MartinBaldysz
Vintertrang. Roman2013
Vardane.Roman2022
MartinBaldysz Fallgard Roman
Samlaget
Oslo2024
©DetNorskeSamlaget2024 www.samlaget.no
Omslag:MagnusOsnes
Førtrykk:Type-itAS,Trondheim
Skrift:10,7/13,6pkt.Sabon
Papir:70gHolmenBookCream2.0
Trykkeri:ScandBookAB,Falun
PrintedinSweden
ISBN978-82-340-1222-8
Dennebokaertryktpåmiljøvenlegpapir.
Materialetidenneutgjevingaervernaetteråndsverklova.Deterderforikkje tillateåkopiere,avfotografereellerpåandremåtargjeattelleroverføreheile ellerdelaravinnhaldetiutgjevingautanatdeterheimlailovellerfølgjerav avtalemedKopinor.
Allbrukavheileellerdelaravutgjevingasominndataellertreningskorpus igenerativemodellarsomkanskapetekst,bilete,film,lydellerandretypar innhaldoguttrykk,erikkjetillateutansærskildavtalemedrettshavarane.
Brukavmaterialefråutgjevingaistridmedlovelleravtalekanføretil inndraging,erstatningsansvarogstraffiformavbøterellerfengsel.
DetereiannaverdIngeborgkjemuttilno,etterden langevinteren.Vårlysetharvektaltpåøyatilliv.Sjølv havetharendraseg.Rolegare,meirmedgjerleg.Ingen vaknarførhavet,plarfaråseie.
Einkjøligvinddrivforbi,oghosnursegmotfastlandet,somligggøymtbakeitynnblåhinneavmorgon.
«Her»,seiermoraidøropningaoggjevhokorga.
Bakstenliggsåvarmmeddukenoverseg,luktagjer hosvolten,hosomnettharete.
Hønenespringmotho,mendådeiskjønaratdetsom liggikorga,ertilnokonandre,snurdeioghakkari stadenvidarekringhusa.Berrehanenfølgjerholitttil, stansar,vrirogbikkarmedhovudet.Hangjelnokregonger,mensågårhanattendetilhønenesine,hanprøverå haldedeisamlaogvilveremedpådetdeidrivmed.
Hogårhelstlangssjøkanten,sålangthokan.Oppe påvegenkanhotreffefolk,ogikkjeveithokvahoskal seietildeihomøter,lenger.Deispørsådumt,lurarpåså mykjehoikkjekansvarepå,ellersomdeiallereiesjølv veitsvaretpå.
NedevednaustastårfaroggrannenEirikogbøterpå
oppspentegarn.Hognestårogsåder,menhanberreser på.Hognegjerstortsettdet.Serpå.Fiklarmedhendene ogsertomtutmothimmelogberg,ellersådrivhani fjøramedtangklasarogskjel,somhanslengeropppå berga.Hanstårdermedgapandemunn,stirarpåsjøfugl somdrivforbiivinden.Såfårhanaugapåho.
Måsensirklaroverdei,undrarsegvelomdeterfisk deiløyserfrågarnadernede.Detraukmykjevegniår, ognomåaltordnast,såalterklarttilnestetørn,harfar sagt.Omattogomatt,gjentekhansegsjølv.Nei,egmå utogbøtepågarna,eg.Holharaldrifangafisk.Hohar høyrthanseiedetisvevnenòg,inniallsnorkinga.
Armanedeiraarbeiderislikeinrytme,liksjømotfjæresteinane,oppogned,einkvervel,såattende,pånytt. Hendenevrirpinnarkringgarnasomharlegederdjupt isjøenogsliteseg,deiblirsomlæktederfarogEirikstår ogbinddetheileihopatt.Hendenetilfartrærbøtenåla jamt,menstansardåhanfåraugapåho.Hognestirar framleis,fiklarhendenesinesaman,tvinnardeitilein flokesomhanstrevarmedåløyseoppatt.
«EgskaltilOlaug»,seierhoogheldoppkorga.
Farennikkar,ognostansarEirikòg.Deiharmistaein godvenihanBjørnBarmen.Atberreeinlitenroturtil fastlandetkunneendeslik.Såbrått.Trettitoår,detvar althanfekkherpåøya,hanBjørn.
«Dufårhelsetilho»,seierfar,førandletetigjenfell nedmotdenoppspentegarnlenkaoghendenebyrjar arbeideatt.BerreHogneseretterho,gapande.Hantek tilåveivemedarmane.Dåhoserbakseg,stårhandjupt ogrotaritangenatt.Slårmeddeitungenevanesinei sjøen.
Ingeborgfølgjerdenkvitestrandamedblikket.Svære steinarliggsomplantadjuptnedisanden.Kanhende detharrekenokoiland,nokosomdeitrengderheime, nokofarhennarvilleggehandakringskuldrapåhofor ogseie:Foreinfangst!
Hotekstienoppattderdeirundebergaendar,ogder sværesteinarsomharrasanedfråStakkstupetiuminnelegetider,noliggsomsovandekjemperisjøkanten. Kringdetsmaleneset,underdenbrattefjellsida,ligggardenaleinemotvestavinden.
Derfinstikkjestraum,foringenandrevilbupåden sidaavøya.RundtSturlaneset,derfjelletsteglarrakt mothimmelenogfallgardenbrytmeddeistorebårene, erdetaudt,ogherblæsdetstadig.HerburOlaugBarmen,aleineno.
StrikkejakkaIngeborggårmed,ervarm,menho knepperikkjeoppknappenvedhalsen.Ettereinslik kaldvintererdetingentinghohellervilennåkjenneden vernandeullakringseg.Hoharkardaullasomfarhennarkliptefråsaueneifjorhaust.Hospannalltråden, undermorsittoppsyn,oghostrikkajakkamedanmør-
keretlågsomtettastkringhusa.Morhjelptemedmønsteret,menrestengjordehosjølv.Duernomeirnæmpå spøtetenndeifleste,samordåIngeborgheldtoppstrikkejakkaidensvaktopplystestova.Sjeldanvardetmora sanokogodttilho,utanomnårhogreiddedetgulehåret hennar.AlltidnemndehonokofråBibelendå,mendet varsomommoragløymdedetsnakketnårhostrauk kammengjennomhårethennarnokresistegonger,før altvartstiltkringdei.
Gravferdafornokremånadarsidan.Korstivho Olaugsatpåbenkenlengstderframme.Augosåsmale. Hogretikkjedåhostodideisvartekledaogsågmannen sinnedigrava.Vindentoktakidetmørke,krøllahåret somstakkutavskautethennar.Såsterkhostodder,ei ungenke.
DeiflestehusapåMulenerkvitmåla,medgrøneellerblå vindaugskarmar,menhusettilBarmenermålaomvendt, grøntmedkvitekarmar,hominnestdet,forhovarder sjølvnokregongerdåforeldratilBjørnbuddeder.Alltid vardetferskmjølkåfånårhoogfarenkomogfortalde nyttfråandresidaavøya,forverkenAnnaellerArthur plafaretillandhandelendådeilevdeder.
Hogårforbidenenormesteinblokkasomeingong losnafråVeggenogfallnedisjøen.Ingenveitkvatid detteskjedde.Ingeborglethandaglimotdenstoresteinen.Urørtavvind,urørtavbølgjer.Kaldogfin.Det ersomomhomerkarsorgasomliggogventaridet grønehusetsomkjemtilsynemellomgulnagrastustar ogglatteberg.
DenhalvferdigefjøsensomBjørnhaddebyrjapå,står
somhanstoddendagenhangjekkunder.Vardetikkje foråhenteplankarhanroddemotfastlandet?Hominnestfarensnakkaomdet.Ognostårfjøsender,allereie herjaavstormaneivinter.
Hestensomdeikjøpteførulukka,stårognapparmot eingrastust.DetvarikkjemykjefarhansBjørnetterlet dei,mendetvareigajord,eineigenstad,ogmedhesten skulledeiflyttesteinogpløyemeir.Pløyesitt,ogleige hestenuttildeiandre.ForherpåMulenvardetikkje andrehestar.Menaltdettevargløymtno.Her,påandre sidaavøya,stårtidastill,oghestensnursegogsøker mothodåhokjem.
Hoknipaveinbrødbitfråkorgaoglethanete.Dei mørkeaugosygsegfastihodåhostrykhandalangssida påhan.
Hoskaltilåbankepå,dåhohøyrerlydarnedeved naustet.Fråderhostår,erdetmestikkjerådåsjådet,for nausteterbygdavstein,gøymtavstein,medgulbrunt torvtak.
Hokjennereiuroikroppendåhogårneddit.Ikkje veithokvahoskalseie.
«Å,erdetdu»,seierOlaugogseroppmotho.
Hostårderiblåskjorteogbruneknebuksermedan hovølerpåtreroringentilBjørnmedeintjærekost.Den samebåtensomkollseglaogslepptemannenhennarned idjupna,stårhonooggjersegflidmed.Deimørkekrøllenehennarhengnedpåkvarsideavandletet,ogdei smaleaugoervaktsame.
«Mormibadmeggåmedmattildeg»,seierIngeborg.
Olaugharallereierokkeåblibrunpådenkortetida
vårsolaharskineoverMulen.Eitsmilberre.Somomei tyngdharletta,ogdetlettariIngeborgòg.
Olauggårrundtbåtenogdregtjærekostenlangsmed.
«Mordiergod»,seierho.Holeggfråsegkostenog hentareinkniv,somhostikkieislire.
Hosermoteinmindrebåtsomliggogdupparderute isjøen.
«Vilduveremedogjaktesel?»spørho.«Hanliggnok rettderute.Omduror,blirdetenklare.»
FørIngeborgrekkåsvare,erOlaugaltnedeifjøraog byrjardragebåtentilseg.
«Haldbåten»,seierhoogtraskaroppmotnaustet, tekkorgaoghengerhopåeinspikariveggen,førho griptakieirifle.Deternokomedmåtenhostårderpå, somfårIngeborgtilåklyveoppibåten,ogOlaugkjem nedatt,skubbardeilausfrålunnane.Olaugseteineåra nedmellomtareklasane,skubbarfrå,såliggdeifritti sjøen.
Jo,hokomjoherforåhjelpe,mendette.
Detrørersegihodåhosetsegakteribåten.Deter nokomedhavetsomvekskringho,ogblikkettilOlaug.
Olaugrormedmektigearmtak,snursegstadigutover ogmysermotsola.AldriharIngeborgsettfallgardenså nærsomno,derbølgjerbrytoppmotskjerogkvitnar attende.Omhonokongongfårveremedutpåsjøen,er detforåpilkeetterfiskmedfaren,ogikkjelengerennat deikanroseginnmednokrefååretakomuvêretbrått kjempå.
Ingeborgseropppådenbrattefjellsidadersjøfuglane heldtilmedlevenetsitt.Deterikkjelengetilalledeisom vågar,skalfareoppdenbratteråsa,opptilkantenav
dettestupet.Snirklesegoppmottoppen,derdeifestar segsamanogklyvnedforåhenteegg.
Herfråserfjellaannleisut,oghokanikkjetruatho erpåvegbortfråøya.Hoskulleberregjebakstentil
Olaug,mennoslårdetkringbåten.Vindenteksegopp.
Olaugsersegbak,ogsåvenderhobåten,såhanbyrjar driveivinden.
«Duharroddfør?»spørho,ogIngeborgnikkar.Då vrirOlaugbåtenogteksiktepådeimørkeholmanesom liggsåstiltderute.Årebladaglirnedisjøenmestutan lyd.Såtekhooppårane,leggdeiikryssoverbåtenog sermotIngeborg.
«Norordu.»
Ingeborgtekoveråreparetogsetsegpåtofta.Den veslebåtentipparustøtt,menOlauggripriflaoglegg segtilibaugen,ogdetersomomhoharlåstsegfasttil båten.Ingeborglenarsegoverårane,knepperoppknappenpåstrikkejakka.Gripåraneattogror.Blirmedeitt skjerpa.
«Berredrivmedvindenno.Drivberreinn,der.Serdu dei?»
Ingeborgsnurseg,menserikkjenoko.Deteinasteho vil,erågjererett.Olaugvrirlittpåseg,legghandamellomripaogrifla,ognoerdetsomomhokviskrartil ho.
«Drivnoberreroleg…leggdegven,medbølgjene.»
Ingeborgserberreeithavgapframforseg.Nokrefuglarsomflygoverdeimørkeholmane.Såfårhoaugapå dei.Langtderborte,motdetsmaleskjeret,togrå,kvitflekkaselar.
«Drivnoberre»,seierOlaug,ogIngeborgsetnedeine
åratilbaugenstårrettmotskjeret.Vindentektakibåtsida,ogdetkjennestumoglegåhaldebåtenrett.
«Haldnoberreiro»,kviskrarOlaugogstilnar.Bølgjerogvindstansaròg,omberreforeinaugeblink.
Såsmelldet.
Ingeborgheldpååmisteeineåra.Olaugleggnedrifla ogsnurseg,tekeitstegmothooggriptakiårane.Ein skarvlettarfråeinholme.
«Sjåomhangårivatnet»,seierOlaug.Hosetsegned medåraneogtektilåro.
Ingeborgvaklarframoveribaugen,ognoerdetsom ombåtenvaknar.Olaugrorsåbølgjeneblirslåttsund. Hosjølvkniphendenemotripaogstirarmotskjeret.
«Serduhan?»seierOlaug.Hosnursegikkje.
Ingeborgmysermedaugo.Endåeinskarvlettar.
«Serdunoko!»roparOlaug,menhokanikkjesvare, forskjeretogholmaneliggstiltogdaudtderisjøen.Berg ogtang,berre.
«Hanerder!»roparIngeborgogstårnomestibåten, kvitnahendermotripa.Olaugsnursegogsluttaråro, seteineåranedisjøen,ogbåtendreierinnmotholmane. Ingeborgsergrunnaunderseg,hoslengereinefotenned ogpressarmot,såikkjebåtenferlikepåland.
«Der»,seierIngeborgoghivetterpusten.Derligg han.Olaugkryssaråraneogbykserovermotholmenså sjøensprutarkringdeibegge.
«Haldnoberrebåten»,seierOlaug.
Båtenliggurolegibølgjene,menIngeborgheldhan fast,framleismedeinebeinetpressamotgrunna.Det prikkarifingrane,oghopustartungt.Hostirarmot skjeretogselensometterletsegstriperavtjuknablod
somblirvaskautavbølgjene,bølgjersomsnartvilvaske detheilebort,someindraum.HoserkorleisOlaugstår medstødigebeinivassflataoggriptakiselen.Hodreg skrottenlengeroppmotskjeret,førhostansar,ogIngeborghøyrerkorleishopustarutilette.Denblenkande knivenhoheld,blirlevanderaud.
«Kaneggjerenoko?»
Olaugløftarselenoverripaogletskrottenglinedi kjølen.Såkjemhosegombordogskyvifrå.
Altangarsåsterkt.Blodetblandarsegmedsjøvatnet, skvulparkringselensomflytmellomdei.Olaugsetseg nedoggripårane.Detersomomhoikkjehargjort anna.Somomhoharvakseoppfrådettehavetsomno bøyersegforkvareirørslehogjer.
Åretakadrivdeimotlandatt,ogIngeborgsernedidet blodigesølet.Detteskinandeblågrå,livlause.Dyretsom nettlågderutepåholmane,ja,ieinkvilkanskje,liggno medblasse,tommeaugo,istørknablodogsjøvatn,og ausaflytogdupparrundt.
Ingeborgknepperkuftaatt.Deterkaldt,ogfotener nomenogstikkvondt.HosermotryggentilOlaug.Det mørkehårethennarkrøllarsegihavlufta,ogdetersom omhoflygderhoror.Deioppbrettablåermanesyner hudsomstrammarsegikvarteitåretak.
Hokjennerframleisbølgjenemedanpinnanebuktarseg kringtråden.Husethositi,forsvinnimaskenesomveks utavhendenehennarijamnerørsler,ogbølgjenedriv motfjøra,motOlaugsomsitpåhukmedknivenlangs denblenkandebuken.Deibruneaugonårhoseropp motIngeborg.
«Kvadusitogemnarpå,Ingeborg?»spørmorfrå kjøkkenetogstikkhovudetutdenopnedøra,somforå sjåomIngeborgframleissitderistova.
Ingeborgseroppmotkvisten.Syskenasøvframleis deroppe,ogdeterunderleg,nosomsolastårslikinni stova.Sjølvharhoalltidståttopptidleg,alltidliktdenne stillaommorgonen,medanalleandresøv.
Morasukkarfråkjøkkenet.Hositògmedpinnane, mennårhofårdetforilt,gårhoinnpåkjøkkenetog strikkarvidareder.
«Skalegløysedetoppattfordeg?»seierIngeborgdå morasukkarpåny.
«Neinei.Kvadåfor.»
Ikkjeklarermorastrikkesomfør.Ogbroderinga,som hoalltidharstyrtmed,rørerhoikkjelenger.Hoklarer
ikkjeeingongflettehårettilIngeborg.Alltidsathoog flettahårethennarfør.Detvarvelsamvitetsomplaga ho,etterdengongenhovartsårasandeforatIngeborg ikkjekunnesittestill,athokliptebeggeflettenetvertav.
Aldrihaddehosettmoragråteslik,dåhosjølvsatoppe påhemsenogskreiknedtilho,sågkorleismorakraup rundtpågolvetoggreipetterfletteneogkaradeitilseg, kvartminstehårstrå.Deiblankeaugosomsågoppmot ho,elleroppmotGud.Ingeborghaddekrabbaborttil denveslerutaderoppe,ogdervarthosittandeheile dagen,gråtandeikappmedregnet,oghokomikkjened attførfarenlokkamedkveldsmat.
Hoveitmorarekkeroppaltderinne,fornomumlar hoeitbibelvers,somforåfåroogoversynatt.Deterslik hogjerdetno,nårpinnaneikkjevillystre.Hoblirtverr, someitbarnsomikkjefårtileiteikning,ogvilviskealt ut.Startepånytt.SåmumlarhonokreordtilHerren.Jo, dengodeHerren.Hansomskalgjereallefrie.
Fareruteogsertildyra.Detstodilttilmeddeietter vinteren.Knaptmedfôrvartdet,medvårensomventa ogventa.Hovarsjølvmedogstøttanokreavsaueneut frådenmørke,langefjøstidaoguttildengrøneverda. Detvarikkjemykje,mendetveslegrønesomhadde byrjaåvekse,gjordedyrafråsegavlukke,ogdådei endelegfekkkjennepådennefridomenogdetgrøne underklauvene,kordeidansaogstanga.Menidansen haddetresauermedlamstukkeav.Eitavlammastod brekandeoghaltandeigjenvedinngjerdingaoghadde ikkjefunnefluktrutatilmorsi.Farmåtteslengesegetter detvesleforskremdelammet,gripebeinaførdetstrauk utipanikk.Hantrektedettilseg,ogdetvarteinkamp
derigjørma,førhanomsiderfekklåstarmanekring skrotten.Dåvardetsomomlammetsovna,ogfarløfta detovergjerdettildenbrekandemorasomventaeit stykkeunna.Såspranglammetrundt,sparkamedbakføteneogropte,førdetendelegfannmorsi.
«Dunynnarikkjesalmar,slikduplar»,seiermorfrå kjøkkenet.
Hoplarnynneformora,mendetkjemikkjetilho dennemorgonen.Hotenkjerberrepådennejakta.Det varsåuventa,altsaman.Hosomberreskullelevere bakstentilOlaugoghelsefråforeldra,såsathobråtti båtentilhanBjørn,påvegbortfråøya.Påvegmotdei mørkeholmane.KorleisOlaugsåsterkgjordeoppselen dådeikompåland.Skarskrottenoppistykke,slengde einparthitogeinannanpartdit.Drogopphjarteog leverfrådenrykandeopninga.Medblodigehendergreip hoslikinnidauden.Ingeborgsjølvhaddeberreståttog settpå.Ogdeibruneaugo,etterathohaddeskylthen-
denesineibølgjersomslomotland,ogno,novaralt gjort.
«Skulletruduhaddeeinmannderutepåsjøen,slik somdusitogstrikkarutilauselufta»,seiermor,somno ståridøra,ogIngeborgseroppogsamlarstrikketøyeti hop.GenserentilJennykjemhoaldritilåbliferdigmed.
«Detvarnoikkjesånnmeint,Ingeborg»,seiermora ogkikarinniomnen.Detersomommorasjølvblir irritert.«Ja,komoghjelpmegpåkjøkkenet,då.Ellerfå unganeopp.Deterlangtpådagalt.»
Ingeborgtenneriomnenatt,såhentarhovatn,førho vekkerNielsogJenny.
«Detliggforresteneitbrevtildegher.FråhoAstrid.»
Hositmedarmanekringkneapådetnakneskarvet. Dagenharmjuknatilkveld,ogkveldenglirmotden stillenattasomopnarøyaoppforho.Havetermørkt, oghimmelenbyrjarsynestjernermellomdrivandeskyer.
Tosvartegjæsersumdesamanidraumensomhohar boremedsegheiledagen.Beksvartevardei,gjæsene, berreaugoglimrader,dimtfråmånelyset.Deisumde roleg,framogattende.Detvarsomomdeileitteetter kvarandre,derdeisumde.Fyrstfråkvarandre,førdei snuddeattogvarnærvedåmøtast.Slikheldtdeipå.Så rivnahimmelenderoppe,ogieitstyrtanderegnløyste deisegfråkvarandre.Dåeistørrebårekomtungtinnover,dreivdeiikvarsiretning.Dennegapande,frodandesjøensomveltamotlandiveldigeslag,sluktedei begge.
Detvardraumensomfekkhohit,menforkva?
Havetskiftarformnoiskumringa,blirløynskog skjult.Rolegsjødrivmotlandieinsvevn,einsongsom døyverogkrev.Losnarogkjem,likeiroogeiuro,ein songhoharhøyrtheilelivet.
Hokjemsegpåbeinadåhokjenneratdeternoko
derute,nokosomkjemmotho,somkjemdrivandemot land.
Beinaskjelv,menhoblirståande.
Deterberredettehavetsomdrivmotho,ismåskvulp, framogattende.Tangsomblirløftaogsøkkkringsteinarogberg.
Hovilberrebliherpådenhemmelegeplassensin,no nårhaveterpåvegtilåforsvinneinnimørkeret,gli samanmedhimmelenoglukkeseg.Sjølvomkuldakryp innmellomkledaoggjerkroppenkald.Sjøenløftarseg oppmellomsprekkarogopningariberga.Motho.Frå ho.Slikhosjølvandar.
Menalttekslutt,foreistund.DetseierAsbjørn,kjøpmannen.Alttekslutt,foreistund.Hokjempåkorga medbaksteninaustettilOlaug.Henghoderframleis?
Hobørstaravkleda.
Noskalhoberregåstiltheim,såingenvaknar.
HoklyvopppåhemsenogleggsegmellomNielsog Jenny,somstraksslengerbeinogarmarkringho,knyter segtilhoogandartungtogmedslikeinfred,somom deiharventapåho.Hoblirliggandederimørkeretog tenkjepåbrevetfråAstrid.Detskjersåmykjederinne påfastlandet,verkardetsom.Forkvarteitbrevfråbesteveninnainnserhoatheileøyaliggieinslagsdvale.At hoikkjeharnokoåfortelje,annaennathoharstrikka eingenser,elleratHognetersegsomeintulling.Korho saknaråsittenedepåkaiamedAstriddeikveldane,å drøymeomverdaogaltsomventar.NoerAstridderute, iverda,medanhosjølvberreliggogventarpånoko.