Vintertonar

Anders Totland

Vintertonar Roman

Samlaget Oslo 2019

© Det Norske Samlaget 2019 www.samlaget.no Omslag: Magnus Osnes Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 11/14,5 pkt. Sabon Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0075-1

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.

kapitt e l 1

– Du veit han er for stolt til å ringa sjølv, seier Jon. Det er berre så vidt orda når gjennom telefonen.

Eg trekker pusten djupt og kjenner uroa veksa i heile kroppen. Den sydande kjensla av at noko ikkje er som det skal. Eg veit kor ho sit, har kjent det før.

– Kor alvorleg er det, eigentleg?

– Du bør komma, seier Jon. – No? Det blir stille i telefonen.

– Det er berre fire dagar til jul, seier eg.

Eg høyrer pusten til Jon som veks til eit kremt, stemma som motar seg opp.

– Me skulle ha ringt for lenge sidan, seier Jon. – Dei skulle sjølvsagt ha sagt noko før. Men du veit korleis dei er. Både far din og Rakel. Du kjenner dei jo.

– Men …

– De må snakka saman, seier Jon. – Før det er for seint. Dette kan ikkje fortsetja.

Eg skal til å seia noko då Jon kremtar igjen.

5

– No kjem Rakel, seier Jon. Så legg han på.

Den blinkande markøren på skjermen har stått roleg i snart ein halvtime då eg klappar saman PC-en. Det er ikkje noka meining i å prøva meir. Eg får uansett ikkje gjort noko arbeid. Får ikkje tankane til å henga med. Bokstavane og setningane stokkar seg, eg får ikkje feste.

Det kitlar i beina, kokar i magen. Orda til Jon surrar som fulle fluger i hovudet. Eg orkar ikkje å reisa.

Ikkje dit. Men eg kan ikkje la vera heller.

Kanskje det blir annleis denne gongen? Betre. Nei, kvifor skulle det det? Det er vel ingenting som har endra seg.

Eg kjenner søstera mi. Sjølv om det er mange år sidan me snakka skikkeleg saman, kjenner eg henne godt nok til å vita at ho aldri endrar seg.

Og far … Eg orkar knapt å tenka på det. Det er snart femten år sidan sist eg såg han, nesten halve livet sidan eg bestemte meg for at eg aldri skulle møta han igjen. Sidan eg og mor flytta frå garden. Heile mitt vaksne liv har eg halde meg vekke frå far.

Men no?

Suget i magen, den ustoppelege uroa, gjev seg ikkje. Eg set meg opp og trekker pusten djupt ned i lungene. Så bestemmer eg meg.

kapitt e l 2

Eg finn fram tannkost og deodorant og legg undertøy for eit par dagar i den vesle, blå tursekken som heng på knaggen på vaskerommet. Den eg pleier å bruka til korte reiser, den som akkurat har plass til det mest nødvendige og litt til. Det planlagde møtet med redaktøren på måndag har eg avlyst, men eg må uansett tilbake til Ine til jul, så noko lengre opphald blir ikkje aktuelt.

Det siste året har eg jobba med fleire prosjekt som eg til slutt valde å legga vekk. Det lugga liksom for mykje. Eg fann aldri forma, slik eg gjorde med dei første bøkene. Dei kom nesten av seg sjølve, då eg berre fann ut korleis eg kunne bruka mi eiga slektshistorie som ramme. Dei dramatiske hendingane gjennom generasjonar, det var så mykje å ta av. Forliset og livet på garden, alle historiene som morfaren til Rakel hadde fortalt: Gunnar var som ei utømmeleg kjelde, og eg brukte det rått. Ikkje detaljane, dei gjorde eg om på, men sjølve historia, ramma rundt livet på garden og i bygda, menneska som levde der, blei utgangspunkt for alle dei tre første bøkene.

7

Eg veit at Gunnar ville ha lese, om han framleis var i live. Sjølv om han berre var Rakel sin bestefar og ikkje min, ville han ha lese og kost seg, og fryda seg over korleis hans eigne forteljingar fletta seg inn i fiksjonen, korleis alt det gjenkjennelege han sjølv hadde fortalt, blei brukt i eit større bilete.

Kanskje Rakel og far har det på same måte?

Rakel sende ei melding med gratulasjon då den første boka kom. Men ho har ikkje sagt noko om innhaldet, ingenting som tyder på at ho faktisk har lese bøkene.

Etter den tredje boka stoppa det heilt. Alle nye forsøk stranda, eg kom ingen veg. Eg visste ikkje kva det skulle bli, berre at det måtte bli noko heilt anna enn det eg hadde skrive før. Gjennom hausten har redaktøren fleire gonger spurt om det ikkje kjem noko meir snart, om eg har noko ho kan lesa.

Og no hadde eg trudd eg var inne på noko. Eg trudde verkeleg det. Eit nytt prosjekt eg kunne finna forma på, som eg kunne dykka inn i og gje liv til.

Det såg så lovande ut til å begynna med. Redaktøren likte veldig godt ideen då eg snakka med henne sist. Sjølv om eg ikkje hadde klart å begynna på sjølve skrivinga enno, var det nok til at ho ville møtast før jul for å diskutera korleis eg kunne gripa det an.

Men før eg kom i gang, blei det for tungt, for mørkt. Varsellampene blinka i heile meg, då eg kjende dei første reaksjonane. Dei typiske teikna, eg 8

visste kva det betydde, kva som stod på spel. Kor grensa mi går.

Eg visste eg måtte roa ned. Og no skal me ikkje møtast før over nyttår.

Eg pakkar saman PC-en og legg han i sekken. Legg ladaren inn mellom PC-en og toalettsakene, og ser at det framleis er plass til meir, om eg skulle komma på noko som manglar. Sekken er eigentleg ganske romsleg til å vera så liten.

Eg ryddar vekk fire skitne tallerkar og nokre mjølkeglas frå kjøkenbordet og set dei inn i den nesten tomme oppvaskmaskina. Stryk over bordflata med ein fuktig kjøkenklut, som eg henger over vasken.

Kastar eit kjapt blikk over rommet. Det får vera godt nok til Ine kjem heim.

På veg ut av rommet blir eg ståande ved skrivebordet.

Der ligg notatbøkene mine slengde, i det Ine kallar eit kaotisk system. Eg veit kor alt ligg, så lenge ho ikkje rører det. Alt har sin plass. Sin plass i rotet, seier Ine, og det er greitt for meg, så lenge ho lar det ligga. Og ho lar det ligga.

Der ligg òg dagbøkene til mor som ein magnet for blikket. Dei brune fillene, fulle av eseløyre og gule lappar der eg har funne noko verdt å stoppa ved.

Eg kjenner det i heile meg når eg blar i bøkene, når eg tolkar og tyder den snirklete skrifta til mor. Historia ho fortel i og mellom linjene, blekket mot det 9

gulna papiret, eg må berre forstå kva det betyr, kva ho eigentleg har prøvd å fortelja.

Det tok nesten ti år frå eg rydda ut etter mor, til eg fann dei fire dagbøkene nedst i ei pappeske. Nesten to år til før eg klarte å begynna å lesa i den første boka.

Det var eigentleg Timo sin idé. Han ville fortelja historia om meg og mor i helgemagasinet han skriv for.

Korleis livet blei etter at me flytta til byen, visste han meir enn nok om frå før. Sjølv om han sjeldan var inne i leilegheita vår, budde han berre rett over vegen.

Han forstod korleis ting var. Såg korleis mor utvikla seg den siste tida, og stilte opp for meg etterpå.

Men tida før me reiste frå garden, har eg aldri fortalt om, ikkje før dagbøkene dukka opp. Og då eg først fortalde, var han ikkje i tvil om at historia fortente eit større publikum.

All PR er bra PR, sa Timo. At han er den beste venen eg har, var ikkje noko problem. Så lenge historia er god nok, slepp eg unna med kva som helst, sa han og gliste.

Men eg kunne ikkje gjera det. Ikkje på den måten.

Om eg skulle inn i mor si historie, om eg skulle lesa i bøkene, måtte det vera for min eigen del. Det kunne ikkje bli eit intervju i avisa.

Då eg bestemte meg, var planen eigentleg berre å pløya gjennom alle saman og heller gå tilbake til det som var mest interessant. Det eg kunne bruka i det nye bokprosjektet, slik eg gjorde med familiehistoria 10

i dei første bøkene mine. Eg ville fortelja mor si historie, vår historie.

Men det blei for nært, for uforståeleg. I starten gjekk det greitt, med lyse skildringar av livet og tankane hennar. Men då dei mørke dryppa begynte uti den andre boka, vaks det seg større og vanskelegare for kvar side. Alt det svarte og kvite eg trudde eg skulle ta tak i, flaut meir og meir saman til utydelege gråtonar for kvar side eg las i bøkene. Kven var ho eigentleg?

Eg måtte ta pausar. Legga inn tid til å pusta, til å springa og få ein slags avstand til det. Hadde meir enn nok med små porsjonar av livet til mor.

Det går som isvatn gjennom årene berre eg tenker på kva som kan stå vidare. Kva ho kan ha skrive i dei nyaste bøkene. Mor sitt blikk på meg. På far. Og tida før me reiste frå garden. Eg og mor. Korleis eg skal få noko fornuftig ut av det, noko som kan gje meining når eg berre klarer å lesa det.

Kjenslene som kjem tilbake, den gnagande tvilen, han vil ikkje gje seg. Og enno har eg berre lese den første og litt av den andre boka.

Eg tar banen ned til kaien. Vogna er nesten tom. Eg set meg inntil vindauget og plasserer sekken på fanget, sjølv om det er god plass i vogna.

Det er berre to andre personar der. Ein ung gut med svære, oransje høyretelefonar ligg slengd over eit av seta heilt framme. Den svake nynninga dirrar gjennom lufta og når så vidt bak til meg. Litt lenger 11

bak sit ei eldre kvinne og halvsøv. Ho gleppar med auga, som ein flimrande TV-skjerm. Eg ser korleis den vesle handveska hennar dinglar i det lette grepet, vibrerer med den finstemte motstanden frå skjenene.

Det ser ut som ho kan mista veska når som helst.

Men ho klamrar seg fast med dei epileptiske knokkelfingrane sine, igjen og igjen.

Eg tar opp telefonen og drar peikefingeren over skjermen. Trykker inn ei kjapp melding til Ine med tomlane. Forklarer heilt kort kvifor eg må reisa, og at eg håpar det er greitt for henne. Skriv at me kan ringast når eg kjem fram, og tørkar vekk feittmerka frå tomlane med kanten på skjorta.

Utanfor ser eg den ujamne straumen av menneske på veg inn til byen, og nokre få på veg utover. Tynne menneske med tjukke klede, ein forsiktig syklist og ein senior med stokk som sklir på ein frosen sølepytt rett utanfor kontora til terapeuten min. Det er lenge sidan eg har vore inne hos Ebba no.

Svaret kjem før eg rekk å legga ned telefonen. Ine kan ikkje forstå kvifor eg vil reisa dit, kva eg har der å gjera. Er du sikker på at dette eigentleg er så lurt? spør Ine. Eg skriv ei ny melding og forklarer kva Jon har sagt om far, at eg berre må få det ut av systemet.

Han er sjuk, sa Jon. Eg kjenner han godt nok til å vita at han ikkje ville ha ringt om det ikkje var viktig, om det kunne venta. Og sjølv om eg prøver å ikkje kjenna etter, var samtalen med Jon nok til å vekka den gamle uroa som alltid melder seg når eg tenker på dei der heime. På far.

12

Gong på gong har eg tenkt at eg har vore ferdig med dei, med heile det gamle livet på garden. Så dukkar dei opp igjen, i eit minne eller ein samtale. Og med dagbøkene. Det gneg seg fast og nektar å sleppa taket.

Kva er det eigentleg Jon meiner me må snakka om?

Han antyda at alt kanskje ikkje er så enkelt som eg har trudd, men meir ville han ikkje seia. Meinte det fekk vera opp til Rakel og far å ordna opp i, om eg berre kom.

kapitt e l 3

På båten set eg meg til ved eit av borda langs vindaugsrekka. Gjennom vindauget ser eg ein godt innpakka ungdom som prøver å skrapa ruta rein på den parkerte bilen sin. Det tar tid når kulda bit. Frosten kapslar bilane inn som ein iskald tidstjuv, medan slapseføret tvingar bussane som køyrer til og frå kaien, ned i fart.

Eit kjapt blikk ned i sekken for å sjå at eg ikkje har gløymt noko. Der ligg kleda, toalettsakene og PC-en.

Heilt fremst i sekken, i ein gjennomsiktig pose, dagbøkene. Det rykker lett i kroppen då eg ser dei. Eg overraska meg sjølv med å ta dei med.

Kva er det eigentleg eg trur, at det skal bli lettare å lesa dei heime på garden, der alt skjedde? At motet skal bli større, meininga klarare? At alt eg har prøvd å sortera i etter mors død, berre skal falla på plass der?

Det var Ine som først fekk meg til å oppsøka hjelp.

Me hadde berre vore saman nokre få månader, og det var før eg hadde fortalt noko som helst om fami14

lien og livet heime. Det var ein av dei få gongene eg hadde blitt med henne på fest med studievennene.

Før midnatt gjekk eg heim åleine, hadde fått meir enn nok alkohol, og var uansett sliten av alle folka.

Utan å seia noko forsvann eg ut i byen og heimover. Eg brukte heile vegbreidda gjennom dei smale gatene, men kom meg heim.

Eg hugsar ikkje kva som skjedde vidare, men eg hugsar blikket til Ine då ho kom inn på badet og såg den knuste spegelen og blodflekkene på vasken. Korleis eg klarna til av å sjå henne, som om eg vakna frå ein slags dvale.

Eg sat på golvet med eit flekkete handkle rundt høgrehanda og prøvde å forklara med det sløra blikket. Men Ine forstod ikkje kva eg prøvde å seia, og eg fann ingen ord. Eg såg berre tårene som rann nedover kinna, i ansiktet som sakte mjukna opp. Omsorga som jaga vekk det skremde blikket.

Ho venta med samtalen til neste dag.

– Kvifor er du så sint? sa ho.

For det var ikkje første gongen ho hadde reagert på ting eg gjorde, sa ho. Ho hadde snakka med Timo òg. Han hadde sett det same, i fleire år. Heilt sidan eg flytta til byen, hadde han sett korleis det blei verre og verre med tida. Korleis sinnet vaks. Murringa og eksplosjonane.

Og eg ante ikkje kva eg skulle seia. Visste ikkje svaret sjølv. Hadde aldri tenkt på det sånn før. At den ustoppelege kriblinga som av og til melde seg i krop15

pen, som berre måtte få utløp, at det kunne vera eit sinne.

– Har me det ikkje bra saman?

Ho såg rett på meg, var ikkje redd for noko. Og eg kjende korleis auga rann over, den svake kitlinga ned mot halsen.

– Det er ikkje det, sa eg med skodde i stemma.

– Men kva er det då?

Eg flytta på meg i stolen, prøvde å finna ei stilling som kunne få vekk ubehaget. Kjende blodet på tommelen, der naglen på langfingeren pressa seg inn.

– Eg veit ikkje, sa eg.

Men det var ikkje sant. Inst inne visste eg kor det kom frå, kva som fekk meg ut av balanse, kvar einaste gong eg opna rommet og let tankane gå dit.

Eg visste det eigentleg, og neste gong Ine tok det opp, fortalde eg alt eg klarte om mor og far, og alt som førte til at me måtte flytta. Om den korte tida me hadde saman i byen før mor ikkje klarte meir. Korleis alt snørte seg saman, først for henne, så for meg, i tida etterpå, då eg var åleine. Før eg møtte Ine. Eg slår opp PC-en og finn fram det nesten tomme dokumentet der eg så vidt har begynt å skissera opp korleis eg skal gripa materialet an. Dei få tankane eg alt har gjort meg.

Eg løftar blikket og ser korleis køen har vakse seg bakover i båten frå billettluka. Han strekker seg forbi seteradene og heilt bak mot bagasjehyllene og toaletta. Der står dei, klare til å betala, 16

medan dei skyv kroppsvekta frå side til side, balanserer motorduren med eine handa mot nakkestøtta på det nærmaste setet. Det er ikkje bølgjer. Ingen mistar balansen, og køen går unna. Han blir kortare og kortare, og snart er han vekke.

Det er berre ein godt vaksen mann igjen i køen då eg reiser meg og går bort til luka for å kjøpa billett.

Eg ventar på tur, seier kor eg skal, og svarar ja til returbillett.

– Du skal heim, altså?

Kvinna i kiosken smiler så den tunge sminka rynkar seg i kinna. Eg står stum og ser på henne. Prøver å sjå om det er noko i det profesjonelle smilet eg kan kjenna igjen, det er så stivt som berre eit betalt smil kan vera.

Eg har uansett ikkje kontakt med nokon heimanfrå lenger. Har ikkje hatt det sidan eg flytta til byen som 16-åring. Ikkje at eg hadde så mange venner heime før det heller. Det passa aldri å ha med venner heim til oss. Og det var nesten aldri nokon som spurde om å få bli med. Men denne dama kjenner meg tydelegvis.

Eg ser på henne igjen, og no ser eg at det er noko kjent der. Om me hadde gått i same klasse, hadde eg nok hugsa henne betre, så ho må ha gått nokre år over meg. Men eg kjem ikkje på namnet.

Til slutt nikkar eg berre og stikk kortet i betalingsterminalen.

– Du kjenner meg ikkje igjen, du?

Kioskdama flirer.

17

– Det er vel sånn det blir, seier ho.

Eg høyrer korleis stemma hennar endrar seg. Eg synest eg kan høyra eit snev av noko syrleg i stemma, men legg det frå meg. No verkar smilet hennar oppriktig. Eller synest ho synd på meg?

– Ja ja, seier ho. – Blitt storkar i byen no. Fått biletet i avisa og greier. Me har nok sett deg.

Eg legg merke til at ein ny, kort kø har vakse ut som ein hale bak meg. Vil berre ut av situasjonen, så eg kan sleppa å stå her med alle desse folka. Så eg trykker inn koden og skal til å dra ut kortet igjen då eg ser skiltet på brystet hennar.

– Klart eg hugsar deg, seier eg og pressar fram eit smil. – Martine, sant?

– Jøss, seier Martine.

Ho smiler og blunkar med det eine auget.

– Eg har alltid visst at det kom til å bli noko stort av deg, så mykje som du sat inne og øvde. Det var jo knapt nokon som såg deg utanom skulen. Men skriving, då? Var det ikkje pianist du skulle bli?

Eg trekker på skuldrene og smiler.

– Ja ja, seier Martine igjen.

Så gjev ho meg billetten og minner om at eg må hugsa å få stempla returbilletten på heimturen.

– Det har blitt frykteleg strengt med kontrollar i det siste, så det er best å vera på den sikre sida, seier Martine.

Eg takkar og legg returbilletten i lommeboka. Skal til å gå då Martine ber meg om å helsa til far.