ. 270. Δρχ.

10.400.

ISBN 960-248-959-6. ΧΑΙΡΟΠΟΥΛΟΣ Π. Δ. Ανε'κδοτα και μύθοι στην ποντιακή διάλεκτο. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1998. Σελ. 189. Δρχ. 3.000. ISBN 960343-431-0.

LOUYS Ρ. Εγχειρίδιο καλής συμπε­ ριφοράς κορασίδων για οικοτρο­ φεία. Μετ. Σ. Διονυσοπούλου. Αθή­ να, Άγρα, 1998. Σελ. 97. Δρχ.

2.285. ISBN 960-325-266-2.

McDONALD Μ. Αστρα και αστερι­ σμοί. Μύθοι και παραδόσεις. Μετ. Ρ. Αγγέλου. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ.

120. Δρχ. 8.320. ISBN 960-050827-5.

Γλώσσα

Ιατρική

Η γλώσσα της λογοτεχνίας και η γλώσσα της μετάφρασης. Πρακτικά Ημερίδας. Θεσσαλονίκη, Κέντρο Ελ­ ληνικής Γλώσσας, 1998. Σελ. 140. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7779-07-Χ.

ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Γ. - ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ Σ. Προσεγγίσεις της γέν­ νησης. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 1998. Σελ. 149. Δρχ.

3.000.

ISBN 960-1206-80-6.

ΒΑΡΔΙΑΜΠΑΣΗΣ Ν. Ιστορία μιας λέξης. Τόμος Δ'. Αθήνα, Νέα Σύνο­ ρα, 1998. Σελ. 295. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-236-930-9.

ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΑΚΑ­ ΔΗΜΙΑ. Η φροντίδα του μωρού και του μικρού σας παιδιού. Μετ. Δ. Παπαδάτου. Αθήνα, Ποταμός, 1998. Σελ. 717. Δρχ. 8.500. ISBN 9607563-27-1.

Ελληνική γλώσσα Λεξικό της κοινής νεοελληνικής. Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανε­ πιστήμιο Θεσσαλονίκης / Ινστιτού­ το Νεοελληνικών Σπουδών, 1998. Σελ. 1.532. Δρχ. 18.000. ISBN 960231-085-5. Νέο λεξικό της ελληνικής. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, Σταφυλίδης. Σελ.

1.564. Δρχ. 12.480 (οι δύο τόμοι).

Θ ετικ ές επιστήμες

Παιδαγωγική

ΣΕΞΤΟΥ Π. Δραματοποίηση. Αθή­ να, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 229. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2249-Χ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ Α. Οι μεγάλοι... με τους μικρούς. Αθήνα, 1998. Σελ.

260. Δρχ. 6.030. ISBN 960-908930-5.

KATZENSTEIN L. Viagra. Μετ. Μ. Περαντάκου-Cook. Αθήνα, Ελληνι­ κά Γράμματα, 1998. Σελ. 207. Δρχ.

3.300. ISBN 960-344-595-9.

LAMM S. Το δικαίωμα στο σεξ και το viagra. Μετ. Μ. Ταυρή. Αθήνα, Θυμάρι, 1998. Σελ. 287. Δρχ.

3.850. ISBN 960-349-032-6.

Οικολογία Οικολογία και επιστήμες του περι­ βάλλοντος. Επιμ. Μ. Μοδινός-Η. Ευθυμιόπουλος. Αθήνα, Στοχαστής, 1998. Σελ. 271. Δρχ. 4.160. ISBN 960-303-074-0.

Μαθηματικά ΠΑΠΑΚΥΡΙΛΛΟΥ Τ. Η γαλάζια γά­ τα. Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1998. Σελ. 176. Δρχ. 4.600. ISBN 96086265-0-1.

Εφαρμοσμένες επιστήμες

Γενικά

BOLT Β. Μαθηματικές σπαζοκεφα­ λιές. Τόμος Τ'. Μετ. Σ. Ζαχαρίου. Αθήνα, Κάτοπτρο, 1998. Σελ. 174. Δρχ. 4.680. ISBN 960-7023-74-9.

USPENSKY V. Α. Για το θεώρημα μη-πληρότητας του Godel. Μετ. Θ. Χρισιακόπουλος. Αθήνα, Τροχαλία, 1998. Σελ. 207. Δρχ. 2.080. ISBN 960-7809-43-2.

Τέχνες

Γενικά Γκαλερί Βέρνερ - 1977-1998. Αθή­ να, Άγρα, 1998. Σελ. 293. Δρχ.

18.720. ISBN 960-325-285-9. Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαί­ δεια. Παγκόσμια Τέχνη. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1998. Σελ. 379. Δρχ. 14.500. ISBN 960-213-384-8.

CHADOUR - SAMPSON A. Β. - LALAOUNIS - TSOUKOPOULOU I. Ilias Lalaounis. Athens, Ilias Lalaounis / Jewelry Museum, 1998. Pag. 130. ISBN 960-7417-07-0.

SONTAG S. Για το στυλ. Μετ. Σ. Καλογηράτος. Αθήνα, Καθρέφτης, 1998. Σελ. 72. Δρχ. 1.660. ISBN 960-86001-8-9.

Βιολογία

Εκπαίδευση

ΜΠΡΙΚΑΣ Β. Η αποφασιστική κα­ μπή στη μοριακή βιολογία. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 591. Δρχ.

6.500.

ISBN 960-04-1198-0.

ΤΑΚΟΥ Ε. Προαναγνωστικές δρα­ στηριότητες. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 324. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2208-2.

ΒΟΒΒΙΟ Ν. Γερνώντας. Μετ. Α. Δρακοπούλου. Αθήνα, Πόλις, 1998. Σελ. 331. Δρχ. 3.800. ISBN 9607478-64-9.

Λευκώματα Μικρασιατικά Παράλια. Ρόδος, Rodos Image. Σελ. 221. Δρχ.

16.000.

ISBN 960-90194-6-3. ΚΟΥΣΑΘΑΝΑΣ Π. Ενθύμιου Μύκο­ νού. Τόμοι Α'+Β'. Ηράκλειο, Πανε­ πιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1998. Σελ. 222+332. Δρχ. 25.000 Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό δ ελ τίο

(οι δύο τόμοι). ISBN Set 960-524061-0.

Αρχιτεκτονική ΑΡΦΑΡΑΣ Μ. Ε. Η «κατζιά» το Λαϊκό μονόχωρο σπίτι της ΚαΛύμνου. Αθή­ να, Κάμειρος, 1999. Σελ. 140. Δρχ.

8.320. ISBN 960-7496-06-Χ.

Φωτογραφία

Οικιακή οικονομία

Αττική. ΑγγεΛικό και μαύρο φως. Αθήναι, Ίνδικτος, 1998. ΣεΛ. 195. Δρχ. 10.400. ISBN 960-518-047-2.

ΑΛΙΕΝΤΕ I. Αφροδίτη. Μετ. Κ. Σωτηριάδου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1998. Σελ. 323. Δρχ. 6.300. ISBN 960410-085-8.

Όταν οι δρόμοι. Κείμενο: Μ. Ευσταθιάδη. Φωτογραφίες: Γ. Ροζάκη. Αθήνα, ΟΛκός, 1998. Σελ. 50. Δρχ.

3.850. ISBN 960-7169-83-2.

Ζωγραφική Aynvcop Αστεριάδης. Αθήνα, Δήμος Αθηναίων - Δήμος Λάρισας. Σελ.

238. Δρχ. 12.480. ISBN 960-740108-5. ΒασίΛης Μάρρος. Αθήνα, Ελληνοαμερικανική Ένωση, 1998. ΣεΛ.

213. ΒΛάσης Τσοτσώνης. Ο ζωγράφος των Αγγέλων. Κείμενα: 1. Μ. Χατζηφώτης. Αθήνα, Δήμος Αθηναίων, 1998. ΣεΛ. 127. Δρχ. 10.400. ISBN 960-7233-02-8. Θησαυροί της νεοεΛΛηνικής τέχνης. Η συΛΛογή Γιάννη Περδίου. Κείμε­ να: Ν. ΜισιρΛή - Σ. Λυδάκης. Αθή­ να, Ίδρυμα Ό ρ ο υς Σινά, 1998. ΣεΛ. 313. Δρχ. 15.600. ISBN 96085739-1-2. Ο σκιτσογράφος ΗΛίας Κουμετάκης. Αθήνα, Άγρα / Ε.Λ.Ι.Α., 1998. ΣεΛ.

208. Δρχ. 16.640. ISBN 960-325262-Χ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Β. Τρίκερι. Σχέδια 1948-1953. Αθήνα, ΘεμέΛιο, 1998. ΣεΛ. 109. Δρχ. 5.500. ISBN 960310-243-1. ΦΑΣΙΑΝΟΣ Α. Μικρά-μικρά της Κέ­ ας. Βουρκαριανή, 1998. ΣεΛ. 126. Δρχ. 5.200.

Κ λασ ική φ ιλ ο λ ο γ ία

Αρχαίοι συγγραφείς

ΜΕΛΙΟΣ Ν. - ΜΠΑΦΟΥΝΗ Ε. Νέο ΦάΛηρο. Φωτογραφικό οδοιπορικό. Νέο ΦάΛηρο, 1998. ΣεΛ. 96. Δρχ.

5.000.

ISBN 960-7975-00-6.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Αχαρνείς. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 208. Δρχ.

4.600. ISBN 960-600-688-3.

ΜΕΛΙΟΣ Ν. - ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Α. Κωπαϊς. Φωτογραφικό οδοιπορι­ κό. Πειραιάς, Ι.Μ.Τ.Ι.Ι.Ε., 1998. Σελ. 60. Δρχ. 3.000. ISBN 9607975-01-4.

ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ. Άπα­ ντα. Τόμος 20. Εισ.-μετ.-σχόλ. Φι­ λολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1998. Σελ. 228. Δρχ.

3.120.

ΣΚΟΥΛΑΣ Γ. ΠαΛαιά αυτοκίνητα. Αθήνα, Άμμος, 1998. Σελ. 198. Δρχ. 15.000. ISBN 960-202-193-4.

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Πλούτος. Απόδ.-σχόλ. Κ. Βάρναλης. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 88. ISBN 960-344-490-1.

ΡΙΒΕΛΛΗΣ Π. Άνω τελεία. Αθήνα, Φωτοχώρος. Σελ. 175. Δρχ. 9.000.

ISBN 960-7404-44-0.

NATIONAL GEOGRAPHIC. Οι κα­ λύτερες φωτογραφίες. (Χωρίς εκδο­ τικά στοιχεία). Σελ. 336. Δρχ.

17.680. ISBN 960-7538-04-8.

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Τρωαδίτισσες. Απόδ.σχόλ. Κ. Βάρναλης. Αθήνα, Ελληνι­ κά Γράμματα, 1998. Σελ. 79. Δρχ.

2.600. ISBN 960-344-491-Χ.

Μουσική

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ. Άπαντα. Τόμος 11. Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1998. Σελ.

317. Δρχ. 3.120.

ΤΟΜΠΡΑΣ Σ. Μουσική και σημειο­ λογία. Αθήνα, Γκοβόστης, 1998. Σελ. 294. Δρχ. 4.300. ISBN 960270-803-4.

ΙΩΣΗΠΟΣ. Άπαντα. Τόμος 16. Εισ.μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κά­ κτου. Αθήνα, Κάκτος, 1998. Σελ.

233. Δρχ. 3.120.

FURTWANGLER W. Μουσική και Λόγος. Μετ. Β. Τομανάς. Αθήνα, Printa, 1998. Σελ. 252. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-7408-22-5.

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ. Άπαντα. Τό­ μοι 1, 2. Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1998. Σελ. 197+205. Δρχ. 3.120 (ο κάθε τόμος).

Χορός

ΠΛΑΤΩΝ. Ίων. Εισ.-σχόλ. Μ. I. Πό­ ση. Μετ. Δ. Γ. Σπαθάρας. Αθήνα, Εκδόσεις Του Εικοστού Πρώτου, 1998. Σελ. 157. Δρχ. 2.700. ISBN 960-7058-78-Χ.

Κινηματογράφος

ΡΑΦΤΗΣ Α. Χορός 1900. Αθήνα, Θέατρο Ελληνικών Χορών «Δόρας Στράτου» - Τρόπος Ζωής. Σελ. 237. Δρχ. 12.480. ISBN 960-7118-13-8.

Εθνογραφικός κινηματογράφος και ντοκιμαντέρ. Μετ. Β. Μπαρδή-Γ. ΝικοΛακάκης. Αθήνα, Αιγόκερως, 1998. ΣεΛ. 140. Δρχ. 1.560. ISBN 960-322-106-6.

Αθλητισμός

Γενικό

ΝΟΥΛΑΣ Κ. Λ. Το ερωτικό στον κι­ νηματογράφο. Αθήνα, Αιγόκερως, 1998. ΣεΛ. 158. Δρχ. 1.560. ISBN 960-322-108-2.

ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Μύθος, απάτη και Βαρβαρότητα οι Ολυμπιάδες. Αθήνα, Στάχυ, 1998. Σελ. 299. Δρχ.

5.000.

ISBN 960-7151-85-2.

ΚΟΡΑΗΣ Α. Άπαντα. Τόμοι Β'+Γ'. Αποτύπωση-εισ. Σ. Φασουλάκη. Χίος, 1998. Σελ. 498+482. ISBN Set 960-86301-2-6.

ΦΑΣΙΑΝΟΣ Α. Το ζωγραφείον. Αθήνα, 1998. ΣεΛ. 150. Δρχ. 8.000.

βιβλιογραφικό 6(λτίο

Ενασχολήσεις

Λ ο γ ο τεχ ν ία

■©3

Ποίηση Η σύγχρονη ελληνόφωνη ποίηση στην Κάτω Ιταλία. Θεσσαλονίκη, 1997. Σελ. 391. Δρχ. 6.240. ΑΝΑΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Τ. Άνω τελεία. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1998. Σελ. 29. ΑΝΔΡΕΟΥ Ε. Πολιτεία δηλητήριο περιβολιών. Αθήνα, Ευρωπαϊκό Κέ­ ντρο Τέχνης, 1998. Σελ. 31. ΑΝΤΩΝΙΟΥ Δ. I. Ποιήματα. Αθήνα, Ερμής, 1998. Σελ. 113. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-320-074-3.

ΛΑΓΙΟΣ Η. Θεατρολογία. Ποίηση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ.

28. Δρχ. 1.560. ISBN 960-032344-5. ΛΑΓΙΟΣ Η. Το εικοσιτετράωρο της Δηούς. Ποίηση. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1998. Σελ. 28. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-03-2343-7. ΛΕΜΠΕΣΗΣ Γ. Σου 'γραψα ένα τραγούδι. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 151. Δρχ. 2.600. ISBN 960248-950-2.

ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ Α. Ένας ρομαντικός. Αθήνα, Ερμής, 1998. Σελ. 229. Δρχ. 3.120. ISBN 960-320-073-5.

ΜΑΥΡΟΕΙΔΗ-ΠΑΠΑΔΑΚΗ Σ. Ρω­ μαλέα και λυρική. Αθήνα, Ερμής, 1998. Σελ. 80. Δρχ. 2.080. ISBN 960-320-075-1.

ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ Τ. Όχι πια δάκρυα. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 38. Δρχ. 1.600. ISBN 960-04-1551-Χ.

ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΗΣ Α. Πλέουμε σ' ά­ γνωστα νερά. Αθήνα, Ροδοστάλι, 1998. Σελ. 50.

ΔΕΠΟΥΝΤΗΣ I. Systema naturae. Αθήνα, Μανδραγόρας, 1998. Σελ.

58. ISBN 960-7528-20-4.

ΜΙΣΣΙΟΣ Κ. Γ. Ανθολόγιο Λεσβίων ποιητών. Τόμοι 9, 10. Μυτιλήνη, 1998. Σελ. 781 + 774. ISBN τ. Α' 960-86125-0-0. ISBN t. Β' 96086125-1-9.

ΔΗΜΟΥΛΑ Κ. Ποιήματα. Αθήνα, Ίκα ρο ς, 1998. Σελ. 494. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-7721-36-5. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Π. Ηλιαχτίδες Πολυ­ γύρου (Ποιήματα). Χαλκιδική, Δικη­ γορικός Σύλλογος Χαλκιδικής, 1998. Σελ. 112. ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΑΟΣ Γ. Έκτασις ποιη­ τική. Αθήνα, Ερμής, 1998. Σελ. 57. Δρχ. 2.080. ISBN 960-320-072-7. ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ Β. Η προφητεία του φόνου. Ποίηση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 55. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-03-2345-3. ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ Β. Κ. Ολοκαύτωμα. Ποίηση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 104. Δρχ. 2.080. ISBN 960-03-2346-1.

ΜΟΣΧΟΒΗ Μ. Αιμωδία για τσέλλο και δύο φωνές. Αθήνα, Στιγμή, 1998. Σελ. 87. Δρχ. 2.285. ISBN 960-269-179-4. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Κ. Κ. Πεδία μο­ ναξιάς. Ποίηση. Αθήνα, 1998. Σελ.

79. ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ Τ. Ποιήματα. Τόμοι Α'+Β' + Γ'. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 251+221 + 186. Δρχ. 3.300+ 2.900+2.600. ISBN Set 960-045548-Χ. ΠΗΓΑΔΙΩΤΗΣ Ν. Πορθμείον. Αθή­ να, Γαβριηλίδης, 1998. Σελ. 77. ΠΟΛΥΔΟΥΡΗ Μ. Όλα τα ποιήματα. Αθήνα, Μοντέρνοι Καιροί, 1998. Σελ. 207. Δρχ. 1.040. ISBN 960539-110-4.

Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ.

46. ISBN 960-03-2341-0. ΣΤΑΜΑΤΕΛΟΣ Κ. Εν τω γίγνεσθαι. Αθήνα, Ίδμων, 1998. Σελ. 128. Δρχ. 3.500. ISBN 960-7547-18-7. ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ Γ. Στο νήπιο με στυ­ λό. Ποίηση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 51. Δρχ. 1.560. ISBN 960-03-2304-6. ΦΙΛΗΣ Γ. Α. Σίσυφος. Αθήνα, Εξά­ ντας, 1998. Σελ. 88. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-256-348-6. ΑΡΒΕΛΕΡ Ε. Ελληνική συνέχεια. Ποιήματα ιστορίας. Αθήνα, Ερμής, 1998. Σελ. 62. Δρχ. 3.120. ISBN 960-320-078-6. ΓΚΑΡΙΣΟΝ Ν. Τα εργαζόμενα κορί­ τσια βγαίνουν πάντα χαμένα (;). Μετ. Σ. Τριανταφύλλου. Αθήνα, Νίκη, 1998. Σελ. 64. Δρχ. 1.500. ISBN 960-7974-02-6. ΛΟΡΚΑ Φ. Γ. Τσιγγάνικα τραγούδια. Με σχέδια του ποιητή. Απόδ.-σημ. Α. Ευστρατιάδης. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1998. Σελ. 214. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-03-2351-8.

Πεζογραφία 20 + 1 ιστορίες. Διηγήματα από το διαγωνισμό του ELLE 1998. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 173. Δρχ.

3.120. ISBN 960-03-2320-8. Η Θεσσαλονίκη των παλαιοτέρων συγγραφέων. Επιμ. Ν. Καρατζάς - Α. Χασιώτη. Θεσσαλονίκη, Ιανός, 1998. Σελ. 131. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7771-19-2. Η συλλογή «Ελληνικά διηγήματα» του 1896. Εισ.-κείμ.-λεξιλ. Β. Φ. Τωμαδάκης. Αθήναι, 1998. Σελ. 415. Δρχ. 7.280.

ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Τ. Ποιητική τε­ χνολογία. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 37. Δρχ. 1.600. ISBN 960-041563-3.

ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ενδοφλεβίως. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1998. Σελ. 33.

Μικρή ζωολογία. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 151. Δρχ. 6.500. ISBN 960-600-658-1.

ΚΑΡΥΔΗΣ Ν. Τα ποιήματα 19441984. Αθήνα, Ίκαρος, 1998. Σελ.

248. Δρχ. 4.160. ISBN 960-772135-7.

ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ Μ. Ανάποδα γύρισαν τα ρολόγια. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 28. Δρχ. 1.600. ISBN 960-041556-0.

ΑΓΚΥΡΑΝΟΠΟΥΑΟΥ X. Το ανα­ στάσιμο μυροπωλείο. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 45. Δρχ. 1.000.

ISBN 960-527-092-7.

ΚΟΚΚΑ Ε. Πλάνο λευκό. Ποιήματα. Τρίκαλα, 1998. Σελ. 46. ISBN 96085497-7-9.

ΣΚΛΗΒΑΝΙΩΤΗΣ Γ. Άσμα θραυ­ σμάτων. Ποίηση. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1998. Σελ. 63. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-03-2342-9.

ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΣ Ε. Στην ουρά του μετεωρίτη. Αθήνα, Ακτή-Οξύ, 1998. Σελ. 229. Δρχ. 3.200. ISBN 960-7614-74-7.

ΣΚΟΡΔΙΛΗΣ Ν. Κύκλος. Ποιήματα.

ΑΝΤΑΙΟΣ Π. Η ελπίδα πάγωσε στις

ΚΩΤΣΗ Α. Σμαράγδα. Αθήνα, Γα­ βριηλίδης, 1998. Σελ. 101.

βιβλιογραφικό δελτίο

κορφές. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Οδυσσέας, 1998. Σελ. 286. Δρχ.

3.430. ISBN 960-210-336-1.

ΛΑΔΙΑ Ε. Ο έτυμος λόγος. Διηγήμα­ τα. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 118. Δρχ. 2.000. ISBN 960-527-093-5.

ΑΡΑΚΥΝΘΙΟΥ Ν. Το μυστικό του γί­ γαντα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ. 237. Δρχ. 3.000. ISBN 960236-985-Χ.

ΜΑΖΑΡΗΣ Ξ. - ΜΠΟΥΛΑΔΑΚΗΣ Σ. Ο πάγος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 249. Δρχ. 3.640. ISBN 960-03-2174-4.

ΒΕΛΜΥΡΑΣ Κ. Πουρνάς, ο μικρός σταυραδερφός του Θανάση Διάκου. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ. 247. Δρχ.

2.500.

ISBN 960-05-0820-8.

ΜΑΝΩΛΑΣ Τ. Γιοάννα το κορίτσι της ντροπής. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 187. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-248-947-2.

ΒΙΤΑΛΗ Λ. Εκείνος που τον έλεγαν Μείνε. Αθήνα, 1998. Σελ. 54.

ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Μη σκεπάζεις το ποτάμι. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 55. Δρχ. 1.500. ISBN 960-041535-8.

ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ Σ. Θ. Παιχνίδια του έρωτα. Αθήνα, Γκοβόστης, 1998. Σελ. 110. ISBN 960-270-798-4. ΓΙΑΚΟΥΜΑΚΗΣ Σ. Γ. Η δική μου ά­ νοιξη. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Λογο­ θέτης, 1998. Σελ. 221. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-7217-02-8. ΔΑΝΑΣ Σ. Οι δράκοι του φεγγα­ ριού. Αθήνα, Ακτή, 1998. Σελ. 261.

ISBN 960-7614-59-3. ΔΡΟΣΙΝΗΣ Γ. Άπαντα. Τόμος 6ος: Πεζά (1922-1948). Αθήνα, Σύλλο­ γος Προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βι­ βλίων, 1998. Σελ. 481. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-7133-71-4. ΚΑΛΛΙΟΤΣΟΣ Π. Τον αιώνα που ξύπνησε ο πηλός. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 395. Δρχ. 5.200. ISBN 960-600-725-1. ΚΑΠΩΝΗΣ Λ. Το σημάδι του έρωτα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1998. Σελ.

237. Δρχ. 3.000. ISBN 960-236990-6. ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑΣ Α. Αι φυλακαίτου Ναυπλίου. Αθήνα, Ροές, 1998. Σελ.

92. Δρχ. 925. ISBN 960-283-058-1. ΚΑΡΚΑΒΙΤΣΑΣ Α. Έ θνος υπό σκιάν... Αθήνα, Ροές, 1998. Σελ.

93. Δρχ. 925. ISBN 960-283-060-3. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ Κ. Μέγας δημιουρ­ γός. Διηγήματα. Αθήναι, Ίνδικτος, 1998. Σελ. 155. Δρχ. 2.600. ISBN 960-518-039-1. ΚΕΝΤΡΟΥ-ΑΓΑΘΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Συνοικισμός σιδηροδρομικών. Αθή­ να, Κέδρος, 1997. Σελ. 133. Δρχ.

2.200.

ISBN 960-04-1540-4. ΚΟΥΛΟΥΡΗΣ X. Ν. Κρυφός έρω­ τας. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Νέα Σκέψη, 1998. Σελ. 158. Δρχ. 2.600. β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό S c X ti' o _____

ΜΑΤΣΑΣ Ν. Τ' απομνημονεύματα του Μεγαλέξανδρου. Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1998. Σελ. 197. Δρχ.

5.000.

ISBN 960-200-086-4. ΜΑΥΡΟΛΕΩΝ Ν. Β. Μαριγούλα. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Νέα Θέσις, 1998. Σελ. 386. Δρχ. 5.200. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΥ Α. Όσες φορές ανιέξεις. Β' έκδοση. Αθήνα, Κασιανιώτης, 1998. Σελ. 396. Δρχ. 5.200.

ISBN 960-03-2294-5. ΜΠΟΣΤ. Πεζά κείμενα 1960-1965. Αθήνα, Ερμής, 1998. Σελ. 313. Δρχ. 6.240. ISBN 960-320-076-Χ. ΜΠΟΤΣΗΣ Δ. Ζ. Ο Μαστραλέκος. Διηγήματα. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 95. ISBN 960-248-916-2. ΜΥΡΙΒΗΛΗΣ Σ. Το τραγούδι της γης. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ. 80. Δρχ. 3.120. ISBN 960-05-0828-3. ΝΕΖΗΣ Γ. Η Αφροδίτη στο Πασαλίκι του Ενεβαχιέ. Αθήνα, Παρασκήνιο, 1998. Σελ. 99. Δρχ. 2.080. ISBN 960-7107-59-4. ΝΤΟΥΝΙΑ X. Βρέχει σ' αυτό το όνει­ ρο. Διηγήματα. Αθήνα, Κασιανιώιης, 1998. Σελ. 180. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-03-2299-6. ΠΑΙΟΝΙΔΟΥ Ε. Το τραγούδι των Σειρήνων. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 280. Δρχ. 2.900. ISBN 960600-592-5. ΠΑΠΑΓΕΩΡΠΟΥ Θ. Γ. Στη σκιά του ακροβάτη. Αθήνα, Μανδραγόρας, 1998. Σελ. 56. Δρχ. 1.040. ISBN 960-7528-16-6. ΠΑΣΧΟΣ Π. Β. Ανεβαίνοντας τον Αλιάκμονα. Διηγήματα. Αθήνα,

Αρμός, 1998. Σελ. 238. ISBN 960527-081-1. ΠΑΥΛΙΩΤΗΣ Α. Αρμαγεδών. Μυθι­ στόρημα. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 288. Δρχ. 3.900. ISBN 960600-732-4. ΠΕΡΕΛΗΣ Ν. Η μοναξιά των σκουληκιών. Η μπόμπα. Αθήνα, Δωδώ­ νη, 1998. Σελ. 227. ISBN 960-248909-Χ. ΠΟΛΥΡΑΚΗΣ Γ. Η καρδιά της μά­ νας. Αθήνα, Ψυχογιός, 1998. Σελ.

432. Δρχ. 4.500. ISBN 960-274332-8. ΠΥΡΡΑΣ Γ. Το βαρόμετρο πέφτει. Καταιγίδα. Αθήνα, Γνώση, 1998. Σελ. 167. Δρχ. 2.500. ISBN 960235-618-9. ΡΕΝΟΣ. Αυτός που γαυγίζουν οι σκύλοι. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 188. Δρχ. 2.200. ISBN 960600-707-3. ΡΟΥΤΗΣ Κ. Ιδανική πολιτεία. Αθή­ να, Χάρης Πάτσης. Σελ. 224. Δρχ.

2.600.

ISBN 960-7988-01-9. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X. Ψηλά το κεφάλι, δούλε! Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1998. Σελ. 91. Δρχ. 1.560. ISBN 960-224-838-6. ΣΟΛΟΜΟΣ Α. Εικασία εν Θεώ Κασ­ σιανή. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κασιανιώτης, 1998. Σελ. 156. Δρχ.

3.640.

ISBN 960-03-2300-3. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Α. Δεν ήξερες... δεν ρώταγες! Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 355. Δρχ. 4.200. ISBN 960-041562-5. ΣΑΜΑΡΑΚΗΣ Α. Εν ονόματι. Μυθι­ στόρημα. Γ' έκδοση. Αθήνα, Καστα­ νιώτης, 1998. Σελ. 124. ISBN 96003-2349-6. ΤΖΙΤΖΗ-ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ Ε. Όνομα μυστικό. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Δω­ δώνη, 1998. Σελ. 142. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-248-948-0. ΤΣΙΤΣΕΚΟΓΛΟΥ Φ. Μη πυροβολεί­ τε το χαρταετό. Διήγημα. Μετ. Σ. Ροΐδης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 100. Δρχ. 2.080. ISBN 960-032310-0. ΤΣΙΤΣΕΛΗ Κ. Ο χορός των ωρών. Διηγήματα. Αθήνα, Άγρα, 1998. Σελ. 153. Δρχ. 2.700. ISBN 960325-281-6.

■©0

ΦΟΥΝΤΟΥΖΗΣ Σ. Το ιρελόχαρτο. Διηγήματα. Αθήνα, Ερμής, 1998. Σελ. 94. Δρχ. 2.080. ISBN 960-320077-8. ΧΕΙΜΩΝΑΣ Θ. Ραμόν. Μυθιστόρη­ μα. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ.

118. Δρχ. 1.900. ISBN 960-041550-1. ΑΒΡΙΛ Ν. Η κατάρα. Μετ. Ρ. Τουρκολιά-Κυδωνιέως. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 264. Δρχ. 2.900. ISBN 960-600-681-6. ΑΝΣΓΟΥΩΡΘ Μ. Το νησί του Πασχάλη. Μετ. Ε. Έμκε. Αθήνα, Νεφέ­ λη, 1998. Σελ. 267. Δρχ. 3.500.

ISBN 960-211-410-Χ. ΑΝΤΟΥΝΕΣ Α. Λ. Η φυσική τάξη των πραγμάτων. Μετ. Α. Ψΰλλια. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ.

380. Δρχ. 5.200. ISBN 960-032229-5.

ARIDJIS Η. Ο κύριος της συντέλειας του κόσμου. Μετ. X. Κούλα. Αθήνα, Ενάλιος, 1998. Σελ. 350. Δρχ.

4.365. ISBN 960-536-024-1.

ATKINSON Κ. Στα παρασκήνια του μουσείου. Μετ. Μ. Μαγείρου. Αθή­ να, Scripta, 1998. Σελ. 452. ISBN 960-7909-10-0.

VAZ Κ. Μαριάνα. Μετ. Β. Κοκκίνου. Αθήνα, Ψυχογιός, 1998. Σελ. 416. Δρχ. 4.500. ISBN 960-274-259-3. ΓΈΓΚΙ Φ. Ο φόβος τ' ουρανού. Μετ. Ν. Δομαζάκης. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1998. Σελ. 80. Δρχ. 2.600. ISBN 960-264-145-2.

GUILLOU Ρ. Τα επτά ονόματα του ζωγράφου. Μετ. Α. Εμμανουήλ. Αθήνα, Μέδουσα, 1998. Σελ. 383. Δρχ. 4.400. ISBN 960-7014-19-9. ΔΟΥΜΑΣ Α. Αμμαλάτ Μπέης. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Θ. Κατσικάρος. Αθή­ να, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 264.

ISBN 960-03-2233-3. ΔΟΥΜΑΣ Α. Η κυρία με τις καμέλιες. Μυθιστόρημα. Μετ. Ρ. Χατχούτ. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ.

316. ISBN 960-03-2318-6.

ENT Ν. Η ώρα του πειραματόζωου. Μετ. Ν. Σιδέρη. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1998. Σελ. 248. Δρχ. 4.000.

ISBN 960-264-144-4. ΖΕΡΜΑΝ Σ. Απεραντοσύνες. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Σ. Διαμαντή. Αθήνα,

©&■

Εξάντας, 1998. Σελ. 237. Δρχ.

2.800. ISBN 960-256-361-3.

CAMPBELL R. Έρωτας και θάνα­ τος. Μετ. Τ. Νικογιάννης. Αθήνα, Ακτή-Οξύ, 1998. Σελ. 207. Δρχ.

3.400. ISBN 960-7614-71-2.

MONTALBAN Μ. J. Το κουιντέτο του Μπουένος Άιρες. Μυθιστόρημα. Μετ. Α. Αλεξοπούλου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 518. ISBN 960-03-2240-6.

KIPLING R. Ναουλάκα. Μετ. Ν. Βαρσάκη. Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1998. Σελ. 317. Δρχ. 4.000. ISBN 960268-128-4.

MOODY R. Η πορφυρή Αμερική. Μυθιστόρημα. Μετ. Ε. Μπαρτζινόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 405. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2322-4.

ΚΝΑΪΦΛ Ε. Ανάμεσα σε δύο νύχτες. Μετ. Γ. Δεπάσιας. Αθήνα, Εκκρε­ μές, 1998. Σελ. 184. Δρχ. 2.800.

ISBN 960-7651-11-1.

ΜΠΑΝΒΙΛ Τ. Ο αδιάφθορος. Μετ. Κ. Τζωρίδου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 480. Δρχ. 6.240. ISBN 960-03-2292-9.

ΚΟΛΕΤ. Το τέλος του αγαπημένου. Μετ. Κ. Ταχισής. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 168. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-03-2211-9.

BACHAUA Α. Αντιγόνη. Μετ. Θ. Τραμπούλης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 382. ISBN 960-032235-Χ.

CONSTANT Β. Αδόλφος. Το κόκκι­ νο τετράδιο. Σεσίλ. Μει. Γ. Πρελορέντζος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 366. ISBN 960-03-2326-7.

BARKER C. Hellraiser. Μετ. Ν. Ρούσσος. Αθήνα, Ακτή-Οξύ, 1998. Σελ. 151. Δρχ. 2.850. ISBN 9607614-72-0.

ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ. Η ταυτότητα. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Γ. Χάρης. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ. 188. Δρχ. 3.000.

ISBN 960-05-0826-7.

ΜΠΕΛΑ X. Ο Άγγελος σιωπούσε. Μετ. X. Κοκολάτος. Αθήνα, Πόλις, 1998. Σελ. 260. Δρχ. 3.800. ISBN 960-7478-68-1.

CRICHTON Μ. Μοιραία πτήση. Μετ. Π. Κωνσταντέας. Αθήνα, Bell, 1998. Σελ. 477. Δρχ. 1.800. ISBN 960450-603-Χ.

ΜΠΕΡΛΙΝΓΚ Π. Τα παιδιά του Γκράαλ. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ψυχογιός, 1998. Σελ. 760. Δρχ.

7.400.

ISBN 960-274-230-5.

LAVAGETTO Μ. Η μηχανή του σφάλματος. Μετ. Ν. Κυριαζόπουλος. Αθήνα, Τραυλός, 1998. Σελ. 246. Δρχ. 3.400. ISBN 960-7122-98-4.

BERNHARD Τ. Διόρθωση. Μυθιστό­ ρημα. Μετ. Β. Τομανάς. Αθήνα, Εξάντας, 1998. Σελ. 392. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-256-291-9.

ΜΑΚΚΡΑΚΕΝ Ε. Το σπίτι του γίγα­ ντα. Μετ. Β. Σπυροπούλου. Αθήνα, Οδυσσέας, 1998. Σελ. 313. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-210-338-8.

BLAVATSKY Η. Ρ. Η απίστευτη νε­ κρανάσταση. Μετ. Κ. Παχύδης. Αθή­ να, Ιάμβλιχος, 1998. Σελ. 198. Δρχ.

3.900. ISBN 960-288-089-Χ.

ΜΑΛΟ Ε. Το ναυτόπουλο. Μετ. Α. Πανούσης. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1998. Σελ. 158. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7458-25-7.

ΜΠΟΟΥΛΣ Π. Ο σκόρπιός. Μετ. Ν. Ρέγκας - Δ. Κουμανιώτης. Αθήνα, Απόπειρα, 1998. Σελ. 125. Δρχ.

2.600.

ISBN 960-537-014-Χ.

ΜΕΡΛΙΣ Μ. Α, όπως Αμερική. Μετ. Β. Τσιμπούκης. Αθήνα, Οδυσσέας, 1998. Σελ. 317. Δρχ. 4.160. ISBN 960-210-339-6.

BRAMLY Μ. Αρτεμίσια ή το πάθος της ζωγραφικής. Μυθιστόρημα. Μετ. Μ.-Μ. Σκάρα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998. Σελ. 222. Δρχ.

4.000.

ISBN 960-344-580-0.

MILHAUSER S. Μάρτιν Ντρέσλερ. Μετ. Γ. Παπαδημητρίου. Αθήνα, S cripta, 1998. Σελ. 302. Δρχ.

4.700. ISBN 960-7909-07-0. ΜΟΛΙΝΑ Α. Μ. Πανσέληνος. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Δ. Δημουλάς. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 418. Δρχ.

4.400. ISBN 960-600-682-4.

NAHAI G. Β. Το σεληνόφως πάνω στη λεωφόρο της πίστης. Μετ. X. Σακελλαροπούλου. Αθήνα, Νέα Σύνο­ ρα, 1998. Σελ. 596. Δρχ. 5.000.

ISBN 960-04-0001-Χ. ΝΤΟΣΤΟΠΕΒΣΚΙ Φ. Οι σταθμοί της τρέλλας. Μετ. Β. Δασκαλάκη. Αθή­ β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό δ ελ τίο

να, Παρουσία, 1998. Σελ. 198. Δρχ.

2.500.

ISBN 960-7956-13-3.

DUMEZIL G. «... ο μαύρος καλόγε­ ρος σια γκρίζα ντυμένος θα μπει στη Βαρέν». Μει. I. Παπασπυρίδου. Αθήνα, Τραυλός, 1998. Σελ. 206. Δρχ. 3.500. ISBN 960-7790-00-5.

PINGEOT Μ. Πρώτο μυθιστόρημα. Μετ. Ε. Κρεμμυδά. Αθήνα, Ψυχο­ γιός, 1998. Σελ. 285. Δρχ. 3.600.

ISBN 960-274-325-5. ΠΟΜΠΟ Α. Όπου οι γυναίκες του ΆλαΒρο Πόμπο. Μετ. Δ. Δημουλάς. Αθήνα, Παιόκης, 1998. Σελ. 280. Δρχ. 3.800. ISBN 960-600-540-2.

PULMAN Ρ. Το αστέρι του Βορρά. Μετ. Κ. Κοντολέων. Αθήνα, Ψυχο­ γιός, 1998. Σελ. 438. Δρχ. 5.000.

ISBN 960-274-252-6.

PROULX Α. Εγκλήματα με ακορντε­ όν. Μυθιστόρημα. Μετ. Τ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Κασιανιώιης, 1998. Σελ. 574. Δρχ. 7.280. ISBN 960-032276-7.

RAMBAUD Ρ. Η μάχη. Μετ. Ε. Τσεκούρα. Αθήνα, Τραυλός, 1998. Σελ.

334. Δρχ. 3.950. ISBN 960-712299-2. ΡΕΒΕΡΤΕ Α. Π. Η λέσχη «Δουμάς» ή η σκιά του Ρισελιέ. Μετ. Δ. Δημου­ λάς. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ.

464. Δρχ. 4.900. ISBN 960-600602-6. ΡΟΥΟ Ζ. Ο κόσμος περίπου. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Γ. Ράικος. Αθήνα, Κασιανιώιης, 1998. Σελ. 235. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-03-2290-2.

S cripta, 1998. Σελ. 291. Δρχ.

4.500.

ISBN 960-7909-08-9.

1998. Σελ. 269. Δρχ. 3.640. ISBN 960-7960-04-1.

Αλληλογραφία

ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ Κ.. Σύνδρομο αγο­ ραφοβίας. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 225. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-2286-4.

ΜΑΛΑΜΑΣ Λ. Επιστολικοί λόγοι. Γιάννινα, Ελεύθερο Πνεύμα. Σελ.

287.

Μελέτες Για τον Σαχτούρη. Κριτικά κείμενα. Εισ.-ανθολ. κειμ. Δ. Μέντη. Λευκω­ σία, Αιγαίον, 1998. Σελ. 283. Δρχ.

4.160.

ISBN 963-596-59-2. ΚΑΡΒΕΛΗΣ Τ. Κωνσταντίνος Χατζόπουλος ο πρωτοπόρος. Αθήνα, Σοκόλης, 1998. Σελ. 414. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-7210-74-3. ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ Σ. Η μοτοσυκλέτα στην ελληνική λογοτεχνία. Μελέτη. Θεσ­ σαλονίκη, Ζήτρος, 1998. Σελ. 175.

ISBN 960-7760-32-8. ΜΗΤΣΑΚΗΣ Κ. Ενώτια παμφανόωντα... Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1998. Σελ. 195. Δρχ. 3.640. ISBN 960354-061-1. ΣΑΜΟΥΗΛ Α. Ο Βυθός του καθρέ­ φτη. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1998. Σελ. 387. Δρχ. 3.700. ISBN 960-524-668-8. ΣΑΡΔΕΛΗΣ Κ. Η προσευχή του Μακρυγιάννη. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 144. Δρχ. 2.000. ISBN 960527-084-6. ΣΦΥΡΙΔΗΣ Π. Παραφυάδες. Αθή­ να, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 234. Δρχ. 4.160. ISBN 960-03-2218-Χ.

Δοκίμια

GILSON Ε. Ελοΐζα και Αβελάρδος. Πρόλ.-μετ.-σχόλ. Γ. Μ. Καλιορής. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 269. Δρχ. 3.500. ISBN 960-527-089-9.

THORNTON Β. Έρως. Μετ. Γ. Κονδύλης. Αθήνα, Ακτή-Οξύ, 1998. Σελ. 423. Δρχ. 4.950. ISBN 9607614-69-0. ΡΟΥΣΝΤΙ Σ. Ανατολή-Δύση. Μετά­ φραση Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Ψυ­ χογιός, 1998. Σελ. 195. Δρχ. 2.800.

ISBN 960-274-281-Χ. ΣΝΑΪΝΤΕΡ Γ. Η ποιητική και η πολι­ τική του τόπου. Επιμ. Α. ΣακελλίουΣουλτς. Αθήνα, Οδυσσέας, 1998. Σελ. 364. Δρχ. 4.680. ISBN 960210-333-7.

TABUCCHI Α. Η γαστρίτιδα του Πλάτωνα. Μετ. Α. Χρυσοσιομίδης. Αθήνα, Άγρα, 1998. Σελ. 126. Δρχ.

2.500.

ISBN 960-325-261-1.

HOBSBAWM Ε. Για την ιστορία. Μετ. Π. Ματαλάς. Αθήνα, Θεμέλιο, 1998. Σελ. 339. Δρχ. 5.760. ISBN 960-310-244-Χ.

Θ έατρο

Γενικά

ΣΑΡΑΜΑΓΚΟΥ Ζ. Περί τυφλότητος. Μυθιστόρημα. Μετ. Α. Ψόλλια. Αθή­ να, Κασιανιώιης, 1998. Σελ. 381. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-2323-2.

ΔΕΡΤΙΛΗΣ Γ. Β. Ειρωνεία και σάτιρα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 89. Δρχ. 1.250. ISBN 960-03-2307-0.

Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών 19171997. Αθήνα, Σμπίλιας, 1999. Σελ.

619. Δρχ. 12.480. ISBN 960-255208-5.

SWIFT G. Μαθήματα κολύμβησης και άλλες ιστορίες. Μετ. Ε. Μπελιές. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ. 209. Δρχ.

2.910. ISBN 960-05-0816-Χ.

ΖΟΥΡΑΡΙΣ Κ. Ο δεύτερος δειπνοσοφιστής. Αθήνα, Ίκαρος, 1998. Σελ.

141. Δρχ. 3.120. ISBN 960-772138-1.

ΣΥΝΟΔΙΝΟΥ Α. Πρόσωπα και προ­ σωπεία. Αθήνα, Βλάσσης, 1998. Σελ. 366. Δρχ. 14.560. ISBN 960302-155-5.

JACKSON Μ. Κάτω από τη γη. Μετ. Λ. Σεϊζάνη. Αθήνα, Νεφέλη, 1998. Σελ. 275. ISBN 960-211-402-9.

ΖΟΥΡΑΡΙΣ Κ. Τεθμός A'. Λ.Ο.Κ. Λόγοι οβρίμων καταδρομών. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 244. Δρχ. 3.000.

ISBN 960-527-097-8.

ΧΑΤΖΑΚΗΣ Μ. Το έντεχνο θέατρο σκιών. Αθήνα, Προσκήνιο, 1998. Σελ. 181. Δρχ. 4.160. ISBN 9607057-33-3.

ΤΟΜΕΟ J. Αγαπημένο τέρας. Μετ. Β. Φωτοπούλου. Αθήνα, Σέλας, 1998. Σελ. 127. ISBN 960-724633-0.

ΚΑΡΓΑΚΟΣ Σ. I. Κινούμενη άμμος. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ. 370. Δρχ. 4.500. ISBN 960-527-091-9.

ΧΟΥΣΤΒΕΝΤ Σ. Το μυστικό της Λίλυ Νταλ. Μετ. Λ. Σεϊζάνη. Αθήνα,

ΜΑΡΙΝΑΚΗΣ Π. Καιροί, τόποι, άν­ θρωποι. Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις,

Βιβλιογραφικό δελτίο

Έργα ΑΓΝΩΣΤΟΥ Κ. Έρωτες γυρίνων και κρίνων. Αθήνα, Οδυσσέας, 1998. Σελ. 158. Δρχ. 2.080. ISBN 960210-337-Χ.

-W

ΛΑΖΟΠΟΥΛΟΣ Λ. Η Κυριακή των παπουτσιώυ. Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 162. Δρχ. 1.800. ISBN 960-041575-7. ΑΝΟΥΙΓ Ζ. Κολόμπ. Μετ. Γ. Γρηγορίου. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ.

147. ISBN 960-248-921-9. ΓΚΙΝΤΖΜΠΟΥΡΓΚ Ν. Διάλογος. Παραθαλάσσιο χωριό. Μετ. Ε. Ιωαννίδου-Αδαμίδου. Αθήνα, Δωδώ­ νη, 1998. Σελ. 86. ISBN 960-248926-Χ.

ELIOT Τ. S. Τα θεατρικά. Μετ. Λ. Κ. Βατάκας. Αθήνα, Εξάντας, 1998. Σελ. 483. Δρχ. 6.240. ISBN 960256-363-Χ. ΜΑΡΙΒΩ. Η ψευτοϋπηρέτρια. Μετ. Γ. Βαρβέρης. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 117. ISBN 960-248912-Χ. ΜΙΝΤΛΕΤΟΝ Τ.-ΡΟΥΛΕΫ Ο. Οι αλλοπαρμένοι. Διασκ.-μετ. Γ. Σεβαστίκογλου. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 101. Δρχ. 1.560. ISBN 960248-932-4. ΜΙΣΙΜΑ Γ. Πέντε σύγχρονα έργα No. Μετ. Ε. Μαύρου. Αθήνα, Δωδώ­ νη, 1998. Σελ. 151. ISBN 960-248922-7. ΜΠΑΡΡΥ Τ. Ροζαλιντα. Μετ. Λ. Καλλέργης. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 73. Δρχ. 1.560. ISBN 960-248920-0. ΜΠΩΜΑΡΣΑΙ. Ο κουρέας της Σεβίλης. Μετ. Γ. Γρηγορίου. Αθήνα, Δω­ δώνη, 1998. Σελ. 148. ISBN 960248-886-7.

466. Δρχ. 6.240. ISBN 960-032277-5.

Ιστορία

Αρχαιολογία ΔΩΡΙΚΟΣ Σ. - ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΑΚΗΣ Κ. Οι Ίνκα μιλούσαν ελληνικά. Αθή­ να, Ελεύθερη Σκέψις, 1998. Σελ.

190. Δρχ. 4.160. ISBN 960-793111-4. ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ Π. Προϊστορική αρχαι­ ολογία. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, Ντουντούμης, 1998. Σελ. 878. Δρχ.

27.000 (οι δύο τόμοι). ISBN Set 960-7837-20-7. ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ Κ. Δ. Η αρχαία Ρίθυμνα. Β' έκδοση. Ρέθυμνο, Μίτος. Σελ. 128. Δρχ. 4.090. ISBN 9607857-01-1. ΛΥΡΙΤΖΗΣ I. Το μυστήριο των ελλη­ νικών πυραμιδοειδών. Αθήνα, Ακα­ δημία Δελφικών Μελετών, 1998. Σελ. 218. Δρχ. 4.160. ISBN 96086161-0-7. ΠΑΝΤΕΡΜΑΑΗΣ Δ. Δίον. Αθήνα, Αδάμ, 1997. Σελ. 101. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-500-079-2. ΣΤΑΪΝΧΑΟΥΕΡ Γ. Τα μνημεία και το αρχαιολογικό Μουσείο του Πει­ ραιά. Αθήνα, Τουμπής, 1998. Σελ.

96+Πίν. Δρχ. 2.600. ISBN 960540-333-1.

Μαρτυρίες

ΣΙΣΓΚΑΛ Μ. Οι δακτυλογράφοι. Πρόλ.-μετ. Δ. I. Σφήκας. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 66. Δρχ.

1.560. ISBN 960-248-927-8.

Ωσεί μύρα. Γιάννης Τσαρούχης 1910-1989. Μέριμνα: Αλέξιος Σαββάκης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 630. Δρχ. 12.480. ISBN 96003-2353-4.

ΠΑΒΙΤΣ Μ. Για πάντα και μια μέρα παραπάνω. Μετ. Γ. Ρόσιτς. Αθήνα, Εστία, 1998. Σελ. 103. Δρχ. 1.870.

ISBN 960-05-0825-9.

Προσωπογραφία του Ν. Χατζηκυριάκου-Γκίκα. Αθήνα, Τετράδια Ευθύ­ νης, 1998. Σελ. 181. Δρχ. 4.160.

ISBN 960-7033-84-1.

Μελέτες ΠΟΛΥΜΕΡΟΥ-ΚΑΜΗΛΑΚΗ Α. Θεατρολογικά. Αθήνα, Τροχαλία, 1998. Σελ. 332. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7809-31-9. ΤΣΙΩΛΗΣ Γ. Μυθικό θέατρο, πολιτι­ κή φωνή: ο τραγωδός Αισχύλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ.

©®----------------

ΑΓΓΕΛΟΥ Γ. Οι κομμουνιστές. Μνή­ μες και μαρτυρίες. Αθήνα, Διογένης, 1998. Σελ. 205. Δρχ.

2.600.

ISBN 960-7153-30-8. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Ένας σκηνοθέ­ της θυμάται... Αθήνα, Προσκήνιο, 1998. Σελ. 420. Δρχ. 6.760. ISBN 960-7057-26-0. ΕΠΑΡΧΟΣ Θ. Το οδοιπορικά ενός

ηθοποιού. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 130+Φωτ. Δρχ. 2.600. ISBN 960-248-929-4. ΚΑΡΑΒΙΑ Μ. Οδησσός. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 197. Δρχ. 14.560.

ISBN 960-325-274-3. ΛΕΥΚΑΔΙΤΗΣ Γ. Αναδρομές. Λα­ μία, 1998. Σελ. 255. Δρχ. 3.120. ΔΟΛΑΣ X. Από Δεκέμβρη σε Δεκέμ­ βρη. Αθήνα, Οδυσσέας, 1998. Σελ.

411. Δρχ. 6.240. ISBN 960-210334-5. ΜΑΛΑΜΑΣ Λ. Έναν Αύγουστο στις ΗΠΑ. Γιάννινα, Ελεύθερο Πνεύμα, 1998. Σελ. 112. Δρχ. 2.080. ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ Θ. Τα παιδικά μας χρόνια στην Πλάκα. Αθήνα, Γράμ­ ματα, 1998. Σελ. 137. Δρχ. 5.000.

ISBN 960-229-268-0. ΠΟΥΛΑΚΗΣ Σ. Αλίκη. Αθήνα, Κα­ στανιώτης, 1998. Σελ. 289. Δρχ.

7.280. ISBN 960-03-2370-4.

LEVI Ρ. Το καθήκον της μνήμης. Μετ. X. Σαρακιώτη. Αθήνα, Αγρα, 1998. Σελ. 92. Δρχ. 2.285. ISBN 960-325-268-9.

Βιογραφίες ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ Λ. Η ζωή και ο θάνατος του Γουσταύου Φλουράνς. Μετ. Α. Βουγιούκα. Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1998. Σελ. 492. Δρχ.

6.500. ISBN 960-250-158-8. ΣΥΡΜΟΣ Φ. Ν. Νικόλαος Σύρμος.

1902-1987. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ. 146. Δρχ. 2.600. ISBN 960248-955-3. ΛΥΟΤΑΡ Ζ.-Φ. Με την υπογραφή Μαλρώ. Μετ.-σημ. Ο. Βαρόν-Βασάρ. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ.

501. Δρχ. 6.240. ISBN 960-032281-3.

Ελληνική Ιστορία 200 χρόνια της Χάρτας του Ρήγα.

1797-1997. Πρακτικά Επιστημονι­ κής Ημερίδας. Θεσσαλονίκη, Παρα­ τηρητής, 1998. Σελ. 85. Δρχ. 1.870.

ISBN 960-374-006-3. Ημερολόγια πολέμου και αλληλο­ γραφία 1940-1941. Εισ.-επιμ. Ε. Δ. Μπελιά. Αθήναι, Σύλλογος Προς

Βιβλιογραφικό δελτίο

Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1998. Σελ. 319. Δρχ. 5.200. ISBN 9607133-74-9.

Δράμας. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1998. Σελ. 237. Δρχ. 2.500. ISBN 960-343-452-3.

Θεσσαλονίκη. Επαγγέλματα, παρα­ γωγή - εμπόριο, κοινωνική ζωή, 18ος έως 20ός αι. Πρακτικά. Θεσ­ σαλονίκη, 1998. Σελ. 160. ISBN 960-86310-0-9.

ΜΑΡΚΟΓΙΑΝΝΗ Μ. Ματιές στην Αθήνα που έφυγε. Τόμος Γ'. Αθήνα, Φιλιππότης, 1998. Σελ. 244. Δρχ.

3.640.

Κέρκυρα, μια μεσογειακή σύνθεση. Επιμ. Α. Νικηφόρου. Πρακτικά Διε­ θνούς Συνεδρίου. Κέρκυρα, Πολιτι­ στικός Σύλλογος «Κόρκυρα», 1998. Σελ. 318. Δρχ. 6.500. ISBN 960-85548-1-0. Οι δίκες του Γοργοπόταμου (196466). Ιστορική επιμ.-εισ. Π. Πετρίδης. Αθήνα, Προσκήνιο, 1998. Σελ.

345. Δρχ. 4.680. ISBN 960-705721-Χ. ΓΕΩΡΓΑΝΤΖΗΣ Γ. Α. Προξενικά Αρχεία Θράκης. Τόμος Α'. Ξάνθη, 1998. Σελ. 558. Δρχ. 8.520. ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΣ (ΑΡΧΙΜ.) Η Ναυ­ μαχία της Ναυπάκτου, 7 Οκτωβρίου 1571. Ναύπακτος, 1998. Σελ. 191. Δρχ. 3.120. ΚΑΛΑΪΤΖΑΚΗΣ A. Ζ. Βρόντησι. Το ξακουστό μοναστήρι. Αθήνα, 1998. Σελ. 166. Δρχ. 2.600. ΚΕΝΤΡΟ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥ­ ΝΩΝ / ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΕΡΕΥΝΩΝ. Με την Αρμάδα στο Μό­ ριά 1684-1687. Αθήνα, Ολκός, 1998. Σελ. 115. Δρχ. 5.400. ISBN 960-7169-82-4. ΚΟΛΛΙΑΣ Δ. Η Βοιωτία στον Αγώνα. Αθήνα, Εντός, 1998. Σελ. 128. Δρχ.

2.600.

ISBN 960-8472-26-1. ΚΟΛΟΜΒΑΣ Ν. Α. Μεσολόγγι (1821-1829). Μεσολόγγι, Εκδοτική Άλφα, 1998. Σελ. 299. Δρχ. 4.160.

ISBN 960-7329-20-1. ΚΟΝΟΡΤΑΣ Π. Οθωμανικές θεωρή­ σεις για το Οικουμενικό Πατριαρ­ χείο. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1998. Σελ. 570. Δρχ. 6.500. ISBN 960221-156-3.

ΜΟΤΣΙΑΣ X. Τι έτρωγαν οι βυζαντι­ νοί. Αθήνα, Κάκτος, 1998. Σελ.

222. Δρχ. 2.080. ISBN 960-352513-8. ΝΑΤΣΙΟΣ Δ. Θ. Οι δρόμοι και οι πλατείες της Λαμίας (1852-1998). Αθήνα, Προσκήνιο, 1998. Σελ.

235. Δρχ. 3.640. ISBN 960-705723-6. ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ν. Μ. Οδοιπορικό στην ιστορία της πόλης της Ρόδου μέσα α­ πό τα ονόματα των δρόμων της. Ρό­ δος, Δήμος Ροδίων, 1998. Σελ.

646. ISBN 960-90000-0-0. ΠΑΠΑΠΑΝΝΗΣ Σ. Α. Τα παιδιά της λύκαινας. Αθήνα, Σοκόλης, 1998. Σελ. 643. Δρχ. 7.800. ISBN 9607210-71-9. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Κ. Τέχνη και πολι­ τισμός στην αρχαία Ελλάδα. Αθήνα, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 1998. Σελ.

395. Δρχ. 8.320. ISBN 960-427059-1. ,( ΣΚΙΑΔΑΡΕΣΗ Μ. Ρήγας Βελεστινλής. Αθήνα, Μεταίχμιο, 1998. Σελ.

82. Δρχ. 2.080. ISBN 960-375007-7.

STARK F. Ιωνία. Εισ.-μετ. Ε. Καλκάνη. Αθήνα, Δαμιανός-Δωδώνη. Σελ. 285. Δρχ. 10.400. ISBN 960228-147-2.

Παγκόσμια Ιστορία ΖΕΡΛΕΝΤΗΣ Π. Γ. Ιστορικοί έρευναι περί τας εκκλησίας των νήσων της Ανατολικής Μεσογείου Θαλάσ­ σης. Τόμος Α' (Ανατ.). Αθήνα, Καραβίας, 1998. Σελ. 341. Δρχ. 6.240.

ISBN 960-258-065-8.

ΚΟΡΑΚΙΔΗΣ Α. Η Βέλλα της Ηπεί­ ρου. Αθήνα, Δωδώνη, 1998. Σελ.

271. Δρχ. 5.200. ISBN 960-248930-5.

ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ I. Σ. Ευρωπαϊκή ιστορία (1789-1945): Χρονολογι­ κός πίνακας κυριωτέρων συμβά­ ντων. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1998. Σελ. 47. Δρχ. 1.040. ISBN 960288-052-Χ.

ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Τ. I. Το Περίβλεπτον

TARN W. W. Στρατιωτικές και ναυτι­

β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό 6 c A ti' o

κές εξελίξεις κατά την ελληνιστική ε­ ποχή. Μετ. Δ. Ν. Παυλάκης. Αθήνα, Φ όρμιγξ, 1998. Σελ. 123. Δρχ.

2.700. ISBN 960-8408-05-9.

Ταξίδια Ελλάδα ΓΙΑΚΟΥΜΗΣ X. - ΡΟΥΑ I. Η Ελλά­ δα. Το ταξίδι των ελληνιστών. 18961912. Μετ. Κ. Κολλέτ. Αθήνα, Μπάστας-Πλέσσας, 1998. Σελ. 259. Δρχ. 14.000. ISBN 960-7418-36-0.

Κόσμος ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Δ. Κ. Βοιτυλιώτες, οι Έλληνες της Κορσικής. Θεσσαλονί­ κη, Ερωδιός. Σελ. 237. Δρχ. 3.120. ΜΑΤΒΕΓΕΒΙΤΣ Π. Μεσογειακή σύ­ νοψη. Μετ. Π. Πανταζής. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 224. Δρχ.

4.500.

ISBN 960-600-664-1. ΓΚΩΤΙΕ Θ. Κωνσταντινούπολη. Μετ. Ε. Μπομπολέση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1998. Σελ. 365. ISBN 960-032329-1. ΤΣΑΤΟΥΙΝ Μ. - ΤΕΡΟΥ Π. Παταγωνία ξανά. Μετ. Τ. Κίρκης. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1998. Σελ. 64. Δρχ.

1.600.

ISBN 960-264-141-Χ.

Παιδικά Ελεύθερα αναγνώσματα Ανατολικά του Ήλιου και Δυτικά της Σελήνης. Μετ. Β. Ηλιόπουλος. Αθή­ να, Κάστωρ, 1998. Σελ. 48. Δρχ.

2.900. ISBN 7906-11-Χ. ΑΙΣΩΠΟΣ. Μύθοι. Τόμος Α'. Αθή­ να, Παπαδόπουλος, 1998. Σελ. 32. Δρχ. 2.600. ISBN 960-261-344-2. ΓΑΝΩΤΗΣ Κ. Ο αγαθός και οι δύο ληστές. Αθήνα, Αρμός, 1998. Σελ.

61. ISBN 960-527-096-Χ. ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ Ν. Μεδουσάνθη. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 80. Δρχ. 1.300. ISBN 960-600-557-7. ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΑΚΗ Μ. Αμπρακατατζούμ. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ.

34. ISBN 960-600-712-Χ.

■&&

ΛΑΠΠΑΣ Τ. Παπαφλέσσας. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 128. Δρχ.

1.600.

ISBN 960-600-684-0. ΛΑΠΠΑΣ Τ. Ρήγας Βελεσπνλής. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 144. Δρχ. 1.750. ISBN 960-600-480-5. ΜΠΟΥΛΩΤΗΣ X. Επτά ιστοριούλες γιορτινές και παράξενες, επτά. Αθή­ να, Πατάκης, 1998. Σελ. 62. ISBN 960-600-703-0.

ΑΝΟΙΧΤΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 959.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1708. Δρχ.

Η ΑΡΝΑΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 40. Δω-

ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 88. Δρχ. 1.250.

ΒΙΓΛΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος

ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Μηνιαία ε­ φημερίδα. Τεύχος 73. Δρχ. 600.

6.

ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ Α. Τα Χριστού­ γεννα του τεμπέλη. Διασκ. Κ. Πούλος. Αθήνα, Παπαδάπουλος, 1998. Σελ. 32. Δρχ. 2.600. ISBN 960-261832-9.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του Βιβλίου. Τεύχος 393. Δρχ. 1.800.

ΦΙΛΝΤΙΣΗ Σ. I. Ασήμαντα. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 80. Δρχ.

1.150. ISBN 960-600-582-8.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 111.

ΦΙΛΝΤΙΣΗ Σ. I. Σημαντικά. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 80. Δρχ.

1.150. ISBN 960-600-583-6. ΑΜΛΕΝ Μ. Το τρένο του τρόμου. Μετ. Κ. Τζωρτζή. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 242. ISBN 960-600-465ΛΟΠΙΝΟ Ζ. Αχ και να γινόμουν α­ στέρι. Αθήνα, Αρχιπέλαγος, 1998. Σελ. 31. ISBN 960-7911-21-0. ΜΠΕΝΤΟΒΑ Κ. Οι μαϊμούδες από το ράφι μας. Μετ. Σ. ΟκάλιοδαΣταυρακάκη. Αθήνα, Πατάκης, 1998. Σελ. 136. Δρχ. 1.700. ISBN 960-600-585-2. ΣΕΛΙΝ Λ.-Φ. Η ιστορία του μικρού Μουκ. Αθήνα, Ψ υχογιός, 1998. Σελ. 95. Δρχ. 2.500. ISBN 960-274349-2. ΤΟΛΣΤΟΪ Α. Οι περιπέτειες του Μπουραττίνο. Μετ. Μ. Χάσπαρη. Αθήνα, Απόπειρα, 1998. Σελ. 142. Δρχ. 3.120. ISBN 960-537-015-8.

Περιοδικά

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 52. Δρχ. 750.

ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύ­ χος 206. Δρχ. 1.500. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΠΟΛΙ­ ΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ. Τεύχος 12. Δρχ. 1.800. ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΠΑΝΘΕΟΝ. Τριμηνι­ αία περιοδική έκδοσις. Τεύχος 3. Δρχ. 1.200. ΕΝΔΟΧΩΡΑ. Τεύχος 60. Δρχ.

1.000.

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Γ.Γ.Ε.Τ. Μηνιαίο περιοδικό. Νοέμ.-Δεκ.

1998. ΕΠΙΓΝΩΣΗ. Τεύχος 68. Δρχ. 2. ΕΡΕΥΝΑ. Φύλλο 85. Δρχ. 300. Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 38. ΘΕΜΑΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ. Τρίμηνη επιθεώρηση λογοτεχνίας. Τεύχος 9. Δρχ. 2.000. ΘΕΣΕΙΣ. Τριμηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 66. Δρχ. 1.800. ΘΡΗΙΚΙΟΣ ΑΝΕΜΟΣ. Διμηνιαίο πε­ ριοδικό. Τεύχος 11. Δρχ. 500.

ΑΕΡΟΠΟΣ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 23. Δρχ. 800.

ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση. Τόμος 74. Τεύχος 3.

ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Τεύχος 174. Δρχ. 2.050.

ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Πε­ ριοδική έκδοση. Φύλλο 26. Δρχ.

300.

ΑΛΛΗ ΠΤΗΣΗ. Φύλλο 17. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΒΕΑ. Τεύχος 12.

Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημε­ ρίδα. Φύλλο 111.

ΑΡΒΑΝΟΝ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 5. Δρχ. 1.000.

Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτε­ χνία. Τεύχος 148. Δρχ. 1.500.

1.200.

ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχος 101. Δρχ.

1.500. ΟΜΠΡΕΛΑ. Γράμματα, τέχνες, πολι­ τισμός. Τεύχος 42. Δρχ. 1.000. ΟΥΤΟΠΙΑ. Διμηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 31. Δρχ. 1.500. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΙΚΑ ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Τεύχος 4. Δρχ. 3.120. ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Πνευματική επιθεώ­ ρηση. Τεύχος 104. Δρχ. 300. Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 59. Δρχ. 1.000. ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 88. Δρχ. 2.000. ΡΕΥΜΑΤΑ. Τεύχος 2. Δρχ. 1.800. ΡΙΖΑ ΑΓΡΙΝΙΩΤΩΝ. Περιοδική έκ­ δοση. Τεύχος 32. Δρχ. 2.000. ΣΙΝΕΜΑ. Τεύχος 98. Δρχ. 2.000. ΣΙΦΝΙΑΚΑ. Τόμος ΣΤ', 1998. Δρχ.

3.640. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη περιο­ δική έκδοση. Φύλλο 8. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. Περιο­ δική έκδοση. Τεύχος 412. Δρχ. 700. ΤΡΙΚΑΛΙΝΑ. Τόμος 18ος, 1998. Δρχ. 5.200. Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφι­ κή επιθεώρησις. Τεύχος 102. Δρχ.

1.000.

ΥΠΟΣΤΕΓΟ. Περιοδικό έκφρασης και λόγου. Τεύχος 10. Δρχ. 1.500.

MARKETING AGE. Τεύχος 17. Δρχ.

2.080.

UNICEF ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΣ. Τεύχος 36.

HELLENIC QUARTERLY No 1. Drs. 1.000.

Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό S c A t io

Χτην Κριτικογραφία πιριλαμβάνονται όλ*ς οι ιπύνυμι; Βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουοιάοΐΐς των «λληνικών ckSoocuv που Βημοακύονται στον ημτρήαιο και πτριοΒικό τύπο

Αρ. 394 11ανουάριου - 31 Ιανουάριου 1999

Λεξικά

Αριστοτέλειο Παν/μιο Θεσ/νίκης: Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (X. Ζ. Καρανίκας, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 7/1/99) (Γ. Κεχαγιόγλου, Καθημερινή, 12/1/99)

Μελακοπίδης Κ.: Η ορολογία των διεθνών σχέσεων (X. Ζ. Καρανί­ κας, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 21/ 1/99) Οδηγοί

Εκδ. Κριτική: MBA 10 ημερών (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 14/1/99) Ινστ. Αλεξάντερ Χάμιλτον: Διαχείρι­ ση συμβάσεων (Σ. Χαλιώρης, Κέρ­ δος, 21/1/99) Ημερολόγια

Εκδ. Άγκυρα: Ημερολόγιο 1999 (Μ. Ροΰτσου, Το Βήμα, 3/1/99) Εκδ. Καστανιώτη: Ημερολόγιο 1999. Αποκλειστικά για γυναίκες (Ε. Γκίκα, Έθνος, 3/1/99) Εκδ. Σοκόλη: Ημερολόγιο της Εται­ ρείας Συγγραφέων (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 31/1/99) Κυριαζάκου Β.: Λογοτεχνικό Ημε­ ρολόγιο 1999 (Μ. Θεοδοσοποΰλου, Το Βήμα, 10/1/99) Τριανταφύλλου Σ. (επιμ.): Jazz Ημερολόγιο 1999 (Μ. Αναγνώ­ στου, Ποπ & Ροκ, Ιαν. ’99) Βιβλιογραφίες

Δασκαλόπουλος Δ., Ρώτα Μ.: Βι­ βλιογραφία Αλέξανδρου Κοτζιά κ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ ία

(Κυρ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 19/1/99) Φιλοσοφία

Αξελός Κ.: Βίος στοχαστικός - λιω­ μένη σκέψη (Ε. Γκίκα, Έθνος, 31/1/99) Εκδ. Τυπωθήτω-Γ. Δαρδανός: Φιλο­ σοφία, επιστήμες και πολιτική (Κ. Χαριτάκης, Πριν, 10/1/99) Επίκτητος: Διατριβές (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 3/1/99) Αριές Φ.: Ο άνθρωπος ενώπιον του θανάτου (Φ. Φιλίππου, Αντί, 15/ 1/99) Κίρκεγκαρντ Σ.: Φιλοσοφικά ψιχία ή κνήσματα και περιτμήματα (Θ. Γεωρ­ γίου, Ελευθεροτυπία, 22/1/99) Μπόμπιο Ν.: Ισότητα και ελευθερία (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 21/1/99) Σαρλ Τζ.: Ανακαλύπτοντας ξανά το Νου (Β. Αθανασόπουλος, διαβάζω, 392) Χάιντεγκερ Μ.: Διαμονές. Ταξίδι στην Ελλάδα (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 24/1/99) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 23/1/99) (Ν. Σεβαστάκης, Ελευθεροτυπία, 29/1/99) Ψυχολογία

Κακαβούλης Α.: Γνωστική ανάπτυξη και αγωγή (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 29/1/99) Κρίστεβα Τζ.: Οι νέες αρρώστιες της ψυχής (Κ. Χατζή, Το Βήμα, 24/1/99) Λίντερ Ντ.: Γιατί οι γυναίκες γρά­ φουν περισσότερα γράμματα από ό­ σα στέλνουν; (Α. Μαντόγλου, Ελευ­ θεροτυπία, 22/1/99)

cmpcAcia: ΗΑΙΑΧ ΜΑΓΚΑΙΝΗΧ

Ντομίνιαν Τζ.: Μαθήματα γάμου (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Ιαν. ’99) θρησκεία

Τέρνερ Ά. Κ.: Η ιστορία της Κόλα­ σης (Φ. Φιλίππου, Ανη' 15/1/99) Κοινωνιολογία

Εθνικό Κέντρο Βιβλίου: «Κασσαβέτεια». Το χρονικό μιας βιβλιοθήκης στη Φυλακή Ανηλίκων (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 10/1/99) Παπαγεωργίου Δ.: Μια άλλη Κυρια­ κή: «Τρέλλα» και «αρρώστια» στα ελ­ ληνικά γήπεδα (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24/1/99)

Βρύζας Κ.: Παγκόσμια επικοινωνία. Πολιτιστικές ταυτότητες (Ν. Κολο­ βός, διαβάζω, 392) Κική Γ.: Δίκαιο της πληροφόρησης. Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας (Π. Παυλόπουλος, Το Βήμα, 17/1/99) Μακνέρ Μπ.: Εισαγωγή στην πολιτι­ κή επικοινωνία (Α. Χουλιάρας, Το Βήμα, 17/1/99) Πολιτική-Πολιτικές Επιστήμες

Βενιζέλος Ε.: Διαχρονία και συνέρ­ γεια. Μια πολιτική πολιτισμού (Δ. Μητρόπουλος, Το Βήμα, 24/1/99) Έβερτ Μ.: Ειρηνική επανάσταση για τη Νέα Εποχή (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 5/1/99) Ιωακειμίδης Π.Κ.: Η Συνθήκη του Άμστερνταμ. Νέο πρότυπο ολοκλή­ ρωσης ή σύμπτωμα αποολοκλήρω-

---------------------------Ϊ1ΘΌ

σης; (Π. Αποστολίδης, Το Βήμα, 17/1/99) Καζάκος Π.: Η νέα ατζέντα της αρι­ στερός και άλλα δοκίμια πολιτικός κριτικός (I. Παηαζόση, Ισοτιμία, 16/1/99) Μαυρατσάς Κ.: Όψεις του ελληνικού εθνικισμού στην Κύπρο (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 5/1/99) Μυλωνοπούλου Πολ.: Οι δημόσιοι υπάλληλοι (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 5/1/99) Πρεδελάκης Γ.: Γεωπολιτικό της Ελλάδος (Ρ. Σωμερίτης, Το Βήμα, 3/1/99) (Α. Ηρακλείδης, Ελευθερο­ τυπία, 8/1/99) Σπουρδαλάκης Μ. (επιμ.): ΠΑΣΟΚ. Κόμμα-Κράτος-Κοινωνία (Δ. Σωτηρόπουλος, Το Βήμα, 3/1/99) Βίλντενμαν Ρ.: Η εκλογικό έρευνα. Συμπεριφορά του εκλογικού σώμα­ τος και ανάλυση εκλογών (Σ. Ντάλης, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 14/1/99) Γκίντενς Α.: Ο Τρίτος Δρόμος. Η α­ νανέωση της σοσιαλδημοκρατίας (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 14/1/99) (Σ. Χαλιώ­ ρης, Κέρδος, 12/1/99) Ζακαρία Φ.: From wealth to power.

The Unusual origin of America’s Role (Κ. Γιαννούτσου, Ελευθεροτυ­ πία, 15/1/99) Σαχναζάροφ Γκ.: To τίμημα της ε­ λευθερίας (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 14/1/99) Σενελάρ Μ.: Η τέχνη του κυβερνάν (Σ. Ντάλης, διαβάζω, 392) Χόλμπρουκ Ρ.: Σταματήστε τον πό­ λεμο (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 21/1/99) Οικονομία

Γουλιέλμος Αλ.: Χρηματοδότηση ναυτιλιακών επιχειρήσεων (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10/1/99) Θεοδωρόπουλος Σ.: Η ναυτιλιακό πολιτική της Ε. Έ, (Γ. Ν. Μπασκό­ ζος, Εξπρές, 10/1/99) Καρβούνης Σ.: Βιομηχανικό παραγωγό-Βιομηχανίες επεξεργασίας, τεχνικό, οικονομική και περιβαλλο­ ντική ανάλυση (X. Ζ. Καρανίκας, Ο ικο νο μικός Ταχυδρόμος, 14/ 1/99)

---------------

Κωστάκης Δ.: Franchising: Νομικό και επιχειρηματικό διάσταση (Σ. Χα­ λιώρης, Κέρδος, 5/1/99) Πετράκη-Κώττη Α.: Μακροοικονομι­ κή: Θεωρίες και προτάσεις πολιτικός (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 5/1/99) Σκούντζος Θ.Α.: Θεσμοί και πολιτι­ κές ανάπτυξης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10/1/99) Φράγκος Χρ.: Οικονομικά μαθημα­ τικά (I. Παηαζόση, Ισοτιμία, 23/ 1/99) Χριστοδουλάκης Ν.: Το νέο τοπίο της ανάπτυξης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10/1/99) 'Ελσεν Π.: Λογιστικό (X. Ζ. Καρανί­ κας, Οικ ονομικός Ταχυδρόμος, 21/1/99) Κον-Μπεντίτ Ντ., Ντιαμέλ Ο.: Μικρό Λεξικό του Ευρώ (I. Παηαζόση, Ισο­ τιμία, 9/1/99) (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 21/1/99) (Μ. Αναγνώστου, Ποπ & Ροκ, Ιαν. ’99)

Εργασία

Κοδοσάκης Ε.Δ.: Εργονομία. Στοι­ χεία και αρχές (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10/1/99) Ραπανάκης Π.: Επίκαιρα εργατικά θέματα (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 21/1/99)

Λαογραφία

Αθανασόπουλος Θ.: Σοφάδες. Ο τό­ πος μας, μέρος Β' (Π. Τσιαμούρας, διαβάζω, 392) Καπλάνογλου Μ.: Ελληνική λαϊκή παράδοση (Κ. Δ. Μαλαφάντης, δια­ βάζω, 392) Μαυρογιάννης Δ.: Οι Σαρακατσάνοι της Θράκης (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλε­ όραση, 2/1/99) Λάγκερλεφ Σ.: Ο θρύλος του Γαίστα Μπέρλινγκ (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 17/1/99) Μινανσιάν Κ.: Παραμύθια από την Αρμενία (Ε. Γκίκα, Έθνος, 3/1/99) (X. Κ. Μαραβελίδης, Ναυτεμπορική, 16/1/99)

Δίκαιο

Δημάτραινας Γ.: Αποδοχή & διάθε­

ση προϊόντων εγκλήματος (Σ. Χα­ λιώρης, Κέρδος, 21/1/99) Ζάικος Ν.: Η σύμβαση για το Δίκαιο των συνθηκών μεταξύ κρατών και διεθνών οργανισμών ή μεταξύ διε­ θνών οργανισμών (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 9/1/99) Πουλαντζάς Ν.: Το δίκαιο της θά­ λασσας (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 10/1/99) Διοίκηση-Οργάνωση

Τριανταφυλλάκης Γ.: Το συμφέρον της επιχείρησης ως κανόνας συμπε­ ριφοράς των οργάνων της ΑΕ (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 12/1/99) Εκηαίδευση-Παιδαγωγικιί

Αβδελά Έ.: Ιστορία και σχολείο (Κ. Μάγος, Εκπαιδευτική Κοινότητα, 48) Αθανασιάδης Σ., Λίδερμαν Ντ.: Εγχειρίδιο εκπαίδευσης εκπαιδευ­ τών (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 11.99) Μπονίκος Δ.: Το μέλλον του πανεπι­ στημίου (Γ. Μαρίνος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 7/1/99) Μπούρας Π.: Το σχολείο που χάνε­ ται (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 30/1/99) Χλέπα Ν., Δημητρακοπούλου Π.: Ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας στο χώρο της εκπαίδευσης (Σ. Ντά­ λης, Ο ικονομικός Ταχυδρόμος, 7/1/99) Ανθρωπολογία

Λεβί-Στρος Κ.: Μνήμες μακρινές και πρόσφατες (Σ. Παπασπύρου, Μετρά, Ιαν. ’99) Χέρτζφελντ Μ.: Η ανθρωπολογία μέ­ σα από τον καθρέφτη: Κριτική εθνο­ γραφία της Ελλάδας και της Ευρώ­ πης (Β. Γαλάνη-Μουταφή, Ελευθε­ ροτυπία, 8/1/99) Οικολογία-περιβάλλον

Μοδινός Μ.: Η αρχαιολογία της α­ νάπτυξης (Τ. Νικολόπουλος, Το Βή­ μα, 24/1/99) Μοδινός Μ., Ευθυμιόπουλος Η. (εκ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ ία

πιμ.): Οικολογία και επιστήμες του περιβάλλοντος (Τ. Νικολόπουλος, Το Βήμα, 24/1/99)

Λιάπης Α.: Γλωσσάριο της Ρωμανί (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 22/1/99) Νάκας Θ.: Γλωσσοφιλολογικά Α' (Η. Κεφάλας, Καθημερινή, 26/1/99)

Ιατρική-Υγεία

Παπανικολάου Γ. Κ.: Παχυσαρκία και αδυνάτισμα (Κ. Τσιάκαλος, Εξπρές, 24/1/99) Επιστήμες-Τεχνολογία

Μπρίκας Β.: Η αποφασιστική καμπή στη μοριακή βιολογία (Ρ. Ματζουράνη, Αυγή, 24/1/99) Βάρθαϊμ Μ.: Το παντελόνι του Πυθα­ γόρα (Π. Τσιαμοΰρας, διαβάζω, 392) Βεμπέρ Ρ.: Επιστήμονες και άγιοι. Η αναζήτηση της ενότητας (Π. Τσιαμούρας, διαβάζω, 392) Γκανάσια Ζ.: Οι γνωσιακές επιστή­ μες (Π. Τσιαμοΰρας, διαβάζω, 392) Μπρίτις Μέντικαλ Ασοσιέισον: Το γενετικό μας μέλλον (Π. Τζαμαλίκος, Ελευθεροτυπία, 22/1/99) Ρίφκιν Τζ.: Ο αιώνας της βιοτεχνο­ λογίας. Γενετικό εμπόριο και η αυγή του κόσμου (Ντ. Σιώτης, Το Βήμα, 10/1/99) Φίνεγκαν Ο.: Cold New World (Ντ. Σιώτης, Το Βήμα, 10/1/99) Αρχιτεκτονική

Φιλιππίδης Δ. (επιμ.): Σπίτια του ’30. Μοντέρνα αρχιτεκτονική στην προ­ πολεμική Αθήνα (Σ. Γιακουμακάτος, Το Βήμα, 10/1/99) Ωραιόπουλος Φ.: Ο νεοελληνικός λόγος για την αρχιτεκτονική και την πόλη: Το Χωρικό Μοντέλο της Ελλη­ νικής Ανατολής (Θ. Μουτσόπουλος, Αντί, 29/1/99)

Τέχνες

Αργκάν Τζ. Κ.: Η μοντέρνα τέχνη (Ε. Μαχαίρα, Επενδυτής, 23/1/99) Γκόμπριχ Έ.: Το χρονικό της τέχνης (Χρ. Καρμής, Ημερησία, 25/1/99) (Ε. Μαχαίρα, Επενδυτής, 23/1/99) (Μ. Στεφανίδης, Αν π, 29/1/99) Χόλινγκγουορθ Μ.: Η τέχνη στην ι­ στορία του ανθρώπου (Κ. Ανέστη, Επενδυτής, 23/1/99) Αρχαία Ελλάδα

Κασέλ Ρ., Όσην Σ.: Poetae Comici Graeci (Σ. Αποστολίδης, Ελευθερο­ τυπία, 15/1/99) Μομιλιάνο Α.: Ξένη σοφία: Τα όρια του εξελληνισμοΰ στην αρχαιότητα (Δ. Κυρτάτας, Ελευθεροτυπία, 15/1/99) Ντόβερ Κ. Τζ.: Η ομοφυλοφιλία στην αρχαία Ελλάδα (Κ. Λειβαδίτης, Ημε­ ρησία, 18/1/99) Κλασική Φιλοσοφία-Λογοτεχνία

Ομήρου Οδόσσεια: Ραψωδία π' (Α. Σταμάτης, διαβάζω, 392) Απουλήιος: Ο χρυσός γάιδαρος (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 15/1/99) Κένεϊ Ε., Κλόζεν Γ. Β.: Ιστορία της λατινικής λογοτεχνίας (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 16/1/99) Χάνσον Β. Ντ.: Who killed Homer? (Α. Παπαρσένος, To Βήμα, 10/1/99) Ανθολογίες

Γλώσσα

Ελληνική Σημειωτική Εταιρεία: Άνθρωπος ο σημαίνων (Δ. Τσατσούλης, διαβάζω, 392) Βολόσινοφ Β.: Μαρξισμός και φιλο­ σοφία της γλώσσας (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 22/1/99) Εκδ. Παπαζήση: International Learning System (I. Παπαζήση, Ισο­ τιμία, 9/1/99)

κριτικογραφία

Δασκαλόπουλος Δ. (επιμ.): Παρωδίες καβαφικών ποιημάτων 1917-1997 (Χρ. Καρμής, Ημερησία, 14/1/99) Εκδ. Ιανός: Η Θεσσαλονίκη των παλαιότερων συγγραφέων (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24/1/99) Λορεντζάτος Ζ. (επιμ.): Άγγελος Σικελιανός. Ανθολόγηση (Γ. Κοροπούλης, Καθημερινή, 19/1/99) (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευθεροτυπία, 29/1/99)

Ποίηση

Αντωνίου Τ.: Η Αποκάλυψη (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζοσπάστης, 21/1/99) Αυγουστάκης Σ.: Ιχνηλάτης ονείρων (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 2/1/99) Βαλαωρίτης Ν.: Αλληγορική Κασ­ σάνδρα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθε­ ροτυπία, 15/1/99) Δαράκη Ζ.: Ωσάν λέξεις (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 10/1/99) Δημουλά Κ.: Ενός λεπτοΰ μαζί (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Ιαν. ’99) Ελύτης Οδ.: Εκ του πλησίον (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 8/1/99) Καβαφάκη Μ.: Η βεβαιότητα στο σό­ μπαν (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης, 28/1/99) Καπερνάρος Τ.: Οσημέραι (Α. Μά­ τσου, Καθημερινή, 5/1/99) Καρΰδης Ν.: Ποιήματα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 24/1/99) Κατσίμης Σ.: Τα ποιήματα (Κ. Βαλέ­ τας, Ραδιοτηλεόραση, 2/1/99) Μαρκόπουλος Γ.: Μη σκεπάζεις το ποτάμι (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθε­ ροτυπία, 29/1/99) (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 24/1/99) Ντέντες Β.: Πού είσαι μάνα μου θά­ λασσα (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόρα­ ση, 2/1/99) (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 22/1/99) Παπαδάκη Α.: Στη Βασίλιδα του ε­ ξώστη (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθε­ ροτυπία, 15/1/99) (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 17/1/99) Πασχάλης Σ.: Κωμωδία (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 31/1/99) Πατρίκιος Τ.: Ποιήματα III (Ε. Χλιμίντζα, Επενδυτής, 16/1/99) Πιερής Μ.: Σ’ όνειρο η πατρίδα (Β. Καραλής, διαβάζω, 392) Πλαστήρα Ό.: Η μέρα μία μετά παν­ σέληνο (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ριζοσπάστης, 28/1/99) Σαχτούρης Μ.: Ανάποδα γύρισαν τα ρολόγια (Ε. Γκίκα, Έθνος, 31/1/99) (Ν. Δαββέτας, Το Βήμα, 10/1/99) (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 19/1/99) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευ­ θεροτυπία, 24/1/99) (Ε. Χλιμίντζα, Επενδυτής, 16/1/99) Σιατόπουλος Δ.: Ποίηση ζωής (Σ. I.

-------------------------- ΟΘ®

Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 23/1/99) Σούλα-Τσαφαρά Κ.: Το αόρατο λου­ λούδι (Φ. Ζαμπάθα-Παγουλάτου, Ρι­ ζοσπάστης, 28/1/99) Φίλης Γ.: Σίσυφος (Ε. Γκίκα, Έθνος, 10/1/99) Μπουτλέρ Σ., Βερλέν Π.: 25+6 Ποι­ ήματα (Ε. Χλιμίντζα, Επενδυτής, 16/1/99) Πεζογραφία

Αθανασιάδης Τ.: Μεσαιωνικό τρίπτυχο (Κ. Γάλλος, Καθημερινή, 5/1/99) Αλαδέρας Τ.: Ως κυλιόμενος τάπης (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 24/1/99) Αναστασέα Ν.: Αυτή η αργή μέρα προχωρούσε (Ε. Κοτζιά, Καθημερι­ νή, 24/1/99) Αρανίτσης Ε.: Λεπτομέρειες για το τέλος του κόσμου (Γ. Κοροπούλης, Καθημερινή, 26/1/99) Αριστηνός Γ.: Η εκδίκηση του συγ­ γραφέα (Μ. Μαρκίδης, Ελευθεροτυ­ πία, 15/1/99) Αρμένης Γ.: Μυρωδιά από χώμα (Β. Παππά, Αυριανή, 24/1/99) Βαμβουνάκη Μ.: Οι παλιές αγάπες πάνε στον Παράδεισο (Β. Παππά, Αυριανή, 17/1/99) Βαμδουνάκη Μ.: Χρόνια πολλά γλυκιά μου (Β. Παππά, Αυριανή, 31/1/99) Γιοβάννα: Ο δρόμος για το νότο (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 10/1/99) Γρηγοριάδης Θ.: Τα νερά της Χερ­ σονήσου (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Ιαν. ’99) Δημητρίου Σ.: Η φλέβα του λαιμού (Ε. Γκίκα, Έθνος, 17/1/99) (Μ. Θεο­ δοσοπούλου, Το Βήμα, 31/1/99) (Κ. Καλημέρης, Μακεδονία, 3/1/99) (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 26/1/99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 31/1/99) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22/1/99) Δούναβη Λ.: Η αγία συνάδελφος (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, Π/1/99) Ζουμπουλάκη Μ.: Φεύγα! (Έ. Χουζούρη, Ελευθεροτυπία, 8/1/99) Ευσταθιάδη Μ.: Όταν οι δρόμοι (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 31/1/99) Θεοτόκης Κ.: Η τιμή και το χρήμα (Β. Παππά, Αυριανή, 17/1/99)

---------------

Ιωακείμ Β.: Ζωολόγιον (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 31/1/99) Καλλιφατίδης Θ.: Ποια είναι η Γαβριέλα Όρλοβα; (Ε. Ζωγράφου, Ρι­ ζοσπάστης, 21/1/99) Καλιότσος Π.: Τον αιώνα που ξύ­ πνησε ο πηλός (Ε. Γκίκα, Έθνος, 31/1/99) (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 17/1/99) Κάσδαγλης Ε. X.: Ιστορίες πριν άπό το σεισμό (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 392) Κατσουλάρης Κ.: Το σύνδρομο της Μαργαρίτας (Κ. Πετρόπουλος, Diva, Ιαν. ’99) Κέντρου-Αγαθοπούλου Μ.: Συνοικι­ σμός σιδηροδρομικών (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 3/1/99) Κεσίσογλου Β.: Ο χαμένος κρίκος (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 10/1/99) Λάίνά Μ.: Το φαγητό (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 17/1/99) (Δ. Χουλιαράκης, Το Βήμα, 3/1/99) Λεονάρδος Γ.: Μπαρμπαρόσα, ο πειρατής (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 15/1/99) Λιαροπούλου Έ.: Πλην ενός (Ε. Κο­ τζιά, Καθημερινή, 10/1/99) Μαθές Γ.: Ο Γερανός (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 30/1/99) Μαραγκόπουλος Ά.: Οι ωραίες ημέ­ ρες του Βενιαμίν Σανιδόπουλου (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 3/1/99) Μαρκάκης Μ.: Ιστορίες των βράχων (Δ. Τσατσούλης, διαβάζω, 392) Μάρκαρης Π.: Άμυνα ζώνης (Κ. Καρακωτιάς, Εξουσία, 11/1/99) Μάτεσις Π.: Πάντα καλά (Ά. Σουλογιάννη, διαβάζω, 392) Μάτσου Α.: Γέλια (Βασ. Χατζηβασιλείου, Μακεδονία, 3/1/99) Μιχαλοπούλου Α.: Όσες φορές αντέξεις (Α. Μιχαλοπούλου, Εποχή, 10/1/99) (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 3/1/99) (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Ιαν. ’99) (Σ. Τσακνιάς, Το Βήμα, 10/1/99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 3/1/99) Μπακόλας Ν.: Μπέσα για μπέσα ή ο άλλος Φώτης (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 3/1/99) Μωυσείδης Σ.: Τάλως, ο τρόμος που ήρθε απ’ το χθες (Κ. Βαλέτας, Ρα­ διοτηλεόραση, 30/1/99) Ντουνιά Χρ.: Βρέχει σ’ αυτό το όνει­

ρο Το Βήμα, 17/1/99) (Δ. Κόκορης, Αντί, 15/1/99) (Ε. Κοτζιά, Καθημερι­ νή, 10/1/99) (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 31/1/99) Ξενόπουλος Γρ.: Όσα παίρνει ο ά­ νεμος (Β. Παππά, Αυριανή, 10/1/99) Ξενόπουλος Γρ.: Ρηγγίνα Λέζα (Β. Παππά, Αυριανή, 24/1/99) Παναγιωτόπουλος Ν.: Ο Ζίγκι απ’ τον Μάρφαν. Το ημερολόγιο ενός ε­ ξωγήινου (Β. Ρούβαλης, διαβάζω, 392) Παπαθανασοπούλου Μ.: Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα (Μ. Θεοδοσοπού­ λου, Το Βήμα, 17/1/99) Πατρικαλάκης Φ.: Το μίσος δεν εί­ ναι μέλι που τελειώνει (Ε. Γκίκα, Έθνος, 3/1/99) Παυλιώτης Α.: Αρμαγεδών (Κ. Καρακωτιάς, Εξουσία, 11/1/99) Ραπτόπουλος Β.: Το παιχνίδι (Κ. Καρακωτιάς, Εξουσία, 25/1/99) Σαμαράκης Α.: Εν ονόματι (Ε. Γκί­ κα, Έθνος, 10/1/99) Σταμάτης Αλ.: Ο έβδομος ελέφαντας (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 10/1/99) Σφακιανάκης Ά.: Δεν ήξερες...δεν ρώταγες! (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 10/1/99) Σωτηρίου Κ.: Κονιραπόσιο. Αφηγή­ ματα της πόλης (Ε. Κοτζιά, Καθημε­ ρινή, 3/1/99) Τριανιαφυλλίδης Β.: Happy Birth­ day, Νίκο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17/1/99) (Χρ. Σιάφκος, Αδέ­ σμευτος Τύπος, 24/1/99) Τσιτσέλη Κ.: Ο χορός των ωρών (Χρ. Παπαγεωργίου, Αυγή, 17/1/99) Φακίνος Ά.: Το όνειρο του πρωτο­ μάστορα Νικήτα (Κ. Ανέστη, Επεν­ δυτής, 23/1/99) (Χρ. Καρμής, Ημε­ ρήσια, 16/1/99) Φουτουντζής Στ.: Το τρελόχαρτο (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 3/1/99) (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Ιαν. ’99) Χατζηβασιλείου Βασ.: Δέκα Βήματα στην άμμο (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευ­ τος Τύπος, 31/1/99) Χατζηνικολάου Λ.: Επιστροφή από τη λήθη (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 15/1/99) (Μ. Πανώριος, Καθημερι­ νή, 12/1/99) (Β. Ραπτόπουλος, Κλικ, Ιαν. ’99) Χειμωνάς Θ.: Ραμόν (Ν. Βατόπουλος, Καθημερινή, 9/1/99)

κριτικογραφία

Χωμενίδης Χρ.: Η φωνή (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Ιαν. ’99) Αλιέντε I.: Αφροδίτη (Α. Βασιλάκου, Μέτρο, Ιαν. ’99) (Ε. Γκίκα, Έθνος, 3/ 1/99) (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 8/1/99) Αμάντο Ζ.: Ο πόλεμος των Αγίων (Β. Αθανασόπουλος, διαβάζω, 392) Ανκομπ Ρ.: Η κρυφή ζωή του Λάζλο, Κόμη Δράκουλα (Β. Ραπτόπουλος, Κλικ, Ιαν. ’99) Άνσγουορθ Μπ.: Το νησί του Πασχάλη (Ν. Βατόπουλος, Καθημερινή, 17/1/99) (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Ιαν. ’99) (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 31/1/99) Άτγουντ Μ.: Το άλλο πρόσωπο της Γκρέις (Α. Καστρινάκη, Ελευθεροτυ­ πία, 22/1/99) Βάλζερ Μ.: Πίδακας ψυχής (Σ. Μό­ σκοβου, Το Βήμα, 24/1/99) Ατκινσον Κ.: Στα παρασκήνια του μουσείου (Ντ. Τσιμπούκη, Το Βήμα, 31/1/99) Βιντάλ Γκ.: Ιουλιανός (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17/1/99) Γέγκι Φ.: Ο φόβος τ’ ουρανού (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 19/1/99) Γιανγκ Κ.: Τα καλά κορίτσια (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 2/1/99) Γιοσιμότο Μπ.: Αμρίτα (Κ. Ανέστη, Επενδυτής, 23/1/99) Γκάρλαντ Ά.: Η παραλία (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 3/1/99) Γουολ Α.: Ο κύκλος των χαμένων... καλλιτεχνών (Τ. Γουδέλης, Ελευθε­ ροτυπία, 22/1/99) Έλιοτ Τζ.: Το πέπλο/Ανασηκώνοντας το πέπλο (Β. Αθανασόπουλος, Ελευθεροτυπία, 29/1/99) Έφρον Ν.: Οι δεκατρείς συνταγές της απιστίας (Λ. Εξαρχοπούλου, δια­ βάζω, 392) Κινγκ Σ.: Το πράσινο μίλι (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 30/1/99) Κίπλινγκ Ρ.: Ναουλάκα, μια ιστορία Δύσης και Ανατολής (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 28/1/99) Κοέλο Π.: Ο Αλχημιστής (Β. Παππά, Αυριανή, 3/1/99) Κολέτ: Η γέννηση της μέρας/Το σπίτι της Κλωντίν/Το τέλος του αγαπημέ­ νου (Λ. Λυχναρά, Το Βήμα, 31/1/99) Κούμπιν Ά.: Η άλλη πλευρά (Κ. Καλφόπουλος, Ελευθεροτυπία, 22/1/99) Κούντερα Μ.: Η ταυτότητα (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 17/1/99) κ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ ία

Λεσκόβ Ν.: Λαίδη Μακβέθ του Μτσενκ (Β. Ραπτόπουλος, Κλικ, Ιαν. ’99) Λε Τουζ Γκ.: Ηάφνιασέ με (Ά. Χρονάκη, διαβάζω, 392) Λόντον Τζ.: Ιστορίες από τον Ειρηνι­ κό (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 16/1/99) Λοτζ Ντ.: Ούτε γάτα ούτε ζημιά (Σ. Παπασπύρου, Μετρά, Ιαν. ’99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 3/1/99) Μάθεσον Ρ.: Θα σε βρω στον παρά­ δεισο (Ε. Γκίκα, Έθνος, 31/1/99) Μανσέτ Ζ.-Π., Μπαστίντ Ζ.-Π.: Αφή­ στε τα πτώματα να μαυρίσουν στον ήλιο (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 24/ 1/99) Μάντοξ Ρόμπερτς Τζ.: Εφτά φόνοι στο Φόρουμ (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Ιαν. ’99) Μάξγουελ Ρ.: Άννα Μπολέιν και Ελι­ σάβετ (Ν. Γ. Ευδάκης, Madame Figaro, Ιαν. ’99) Μαχφούζ Ν.: Φλυαρία πάνω στο Νείλο (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Ιαν. ’99) Μέλβιλ X.: Γουάιτ - Τζάκετ (Ο Ασπροφόρης) ή, Ο κόσμος σε ένα πολεμικό πλοίο (I. Παπαζήση, Ισοτι­ μία, 23/1/99) Μιλχάουζερ Σ.: Μάρτιν Ντρέσλερ. Η ιστορία ενός ονειροπόλου (Τ. Γου­ δέλης, Ελευθεροτυπία, 15/1/99) Μιρέ Φ.: One ferine (Λ. Προγκίδης, Ελευθεροτυπία, 8/1/99) Μίτσελ Μ.: Όσα παίρνει ο άνεμος (Β. Παππά, Αυριανή, 10/1/99) Μολίνα Μ.: Πανσέληνος (Τ. Γουδέ­ λης, Ελευθεροτυπία, 29/1/99) Μπάουντεν Ν.: Μια γυναίκα όπως ε­ γώ (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 16/1/99) (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 3/1/99) Μπάρκερ Π.: Ο δρόμος των φαντα­ σμάτων (Π. Κουνενάκη, Καθημε­ ρινή, 24/1/99) (Ν. Γ. Ξυδάκης, Madame Figaro, Ιαν. ’99) Μπέκετ Σ.: Πρόζες, 1945-1980 (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 8/1/99) Μπέρνχαρντ Τ.: Διόρθωση (Σ. Χαϊμαντά, Ημερήσια, 12/1/99) Μπέρτζες Μ.: Junk (Β. Ηλιόπουλος, Αυγή, 24/1/99) Ναγκάι Κ.: Το χρονικό της εποχής των βροχών (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Ελευθεροτυπία, 15/1/99)

Ντάγκερμαν Σ.: Το καμένο παιδί (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 3/1/99) Ντε Βίντερ Λ.: Η πείνα του Χόφμαν (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 23/1/99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 3/1/99) Ντοστογιέφσκι Φ.: Ένα γλυκό κορί­ τσι (Μ. Αντωνιάδου, Bazar, Ιαν. ’99) Ουγκό Β.: Ο άνθρωπος που γελά (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 16/1/99) (Ε. Γκίκα, Έθνος, 24/1/99) (Αρ. Ελληνούδη, Ριζοσπάστης, 10/1/99) Ουελμπέκ: Τα στοιχειώδη σωματίδια/Επέκταση του πεδίου της πάλης (Κ. Κατσουλάρης, Το Βήμα, 31/1/99) Ουίντσεστερ Σ.: Ο καθηγητής και ο τρελλός (Α. Παπαδοπούλου, Το Βή­ μα, 24/1/99) Πελεκάνος Τζ.: Ο βασιλιάς του πεζο­ δρομίου (Σ. Παπασπύρου, Μετρά, Ιαν. ’99) Πέρεθ-Ρεβέρτε Α.: Η Λέσχη Δουμάς ή Η σκιά του Ρισελιέ (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύπος, 8/1/99) Πετάν Ζ.: Αφορισμοί (Ε. Γκίκα, Έθνος, 31/1/99) Πόμπο Α.: Όπου οι γυναίκες (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 21/1/99) Προυστ Μ.: Αναζητώντας το χαμένο χρόνο (Π. Πούλος, Αυγή, 17/1/99) (Λ. Τσιριμώκου, Το Βήμα, 24/1/99) Ροσέ Α.: Ζιλ και Ζιμ (Ν. Ησαΐα, Το Βήμα, 10/1/99) (Κ. Πετρόπουλος, Diva, Ιαν. ’99) Ρουσντί Σ.: Ανατολή-Δύση (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31/1/99) (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 19/1/99) Σγιεβάλ Μ., Βαλέε Π.: Ροζάννα (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 24/1/99) Σεπούλβεδα Λ.: Αν δεν έχεις πού να κλάψεις (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιο­ φόρος, 3/1/99) Σλινκ Μπ., Ποπ Β.: Απόδοση δικαι­ οσύνης (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 15/1/99) (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 19/1/99) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 9/1/99) (Φ. Φιλίππου, Το Βήμα, 24/1/99) Σλινκ Μπ.: Διαβάζοντας στη Χάννα (Η. Μαγκλίνης, διαβάζω, 392) Σόνταγκ Σ.: Ο εραστής του Ηφαι­ στείου (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 7/1/99) Σουιφτ Γκ.: Τελευταίες εντολές (Κ. Πετρόπουλος, Diva, Ιαν. ’99) Ταμπούκι Α.: Η γαστρίτιδα του Πλά­

--------------------------0@©

τωνα (Β. ΧατζηΒασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 10/1/99) Τζέιμς Ντ.: Μόνστρουμ (Χρ. Σιάφκος, Ελεύθερος Τύπος, 22/1/99) Τσάντρα Β.: Ιστορίες της Βομβάης (Β. Ραπτόπουλος, Κλικ, Ιαν. ’99) Φοβζερολά Μ.: Συνωμοσία στο Νεί­ λο (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31/ 1/99) Φορντ Ρ.: Κομμάτι από την καρδιά μου (Κ. Ξ. Γιαννόπουλος, διαβάζω, 392)

Φρέντρικσον Μ.: Οι κόρες της Χάννα (Β. Κατσοΰνα, Νέον, 28/1/99) Χάμετ Ντ.: Ο αδύνατος άντρας (Τ. Γουδέλης, Ελευθεροτυπία, 8/1/99) Χάρισον Κ.: Το φιλί (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 14/1/99) Χέγκεν Κ.: Υποψίες (I. Παπαζάση, Ισοτιμία, 30/1/99) Χόθορν Ν.: Το άλικο γράμμα (Η. Μαγκλίνης, διαβάζω, 392) Μελέτες

Γουλανδρής Ν.: 300 δελτία (19351975) για τον Δημήτρη Χατζή (Μ. Θεοδοσοπούλου, Το Βήμα, 10/ 1/99) Ηλιοπούλου-Ρογκάν Ντ.: Σκλάβος, ο γλύπτης που έκανε την ύλη πνεύ­ μα (Ν. Δασκαλοθανάσης, Το Βήμα, 31/1/99) Καραγιάννης Σ.: Ο σημαίνων λόγος. Βίωμα και ποιητική πράξη στον Σεφέρη (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 17/1/99) Κούτουλας Α.: Ο μουσικός Θεοδωράκης (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31/1/99) Λαβαγκέτο Μ.: Η μηχανή του σφάλ­ ματος. Ιστορία μιας ανάγνωσης (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 31/1/99) ΛεβίΠ.: Cyberculture. Rapport au Conseil de Γ Europe (Τ. Δημητρούλια, To Βήμα, 31/1/99) Μπούρχαρντ Tz.: Ο πολιτισμός της αναγέννησης στην Ιταλία (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 17/1/99) Δοκίμια

Βαφιόπουλος Κ.: Αιθεροβάμονος προσγείωση (Ε. Γκίκα, Έθνος, 10/1/99) Κάλας Ν.: Η τέχνη την εποχή της διακύβευσης και άλλα δοκίμια (Μ.

---------------

Στεφανίδης, Ελευθεροτυπία, 22/ 1/99) Λεοντή Ά.: Τοπογραφίες ελληνι­ σμού. Χαρτογραφώντας την πατρίδα (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 17/1/99) Παπαζήσης Β.: Η φάρμα των Ελλή­ νων (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 23/1/99) Πλασκοδίτης Σ.: Γραφές και συνα­ ντήσεις (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 31/1/99) Ρηγάτος Γ.: Πρόσωπα και ζητήματα. Δοκίμια για την ιατρική στη λογοτε­ χνία (Μ. Γ. Μερακλής, Ελευθεροτυ­ πία, 15/1/99) Σαμουήλ Α.: Ο Βυθός του καθρέπτη (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 3/1/99) Λάρμορ Τσ.: Η ρομαντική κληρονο­ μιά (Ν. Σεβαστάκης, Ελευθεροτυπία, 8/1/99) Μούλχμαν Β.: Ευρωπαϊκή λογοτε­ χνία και παγκόσμιος πολιτισμός (Φ. Τερζάκης, Ελευθεροτυπία, 15/ 1/99) Ντινεζίλ Ζ.: ...Ο μαύρος καλόγερος στα γκρίζα ντυμένος θα μπει στη Βαρέν/Τα τελευταία λόγια του Σωκράτη (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 22/1/99) Σνάιντερ Γκ.: Η ποιητική και η πολι­ τική του τόπου (Α. Παπαδοπούλου, Το Βήμα, 17/1/99) Παιδικά-Εφηβικά

Βελμύρας Κ.: Πουρνάς (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 30/1/99) Δερμιτζάκης Μπ.: Ο χορός της βρο­ χής (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 392) Παπάκου-Λάγου Α.: Το φιλί της ζω­ ής (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 28/1/99) Στεφανίδης Μ.: Το νυφικό που χω­ ρούσε σε ένα καρύδι (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 30/1/99) Φίλντισι Σ.: Η καρδούλα (Μ. Κοντο­ λέων, Καθημερινή, 12/1/99) Λομπάτο Α.: Το κυνήγι του θησαυ­ ρού (Γ. Δανιήλ, διαβάζω, 392) Ντάφι Τσ.: Ο τυφλοπόντικας και η κουκουβάγια (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτη­ λεόραση, 9/1/99) Προς Ντ.: Γεννηθήκαμε ρατσιστές; (Γ. Σ. Παπαδάτος, διαβάζω, 392)

θέατρο

Ευριπίδης: Τρωαδίτισσες/Ιππόλυτος (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 15/1/99) Μένανδρος: Σαμία (Δ. Τσατσούλης, διαβάζω, 392) Ένσλερ Η.: Αιδοίων μονόλογοι (Μ. Αναγνώστου, Ποη & Ροκ, Ιαν. ’99) ιστορία

ΑΒδούλος Σ.: Το φαινόμενο Μακρό­ νησος (Τ. Παππάς, διαβάζω, 392) Βλαγκόπουλος Β.: Συνθήκες-Σταθμοί της Ιστορίας (Χρ. Καρμής, Ημερησία, 21/1/99) Βουρνάς Τ.: Ιστορία της νεώτερης και σύγχρονης Ελλάδας. Από την Επανάσταση του 1821 ώς το κίνημα του Γουδί (Τ. Παππάς, διαβάζω, 392) Δούκας Μ.: Βυζαντινοτουρκική ιστο­ ρία (Ν. Νικολούδης, Καθημερινή, 5/1/99) Εκδ. Δωδώνη: Η Βελλά της Ηπείρου (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 9/1/99) Ηροδότου Ιστορίαι: Βιβλίο Πρώτο (Κλειώ), Βιβλίο δεύτερο (Ευτέρπη), Βιβλίο τρίτο (Θάλεια) (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 30/1/99) Κολόμβας Ν.: Μεσολόγγι 18211829 (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 16/1/99) (Γ. Καζανάς, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 14/1/99) Κωνσταντοπούλου Φ.: Documents on thw History of the Greek Jews (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 7/1/99) Κωστόπουλος Μ.: Ένας πόλεμος που δεν έληξε ακόμα (Αρ. Ελληνούδη, Ριζοσπάστης, 3/1/99) (Τ. Παπ­ πάς, διαβάζω, 392) Νικολαϊδης Δ.: Από τη μία Ελλάδα στην άλλη (Χρ. Καρμής, Ημερήσια, 20/1/99) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 24/1/99) Σταματοπούλου-Βασιλάκου Χρ.: Σω­ ματείο Ελλήνων Ηθοποιών, Ογδό­ ντα χρόνια, 1917-1997 (Μ. ΛοΒέρδου, Το Βήμα, 3/1/99) Άνγκολντ Μ.: Η Βυζαντινή αυτοκρα­ τορία από το 1025 έως το 1204 (Ν. Νικολούδης, Καθημερινή, 5/1/99) Ζόμπαρτ Β.: Ο αστός, πνευματικές προϋποθέσεις και ιστορική πορεία του δυτικού καπιταλισμού (Κ. Καρακωτιάς, Εξουσία, 18/1/99) κ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ ία

Κάμερον Α., Γκάρνσεϊ Π.: Η αρχαία ιστορία του Κέμπριτζ, 13ος τόμος (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 17/1/99) Μοσκοβίτσι Σ.: Τεχνική και φύση στον ευρωπαϊκό πολιτισμό (Σ. Ροζάνης, Ελευθεροτυπία, 15/1/99) Μπόρσκι Β. Γ.: Τα θαυμαστά Μονα­ στήρια του Αγίου Όρους Αθω (Κ. Τσαούσης, Το Βήμα, 3/1/99) Μπραγκέτι Ά., Ταθέλα Π.: Αλντο Μόρο: Η ομηρία (Τ. Παππάς, διαβά­ ζω, 392) Ντε Ζουρντάν Μ.: Η Ευρώπη και η θάλασσα (Σ. Ντάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 21/1/99)

Πασσερίνι Λ.: Σπαράγματα του 20οό αιώνα: Η ιστορία ως θιωμένη εμπειρία (Κ. Χαριτάκης, Πριν, 10/ 1/99) Μαρτυρίες

Εκδ. Δωδώνη: Νικόλαος Σύρμος-0 αγωνιστής που δεν αναγνωρίστηκε (Κ. Βαλέτας, Ραδιοτηλεόραση, 9/1/99) Ελευθερίου Μ. (επιμ.): Το θέατρο στην Ερμοόπολη (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 31/1/99) Ζαφείρης Χρ.: Βαλκάνιος πραματευ­ τής (Β. Χατζηδασιλείου, Μακεδονία, 17/1/99) Θέμελης Ν.: Του δρόμο Τειέλεκα: Η μαρτυρία μου (Σ. Χαλιώρης, Κέρδος, 12/1/99) Κουγιουμτζής Σ.: Ανοιχτά παράθυρα με κλειστά πατζούρια (Κ. Καλημέρης, Μακεδονία, 17/1/99) Λεμπέσης Γ.: Σου’ γραψα ένα τρα­ γούδι (Ε. Γκίκα, Έθνος, 10/1/99) Μάτσας Μ.: Η αυταπάτη της ασφά­ λειας (Ε. Παϊδούση, Ριζοσπάστης, 28/1/99) Πρινιωτάκης Π.: Ατομικόν ημερολό­ γιου. Μικρά Ασία 1919-1922 (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 16/1/99) (Τ. Παππάς, διαβάζω, 392) Ροδανάκης Μ.: Οι δρόμοι της θά­ λασσας (Δ. Μουρατίδης, Νέο Βήμα, 22/1/99) Στεφάνου Π.: Των αφανών (Κ. Καρακωτιάς, Εξουσία, 4/1/99) (Κ. Τσουράκης, Αντί, 15/1/99) Νεσίν Α.: Κρεμάστε τους σαν τα τσα­ μπιά (Χρ. Σιάφκος, Αδέσμευτος Τύ­ πος, 17/1/99) κ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ ία _____________

Βιογραφίες-Αυιοβιογραφίες

Παπαγιώργης Κ.: Σύνδρομο αγο­ ραφοβίας (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύ­ πος, 3/1/99) Ραυτόπουλος Γ.: Πέτρος Σκαρλά­ τος, 1820-1904. Ο ριζοσπάστης μουσουργός της Επτανησιακής Σχολής (Γ. Σαρηγιάνυης, Τα Νέα, 16/1/99) Συυοδινού Ά.: Πρόσωπα και προ­ σωπεία (Σ. I. Αρτεμάκης, Ναυτε­ μπορική, 9/1/99) (X. Δημακοπούλου, Εστία, 7/1/99) Αντλερ Λ.: Μαργκερίτ Ντιράς (Λ. Λυχυαρά, Το Βήμα, 3/1/99) Κάλοου Ντ.: Άντου Τσέχοφ (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Ελευθεροτυπία, 22/1/99) Λεφέφβρ Φρ.: Σε παρακαλώ μην το κάνεις αυτό (Κ. Πετρόπουλος, Diva, Ιαν. ’99) Λιοτάρ Ζ. Φ.: Με την υπογραφή Μαλρό (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 31/1/99) (Ά. Μαραγκόπουλος, Το Βήμα, 31/1/99) Μονκ Ρ.: Λούντβιχ Βίτγκευσταϊν. Το χρέος της μεγαλοφυίας (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 3/1/99) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17/ 1/99) Μπόμπιο Ν.: Γερνώντας και άλλα αυτοβιογραφικά κείμενα (Θ. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 29/1/99) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 16/1/99) (Δ. Ρουμπούλα, Έθνος, 23/1/99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 17/1/99) (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 24/ 1/99) Παζ Ο.: Οδοιπορικό (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 24/1/99) Ρέιφελντ Ντ.: Ανιόν Τσέχοφ (Φ. Δ. Δρακονταειδής, Ελευθεροτυπία, 22/1/99) Ταξιδιωτικά-Οδοιπορικά

Νόλλας Δ.: Μικρά ταξείδια (Ν. Γ. Ξυδάκης, M adam e Figaro, Ιαν. ’99) (Σ. Παπασπύρου, Μετρά, Ιαν. ’99) Παπακωνσταντίνου Μ.: Το μεγάλο ταξίδι (Ε. Γκίκα, Έθνος, 3/1/99) Ματβέγεβιτς Π.: Μεσογειακή σύνο­ ψη (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 10/1/99)

Μπαρό Ζ. Μ.: Μαγγελάυος. Η γη εί­ ναι στρογγυλή (Α. Μπιρμπίλη, Men, Ιαν. ’99) Μασπερό Φρ.: Το βαλκανικό πέρα­ σμα (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Ιαν. ’99) Ουόρντ Α.: Γεζίντι - Κούρδοι λάτρεις του Αγγέλου Παγωπού (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 24/1/99) Τσάτγουιν Μπ., Θερού Π.: Παταγωνία ξανά (Α. Μπιρμπίλη, Men, Ιαν. ’99)

Αλληλογραφία-Επιστολές

Κουσαθανάς Π. (επιμ.): Γράμματα στη Μέλπω από του αδελφό της Πανάγο Αξιώτη (Α. Ζάρας, Ελευθερο­ τυπία, 8/1/99) Σεφέρης Γ., Κίλι, Έ.: Αλληλογρα­ φία (Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Ελευθε­ ροτυπία, 8/1/99)

Φωτογραφία

Δήμος Θεσσαλονίκης & Αγιορειτική Φωτοθήκη: Το αγιορείτικο φωτο­ γραφικό φαινόμενο (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 31/1/99) Έκδ. Εφ. Το Βήμα: Η χρονιά που θα άλλαζε το κόσμο. Φωτογραφίες 1968 (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Ιαν. ’99) Κουνάδη-Παπαδάτου Μπ.: Παλιά σπίτια στην Κεφαλλονιά (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 24/1/99) Ορδόλης Κ.: Αττική/Αγγελικό και μαύρο φως (Α. Αθανασιάδου, Κα ­ θημερινή, 24/1/99)

Άρθρα-Επιφυλλίδες

Βούγιας Σ.: Η Θεσσαλονίκη είναι μια πεταλούδα (Χρ. Καρμής, Ημε­ ρήσια, 4/1/99) ΚαναΒούρης Κ.: Είναι αργά, βραδιά­ ζει νωρίς (Ε. Γκίκα, Έθνος, 31/1/99) (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 31/1/99) Καργάκος Σ.: Κινούμενη άμμος (X. Ζ. Καρανίκας, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 7/1/99) Ζολά Ε.: Μισώ... (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 22/1/99)

---------------

Λευκώματα

Αγιορεπική Φωτοθήκη & Reprotime: Τα θαυμαστά μοναστήρια του Αγίου Όρους (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιο­ φόρος, 31/1/99) Βασιλείου Β.: Τρίκερι. Σχέδια 19481953 (Τ. Μευδράκος, Αυγή, 10/ 1/99) Διαχρονικές Εκδόσεις: Απομνημο­ νεύματα Στρατηγού Μακρυγιάννη (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 5/1/99) Διαχρονικές Εκδόσεις: Ομήρου Οδύσσεια (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 5/ 1/99) Διαχρονικόν Ευαγγελίου: Το Ιερόν Ευαγγέλιον (Ντ. Πιέρρου, Είναι, 5/1/99) Εκδ. Μίλητος: Με τα φτερά του Ίκα­ ρου. Ελληνική και Πολιτική Αεροπο­ ρία 1908-1998 (X. Δημακοπούλου, Εστία, 7/1/99) Εκδ. Ολκός & Μουσείο Αλμπέρ Καν: Ο αυτοχρωμικός Άθως (Γ. Κορδομενίδης, Αγγελιοφόρος, 31/ 1/99) Εκδ. University Studio Press: Η Κα­ λαμαριά του Μεσοπολέμου (Δ. Μαρίτσα, Μακεδονία, 17/1/99) Ευσταθιάδη Μ., Ροζάκη Γκ.: Όταν οι δρόμοι (Σ. Ντόλης, Οικονομικός Τα­ χυδρόμος, 7/1/99)

Ίσαρης Α.: Πρόσωπα μιας εικοσαε­ τίας (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 31/1/99) Κουσαθανάς Π.: Ενθύμιον Μυκόνου. Σχόλια σε φωτογραφίες (Ά. Μαραγκόπουλος, Το Βήμα, 17/1/99) Μπάλτας X., Εκπολιτιστικός Σύλλο­ γος Πύλου «Το Ναυαρίνο»: ΠύλοςΝαυαρίνο-Ανάκτορο Νέστορος, Μνήμες και χρώματα (X. Δημακο­ πούλου, Εστία, 7/1/99) Οικονομόπουλος Ν.: Λιγνιτωρύχοι (Κ. Δενδρινού, Το Βήμα, 24/1/99) (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 30/1/99) Σαρρής Κ.: Γκαλερί Bernier 19771998 (Ν. Δασκαλοθανάσης, Το Βή­ μα, 10/1/99) Τριάντη I.: Το Μουσείο Ακροπόλεως (X. Κιοσσέ, Το Βήμα, 24/1/99) Τσαρμπόπουλος Γ.: Ρουάντα να ζεις (Ε. Γκίκα, Έθνος, 17/1/99) Φιλιππίδης Δημ.: Διακοσμητικές τέ­ χνες. Τρεις αιώνες στην ελληνική αρχιτεκτονική (X. Δημακοπούλου, Εστία, 7/1/99) Κρουαζιέ Ρ.: Πορτραίτα (Ε. Γκίκα, Έθνος, 24/1/99)

Εκδ. Τερζόπουλος: Καρλ Μπαρκς.

10X10 (Λ. Κέζα, Το Βήμα, 10/1/99)

Μουσική

Μέντελσον Φ.: Ο κόσμος της Όπε­ ρας (Ν. Ιορδανίδης, Exodos, 8/1/99) Μπρέντελ Ά.: Μουσικοί στοχασμοί και αναστοχασμοί (Γ. Ν. Μπασκόζος, Εξπρές, 17/1/99)

Ενασχολήσεις

Εκδ. Λέξημα: Αντιρρήσεις στην α­ στρολογία (Ά. Γαλδαδάς, Το Βήμα, 3/1/99) Κυπρή Θ., Πρωτοπαπά Κ.: Παραδο­ σιακά ζυμώματα της Κύπρου. Η χρή­ ση και η σημασία τους στην εθιμική ζωή (Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Καθημερινή, 5/1/99) Μπουαζό Π.: Το βιβλίο της πίτσας (I. Παπαζήση, Ισοτιμία, 30/1/99)

Διάφορα

Ζουράρις Χρ.: Ο Δειπνοσοφιστής (Μ. Αναγνώστου, Ποπ & Ροκ, Ιαν. ’99) Πιτσιλίδης Μ.: Viagra (Κ. Παπαγιώργης, Αθηνόραμα, 15/1/99) Μπουσκάλια Λ.: Προσωπικότητα και ολοκλήρωση (Β. Παππά, Αυριανή, 31/1/99)

Γ ρ α φ τ ε ίτ ε σ υ ν δ ρ ο μ η τ έ ς ... σας σ υ μ φ έ ρ ε ι Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια: 1 5 .0 0 0 δρχ.

A

Σπουδαστική: 1 3 .0 0 0 δρχ.

Εξάμηνη: 8 .0 0 0 δρχ. Σπουδαστική: 7 .0 0 0 δρχ. Β ιβ λιοθ ή κες - Ιδ ρύματα: 2 0 .0 0 0 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 85 δολ. ΗΠΑ

( p o L .

Σπουδαστική 80 δολ. ΗΠΑ

Β ιβ λιοθή κες - Ιδρύματα: 1 1 5 δολ. ΗΠΑ Παλιά τεύχη Δ εκαπ ενθή μ ερα : 1 .0 0 0 δρχ., μηνιαία τεύχη 1 .5 0 0 δρχ. Εμβάσρατα στη διεύθυνση: Α. Σπάθή, Αν. Μ ε τα ξ ύ 2 6 ,1 0 6 81 ΑΘΗΝΑ Fax: 3 3 .0 1 .3 1 5

ΟΘ®-

κ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ ία

το θ έ μ α του μ ή ν α

JO®®

MJUUU X i— T-OJU— U .M

Εισαγωγή Ντάρας Τσιμπούκη

Π ” *

σως, π πιο επίμονη ρητορική ερώτηση στην ιστορία του αμερικανικού πολιτισμού είναι: «Τι είναι Αμερικανός;». Η πιο γνωστή αλλά και παρα­ πλανητική απάντηση προέρχεται από τον Γάλλο συγγραφέα St. Jean de Cr^vecoeur (1735-1813), ο οποίος ήρθε στην Αμερική στα χρόνια της επανάστασης συνοδεύοντας τον γαλλικό στρατό, ταξίδεψε στις βρετανικές αποικίες, εγκαταστάθηκε για μεγάλο διάστημα στη Νέα

Υόρκη και το 1783 επέστρεψε οριστικά στην πατρίδα του. Σύμφωνα με τον Cr£vecoeur, ο Αμερικανός είναι είτε Ευρωπαίος είτε ευρωπαϊκής καταγω­ γής και εκεί οφείλεται η μεγάλη ποικιλία φυλών και εθνοτήτων, που δεν έ­ χει προηγούμενο σε κανένα άλλο κράτος. Διωγμένοι από τις πατρίδες τους, ρακένδυτοι, ακτήμονες και απροστάτευτοι φέρνουν μαζί στη νέα πα­ τρίδα τους μόνο τη μητρική τους γλώσσα και την τρυφερή ανάμνηση της αγάπης των προγόνων τους. Απαλλαγμένοι από προκαταλήψεις και ξεπε­ ρασμένες συμπεριφορές ασηάζονται το νέο τρόπο ζωής, υπακούουν στη νέα κυβέρνηση και απολαμβάνουν τους καρπούς της σκληρής τους εργα­ σίας. Εδώ, άτομα από όλα τα έθνη της γης λιώνουν (melt) και ξανασμίγουν σε μια νέα φυλή, η οποία στο μέλλον θα προκαλέσει μεγάλες αλλαγές στην παγκόσμια ιστορία (Letter III, Letters fro m an A m erican Farm er). Η αισιόδοξη και σχεδόν προφητική ευχή του Cr^vecoeur γίνεται το όραμα των μεταναστών αλλά και πηγή καλλιτεχνικής έμπνευσης, με πιο χαρακτη­ ριστικό παράδειγμα το θεατρικό έργο The M e ltin g P o t (1909), του Εβραίου από την Αγγλία, Israel Zangwill. Στο έργο αυτό, ο πρωταγωνιστής, Ντέιβιντ, είναι ένας νεαρός εβραίος μουσικός, ορφανός από γονείς-θύματα του πογκρόμ, ο οποίος διακηρύσσει την αγάπη του για τη νέα και φιλόξενη πατρί-

το θ έ μ α του μ ή ν α

δα. Όταν καλείται να επιλέξει ανάμεσα στον έρωτά του για την κόρη του δολοφόνου των γονέων του και

τότητάς τους, αλλά ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες - σ ε αντίθεση με τη Λατινική Αμερική- ελάχιστη συγ­

την πίστη του στις πατροπαράδοτες εβραϊκές αξίες, ε­

χώνευση επήλθε. Γι' αυτό, στην εικόνα της χύτρας α-

κείνος επιλέγει τη νέα εθνική του ταυτότητα, η οποία

ντιπαρατέθηκε αυτή του μωσαϊκού (mosaic), η οποία

του επιτρέπει το γάμο του με την αλλόθρησκη, Βέρα.

επιτρέπει στις εθνικές μειονότητες τη διατήρηση των

Ωστόσο, η μεταφορική αυτή εικόνα της τεράστιας χύ­

ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους. Όμως, και η εικόνα

τρας όπου μέσα της λιώνουν όλες οι εθνικές ταυτότη­

του μωσαϊκού δεν περιγράφει με τον πιο κατάλληλο

τες, οι οποίες οικειοθελώς εισέρχονται, εμπεριέχει ι­

τρόπο τη σύγχρονη αμερικανική πραγματικότητα, κα­

στορικές ανακρίβειες. Αν και είναι πέρα από κάθε αμφι­

θώς δεν αντανακλά την αίσθηση της ρευστότητας, τις

σβήτηση το γεγονός ότι η ιστορία των Ηνωμένων Πο­

διακυμάνσεις, τις μεταμορφώσεις και τις αλλαγές που

λιτειών διαμορφώθηκε από τα κύματα των μετανα­

υφίσταται η κοινωνία. Σε αντίθεση με τη συμπαγή μο­

στών που συνεχώς κατέφθαναν, εντούτοις υπήρχε -

νιμότητα του μωσαϊκού προτείνεται η μεταφορική ει­

και εξακολουθεί να υπάρχει- διάχυτη η τάση να υπο­

κόνα του καλειδοσκοπίου (kaleidoscope), που και αυτή

βαθμίζουμε τη σημασία πολιτισμών που προ-υπήρχαν

με τη σειρά της επικρίνεται για την πλήρη αστάθεια, α­

στην αμερικανική ήπειρο, όπως αυτούς των Ινδιάνων

δυναμία πρόβλεψης και εμφατική υποστήριξη της αλ­

(οι οποίοι πολιτογραφήθηκαν Αμερικανοί πολίτες μόλις

λαγής εις βάρος οποιουδήποτε ουσιαστικού περιεχο­

το 1924 με απόφαση του Κογκρέσου) και των Μεξικα­

μένου. Στη λίστα των όρων, ικανών να απεικονίσουν

νών (οι πολιτείες Τέξας, Καλιφόρνια, Νέο Μεξικό, Νε-

με ακρίβεια τη σύγχρονη αμερικανική πολιτιστική

βάδα καθώς και τμήματα του Κολοράντο, της Γιούτα,

πραγματικότητα, πρέπει να προστεθεί ο όρος «συμμα-

και της Αριζόνας από το Μεξικό προσαρτήθηκαν το

χία του ουράνιου τόξου» (rainbow coalition -χρησιμο­

1848), καθώς και των εννέα εκατομμυρίων Αφρικανών

ποιήθηκε από τον Τζέσι Τζάκσον οτην προεκλογική του

που μεταφέρθηκαν στο Νέο Κόσμο ως δούλοι.1 Έτσι,

εκστρατεία), καθώς και οι μη-εικονικοί όροι «πολυ-πο-

μπορεί η περιγραφή του Cr^vecoeur για την καταγωγή

λιτισμικός» (multicultural) και «πολυ-εθνικός» (multi­

των νέων αποίκων να ήταν εν πολλοίς ακριβής, αντι­

ethnic), οι οποίοι φαίνεται να κερδίζουν έδαφος και να

κατόπτριζε όμως μόνον την πρώτη φάση μετανάστευ­

γίνονται ευρύτερα αποδεκτοί, χωρίς ωστόσο να περιο­

σης που ακολούθησε την επανάσταση και αποτελείτο

ρίζονται αποκλειστικά στην περιγραφή της αμερικανι­

από Προτεστάντες από τις βρετανικές νήσους και τη

κής εμπειρίας.

βόρεια Ευρώπη. Μετά τον Εμφύλιο πόλεμο, ένας με­

0 εσωτερικός εποικισμός, η μετανάστευση νέων εθνι­

γάλος αριθμός Ιρλανδών καθολικών και μεταναστών

κών μειονοτήτων και, τέλος, η διαρκής εναλλαγή των

από τη Γερμανία και τη Σκανδιναβική χερσόνησο εγκα­

πληθυσμιακών ομάδων που εισρέουν στις Ηνωμένες

ταστάθηκαν στη νέα γη. Με το γύρισμα του αιώνα α­

Πολιτείες -από την αρχή της ιστορίας τους έως σήμε­

κολουθούν μετανάστες από τη νότια και ανατολική Ευ­

ρ α - είναι το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτής της χώ­

ρώπη, την Ανατολική Ασία, το Μεξικό και τις Καραϊβικές

ρας, το οποίο την καθιστά, κατά τον Νέιθαν Γκλέιζερ,

νήσους. Τα δύο τελευταία μεταναστευτικά κύματα α­

«ένα μονίμως ανολοκλήρωτο κράτος» (permanently

ποτελούν τη δεύτερη φάση μετανάστευσης. Τέλος,

unfinished country)2. Ταυτόχρονα, όμως, εξαιτίας της

στην τρίτη φάση ανήκει ο μεγάλος αριθμός μετανα­

πληθυσμιακής αυτής ρευστότητας δυσχεραίνεται ο

στών που απορροφήθηκε από το αμερικανικό έθνος

προσδιορισμός της ταυτότητας του σύγχρονου Αμερι­

μετά το 1965 και οφείλεται στη μαζική έξοδο Μεξικα­

κανού. «Τι είναι Αμερικανός;» επανέρχεται το ερώτημα

νών προς το Βορρά, καθώς και στη μετανάστευση α­

δριμύτερο και πιεστικότερο από ποτέ. Χάρη στις κοι-

τόμων με επαγγελματική και επιστημονική κατάρτιση

νωνικοπολιτικές αλλαγές που συντελέστηκαν τις τ ε ­

κυρίως από κράτη του Τρίτου Κόσμου (brain drain).

λευταίες δεκαετίες του αιώνα μας, ο σύγχρονος «Αμε­

Η μεταφορική εικόνα της χύτρας είναι και για ένα δεύ­

ρικανός» ανακαλύπτει τη μυθική διάσταση της «αμερι­

τερο λόγο ανακριβής, καθώς δίνει την ψευδή εντύπω­

κανικής του ταυτότητας», ενώ συγχρόνως συνειδητο­

ση της εκούσιας και πλήρους αφομοίωσης των εποικι­

ποιεί το βαθμό της αφομοίωσής του, το μέγεθος του

σμένων μειονοτήτων και των μεταναστών στο αμερι­

εξαμερικανισμού του.

κανικό πρότυπο. Ωστόσο, όχι μόνο οι διάφορες εθνικές

Η κοινωνική αυτή αφύπνιση είναι επόμενο να παρατη-

μειονότητες δεν έχασαν ποτέ τη συνείδηση της ταυ­

ρείται και στη σύγχρονη αμερικανική παραγωγή λογο-

ΤΟ θ έ μ α του μ ή ν α

- m

τεχνικού και κριτικού λόγου. Κύριο γνώρισμα του σύγ­ χρονου αμερικανικού εθνικού λόγου είναι η αγωνιώ­ δης αναζήτηση της ταυτότητάς του σε μια πολυεθνική κοινότητα, όπως είναι η σύγχρονη αμερικανική κοινω­ νία. 0 ήρωας και η ηρωίδα στη σύγχρονη αμερικανική εθνική πεζογραφία αναπαρίστανται, ως επί το πλείστον, βρισκόμενοι σε μια κατάσταση κοινωνικής απο­ μόνωσης, η οποία μετατρέπεται σε συνείδηση της αλ­ λοτρίωσής τους, ως μέλη μιας εθνικής μειονότητας που δυναστεύεται από την πολιτιστική κηδεμονία της αγγλοσαξονικής κοινότητας. Την αφύπνιση του ήρωα ακολουθεί η προσπάθεια επανασυγκρότησης της συ­ νείδησης και η ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του που στηρίζεται στην αρμονική συνύπαρξη της διττής, ενίοτε και πολλαπλής, υπόστασής του, δηλαδή, της α­ μερικανικής από τη μια και της εθνικής μειονότητας α­ πό την άλλη. Ωστόσο, δε θα πρέπει να σχηματιστεί η εντύπωση ότι η ανάγκη να αρθρωθεί ο εθνικός-περιθωριακός λόγος είναι ένα συγχρονικό φαινόμενο, απόρροια των κοινωνικοπολιτικών περιστάσεων. Αντίθετα, μια απλή ιστορι­ κή ανασκόπηση του λογοτεχνικού λόγου καθεμιάς από τις εθνικές μειονότητες μας πείθει ότι η αναζήτηση της ταυτότητας, καθώς και η σχέση με τη χώρα προέ­ λευσης, την προγονική γλώσσα και την πολιτιστική κληρονομιά συγκέντρωναν ανέκαθεν το θεματικό εν­ διαφέρον των συγγραφέων κάθε μειονότητας. Ανεξάρτητα όμως από τα προβλήματα ορισμού και ο­ ροθέτησής της - ή , καλύτερα, εξαιτίας αυτών— η σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία γίνεται αντικείμενο κριτικής μελέτης, διαλόγου και διαξιφισμών. Η πολυ­ μορφία του σύγχρονου αμερικανικού εθνικού λόγου, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα κάθε μειονο­ τικής λογοτεχνίας, καθώς και η αποκατάσταση της «γε­ νεαλογίας»,3 δηλαδή των «προγονικών» και «συγγενι­ κών» κειμένων που συνέβαλαν στην αδιάλειπτη συνέ­ χιση της λογοτεχνικής παράδοσης κάθε μειονότητας αποτελούν αντικείμενο διερεύνησης του τεύχους αυ­ τού, με τίτλο «Η Αμερική των Μειονοτήτων». □

Σημειώσεις 1. Daniels, Roger. Coming to America. New York: Harper Collins, 1999, 53.

2. Glazer, Nathan, ed. Clamor at the Cates. San Francisco: 3.

3. Γιώργος Καλόγερός, «"αμνήμονες σε φλέγόμενη πτέρυγα": ο Εθνικός Λόγος στην Αμερικανική Λογοτεχνία», διαβάζω 237 (1990): 23.

m

το θ έ μ α τ ου μ ή ν α

(ϋϋρομόζ κοι H lfL Λόγιες και Αογοιεχνικές θιαθρομές Γιώργου Καλόγερό

παρουσία Ελλήνων ή ελληνικής καταγωγής λογιών και λογοτε­ χνών στις Η.Π.Α. μπορεί να πιστοποιηθεί πιθανότατα από τις αρχές του 19ου αιώνα. Κι αυτό αν ανατρέξουμε στον φυσιοδίφη, αρχαιο­ λόγο και ποιητή Constantine Rafinesque (1783-1840), ο οποίος γεννήθηκε στο Γαλατά της Πόλης από Ελληνίδα μητέρα και Γάλλο πατέρα, αλλά μεγάλωσε στο Παρίσι και στο Παλέρμο. Ο Rafinesque εργάστηκε στη Φιλαδέλφια και δίδαξε στο Transylvania College του Κεντάκι των Η.Π.Α. Άφησε πίσω του ένα μεγάλο ποίημα για τη δημιουρ­ γία του κόσμου καθώς και την καταγραφή ενός ινδιάνικου έπους. Ο άγνωστος για μας John Stephanlnl συνέγραψε και δημοσίευσε το 1827 σύντομη περιγραφή της αιχμαλωσίας του από τους Τούρκους στην Άρτα κατά την Ελληνική Επανάσταση, καθώς και της μετανάστευσής του στις Η.Π.Α. Τα χρόνια εκείνα ο αμερικανικός φιλελληνισμός έγινε η αιτία να μεταφερθούν οτη Βοστώνη αρκετά ορφανά του πολέμου, ανάμεσα τους και ο Κωνσταντινοπολίτης John Zachos (1820-1890), ο οποίος δίδαξε στη Νέα Αγγλία, το Οχάϊο, τη Νότιο Καρολίνα και τη Νέα Υόρκη. 0 Χριστόφορος Καστάνης, ο οποίος γλίτωσε από την καταστροφή της Χίου, μεταφέρθηκε στη Μασαχουσέτη με δύο άλλα αγόρια κι ένα κορίτσι, και κατέθεσε την ιστορία της περιπέτειάς του στο βιβλίο The Creek C aptive (1845). Η εμφάνιση στα Αμερικανικά γράμματα του Τηλέμαχου θ. Τιμαγένη (1853-;) έγινε με το θεατρικό έργο The W ife o f M iletus (1883), όμως, ο ίδιος είχε ή­ δη δημοσιεύσει το The H is to ry o f Greece (1881) και το The M o d ern Creek (1877), το οποίο περιλαμβάνει και μια σύντομη ιστορία της ελληνικής λογο­ τεχνίας. 0 Τιμαγένης δημοσίευσε σειρά από αντι-σημιτικά δοκίμια και αρκε­ τά μυθιστορήματα στα αγγλικά τη δεκαετία του '80 και '90. Τα τελευταία α­ νήκουν στην ιστορία του αμερικανικού νατουραλισμού. Στις αρχές του 20ού

το θ έ μ α του μ ή ν α

αιώνα θα εκδώοει δίγλωσση εφημερίδα (ελληνικά-αγγλικά), και μια πολιτική επιθεώρηση με το τίτλο Eastern a nd W estern Review. θα ήταν παράλειψη να μην ανα φερθεί εδώ και ο Lafcadio Hearn (1850-1904) που γεννήθηκε στα Επτά­ νησα από Ιρλανδό πατέρα και Ελληνίδα μητέρα, αλλά έζησε και δημιούργησε στο Σινσινάτι, τη Νέα Ορλεάνη και την Ιαπωνία όπου και τελικά τάφηκε και όπου σήμε­ ρα ζουν οι απόγονοί του. Το έργο του ως local colorist έχει αρχίσει να μελετάται συστηματικά, το ίδιο και η φαντασιακή του σχέση με την Ελλάδα της μητέρας του, την οποία αποχωρίστηκε σε ηλικία επτά χρονώ. Ο καθηγητής του Χάρβαρντ Ευαγγελινός Αποστολίδης (Τσαγκαράδα 1804-Καίμπριτζ 1885) ή Sophocles, όπως είναι ευρύτερα γνωστός, συνέγραψε λεξικό της ελλη­ νικής γλώσσας που καλύπτει την περίοδο από το 146 π.Χ. έως και το 1100 μ.Χ. Τα προσωπικά του κείμενα και η αλληλογραφία του με σπουδαίες φυσιογνωμίες της εποχής του περιμένουν την έκδοσή τους, έκδοση που θα φωτίσει μία ελάχιστα γνωστή σελίδα του ελληνι­ σμού της διασποράς. Στο γύρισμα του αιώνα ο ελληνισμός της Αμερικής έχει αυξηθεί δραματικά. Στις λίγες εκατοντάδες ναυτικών, εμπόρων και περιστασιακών μεταναστών του 19ου αι­ ώνα έρχονται να προστεθούν αγρότες και αστοί από το Βασίλειο της Ελλάδας και από την Οθωμανική Αυτοκρα­ τορία. Η ίδρυση των πρώτων εφημερίδων όπως 0 Ν έ­ ο ς Κ όσμος (1892), αλλά κυρίως της Α τή α ν τίδ ο ς (1894), του Α ο τέρ ο ς (1904), του Εθνικού Κ ήρυκος (1915) δημι­ ουργεί ένα βήμα για τους νεαρούς μορφωμένους με­ τανάστες όπως ο Κωνσταντίνος καζαντζής (1864-1927) και η Δήμητρα Βακά Brown (1877-1946). Ο πρώτος θα δημοσιεύσει μια αξιόλογη συλλογή διηγημάτων με τον τίτλο Ισ τ ο ρ ίε ς τ η ς η α τ ρ ίδ ο ς μ ο υ (1910) αφού πρώτα τις εξέδωσε σε συνέχειες στον Α σ τέρ α (1909). Η δεύ­ τερη θα εξελιχθεί σε έγκυρη ανταηοκρίτρια μεγάλων αμερικανικών εντύπων [C o llie r 's , C e n tu ry , A sia , D e lineator! μετά τη μαθητεία της στην Α τήα ντίδα . Οι α­ νταποκρίσεις της από τα Βαλκάνια εκδόθηκαν σε βι­ βλία. Κάποια από αυτά όπως το The H e a r t o f th e Balkans (1917) θα άξιζε να επανεκδοθεί σήμερα. Αλλά και άλλοι πολλοί θα εκδώσουν τις πρώτες τους συγγραφικές απόπειρες στις ελληνικές εφημερίδες των Η.Π.Α. 0 Δημήτρης Βαλάκος (1890-1958), η Κόριν­ να Κανούτα, ο Λάζαρος Λαζαρίδης, ο Γιώργης Κουτουμάνος (1876-1962), ο Νικόλαος Μιμόπουλος (18881961), ο Ιωάννης Τόζιος (1898-1958), ο Δημήτριος Μιχάλαρος (1897-1967), ο Αριστείδης Φουτρίδης (18861925) κ.ά. Απ' αυτούς θα ξεχωρίσουν ο Μιχάλαρος, ο οποίος αφιερώνει την ζωή του στην προώθηση των

ελληνικών γραμμάτων στην Αμερική μέσω του αγγλό­ φωνου περιοδικού του A thene, και ο Φουτρίδης, καθη­ γητής στο πανεπιστήμιο του Γέιλ και μεταφραστής του Κωστή Παλαμά στα αγγλικά. Συντοις άλλοις, ο Φουτρί­ δης και η Βακά Brown θα μεταφράσουν στα αγγλικά με επιτυχία διηγήματα συγγραφέων της γενιάς του '80 ό­ πως οι Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, Καρκαβίτσας, Εφταλιώτης, Παλαμάς, Ξενόπουλος, Δροσίνης αλλά και συγ­ χρόνων τους, όπως ο Καστανάκης, και θα τα εκδώσουν με τον τίτλο M odern Creek Stories (1920). Οι νέες συνθήκες της δεκαετίας του '20, σταματούν την αθρόα μετανάστευση Ελλήνων στις Η.Π.Α. και καλ­ λιεργούν την επαφή των μεταναστών με την αγγλική γλώσσα. Σύντομα η δεύτερη γενιά που ωριμάζει το '50 και το '40 στρέφεται στη μυθογράφηση της ιστορίας των γονέων τους. Η Μαρία Βαρδουλάκη, η Ρωξάννη Κωτσάκη, η Αριάδνη Τόμσον, ο Άλμπερτ Μπεζερίδης (1908), ο Ντην Μπρέλις, ο Τομ Χαμάλης (1924-1960), ο Μπάιρον Βαζάκας γράφουν για τους μετανάστες, για τα παιδιά τους αλλά και για τη δική τους εμπειρία ως Αμε­ ρικανοί πολίτες που συμμετέχουν πια στο πολιτισμικό γίγνεσθαι της χώρας. Απ' αυτούς, ο Μπεζερίδης και ο Χαμάλης θα αποκτήσουν διεθνή προβολή μέσα από τις επιτυχημένες διασκευές των μυθιστορημάτων τους σε ταινίες του Χόλιγουντ.

0 Ηλίας Καζάν (1914), αναγνωρισμένος θεατρικός σκη­ νοθέτης, στρέφεται στον κινηματογράφο για να γυρίσει την πιο επιτυχημένη ταινία μετανάστευσης Έλληνα στην Αμερική στο A m e rica , A m e ric a ! Ταυτόχρονα θα δημοσιεύσει το σενάριο του βιβλίου (1962) καθώς και μια σειρά μυθιστορημάτων όπου κυρίαρχο θέμα είναι η εθνοτική καταγωγή των πρωταγωνιστών του. Όμως, ο πιο γνωστός συγγραφέας της δεκαετίας του '60 είναι ο Χάρυ Μαρκ Πετράκης (1925), το έργο του οποίου προτάθηκε για μια σειρά λογοτεχνικών βραβείων και του ο­ ποίου το A D ream o f Kin gs (1964) έγινε μπεστ σέλερ και κινηματογραφική ταινία. Εξαιρετικής ποιότητας είναι το ποιητικό έργο του Κωνσταντίνου Λάρδα (19271998), ο οποίος επεχείρησε να συνθέσει με τη ποιητική αισθητική ενός Σικελιανού, αλλά και τα διηγήματα του Νίκολας Φλόκου (1927), ενώ η θάλεια Χερώνη Selz έχει να επιδείξει ένα εντυπωσιακό σύνολο διηγημάτων και νουβελών με επίκεντρο την ζωή των Ελλήνων μετανα­ στών στο Σικάγο. Η Θεανώ Παπάζογλου Μάργαρη (1908-1991) συνέχισε την παράδοση της ελληνικής γραφής στο Νέο Κόσμο με έναν αριθμό βιβλίων εκ των οποίων Το χρ ονικό το υ Χ ώ ή σ τεν τ σ τρ η τ βραβεύτηκε με το Βραβείο των Δώδε­ κα στην Ελλάδα. Η δουλειά της διαπραγματεύεται τη μετανάστευση και την προσαρμογή του Έλληνα-νίδας

στις Η.Π.Α., καθώς και τη στυγνή εκμετάλλευση που ο μετανάστης υφίσταται στη νέα του χώρα. Ιδιαίτερα ση­ μαντική είναι η θεματική που επικεντρώνεται στην προ­ σαρμογή των γυναικών στο Νέο Κόσμο, και στην ανα­ γκαστική ανατροπή των στερεοτύπων που αφορούν την ελληνική οικογένεια. Μετά τον πόλεμο έχουμε ένα καινούριο κύμα μετανά­ στευσης. Ο Κίμων Λώλος (1917), ο Αντώνης Δεκαβάλλε (1920), ο Νάνος Βαλαωρίτης (1921), ο Στρατός Χαβιαράς (1935), ο Νίκολας Κέιτζ (1939), η Ειρήνη Σπανίδου (1946) και η Όλγα Μηρούμα (1949) είναι ανάμεσα στους πιο σημαντικούς νέους λογοτέχνες που αναδεικνύονται στις Η.Π.Α. μετά τον πόλεμο. Ορισμένοι απ' αυτούς είναι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι, όπως ο Δεκαβάλλε και ο Βαλαωρίτης, και άλλοι έχουν ήδη να επιδείξουν μία αξιόλογη λογοτεχνική καριέρα στην Ελλάδα όπως ο Χαβιαράς, ο Λώλος και ο Βαλαωρίτης. Από τα πιο αξιόλογα μυθιστορήματα αυτής της γενιάς είναι to Respite (Α νάπαυήαί (1961) του Λώλου. Είναι ε­ μπνευσμένο από τον Αλβανικό πόλεμο του '40, όπως και πολλά από τα διηγήματα του συγγραφέα, ο οποίος άρχισε την καριέρα του στην Αθήνα δημοσιεύοντας στη Ν έα Εστία. Το βιβλίο του Λώλου αποτελεί μία κριτι­

το θ έ μ α του μ ιμ

κή των προσωπικών και πολιτικών εκείνων υποσχέσε­ ων που δεν υλοποιήθηκαν ποτέ για τη γενιά του.

To W hen th e Tree Sings ΓΟταν τ ρ α γ ο υ δ ο ύ σ α ν τα δ έ ν ­ δρα] (1979) του Χαβιαρά αποτελεί ένα άλλο είδος πο­ λιτικής κριτικής, η λογοτεχνική πραγμάτωση της οποίας διαφέρει απ' αυτή του Λώλου στο ότι παντρεύει τον ρεαλιστικό με τον φανταστικό λόγο. Ο Χαβιαράς χρησι­ μοποιεί την ελληνική μυθολογία και τον λαϊκό πολιτι­ σμό για να καταγράφει τον πολιτικά ανιστόρητο τρόπο με τον οποίο η Δύση προσλαμβάνει τις έννοιες Ελλάδα και Ελληνισμός. Επιπλέον, η κατάφωρα βάρβαρη ε­ μπλοκή της Ελλάδας στα σενάρια της Δύσης περί ψυ­ χρού και θερμού πολέμου στηλιτεύεται με καυστικό χι­ ούμορ. Ενώ τα βιβλία του Χαβιαρά και του Λώλου παντελώς α­ γνοήθηκαν στην Ελλάδα, η Ελένη (1983) του Gage/Γκατζογιάννη έγινε από τη στιγμή της έκδοσής της αντικεί­ μενο αμφισβήτησης και πολιτικής διαμάχης. Στις Η.Π.Α., αντίθετα, χαιρετίστηκε από την ίδια την κυβέρνηση του Ρήγκαν ως το βιβλίο που αποκαλύπτει την απανθρωπιά του κομμουνιστικού κόσμου. Τοιουτοτρόπως, τη δεδο­ μένη ιστορική στιγμή δικαιολόγησε τον πολιτικό παρεμ­ βατισμό της αμερικανικής κυβέρνησης στο Ελ Σαλβα­

4HS

ντόρ και οτη Νικαράγουα. Η Ε λένη είναι αποτέλεσμα, κατά τον συγγραφέα, επιοταμένης προσωπικής έρευ­ νας- το βιβλίο συνδυάζει τη βιογραφία με την αυτοβιο­ γραφία, ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί να ενημερώσει τον αναγνώστη για ένα κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ι­ στορίας όπως το έζησε ένα αθώο θύμα της, η Ε λένη. Το μυθιστόρημα αυτό ενσυνείδητα κάνει τις πολιτικά συντηρητικές και αντιδραστικές επιλογές του, διότι α­ ποτελεί εν πολλοίς επιβεβαίωση της αμερικανικής ταυ­ τότητας του συγγραφέα του.

G od's Snake (1986) ΙΤο φ ίδ ι το υ Θ εούI είναι το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Σπανίδου. Γραμμένο απο­ σπασματικά, αποτελεί ένα έξυπνο και ταυτόχρονα δρα­ ματικό περιδιάβασμα της μνήμης σε γεγονότα και αν­ θρώπους που σημάδευσαν την πορεία προς την ενηλικίωση της μικρής πρωταγωνίστριας. Βασικό ρόλο παίζει σ' αυτό η σχέση της με τον πατέρα της, αλλά και με τον ασφυκτικά αντιδραστικό κοινωνικό περίγυρο της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η Όλγα Μπρούμα γράφει ποίηση στην οποία η μετανά­ στευση βιώνεται ως στιγμή κοινωνικο-πολιτικής συνειδητοποίησης και σεξουαλικής χειραφέτησης. Το έργο της είναι ευρέως γνωστό στις Η.Π.Α. Πολύ αξιόλογοι εί­ ναι, κατά τη γνώμη του γράφοντος, και οι ποιητικοί της αυτοσχεδιασμοί στη μετάφραση της ποίησης του Ελύτη. Η Μπρούμα αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση μετανάστριας που πέρασε στον ποιητικό λόγο μιας άλλης γλώσσας σε προχωρημένη ηλικία με τόση επιτυχία.

0 Αντώνης Δεκαβόλλε γράφει στα ελληνικά μόνο. Έχει καλλιεργήσει ένα τελείως προσωπικό ποιητικό ιδίωμα με το οποίο φαίνεται να αντιμάχεται την αίσθηση της ξενιτιάς που είναι τόσο έντονη στο έργο του. Ένας ε­ ξαίρετος ποιητής που έχει ζήσει σε πολλές χώρες και όχι μόνο στις Η.Π.Α. είναι ο Νάνος Βαλαωρίτης. Πειρα­ ματίζεται και σατιρίζει τις δυτικές φαντασιώσεις περί του τι είναι Ελληνικό και επιτίθεται με σατιρική διάθεση στις ελληνικές φαντασιώσεις που βασίζονται στις αντί­ στοιχες δυτικές περί Ελληνικότητος. Άλλοι Έλληνες συγγραφείς, που κινούνται μεταξύ Ελλάδας και Η.Π.Α., είναι ο Ντίνος Σιώτης, η Ρεγγίνα Παγουλάτου, η Ελένη Φλωράτου-Παϊδούση, ο Γιώργος Χουλιάρας, ο θεοδόσης Άθας, η Λιλή Μπίτα, η Ιωάννα Καρατζαφέρη κ.ά. Τελειώνοντας θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούν εδώ και οι Ελληνο-αμερικανοί δεύτερης και τρίτης γενιάς όπως η Έλεν Παπανικόλας, ο Ζήσης Παπανικόλας, η Δάφνη Άθας, ο X. Λ. Μου­ ντζούρης, ο Γιώργος Οικονόμου, ο Νικόλας Σαμαράς, ο Θεόδωρος Βρεττός και πολλοί άλλοι, η δουλειά των οποίων κατατίθεται στη βιβλιογραφία αυτού του σύ­ ντομου άρθρου. □

Επιλεγμένη βιβλιογραφία Άθας, θεοδόσης. Τραγούδια τον καιρό του σιγάν. New York: Ivikos, 1969.

Athas, Daphne. Cora. New York: Viking, 1978.

- Entering Ephesus. New York: Viking, 1971.

- Greece ύγ Prejudice. Philadelphia: Lippincott, 1962. Βαλάκος, Δημήιριος. Τραγούδια της ξενητειάς. Νέα Υόρκη: Δίβρης. 1912. Βακά- Brown, Δήμητρα. A Child of the Orient. Boston: Houghton and Mifflin. 1914.

- Haremlik: Some Pages from the Life of Turkish Women.

Boston: Houghton and Mifflin, 1909.

- The Heart of the Balkans. Boston: Houghton and Mifflin, 1917. Βαλαωρίτης, Νάνος. Diplomatic Relations Followed by Birds of Hazardand Prey. Panjardum Press, 1972.

- Flash Bloom. Wire Press, 1980.

- Hired Hieroglyphics: Poems and Collages. Kavak Press, 1971.

- ΗΖωή μου μετά θάνατον εγγυημένη. Αθήνα: Νεφέλη, 1993.

- Ποιήματα 1. Αθήνα: Ύψιλον, 1983.

- Ποιήματα 2. Αθήνα: Ύψιλον, 1987.

Bita, Llll. Blood Sketches. Trans, by Robert Zaller. Miami: Guevara Press, 1973. Βοζίκης, Πόνος. Ελληνική Γη. Anthe, 1983.

Brelis, Dean. My New Found Land. Boston: Houghton and Mifflin, 1963.

Chamales, Tom. Never so Few. New York: Scribner's, 1957.

- CoNaked in the World. New York: Scribner's, 1959.

Cotsakls, Roxanne. The Wing and the Thorn. Atlanta: Tupper and Love,1952. Δεκαβόλλε, Αντώνης. Αρμοί Χαράβια, Λύτρα. Αθήνα: Εκδόσεις Φίλων, 1976.

- Ωκεανίδες. Αθήνα: Ίκαρος, 1970 Economou, George. Ameriki: Book One and Selected Earlier Poems. New York: Sun, 1977.

Flokos, Nicholas. Nike. Boston: Houghton and Mifflin, 1998.

Friar, Kimon. The Nativity. Athens: Pleias, 1974.

Fourtouni, Eleni. Monovassia 76. New Haven, CT: Thelphini Press, 1979.

Gage, Nicholas. Eleni. New York: Random House, 1983.

- APlace for Us. Boston: Houghton and Mifflin, 1989. Κανούτα, Κόριννα. To τέλος ενός ηρίγκηηος. Νέα Υόρκη: Κό­ σμος, 1917. Καρατζαφέρη, Ιωάννα. Χωρισμένη οτο δύο. Αθήνα: Καστανιώτης, 1989.

Kazan, Elia. America-America. New York: Stein and Day, 1962. Καζαντζής, Κωνσταντίνος. Ιστορίες της πατρίδος μου. Σικάγο: Αατήρ. 1910. Κουτουμάνος, Γιώργης. Ποιήματα. Νέα Υόρκη: Λαϊκόν Βιβλιοπωλείον, 1938.

Kulukundis, Elias. The Feasts of Memory. New York: Holt, Reinhart and Winston, 1967.

Lardas, Konstantinos. And in Him, Too; in Us. Ann Arbor: Generation, 1964.

- «The Broken Wings». South Dakota Review10 (Spring 72): 515. Λαζαρίδης, Λάζαρος. Αύρα του Γρανικοά Σαν Φρανσίσκο: «Καλιφόρνια», 1912. Λώλος, Κίμων. Respite. New York: Harper and Brothers, 1961.

- «Mule No. 095.» In The Best American Short Stories. 1964 Ed. Martha Foley and David Burnett. Boston: Houghton and Mifflin Co., 191-201.

- Under the Circumstances. New York: Harper and Row, 1962.

Michalaros, Dimitris. The Legend of America and Other Poems.

Chicago, 1927. το θ έ μ α του μ ή ν α

Mountzoures, H. L. The Empire of Things and Other Stories. New York: Scribner's, 1968. Μπρούμα, Όλνα. Ανησυχίες, 1967.

- Beginning with 0. New Haven: Yale University Press, 1977.

- Perpetua. Port Townsend: Copper Canyon Press, 1989.

- Sappho's Gymnasium. Copper Canyon, 1994. Παγουλάχου, Ρεγγίνα. Μητρότητα/Motherhood. Trans, by Kali Loverdos-Streichler. Pella, 1985.

- Pyrrhichios. Trans, by Apostolos Athanasakis. New York: Pella, 1979.

- Transplants. Trans, by Apostolos Athanasakis. New York: Pella, 1982. Παίδούση-Φλωράχου, Ελένη. Είκοσι στροφές και άλλα ποιήματα. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή, 1976.

- Το τεήευταίο χεδιδόνι. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή, 1992. Παπάζογλου-Μάργαρη, Θεανώ. Η Ευτυχία και dflfla διηγήματα. Σικάγο: Σύγχρονη Σκέψη, 1939.

- Ένα δάκρυ για τον Μπάρμπα-Τζίμη. Αθήνα: Δίφρος, 1958.

- Οι περιπέτειες του Θείου Πδάτωνα. Αθήνα: Ααχήρ, 1972.

- Τοχρονικό του Χώδστεντ στρητ. Αθήνα: Δίφρος, 1962.

Papanikolas, Helen. Small Bird, Tell Me. Athens, Ohio: Swallow Press, 1993.

- The Apple Falls from the Apple Tree. Athens, Ohio: Swallow Press, 1996.

Papanikolas, Zeese. Buried Unsung: Louis Tikas and the Ludlow Massacre. Salt Lake City: University of Utah Press, 1982.

Petrakis, Harry Mark. Collected Short Stories. Chicago: Lake View Press, 1987.

- Daysof Vengeance. New York: Doubleday, 1983 - ADream of Kings. New York: McKay, 1966.

Phoutrides, Aristidis. Lights at Dawn. Boston: The Stratford Co, 1917.

Samaras, Nicholas. Hands of the Saddlemaker. New Haven: Yale University Press, 1992.

Selz, Thalia. «The Education of a Queen». Partisan Review 28 (Spring 1961): 552-573, 669-87. Σιώχης, Ντίνος. Εμείς κι ο βροχοηοιός. 1973.

- Part Time Paradise·. New York: Mosaic Press, 1988.

- So What. Panjardum Press, 1972. Σπάνιας, Νίκος. Φόρος Τιμής στον Giorgio de Chirico. Αθήνα: Γνώ­ ση, 1981.

Spanidou, Irini. God's Snake. New York: Norton, 1986.

- Toφίδι του θεού. Αθήνα: Κέδρος, 1987. Τόζιος, Ιωάννης. Αόρατες αναλαμπές. Νέα Υόρκη: Σταμαχάκης, 1918. Τσιάμης, Χρήσχος. Ποήύτροπο. Όστρακα, 1979.

Thomson, Ariadne. The Octagonal Heart. New York: Bobbs-Merrill, 1956. Τζιλιάνος, Μάκης. Άνιοες Φωνές, 1979. Χαβιαράς Σχραχής. Βεροδίνο. Αθήνα: Φέξης, 1965.

- Crossing the River Twice. Cleveland State University Press, 1976.

- The HeroicAge. Simon and Shuster, 1984.

- Νεκροφάνεια. Αθήνα: Κέδρος, 1972.

- When the Tree Sings. Simon and Shuster, 1979.

- Όταν τραγουδούσαν τα δέντρα. Αθήνα: Ερμής, 1980. Χουλιάρας, Γιώργος. ΗΆδδη Γδώσσα. Αθήνα: Ύψιλον. 1981.

- Fast Food Classics. Αθήνα: Ύψιλον, 1992.

- 0 Θησαυρός των Βαδκανίων. Αθήνα: Ύψιλον, 1988.

Vardoulakis, Mary. Gold in the Streets. New York: Dodd, Mead, 1945.

Vazakas, Byron. Transfigured Night. New York: Macmillan, 1944.

Vrettos, Theodore. Lord Elgin's Lady. Boston: Houghton and Mifflin, 1982.

το θ έ μ α τ ου μ φ

Παϋεϋοηοΐ

pe ίο» άγγείΐο:_ _ Η αρερικανοεβραϊκή γραφή me Σύνθια Όζικ' τπ Ζωή!»—«L’ Chaim!» είναι η ιαχή πρόποσης που εκφράζει πε­ ρισσότερο από κάθε άλλο σύνθημα την εβραϊκή ταυτότητα, ή, όπως το θέτει ο Βίκτορ Στράντμηεργκ, «την εβραϊκή λέξη-ψυχής», η οποία όχι μόνο δηλώνει την αποδοχή της ζωής με όλη την παλλόμενη χαοτική της αλήθεια, αλλά και τη ζωντάνια και ενέργεια του εβραϊσμού που του επέτρεψε, μέσα από την πάλη με τον άγγελο της μοίρας του, να επιβιώσει και να ανθίσει παρ' όλα τα δει­ νά του» (47).2 Πράγματι, στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου-αντίθετα με την Ευρώπη των πογκρόμ και του Ολοκαυτώματος-οι Εβραίοι της Διασποράς βρήκαν πιο φιλόξενο περιβάλλον, η λογοτεχνία που προέκυψε έχει να επιδείξει όχι μό­ νο την επιβ(εβα)ίωση μιας ρωμαλέας ζωτικότητας, ένα «χαμόγελο μέσα απ' τα δάκρυα μας» -κ α τά τον Ντάνιελ Ο υόλντεν-5, αλλό, ταυτόχρονα, και την παράδοξη θεματολογία της πόλης κατά το θέλημα του Κυρίου, ό­

Ϊ

που το «κατά» διατηρεί τη διττή έννοια του «ενάντια στο» και του «σύμφω­ να με», θα μπορούσε να πει κανείς ότι η αμερικανοεβραϊκή λογοτεχνική παραγωγή χαρακτηρίζεται ακριβώς από ένα συνονθύλευμα αντιθέσεων. Μια πρώτη αντίθεση αφορά τη διαβίωση μέσα σε ένα περιβάλλον αλλό­ θρησκο, όπου ο απόλυτα πνευματικός και απροσπέλαστος θεός του Ιου­ δαϊσμού συγκρούεται καθημερινά με τους ανθρωπόμορφους θεούς του Δυτικού «κλασσικοφυούς» Χριστιανισμού. Μια δεύτερη αντίθεση είναι η βα-

m

σανιστική μνήμη μιας ιστορίας διωγμών, απ' τους Φα­ ραώ ώς τον Χίτλερ, ενάντια στη ζωτική ανάγκη της ε­ πούλωσης των τραυμάτων του Ολοκαυτώματος για μια υγιή συνέχεια στο μέλλον- ή το πώς ν' αποφύγει κανείς την «ενοχή από καθήκον» αλλά και τον «μπλαζέ εφησυχασμό-συνέργεια» (Όζικ, Μ ετα φ ο ρ ά κα ι Μ νή μη 39-40).4Τέλος, τα στοιχεία μιας πανάρχαιας γλώσσας και ιδιάζουσας κουλτούρας αντιπαλεύουν την αφομοι­ ωτική πολυ-πολιτισμική παντοδυναμία της Αμερικής, με έπαθλο «την επιβίωση μιας χαρακτηριστικά Ε βραϊ­ κή ς Αμερικανοεβραϊκής ταυτότητας» (Φέρμαν 11).5 Μια επιτυχημένη έκφραση των παραπάνω αντιθέσεων βρί­ σκουμε στο έργο μιας από τις κυριότερες εκπροσώ­ πους της σύγχρονης αμερικανοεβραϊκής λογοτεχνίας, της Σύνθια Όζικ, χαρακτηριστικό κείμενο της οποίας α­ ποτελείτο διήγημα «0 Παγανιστής Ραββίνος» (1971).6 Η Όζικ τοποθετείται χρονολογικά στην τρίτη γενιά των αμερικανοεβραϊκών γραμμάτων, μετά από το κύμα των μεγάλων συγγραφέων όπως οι Φίλιπ Ροθ, Σολ Μπέλοου, Μπέρναρντ Μάλαμουντ και Γκρέις Πάλι (αν και πολλοί την τοποθετούν με αυτούς με βάση ποιοτι­ κά κριτήρια), αλλά πριν από όσους τώρα θεωρούνται η μεταμοντέρνα αβάν-γκαρντ της συγκεκριμένης λογο­ τεχνίας. Η απαρχή της αμερικανοεβραϊκής λογοτε­ χνίας, όμως, ξεκίνησε πολύ νωρίτερα, στο χώρο της «γίντις» (Y id dish ) λογοτεχνίας, γραμμένης, δηλαδή, στην υβριδική γλώσσα των Γερμανο-Ανατολικοευρωπαίων Εβραίων (των Ασκενάζυ). Εκεί, άλλωστε, βρί­ σκεται «το αληθινό επίκεντρο του ενδιαφέροντος της "Εβραϊκής ιστορίας" της Όζικ», σε μια Ευρώπη «που παρουσιάζεται μέσα στο έργο και τη σκέψη της ως ένα τιτανιαίο νεκροταφείο όλο στάχτες» (Στράντμπεργκ 35). Εκεί, το 1888, ο Ουκρανός Σολέμ Αλέιχεμ, προτού μεταναστεύσει στη Νέα Υόρκη, δημιούργησε «μέσα σε μια νύχτα», όπως λέει η Όζικ, στα περιφρονημένα γίντις μια ισχυρή, αξιοπρεπή ιστορία με το Τεβύ ο Γαήατ ά ς κ α ι ο ι Ι σ τ ο ρ ίε ς τ ο υ Σ ιδ η ρ ο δ ρ ό μ ο υ IT e v y e th e D airym an a nd th e R ailroad Stories], το βιβλίο που ενέ­ πνευσε το μιούζικαλ «0 Βιολιστής στη Στέγη» (Μ ε τ α ­ φ ο ρ ά κα ι Μ νή μη 175).7 Η κληρονομιά του Αλέιχεμ και των άλλων μεγάλων Εβραίων συγγραφέων της Ευρώ­ πης (όπως του Πέρετζ και του Μέντελε) βρήκε στο νέο της περιβάλλον από το 1890 ώς το 1930 πρωτοπό­ ρους εκφραστές όπως τον Αβραάμ Καχάν, που απέδω­ σε την προβληματική της εξαμερικανοποίησης του με­ τανάστη- την Άνζια Γεζιέρσκα, με το πορτρέτο της φτωχής μετανάστριας- και τον Χένρι Ροθ, του οποίου το αριστούργημα Π ες τ ο Ύπνο [Call I t S/eep-1934) κα­ ταγράφει το ταξίδι του νεαρού Ντέιβιντ Σερλ από την κουζίνα της μετανάστριας μητέρας του στους δρό­

του μήι

μους της αλλόθρησκης Νέας Υόρκης. Μεταξύ του 1880 και του 1914, δύο εκατομμύρια Ασκενάζυ κατέφθασαν στις Η.Π.Α., προσπαθώντας να συμβιβάσουν τις ιστορικές μνήμες του αντι-σημιτισμού με την ανά­ γκη προσαρμογής στη νέα τους ζωή. Τα χρόνια που ακολουθούν ώς το τέλος του Β' Παγκο­ σμίου Πολέμου και την ταραγμένη δεκαετία του '60 χαρακτηρίζονται από την «ενηλικίωση της Αμερικανοεβραϊκής Λογοτεχνίας» (Ουόλντεν, Προοίμιο ν). 0 Μπέ­ λοου κερδίζει δύο Εθνικά Βραβεία Βιβλίου, ένα Πούλιτζερ και το Νόμπελ λογοτεχνίας.8 Η λογοτεχνία του «γιντισκάίτ», δηλαδή της ανατολικοευρωπαϊκής εβραϊ­ κής γλώσσας και πνεύματος, αναγεννάται στην Αμερι­ κή δημιουργώντας ένα ευνοϊκό περιβάλλον προς νέ­ ους συγγραφείς, μετά από μια μακρά περίοδο περι­ φρόνησης. Η πλούσια μυθιστορηματική πρόζα του Μπέλοου αποσπά το θαυμασμό της Όζικ όχι μόνο για την αυθεντική λαϊκή ζωντάνια της περιγραφής των Εβραίων μεταναστών στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις, αλλά και για την εβραϊκή χροιά που διατηρεί μέ­ σα της: «όλο του το λογοτέχνημα είναι μια πάλη με τον Άγγελο της θεοδικίας» (Στράντμπεργκ 27) .9 0 Ισα­ άκ Μπασέβις Σίνγκερ γίνεται αγαπητός στο ευρύ αμερι­ κανικό κοινό με τη μετάφραση από τα γίντις του διηγή­ ματος του «Γκίμπελ ο Απλοϊκός» IC im p e l th e F o o l1 95 5 I και εδραιώνει τη φήμη του με έργα που υμνούν την απλή αλλά γεμάτη αξίες ζωή των Ασκενάζυ, από την οποία ο σύγχρονος Αμερικανός απόγονός τους έ-

m )

χει πια αποκοπεί λόγω των ιστορικών και πολιτισμικών αντιξοοτήτων (Φράιντ 132).10 Η επιτυχία του Μπέρναρντ Μάλαμουντ (του οποίου τα μυθιστορήματα 0 Κ αλύ­ τε ρ ο ς ί The N atural! και Ο Κ α τα φ ε ρ τζ ή ς l The FixerI έγι­ ναν κινηματογραφικές επιτυχίες) φέρνει στο προσκή­

της χρόνια βιώνοντας τη φτώχεια και το ρατσισμό. Η κλίση της οτη λογοτεχνία, καθώς και οι μύθοι και τα παραμύθια που γέμιζαν τις παιδικές της ώρες την οδη­ γούν σε σπουδές στην αγγλική και κλασική λογοτε­ χνία. Εκεί, η Όζικ θα έχει άμεση εμπειρία της σαγήνης

νιο «εβραϊκές ευαισθησίες» όπως «το θέμα του μαρτυ­ ρίου και της εξιλέωσης» (Ουόλντεν, Προοίμιο ν). Τέ­ λος, η δαιδαλώδης γραφή του Φίλιπ Ροθ, που δοκιμά­ ζει τα όρια των λογοτεχνικών ειδών αλλά και του ίδιου του νοήματος (Σόλινγκερ 61-62), γίνεται μέσο έκφρα­ σης της επίπονης αναδημιουργίας της ταυτότητας που βιώνει κάθε μετανάστης στη νέα του γη.11 Παρ' όλη ό­ μως την αμερικανοεβραϊκή θεματογραφία τους, η κοι­ νή συνιοταμένη των συγγραφέων αυτών κλίνει προς μια απομάκρυνση από την εβραϊκή πλευρά τους. Οι ήρωές τους, απορροφημένοι από τον αγώνα για επιβίω­ ση και από τις νέες οπτικές τού μετά-τον-Διαφωτισμό πολιτισμού της Αμερικής, αρνούνται την εξορία στην οποία τους κατατάσσει το Ιουδαϊκό όραμα του ισχυρού και απολυτρωμένου Ιοραήλ κι ασπάζονται την αμερι­ κανική ιδεολογία. Αυτό ακριβώς το στοιχείο κάνει και τους κύριους εκ­ προσώπους της τρίτης γενιάς, την Όζικ, τον Χιού Νίσενσον και τον Χαΐμ Πότοκ, να διαφέρουν από τους προκατόχους τους. Όντας και οι τρεις θρησκευόμενοι Εβραίοι, αντιπαραβάλλονται καθαρά με την «κοσμική» προοπτική της δεύτερης γενιάς, επιστρέφοντας στην ουσία της εβραϊκής ταυτότητας. Όμως, ενώ ο Πότοκ ασχολείται με την τριβή μεταξύ των πολιτισμικών στοιχείων της πλειονότητας και της μειονότητας, η Όζικ υιοθετεί μια σκληροπυρηνική κριτική θέση προς τις αξίες του Δυτικού-Χριστιανικού κόσμου, τις οποίες θεωρεί υποδεέστερες του Ιουδαϊσμού. Σύμφωνα με τον Λόρενς Φρίντμαν, «η Εβραϊκότητά της... ξεχωρίζει την Όζικ από τους άλλους μεταμοντερνιστές, συμπε­ ριλαμβανομένων και των περισσοτέρων Εβραίων» (21).12 Σε μια γενιά συγγραφέων που προβάλλουν την εβραϊκή πίστη, η Όζικ,

του Δυτικοχριστιανικού αισθητικού κανόνα, εφόσον η μεγάλη ενασχόλησή της με τον Χένρι Τζαίημς, την ο ­ δηγεί να γράψει, το 1963, το πρώτο της ολοκληρωμέ­ νο μυθιστόρημα, Ε μπ ιστοσ ύνη lTrustI. Αυτή είναι και η τελευταία φορά που η Όζικ θα εμπι­ στευτεί τους Δυτικούς τρόπους και θεματολογίες γρα­ φής, εφόσον από εκεί κι έπειτα υιοθετεί μια καθαρά Εβραϊκή προοπτική (Φέρμαν 4-15). Η φήμη της ως δε­ ξιοτέχνη του ύφους και της γλώ σσας-θεω ρείται η Εβραία Τ. Σ. Έλιοτ (Κώβαρ χϊ)—15 αυξάνεται σταθερά με την πολύμορφη συγγραφική παραγωγή της: ασχολείται με το μυθιστόρημα, το διήγημα, το δοκίμιο, τη μετάφραση, το θέατρο και την αρθρογραφία, και της αποφέρει πολλά βραβεία.” 0 χαρακτηρισμός της ως φεμινίστριας την προβληματίζει, γιατί δεν πιστεύει ότι η λογοτεχνία έχει φύλο (Κλίνγκενσταϊν 49)· κι αν και σαφώς θρησκευόμενο, το γράψιμό της δεν είναι ε ­ σ τ ε μ μ έ ν α πολιτικοποιημένο ή εθνικοποιημένο, γιατί κάτι τέτοιες σκοπιμότητες, κατά την Όζικ, σκοτώνουν

πιο σταθερά και ισχυρά από οποιονδήποτε άλλο συνα­ γωνιστή της...έχει γίνει υπέρμαχος του δόγματος της Εβραϊκής Ορθοδοξίας και στο λογοτεχνικό και στο μη-λογοτεχνικό έργο της.... παρουσιάζει μια σχεδόν αδυσώπη­ τη Ελληνιστική κουλτούρα που πάρα πολύ συχνά κατορ­ θώνει να καταβροχθίσει την πλούσια, Ιουδαϊκή κουλτού­ ρα· ο Παν κι ο Μωυσής ανταγωνίζονται για την ψυχή των Εβραίων πρωταγωνιστών της. (Φέρμαν 15) Γεννημένη το 1928 στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης από Ρωοοεβραίους μετανάστες, η Όζικ πέρασε τα παιδικά

τη φαντασία (Κώβαρ χνίϋ). Η φαντασία, όμως, είναι αυτή που σκοτώνει τον πρω­ ταγωνιστή της Όζικ στο μικροκοσμικό δράμα του Ιου­ δαϊσμού ενάντια στον Παγανισμό που παίζεται στον «Παγανιστή Ραββίνο». Το διήγημα αυτό αναπτύσσει τα σημαντικότερα θέματα στη σκέψη και το έργο της Όζικ, που παράλληλα εκφράζουν και ουσιαστικά ση­ μεία του εβραϊσμού σε αμερικανικό πλαίσιο: την αντα­ γωνιστική σχέση του Δυτικο-κλασικού πολιτισμού (εφ' όσον, για την Όζικ και γενικότερα για τους Εβραίους στοχαστές, η μεταπολεμική αμερικανική κοινωνία είναι προϊόν του Διαφωτισμού και της συνύφανσης της έν­ νοιας της προόδου με τον ελληνικό σκεπτικισμό και αι­ σθητική) με τον θεοκεντρισμό της εβραϊκής κουλτού­ ρας· την εξ ορισμού αντίθεση του Μωσαϊκού δόγματος στη λογοτεχνία, στην κατεξοχήν τέχνη της επινόησης ψευδών ειδώλων- και, τέλος, την αντιπαράθεση της κλασικής ελληνικής αντίληψης της Μοίρας ως αναπό­ φευκτης δύναμης και της Ιουδαϊκής πίστης στη δυνατό τη τα -ή μάλλον, στο καθήκον-να επεμβαίνει κανείς δυναμικά στην πορεία της ζωής του, παλεύοντας πι­ στά κι ανελέητα με τον Άγγελο του Πεπρωμένου του. Ο ξαφνικός θάνατος του ιδιοφυούς στοχαστή, ραββίνου Ισαάκ Κόρνφελντ φέρνει κοντά τον φίλο του, τον ανώνυμο αφηγητή του διηγήματος και τη γυναίκα του ραββίνου, τη χαρισματική και απόλυτη Σέιντελ. 0 αφη-

γητής έχει ζήσει όλη του τη ζωή οιη σκιά του ταλα­ ντούχου Ισαάκ και, ως γνήσιο τέκνο της δεύτερης γε­ νιάς της Διασποράς, έχει απογοητεύσει τον πατέρα του με το να παντρευτεί μια «γκόι», μια «αλλόθρησκη» Αμερικανίδα, Η γυναίκα του ραββίνου, πάλι, αντιπρο­ σωπεύει το άλλο άκρο της αμερικανοεβραϊκής παρά­ δοσης: ορφανή, έχοντας σωθεί από καθαρό θαύμα α­ πό το Άουσβιτς, αφοσιώνεται στον προστάτη-θεό των πατέρων της και εκφράζει άτεγκτη υπακοή στο Μωσαϊ­ κό δόγμα. Δικαιολογείται, λοιπόν, η οργή και η περι­ φρόνησή της προς το σύζυγό της, όταν ανακαλύπτει ότι ο Ισαάκ αυτοκτόνησε για χάρη του προδομένου έ ­ ρωτά του για μια...Αμαδρυάδα, ένα από τα μυθικά πνεύματα που κατοικούν σε κορμούς δρυών! Μέσα α­ πό το γράμμα-σημείωμα αυτοκτονίας που η Σέιντελ βρίσκει στην τσέπη του Ισαάκ, ξεδιπλώνεται η ιστορία του Παγανιστή Ραββίνου, ο οποίος, αναζητώντας την υπέρτατη αλήθεια-να δει την ψυχή των όντων-ανακαλύπτει την ύπαρξη επιζώντων της ελληνικής μυθο­ λογίας σ' ένα πάρκο της Νέας Υόρκης. Η Αμαδρυάδα ερωμένη και ο Πάνας, τον οποίον αυτή υπηρετεί, μυ­ ούν το ραββίνο στα ερωτικά μυστήρια που αποτελούν

ΤΟ θ έ μ α του μ ή ι

γνωστική δίοδο στην αρχαιοελληνική κουλτούρα και τον οδηγούν στη δραματι­ κή απόφαση να χωρίσει το σώμα του απ' την ψυχή του, πιστεύοντας πως έτσι θ' α­ ποκτήσει την αθανασία. Αλλά ο ραββίνος-όπως πολλοί μυθικοί ήρωες πριν απ' αυτόν-έχει ξεγελαστεί α­ πό τους αδιάφορους θεούς. Τη στιγμή που αντιλαμβάνεται ότι η συνείδησή του έχει παγιδευτεί στο φθαρτό κι άψυχο σώ­ μα του, όργανο των ερωτικών του απο­ λαύσεων, η ψυχή του ραββίνου εμφανίζε­ ται μπροστά του όχι ως Αρκαδική φιγού­ ρα, αλλά ως η πεμπτουσία του Ιουδαϊ­ σμού: ένας πανάρχαιος, βλοσυρός ραββίνος τυλιγμένος σε ιερατικό επώμιο (το φαρδύ σάλι του προσευχόμενου Ιουδαί­ ου), σκυφτός από το βάρος της γνώσης των ιερών βιβλίων Τορά και Ταλμούδ, του Νόμου και του στοχασμού του. Μη αντέχοντας να συμβιβαστεί με την ειρωνική α­ νακάλυψη της προδοσίας και σε μια απελ­ πισμένη προσπάθεια να ξαναβρεί την Αμαδρυάδα αγαπημένη του, ο Ισαάκ κάνει θηλειά το επώμιό του και κρεμιέται από την ίδια δρυ όπου κατοικούσε το πνεύμα της νύμφης. Η αποκάλυψη αυτή, πάλι, έ ­ χει εντελώς διαφορετικό αντίκτυπο για τον αφηγητή και τη Σέιντελ: ο πρώτος, αν και αποποι­ είται πια οποιαδήποτε εκμαυλιστική επαφή με παγανιστικές απολαύσεις, αποφαίνεται στο τέλος με συμπό­ νια για τον αδικοχαμένο ραββίνο και αναγνωρίζει στην τραγωδία του την αισθητική ποιότητα του Προμηθεϊκού τολμήματος. Η Σέιντελ, αντίθετα, καταριέται με σκληρότητα τον σύζυγό της για παράφρονα, όχι επει­ δή έβλεπε Αμαδρυόδες, αλλά επειδή παρέβη τον Μω­ σαϊκό Νόμο και το καθήκον του ως Ιουδαίος. Για τους επιζώντες του Ολοκαυτώματος, η συγχώρεση και η κατανόηση της σαγήνης του Δυτικού «πολιτισμού» φαί­ νεται να είναι αδύνατη. Ποιος είναι, όμως, ο Παγανιστής Ραββίνος; Η Κλίνγκενσταϊν εκφράζει την πεποίθηση ότι ο Ισαάκ αντιπροσω­ πεύει μια πτυχή της ταυτότητας της Όζικ ως λογοτέ­ χνη, της δημιουργικής ορμής που ξεφεύγει από κάθε έλεγχο και γίνεται καταστροφική λεξιλαγνεία: η ίδια η δημιουργική ορμή καταδικάζεται στην Τορά ως το α­ μάρτημα της κατασκευής ψευδών ειδώλων ενάντια στον ένα και πραγματικό Δημιουργό, κάτι το οποίο ο­ δηγεί συνήθως σε δημιουργίες τεράτων όπως τα γκολέμ και τα ντυμπούκ (52-53). Το ότι δεν υπάρχει τίποτε

το αθώο στη «θρησκεία της τέχνης» μπορεί να βιδωθεί κι από το γεγονός ότι η Δυτικοκλασική ροπή για τελειομανή «επιμέλεια κειμένου» (χαρακτηριστικό γνώρισμα της γλώσσας της Όζικ) οδήγησε σε παρεμβάσεις στο ι­ στορικό κείμενο της ανθρωπότητας με «διαγραφή» ε ­ νός ολόκληρου λαού για λόγους γενετικής αισθητικής (Όζικ, «Προς Μια Νέα Γίντις Γλώσσα»165-66).15 Βέβαια, η υπερβολική ενασχόληση του ραββίνου με τα βιβλία του και την αλήθεια δεν είναι αξιοκατάκριτη, ε­ φόσον γίνεται στο πλαίσιο ενός καθήκοντος που και η ίδια η Όζικ ενστερνίζεται: της Ταλμουδικής επεξήγη­ σης της Πεντάτευχου (Τορά)■αυτό που δημιουργεί πρόβλημα είναι η στροφή, από το καθήκον του Νόμου, στο ερωτικό, θα έλεγε κανείς, κάλεσμα της λέξης-τέχνης. Κατά την Όζικ, το συγγραφικό π ν εύ μ α ορίζεται κυριολεκτικά: η Μούσα καταλαμβάνει το μυαλό του λογοτέχνη και το καθοδηγεί, με τον ίδιο τρόπο που ο Παν κατακυριεύει τον Ισ αάκ-η συγγραφή-δαιμονισμός, αρνητικό είδωλο της πάλης με τον άγγελο.16 Επιπλέον, η Εβραϊκή έννοια του θεού βασίζεται «στον ριζικό διαχωρισμό του υλικού και του θείου, του τωρι­ νού και του υπερβατικού» (Κλίνγκενσταϊν 51): άρα κά­ θε προσπάθεια απόδοσης του θείου, η αναζήτηση του ραββίνου να δει την ψυχή των πραγμάτων, είναι κατα­ δικασμένη να προσκρούει στο ασύλληπτο - ή στην αί­ ρ εσ η-, ενώ η έννοια «Εβραίος συγγραφέας» καθίστα­ ται σχήμα οξύμωρο (Στράντμπεργκ 24). Επομένως, η δυναμική του διηγήματος εκφράζει αυτό που κατά την Όζικ είναι το χαρακτηριστικό του αμερικανοεβραϊκού λογοτεχνήματος: την εφαρμογή του θρησκευτικού κώδικα ζωής στην τέχνη· την ιστορία του ραββίνου ως μια παραβολή για την αιώνια πάλη του Πάνα με τον Μωϋσή, του Αμερικανισμού με τον Ιουδαϊσμό. Και αυτό που κάνει την πάλη ιδιαίτερα σκληρή είναι όχι μόνο η πανταχού παρουσία του Δυτι­ κού πολιτισμού, αλλά κυρίως η υψηλή αισθητική ποιό­ τητα που κληροδότησε στον πολιτισμό το αρχαιοελ­ ληνικό πνεύμα, η παγανιστική λατρεία του ωραίου. Πώς θα μπορούσε ένας άνθρωπος, κυρίως ένας καλλι­ τέχνης, να της αντισταθεί; «Για τη Σύνθια Όζικ, αυτή η αρχέγονη ρίζα του Ελληνισμού, απ' όπου ξεπήδησαν οι παγανιστικοί θεοί, εκπέμπει μια τέτοια μαγνητική έλ­ ξη ώστε παρά λίγο να την ξεριζώσει από τους Εβραϊ­ κούς δεσμούς της, όπως φαίνεται σε βιβλία όπως το Π ίστη και Ο Π α γα νισ τή ς Ραββίνος» (Στράντμπεργκ 24). Ο Ισαάκ καθίσταται, λοιπόν, παράδειγμα προς αποφυ­ γή για κάθε λόγιο, αλλά και για κάθε Εβραίο της Διασποράς, φυσικής και πνευματικής. Ο «Παγανιστής Ραββίνος» ίσως, τέλος, μπορεί να απα­ ντήσει στο ερώτημα που πηγάζει από τα παραπάνω:

εάν η πορεία του (Αμερικανο)εβραϊσμού είναι άρρηκτα δεμένη με την πάλη ενάντια στους αρχαίους θεούς, είναι και η μοίρα του Ισαάκ προκαθορισμένη; Το τέλος του διηγήματος αφήνει ανοιχτή μια άλλη πιθανότητα ερμηνείας: η αυτοκτονία και το γράμμα του Ισαάκ ορί­ ζονται από την τελική διχοτομία της κλασικής μοιρο­ λατρίας ενάντια στην Ιουδαϊκή πεποίθηση ότι το πε­ πρωμένο καθενός είναι προϊόν ατομικής προσπάθειας, πόσο αποφασισμένος είναι κανείς να παλέψει με τον άγγελό του. 0 Ισαάκ διαλέγει να αλλάξει τη μοίρα της απελπισίας που του ορίζει η Αμαδρυάδα: ανάμεσα στην αναπόφευκτη φθορά και στην ανώφελη μεταμέ­ λεια, αυτός διαλέγει την τρίτη οδό, το «στη Ζωή!» χω­ ρίς συμβιβασμούς-ως το θάνατο. Εάν λάβουμε υπό­ ψη την παρατήρηση της Έιμι Γκόντφριντ για την Εσάρ­ πα IThe Shawl], το άλλο γνωστό διήγημα της Όζικ, ότι «η μεταμόρφωση τη στιγμή του θανάτου ως θέμα α­ ντανακλάται σε ολόκληρο το πλαίσιο του έργου της Όζικ, προσφέροντας ένα σχήμα νοημάτων, που συνε­ χώς μετατοπίζονται, ως οδηγό επιβίωσης ενάντια σε μια καταστροφή» (40), τότε η εικόνα του κρεμασμένου Ισαάκ τυλιγμένου σαν χρυσαλλίδα στο επώμιό του παίρνει μια νέα, νικηφόρα διάσταση.17 Η γραπτή εξομο­ λόγησή του, πάλι, αφυπνίζει τον αφομοιωμένο φίλο του, κάνοντάς τον να συνειδητοποιήσει την πνευματι­ κή ταυτότητα του Ιουδαϊσμού ως μια συνεχή πάλη ε ­ νάντια στην κοσμικότητα, και αναδεικνύει το ραββίνο σε πραγματικό «διδάσκαλο» που εξιλεώνει με τη θυσία του το απολωλός πρόβατο της πίστης του (Ντόκου 12-15).18Το τέχνασμα αυτό επιτρέπει, επομένως, στην Όζικ να ενδώσει στη Δυτική τέχνη, παραμένοντας μέ­ σα στα πλαίσια του Εβραϊκού Νόμου, εφόσον επιτελεί το θεάρεστο έργο της μ ιν τρ α σ ικ ή ς γραφής, της δημι­ ουργίας νέων κειμένων που επεξηγούν τα παλαιότερα ιερά σχόλια κι «επισκευάζουν» τη φθαρμένη συνείδηση του κόσμου (Κρέμερ 269).19 Μπορεί πάλι, σαν τον Ισαάκ, η Σύνθια Όζικ να έχει αναλογιστεί την πιθανότητα της δικής της καταδίκης, με τίμημα όμως την αφύπνιση του κοινού της. Είναι ακό­ μα ασαφές εάν η αμερικανοεβραϊκή γραφή οδεύει, στο κατώφλι της νέας χιλιετίας, προς την αφομοίωση ή προς μια ακμαία πολυμορφία. Παρ' όλα αυτά, ανα­ γνωρίζοντας την εξάπλωση της λογοτεχνίας αυτής σε εσωτερικές μειονότητες της Εβραϊκής κοινότητας (Ιβηροεβραίοι, απόγονοι όσων αλλαξοπίστησαν στους διωγμούς, γκέι, πρώην Χριστιανοί"), οι κριτικές απόψεις κλίνουν προς το δεύτερο.20 Γεγονός πάντως είναι πως η αμερικανική λογοτεχνία παρουσιάζεται σημαντικά ε­ μπλουτισμένη από το Ιουδαϊκό μπόλιασμά της, τόσο ως τέχνη όσο κι ως απεικόνιση μιας κοινωνικής πραγ-

ματικότητας που οι μετανάστες διαμόρφωσαν ριζικά. Ίσως στην πάλη του καλλιτέχνη με τον άγγελό του οι πλέον κερδισμένοι να είμαστε εμείς, οι θεατές τους.

□

Σημειώσεις 1. θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επίτιμο καθηγητή του Pennsylvania State University και γνωστό κριτικό της αμερικανοεβραϊκής λογοτεχνίας Daniel Walden για τη βοήθεια και την καθοδήγησή του στη συγγραφή αυτού του άρ­ θρου, το οποίο και του αφιερώνεται με την ευκαιρία της πρόσφατης ολοκλήρωσης της διδακτικής καριέρας του.

2. Strandberg, Victor. Creek Mind/Jewish Soul: The Conflicted Art of Cynthia Ozick. Madison, Wl: The University of Wisconsin Press, 1994.

3. Walden, Daniel. «Α Tragedy Full of Joy: introduction.»

Studies in American-Jewish Literature 15 (1996): 4.

4. Ozick, Cynthia. «Primo Levi's Suicide Note.» Metaphor & Memory: Essays by Cynthia Ozick. New York: Alfred A. Knopf, 1989. 34-48.

5. Furman, Andrew. «Surviving Success: Jewish-American

θ έ μ α το υ μ ή ν α

Fiction After Alienation.» Response: A Contemporary Jewish Review 65 (Winter/Spring 1996): 10-21.

6. Ozick, Cynthia. The Pagan Rabbi and Other Stories. New York: Penguin Books, 1991.

7. Ozick, Cynthia. «Sholem Aleichem's Revolution.» Metaphor & Memory. 173-98.

8. Walden, Daniel. Foreword to Contemporary Jewish-American Novelists: A Bio-Critical Sourcebook. Ed. Joel Shatzky and Michael Taub. Westport, Conn.: Greenwood Press, 1997. iv-vi.

9. Από άρθρο της Όζικ στο New York Times Book Review, 4 Δεκεμβρίου 1977,66.

10.

Fried, Lewis. Review of Understanding Isaac Bashevis Singer by Lawrence S. Friedman.

Columbia: University of South Carolina Press, 1988. Studies in American-Jewish Literature 15 (1996): 132-33.

11 Solinger, Jason D. «Philip Roth: An Annotated Bibliography of Uncollected Criticism, 19891994.» Studies in American-Jewish Literature 15 (1996): 61-72.

12. Friedman, Lawrence S. Understanding Cynthia Ozick. Columbia, South Carolina: University of South Carolina Press, 1991.

13. Kauvar, Elaine M. Cynthia Ozick's Fiction: Tradition & Invention. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 1993.

14. Για τα στοιχεία του έργου της Όζικ, ιδιαίτερα τις μεταφράσεις, βλέπε το άρθρο της Klingenstein, Susanne. «'In Life I Am Not Free": The Writer Cynthia Ozick and Her Jewish Obligations.»

Daughters of Valor: Contemporary American Women Writers. Ed. Jay L. Halio and Ben Siegel. Newark and London: Associated University Press, 1997.

15. Ozick, Cynthia. «Towards a New Yiddish». Art & Ardor: Essays. New York: Alfred A. Knopf, 1983.154-77.

16. Ozick, Cynthia. «The Muse, Postmodern and Homeless.»

Metaphor & Memory.136-39.

17. Gottfried, Amy. «Fragmented Art and the Liturgical Community of The Dead In Cynthia Ozick's The Shawl.· Studies in American Jewish Literature: New Voices in an Old Tradition 13(19941:39-51.

18. Dokou, Christina and Daniel Walden. «The Pagan Condemnation and Orthodox Redemption of Rabbi Isaac Kornfeld.» Studies in American Jewish Literature 15 (1996): 6-16.

19. Kremer, Lillian S. «Cynthia Ozick (1928-).: Biography» Jewish American Women Writers: A Bio-Bibliographical and Critical Sourcebook. Ed. Ann R. Shapiro et al.

Westport, Connecticut and London: Greenwood Press, 1994. 265-77.

20. Για το θέμα των τελευταίων εξελίξεων και μελλοντικών προβλέψεων στον τομέα της αμερικανοεβραϊκής λογοτε­ χνίας, βλέπε συγκεκριμένα το Προοίμιο του Ουόλντεν και το άρθρο του Φέρμαν, καθώς και την ειδική 13η έκδοση του Studies in American Jewish Literature.

,H X i- T -a A j_ |jj|,

Η αναζήτηση_ _ _ _ _ _ iqc εθνική ταυτότητας μέσο οπέ την ιταΑοαμερικανική Αογοτεχνία στην Αμερική Μαρίνας Μαγ8αληνού

ιστορία της ιταλοαμερικανικής λογοτεχνίας είναι στενά συνδεδεμένη με την ιστορία των Ιταλών μεταναστών στην Αμερική και τη σταδιακή αφομοίωσή τους, καθώς και τις προσπάθειες τους για τη διατήρηση της εθνικής τους ταυτότητας. Εε μια προσπάθεια να κατανοηθεί ο ιδι­ αίτερος χαρακτήρας της, ο διαχωρισμός του Vico,1οε Εποχή των θε­ ών, Ηρώων και Ανθρώπων-δηλαδή σε ποιητικό, μυθικό και φιλοσοφι­ κό στάδιο της κουλτούρας αντίστοιχα- μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη συγκεκρι­ μένη περίπτωση εφόσον οι απόψεις του, περί αναζήτησης της αλήθειας στην αρχή, τη γένεση της ιστορικής γνώσης, καθώς και της ανοδικής και πτωτικής πο­ ρείας κάθε πολιτισμού -και, επομένως, κάθε λογοτεχνίας- γίνουν αποδεκτές. Ο διαχωρισμός του όμως έχει και κοινωνιολογικό χαρακτήρα, αφού μιλά για λογο­ τεχνία των πατρικίων και των πληβείων, την αμερικανική δηλαδή και τις επιμέρους λογοτεχνίες των διαφόρων εθνοτήτων. Οι ισχυρισμοί αυτοί δημιουργούν την ανάγκη για μια σύντομη αναφορά στο ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο, στο οποίο η συγκεκριμένη λογοτεχνία εντάσσεται, προκειμένου να κατανοηθούν τα ιδιαίτε­ ρα χαρακτηριστικά της. Έχοντας ως βασικό άξονα της θεματολογίας της τις εμπειρίες των μεταναστών στην Αμερική, η εξέλιξη που παρουσίασε ήταν ανάλογη της πορείας αυτών. Η Αμερική, ιδιαίτερα την περίοδο 1880-1920, εξαιτίας της ταχύτατης εκβιομηχάνι­ σης και του φιλελεύθερου, καπιταλιστικού καθεστώτος, φάνταζε ως «Γη της Επαγγελίας» στα μάτια εκατομμυρίων φτωχών Ευρωπαίων, που προτιμούσαν έ-

να αβέβαιο μέλλον σε μια ξένη χώρα, παρά την εξαθλίω­ ση και την πενία στην οποία τους καταδίκαζε η πατρίδα τους. Τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, περίπου 4 εκα­ τομμύρια Ιταλοί μεταναστέυσαν στην Αμερική,2προερχό­ μενοι κυρίως από τη νότια Ιταλία, που ακόμη και σήμερα είναι το φτωχότερο τμήμα της χώρας. Οι μετανάστες αυ­ τοί άφησαν πίσω τους μια πρόσφατα ενοποιημένη χώρα, με τον ιοχυρό οικονομικά Βορρά να εκμεταλλεύεται τον φτωχό και αγροτικό Νότο, ένα φεουδαρχικό σύστημα δια­ κυβέρνησης και εκμετάλλευσης που δεν άφηνε περιθώρια επιβίωσης στους μη-έχοντες γη, και βέβαια, το καθεστώς της Μαφίας -το οποίο μέσω της βεντέτας στη Σικελία ιδιαί­ τερα- αποδεκάτιζε κυριολεκτικά τον ανδρικό πληθυσμό. Κάπως έτσι κυνηγημένος βρέθηκε στη Νέα Υόρκη και ο Βίτο Κορλεόνε, ο ήρωας του γνωστότερου ίσως ιταλοαμερικανικού μυθιστορήματος, Ο Ν ο ν ό ς του Μάριο Πούζο (The Godfather), ο τρόπος διαφυγής του και η άφιξή του στο Ellis Island, καθώς και ό,τι επακολούθησε, παρουσιάζονται με γλαφυρό τρόπο στην αντίστοιχη ταινία μέσω της οποί­ ας διαφαίνεται και ο αντιφατικός τρόπος με τον οποίο αντι­ μετώπισαν οι Αμερικανοί τους Ιταλούς. Αν η χώρα αυτή εί­ ναι «το χωνευτήρι των λαών», τότε η διαδικασία αφομοίω­ σης (assimilation process) έτσι ώστε να επιτευχθεί το melting-pot, η προσπάθεια ομογενοποίησης όλων των με­ ταναστών στην ίδια χύτρα με στόχο τη δημιουργία Αμερι­ κανών πολιτών, τέθηκε σ' εφαρμογή από την πρώτη στιγ­ μή που βρέθηκαν εκεί οι μετανάστες. Οι περισσότεροι απ' αυτούς ήταν αγράμματοι, δεν ήξεραν αγγλικά, μιλούσαν την τοπική τους διάλεκτο, αφού στην Ιταλία η έννοια της τοπικής κοινωνίας ή της οικογένειας ήταν ισχυρότερη από την έννοια του κράτους, ενώ μετέφεραν στη νέα πατρίδα την προφορική τους παράδοση με τραγούδια, μύθους, λαϊκό θέατρο με μαριονέτες ή βαριετέ και όπερα. Η αντί­ φαση όμως έγκειται στο ότι, ενώ οι Αμερικανοί τους ήθε­ λαν ως εργάτες, για να τους αποδεχθούν κοινωνικά θεω­ ρούσαν απαραίτητη την αμερικανοποίησή τους. Αυτή πε­ ριλάμβανε εκμάθηση και χρήση της αγγλικής, σχολική εκ­ παίδευση, αλλαγή δόγματος και γάμο μέσα στην αμερικα­ νική κοινότητα (intermarriage) και αποδοχή της στερεοτυπικής άποψης των Αμερικανών ότι «όλοι είναι Ιταλοί» ανε­ ξάρτητα από τον τόπο καταγωγής τους. Μέσα στο Νονό πάντως, η ενσωμάτωση των μελών της οικογένειας Κορ­ λεόνε στον αμερικανικό τρόπο ζωής δεν απεικονίζεται πά­ ντοτε ως επιθυμητή, ενώ, αντίθετα, επιχειρείται η αντί­ στροφη αφομοίωση, η προσπάθεια δηλαδή των Αμερικα­ νών που εισέρχονται στην οικογένεια να γίνουν Ιταλοί. Ωστόσο, ιστορικά αυτό είναι ανακριβές, γιατί οι Ιταλοί ήθε­ λαν να ενστερνιστούν την αμερικανική ιδεολογία, και αν ό­ χι οι ίδιοι, τουλάχιστον τα παιδιά τους. Βέβαια η πρώτη γε­ νιά μεταναστών αρνήθηκε να στείλει τα παιδιά αυτά στο

σχολείο γιατί έπρεπε να δουλέψουν, ενώ παράλληλα η ε ­ πιβεβλημένη αμερικανική άποψη ότι ο κάθε Ιταλός μετα­ νάστης ήταν ένας εν δυνάμει μαφιόζος, αφού η Μαφία ή­ ταν ήδη γνωστή στην προτεσταντική αγγλοσαξονική κοι­ νωνία της Αμερικής, τους W.A.S.P.S, δυσχέραινε την έντα­ ξή τους στο κοινωνικό σύνολο. Όλα όσα αναφέρθηκαν ε­ ξηγούν γιατί η συγκεκριμένη εθνική μειονότητα αντιμετω­ πίστηκε εξαρχής εχθρικά, γκετοποιήθηκε στο Little Italy, αλλά και γιατί άργησε ιδιαίτερα να εμφανίσει λογοτεχνικά δείγματα γραφής στην αγγλική γλώσσα. Σύμφωνα με την άποψη του Φρεντ Γκαρντάφε, «παρά την παρουσία πολ­ λών Ιταλοαμερικανικών εφημερίδων που μετέδωσαν το δημιουργικό και κριτικό έργο των Ιταλοαμερικανών συγ­ γραφέων, έπρεπε να έρθουν τα παιδιά των Ιταλών μετα­ ναστών στη δεκαετία του 1930 για να ακουστεί στα μέσα ενημέρωσης μια αρθρωμένη Ιταλοαμερικανική φωνή» (67).3 Η παρουσία αυτή του ιταλοαμερικανικού Τύπου, μέχρι πε­ ρίπου το 1930, ήταν ένα μέσο σύνδεσης των Ιταλών με τη γλώσσα τους, αλλά και η μόνη εκδοτική πρόσβαση των συγγραφέων. Όσο όμως το βιοτικό επίπεδο ανέβαινε και οι μετανάστες, τα παιδιά και τα εγγόνια τους μάθαιναν αγγλι­ κά και υιοθετούσαν τον αμερικανικό τρόπο ζωής, η ανάγκη για «ιταλικό» τύπο εξέλειπε και άρχισαν ν' ακούγονται ονό­ ματα Ιταλών συγγραφέων, με πρώτο αυτό του Πιέτρο ντι Ντονάτο και του έργου του Χριστός σ το Τσιμέντο (Christ in Concrete-1935). Πριν όμως εξετασθείτο συγκεκριμένο έρ­ γο, θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η ιταλοαμερικανική λογοτεχνία δεν ακολουθεί πιστά τα σύγχρονα ρεύματα του 20ού αιώνα, αλλά υπακούει σε δικούς της κανόνες. Οι Ιταλοαμερικανοί συγγραφείς έγραψαν για την Αμερική από τη δική τους σκοπιά και θέλησαν να συντηρήσουν αυτό που ο Γκαρντάφε ονομάζει«italianita»· πέρα από τη γλώσ­ σα, η σωστή δημόσια ιταλική συμπεριφορά υπαγόρευε την τήρηση της omerta, της σιωπής και φύλαξης μυστικών που δεν έπρεπε να μάθουν οι ξένοι, και την beiia figure, τη σωστή δημόσια παρουσία ή εικόνα, δυο αξίες που κληρο­ δοτήθηκαν από την κουλτούρα της Νότιας Ιταλίας και Σικε­ λίας. Φαίνεται ως τώρα, με βάση τα ιστορικά δεδομένα των μεταναστών, ότι η «πληβεία» ιταλοαμερικανική λογο­ τεχνία αναπτύχθηκε μέσα στο πλαίσιο της «πατρικίας» αμε­ ρικανικής. Γι' αυτό το λόγο, θα ήταν ίσως χρήσιμος σ' αυτό το σημείο, ο διαχωρισμός του Vico για τις τρεις εποχές της κουλτούρας.4 Το πρώτο στάδιο, το ποιητικό, είναι η Εποχή των θεών. Σ' αυτό παρατηρείται μία μετάβαση από απλή διήγηση σε ποιητική και είναι εμφανείς οι κώδικες μιας «θεοκρατικής» κουλτούρας μέσω της προφορικής παράδοσης. Το δεύτε­ ρο είναι το μυθικό στάδιο, η Εποχή των Ηρώων. Εδώ οι κώδικες αυτοί έχουν αναχθεί σ ε κανόνες βασισμένους σε

ηρωικά πρότυπα. Το τρίτο είναι το φιλοσοφικό, η Εποχή του Ανθρώπου. Η ανοδική πορεία των προηγούμενων στα­ δίων ανακόπτεται και ο Άνθρωπος, αυτή τη φορά, αμφι­ σβητεί τους ήρωες και τα προηγούμενα μοντέλα και δημι­ ουργεί τα δικό του πρότυπα συμπεριφοράς. Αντίστοιχα, οι περίοδοι της ιταλοαμερικανικής λογοτεχνίας θα μπορού­ σαν να θεωρηθούν ως εξής: Στο πρώτο της στάδιο, το ποιητικό, εμφανίζεται η αυτοβιογραφία του μετανάστη, μια καταγραφή των πρώτων εμπειριών των Ιταλών στη νέα χώρα. Απηχεί την ισχυρή προφορική παράδοση της Ιταλίας (ποιήματα, τραγούδια, άρθρα στα ιταλικά με αγγλικούς ό­ ρους), αλλά και την έντονη πίστη στο θεό ή σε κάποια α­ νώτερη δύναμη. Κάποια αντιπροσωπευτικά κείμενα αυτής της περιόδου είναι η διήγηαη της Ρόζα Καβαλέρι στη Μαρί Χολ Ετς Ρόζα Η Ζωή μ ια ς Ιτα ή ίδ α ς Μ ετα ν ά σ τρ ια ς (Rosa: The Life o f an Italian Im m igrant-1970), Ο Γιος τη ς Ιταά ίας (Son o f Italy-1924) του Πασκαλ N t Αγγέλο και Η Ψυχή το υ Μ ετανάσ τη (The Soul o f an Im m igrant-1921) του Κωνστα­ ντίνε Πανούνζιο. Το κοινό σημείο των έργων αυτών είναι η περιγραφή της ζωής των ηρώων στην Ιταλία περισσότερο παρά στην Αμερική, καθώς και οι λόγοι που τους ώθησαν να μεταναστεύσουν. Η εθνική ταυτότητα των ηρώων είναι ακόμα ιταλική, η νοσταλγία για την πατρίδα υπάρχει, ο χρόνος είναι ενεστώτας και η προφορική παράδοση και ποιητική διάσταση είναι έντονες, ιδιαίτερα στη Ρόζα. Αν και τα δυο τελευταία έργα είναι περισσότερο φιλολογικά, ση­ ματοδοτούν όλα την έναρξη ενός διαφορετικού λόγου μέ­ σα στην αμερικανική λογοτεχνία. Το δεύτερο μυθικό στάδιο είναι η Εποχή των Ηρώων που προκύπτουν μέσα από την οικογένεια και το κοινωνικό πε­ ριβάλλον. Αρχικά κυριαρχεί η μετάβαση από την αυτοβιο­ γραφία ατο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα. Το θέμα αυτή τη φορά είναι οι συνθήκες ζωής και η εκμετάλλευση των μεταναστών στην Αμερική, καθώς και οι απέλπιδες προσπάθειές τους ν' αντισταθούν στην αφομοίωσή τους. 0 ήρωας εδώ έχει ν' αντιμετωπίσει το στερεότυπο του τεμπέ­ λη και βίαιου εργάτη που αρνείται να συνεργαστεί και να δουλέψει ομαδικά, ενώ συγχρόνως αγωνίζεται να πραγμα­ τώσει το αμερικανικό όνειρο, γιατί η οικονομική του κατα­ ξίωση θα φέρει και την κοινωνική. Είναι επιθυμητός ως ερ­ γάτης αλλά ανεπιθύμητος ως Ιταλός. Η αντίφαση είναι έκδηλη στα κείμενα αυτής της περιόδου, τα οποία έχουν σα­ φέστερες κοινωνιολογικές αναφορές και τονίζουν τη διττή προσπάθεια των Ιταλών για διατήρηση της ιτ α ή ια ν ιτά /ε θνικής ταυτότητας και για την επιτυχή ενσωμάτωσή τους με νόμιμα μέσα. Το μυθιστόρημα του Τζον Φάντε Π ερίμενε μέχρι τη ν άνοιξη, Μπαντίνι (Wait u ntil Spring, Bandini-1938) περιγράφει την ιταλική οικογένεια που προσπάθησε να πετύχει το Αμερικανικό όνειρο, σε αντίθεση με το Χ ριστός α το τσ ιμ έν το του Ντονάτο που παρουσιάζει τη διάλυση

ΪΜ 3 -------------------------------------------

της οικογένειας εξαιτίας του καπιταλισμού και της διαφθο­ ράς της εκκλησίας. Το τελευταίο αυτό κείμενο είναι περισ­ σότερο καυστικό και τονίζει τη σύγκρουση ανάμεσα στις δυο ταυτότητες, κάτι που φαίνεται εξίσου και στο έργο του κριτικού και λογοτέχνη Τζέρε Μανγκιόνε, Βουνό Αήήένκρο (M ou nt Allegro-1943). Αμφότεροι απορρίπτουν το α­ μερικανικό όνειρο, αλλά ταυτόχρονα ισχυρίζονται ότι η α­ φομοίωση είναι αναπόφευκτη και θα οδηγήσει σε μια ιταλοαμερικανική ταυτότητα. 0 Μανγκιόνε δίνει επίσης έμφα­ ση στη σύγκρουση ανάμεσα σε Σικελούς και Σικελοαμερικανούς, καθώς και στον μετανάστη που θέλει να παραμείνει Ιταλός και τα παιδιά του που επιθυμούν να γίνουν Αμε­ ρικανοί, δηλαδή να ενστερνιστούν την αμερικανική ιδεο­ λογία. Η ίδια κεντρική σύγκρουση εμφανίζεται και όταν δημιουργείται το διασημότερο ιταλικό στερεότυπο, ο Νονός της Μαφίας. Είναι ο εγκληματίας που αρνείται να είναι κατώτε­ ρος και να παραμένει στο περιθώριο και επιχειρεί να πραγ­ ματώσει το όνειρο με άνομα μέσα. Είναι όμως αυτό κατα­ κριτέο, όταν σημασία έχει να είσαι αξιοσέβαστος επιχειρη­ ματίας, άσχετα από τα μέσα που χρησιμοποίησες; Ο Νονός του Μάριο Πούζο (The G odfather-1969) παρουσιάζει αυτή την αντίφαση και κινείται παράλληλα με το αμερικανικό ό­ νειρο δίνοντας την ιταλική απάντηση σ' αυτό. 0 συγγρα­ φέας σκιαγραφεί το πορτρέτο των μαφιόζων με ιδεαλιοτικό τρόπο, ενώ η άνοδος της σικελικής οικογένειας του Βίτο και η σταδιακή πτώση και διάλυσή της στα χρόνια του γιου του, Μάικλ Κορλεόνε, αντικατοπτρίζει την αναπόφευ­ κτη αφομοίωση. 0 Βίτο ήθελε να παραμείνει Ιταλός, ενώ ο Μάικλ ήθελε ν' απέχει από την οικογένεια και να ασηαστεί τον αμερικάνικο τρόπο ζωής. Στο τέλος του βιβλίου όμως, όταν πια είναι ο ίδιος ο Μάικλ νονός, συμπεριφέρεται σαν κλασικός Ιταλός μαφιόζος και το μόνο αμερικανικό στοι­ χείο στη ζωή του είναι η αποξένωση από τη γυναίκα του. Στο μυθιστόρημα, επίσης, λειτουργεί η αντίστροφη διαδι­ κασία αφομοίωσης. 0 Ιρλανδός δικηγόρος της οικογένειας Χάγκεν και η Αμερικάνα σύζυγος του Μάικλ, Κέη, προσπα­ θούν να ασπαστούν τις σικελικές αξίες και να εισχωρήσουν στην οικογένεια, μόλις όμως το καταφέρνουν αποκλείο­ νται από τον ίδιο τον Μάικλ, ο οποίος πάσχιζε να εξαμερικανοποιηθεί. 0 τρόπος που παρουσιάζονται όλοι οι χαρα­ κτήρες είναι στερεοτυπικός, ενώ το μήνυμα ότι η αφομοί­ ωση είναι αναπόφευκτη και καταστροφική είναι έκδηλο. Στην ίδια περίοδο όμως εμφανίζονται και διαφορετικές προσεγγίσεις του θέματος. Το Τίμα το ν Π α τέρ α Σου του Γκάυ Ταλέζε (H onor The Father-1971) αποδεικνύει ότι η α­ ντίστροφη αφομοίωση δεν μπορεί να λειτουργήσει μέσα από την ανοιχτή σύγκρουση πατέρα και γιού, ενώ το B enedetta in G uysterland του Γκιόσε Ριμανέλι (1993) πα­ ρωδεί αυτή την ηρωική εικόνα του μαφιόζου. Γεγονός εί-

_________________________ το θ έ μ α του μ ή ν α

ναι πάντως ότι οι ίδιοι οι Ιταλοί παρά τις αντιρρήσεις και την απέχθειά τους, χρησιμοποίησαν την εικόνα που οι Αμε­ ρικανοί είχαν γ ί αυτούς ώστε να κάνουν τη φωνή τους ι­ σχυρότερη, Γι' αυτό το λόγο, μετά το Νονό, επιχειρείται μια ανακατασκευή του προτύπου αυτού. Η ανακατασκευή και απόρριψη των προτύπων είναι πασι­ φανής στο τρίτο στάδιο, το φιλοσοφικό. Εάν στα κείμενα του δεύτερου σταδίου χρησιμοποιείται κυρίως η αγγλική με αρκετές ιταλικές λέξεις, στο τρίτο στάδιο η γλώσσα εί­ ναι αμιγώς αγγλική, γιατί οι συγγραφείς είναι πια μετανά­ στες τρίτης γενιάς, δηλαδή Αμερικανοί πολίτες, οι οποίοι έχουν πιθανόν μνήμες συγγενών τους, αλλά η Ιταλία είναι πολύ μακριά. Τα παλιά πρότυπα αμφισβητούνται και απορ­ ρίπτονται, ενώ επιχειρείται ένας επαναπροσδιορισμός της ιταήιανιτά. Συγγραφείς όπως οι Γκίλμπερτ Σορεντίνο και Μαίρη Καπονέγκρο δεν είναι ξεκομμένοι από τις ρίζες τους, αλλά γράφουν ως Αμερικανοί ιταλικής καταγωγής, οι οποίοι, ενώ είναι πλήρως αφομοιωμένοι, αναζητούν κά­ ποια σύνδεση ανάμεσα στις γενιές. Από την άλλη, τα μυθι­ στορήματα του Ντον Ντελίλο είναι δείγματα αμερικανικής λογοτεχνίας, όχι όμως ιδιαίτερα ιταλοαμερικανικής. Ο κοι­ νός παρονομαστής των συγγραφέων, πάντως, είναι μια γραφή περισσότερο προσωπική, η οποία δέχεται την επί­ δραση της αμερικανικής λογοτεχνίας και προσεγγίζει τον μοντερνισμό ή μεταμοντερνισμό, κάτι άλλωστε που μπο­ ρεί να θεωρηθεί επακόλουθο της συνύπαρξης των δυο ε ­ θνοτήτων.

το θ έ μ α το υ μ ή ν α

Το συμπέρασμα όλων αυτών είναι ότι η ιταλοαμερικανική λογοτεχνία αναπόφευκτα αναπτύχθηκε μέσα στο πλαίσιο της αμερικανικής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εξαιτίας της διαδικασίας αφομοίωσης έχασε την οντότητά της και εν­ σωματώθηκε πλήρως. Εφόσον οι σημερινοί συγγραφείς είναι Αμερικανοί ιταλικής καταγωγής, τα σημάδια της ιταήιανιτά, αν και δυσδιάκριτα, υπάρχουν, γιατί οι ίδιοι ανα­ γνωρίζουν τη διττή καταγωγή τους και καταβάλλουν προ­ σπάθεια να την ανασκευάσουν και να την επαναπροσδιορί­ σουν, ξεφεύγοντας από τα παλιά στερεότυπα του μαφιόζου ή του φτωχού μετανάστη. Τέλος, ας τονιστεί ότι οι διακρίσεις θα πρέπει να θεωρηθούν ως έχουσες χρονολο­ γική και όχι ποιοτική σημασία, μια και η σύγχρονη ιταλοαμερικανική λογοτεχνία είναι αποτέλεσμα μιας φυσικής εξέ­ λιξης και της επίδρασής της από τα σύγχρονα λογοτεχνικά ρεύματα, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει απώλεια της δι­ κής της αυτονομίας. □

Σημειώσεις 1. Giambattista Vico The New Science. New York: Columbia University Press, 1948,1968. Βιβλίο 1.

2. Humbert S. Nelli «Italians» Harvard Encyclopedia of American Ethnic Croups. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1980. 545.

3. Fred L. Cardaphe. «Introduction» Italian Signs, American Streets: The Evolution of Italian American Narrative. Durham and London: Duke University Press, 1996.

4. Vico, Βιβλίο 1.

Η ανακΑΑυιρη_ _ iqc μητρικής χώρας σε ίργα Αμερικανών της ΚαραΤβικής Αντριάννας ΚαλφοπούΑου

fr \\

ιστορικός χάρτης των νησιών της Καραϊβικής, κατάστικτος από σημά­ δια του αποικισμού, γίνεται σταδιακά αντικείμενο διεκδίκησης και επα­ ναπροσδιορισμού. Φορείς αυτού του αιτήματος είναι μερικοί από τους πιο επιφανείς σύγχρονους Αμερικανούς συγγραφείς από την Καραϊβική. Ο ποιητής και θεατρικός συγγραφέας από το νησί της Σάντα Λουk z s τσία, Ντέρεκ Ουόλκοτ, βραβεύτηκε με Νόμπελ Λογοτεχνίας, η Τζαμάι­ κα Κινκέιντ από την Αντίγουα έτυχε πλήρους κριτικής αποδοχής ήδη από την πρώτη της συλλογή διηγημάτων, Στο βυθό του ποταμού (1978). Πρόσφατα, η Έντουιτζ Ντάντικατ, από την Αϊτή, στα 25 της δημοσίευσε το πρώτο της μυθι­ στόρημα: Ανάσα, μάτια, μνήμη (1994) που έγινε μπεστ σέλερ, ενώ η συλλογή διηγημάτων ιης, Κρικ:,· Κρακ! (1996) ήταν ανάμεσα στις τελικές επιλογές για τα Εθνικά Βραβεία Βιβλίων. Είναι ενδιαφέρον ότι η φωνή αυτής της ιστορίας είναι η φωνή μιας προφορικής παράδοσης που η μυθολογία και οι παραδοσιακές τελετουργίες της επιχειρούν να ανατρέψουν και να ξαναγράψουν τις ρωγμές που προκάλεσε ο αποικιοκρατικός ηγεμονικός λόγος. Το σώμα των εμπειριών που καταγράφεται στην Αυτοβιο­ γραφία της μητέρας μου (1996) της Κινκέιντ, και στο Ανάσα, μάτια, μνήμη (1994) της Ντάντικατ, γίνεται και σώμα κάθε γυναίκας που έχει αποικίσει, πολιτικά και οργανικά, η σκληρότητα των περιστάσεων, οι οποίες την αποστασιοποιούν από κάθε πιθανότητα απολύτρωσης. Η Αυτοβιογραφία της μητέρας μου της Τζαμάικα Κινκέιντ είναι το τρίτο της μυθι­ στόρημα και το πρώτο ολοκληρωμένο πορτρέτο της μητέρας που έχει εμφανι­ στεί στα προηγούμενά της έργα -Άννυ Τζον (1985), Λούσυ (1990)- με ελαφρά

D2®-

ΤΟ θ έ μ α του μ ή ν α

διαφορετική μορφή. Το μυθιστόρημα εκφράζει με τρόπο ανατριχιαοτικό το βαθμό στον οποίο ένα αποικισμένο κορ­ μί, μέσα στην κακοποίησή του, μπορεί να διαιωνίζει αυ­ τούς τους όρους που το κατέστρεψαν. Για την Ξουέλα Κλοντέτ Ριτσαρντσον, την αφηγήτρια αυτής της ιστορίας, τίποτα δε στέκει εμπόδιο α­ νάμεσα στον εαυτό της και την αιωνιότητα, αφού η μη­ τέρα της πέθανε τη στιγμή που γεννήθηκε, αφήνοντας με την απουσία της «ένα μελαγχολικό, μαύρο άνεμο» (3) που θα συνέχιζε να φυσάει για μια ολόκληρη ζωή στη ράχη της. Σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης, η φωνή της E Y E S , Ξουέλα είναι η μόνη φωνή που ακούμε και είναι «ένα α­ M E M O R νελέητα παγερό καθρέπτι-

πωμένες στο χάρτη της τάξης, είναι εξευτελιστικές, κατα­ τροπώνουν τον καραϊβικό λαό και εκμηδενίζουν την ιστο­ ρία του, την πετούν «σαν να ήταν ένα ζιζάνιο στον κήπο» (16), όπως και τη μητέρα των ονείρων της Ξουέλα. Μία και μόνη δυνατότητα έχει η Ξουέλα: να φτιάξει από τα ζιζάνιά της έναν κήπο για να λυτρω­ θεί, κι αυτό είναι το τραγούδι που ακούει να τραγουδά η μητέρα στα όνειρά της, «έ­ νας μικρός θησαυρός σε ένα εγκαταλελειμμένο σεντούκι» που υπόσχεται «ικανοποίηση και αιώνια ηδονή» (31), μα δυστυχώς παραμένει κλει­ στό. Η δεύτερη σύζυγος του πατέρα της, αλλά και η Μα­ ντάμ Λα Μπατ στην οποία δουλεύει όσο είναι ακόμα Y στο σχολείο, της υπενθυμί­ ζουν συνέχεια πως είναι «νό­ σμα της "μεθυσμένης... απέ­ θα», μέρος «της πλαστής χθειας ίτης Ξουέλα! για τον γλώσσας όσων θεωρούνται εαυτό της"» (5) (Κάθλιν εκτός των πραγμάτων... που Σάινς). Μικρό, ορφανό παιδί, δεν θα πάψουν ποτέ να τα­ τη δίνει ο πατέρας της στην πεινώνονται» (31). Η μητριά πλύστρα του: «της έδωσε της, όταν δεν είναι παρών ο δύο μπόγους, ο ένας το παι­ πατέρας της, της μιλάει σε δί κι ο άλλος τα λερωμένα γαλλική διάλεκτο και η Μα­ του ρούχα». Η Μα Γιούνις, η Εξώφυλλο του Βιβλίου της Ντάντικατ ντάμ Λα Μπατ, μια γυναίκα πλύστρα, δεν είναι σκληρή «Ανάσα, μάτια, μνήμη» που σηματοδοτεί την ήττα και μεταχειρίζεται την Ξουέ­ για την Ξουέλα, της μιλάει λα όπως και τα άλλα έξι παι­ στην ίδια γλώσσα, «τη γλώσσα των αιχμαλώτων» (74). Η διά της, «όχι βέβαια πως μια τέτοια μεταχείριση ήταν κα­ επωδός επαναλαμβάνεται ανελέητα καθόλη τη διάρκεια λή», αφού «σε τέτοια μέρη η βιαιότητα είναι η μόνη πραγ­ του μυθιστορήματος σαν ψαλμός ατσάλινης μοίρας που ματική κληρονομιά και η σκληρότητα το μόνο πράγμα που χαρτογραφεί την έλλειψη οποιουδήποτε τρόπου διαφυγής παρέχεται δωρεάν» (5). Η πραγματικότητα αυτής της από την πνευματική έρημο της Ξουέλα. σκληρότητας γίνεται όλο και πιο αδυσώπητη λόγω της α­ 0 κύριος Λα Μπατ, ο πρώτος εραστής της Ξουέλα, προδι­ πουσίας της μητέρας της Ξουέλα, της απούσας μητέρας κάζει τη ματαιότητα κάθε προσπάθειάς της για τρυφερό­ στην οποία αφιερώνονται τα μόνα τρυφερά χωρία ολό­ τητα. Μια νόθα γλώσσα έχει δικαίωμα να μιλάει μόνο για κληρου του βιβλίου. «Μου έλειπε το πρόσωπο που δεν εί­ μιαρότητες. Η Μαντάμ Λα Μπατ, με την εξάρτησή της από χα δει ποτέ» (5), μας λέει από την αρχή, και μετά «πάω να έναν άντρα που έχει χάσει το ενδιαφέρον του για εκείνη, κοιμηθώ και ονειρεύομαι τη μητέρα μου - γιατί το έχω α­ δείχνει πόσο παθητικά έχει αποδεχτεί το ρόλο της Ξουέλα νάγκη» (31). Η φανταστική μητέρα της Ξουέλα είναι η μόνη στη ζωή του συζύγου της. Σε μία εξαιρετικά αποκαλυπτική ελπίδα που υπάρχει, η μόνη εναλλακτική λύση στην κλη­ σκηνή, δείχνει στην Ξουέλα πώς να του ψήνει τον καφέ, ε­ ρονομιά του μίσους και της καθυποταγής που οικοδομεί νώ η Ξουέλα αηδιασμένη σκέφτεται: «Αυτό δεν πρέπει πο­ τον άμεσο φυσικό κόσμο της Ξουέλα. τέ να μου συμβεί» εννοώντας «δε θα άφηνα ποτέ το πέρα­ Από την αρχή το όνειρο του πατέρα της είναι να γίνει η σμα του χρόνου ή το βάρος του πόθου να με κάνουν πιό­ Ξουέλα δασκάλα, αυτό το βήμα όμως προς την κατεύθυν­ νι» (65). Η Ξουέλα ακούει τις οδηγίες της Μαντάμ Λα Μπατ ση ενός προνομιακού μέλλοντος υπονομεύεται από την γνωρίζοντας πως δε θα τις κάνει ποτέ πράξη. Η οικειότητα επίδραση της αποικιοκρατίας. Οι πρώτες λέξεις που η ητων δύο γυναικών δεν έγκειται στο λόγο -ο λόγος αναφέρωίδα μαθαίνει να διαβάζει, «Βρετανική Αυτοκρατορία» τυ­

EDWIDGE DANTICAT

το

του μ ή να

-Β 2 0

ρεται μόνο σε «πράγματα εδώ μπροστά μας» και «όχι για πολύ» (74)- αποκλείοντας έτσι την όποια πιθανότητα δημι­ ουργίας δεσμού ικανού να περιγράφει με λέξεις τη δου­ λεία τους. Η γαλλική διάλεκτος, πατουά (patois) είναι η γλώσσα που δε θα χρησιμοποιήσει ποτέ η Ξουέλα για να εκφράσει τα συναισθήματα και τη δυσαρέσκειά της. Όπως αρνείται να συμμετάσχει σε συναλλαγές με τη Μαντάμ Λα Μπατ, έτσι απορρίπτει κάθε δυναμικό κατανόησης, κάνο­ ντας αρχή με τη μητρότητα. Οδηγούμαστε να συνάγουμε πως καμία μορφή φυσικής λύτρωσης, ακόμα και τόσο θε­ μελιώδης όπως η μητρότητα, δεν είναι δυνατή σε έναν κόσμο τόσο ολοκληρωτικά σφετερισμένο από τον αποικιοκρατικό λόγο. Σε μία από τις πιο σημαντικές σκηνές του βι­ βλίου, η Ξουέλα παίρνει την τύχη στα χέρια της και κάνει έ ­ κτρωση όταν ανακαλύπτει πως κουβαλάει το παιδί του Λα Μπατ. Σαν εκδικητική φωνή από τη Γένεση ανακοινώνει: Ποτέ δε θα γινόμουν μητέρα, δε λέω σε καμία περίπτωση πως δε θα κάνω παιδιά, θα έκανα παιδιά, ποτέ όμως δε θα ή­ μουν μάνα τους... θα ξεπηδούσαν από το κεφάλι μου, από τις μασχάλες μου, από ανάμεσα στα πόδια μου... θα τα κατέ­ στρεφα όμως με την ανεμελιά ενός θεού... θα τα έλουζα το καταμεσήμερο με ένα νερό που θα έβγαινε από μέσα μου, και θα τα έτρωγα το βράδυ, καταπίνοντας τα ολόκληρα, όλα ταυτόχρονα (97). Η παγερή συνεργία της Ξουέλα στο κληροδότημα της βίαι­ ης διακοπής του νήματος του πολιτισμού της καταρχάς εκ­ πλήσσει με τη σκληρότητά της και μετά παίξει ρόλο σχολί­ ου ως αντανάκλαση μιας κοσμοθεωρίας κατεξοχήν αλλο­ τριωμένης από τον ηγεμονικό λόγο όπου κάθε αυθεντική οντότητα ικανή να γεννήσει ζωή και να αντιπαρατεθεί στη δύναμη του θανάτου συντρίβεται. Όσα λέει η Ξουέλα για το όνομά της αποτελούν το καλύτερο παράδειγμα. Η νε­ κρή της μητέρα ήταν η Ξουέλα Κλοντέτ Ντεσβαριέ, «Πώς να πω αν ήταν το πραγματικό της όνομα, αφού σε μια ζωή σαν τη δική της, και τη δική μου, τι είναι πραγματικό όνο­ μα;» (79). Ρωτάει, «ποιοι είναι αυτοί οι Ντεσβαριέ και οι Ρίτσαρντσον;» (όπως είναι το πατρικό της). Αυτοί οι άνθρω­ ποι δεν έχουν χάσει απλώς την ταυτότητά τους, αλλά έ­ χουν σβηστεί, τους έχουν αφομοιώσει οι ξένοι καταχτητές. «Κοίτα μέσα του, κοίτα το, αυτό και μόνο μπορεί να σε γε­ μίσει απελπισία... να σε μεθύσει και να μισήσεις τον εαυτό σου» (79) καταλήγει η Ξουέλα, ονοματίζοντας το μόνο εί­ δος γέννας που μπορεί να έχει, τη φωνή του μίσους προσωποποιημένη, μια φωνή που ξέρει να μιλά μόνο για ένα θέμα, το θάνατο.

0 Φίλιπ Μπέιλι, ένας Άγγλος ιατρός και φίλος του πατέρα της Ξουέλα, είναι αρχικά εργοδότης κι εραστής της. Μετέπειτα τον παντρεύεται παρόλο που δεν τον αγάπησε ποτέ.

0 γάμος με έναν ξένο ολοκληρώνει τον κύκλο της αποξέ­ νωσης. Η Ξουέλα μας λέει πως αποδιωγμένοι από τους

Άγγλους για το γάμο τους πήγαν να ζήσουν στα βουνά κο­ ντά στον τόπο καταγωγής της μητέρας της. Μαθαίνουμε με ένα πικρό ειρωνικό τρόπο ότι ο Φίλιπ ασχολείται με την κηπουρική, τα προϊόντα του όμως, που δεν ανήκουν στη φυσική χλωρίδα του Δομινικανού κλίματος, είναι τερατώ­ δη, φρούτα γιγαντιαία ή μικροσκοπικά. Η εικόνα είναι στα όρια του γκροτέσκου και είναι ικανός επίλογος για το βασι­ κό πρόβλημα του λαού της Καραϊβικής όπως εδώ σκιαγραφείται, δηλαδή πως έχουν χάσει το δικαίωμα να είναι οι ε ­ αυτοί τους, έχουν «χαθεί και οι ίδιοι» (198).

0 μηδενιστικός μύθος της Κινκέιντ, η εικόνα της στείρας ορφάνιας αποκτά κυριολεκτικά «ανάσα» και «μάτια» στο πρώτο μυθιστόρημα της Ντάντικατ Ανάσα, μάτια, μνήμη (1994). Το τραγούδι της νεκρής μητέρας της Ξουέλα είναι μια υπόσχεση γαλούχησης κλειδωμένη σε ένα φανταστικό σεντούκι, κάτι ανεπίτευκτο. Εδώ, η υπόσχεση είναι πηγή λυρικής υπέρβασης. Η νεαρή Σόφη Κάκο είναι δώδεκα ε­ τών όταν η βιολογική της μητέρα την καλεί στη Νέα Υόρκη. Μέχρι τότε τη μεγάλωναν η γιαγιά της και η Τάντε Άτιε, αδελφή της μητέρας της, στην υποβαθμισμένη Αϊτινή πό­ λη, Κρουά ντε Ροσέτ. Τώρα η μητέρα της, που σχεδόν την έχει ξεχάσει, της ζητά να πάει να τη βρει. Διχασμένη, φο­ βάται να αφήσει τις δυο γυναίκες που ήταν σαν μητέρες της. Η γιαγιά της λέει, «Η μητέρα είναι ο πρώτος φίλος σου» (27) κι αυτό είναι γενικά το δίδαγμα του μυθιστορή­ ματος. 0 πόνος και η απώλεια διαποτίζουν την ιστορία και το παρόν της Αϊτής όπως και του Άγιου Δομίνικου της Κινκέιντ, αλλά εδώ οι δεσμοί με τις γηγενείς λαϊκές παραδό­ σεις και τη γλώσσα που τις κρατά στη ζωή δεν έχουν απο­ κοπεί. Ως εκ τούτου χορηγούνται πατροπαράδοτα φάρμα­ κα για να απαλύνουν τις ασθένειες της ζωής. Η απογοή­ τευση λογαριάζεται σαν θανατηφόρα ασθένεια. «Μπορεί να σε σκοτώσει η απογοήτευση;» ρωτά η Σόφη την Τάντε Άτιε. Και κείνη απαντά: «Είναι κάτι που σε σκοτώνει αργά, αφαιρώντας οου καθημερινά κι από ένα μικρό κομμάτι μέχρις ότου κάποια μέρα τελικά να σου έχει πάρει όλο σου τον εαυτό» (25). Σε αυτή την ασθένεια όμως υπάρχει αντί­ δοτο που μεταδίδεται προφορικά από μάνα σε κόρη: «για να θεραπεύσεις την απογοήτευση, έπινες τσάι που μόνο η γιαγιά μου κι άλλες σοφές γριές αναγνώριζαν» (24). Η Ντάντικατ μας παρουσιάζει μια ποιητική, φιλεύσπλαχνη γλώσ­ σα που επιτρέπει στους χαρακτήρες, και μάλιστα στη νεα­ ρή Σόφη, την παγιδευμένη ανάμεσα σε δύο κόσμους, να κατευνάσουν την τραγωδία της ζωής τους μέσω της ιαμα­ τικής προφορικής παράδοσης. Η νεαρή μητέρα της Σόφη δραπέτευσε στην Αμερική σε μία απόπειρα να μη χάσει τα λογικά της. Μετά το βιασμό της από έναν κουκουλοφόρο στα χωράφια με τα ζαχαρο­ κάλαμα, γεννάει τη Σόφη. Ανίκανη να ξεπεράσει τις μνήμες του βιασμού, και το φόβο πως ο βιαστής της ίσως της επι-

τεθεί ξανά, βγάζει τα χαρτιά της και φεύγει ελπίζοντας ότι η απόσταση θα τη σώσει. Όταν η Σόφη τη συναντά στη Νέα Υόρκη, η μητέρα είναι εκστασιασμένη, της υπόσχεται ότι δε θα την αφήσει να φύγει ποτέ πια. Η μύηση της Σόφη στο Νέο Κόσμο οριοθετεί τον μελλοντικό διχασμό της που θα αμφισβητήσει την ταυτό­ τητα και το παρελθόν της. Η Σόφη βρίσκει τη μητέρα της οδυνηρά αδύνατη και κατα­ πονημένη. Έχει δύο εργα­ σίες, καθαρίστρια τη μέρα και αποκλειστική σε νοσοκομείο τη νύχτα. Κουβαλάει παντού μαζί της τη Σόφη και της λέει θυμίζοντας τον πατέρα της Ξουέλα ότι πρέπει να μάθει αγγλικά, ότι «η μόρφωση εί­ ναι το μόνο που θα κάνει τους ανθρώπους να σε σέ­ βονται» (43). Αντίθετα με την Ξουέλα, η μητέρα της Σόφη είναι παρούσα, μια πηγή κα­ τανόησης. Τα αγγλικά είναι η κυρίαρχη γλώσσα, αλλά χρη­ σιμοποιούνται για να κατα­ μαρτυρήσουν το θάρρος και την κληρονομιά των γυναι­ κών μιας μητρικής γης. Την πρώτη νύχτα στο σπίτι της Νέας Υόρκης, η Σόφη ξυ­ πνάει από τις κραυγές της μητέρας της. Ακόμα υποφέρει από συχνούς εφιάλτες και η Σόφη είναι που την ηαρηγορεί. «Ou bien? Είσαι καλό;» τη ρωτά, μιλώντας ταυτόχρονα κρεόλ και αγγλικά, ενώ της βράζει τσάι, επισημαίνοντας ότι η Τάντε Άτιε θα ήξερε ποιο είναι το κατάλληλο βοτάνι. Είναι ένα καυστικό δείγμα των προσπαθειών της Σόφη να θρέψει τη μητέρα της,, καθώς και της επανεφεύρεσης και ανανέωσης της σχέσης τους μέσω μιας σύζευξης πολιτισμών που αντιπροσωπεύεται α­ πό την ταυτόχρονη χρήση των δύο γλωσσών. Στα 18 της χρόνια η Σόφη διχάζεται όταν ερωτεύεται έναν μεγαλύτερο της Αφροαμερικάνο μουσικό, τον Τζόζεφ. Κά­ νοντας μια προσπάθεια να το ομολογήσει στη μητέρα της, η Σόφη επινοεί ένα φανταστικό Αϊτινό και της λέει πως εί­ ναι ερωτευμένη. Η μητέρα της την προειδοποιεί ότι η νέα γενιά δεν έχει τόσο την αίσθηση του σεβασμού στην οικο­ γένεια, πως πρέπει να προσέχει: όταν ανακαλύπτει πως ο Τζόζεφ είναι το αντικείμενο του πόθου της είναι αμετάπει­ στη. «Η αγάπη της μάνας και της κόρης είναι πιο βαθιά και από τη θάλασσα, θα με αφήσεις για ένα γέρο που πριν έ­

ΤΟ θ έ μ α του μ ή ν α

να χρόνο ούτε που τον ήξερες... Μαζί μου θα ζήσεις μια ζωή και με αρνιέσαι. Καταλαβαίνεις;» (85) Η Σόφη καταλα­ βαίνει, η εμμονή όμως της μητέρας της να «ελέγξει» την παρθενιά της για να επιβεβαιώσει ότι είναι ακόμα ακέραιη, της προξενεί ψυχολογικό τραύματα. Υπόκειται στην ίδια ταπείνωση που σημάδεψε τη σεξουαλική ωρίμανση της μητέρας της. Στη βιαιότερη σκηνή του βιβλίου, η Σόφη α­ ψηφά τη μητέρα της περα­ τώνοντας μια βάναυση τελε­ τουργία. Σπάει τον υμένα της με ένα γουδοχέρι με αποτέ­ λεσμα όταν περάσει τον «έ­ λεγχο», η μητέρα της με δά­ κρυα στα μάτια να τη στείλει στον Τζόζεφ. Ο Τζόζεφ αντιπροσωπεύει μια αρχή στο Νέο Κόσμο για τη Σόφη, είναι μια επιλογή που θα μάθει να υπερασπίζε­ ται ενάντια στη μισαλλοδο­ ξία του Παλιού Κόσμου, φο­ ρέας της οποίας είναι η μη­ τέρα της. Τον παντρεύεται και είναι σαν κυριολεκτικά να παντρεύονται ο Νέος και ο Παλιός Κόσμος, η ευκαιρία και η παράδοση. Η πραγματι­ κή κατανόηση που θεραπεύ­ ει τις ρωγμές ανάμεσα στους δύο κόσμους θα έρθει όμως από τη μητρική χώρα. Η Σόφη αφήνει τον Τζόζεφ και παίρνει μαζί της στην Αϊτή την κόρη τους που είναι μόλις έξι μηνών. Η Τάντε Άτιε και η γιαγιά της αγνοούν πως ο Τζόζεφ και η μητέρα της έχουν χάσει τα ίχνη της, μέχρις ότου λάβουν ένα μήνυμα από τη μητέ­ ρα της που εξηγεί πως ο Τζόζεφ τις ψάχνει και είναι εκτός εαυτού. Πρώτη φορά από τότε που έφυγε με τον Τζόζεφ η Σόφη παίρνει νέα της μητέρας της. Τελικά, η γιαγιά ρωτά τη Σόφη, «...Τι πρόβλημα έχεις με τη νύχτα;» (123). Η Σόφη της λέει ότι δεν τρέφει καμία επιθυμία. Ο Τζόζεφ είναι κα­ λός άνθρωπος, «εγώ όμως νιώθω πως είναι κακό πράγμα» (123). Η γιαγιά τη ρωτά αν ποτέ την πέρασε από «έλεγχο» η μητέρα της. Η Σόφη της λέει ότι για εκείνη ονομάζεται ταπείνωση, αφού την έκανε να ντρέπεται για το σώμα της. Ένας διάλογος ανάμεσα στις ιστορίες, μια γλώσσα κατα­ νόησης που να έχει ονόματα για τις εξευτελιστικές πρά­ ξεις, αυτό λείπει από την Αυτοβιογραφία!ης Κινκέιντ, ενώ στο μυθιστόρημα της Ντάντικατ είναι η οδός για την ελπί­ δα της λύτρωσης. Η ιστορία μεταδίδεται προφορικά και

λειτουργεί σαν γλώσσα που εφευρίσκεται εκείνη την ώρα για να δέσει αφηγητή κι ακροατή. «Κρικ;» ρωτούν όσοι θέ­ λουν να ακούσουν την ιστορία. «Κρακ!» απαντάει ο αφηγη­ τής. Η μητέρα της Σόφη γυρνάει στην Αϊτή για να ξαναβρεί την κόρη της και να την πάρει πίσω. Εκεί εξηγεί στη Σόφη τα κίνητρά της. «Το έκανα γιατί το ίδιο μου είχε κάνει και η μητέρα μου. Δεν έχω καλύτερη δικαιολογία.» Συνεχίζει, μι­ λώντας για το τραύμα της: «Τώρα καταλαβαίνω ότι οι δύο μεγαλύτεροι πόνοι της ζωής μου έχουν άμεση σχέση. Το καλό με το βιασμό μου ήταν που σταμάτησε τον έλεγχο. 0 έλεγχος και ο βιασμός. Κάθε μέρα αυτά ξαναζώ» (170). Η Σόφη επιστρέφει στη Νέα Υόρκη, συμφιλιωμένη με τη μητέρα της. Η τελευταία όμως δεν είναι εξίσου τυχερή. Λέει στη Σόφη πως είναι έγκυος από τον Μαρκ, τον άντρα με τον οποίο συνδέεται από την άφιξή της στη Νέα Υόρκη. Η Σόφη χαίρεται και προσπαθεί να μάθει αν τελικά θα πα­ ντρευτούν, αν θα κάνει το παιδί. Η εγκυμοσύνη όμως επα­ ναφέρει στη μνήμη της την τρομακτική εμπειρία του βια­ σμού. Πιστεύει ότι το μωρό θα έχει το πρόσωπο του βια­ στή και είναι σαν να χάνει πάλι τα λογικά της, παρόλη τη συμπαράσταση του Μαρκ. «Ο Μαρκ με σώζει κάθε βράδυ, αλλά αυτό το παιδί που μου έδωσε θα μου πάρει τη ζωή» (190). Όπως και γίνεται. Παρόλη τη σωματική της παρου­ σία στο Νέο Κόσμο και την πραγματικότητά του, παρόλη την υποστήριξη της κόρης της και την αγάπη του Μαρκ, η παραβίαση που έχει υποστεί δεν έχει καθαρθεί σε όλη της την έκταση. Η μητέρα της Σόφη, όπως και η Ξουέλα της Κινκέιντ, δεν είναι ικανή να δώσει ζωή σε κάτι που να εξευ­ μενίσει το παρελθόν κι αυτό από μόνο του καταμαρτυρεί μία φρίκη: Ο Μαρκ φωνάζει τη Σόφη καταμεσής στη νύχτα για να της πει ότι η μητέρα της μαχαιρώθηκε για να ξεφορ­ τωθεί το μωρό. Η σωρός της μητέρας μεταφέρεται στην Αϊτή όπου και θά­ βεται. Στη συγκέντρωση για την αγρύπνια, που «δεν την ο­ νομάσαμε αγρύπνια», η Σόφη δένει με μία κλωστή τη βέρα της, ενώ τραγουδούν ένα εορταστικό τραγούδι: «Μάνα πάρε το δακτυλίδι. Μάνα κράτα το δακτυλίδι. Δώστο. Δώσιο κι αλλού. Δώσε με. Δώσε με κι αλλού», ένα νανούρι­ σμα που εξυμνεί την πηγή της μητρότητας, ό,τι θρηνούσε η Ξουέλα της Κινκέιντ όλη της τη ζωή, αλλά κι ό,τι πα­ ντρεύει τις παιδικές ελπίδες με τη ζωή. □ Βιβλιογραφία Broner, Ε. Μ. and Davidson, Cathy Ν„ eds. The Lost Tradition, Mothersand Daughtersin Literature. NewYork: Frederick Ungar Publishing Co., 1980.

Danticat, Edwidge. Breath, Eyes, Memory. New York: 2nd ed.

Vintage Contemporaries, 1998.

Schine, Caroline. «The Autobiography of Μγ Mother». New York Times4 Feb. 1996.

Kincaid, Jamaica. The Autobiography of My Mother. New York: Farrar Straus Giroux, 1996.

to

θ έ μ α του μ ή ν α

M-JMJUUHUTffPCT

loiopieq Φθονερής Αγάπηι;:

N Aouiz ΐρνιριι κοι ίο ι ι ι ι Μ ρ ρ ίων Ομερικανο-ΙνΑιάνων Ντάρας Τοιμπούκη

-1 ο μυθιστόρημα νραμμένο από Ινδιάνους της Αμερικής έχει μια μακρό­ χρονη και πλούσια ιστορία, που ξεκινά από τον Simon Pokagon και το βι­ βλίο του Η Βασίλισσα του Δάσους!Queen of the Woods- 18991 ή και α­ κόμη παλαιότερα, το 1854, με τη μυθιστορηματική βιογραφία του John Rollin Ridge, Joaquin Murieta. Ωστόσο, για μεγάλο χρονικό διάστημα, η πεζογραφία αυτή παραγκωνίστηκε, επισκιάστηκε ή αποσιωπήθηκε, ενώ τη θέση της έπαιρναν ρομαντικά μυθιστορήματα που προέβαλλαν μυθικές εικό­ νες Ινδιάνων ως ευγενείς βαρβάρους, ως γραφικούς επαναστάτες ή ως τραγικά θύματα της τεχνολογικής εξέλιξης. Αλλά σε κάθε περίπτωση, ο Ινδιάνος αντι­ προσώπευε το αιώνιο και απαραίτητο μη-λευκό «άλλο» σε αντιδιαστολή του ο­ ποίου ο λευκός Αμερικανός αναζητούσε τον αυτοπροσδιορισμό και την ταυτό­ τητά του. Η στερεοτυπική αυτή προβολή των Ινδιάνων ενισχύθηκε σημαντικά από τον ε­ μπορικό κινηματογράφο, ο οποίος συνετέλεσε στην αποτύπωση της μειονότη­ τας αυτής ως εντελώς ομοιόμορφης (στην ενδυμασία, τις πρακτικές και τα έθι­ μα), που ήκμασε σε μια συγκεκριμένη εποχή (περίπου μεταξύ 1780-1880) και ε ­ ξαφανίστηκε μυστηριωδώς μαζί με το βούβαλο. Ένας αιώνας επιλεκτικής απει­ κόνισης από το Χόλιγουντ, όμως, δεν ανταποκρίνεται στα 15.000 έως 100.000 χρόνια ιστορίας μιας φυλής, διευκολύνει, όμως, στη δικαιολόγηση της γενοκτο­ νίας των μελών της. Έτσι, η μελέτη της σύγχρονης μυθιστοριογραφίας των Ινδιάνων της Αμερικής δημιουργεί πολλά προβλήματα στον ερευνητή, καθώς είναι δύσκολο να καθορι-

στούν με ακρίβεια τα όρια της συγκεκριμένης αυτής λογο­ τεχνίας εφόσον στην πραγματικότητα υπάρχουν 300 δια­ φορετικές παραδοσιακές φυλές και πολλές διαφορετικές διάλεκτοι, ακόμη και διαφορετικές γλώσσες. Αν και έχουν παρατηρηθεί ομοιότητες σχετικές με τη μορ­

ζογραφίας. Αντίθετα όμως με τον δυτικό ήρωα, ο οποίος αναζητά την ταυτότητά του μακριά από τη γενέτειρά του, ο Ινδιάνος σχεδόν πάντοτε επιστρέφει σε αυτήν και επα­ ναπροσδιορίζει τη σχέση του με την κοινότητα. Στην περί­ πτωση όμως των εποικισμένων μειονοτήτων, όπως είναι οι Ινδιάνοι, η επιστροφή στη γενέτειρα σπάνια λειτουργεί φολογία και τη θεματογραφία των κειμένων, ο πλέον ισχυ­ κυριολεκτικά. Αντίθετα, το ρός συνδετικός κρίκος μέσα «ταξίδι» προς την προ-Αμεριστη λογοτεχνική αυτή πολυ­ N a t io n a l B c .t.o llc , κανική πατρίδα είναι προϊόν φωνία είναι η προσφυγή επινόησης, όπου επιχειρείται στην πλούσια και πολύπλοκη ο επαναπροσδιορισμός της προφορική Ινδιάνικη παρά­ εθνο-κοινωνικής προέλευ­ δοση. Η τόση μεταξύ των. σης των ηρώων. Αυτό ακρι­ Ινδιάνων να καταφεύγουν βώς το στοιχείο της αναζή­ στην προφορική παράδοση,

L O U IS E E R D R IC H

”

“ DICING

τησης της Ινδιάνικης ταυτό­ ο σεβασμός που τρέφουν για τητας είναι το θέμα στο ο­ τις φυλετικές ιστορίες κατα­ ποίο επιστρέφουν ξανά και γράφει τις προσπάθειές τους ξανά οι σύγχρονοι Ινδιάνοι να συνδέσουν τη ματεριαλι­ συγγραφείς. 0 κατάλογος στική υπόσταση του κόσμου των αποξενωμένων, περιθω­ με την πνευματική. Στις ιστο­ ριακών ηρώων στην Ινδιάνι­ ρίες, στα παραμύθια, στις τε­ κη πεζογραφία είναι πραγμα­ λετουργίες που συνιστούν έ­ τικά εντυπωσιακός. Από τις να ενιαίο και διαυγή τρόπο πρώτες κιόλας δεκαετίες του θεώρησης του κόσμου βρί­ αιώνα μας, ακόμη τότε που σκει κανείς ζωντανή την πί­ οι μειονοτικές λογοτεχνίες ό­ στη στην αλληλεξάρτηση χι απλώς δεν ήταν δημοφι­ του ανθρώπου με τη φύση λείς, αλλά δεν υπήρχαν καν και τις θεότητες, αντίληψη εκδοτικοί οίκοι διαθέσιμοι για που διαφέρει πολύ από την τη δημοσίευση των κειμέ­ ορθολογική γνώμη της επι­ νων, έως τη δεκαετία του στήμης ή την Ιουδαϊκο-ΧριΛουίζΈρντριχ: ««To ελιξήριο της αγάπης» 1960 όπου οι κοινωνικοπολιστιανική παράδοση. Και επει­ τικές περιστάσεις συνετέλεσαν στην ενθουσιώδη υποδο­ δή ακόμη και η απλή καταγραφή της προφορικής παράδο­ χή αυτού του είδους της λογοτεχνίας, το Ινδιάνικο μυθι­ σης σημαίνει ουσιαστικά ξαναγράψιμο, μετάφραση και δη­ στόρημα χαρακτηρίζεται θεματολογικά από την αναζήτη­ μιουργική παρέμβαση, γι' αυτό, στη σύγχρονη Ινδιάνικη ση της αρμονικής συνύπαρξης της διττής υπόστασης των πεζογραφία παρατηρειται συχνά μια παραβίαση των ορίων ηρώων, δηλαδή της Αμερικανικής από τη μια και της Ινδιά­ μεταξύ ειδών (genres), όπου συχνά συγχέεται ο πεζός με τον ποιητικό λόγο, η γραφή γίνεται χαλαρή, οι επαναλή­ νικης από την άλλη. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους παρακά­ τω ήρωες: ο Τσαλ στη Δύση [Sundown-19341 του Τζον ψεις είναι συχνές και επηρεάζεται ακόμη και αυτή η μορφή της τυπογραφικής σελίδας. Τζόζεφ Μάθιους, ο Αρτσάιλντ στον Περικυκλωμένο IThe Καθοριστική σημασία για τον προσδιορισμό της ταυτότη­ Surrounded-19361 του ΜακΝίκλ, ο Έιμπελ στο Σπίτι Φτιανμένο απ' την Αυγή IThe House Made o f Dawn-19691 τας του ατόμου έχει, επίσης, και ο τόπος, η προγονική γη, το μέρος που ο Ινδιάνος αναγνωρίζει σαν σπίτι του και το του Σκοτ Μομαντέι, τουλάχιστο δύο από τους πρωταγωνι­ στές του Τζέιμς Γουέλς στο Χειμώνας στο Αίμα (Winter in οποίο τον συνδέει με τις φυλετικές του ρίζες. Έτσι, αν και πολλά σύγχρονα μυθιστορήματα παίρνουν τη γνώριμη the B lood-1974I και στο 0 Θάνατος του Τζιμ Αόνι I The για τη Δυτική λογοτεχνία- μορφή του bildungsroman (α­ Death o f Jim L o n e y -19791, ο Τάγιο στην Τελετή ναπαράσταση της πορείας του ήρωα προς την ολοκλήρω­ [Ceremony-19771 της Λέσλι Σίλκο, η Έφανι στη Γυναίκα ση της προσωπικότητάς του), ωστόσο ο αναγνώστης εύ­ που Κατείχε τις Σκιές ί The Woman Who Owned the κολα διακρίνει τα δύο αυτά χαρακτηριστικά γνωρίσματα Shadows-19831 της Πώλα ΓκανΆλαν, η Σεσίλια Κάπτσουρ (προφορική παράδοση και προγονική γη) της ινδιάνικης πε­ στη Σύλληψη της Σεσίλια Κάπτσουρ IThe Jailing o f Ceoelia

m

το θ έ μ α του μ ή ν α

μπορεί να χρησιμοποιήσει την πλούσια φυλετική της κλη­ ρονομιά για να καταγράψει τις απίθανες μορφές, τις φα­ νταστικές δυνατότητες της αγάπης. Καμιά μορφή αγάπης δεν απουσιάζει από το μυθιστόρημα αυτό: θρησκευτική έκσταση, ρομαντική αγάπη, σαρκικός έρωτας, μητρική α­ φοσίωση. Οι Ιστορίες Φλογερής Αγά­ πης ξεκινούν με μια παραλ­ λαγή του αρχικού κεφαλαίου του πρώτου μυθιστορήμα­ τος της τετραλογίας, Love Medicine. Εκεί, η Ινδιάνα Τζουν μεθά σ' ένα μπαρ, προσπαθεί να κάνει έρωτα μ' έναν άντρα στο αυτοκίνητό του, αλλά τελικά φεύγει μέ­ σα στη χιονοθύελλα και πε­ θαίνει από το κρύο. Αυτή τη φορά, το ίδιο επεισόδιο ξαναπεριγράφεται, μόνο που τώρα το αφηγείχαι ο άντρας που η Τζουν γνωρίζει στο μπαρ, ο οποίος προσθέτει πως μέσα στο μεθύσι πα­ ντρεύτηκε την ελκυστική αυ­ τή Ινδιάνα. Πρόκειται για τον εργολάβο Τζακ Μόζερ, τον πρωταγωνιστή του νέου μυ­ θιστορήματος, ο οποίος στο υπόλοιπο του βιβλίου κατατρέχεται από τον ανεκπλή­ τα, και έχει να αντιμετωπίσει ΛουιζΈ ρντριχ: «Ιστορίες φλογερής αγάπης ρωτο πόθο του γι' αυτή τη όχι μόνον τις προσωπικές κα­ γυναίκα και τις τύψεις για το θάνατό της. Στα 13 χρόνια που θημερινές τραγωδίες, τις σχέσεις ανταγωνισμού και διαμά­ μεσολαβούν από το θάνατό της έως το αφηγηματικό πα­ χης με τον λευκό πληθυσμό, αλλά και τον ψυχολογικό και ρόν, ο Τζακ παντρεύεται διαδοχικά τέσσερις ακόμη φορές: συναισθηματικό αντίκτυπο της απώλειας της προγονικής την καθηγήτρια Ελεανόρ, την οδοντίατρο Κάντις, την ντήγης, η οποία με τη σειρά της επιφέρει βαθμιαία απομά­ λερ καζίνου Μάρλις με την οποία αποκτά και ένα γιο, και κρυνση από την πολιτιστική κληρονομιά. την Ινδιάνα Ντοτ, που κάνει την πρώτη της εμφάνιση στο Αν και ο υφολογικός πλούτος, η αυτο-αναφορική γραφή Love Medicine και πρωταγωνιστεί στο The Beet Queen. και η κατακερματισμένη δομή αφήγησης που χαρακτηρί­ Οι ιστορίες πλέκονται, επικαλύπτονται, συσχετίζονται, αλζουν το έργο της Έρντριχ την κατατάσσουν με ευκολία α­ ληλοαναιρούνται, η αφήγηση πηδά από το παρόν σε δια­ νάμεσα στους μεταμοντέρνους συγγραφείς,1εντούτοις η φορετικές στιγμές στο παρελθόν, και, σε περιπτώσεις που ίδια επιμένει ότι γράφει εμπνεόμενη από τη διττή της κα­ δε διαφαίνεται δυνατότητα ρεαλιστικής έκβασης, η ταγωγή (από Γερμανο-Αμερικανό πατέρα και Ινδιάνα μητέ­ Έρντριχ καταφεύγει στον κόσμο των θαυμάτων. Κοινή συρα). «Είναι μεγάλο δώρο για ένα συγγραφέα», λέει, «να εί­ νισταμένη των συναρπαστικών αυτών ιστοριών, ωστόσο, ναι μιγάδας. Ανήκω με το ένα πόδι στην Ινδιάνικη φυλή και είναι τόσο ο Τζακ όσο και ο τόπος στον οποίο λαμβάνουν με το άλλο στη μεσοαστική ζωή»2. Με το έκτο της μυθι­ χώρα τα μυθιστορήματα. Είναι φανερό ότι η Έρντριχ ξαναστόρημα, Ιστορίες Φλογερής Αγάπης ί Tales o f Burning γυρίζει όχι μόνο στους ίδιους χαρακτήρες, αλλά και στην lo v e -19961 (εκτός από την τετραλογία έχει γράψει με το περιοχή της Βόρειας Ντακότα, η οποία ιστορικά ανήκει στη θανόντα σύζυγό της, Μάικλ Ντόρις, το The Crown o f φυλή Τσιπάουα, μέλη της οποίας είναι και οι χαρακτήρες Colombus), η Έρντριχ αποδεικνύει αυτό ακριβώς: πως Capture-19851, η Ρεγιόνα και η Κριστίν στην Κίτρινη Σχε­ δία σε Μπλε Νερό Μ Yellow Raft in Blue Water—19871 του

Μάικλ Ντόρις. Η είσοδος της Λουίζ Έρνχριχ στη σύγχρονη λογοτεχνική σκηνή επιβεβαίωσε την εντύπωση ότι η Αμερικανο-Ινδιάνικη μυθιστοριογραφία, χωρίς να αγνοεί τα Δυτικά αισθητικά πρότυπα, ακολουθεί τα δικά της μονοπάτια στην προσπάθειά της να καταγράψει με αυθεντικότητα και ειλικρίνεια την πολύπλοκη Ινδιάνικη ε­ μπειρία. Το Ελιξήριο του Έρωτα 1Love M ediclne19841 όχι μόνον κερδίζει 3 βραβεία καλύτερου βιβλίου της χρονιάς, αλλά αποτελεί σπάνια περίπτωση μειονοτι­ κής λογοτεχνίας που γίνεται μηεστ σέλερ και ταυτόχρονα κατακτά τους κριτικούς. Με τα τρία επόμενα βιβλία της (The Beet Queen, Tracks, The Bingo Palace) η Έρντριχ συ­ μπληρώνει την τετραλογία, στην οποία αφηγείχαι, με ευ­ ρηματικό τρόπο και λυρικό ύ­ φος, το χρονικό μιας Ινδιάνι­ κης κοινότητας μεταναστών, η οποία εγκαθίσταται στην περιοχή της Βόρειας Ντακό­

Lo u i s e

ERDRICH

T a l e s o f B u r n i n g Love

το θ έ μ α του μ ή ν α

------------------

Ινδιάνικης καταγωγής που κατοικούν στον μυθοπλαοτικό κόσμο της Έρντριχ. Αρχικά περιπλανώμενη φυλή, οι Τσιπάουα εγκαταστάθηκαν στο βόρειο μέρος της πολιτείας, στα σύνορα με τον Καναδά, στο τέλος του 18ου και αρχές 19ου αιώνα, Μετά από πολλές διαπραγματεύσεις και δια­ μάχες, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών -σ την προσπάθειά της να τους περιορίσει και να διεκδικήσει τις ακαλλιέργητες και ανεκμετάλλευτες εκτάσεις- τους πα­ ραχωρεί, το 1882, ένα μικρό τμήμα γης, το οποίο εφεξής θεωρείται από τους Ινδιάνους άσυλο αλλά και χώρος ε­ γκλεισμού, προγονική πατρίδα αλλά και τόπος εξορίας.5 Έχοντας κατά νου την ιστορία και τη σημασία της προγονι­ κής γης για τους Ινδιάνους, η απόφαση της Ελεανόρ -που δεν ανήκει στη φυλή- να ζητήσει καταφύγιο στον καταυ­ λισμό (στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου) αποκτά ευρύ­ τερο νόημα: παιδί Ευρωπαίων μεταναστών, η Ελεανόρ, σε όλη της τη ζωή, περιπλανάται από πόλη σε πόλη, από ε ­ ραστή σε εραστή, από περιπέτεια σε περιπέτεια, χωρίς ποτέ να καθοδηγείται από κάποιο σκοπό. Παρ' όλη την α­ γάπη της για τον Τζακ, ο γάμος τους αποτυγχάνει, γιατί η Ελεανόρ διανύει μια πορεία εσωτερικής αναζήτησης, η ο­ ποία συνίσταται στον επαναπροσδιορισμό των αναγκών της και στην αρμονική συγκρότηση της προσωπικότητάς της. Στον καταυλισμό έρχεται αντιμέτωπη με τις πραγματι­ κές της επιθυμίες, εξισορροπεί τις εσωτερικές συγκρού­ σεις και είναι έτοιμη να δεχτεί την κατακλυσμική αγάπη του Τζακ χωρίς να κινδυνεύει να αφανιστεί από αυτήν. Παιδί του καταυλισμού είναι η Ντοτ, η μόνη από τις γυναί­ κες της Έρντριχ που σκιαγραφείται θετικά: προσγειωμένη, πρακτική, δυναμική, δεν πάσχει από τις νευρώσεις ή τις μανιοκαταθλιπτικές τάσεις των άλλων γυναικών. Ο γάμος της με τον Τζακ είναι περισσότερο αποτέλεσμα λογικής α­ πόφασης παρά αγάπης, καθώς στο βάθος ποτέ δεν αμφι­ σβητεί τον έρωτά της για τον πρώτο της άντρα, ο οποίος, όμως, βρίσκεται στη φυλακή. Η συγκροτημένη προσωπι­ κότητα της Ντοτ ασφαλώς οφείλεται στην ανατροφή της από ισχυρές γυναίκες, όπως είναι η μητέρα και η θεία της (των οποίων οι αγώνες να διαφυλάξουν αυτά που τους α­ νήκουν -σε προσωπικό και κοινοτικό επίπεδο- είναι γνω­ στοί από τα προηγούμενα μυθιστορήματα). Σε μια μη­ τριαρχική κοινωνία, όπως είναι αυτή των Ινδιάνων, οι γυ­ ναίκες είναι αυτές που κατέχουν δύναμη και κύρος. Αντίθε­ τα, οι χαρακτήρες των αντρών, ιδίως στο ρόλο του πατέ­ ρα, είναι ή απόντες ή απεικονίζονται ως ευάλωτοι. Ειδικά στα μυθιστορήματα της Έρντριχ, η εικόνα αυτή της δυνα­ μικής γυναίκας και του ευάλωτου άντρα απλώνεται πέρα από τα όρια του καταυλισμού και της Ινδιάνικης φυλής. Ακόμη και στις Ιστορίες Φλογερής Αγάπης, όπου πρωτα­ γωνιστής και συνδετικός κρίκος είναι ένας άντρας, είναι οι γυναίκες που έχουν την εξουσία στις διαπροσωπικές τους

σχέσεις με τον Τζακ, οι γυναίκες που αποφασίζουν, μιλούν, διαπληκτίζονται, εξομολογούνται και, εντέλει, γράφουν το μυθιστόρημα, εφόσον αυτές ουσιαστικά πλέκουν τον α­ φηγηματικό του ιστό. Είναι φανερό ότι στο μυθιστορηματικό της έργο, η Έρντριχ δημιουργεί ένα κόσμο ο οποίος έχει τις ρίζες του στον πα­ ραδοσιακό Αμερικανο-Ινδιάνικο πολιτισμό. Παρ' όλα αυτά, δεν είναι μόνον οι ήρωες και οι ηρωίδες ινδιάνικης κατα­ γωγής που φαίνεται να υποφέρουν από τις τραυματικές ε­ μπειρίες της αποξένωσης από την προγονική γη και της α­ πομάκρυνσης από την παραδοσιακή κληρονομιά. Η άσκο­ πη περιπλάνηση στην οποία υποβάλλονται οι περισσότε­ ροι από τους χαρακτήρες της και η κατακερματισμένη τους συνείδηση ανεξαρτήτως καταγωγής, μας πείθουν ότι πρόκειται για μια κατάσταση που ξεπερνά τα φυλετικά ό­ ρια. Οι βιωματικές εμπειρίες των Ινδιάνων μετατρέπονται στο έργο της Έρντριχ σε μεταφορικές εικόνες που αντα­ νακλούν την εμπειρία εκατομμυρίων ανθρώπων που ξερι­ ζώθηκαν από τις πατρίδες τους και εγκαταστάθηκαν στην Αμερική αναζητώντας ένα ευνοϊκότερο μέλλον. Από αυτή την άποψη, το έργο της Έρντριχ ξεπερνά την ινδιάνικη κα­ ταγωγή του και διεκδικεί έναν αισθητικό χώρο, ο οποίος προσδιορίζεται από την αρμονική συνύπαρξη των ινδιάνι­ κων και αμερικανικών χαρακτηριστικών, είναι, δηλαδή, ένα έργο παραδειγματικό στο χώρο της Αμερικανο-Ινδιάνικης λογοτεχνίας. □ Σημειώσεις 1. Σ' ένα άρθρό της για τη γραφή της Έρντριχ, η σημαντική Αμερικανο-Ινδιάνα Λέσλι Σίλκο λέει: «έχει μια αιθέρια διαύγεια και μια αηαστράπτουσα ομορφιά γιατί ούτε η ιστορία ούτε η πολιτική παρεμβαίνουν ώστε να θολώσουν το πηγάδι της άψογης γλωσ­ σικής καθαρότητας» (179). Silko, Leslie Marmon. «Here's an Old Artifact for the Fairy-Tale Self.» Rev. of The Beet Queen, by Louise Erdrlch. Studies in American Indian Literatures 10.4 (1986): 177-84.

2. D.T. Max. «Prairie Fire.» Books. BazaarApril (1996): 117.

3. Ηεγκατάσταση ορισμένων Ινδιάνικων φυλών σιις πολιτείες Βό­ ρειας και Νότιας Ντακότα, Μιννεσότα, Μοντάνα και Οκλαχόμα είναι αποτέλεσμα διαπραγματεύσεων και συνθηκών με την α­ μερικανική κυβέρνηση, η οποία, στη διάρκεια των ετών που α­ κολούθησαν, επέτυχε να μειώσει την έκταση των καταυλι­ σμών, να εισάγει το καπιταλιστικό πρότυπο εκμετάλλευσης της γης στην κοινοβιακή κοινωνία των Ινδιάνων κατανέμοντας τη γη ανά άτομο, και, τέλος, επέτρεψε στους λευκούς να αγορά­ σουν, σε χαμηλές τιμές, άγονες εκτάσεις που ανήκαν στον κα­ ταυλισμό. Εφαρμόζοντας τέτοιους ρυθμιστικούς μηχανισμούς, κατόφερε να αλλοιώσει την ιστορική παράδοση και πολιτιστική κληρονομιά των φυλών αυτών. Ξεριζωμένοι, εξόριστοι μέσα στην ίδια τους τη χώρα, αποξενωμένοι από τη δεσπόζουσα ιδε­ ολογία αλλά και τη δική τους κληρονομιά, αυτοί είναι οι χαρα­ κτήρες της Έρντριχ, σε αντίθεση με τους ήρωες της Σίλκο που κατοικούν στις Νότιες πολιτείες, εκτάσεις γης που ιστορικά ανή­ κουν στις αντίστοιχες φυλές, και ως εκ τούτου δεν βίωσαν ποτέ την τραυματική εμπειρία του ξεριζώματος.

Η «ήίΜπ» όψη η ( Αμερικής:

Σκέψεις για την αφρικανοαμερικανική ϋογοτεχνία Γιούλης OcoSoom&ou

ιδεολογία της αφρικανοαμερικανικής λογοτεχνίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το πολιτισμικό πλαίσιο και τις σύνθετες όψεις της ιστο­ ρίας των μαύρων. Προσπαθώντας να εξερευνήσουν τις ιστορικές δυνάμεις που επέδρασαν καταλυτικά στη διαμόρφωση των χαρα­ κτήρων, οι μαύροι συγγραφείς παραθέτουν σε παράλληλη εξιστόρηση τις μετακινήσεις της φυλής, τους αγώνες της κοινότητας και τις σχέσεις ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας. Και φυσικά το γεγονός που έχει σημαδέψει την ιστορία των Η.Π.Α. είναι η μετάβαση από μια αγροτική σε μια α­ στική κοινωνία που συντελέστηκε με τη μεγάλη έξοδο των μαύρων από το Νότο και την εγκατάστασή τους στο Βορρά.1Αυτή η σημαντική αλλαγή στην κοινωνικοοικονομική εξέλιξη των μαύρων καθώς και οι φυλετικές και φυλικές διακρίσεις αποτελούν θέματα που πραγματεύονται οι περισσότερες Αφρικανοαμερικανίδες συγγραφείς. Συχνά η ιστορία διαπλέκεται με τη γεωγραφία κα­ θώς το παρόν τείνει να αντιπροσωπεύεται από την πόλη και το παρελθόν από την ύπαιθρο. Οι χαρακτήρες που ζουν στην ύπαιθρο παρουσιάζονται ως φύλα­ κες της αφρικανοαμερικανικής ιστορίας και κουλτούρας, ενώ οι αστοί αγωνίζο­ νται να επανακτήσουν τις ρίζες τους μέσα από μια διαδρομή που τελικά οδη­ γεί στην αυτογνωσία και την παραδοχή του παρελθόντος. Το συλλογικό ασυ­ νείδητο ενισχύεται από τη διαδικασία της προφορικής παράδοσης, ενώ η πα­ ρουσία των προγόνων διαδραματίζει σημαντικό ρόλο. Πώς μπορούμε όμως να ορίσουμε τα στοιχεία εκείνα που συνθέτουν την αφρικανοαμερικανική παράδοση στη λογοτεχνία των Η.Π.Α.; Είναι βέβαιο ότι οι μαύροι συγγραφείς έχουν δεχτεί μεγάλες επιρροές από τη δυτική κουλτούρα

και σε πολλές περιπτώσεις έχουν αναμίξει τη δική τους εκδοχή του δυτικού genre του μυθιστορήματος με τις α­ ξίες της αφρικανικής κουλτούρας για να δημιουργήσουν το αποκλειστικά δικό τους λογοτεχνικό έργο. Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να αναφερθεί η άποψη του Μιχαήλ Μπαχτίν, ο οποίος έχει επισημάνει την αναγκαιότητα της οικειοποίησηςτου λόγου (discursive appropriation): Η γλώσσα... γίνεται «κτήμα» μόνον όταν ο ομιλητής τη στε­ λεχώνει με τη δική του πρόθεση, τον δικό του τόνο, όταν οικειοποιείται τη λέξη, προσαρμόζοντάς την στη δική του εννοιολογική και εκφραστική πρόθεση. Πριν από τη στιγμή αυτή της οικειοποίησης, η λέξη δεν υπάρχει σε μια ουδέτε­ ρη και απρόσωπη γλώσσα,... αλλά μάλλον υπάρχει στα στόματα άλλων ανθρώπων, στα πλαίσια άλλων ανθρώ­ πων, εξυπηρετώντας τις προθέσεις άλλων ανθρώπων: από εκεί πρέπει κάποιος να πάρει τη λέξη και να την κάνει δική του. (293-94) Επίσης η Τόνι Μόρισον φαίνεται να υπονοεί έμμεσα πως οι Αφρικανοαμερικανοί συγγραφείς έχουν οικειοποιηθεί κάποια δυτικά λεκτικά συστήματα, όταν στο δοκίμιό της «Rootedness: The Ancestor as Foundation» («Ρίζες: 0 Πρόγονος ως θεμέλιο») υποστηρίζει: Υπάρχουν πράγματα που προσπαθώ να ενσωματώσω στη μυθιστοριογραφία μου ηου σχετίζονται άμεσα και σκόπιμα με αυτό που θεωρώ ως τα κύρια χαρακτηριστικά της τέ­ χνης των μαύρων... Δεν θεωρώ τη μαύρη λογοτεχνία απλά βιβλία γραμμένα από μαύρους, ή μόνο λογοτεχνία γραμμέ­ νη για μαύρους ανθρώπους, ή λογοτεχνία που χρησιμοποιεί ένα συγκεκριμένο στυλ γλώσσας... Υπάρχει κάτι το πολύ ειδικό και αναγνωρίσιμο σ' αυτό. (341-42) Εκτός από τη διακειμενικότητα του έργου της με άλλα αφρικανοαμερικανικά συστήματα έκφρασης, η Μόρισον ε ­ μποτίζει το genre του μυθιστορήματος με το πνεύμα μιας καθαρό αφρικανοαμερικανικής πολιτισμικής προο­ πτικής.2 Όπως αναφέρει η Jacqueline de Weever, η οικειοποίση, ο συγκεραομός στοιχείων της δυτικής κουλτούρας με χα­ ρακτηριστικά της αφρικανικής συμβαίνει και στο χώρο της μυθολογίας. Αρκετοί μύθοι της Αφρικής εξακολουθούν να υφίστανται αυτούσιοι στις παραδόσεις των μαύρων, αλλά συχνά συναντάμε στους Αφρικανοαμερικανούς συγγραφείς και παραδοσιακούς δυτικούς μύθους. Υπάρ­ χουν δύο εκδοχές που μπορούν να εξηγήσουν το φαινό­ μενο αυτό: Καταρχήντο γεγονός ότι οι καθολικοί και προτεστάντες ιεραπόστολοι που προσηλύτιζαν τους σκλά­ βους των φυτειών έκαναν συστηματικές προσπάθειες να εξαλείψουν τους αφρικανικούς μύθους. Η άλλη εκδοχή είναι η επιρροή του ευρω-αμερικανικού εκπαιδευτικού συστήματος στους μαύρους συγγραφείς που, ως προϊό­ ντα του συστήματος αυτού, χρησιμοποιούν στα έργα

τους μοτίβα από παγκόσμιους μύθους. Μερικές φορές οι μύθοι, που προκύπτουν από το συγκερασμό των αφρικα­ νικών μύθων με την εμπειρία στο Νέο Κόσμο, είναι μεν διαφορετικοί, αλλά με πολλά στοιχεία που φανερώνουν τη διττή προέλευσή τους. Όσον αφορά τους μύθους, είναι σκόπιμο να μην ερμη­ νεύονται σύμφωνα με τις αρχές που διέπουν τη δυτική μυθολογία. Αυτό τουλάχιστον υποστήριξε ο ψυχίατρος Frantz Fanon που άσκησε αυστηρή κριτική στον Jung ε ­ πειδή ο τελευταίος παρουσίασε τις θεωρίες του για τα αρχέτυπα και το συλλογικό ασυνείδητο ως παγκόσμιες και, παρόλο που δεν είχε μελετήσει το συλλογικό ασυ­ νείδητο στους Αφρικανούς ή στους Ασιάτες, διατείνονταν ότι είχε ανακαλύψει την ίδια «ψυχική δομή» στους πρωτό­ γονους λαούς όπως και στους Ευρωπαίους. Σύμφωνα με τον Fanon, «το συλλογικό ασυνείδητο είναι πολιτισμικό, που σημαίνει επίκτητο» όχι κληρονομικό.5 Επίσης υπάρ­ χουν και άλλοι παράγοντες που δημιουργούν ερωτηματι­ κά. Η σύγχρονη Αφρική δεν είναι η Αφρική του δέκατου έ­ βδομου αιώνα όπου άρχισε το δουλεμπόριο και οι σύγ­ χρονοι αφρικανοαμερικανοί είναι διαφορετικοί από αυ­ τούς που μεταφέρθηκαν στον Νέο Κόσμο ως σκλάβοι. Οι αφρικανικές θρησκείες που συναντώνται στην Καραϊβική και σε άλλα σημεία της αμερικανικής ηπείρου είναι σύν­ θεση του καθολικισμού των αφεντικών και της αφρικανι­ κής θρησκείας των δούλων. Οι περισσότεροι αφρικανοαμερικανοί συγγραφείς παλεύουν με το πρόβλημα της διττής ταυτότητας που αναπόφευκτα αντιμετωπίζουν λόγω της διπλής πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι μαύροι συγγραφείς έχουν ενσωματώσει στα έργα τους μύθους που αντικατοπτρίζουν την ποικίλη και πολυ­ σύνθετη υφή της ανθρώπινης εμπειρίας. Ειδικό οι Αφρικανοαμερικανίδες γυναίκες συγγραφείς ανατρέπουν και αποδομούν τους μύθους με σκοπό να αναθεωρήσουν τα παραδοσιακά μοντέλα μυθοπλασίας και να τα προσαρμό­ σουν στις ανάγκες των χαρακτήρων τους. Μέσα από μια διαδικασία συγκρητισμού ενοποιούν τους τρεις διαφορε­ τικούς κόσμους της αμερικανικής κουλτούρας: τον αφρι­ κανικό, τον ινδιάνικο και τον ευρωπαϊκό. Ως αντιπροσω­ πευτικά παραδείγματα Αφρικανοαμερικανίδων συγγρα­ φέων θα συζητηθούν εδώ η Τόνι Μόρισον και η Λλις Γουόκερ με κάποιες αναφορές σε αντιπροσωπευτικά έργα τους. Το κεντρικό πρόβλημα στα έργα της Μόρισον είναι η δια­ τήρηση της αφρικανοαμερικανικής πολιτιστικής κληρονο­ μιάς όταν η επαφή με τον αγροτικό Νότο έχει αποδυνα­ μωθεί, λόγω γεωγραφικής απόστασης και της παρόδου των γενεών, και η καταναλωτική κοινωνία απειλεί να ομοιογενοποιήσει την υπάρχουσα πολιτισμική διαφορετι­ κότητα. Χρονικά, η συγγραφέας επικεντρώνεται σε στρα-

τηγικές στιγμές της μαύρης αμερικανικής ιστορίας όταν κοινωνικές και πολιτισμικές νόρμες υπέστησαν διάσπαση και μεταμόρφωση. Το μυθιστόρημά της Sula (1973) δια­ δραματίζεται τη δεκαετία του '40, μια περίοδο μαζικής μετανάστευσης μαύρων προς μεγάλα αστικά κέντρα ό­ που πολλές αφρικανοαμερικανικές κοινότητες ξεφ ύ­ τρωσαν δίπλα σε πόλεις, ι­ δίως των μεσοδυτικών πολι­ τειών, που προηγουμένως δεν είχαν μεγάλο ποσοστό μαύρου πληθυσμού. Αυτή η ιστορική μετάβαση από την αγροτική μορφή ζωής στην αστική είχε σαν αποτέλεσμα την αποξένωση. Η Susan Willis επισημαίνει ότι «η απο­ ξένωση δεν είναι μόνο το α­ ποτέλεσμα του αποχωρι­ σμού ενός ατόμου από το πολιτισμικό του κέντρο, αν και αυτός είναι ένας σημα­ ντικός παράγοντας που ενι­ σχύει την αποξένωση που προέρχεται από τη μετάβα­ ση στη μισθοσυντήρητη ερ­ γασία» (86). Και στη συνέ­ χεια εξηγεί πώς η προσπά­ θεια επίτευξης του λευκού αστικού κοινωνικού μοντέ­ λου οδηγεί στην απομόνω­ ση (86-87).

0 βασικός μύθος που χρησιμοποεί η Μόρισον στο Sula εί­ ναι αυτός του αποδιοπομπαίου τράγου. Όταν η Σούλα ε­ πιστρέφει μετά από απουσία δέκα χρόνων, η μικρή κοι­ νωνία του Μεντάλιον συσπειρώνεται εναντίον της αφού τη θεωρούν διαβολική και πηγή κάθε κακού. Αναστατώνει την ήσυχη ζωή των κατοίκων καθώς κοιμάται με πολ­ λούς άνδρες και μετά τους παρατάει. Γίνεται η αφορμή για να γίνουν τα μέλη της κοινότητας καλύτερα από ό,τι ήταν πριν. Ωστόσο ο θάνατος της Σούλα αποδεικνύει ότι η αναζήτηση της ανεξαρτησίας δεν είναι δυνατή. Η Gloria Wade-Gayles υποστηρίζει ότι «το πορτρέτο της Μόρισον είναι μια κριτική ενός περιβάλλοντος που δεν προσφέρει καμιά εναλλακτική λύση στο ρόλο της συζύγου και της μητέρας, στην ασφυξία και τη θυσία» (214). Ένας άλλος μύθος που χρησιμοποιεί η Μόρισον στο Sula είναι το διττό αρχέτυπο της μητέρας που συνδέε­ ται με την ανατροφή αλλά και το θάνατο και που μπορεί να εντοπισθεί και σε αφρικανικούς μύθους, αλλά και

το θ έ μ α του μ ή ν α

στη ζωή των σκλάβων στις φυτείες του αμερικανικού Νότου.4 0 χαρακτήρας της Ήβα αντιπροσωπεύει αυτή τη διπλή έννοια. Ο αυτο-ακρωτηριασμός της, δηλαδή το γεγονός ότι θυσιάζει το πόδι της για να εισπράξει τα χρήματα της ασφάλειας, υποδηλώνει ότι έχει αποφασι­ στικότητα, ψυχική δύναμη και αγάπη για τα παιδιά της. Όμως, ενώ κάνει το παν για να προσφέρει στα παιδιά της μια καλύτερη ζωή, με την ίδια λογική αφαιρεί τη ζωή του γιού της Πλαμ που επιστρέφει τοξικομανής α­ πό τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μια νύχτα πηγαίνει στο δωμάτιό του και τον σκοτώνει, βάζοντας φωτιά στο κρεβάτι του. Η Μόρισον δεν είναι η μόνη που αναπαριστά το θάνατο με τη μορφή της μητέρας.5 Στο Song o f Solomon (1977) το κύριο μοτίβο απο­ τελ εί ο μύθος του Ιπτάμε­ νου Αφρικανού, σύμφωνα με τον οποίο ένας από τους προγόνους των μαύρων πέταξε πίσω στην Αφρική για να δραπετεύσει από τα δεσμό της δουλείας. Ο μύ­ θος αυτός πλαισιώνει την αρχή και το τέλος του μυθιστορήματος αφού ακολου­ θεί τον κεντρικό ήρωα, τον Milkman Dead σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Η περιπλάνηση του Milkman μέ­ σα στον γεωγραφικό χώρο είναι μια διαδρομή, η οποία του επιτρέπει να ανασκάψει το παρελθόν του που απο­ τελεί ένα γρίφο. Η περιπέτεια που επιχειρεί είναι η ανα­ ζήτηση ενός θησαυρού (του χρυσού της θείας του της Pilate), αλλά τελικά δε βρίσκει το θησαυρό όταν στη διάρκεια της αναζήτησής του επισκέπτεται τη σπηλιά στην παλιά φυτεία των παππούδων του. Συναντά ωστό­ σο μια κοινότητα ανθρώπων από την παλιά φυτεία, οι οποίοι του αφηγούνται τις ιστορίες των προγόνων του και τον βοηθούν να ανακαλύψει τον πυρήνα της ταυτό­ τητάς του. Η αφήγηση των ιστοριών, εκτός από το ότι αντιπαραθέτει το παρελθόν ενός ατόμου με το παρόν, αποτελεί μια τελετουργία που ενισχύει τη συλλογική ταυτότητα και επομένως «δένει» τους αφηγητές και το ακροατήριο σε μια συλλογική ενότητα. Η Valerie Smith υποστηρίζει ότι «ο Milkman δεν έχει κά-

41S0

ποια ιστορία και γι' αυτό δεν έχει ταυτότητα όσο βρίσκε­ ται στο Μίσιγκαν. Ετο Νότο όμως αποκτά μια ιστορία την ιστορία των προγόνων του» (150). Το ταξίδι του στο παρελθόν τον αποσπά από την καταναλωτική κοινωνία, όπου οι χριστουγεννιάτικες αγορές εξισώνουν τα αν­ θρώπινα συναισθήματα με εμπορεύματα, και τον μετα­ φέρει στην προ-βιομηχανική κοινότητα του Σάλιμαρ όπου βιώνει πρωτόγνωρες εμπει­ ρίες και απαλλάσσεται στα­ διακά από τα υλικά του ε ­ ξαρτήματα (ρολόι, κοστού­ μι, παπούτσια). Η αποθέωση του Milkman έρχεται στο τέ­ λος όταν, καθώς πετάει στον αέρα, πεθαίνει από τη σφαίρα του Guitar που απο­ τελεί το άλλο του εγώ που τον ακολουθεί στην περιπλάνησή του. Το διφορούμενο τέλος του μυθιστορήματος υπαινίσσεται ότι ο ήρωας πε­ θαίνει έχοντας ανακαλύψει την αλήθεια που έψαχνε και ί­ σως παραπέμπει σε δοξασίες των σκλάβων ότι μετά θά­ νατο, το πνεύμα επιστρέφει στην εστία των προγόνων.6 Περνώντας σε μια άλλη σημαντική Αφρικανοαμερικανίδα, την Άλις Γουόκερ, ο αναγνώστης διαπιστώνει τη σημασία που δίνει στην ιστορία. Σε μια συνέντευξη που έδωσε στην Claudia Tate είχε δηλώσει τα εξής: «Πιστεύω ότι όλο το πρόγραμμά μου ως συγγραφέας είναι να ασχοληθώ με την ιστορία ώστε να γνωρίζω πού βρίσκομαι... Ένα από τα πράγματα που με τρομά­ ζουν είναι το πόσο μεγάλο μέρος του παρελθόντος, ι­ δίως του δικού μας, ξεχνιέται» (185). Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι στο μυθιστόρημά της Meridian (1976) επιλέ­ γει τη δεκαετία του '60 και το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων ως το πλαίσιο μέσα στο ο­ ποίο η κεντρική ηρωίδα διαδέχεται περιόδους δράσης, απόρριψης, απομόνωσης και αναγέννησης. Απορρίπτει τα-στερεότυπα γυναικείων ρόλων, όπως της συζύγου και της μητέρας, και προσπαθεί να καθορίσει τη θέση της στο κοινωνικό σύνολο. Στο τέλος καταλήγει στην απομόνωση, όχι όμως με αρνητικές διαστάσεις, αφού της δίνει τη δυνατότητα της αυτοεπιβεβαίωσης. Ένα σημαντικό μήνυμα που προωθεί η Γουόκερ είναι η α­ ναγκαιότητα της αλλαγής της κοινωνικής ιδεολογίας

σχετικά με τη μητρότητα και όχι μόνο η ατομική α­ φύπνιση. Στο επόμενο μυθιστόρημα της Γουόκερ, The Color Purple (1982), ο αντίκτυ­ πος του ρατσισμού στις σχέσεις ανδρών-γυναικών και η έντονη παρουσία μιας γυναικείας κοινότητας που υποστηρίζει και περιθάλπει τα μέλη της είναι οι άξονες γύρω από τους οποίους η συγγραφέας δομεί το έργο της. Η συστηματική προ­ σπάθεια του συζύγου-αφέντη να εξουσιάσει και να φιμώσει τη γυναικεία φωνή είναι το έναυσμα που οδη­ γεί την κεντρική ηρωίδα, Celie, να αρθρώσει τον δι­ κό της λόγο μέσα από μια σειρά επιστολών. Οι επι­ στολές αποτελούν μια διέ­ ξοδο για τη δημιουργική της ενέργεια και εκφράζουν την επίδραση της καταπίεσης στο πνεύμα της καθώς και τη σταδιακά αυξανόμενη εσωτερική της δύναμη. Η απελευθέρωση της Celie ολοκληρώνεται μέσα από την καταλυτική σχέση της με την Shug Avery και την έμμεση στήριξή της από μια ομάδα γυναικών, όπως η αδελφή της, Nettie. Τώρα πια είναι σε θέση να απορρίψει την προηγούμενη άποψή της ότι ο θεός είναι έ ­ νας απών λευκός άνδρας και να την αντικαταστήσει με την αντίληψη μιας παρούσας, φυσικής, ουδέτερης θε­ ότητας. Το μυθιστόρημα καταλήγει με τη μεταμόρφω­ ση ενός πατριαρχικού κόσμου σε μια σχεδόν ουτοπική κοινωνία, όπου η συμπόρευση της μαύρης κοινότητας οδηγεί στην ψυχική ανανέωση και των ανδρικών και των γυναικείων χαρακτήρων. Από τα ενδεικτικά παραδείγματα, που αναφέρθηκαν ε­ δώ, είναι φανερό ότι οι Αφρικανοαμερικανίδες συγγρα­ φείς έχουν κατορθώσει να δημιουργήσουν πολυδιά­ στατες εκδοχές μυθογραφίας μέσα από τον συγκερα­ σμό αφρικανικών, ευρωπαϊκών και κάποτε ινδιάνικων μύθων. Δεν απορρίπτουν τους αφρικανικούς και ευρω­ παϊκούς μύθους που έχουν μεταφερθεί στον Νέο Κό­ σμο, αλλά τους προσαρμόζουν και τους αντιστρέ­ φουν, με αποτέλεσμα αυτή η αντιστροφή να δίνει νέ­ ες διαστάσεις σε παλαιό θέματα. Η μοναδική προσφο­ ρά τους στο σώμα της αμερικανικής λογοτεχνίας έ-

γκειται otnv υιοθέτηση εναλλακτικών αφηγηματικών πρακτικών με τις οποίες πραγματεύονται εμπειρίες

μυθιστόρημα στο βιβλίο της Black Time (New Haven: Yale UP, 1981), 174-184.

κοινωνικής αποξένωσης και ενσωμάτωσης που δεν α­ φορούν μόνο σε μια συγκεκριμένη φυλετική ομάδα, αλλά προσλαμβάνουν διαστάσεις παγκοσμιότητας. □

Σημειώσεις 1. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Susan Willis, Specifying (Madison: U of Wisconsin P, 1987) o. 3-5.

2. Για το θέμα αυτό βλ. εκτενή σχολιασμό στο βιβλίο του Michael Awkward, Inspiriting Influences (New York: Columbia UP, 1989).

3. Δες εκτενή αναφορά για τις θέσεις του Fanon στο βιβλίο του Black Skin, White Masks, trans. Charles Lam Markmann (New York: Grove, 1967) 4. Για μια εκτενέστερη συζήτηση του αρχέτυπου της μητέρας βλ. Eric Neumann, The Great Mother: An Analysis of the Archetype, 2d ed„ trans. Ralph Mannheim (Princeton: Princeton UP, 1963, rpt 1974). Επίσης για τον ρόλο της σκλάβας-μητέρας δες Deborah Gray White, Ar'n't I a Woman? Female Slaves in the Plantation South (New York: Norton, 1985) 5. Η σύνδεση του θανάτου με τη μορφή της μητέρας εμφανί­ ζεται και στην ποίηση των Barbara Chase-Riboud, Langston Hughes και Wallace Stevens.

6. H Bonnie Bartold αναπτύσσει την κυκλική δομή του χρόνου στο Song of Solomon και περιγράφει τα στοιχεία της προ­ φορικής παράδοσης των σκλάβων που εμπεριέχονται στο TO θέμα το υ

μήνα

Βιβλιογραφία Bakhtin, Mikhail. The Dialogic Imagination. Trans. Caryl Emerson and Michael Holquist. Ed. Michael Holquist.

Austin: U of Texas P, 1981.

De Weever, Jacqueline. Mythmaking and Metaphor in Black Women's Fiction. New York: St. Martin's 1991.

Fanon, Frantz. Black Skin, White Masks. Trans. Charles Lam Markmann. New York: Grove, 1967.

Morrison, Toni. «Rootedness: The Ancestor as Foundation.»

Black Women Writers (1950-1980). Ed. Mari Evans. New York: Doubleday, 1984.339-44.

- Song of Solomon. New York: Knopf, 1977.

- Sula. New York: Penguin, 1973.

Neumann, Eric. The Great Mother: An Analysis of the Archetype. 2nd ed. Trans. Ralph Mannheim. Princeton: Princeton UP, 1963, rpt. 1974.

Smith, Valerie. Self-Discovery and Authority in Afro-American Narrative. Cambridge: Harvard UP, 1987.

Tate, Claudia, ed. «Alice Walker.» Black Women Writers at Work. New York: Continuum, 1983.175-87.

Wade-Gayles, Gloria. No Crystal Stair: Visions of Race and Sex in Black Women's Fiction. New York: Pilgrim, 1984.

Walker, Alice. The Color Purple. New York: Harcourt, 1982.

- Meridian. London: Women's, 1976.

Willis, Susan. Specifying: Black Women Writing the American Experience. Madison: The U of Wisconsin P, 1987.

Το διαβάζω (ημοοκύα επιστολές «φόβον «ίναι ενυπόγραφες. Η σύνταξη του περιοδικού διατηρεί το δικαίωμα - όταν το κρίνει οκόπιμο - να συντομεύει τα κείμενα.

Ilc p i δ ιπ λ ώ ν τ ίτλ ω ν (κ υ ρ ιό τ η τ α ς ) Αγαπητό «διαβάζω» Πολύπλευρα ενδιαφέρουσα και ερεθιστική η σελίδα της Αλληλογραφίας σου, στο τεύχος του Ιανουάριου 1999, με­ ταξύ του Φοίβου Πιομπίνου και του Σωτήρη Τριβιζά. Και, παρότι αφορούσε στον τίτλο κυριότητας των βιβλίων τους «Σπουδή θανάτου», μπορώ να πω ότι έσφυζε από ζωή. Η υπόθεση της διαμάχης είναι γνωστή. Ωστόσο, επιβάλλε­ ται, σήμερα, να συνοψίσω την ουσία και να σταθώ στο μή­ νυμά της: και οι δύο διαπλεκόμενοι πνευματικοί άνθρωποι εκτοξεύουν αλλήλοις την κατηγορία της κλοπής του τίτ­ λου «Σπουδή θανάτου», εκφράζουν, έμμεσα, τη δυσφορία και την ανησυχία για την ενδεχόμενη ζημιά που υφίστανται από την κυκλοφορία δύο βιβλίων με τον ίδιο τίτλο, και α­ φήνουν να διαφανεί η διάθεσή τους για την «ηθική αποκα­ τάσταση» εκ μέρους του αναγνωστικού κοινού. (Παρέρχο­ μαι σκόπιμα τα «περί συγκρίσεων» με τη δημοσίευση και του πρωτοτύπου στα βιβλία ποιητικών συλλογών.) Το γεγονός δεν θα προκαλούσε ενδιαφέρον και θ’ αφήνα­ με τους διαμαχόμενους «να τα βρουν μόνοι τους» αν, συνεκδοχικά, δεν συνδεόταν με τις εξής παραμέτρους: • Οι δύο Έλληνες πνευματικοί άνθρωποι ερίζουν για έναν τίτλο που δεν τους ανήκει πρωτογενώς, αλλά γεννήθηκε από τον τίτλο ποιήματος ενός άλλου. Και ξένου -Ιταλούκαι μακαρίτη. (Είναι ο τίτλος «La morte meditata» του Τζ. Ουνκαρέτι, που, δικαιολογημένα, αν είχε τη δυνατότητα, θα μπορούσε να εγείρει θέμα... αποζημίωσης ως θύμα του ελληνικού ποιητικού επεκτατισμού.)

• Ο Σωτήρης Τριβιζάς ανάμεσα στα βιβλία του έχει και το ποιητικό έργο «βιος Ασωμάτων» (εκδόσεις Υάκινθος και Νεφέλη) και ο Φοίβος Πιομπίνοςτο δοκιμιακό φιλοσοφικό «Σπουδή θανάτου» (εκδόσεις Πιτσιλάς). Ενώ, λοιπόν, εύλογο είναι να αναμένουμε εκ μέρους των μία αρκούντως μεταφυσική θεώρηση των εγκοσμίων, αυ­ τοί εμφανίζονται ...θανάσιμα αντιδικούντες για πράγματα του κόσμου τούτου, διακηρύσσοντες, εμμέσως πλην σα­ φώς, τη διαφωνία τους με τον Μίλαν Κούντερα: Η ζωή εί­ ναι εδώ -ό χ ι αλλού. Ιδιαίτερα εκπλήσσομαι με τη στάση του Φοίβου Πιομπί­ νου, γιατί τυχαίνει να συναναστρέφομαι με τη «Σπουδή θα­ νάτου» (ο εκδότης του κ. Πιτσιλάς θα θυμάται πόσο θερμά τον είχα συγχαρεί μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο για την τόλμη του να το βγάλει). Πιστεύω ότι υπήρξε ένα βιβλίο που οι κριτικοί το «έθαψαν» (εκτός από μια-δυο περιπτώσεις). Με σπουδή, μπορώ να προσθέσω. Ίσως γιατί το θέμα του είναι τρομακτικό: ο θνητός άνθρωπος απέναντι στον αθάνατο θάνατο. Θέμα κατ’ εξοχήν μακάβριο. Που, μετά τον Επίκουρο, μόνον ο εκ Καβάλας λογοτέχνης Κοσμάς Χαρπαντίδης είχε το σθέ­ νος να συνθέσει σ’ εκείνη την έξοχη συλλογή διηγημάτων

-----------------

«Οι εξοχές των νεφών». Με την ευκαιρία, λοιπόν, ας μου επιτραπεί να γράψω δυο λόγια για τη «Σπουδή θανάτου» του Φοίβου Πιομπίνου. Θα το χαρακτήριζα βιβλίο-κορτιζόνη. Ή δρα ως θεραπευτικό ή προκαλεί παρενέργειες. Ή το διαβάζεις ολόκληρο και συμφιλιώνεσαι με όλο το ζωτικό φάσμα του θανάτου ή σε απωθεί σε τέτοιο βαθμό που το πετάς και βάζεις πάνω του μια ...ταφόπλακα (π.χ. τις «Νεκρές ψυχές», τη «Ζωή εν τά­ φοι», τους «Τάφους», τον «Επιτάφιο» - και του Περικλεούς και του Ρίτσου για να κρατήσεις μια ισορροπία στους ιδε­ ολογικούς σηματοδότες σου - το «Θα φτύσω τους τάφους σας»), Η ιστορία να κυκλοφορούν δύο βιβλία με τον ίδιο τίτλο ού­ τε σύγχρονη είναι, ούτε εσκεμμένη πράξη κλοπής, ούτε, ουσιαστικά, προκαλεί φθορές και ζημιές. Σημασία έχει η σχέση τίτλου και περιεχομένου και η αξία του τελευταίου. Σε κάποιες περιπτώσεις οφείλεται σε άγνοια και σύμπτω­ ση, σε άλλες μαρτυρεί μια έλλειψη ευαισθησίας απέναντι στην περιβόητη -και μάλλον ανύπαρκτη- πρωτοτυπία και σε άλλες μια διάθεση υπέρβασης της φήμης του προγενέ­ στερου τίτλου. Γιατί, όταν ο Άγγελος Τερζάκης κυκλοφορούσε, στα 1957, το μυθιστόρημά του «Μυστική ζωή» ούτε ο ίδιος ούτε τα μέλη της Επιτροπής που του απένειμαν το Α' Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος θα αγνοούσαν ότι ο τίτλος «Μυ­ στική ζωή» στεγάζει, από το 1934, έργο του λογοτέχνη και ιστορικού της Λογοτεχνίας μας, Ηλία Βουτιερίδη. Και, όταν οι Γάλλοι έδιναν στον Αντώνη Σαμαράκη το Με­ γάλο Βραβείο Αστυνομικής Λογοτεχνίας για «Το Λάθος», στα 1970, σίγουρα θα γνώριζαν ότι από το 1953 κυκλοφο­ ρούσε στη γλώσσα τους το μυθιστόρημα «L’erreur» (εκδό­ σεις Gallimard), του Jean Daniel, του Γάλλου διανοούμε­ νου που γνωρίζουμε καλύτερα και στη χώρα μας, με την πρόσφατη κυκλοφορία του βιβλίου του «Ο θεός είναι φα­ νατικός;» Οι Γάλλοι προφανώς, δεν κατελόγισαν κλοπή τίτλου στον Αντώνη Σαμαράκη, αντίθετα, μάλιστα τον βράβευσαν. Εκτιμώντας ότι πέρα από την καθαρά λογοτεχνική αξία του έργου, ο δημιουργός του, ο «αιώνιος έφηβος», στην πατρίδα του όχι μόνον την παράσταση και τις καρδιές μας έκλεβε εσαεί, αλλά και της Παναγίας τα μάτια. Ου προς θάνατον, λοιπόν, οι διπλοί τίτλοι. Που, αν τους ψάξουμε, εκτενέστερα, μεθοδικότερα, μπορούμε να συν­ θέσουμε μια διατριβή πιο πλήρη και πιο φιλόδοξη από τη δική μου παρούσα επιστολή. Με αναγνωστικούς χαιρετισμούς, Πέτρος Κυπριωτέλης Δημοσιογράφος

αλληλογραφία

1 ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ Α

Θ

Άγρας, Τ, · 104 Αίσωπος · 167 Αλεξάνδρου, Α. · 212

θεοτοκάς, Γ. · 137 θεοτόκης, Κ. · 92 θερβάντες, Μ. ντε · 176 Θουκυδίδης · 191

Απολλιναίρ, Γκ. · 231 Αραγκόν,Λ. · 168 Αριστοτέλης · 135 Αριστοφάνης · 72 Αρτώ, Α, · 151

Ιονέσκο, Ε. · 122 Ίψεν, Ε. · 181

Κ

Γ Γέιτς, Ου. Μπάτλερ · 391 Γιουρσενάρ, Μ. · 81 Γκαίτε, Γ.Β. · 154 Γκράμσι, Α. · 295 Γκρην, Γκ. · 267 Γληνός, Δ. · 61* Γουλφ, Β. · 153

Καβάφης, Κ.Π. · 78,389 Καζαντζάκης, Ν. · 190,377 Καΐρης, 0. · 106 Κόλας, Ν. · 387 Κάλβος, Α. · 140 Καμύ, Α. · 110 Καποδίστριας, I. · 275 Καραγάτσης, Μ. · 258 Καρκαβίτσας, Α. · 306 Καρούζος, Ν. · 393 Καρυωτάκης, Κ. · 157 Καστοριάδης, Κ. · 385 Κενώ, Ρ. · 320 Κέρουακ, Τζ. · 249 Κοκτώ, Ζ. · 160 Κολέτ · 313 Κονδύλης, Π. · 384 Κόντογλου, Φ. · 113 Κοραής, Α. · 82 Κούντερα, Μ. · 80* Κρίστι,Α. · 149 Κρυστάλλης, Κ. · 326

Α

Α

Δάντης · 230 Δέλτα, Π. · 300 Δουμάς, Α. · 147

Λακάν, Ζ. · 126 Λαπαθιώτης, Ν. · 95 Λεβί·Ζτρως, Κ. · 158 Λειβαδίτης, Τ. · 228 Λεκατσάς, Π. · 166 Λιοτάρ, Ζ.Φ. · 388 Λόρκα, Φ.Γ. · 192 Λουκιανός · 102 Λουπέν, Α. · 218 Λώρενς, Ντ. X. · 132 Λωτρεαμόν · 355

Β Βαλερι, Π. · 183 Βάρναλης, Κ, · 88* Βελενστινλής, Ρ. · 235 Βενέζης, Η. · 337 Βερλαίν, Π. · 378 Βερν, I. · 105 Βιάν, Μ, · 85 Βιζυηνός, Γ, · 278 Βολταίρος · 177 Βουτυράς, Δ. · 298

Ε Εγγονόπουλος, Ν. · 381 Έκο, 0. · 145 Έλιότ,ΤΧ. · 133 Ελυάρ, Π. · 201 Ελύτης, Οδ. · 362,372 Εξυπερύ, Α. ντεΣ. · 330 Έσσε, Ε. · 109

Ζ Ζενέ,Ζ. ·6 6 Ζιντ, Α. · 206 Ζολά, Ε. · 97

Μ Μαγιακόφσκι, Β. · 121 Μαίηλερ, Ν. · 286 Μακρυγιάννης · 101 Μαλακάσης · 357 Μαν,Τ. ·9 0

]ΕΕ Σ Υ Γ Γ Ρ Α Φ Ε Ι Σ Μαρής, Γ. · 356 Μαριβό · 257 Μάρκες, Γκ. Γκ. · 223 Μαρξ, Κ. · 83* Μίλλερ, Α. · 259 Μίλλερ, X. · 273 Μισίμα, Γ. · 253 Μολιέρος · 179 Μονταίν, Μ. ντε · 304 Μοράβια, Αλ. · 256 Μούζιλ, Ρ. · 199 Μπαλζάκ, 0. ντε · 60* Μπάροουζ, Ο. · 383 Μπαρτ, Ρ. · 93 Μπατάιγ, Ζ. · 187 Μπέκετ, Σ. · 115 Μπόρχες, Χ.Λ. · 79 Μηρετόν, Α. · 207 Μηρεχτ, Μ. · 211 Μπωβουάρ, Σ. ντε · 136 Μυριβήλης, Σ. · 309 Μωπασάν, Γκ. ντε · 204

Ν Ναμπόκοφ, Β. · 162 Νέοι λογοτέχνες · 69,87 Νικολαϊδης, Α. · 379 Νίτσε, Φ. · 91 Ντεκάρτ, Ρ. · 369 Ντίκενς, Κ. · 229 Ντιντερό · 103 Ντοστογιέφσκυ, Φ. · 131 Ντυράς, Μ. · 134 Ξ Ξενόπουλος, Γ. · 265

Ο Όμηρος · 174 Όργουελ, Τζ. · 226 Ουάιλντ, 0. · 152 Ουγκό, Β. · 111 Ουίλιαμς,Τ. · 139

Π Παλαμάς, Κ. · 334 Πάλλης,Α. · 118 Πάουντ, Ε. · 178 Παπαδιαμάντης, Α. · 165 Παπαντωνίου, Ζ. · 285 Παραμυθάδες · 108* Πεσσόα, Φ. · 390 Πίνδαρος · 294

* Τα αφιερώματα που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Πόε,Ε.Ά. · 112 Πολίτης, Κ. · 116 Πρεβέρ, Ζ. · 73

Ρ Ράιχ, Β. · 197 Ρεμπώ, Α. · 305 Ρίλκε, Ρ.Μ. · 274 Ρίτσος, Γ. · 205 Ροίδης, Ε. · 96

Ζ Σάνδη, Γ. · 327 Σαντ, Μ. ντε · 77 Σαρτρ, Ζ. Πωλ · 127 Σεφέρης, Γ. · 142 Σιμενόν, Ζ. · 202 Σκαρίμπας, Γ. · 269 Σολωμός, Δ. · 213 Σοφοκλής · 243 Στάινμπεκ,Τ. · 173 Σταντάλ · 98

Τ Τζέημς, X. · 260 Τζόις,Τ. ·62 * Τολστόι, Λ. · 200 Τουαίν, Μ. · 252 Τουρνιέ, Μ. · 287 Τσάντλερ, Ρ. · 193 Τσέχωφ, Α. · 169 Τσίρκας, Σ. · 171

Φ Φιτζέραλντ, Φ.Σ. · 138 Φόρστερ, Ε.Μ. · 312 Φουκώ, Μ. · 125 Φλωμπέρ, Γ. · 143 Φρόιντ, Σ. · 150 X Χάιντεγκερ, Μ. · 161 Χάκκας, Μ. · 297 Χάμμετ, Ν. · 182 Χάρντυ, Τ. · 324 Χατζηαργύρης, Κ. · 63 Χατζής, Δ. · 180 Χατζόπουλος, Κ. · 319 Χέμινγουεϊ, Ε. · 159

I

ITO T£VXOZ ΑΠΡΙΛΙΟΥ

ζ ο ( I - ζ itκ Ρ Η Σ Ο

£rik Leborgne: Χρονοϋόγιο Ζον-Ζοκ Ρουσό J.-ΙΪΙ. Raynaud: Bodioipoc: «Ρουοό, ο άνθρωποι: που θα μπορούσα ν’ αγαπήσω» ιΙ.-ΙΪΙ. Goulemot: Η ποώτική κατά τον Ρουσό Yves Vargas: βιμίάιο?. Για για ^καθαρίσουμε οπιτέίίουη τα «flcpi αγωγής» Tzvetan Todorov: 0 Ρουσό που αγαπώ Annie Leelerc: 0 έρωτας στη χώρα της χίμαιρας J.- f. Perrin: Οιstyodoyim Him διπϋή γραφή ϋ η νικ ή βιβθιογρατρία (1950-1988) (υβερνοχώρο: http://book.culture.gr

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ο Υ Ν ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΗΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ

"■'rowra: ΕΚΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

ΚΑΙΤΗΣΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

ΣΗΜΕΡΑ

ΝΤΕΪΒΙΝΤ ΜΠΡΑΟΥΝ

ΜΑΪΚΛ ΟΥΟΛΖΕΡ

ΜΠΕΝΤΖΑΜΙΝ ΜΠΑΡΜΠΕΡ

NOAM ΤΣΟΜΣΚΙ

Η δικτατορία στον κυΒερνοχώρο

Περί ανεκτικότητας

0 κόσμος των M ac κόντρα στους Τζιχάντ

Οι έχοντες και οι μη κατέχοντας

*η ι ι ■ρ

1 %...

1

j ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΤΑΠΑΛΤΟΥ

ΚΑΙΑΤΟΜΙΣΜΟΣ

ΣΤΟΝΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΚΑΙ ΤΟΜΕΛΛΟΝΤΗΣΕΡΓΑΣΙΑΣ

“ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ

“

ΤΣΑΡΑΣ & ΚΡΙΣ ΤΙΛΥ

ΟΥΛΡΙΧ ΜΠΕΚ

ΟΥΙΛΙΑΜ ΓΚΡΕΪΝΤΕΡ

ΑΜΙΤΑΪ ΕΤΖΙΟΝΙ

Η εργασία στον καπιταλισμό

Τι είναι παγκοσμιοποίηση;

0 μανιακός καπιταλισμός

Η κοινωνία της υπευθυνότητας

#

JrV ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

\

ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

[Η ΕΚΔΟΣΕΙΣΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΣΕΙΡΑ

ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟΣ ΠΟΥ ΒΑΔΙΖΕΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ; ΗΘΙΚΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟΥΣ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΕΣ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΥΣ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΕΙΡΑΣ - ΠΡΟΛΟΓΟΙ

ΝΙΚΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Σ Ε

Ο Λ Α

Τ Α

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

ΔΕΚΑ Χ ΡΟΝΙΑ γ ρ απτά προτού μέ σαρώσουν οί άνεμοι της τρίτης χιλιετίας ? Γ ιά τόν Τ αχτσ η, τόν Ίω άννου καί τόν Βασιλικό ? Τ ί τό κοινό έχουν ό καφές μέ

ΜΕΝΗΣ Κ Ο Ϊ Μ Α Ν Τ Α Ρ Ε Α Σ

τό Τ είχος τού Βερολίνου καί ο πόλεμος στη Βοσνία μέ τό

Η

ΜΕΡΑ

«’Αθηνάγεβο» ? Π ώ ς ό ’Ά γ γ ελ ο ς

γιά τά γραπτά

Τερζάκης αποφάσισε κάποτε

ΚΙ Η ΝΥΧΤΑ

νά γυρίσει μία ταινία καί πώ ς

γιά τό σώμα

ό Κ αραγάτσης πρω ταγω νιστεί σ’ ένα διήγημα πού δέν τό έγραψε ο ίδιος ? Τ ί έκανε ό «Θείος

Κ ρίτων» δταν ζωντάνεψε «από τούς πάγους» ? «Τρείς θάνατοι στή Βενετία» καί πώ ς ό ωραίος Π ολωνός τώ ν διακοπών βρέθηκε χορευτής στό Λονδίνο 1 Π οιος Μ άνος στή δεκαετία τού ’50 έμενε στό Π α γ κ ρ ά τι στήν οδό Μ άνου 3 ? « Ό έρωτας στά χιόνια» στή δημοτική ?

9 ποιήματα σχολιασμένα άπό τό ν ... Τ ζώ ν Στάινμπεκ καί άλλα πολλά 1f Τέλος: Πορτραίτο τού συγγραφέα σέ ώριμη ηλικία.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ β Κ Ε Δ Ρ Ο Σ