Inn i naturen: 101 norske dikt

inn i n at u r e n 101 norske dikt

inn i n at u r e n 101 norske dikt

Julie Holdal Hansen & Eirik Vassenden (red.)

Samlaget Oslo 2018

Innhald 8 Forord

vår

~4~

15 16 17 18 20 22 23 24 25 28 30 31 32 33 35 36 37 38 41 42 43 44 45 46 47 48

A.O. Vinje: «Våren» Åsmund Sveen: «Vaken og ventande veit eg med eitt» Sigmund Mjelve: «Skjult i jorden» Halldis Moren Vesaas: «Treet» Jakob Sande:«Fløytelåt» Ruth Lillegraven: «Vårvill» Rolf Jacobsen: «Regn» Rolf Jacobsen: «Hyss – –» Elias Blix: «Barndomsminne frå Nordland» Arne Garborg: «Til deg, du hei» Marie Takvam: «Og det vart lys» Arne Garborg: «Mot Solegla» Henrik Rytter: «Skoggang» Tore Ørjasæter: «Elvesong» Tarjei Vesaas: «Trollgras» Morten Langeland: «I byrjinga» Olav H. Hauge: «Elvi burtanum fjorden» Kristofer Uppdal:«Bloddrope-trall» Mona Vetrhus: «hjorten klør i geviret» Terje Tørrisplass: «Så går eg i grønsværet att» Arvid Torgeir Lie: «Ungt tre» Kolbein Falkeid: «Svarttrast» Synnøve Persen: «små elver / jogaŽat Šnjoarraghotet» Jan Erik Vold: «hva gjør lyset» Helge Torvund: «Vårvokalar» Inger Hagerup: «Løvetannen»

49 50 51 52 53 54 56 58

Olav Nygard: «Sola skyt livkveikjingspiler» Aslaug Vaa: «Bjørki og berget» Lars Amund Vaage: «Kvar dag går me tur med hunden» Gunnar Wærness: «(grobladet og neslen)» Anna Kleiva: «det finst jordstykke» Inger Elisabeth Hansen: «Bruk og misbruk av Klippeblåvingen» Henrik Wergeland: «Til Foraaret» Bjørnstjerne Bjørnson: «Jeg vælger mig april»

sommar 63 64 66 68 69 70 71 72 73 75 76 77 78 79 80 81 82

A.O. Vinje: «Langs ei Aa» Zinken Hopp: «Maneter» Olaf Bull: «Violer» Astrid Hjertenæs Andersen: «De jagende svaler» Alf Larsen: «Du bukt som mørkner av ekeløv» Tove Lie: «Hva er det?» Hans Børli: «Junikveld» Ruth Lillegraven: «Hjartet mitt» Ivar Aasen: «Sumarkvelden» Eldrid Lunden: «F.eks. juli» Olav Nygard: «No reiser kvelden seg» Dagny Juel: «Vinden stryger hedt igjennem nattens dybe afgrund» Sigbjørn Obstfelder: «Regn (Impromptu)» Hans Børli: «Jonsokkveld» Inger Hagerup: «Kort møte» Rawdna Carita Eira: «en oter leker seg i bølgene» Claes Gill: «Sommeren vesterut»

~5~

83 84 85 86 87 88 89 90 91 94 95 96 98 99 100 101 102 103 104 106 108

Astrid Hjertenæs Andersen: «Hestene står i regnet» Erlend Nødtvedt: «kom linderei kom» Arvid Hanssen: «Blå kveill» Cecilie Løveid: «Rug» Harald Sverdrup: «Padden» Helge Rykkja: «Hvem vet hvem som hopper» Stein Mehren: «Steinene» Tor Ulven: «I skogen» Olav Aukrust: «Skuggar i sol» Kjersti Ericsson: «Møte i skogen» Mona Høvring: «Nymfene dro sin vei» Knut Hamsun: «Skærgaardsø» Inger Hagerup: «Steinen» Aslaug Vaa: «Etterklangen» Erlend Wichne: «Du er hval» Kirsti Blom: «Jeg tyder havet» André Bjerke: «Måken» Hilde Myklebust: «I mudderbotnen» Alf Prøysen: «Slipsteinsvæilsen» Marie Takvam: «Solhymne» Eldrid Lunden: «Den synlege»

haust 113 115 116 117 118 119

~6~

Aslaug Låstad Lygre: «Dei byrge av hjarte» Jan-Magnus Bruheim: «Dropen fell» Jon Fosse: «raude lauv» Jakob Sande: «Hornelen» Olav H. Hauge: «Kveld i november» Tor Jonsson: «Frøauknatta»

120 122 123 124 126 127 128 130 131 132 134

Gunvor Hofmo: «Bjerken» Ragnvald Skrede: «Villdyraugo» Sigbjørn Obstfelder: «Orkan» Stein Mehren: «Der stien tar slutt» Tone Hødnebø: «En plomme faller fra treet» Hartvig Kiran: «Til fallande lauv» Johan Sebastian Welhaven: «I Skoven efter Løvfald» Gunvor Hofmo: «Det er …» Paal-Helge Haugen: «Reinmosens små blåseinstrument» Olav H. Hauge: «Bladi losnar» Nils Collett Vogt: «Var jeg blot en gran i skogen – »

139 141 142 143 144 146 148 149 150 152 153 157

vinter Tarjei Vesaas: «Snø og granskog» Hans Børli: «Riksvåpen» Annabelle Despard: «Mye snø i fjellet» Harald Sverdrup: «Svalbard» Stein Mehren: «Sne» Øyvind Rimbereid: «Rose II: Isrose» Kjell Heggelund: «Vintervarsel» Kjartan Hatløy: «Kvar einaste bylgje» Per Sivle: «Lerka» Emil Boyson: «Sne-fallet» Kristofer Uppdal: «Isberget» Anne Bøe: «arktisk»

161 Register

~7~

Inn i naturen Naturen har alltid vore her. Ja, sjølve ordet «natur» – slik vi kjenner det i alle moderne språk – peikar heile vegen tilbake til opphavet, sidan det kjem frå det latinske verbet «nascor», som tyder «fødsel». Naturen er det som kjem først. Og som vi menneske utvikla oss ut av og snart byrja å kultivere, og sidan skrive dikt om. Naturen har til alle tider også hatt ein særeigen plass i lyrikken. Frå antikken si hyrdedikting, der naturen blir ein stad diktarane kan flykte frå sivilisasjonens ståk og mas, via romantikkens lengt etter noko ekte og opphaveleg, til vår eiga tids skildringar av noko vi er i ferd med å øydeleggje: Naturen spelar heile tida ei rolle. Og anten diktaren skildrar landskap, vekstar eller dyr slik dei ter seg for han, eller naturelementa er noko diktaren identifiserer seg med og lever seg inn i, så er tilhøvet mellom naturen og mennesket alltid det sentrale. Wergeland kan til dømes skildre den majestetiske grana i eit dikt som «Til en Gran», der skogens kjempe står som ei urform og eit førebilete for alle menneskeskapte, praktfulle byggverk, som bleiknar i samanlikninga med grana si reine, gudegitte naturform. Samstundes ser diktaren òg seg sjølv i treet der det står, upåakta og utan å få den respekten det fortener frå verda rundt. Slik har menneska alltid hatt ein tendens til å sjå seg sjølv i naturen – om enn ikkje alltid med den same stormannsgalne haldninga som Wergeland. Vinje kan i eit dikt som «Langs ei Aa» skildre korleis eit tre lener seg inn over ei elv, slik at det trugar med å ramle uti – og i dette vesle tablået lese ei heil historie om ulukkeleg kjærleik: Treet er han som elskar, elva er ho som vaskar ut jorda rundt «hjarterøtene» hans og får han til å ramle.

~8~

På den andre sida kan diktarane også flytte inn i naturen og la andre instansar enn dei menneskelege kome i tale. I Ruth Lillegraven sitt dikt «Vårvill» er det våren sjølv som tar ordet: «eg er eg er eg er / seier den vesle / vakre våren», og skaper eit tydeleg bilete av korleis den ivrige, voksterklare våren nærast står og trippar, klar til å springe ut og opp og fram. Zinken Hopp kan på si side undre seg over korleis livet kan vere for maneten i havet, som ikkje kan anna enn å «seile og vugge og vandre / som bare litt farvet slim», medan Kristofer Uppdal lar eit mektig, skremmande isfjell kome til orde: «Hald dykk undan når De ser meg, isberget glide fram!» Men samanhengane mellom diktekunst og natur dreier seg ikkje berre om kva diktaren skildrar, eller kva diktet handlar om. Ein kunne òg seie at naturen finst i diktinga i aller mest bokstaveleg forstand. For kva er lyrikk om ikkje lydar og klangar – og rytme? I eldre lyrikk spelar faste former ei stor rolle, og ofte følgjer dikta ei bunden takt. I nyare dikt er det like vanleg å tale om «puls». Begge delar er rytme. Men kva er rytme, anna enn ein del av naturen sjølv? Bølgjeslag, drypande vatn, hjarteslag, pust og fotsteg er alle lydlege fenomen i verda som skaper repetisjonar og faste mønster. Og lyrikken hermar etter slike, skapar sine eigne lydar som liknar på naturen sine – spesielt tydeleg blir dette når dikta både handlar om og låner naturfenomena sine atributtar. Naturen kling også igjennom dikta. Ofte får ein høyre at «naturlyrikken» er spesielt knytt til ein romantisk og harmoniserande tenkjemåte, og at dette er ei form for dikting som får fram nasjonalkjensla hos lesaren. Det er rett at naturdyrkinga kan vere ein del av det nasjonalpatriotiske,

~9~

slik vi kan sjå det i fleire av fedrelandssalmane våre (men ikkje i nasjonalsongen!). Men ein treng slett ikkje tenkje at naturen og naturfenomena berre peikar mot nasjonalromantiske føre­ stillingar om «norsk natur». Tvert imot er den lokale og den nasjonale variasjonen så stor at det ofte er vanskeleg å tenkje på naturen som ein: Naturen aust for vasskiljet er ein annan enn langs kysten på Vestlandet. Skog er ikkje berre skog, og fjell kan vere alt frå ein bleik kolle på Austlandet til ein mektig tind i Troms. Snarare enn å tenkje natur som noko som framkallar ei kjensle av fellesskap, kan ein sjå dei detaljerte naturskildringane som ei interesse for det lokale og regionale, for det som er heilt spesifikt for den einskilde staden. Slik den også peikar mot det som er knytt til særlege augneblinkar og tidspunkt: Naturen er aldri noko fast, ferdig og avgrensa – tvert imot er han i alltid og evig forandring, skifting, vekst og minking. Naturen er gamal og ny på same tid. Dikta i denne antologien er ordna slik at vi følgjer naturen gjennom året, frå den grøne våren gjennom den varme sommaren, den raudgule hausten til den frosne vinteren – som igjen bit våren i nasen når vi nærmar oss mars. Det er kanskje ikkje uventa at våren og sommaren får flest dikt. Det er meir vår og sommar enn vinter og haust i norsk lyrikk (men også, skal vi medgi, ein del tekstar der årstida ikkje er heilt lett å avgjere). Det handlar i nokon grad om at dei to varme årstidene kan hende rommar mest vekst, utvikling og utfalding, motiv diktarane tradisjonelt har vore dregne mot. Men dei endringane vi finn i hausten og i vinteren, kan vere endå meir intense, sjølv om dei er knytte til avblomstring, lauvfall og stillstand. Tenk berre

~ 10 ~

på måten lauvet skiftar fargar på, eller korleis det brått kan forsvinne etter den første frostnatta, eller den endringa det er å sjå landskapet dekt av snø for første gong! Naturen kjem først, men også sist. Det er vanskeleg å førestille seg jordkloden utan menneske, men det er eit uunngåeleg scenario, både i fortid og framtid. Før oss var naturen, etter oss vil det vere naturen – eller det som er igjen av den. Naturdikt er også tekster som forsøker å forstå naturen, finne ut kva den vil, lytte til kva den seier. I Rolf Jacobsens «Hyss – –» er det naturens rytme vi høyrer, bølgjene som slår mot stranda og åtvarar oss mot menneska sin ibuande tendens til å setje oss over alt anna, til å sjå oss sjølve som herrar over alt som lever. I eit litt utvida tidsperspektiv er dette kanskje noko naivt, i alle fall om vi skal tru bølgjene, der dei skyl mot land: «Hyss / sier de til menneskene / det er vår jord / vår evighet.»

Bergen, april 2018 Eirik Vassenden

~ 11 ~

vå r

a .O. V in j e

Våren Enno ein Gong fekk eg Vetren at sjaa for Vaaren at røma; Heggen med Tre som der Blomar var paa eg atter saag bløma. Enno ein Gong fekk eg Isen at sjaa fraa Landet at fljota, Snjoen at braana, og Fossen i Aa at fyssa og brjota. Graset det grøne eg enno ein Gong fekk skoda med Blomar; enno eg høyrde at Vaarfuglen song mot Sol og mot Sumar. Enno ein Gong den Velsignad eg fekk, at Gauken eg høyrde, enno ein Gong ut paa Aakren eg gjekk, der Plogen dei kjøyrde. Enno ein Gong fekk eg skoda meg varm paa Lufti og Engi; Jordi at sjaa som med lengtande Barm at sukka i Sængi. Vaarsky at leika der til og ifraa, og Skybankar krulla, so ut av Banken tok Tora til slaa og kralla og rulla. Saagiddren endaa meg unntes at sjaa paa Vaarbakken dansa, Fivreld at floksa og fjuka ifraa der Blomar seg kransa. Alt dette Vaarliv eg atter fekk sjaa, som sidan eg miste. Men eg er tungsam og spyrja meg maa: tru det er det siste? Lat det so vera: Eg myket af Vænt i Livet fekk njota. Meire eg fekk, enn eg havde fortent, og Alting maa trjota. Eingong eg sjølv i den vaarlige Eim, som mettar mit Auga, eingong eg der vil meg finna ein Heim og symjande lauga. Alt det, som Vaaren imøte meg bar, og Blomen eg plukkad’, Federnes Aander eg trudde det var, som dansad’ og sukkad’. Derfor eg fann millom Bjørkar og Bar i Vaaren ei Gaata; derfor det Ljod i den Fløyta eg skar, meg tyktest at graata. Første gong trykt i Dølen 3. juni 1860, her frå Diktsamling (1864)

~ 15 ~

Åsmund Sveen

Vaken og ventande veit eg med eitt

Vaken og ventande veit eg med eitt at våren har endeleg vekt meg! – Det eimar av grassvorden grortungt og heitt i solbakken her eg har strekt meg, det lavar av lauv på ei vårgrøn grein som dirrar i stråledryset. – Så ligg eg her vaken – naken og rein på lekam og sjæl – i lyset! Ligg her og ventar og veit at det skjer eit under, at timen er inne. Eg stirer mot dagen og ser og ser på alt det som møter mitt minne. På alle dei vokstrar der safter tyt frå rota til ytste bladet, på berget og bakken der krafter bryt mot brusande vårdagsbadet. Vårdagen – villande vårdagen lær imot meg frå alt som eg kjenner! Han femner meg fast – og han tek meg og bèr på sterke, ustyrlege hender. – Eg legg meg innåt han, eg kjenner meg all så viljug til eitt å gjera: gjeve meg lykkeleg livet i vald – livet og vårdagsferda! Frå Andletet (1932)

~ 16 ~

S i g m u n d M j e lv e

Skjult i jorden

Skjult i jorden i mars måned, dypt i røttene skjer det langsomt, å, langsomt. I jord, i sten, i ett og ett liv, under frost og under den store vinden skjer våren. Frå Intet er her (1984)

~ 17 ~

H a l l d i s Mo r e n V e s a a s

Treet

Sjå treet. Einsamt står det, nakent i kaldt, gulbleikt mars-gry med skarp kant av skaresnø kring foten. Dei andre tre her på sletta står samansigne i stivt bar og søv trygt i sin vinter. Men dette er annleis enn dei. For dette aleine er nakent og ventar lauv. Knuppane ligg alt som dropar tett etter kvar ein kvist. Varsamt og vàkt, urørleg står treet og ber sin skatt med veikt skin som av perler kring seg frå rot til topp.

~ 18 ~

Gå ikkje nærare. Stilt skal det vere her enno, ingen må vakne her enno, men snart, snart – – derfor ligg dette mjuke skimmer vàrt som ein lykkeleg draum over det sovande liv. Alt på vår jord som ber knuppar og veit si fullbyrding nær, har dette skimmeret kring seg av venting og togn og draum. Så rart å ha sett det treet. Så godt å ha vore det treet – og vere det, enno ein morgon. Frå Dikt i samling (1998)

~ 19 ~

Jakob Sande

Fløytelåt

Selja står saftgrøn og sevjemjuk, kvistfri og ferdig til fløytebruk for hage smågutehender. Tonen kjem smygande, mjuk og var, aukar i kraft og fær døyvde svar langt borte frå andre grender. Solgylt og djup med ein eim av vår, slørd som i lengt og vemodig sår han skiftande stig og bårar. Gåta om livet ligg løynt der i jordbundne krefter som gjer seg fri, løyst ut gjennom tusen vårar. Småfuglen tagnar i skogen då, undrande sit han og lyder på og gløymer seg lange stunder.

~ 20 ~