Issuu

METTE KARLSVIK Vindauga i matsalen vender mot fjorden. Roman. 2005 Flytårn. Roman. 2007 Pol. Roman. 2008 1–2–TRE! Barnebok. 2009 Vindauga i matsalen vender mot fjorden og Flytårn. Samleutgåve. 2011 Bli Björk. Roman. 2011, 2012 Den beste hausten er etter monsun. Roman. 2014 Varmá. Roman. 2016 Mørkerom. Roman. 2017 Meieriet. Roman. 2019

Mette Karlsvik

Surtsey Roman

Samlaget Oslo 2022

© Det Norske Samlaget 2022 www.samlaget.no Omslag: Aina Griffin Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/13,6 pkt. Sabon Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0727-9

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.

Forord

Vulkanøya Surtsey sør for Island blei skapt av vulkanutbrot som byrja hausten 1963 og som varte ut året 1967. I denne boka let eg øya bli skapt på éi natt. Eg let utbrota byrje allereie jónsmessa, altså ved sommarsolkverv, ei natt som i islandsk mytologi gjer det umoglege mogleg.

Sóley spring frå skuggen mellom husa. Ho spring mellom bølgeblekkveggar med avskala måling og forbi ströndina der ungane spring rundt jónsmessubålet. Ho klatrar opp, opp, mot klippa der sola framleis skin, spring til låra svir og hjernen klarnar. Det kjennest reint, som etter bråtebrann. Men så blir ho fælinn og kvalm, som om tyngdekrafta pressar mot magen. Det må meir til enn ein bratt løpetur for å klarne hovudet. Kva var det ho sprang ifrå?

Sóley set seg og ventar, let kjenslene ta att kroppen. Ho ser ned på mosen, som ser tørr ut. Tørr, men så lenge ein unngår å tråkke på han – levande. Jo tørrare han er, jo meir sårbar. Botnen er så mjuk at han treng den sprø yta. Sóley flyttar foten frå mosen til ein stein. Ho plukkar ein kvast røsslyng, også den heilt sprø, sprell levande. Ho er klar for å gå heim, trekke lyngen i kokande vatn og drikke avtrekk til kvelds. Det skal ta kvalmen vekk.

Sóley løftar blikket. Sjølv om ho sit på huk, ser ho heilt til fastlandet i nord og over dei mindre øyene omkring. Der veks mosen og lavet trygt. Ikkje eitt menneske bur der som kan tråkke feil. Sóley skulle gjerne budd på ei slik øy. Men kan ein kjøpe seg ei øy, kva kostar det? Sól-ey, det skulle øya heite, og ha eitt einaste hus, elles ingen avtrykk av folk.

Det slår henne: Kva tenkte eigentleg foreldra på da dei kalla henne Sóley? På blomen, eller ei solrik øy? På solo, som er det latinske ordet for mold?

Heimaey byrjar ved hamna og spreier seg innover øya, som sjøsprøyt. Husa blir meir og meir spreidde jo større avstanden blir til båtane, tollbua, fiskemottaket, fisken. Tettstaden er eit tusentals hus bygde av drivved og anna materiale som dei sanka. Dei er måla i kvar sin farge som kom med ein stor båt frå København. Bygnadane er skakke, lik folka som eig dei, slik dei vanlegvis går. Dei lener seg mot vinden og ser ut som om dei er på veg heim til havet som dei kom ifrå. Men i dag er han fin, ei pastellfarga ramme for festen til dei som har nokon å feste med. Sóley ønsker plutseleg at alle andre også var aleine i kveld. At dei andre skal feste i lag, kjennest trugande. Det aukar avstanden mellom Sóley og bygda. Bygda er no også berre ei lita samling firkantar. Folk er små prikkar. Sóley ser ikkje bror sin – Ægir. Ingen forventar at ho skal vere nokon stad, gjere noko. Ho er fri til å gjere det ho vil. Men kva vil ho. Kor? Sóley skvett til, skamfull, som om nokon lyttar til dei smålege tankane hennar. Ho sit like lågt, skottar rundt seg. Kven prata? Og kor ifrå? Stille. 11

Kor! Å, kanskje har også ei anna einsam sjel klatra Ættestupet i kveld? Kanskje har Sóley ein venn her? Korp korp! Stjerten til ein rafn vippar opp og ned bak ein knaus. Det er ein lítill rafn, ein ungrafn. Korp! gjentek han, som om han var Ægir, som snakkar med seg sjølv når han leiker med legoen sin. Eller, det var jo Sóley sin, og før det dei danske søskenbarna til Sóley sin. Men no sporar ho heilt av, akkurat som den rafninn, som held nebbet lågt, blikket på bakken, og som går på slump omkring. Sóley sit så stille, han merkar henne ikkje og kjem nærmare. Men så må han ha sansa henne likevel. Rafninn ser på henne, men spring ikkje unna. Kor er mor di? spør Sóley. Har du ikkje mamma, kanskje døydde ho, kanskje spring du rundt og ser etter ei mor i kvar mosedott? Eg er ikkje mamma di, litli tulling, kviskrar Sóley. Rafninn byrjar springe i sikksakk, slik ein vaksen fugl ville ha gjort viss han hadde reir og fugleungar og blei overraska av folk. Sóley kjenner eit sug i magen. Fuglen kan ikkje vere mange vekene gamal, men oppfører seg som ein vaksen. Instinkta finst der inne i skrotten. Når han blei redd nok, blei han bråvaksen. Han henta den vaksne fram frå djupet. Så høyrer Sóley eit høgre skrik: Korp korp korp!!! Ho har aldri høyrt eit så høgt og ilt rafnerop. Ho blir fælinn og hlauper bort til skrentinn og klatrar nedover. Ho prøver å ikkje sjå verken over seg eller ned på bygda medan ho gjer det. Det var kanskje henne rafnane var så oppegsa over? Ho ser berre på berget framfor nasen sin. Ho veit at redsle skyv klatreevne ut. Redsle spring raskare enn fornuft.

Sóley vel den kortaste, brattaste vegen ned. Første spranget taklar ho godt. Sóley ser seg om etter enda brattare strekk, vil strekke seg enda litt lenger og teste evna til å halde frykta frå skallen. Dette er lett for henne. Det ho fryktar mest, finst ikkje på fjellet. Ho må enda høgre eller enda lenger. Kor, kor?

Alle dei som var fødde i 1948, gjekk i flokk ut av kyrkja på Heimaey denne våren. Det var heilt uproblematisk, sjølv om Sóley ikkje klarte å ta konfirmasjonen på alvor. Kappa var trædd utanpå kjolen, og kyrkja var ei kulisse klipt ut i bølgeblekk. Sóley trudde det var over etter den seremonien. Men først etter kyrkja oppdaga ho kva det skulle bety å vere konfirmert. Det skulle vere fest, og der var det forventa at konfirmantane dukka opp. Sóley høyrde rykte om alkohol, om sprit kjøpt i Keflavík, og heldt seg unna. Måndagen etter var festen det einaste klassekompisane snakka om. Informasjonen som ho fekk ufrivillig del i, var risp i huda, som om livet var ein primstav, som om dei andre var komne til neste solemerke – og ho mangla noko. Sóley trudde konfirmasjon skulle lære henne skapingssoga, boda og bønnene. Men den viktige lærdommen var visst å ikkje sove bort konfirmasjonsfesten og jónsmessenóttin. Dei kveldane og nettene skal ein vere i lag, ligge i lag. At alle har nokon å vere i lag med, er ein premiss.

Ho hlauper i nedoverbakke. Kroppen tek imot seg sjølv. Det er ingen tre her å halde seg fast i. Sóley må ta imot seg sjølv. Låra dirrar. Mjølkesyre er brennstoff for hjernen. Det går eit lys opp for Sóley. Ho har hovud for framhaldsskólinn og lår for å spele på fotballaget. Men mensen let vente på seg. Han kom først på tampen av fólkaskólinn, no i vår. Sóley hadde éin menstruasjon, og sidan – ingen. Bryst har no nesten ikkje. Ho spør seg: Er ho lite kvinneleg, og er det fordi ho ikkje har hatt ei mor? Sóley hoppar ned den siste bakken, ned til graset som markerer starten på bygda. Der står Ægir, vennen hans Kári og ei jente Sóley ikkje kjenner. Dei står med kvar sin vesle bukett villiblóm og ser storøygd på Sóley. Dei står så tett, det er ikkje berre å smette unna, stikke. Men kva skal ho seie? No først kjem sveitten. Ægir må ha sett uvissa til søstera, for han tek eit skritt fram og smiler: Kva gjorde du der oppe? Kári og jenta ser nysgjerrig opp på Sóley. Sóley synest dei ser så kvast på henne. Ho blir klam i hendene og svarar bråare enn ho ville ha gjort om dei var heime, berre dei to: Kva eg gjorde? Var det så rart at eg var der oppe? 15

Sóley vil ikkje vere brå mot Ægir, ikkje så skamfull og så giftig. Ægir er jo berre ærleg, som vanleg. Kanskje må ho gjere noko der oppe? Ho prøver å fange Ægirs blikk, vil vere trygg. Sóley smiler, leiter i lomma og finn eit par myntar. Her, kjøp dykk gos, seier ho. Ho får dei unna seg, ser på klokka. Den fine klokka, som Sveinn gav henne i konfirmasjonsgåve. Ho er ikkje elleve eingong. Og Sóley er femten år gamal og kan gå på fest.

Ein høg lyd høyrest. Dempa og kraftig, som innanfrå berget. Gæsahúðin reiser seg på armane til Sóley, og ho snur seg mot Helgafell. Vulkanen ligg som før, burgunder og kald. Verölð snurrar vidare kring sola, alt er ved det gamle. Det var vel berre i Sóley det rista igjen. Den gamle uroa? Stille. Ny risting, rytmisk og lett. Det er musikk. Det er ein låt med enkel form, energisk trommearbeid. Sóley kjenner det i mellomgolvet. Sóley kjenner at ho vil heim til platespelaren, ligge på ryggen, glo i taket – og verkeleg lytte til ei plate, gjerne akkurat den plata.