Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 1
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 2
Animasjon. Dikt. Å fø fram ein kalv over vinteren. Prosatekstar. Balansepunkt. Prosalyrikk. Fangeteneste. Noveller. , Ingen reell fare. Roman. , La oss krysse Nilen. Prosa. Ikkje for varmt, ikkje for kaldt. Noveller. Notat vedrørande kjærleik. [Fangeteneste / Ingen reell fare / La oss krysse Nilen / Ikkje for varmt, ikkje for kaldt] Noveller. Armenia, Albania, Argentina. Roman. Western Desert. Noveller. Rønnaug Kleiva har òg skrive dramatikk og bøker for barn og unge.
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 3
Rønnaug Kleiva
Liljene på stranda Roman
Samlaget Oslo 2019
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 4
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 5
1990
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 6
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 7
Døra til hotellinngangen smell i bak meg. På fortauet folk som hastar forbi. I den tronge gata rusande bilar. Ord eg ikkje kjenner til. Lydar eg knapt greier skilje frå kvarandre, gresken min er ikkje god nok. Framfor meg Akropolis. Om eg står opp grytidleg i morgon, kan eg truleg unngå turiststraumen. Ein mann vender seg mot meg. Ventar du på nokon? seier han på engelsk. Eg ventar på ein taxi. Eg har sett deg før, seier han. I strøket her. Det kan ikkje vere tilfellet, seier eg. Eg meinte ikkje å vere uhøfleg. Ikkje noko problem. Kan eg hjelpe deg med noko? Eg snur meg mot han. Mann med rynkete, mager hals byr meg ein sigarett. Smekre handledd. Ansiktet er i høgd med mitt, mørke auge under kraftige augnebryn. Eg ristar på hovudet: Eg røyker ikkje. Du er ikkje herifrå? seier han. 7
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 8
Nei. Alt i orden? Ja. Du ser ikkje lykkeleg ut. Auga hans ser rett i mine. Eg er ikkje ulykkeleg, seier eg. Frå himmelen kjem plutseleg torevêr, skylaga barkar i hop. Store regndropar mot kinnet. Vått som treffer augnelokka. Mannen tar meg i armen og drar meg under tak. Paraplyen min forsvann på toget inn frå flyplassen, seier eg. Han låg i veska, som også vart borte, heldigvis hadde eg lommeboka og korta i jakka. Mista du mykje? Det er ikkje så farleg, seier eg. Eg har forsikring, alt blir erstatta. Ein gong eg var i Argentina, vart eg rana. Eg sat på ein benk i ein park i Mendoza og las. Gabriel García Márquez. Ein mann skal fylle nitti og vil gjerne feire det med å ha seg med ei ung jomfru. Eg er ikkje så gammal, seier han og smiler. Nei nei, seier eg, det har ingen ting med deg å gjere. Eg sat i sola og lo medan eg las. Då kom ein ungdom og 8
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 9
snappa til seg sekken min. Eg reagerte spontant og sette etter han. I sandalar og med skjørt og greier. Eg nådde han att, og han kasta frå seg sekken før eg skulle til å gripe fatt i han. Alle papira mine var i sekken. Korta og passet og alt i hop. Lommeboka. Så du fekk att alt? seier mannen. Etter det har eg alltid tatt kopi av papira mine og oppbevart dei separat. Og korta mine har eg ulike stader i bagasjen. Ein gong sydde eg setlar inn i sekken og fann dei att mange år seinare. Ein annan gong fann eg pengar i skittentøyet då eg kom heim. Eg plar ikkje ta drosje, seier eg, eg liker det kollektive betre, men no må eg, eg er ikkje kjend her. Unnskyld. No snakkar eg for mykje. Du reiser åleine? spør han. Det skulle ikkje regne no, seier eg. No blir det sikkert kaos i trafikken. Det er ikkje alt ein veit. Om ein ikkje er spåmann. Og heller ikkje då. Det varer nok ikkje så lenge, regnvêret. Kva arbeider du med? Eg underviser, seier eg. Eit fint arbeid. Å gi kunnskap vidare. Kva underviser du i? 9
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 10
Historie og samfunnsfag, for det meste, seier eg. Men dei kan så lite, elevane. Ein gong kom eg inn på Franco og borgarkrigen i Spania. Det var heilt ukjent for dei. Om dei hadde høyrt om det, så hadde dei i alle fall gløymt det grundig. Fortida blir meir viktig etter kvart. Og Gro Harlem Brundtland, seier eg indignert. Dei hadde ikkje høyrt om Gro Harlem Brundtland! Kven? Statsminister. Statsminister i Noreg for ikkje så altfor lenge sidan. Du er frå Noreg? Ja, ja, eg er frå Noreg. Du må ikkje vente deg for mykje av folk, seier han. Dei unge tenkjer berre på dagen i dag, seier eg. Det burde truleg alle gjere. Kva blir framtida då? seier eg. Når eg løftar blikket, ser eg eit bygg som er i ferd med å krakelere. Murpuss som flassar, knuste vindauge som er forsøkt gjenspikra. Buskar som finn veg mellom materiala. Har du hatt eit fint opphald? spør mannen. 10
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 11
Eg har vore på museum. Kom du hit for musea? Musea her er flotte. Men best liker eg British Museum i London, seier eg. Eg kjem alltid tilbake til British Museum. Ingen har så flotte gjenstandar som British Museum, seier han. Også herifrå. Mykje er stole herifrå. Å ja, herifrå og frå alle andre stader. Eg hadde ikkje høyrt om hetittane og Urartu, til dømes, men så fann eg ei utstilling på British Museum. Alt ein ikkje hugsar. Eller veit om. Det er forferdeleg. Tenk alt vi ikkje veit om. Eller har gløymt at vi har visst om. Ein skal vere glad for alt ein ikkje veit. Av og til blir det henta fram frå magasina, seier eg. Her kjem det ein taxi. Mannen tar raskt eit kort frå lomma og gir meg. Nummeret mitt, seier han. Og namnet mitt. Nummeret ditt? Om du har lyst. Om du har vanskar.
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 12
Frå hotellbalkongen min har eg utsyn til Akropolis. Om litt kjem mørket, ifølgje reisehandboka skal Akropolis bli lyssett då. Rett over gata, nokre meter frå meg, ser eg bygningen som står til nedfalls. Ut frå vindauga stikk buskar og planter ut. Vil det bli myggfylt til natta? Eg skjenker meg eit glas kvitvin frå flaska eg har kjøpt, og sett i kjøleskåpet. Kyrkje til venstre. Ei aldrande kvinne sit ved inngangen til kyrkja. Eg leitar i handveska etter brillene for å sjå betre og finn kortet til mannen eg trefte utanfor i går. Eg vona du skulle ringe, seier han då eg ringer. Han møter meg i resepsjonen, vi går innom den vesle kyrkja ved sida av hotellet. Agia Ekaterina, seier han. Gammalt gudshus, bygd på det som låg der før. Tidlegare var her eit Artemis-tempel. På det viset fekk ein endra trua til folk på ein grei måte, utan så mykje spill av blod og krefter, folk vil gjerne halde 12
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 13
fram med å dyrke gudane sine der dei er vane med å gjere det, og så nær gamlemåten som mogleg. Kvinna eg såg frå balkongen, sit der framleis då vi passerer. Ho peikar på nokre palmar som veks i nedsenkinga der kyrkja er, og seier noko på gresk. Ho seier at det er lenge sidan palmane er planta, fleire hundre år, seier mannen. Alt er lenge sidan no. Mor hennar kom frå Batumi i Georgia, omset han. Onkelen hennar fór til Armenia. Så vart han borte. Dei har ikkje høyrt meir frå han. Batumi er ein vakker by, seier eg. Kvinna reiser seg og tar handa mi. Du er ei god jente, seier ho. Vi set oss på ein kafe inntil Lysikratos-monumentet. Han bestiller vin. Her er alt gammalt, seier han og peikar på monumentet. Når det er slik, kjenner ein seg ikkje gammal. Det meste er eldre enn ein sjølv. Frå lenge før Kristus. Eg voks opp her under Akropolis, sprang omkring her då eg var barn, det var mest som ei landsbygd, folketalet har auka kraftig siste tiåra. Der er skulen min, held han fram, der eg byrja i første 13
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 14
klasse. Og ser du bygningen der borte? Der gjekk eg på gymnaset. Han løftar blikket. Ser du bergveggen der oppe? Bak skura, eller husa, kan du kanskje seie. Dei vart sette opp under den store folkeforflyttinga i -åra. Dei vart sette opp om natta, lovleg på sett og vis. Om dei berre gjorde det om natta og ikkje om dagen, var det lovleg. Så har bygningar og folk blitt verande. Folk kom inn frå Svartehavskysten og den anatoliske kysten, hundretusenar, familiar, unge og gamle. Utveksling av befolkning. Eller fordriving. Alt etter korleis ein ser det. Grekarar i Tyrkia måtte forlate eigedommane dei hadde hatt i hundreår, tyrkarane i Hellas måtte dra tilbake til Tyrkia, der dei kanskje aldri hadde vore. Nasjonane var samde om at det var rett. Han peikar vidare opp i bergveggen. Under okkupasjonen, eller krigen, vart det utført ei bragd. Alt var sjølvsagt vakta av tyskarane, det skulle vere umogleg å kome gjennom, overalt var det soldatar. Men ein ung gut på sytten greidde det. Han greidde å ta seg opp bergveggen, der flagget til fienden hang, han tok det ned og fekk opp vårt flagg. Vårt flagg! Og han kom frå det i live. For eit mot. Lever han framleis? 14
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 15
Så vidt eg veit. Han må vere eldgammal. Eldre enn deg? Han flirer: Same alder om lag. Han skulle eg ha lyst til å møte. Han har drive ein friluftsskule på ei av øyane. Og vore med i politikken. Men no er han ikkje påliteleg lenger, han har byrja rote. Han kan visstnok finne på å seie kva som helst. Ein skal uansett ikkje stole på det som blir sagt. Historier er upålitelege. Ein tilårskomen mann kjem bort til bordet vårt. Det går framover med deg her i verda, seier han til han eg er saman med. Det går greitt. Det er mange som ikkje har greidd seg. Det er vel det. Korleis kan du halde ut med deg sjølv? Eg skjønar ikkje kva du snakkar om. Å jo. Det gjer du, seier mannen og blir borte. Kva var det der? spør eg. Han er ikkje heilt god. Kva var det han meinte? 15
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 16
Eg har sett han vanke her i området ein del. Eg kjenner han ikkje. Han sukkar: Ein skal ikkje ta alt for god fisk. Der er så mangt og mykje folk seier. Men noko er vel meir truverdig enn anna? Har du høyrt om politikk? seier han og flirer. Vi går opp trappene til Akropolis. Han pustar tungt. Godt overlys, open utsikt frå himmelen og rett på oss, overalt statuar. Delar av kroppar manglar. Avskorne kroppar, torsoar. Statuar er vakre, seier eg. Dei kunne handverket, dei gamle. Og tenk at vi framleis kan sjå og oppleve det, etter alle desse åra. Replika, seier han. Også dette? seier eg. Alt er replika, seier han. Og sjølv då må alt beskyttast mot luftforureining og fukt. Ingen ting held seg i all æve. Ikkje alt er replika, seier eg. Ikkje mennesket. For meg tykkjest nyfødde vere like, ler han. Og likevel er mennesket ved fødselen uføreseieleg, seier eg. No ja, seier han.
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 17
Åsane er brunbrende etter skogbrannar, her og der stikk ein einsleg steinaktig stamme opp, no og då eit hus som har greidd seg mot flammane. Vi er på veg mot Marathon. Det er tyrkarane, seier han, og hendene hans held hardt om rattet, dei startar brann der dei kan, kan ikkje stole på dei, dei prøver å øydelegge oss, destabilisere oss. Har alltid gjort det. Dei vil ha øyane aust i Egearhavet, endå det er våre øyar. Eigentleg trur eg dei vil ha heile landet. Men de er naboar, seier eg. Ja vel, seier han. Og så? Familie og naboar? Har du aldri høyrt om nabofeidar eller familiekranglar? Noreg er eit grisgrendt og karrig land, seier eg. Det er ikkje mykje å slåst om. Vi snakkast når det er slutt på oljen, seier han syrleg. Vi har ikkje tradisjon for å slåst, seier eg og høyrer at stemma mi lyder spiss.
17
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 18
Han bråbremsar så eg fyk framover i setet, utan bilbelte som eg sit. Ein hund ligg i vegbanen. Vi går ut av bilen. Hunden ligg stille, ei lita trekning i eine frambeinet viser at det framleis er liv i han. Kroppen halvt mosa, pelsen blanda med blod og gørr klint mot asfalten. Frå veska tar eg fram kniven eg alltid ber med meg. Eg kuttar strupen, slik rett er i slike situasjonar. Kva gjer du? seier han opprørt. Han skal ikkje lide, seier eg. Vegen hallar. Blodet glir sakte ut av kroppen mot den tørre grøftekanten. Eg har ein kamerat som er veterinær, seier eg då vi igjen sit i bilen og eg har festa sikkerheitsbeltet. Visste du at veterinærar har høg sjølvmordsfrekvens samanlikna med andre yrkesgrupper? I handa har eg kniven. Han var for sløv mot brusken i strupen på hunden, eg må skjerpe han. Eg stryk av blodet med ein papirserviett og legg han i veska. Det er ein forferdeleg ting å gjere, seier han. Dei er vane med avliving av dyr når livet er for smertefullt og ikkje til å halde ut. 18
Liljene på stranda ferdig.qxp_Ørsmå gleder-ferdig.qxd 12.12.2018 11:12 Side 19
Tenk på dei etterlatne, seier han. Så egoistisk. Kanskje det kan ha med synet på det levande og liding å gjere, seier eg. Uansett var no dette berre ein hund. Bestemor mi pla putte nyfødde kattungar som var til overs, i ein sekk og drukne dei i bekken der vi budde. Eg er glad i dyr, seier han. Du må jo ha høyrt om ættestupet? Og Sparta? Men det var ei anna tid. Nettopp, seier eg. Plutseleg er det bratt ned på eine sida. Eg løyser sikkerheitsbeltet, eg tenkjer at om vi fer utfor, er det like greitt å få det gjort med det same.