Issuu

M_Nasevis.indd 2

08/08/13 09.19

Illustrert av Elisabeth Moseng

Samlaget Oslo 2013

M_Nasevis.indd 5

08/08/13 09.19

M_Nasevis.indd 6

08/08/13 09.19

INNHA LD

M_Nasevis.indd 7

F OR ORD

S IDE

N a se n

s id e 1 o

Tr y n e t

s id e 1 9

Snabelen

s id e 24

Mulen

s id e 32

Snuten

s id e 4o

Nebbet

s id e 48

P ust e h Ă˛ l

s id e 54

N a se l a u s

s id e 6o

E r d u b l i t t n a se v is ?

S IDE 67

S T I K K ORD

S IDE 7O

L I T T E RAT U R

S IDE 71

08/08/13 09.19

FO R O R D Denne boka er om nasar: Verdas beste nase. Verdas største. Verdas minste. Denne boka er full av kunnskap om nasar. Store snablar, breie tryne og spisse snutar. Du skal verkeleg få vite kor nyttig ein nase er. Denne boka er lita, men eg håper ho gjer deg nasevis. Byrknesøy, mai 2013 Erna Osland

M_Nasevis.indd 8

08/08/13 09.19

M_Nasevis.indd 9

08/08/13 09.19

N A SEN TIL P Y N T E L L E R N YT T E ? Midt i ansiktet – godt synleg for alle – sit nasen din. Slik er det hos oss menneske, og slik er det hos ein god del dyr. Plasseringa er lik, men fasongen er svært ulik. Nasar kan vere små, men like ofte store. Naseapane liker store nasar. Ein stor, raud nase er den største lykke for naseapen! Dess større og raudare nasen er, dess betre er det. Den som har den største og raudaste nasen, blir konge i flokken. Hos oss menneske er det ikkje forma eller fargen på nasen som bestemmer korleis livet vårt kjem til å bli. Men vi treng ein nase likevel, for han hjelper oss jo med den livsviktige pustinga. Så viktig er pustinga at kroppen din må styre henne sjølv. Så sant du har nase, da! Vi treng altså ikkje hugse på å puste. Og det er godt, for sluttar vi å puste, døyr vi. Eller sagt på ein annan måte: Dei ørsmå delane som kroppen er bygd opp av, cellene våre, døyr.

M_Nasevis.indd 10

08/08/13 09.19

M_Nasevis.indd 11

08/08/13 09.19

Kvifor må vi puste for å leve? Når vi pustar, strøymer det luft gjennom nasen og inn til kroppen. I den lufta er det ein gass som heiter oksygen, og det er oksygenet som held liv i cellene våre. Ved hjelp av oksygenet tryllar liksom cellene maten vi har ete om til drivstoff som Celler er b yg gjest ei n ar i ei n k ro pp. D ei er ø rs må , d et fi n st mi n st 5o m il li o n ar mi lli o na r celler i kr o ppe n di n .

dei treng for å leve. Forbrenning kallar vi denne tryllinga. Men hugs, tryllinga skjer altså berre mens vi pustar. Så ikkje hald pusten for lenge! Lufta som fer inn i nasen, strøymer altså vidare inn i kroppen. Men ikkje kvar som helst! Lufta har sin bestemte veg – luftvegen. Der går det slik for seg: Lufta kjem inn i nasen – eller i munnen, om nasen er tett av snørr eller støv. Så strøymer ho gjennom pusterøyret og ned til lungene. I lungene er det tynne, tynne blodårer. Ja, så tynne er dei at blod og luft kjem i kontakt med kvarandre. Og mens dei er i kontakt, dreg cellene i blodet til seg oksygenet frå lufta. Blodet strøymer rundt i kroppen, som du veit. Og når cellene i blodet er fylte opp med oksygen, så strøymer også oksygenet rundt i kroppen. Til kvar einaste krik og krok i kroppen går det blod med oksygen i. Kvar einaste celle får ein passeleg dose.

M_Nasevis.indd 12

08/08/13 09.19

Når cellene har fått oksygendosen sin, set dei i gang forbrenninga. Og forbrenninga gir altså cellene drivstoff – eller energi. Så lenge cellene får energi, lever dei. Og cellene dine, dei er jo deg, og dermed lever du! Men no er det ikkje slik at cellene kan få ein kjempeporsjon med energi, så du kan la vere å puste ei tid. Nei, det går ikkje! Cellene dine må ha energi heile tida, dei, natt som dag. Godt at kroppen din er så viseleg innretta at han pustar også når du søv. Ja, til og med når du søv, er nasen i bruk. Det kan ofte høyrast. Er du av dei som snorkar? Når du pustar, kjenner du at det går luft inn i nasen. Men det går også luft ut! For nasen er ikkje berre ei nødvendig opning for det livsviktige oksygenet. Nasen er også opninga på eit søppelspann! Under forbrenninga blir det liggjande igjen søppel eller reststoff i cellene. Når blodet har transportert dette søppelet til lungene, blir det sleppt ut gjennom nasen. Nasen er altså både

Når c ell en e b ru k e r ok sy g en ved fo rb r en n in g a , da n n a r dei eit a vf all s stof f . D et t e bl i r k a ll a k a r b on dio k s i d ell er C O . A n d r e a vf a ll sstof f s o m k r o ppen l a g a r, e r t iss og b æ s j .

starten og slutten på dei viktige luftvegane, eller andingssystemet, som det også blir kalla.

M_Nasevis.indd 13

08/08/13 09.19

luf

t i nn

Sidan nasen har så viktige oppgåver, er han utstyrt med ein

BRUKT LUF T

Celler må ha sta dig t i lga n g på d riv stoff. D ri vsto f fet bl ir l a ga a v det du et , m en m ate n k a n i kkj e b ru ka st dir ek te a v cellen e. Fo r at cell e ne sk a l ku n n e gj er e m aten om til dri vsto f f fo r se g sjø l v e , t r en g dei ok sygen. O ks ygen et får d ei frå lu f ta s å lenge d u pu star. Ut a n pust, i n gen ti lga ng på dri vsto f f fo r cellen e!

vikar i tilfelle han skulle bli sjuk. Om du blir forkjølt, kan du puste gjennom

vikaren – nemleg munnen. Tryggast er

det likevel å puste gjennom nasen. For når lufta går gjennom nasen, blir ho reinsa. Inne i nasen er det eit teppe av hår, og dersom det er støv i lufta, blir dét sitjande igjen i håra. Slik slepp vi å få støv og skit ned i lungene – for kjem skiten til lungene, blir vi aldri kvitt han. Men så lenge skiten er i nasen, kan du snyte deg. Eller Når ok sy g en f l y t t a r seg f r å l uf t a og o ver i b lodet ell er c ell en e din e, b l ir f o r f l y t t in g a k a ll a .

M_Nasevis.indd 14

08/08/13 09.19

nyse! Nysinga er kroppens automatiske sikkerheitskontroll. Om lufta blir for støvete, set nysinga inn av seg sjølv. er e it l atinsk o r d som t y der spr eiin g . Når du pusta r inn, spr eier ok syge ne t seg i k r o ppen din .

Men nasen kan meir enn å puste. Mens han dreg inn luft for å skaffe oksygen, kan han også få oss til å kjenne ulike lukter. På ein einaste dag kan du kjenne lukter i tusental. Luktesansen sit øvst i nasen. På eit lite område som ikkje er større enn ein bruskork, sit det fleire millionar celler. Lukteceller blir desse kalla, for dei kan fange opp ørande smått rusk som er i lufta vi dreg inn. Og kvart av dei ørsmå ruska har ulike lukter som fortel kvar dei kjem frå. Å kunne kjenne ulike lukter er både moro og nyttig. Vi kan lukte nysteikte bollar, salt sjø og vakre blomar. Men vi kan også lukte ulike farar! Om vi luktar røyk, veit vi at vi straks må kontrollere om noko ligg for nær varmen og har tatt fyr. Og vi kan lukte om mat er mygla eller ròten, slik blir vi åtvara mot å ete han. Lukter kan styre humøret vårt. Dei kan gjere oss redde, triste eller glade. For det er slik at hjernen vår hugsar lukter svært 15

M_Nasevis.indd 15

08/08/13 09.19

lenge. Så når vi kjenner ei lukt som vi har opplevd før, kan denne lukta hjelpe oss til å hugse kva som skjedde jamvel for lenge, lenge sidan. Lukta av grantre kan få oss i julestemning, vaniljeis i 17. mai-stemning. Og ein spesiell blomster kan kanskje minne oss om eit sjukehusbesøk eller ei gravferd. Hjernen har ulike delar. Kvar del har ulike oppgåver. Det området som har til oppgåve å tolke lukter, ligg nær det området som har til oppgåve å lagre minne. Derfor hugsar vi lukter så lenge og godt. Samanlikna med ein del dyr har vi menneske heller dårleg utvikla luktesans. Dyr kan kjenne lukter frå andre dyr som er uendeleg langt borte, eller frå ørsmå mengder av andre dyrs tiss eller bæsj. Menneskenasen, derimot, kan ikkje greie dét. Vi har berre ein ørliten del av desse eigenskapane til dyra. Men dei som har forska på dette, meiner likevel at ei jente kan kjenne ulike luktstoff frå ulike gutar. Luktstoffa verkar slik at .

jenta – utan å tenkje over det – kan ønskje seg ein bestemt gut til kjærast. Og slik er det sjølvsagt for gutar også. Utan at dei veit det, leitar dei seg fram til jenter med «rett» lukt. Kor mykje denne luktesansen eigentleg har å seie for oss menneske, veit vi ikkje sikkert enno. Det er faktisk svært

M_Nasevis.indd 16

08/08/13 09.19

vanskeleg å undersøke akkurat denne spesielle måten å bruke luktesansen på. Det vi likevel veit heilt sikkert, er at evna til å lukte ikkje er avhengig av kor stor nasen er. Menneska treng verken snute, snabel eller tryne. Ein nase er god nok for oss. Og ein liten barnenase har like god luktesans som ein stor vaksennase. Storleiken på nasen har ingen ting å seie for nytten, og det har

L uk t ec ell en e sa m a r b eider med c ell e r i n er va n e in n e i h jer n en .

ikkje forma heller. Kroknasar, oppstopparar og lange snyteskaft verkar like godt. Likevel er vi opptatt av korleis nasen vår ser ut. For menneskenasar er svært ulike, trass i kor like dei er når vi samanliknar oss med dyr. Nasen er noko av det som gjer oss menneske ulike å sjå til. Godt synleg som han er, bestemmer nasen mykje av utsjånaden vår. Slik gir han signal til resten av verda om kven vi er og kvar vi kjem frå. Nasen din fortel kva familie du høyrer til. Folk som er i slekt, har ofte same fasong på nasen.

Ner vec ell en e h jel per oss å o p p f at t e og h ug se d e i ul ik e l uk t en e.

Likeins er det når det gjeld kva folkegruppe du høyrer til. Ein «gresk» nase er annleis enn ein «jødisk» nase. Og er du mørk i huda, er nasen din ofte lik nasen til dei som har same hudfarge som du. Nasar kan ha så uendeleg mange fasongar. Dei kan vere

M_Nasevis.indd 17

08/08/13 09.19

vakre på høgst ulike vis, samtidig som dei gjer same nytten. Den som har nase, kan puste, nyse og lukte. Så sjå på din eigen nase! Pust inn! Og lik han!

M_Nasevis.indd 18

08/08/13 09.19