Migrasjonar. 1976–2020

Gloria Gervitz

Migrasjonar 1976–2020

Gjendikta og med etterord av Helene Hovden Hareide

Samlaget oslo 2020

O r i g i n a lt i t t e l : Migraciones © Gloria Gervitz 2020 © norsk utgåve: Det Norske Samlaget 2020 www.samlaget.no B o k d e s i g n : Magnus Osnes S k r i f t : Adobe Garamond Pro 11/15 pt P a p i r : 80 g Munken Print Cream, 1,8 T r y k k e r i : ScandBook AB, Falun Printed in Sweden I S B N 978-82-340-0042-3

Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.

Innhald Migrasjonar ���������������������������������������������������������������������� 7 Ordforklaringar �������������������������������������������������������������� 269 Sitat ����������������������������������������������������������������������������� 271 I vaskeromma til draumen. Etterord ������������������������������������ 273 Litteratur ����������������������������������������������������������������������� 279

i migrasjonane til dei raude nellikane der songar frå langnebba fuglar sprekk og epla rotnar før katastrofen der kvinnene stryk brysta sine og tek seg på kjønnet i rispudder og ettermiddagssveitten flyten til slyngplantene gjennom det som alltid er det same byar gjennombora av tanken oskeonsdag den gamle barnepika ser på oss frå ein lysstråle skuggedammar pustar det regnar lilla nesten raudt heten opnar gapa sine månen søkk ned i gata og røysta til ei svart kvinne svart syng og veks røykelse av gladiolar og fingrane dine som lunka blautdyr som forsvinn inn i meg vi er i skjørheita til haustskorpa i den rektangulære parken i hundedagane når dei klare fargane er dei mest rørande etter sjaharít gløymde ru resitasjonar vindar fødest lett reinsa av bøna skogar av pepartre og mormora mi spela alltid den same sonaten

7

ei jente slikkar is i Chapultepec-parken eføyen viklar seg inn i skodda lyset splintrast og kleda heng til tørk i sola ugjennomtrengeleg sonaten til mormora du sa at det var sommaren åh musikk og invasjonen til soloppgangane og invasjonen til det grøne nedanfrå ropa frå born som leikar nøtteseljarar pusten til gule roser og mormora mi sa til meg ved utgangen frå kinoen drøym jente for draumen om livet er vakker under piletreet sokke ned i sommaren der berre rastløysa dryger føyelege skyer stig ned mot stilla dagen fordampar i den heite lufta eksplosjonar av grønt i det grøne under krana til badekaret spreier eg beina vass-strålen fell vatnet trenger inn i meg no opnar dei seg orda i Zohar dei same spørsmåla som alltid er igjen og eg søkk djupare og djupare i avgrunnen til kol nidrei før den store fasta byrjar i den blå dampen frå synagogene før og etter rosj hasjaná i det kvite i regnet ber mormora mi rosenkransbøna og styrtande fram frå det djupaste opnar ekkoet av sjofar det nye året i hellinga til dei nordaustlege tomromma munnar orda og spyttet og søvnløysa ut 8

og lenger aust masturberer eg og tenker på deg kvina til måsane i morgongryet skummet i vengen si frenetiske rørsle trillingblomen sine fargar og tid er til deg pollenet vart igjen på fingrane mine lukta di av fiolar surna og feberheite av støv orda som ikkje er anna enn ei lang bøn ein slags galskap etter galskapen bura parfymane blir stengd inn i dei grenselause gledene vellysta i å fødast gong på gong urørleg ekstase røyv deg røyv deg meir ikkje ver redd og fotografia falmar i den gjærande stilla dei opne gangane feberen som raudnar i andre himlar dei blankskurte terrassane som mørknar med akasietrea og på kjøkenet dei nyvaska tallerkane frukt og sirup i stiginga til flodene i natta til piletrea i vaskeromma til draumen i dunsten av kvinnelege innvolar som vellar ut umiskjenneleg og vidstrekt eg etterlet deg døden min heil og intakt all døden min til deg kven snakkar ein til før ein døyr? kvar er du? i kva for del av meg kan eg dikte deg opp? og mirakla tårnast opp i Santa Clara-kyrkja og forrommet fyllest med tårer 9

blomar av blekk på eit forvitra hebraisk slår ut frå rullane til Toraen sakte og glidande svinn dagane migrenen grip dei eg finn meg ikkje igjen eg har ikkje eingong lys til å vake over døden min eg kan ikkje eingong orda i Kaddish eg har ikkje kompass kvar brytast hjarterytmen? med kva slit ein laus denne siste resten av søvn? og huset bunde fast til eit tre bunde fast i vinden blada og opalskuggane deira spiral av ekko etterklang vi er det vi tenker tanke bak tanken tranene vender tilbake opnar stilla med vengane sine plutselege kvite blomar på ein tom himmel i byane midt på dagen lenger og lenger sør når heten omringer pusten til fjella alltid mot sør eg føretrekk å klamre meg til det eg diktar opp og ikkje forstå det som faktisk finst betre å drøyme at eg er død og ikkje døy av alle draumane som diktar meg opp eg sovnar igjen og drøymer ikkje meir og lyset køyrer over seg sjølv i kanten av dagen og ropet frå trea overdøyvast og ettermiddagen seier berre det same opnar ikkje opp glipa i det verkelege einaste levelege rommet 10

momentan geometri søvnløysa treig og avstengd morgongryet tappast for vatn ei sol av bier som brest og det regnar medan mormora mi ber rosenkransbøna og det regnar medan dei resiterer Kaddish for meg og kvar dag er eg lenger vekk og eg veit ikkje kva eg skal gjere eg kan ikkje sleppe unna meg sjølv og det er berre i meg sjølv eg kjenner og anar dei andre skaping som startar kvar morgon monoton opplæring i å vakne og på nytt bli eg og dersom eg vaknar for alltid? morgonen løyser seg opp strekk av varm stille kvasse rom plutselege strukturar rektangel eg kan sjå fragment nesten luktene kvart nivå har si eiga blodforsyning barnepika mi er med meg medan eg pakkar sakene mine for å reise duer rundt i rommet vengeslag eg opnar vindauget ørsmå sprekker verkar svinn gjer ettermiddagen betent eg kjenner ikkje det eg er eg er det eg var og det eg vil vere no i svevet til ringblomane opne for inntrenginga i utkantane så vidt kjærteiknar veninnene kvarandre for det er alltid den fyrste gongen for vi har blitt fødd mange gongar og vi vender alltid tilbake og blomane opnar seg 11

og dei høgtflygande fuglane stansar i svevet sitt riv seg opp mellom skyene og dei regntunge skyene fyllest av vengar i fylden til draumen eg vaknar og det er nesten natt eg går inn på ein kino det snør i New York eg går inn på ein annan kino notida er berre eit omstende eg går ned klokka er nesten åtte om morgonen og det er januar vi føregår inne i oss sjølve eg lever lag på lag av augneblinkar i eit flatt perspektiv eg strekker meg over ettermiddagar som berre finst for meg utanfor vindauga blir denne dagen si tid verande denne dagen kjenner eg ikkje eg er klamra til dei andre dagane mine eg er klamra til meg sjølv og held fast i meg men sjølv slik sjølv slik tek allting slutt sjølv det som er evig tek slutt sjølv dei gamle skikkane endar med å ende små overfylte augneblinkar som sveller ut i oppløysinga når dei kvarandre så lenge eg blir verande innestengt i dette rommet så lenge det held fram å regne så lenge eg enno kan kjenne det eg kjenner så lenge eg enno tvingar meg til å halde fram med å kjenne og frykta tvingar meg til å gå ut av frykta og eg tvingar meg til å gå ut av meg sjølv men kvifor tru på dette når det på andre sida av havet blomstrar geraniumar heile året og dei store koffertane tunge av seige varme lukter 12

fløymer over i ukjende soverom og salvene og såpene av havre og geitemjølk kveitepudderet tannkremen med tyggegummismak og skyljingane med vatn for å løyse hårflokar på lange dagar persiennene svidd av den grøne sola i Cuernavaca ei jente ser på kjønnet sitt i ettermiddagen sin glød tjuktflytande av insekt og øgler eg er usikker på om å sove er å vere vaken hendene mine er i vegen eg veit ikkje kvar eg skal plassere dei roleg regnet stansar nesten alt stansar klemmer meg men det regnar vindauge opnar seg under dei ligg sanddyner og lenger nede dreg skipa som eit utpust mot jentene frå freskane i Knossos-palasset jentekroppar av vatn og kalk og huda lausnar og bakanfor ei sol av støv og lenger inne fuglar og vi kjem aldri lenger enn til oss sjølve men heile året der i minnet blomstrar pelargoniaene og dei grøne persiennene er også der i det minnet hjarteslag som blir festa til eit daguerreotypi kvar slår dei? kvar? noko glir går mot eit opphøyr eg er langt frå morgonane langt frå mennene og kvinnene langt frå skikkane og vanane eg let meg falle lufta lukkar seg det gule ugjenkalleleg det forsiktige fallet tapet av fargen 13

øydelegging gjenstridigheita til det kvite og dei fyrste orda i Toraen skriv seg inn i botsgangen til det kvite i angsten til det kvite i nøytraliteten til det kvite klamrar eg meg til livet blaff av sollys regnet i blaff flettverk nesten blått håret i uorden og den lukta den lukta som stig opp frå barndomen det blir verande ei linje av gult som flaksar og gjenoppstår no bølgar den på lang avstand liknar den starten på ei solsikke no flyttar den seg den kan skimtast så vidt i det kvite endå ein gong gjennomholar den ingentings substans endå ein gong byrjar draumane klamra til linja framleis nesten gul eg skal ingen stad her er alt her er der eg kjenner ein djup identifikasjon med støvet skiftande skarpt holt vidt landskap eg kan ikkje krysse lufta eg byrjar å leve av bris eg vil gjerne be og eg veit ikkje korleis ein ber eg veit ikkje eingong kva det er eg vil seie alt er i ferd med å fløyme over det finst ikkje grenser det finst ro det finst det som eg ikkje forstår og det er ikkje slik at eg dikta opp den unge kvinna ho tvang fram eksistensen sin inne i meg bekmørke roser som spirar i minnet kvinnene flettar håret parfymerer armholene 14

sexlukta modnande og i dei høge og låge jødiske kvartera gøymde i morgonane i Segovia romansane mellom jødiske jenter og kristne adelsmenn lurer framleis frå bruene og forteljingane i Haggada veksande medan eg ventar søvnlaus i flyplasskorridorar i landskapa til nervecellene nesten ved terskelen til orakelet i Delfi det finst berre eitt fyrste og einaste svar det finst inga umiddelbar forklaring knapt innsnittet og mor mi og nokre veninner spelar bridge og røyker den eine sigaretten etter den andre og parfymen frå damene blanda i det kvite mørknar gjennom vindauga dei nesten gløymde pepartrea vinden bleik eim av våte korgmøblar på ein utvaska veranda huset løyser seg opp sandhagane si æve vinden sitt uthald blada faldar seg startar tilbakevendinga eg vaknar og veninnene skjelv mellom piletrea den skuggefulle verandaen kjølig i blafringa frå klesvasken eg børstar det brune håret ditt vi røyver oss nesten ikkje pollenet dekker det minnet om speglar enno svir det i meg eg tek på meg sjølv eg er åleine andre flaumar sine morgonar mi kjære fjerne det innforståtte i røysta som held ut og eg er det som fell no er eg i eit landskap av spottefuglar for kvar gong er eg nærare 15

når eg ein gong eig dette enorme vil eg så vidt ha krefter til å vakne i døden si korte stund lyset slår mot lufta vi er der fargane opnar seg dagane er lange og tronge som migrenen og alt gjentek seg trea lausnar natta løyser seg opp og etterpå? det einaste verkelege er spegelbiletet av draumen eg prøver å knuse og ikkje eingong vågar å drøyme kontinuerleg sjølvplagiering og møtestaden er berre tid alt er berre tid der nokre få trillingblomar i eit vassglas er nok til å lage oss ein hage for vi døyr åleine og døden er så vidt oppvakninga frå denne fyrste draumen om å leve og mormora mi sa på veg ut frå kinoen drøym jente for draumen om livet er vakker flammen til stearinlysa rustar og eg kvar er eg no? eg er den eg alltid var det uventa i å vere til eg kjem til opphavsstaden der byrjinga byrjar dette er tida det er oppvakninga si tid mormora tenner sabbatslysa frå døden sin og ser på meg sabbaten strekker seg til aldri til etter til før mormora mi som døydde av draumar voggar stadig draumen som diktar henne opp som eg diktar opp

16

ei gal jente ser pĂĽ meg frĂĽ innsida eg er intakt

17

og korgstolflettarane kom og snikkarane med plankane sine av eik og appelsintre og smedane med smijernsrekkverka som slyngplanter og planteseljarane og dei gløymske montørane og innerst i mursteinsgangen orkideane og bura til kanarifuglane og kardinalfuglen og dei australske undulatane og gardeniaene som spreier dufta si og denne nytinga ved å leve dei skyl håret mitt med eit leirkrus og skrur opp lyden på radioen eg luktar Palmolive og roser og gleda spreier seg og mora syng boleroar rommet for reinsingsrituala blir førebudd veggane gnidd inn med mandelolje feit glans i mosaikkflisene og i dei senka benkane og kvinnene fjernar kroppshår med varm voks medan dei kurrar som duer i kvit eukalyptusdamp skyer raude som blodårer grev forer i ettermiddagen tidvatnet skiftar knus deg dag 18

dei har salva meg med nardus og basilikum dei ber meg fordi eg er brisen dei let meg sove i ein purpurhimmel ståande på bambusmatta vaskar eg kjønnet mitt klitorisen hard og opphovna

og nytinga blir så intens at eg tissar på meg også

19

det korte håret gjer meg sårbar kvar går eg tilbake? eg er forankra

det finst ikkje støv

det som finst er stillstanden til tinga heilt stille står dei i meg i eit anna minne det uforståelege gjennomskinleg blondegardinene opnar seg ei kvinne eit vindauge trea øydelegg vengane i lyset og kvinna i vindauget

scene etter det kvite på kontora er telefonane opptekne og sekretærane sender same memo gong på gong og ingen veit at dei lever kva for del av røynda er skjørast min eigen

eller den dei andre ser meg i?

20

og musikken fell i avgrunnen og fotografia i sigarøskjer dei syltynne kablane elver av svaler varmen som hoggtanna til eit villsvin sola søkkande ned i hundedagane og ho som ber ein bukett med kalaliljer medan ho stig i land i Veracruz hamn hugsar du?

knus deg minne knus meg

21

makeleg slengd i korgstolen framfor spegelen med spreidde bein nyt ho kroppen sin langt frå orakelet bunden til orkideane sitt djup anar ho nytinga og i halvsøvne tek ho på kjønnet med fingrane glatte av spytt kven er denne ho som frå meg fløymer ut og druknar seg i seg sjølv? og eg blir ikkje lei av å høyre igjen og igjen på songane til Bola de Nieve og det blåe etter morgonmessene og slyngplantene av regn som om ingenting hadde hendt og barnepika mi dreg meg etter det nyvaska håret og flettar det med sløyfer av kamgarn og lukta av kaffien stig opp kvifor vekte du meg?

22

og det regnar ikkje og eg tenkte meg sjølv i det verkeleg verkelege usårleg er tørka og husdyra og soloppgangen palmetre avstandar er eg redd? alt starta på nytt og alltid langt vekk fantasien det irreversible drøymde

minne og vi var ikkje og det er sommaren beita ned av oksar og alt er stilt det gamle huset i midten rosene opnar seg for fylden i gløymselen

og eg vågar ikkje å gå inn i dei romma

utan anna enn lyden av pusten

ei sky fer forbi

skuggen av ein kolibri

kvar var eg heile denne tida?

kvifor regnar det ikkje?

23

og det regnar ikkje og piletrea bøyer seg og lyset feller lauvet sitt

og livet mitt meir tenkt enn levd er det enno tid? i uroa til andre minne klagar gråtekonene under hundedagane blomsterkrukkene med smelta leire og solsteik vi jentene gjekk oppover elva dei gule stråkorgene med såpeplante til å skrubbe kleda med steinar banka vi morgonen i holrommet luten ru rein drypande opnar greinene sine blomstrande spreier meg innover kvar ville eg gå dersom eg kunne nå fram?

kva ville eg vere dersom eg var?

24

høyrer du meg?