Fallgard - Martin Baldysz

63041 Fallgard – s. 1

11.03.2024 08:06

Martin Baldysz Vintertrang. Roman 2013 Vardane. Roman 2022

63041 Fallgard – s. 2

11.03.2024 08:06

Martin Baldysz

Fallgard Roman

Samlaget Oslo 2024

63041 Fallgard – s. 3

11.03.2024 08:06

© Det Norske Samlaget 2024 www.samlaget.no Omslag: Magnus Osnes Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/13,6 pkt. Sabon Papir: 70 g Holmen Book Cream 2.0 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-1222-8

Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.

Materialet i denne utgjevinga er verna etter åndsverklova. Det er derfor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gje att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgjevinga utan at det er heimla i lov eller følgjer av avtale med Kopinor.

All bruk av heile eller delar av utgjevinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skape tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, er ikkje tillate utan særskild avtale med rettshavarane.

Bruk av materiale frå utgjevinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.

63041 Fallgard – s. 4

11.03.2024 08:06

Det er ei anna verd Ingeborg kjem ut til no, etter den lange vinteren. Vårlyset har vekt alt på øya til liv. Sjølv havet har endra seg. Rolegare, meir medgjerleg. Ingen vaknar før havet, plar far å seie.

Ein kjølig vind driv forbi, og ho snur seg mot fastlandet, som ligg gøymt bak ei tynn blå hinne av morgon.

«Her», seier mora i døropninga og gjev ho korga.

Baksten ligg så varm med duken over seg, lukta gjer ho svolten, ho som nett har ete.

Hønene spring mot ho, men då dei skjønar at det som ligg i korga, er til nokon andre, snur dei og hakkar i staden vidare kring husa. Berre hanen følgjer ho litt til, stansar, vrir og bikkar med hovudet. Han gjel nokre gonger, men så går han attende til hønene sine, han prøver å halde dei samla og vil vere med på det dei driv med.

Ho går helst langs sjøkanten, så langt ho kan. Oppe på vegen kan ho treffe folk, og ikkje veit ho kva ho skal seie til dei ho møter, lenger. Dei spør så dumt, lurar på så mykje ho ikkje kan svare på, eller som dei allereie sjølv veit svaret på.

Nede ved nausta står far og grannen Eirik og bøter på 5

63041 Fallgard – s. 5

11.03.2024 08:06

oppspente garn. Hogne står også der, men han berre ser på. Hogne gjer stort sett det. Ser på. Fiklar med hendene og ser tomt ut mot himmel og berg, eller så driv han i fjøra med tangklasar og skjel, som han slenger opp på berga. Han står der med gapande munn, stirar på sjøfugl som driv forbi i vinden. Så får han auga på ho.

Måsen sirklar over dei, undrar seg vel om det er fisk dei løyser frå garna der nede. Det rauk mykje vegn i år, og no må alt ordnast, så alt er klart til neste tørn, har far sagt. Om att og om att, gjentek han seg sjølv. Nei, eg må ut og bøte på garna, eg. Hol har aldri fanga fisk. Ho har høyrt han seie det i svevnen òg, inni all snorkinga.

Armane deira arbeider i slik ein rytme, lik sjø mot fjæresteinane, opp og ned, ein kvervel, så attende, på nytt.

Hendene vrir pinnar kring garna som har lege der djupt i sjøen og slite seg, dei blir som lækte der far og Eirik står og bind det heile i hop att. Hendene til far trær bøtenåla jamt, men stansar då han får auga på ho. Hogne stirar framleis, fiklar hendene sine saman, tvinnar dei til ein floke som han strevar med å løyse opp att.

«Eg skal til Olaug», seier ho og held opp korga.

Faren nikkar, og no stansar Eirik òg. Dei har mista ein god ven i han Bjørn Barmen. At berre ein liten rotur til fastlandet kunne ende slik. Så brått. Trettito år, det var alt han fekk her på øya, han Bjørn.

«Du får helse til ho», seier far, før andletet igjen fell ned mot den oppspente garnlenka og hendene byrjar arbeide att. Berre Hogne ser etter ho, gapande. Han tek til å veive med armane. Då ho ser bak seg, står han djupt og rotar i tangen att. Slår med dei tunge nevane sine i sjøen.

6

63041 Fallgard – s. 6

11.03.2024 08:06

Ingeborg følgjer den kvite stranda med blikket. Svære steinar ligg som planta djupt ned i sanden. Kan hende det har reke noko i land, noko som dei treng der heime, noko far hennar vil legge handa kring skuldra på ho for og seie: For ein fangst!

Ho tek stien opp att der dei runde berga endar, og der svære steinar som har rasa ned frå Stakkstupet i uminnelege tider, no ligg som sovande kjemper i sjøkanten.

Kring det smale neset, under den bratte fjellsida, ligg garden aleine mot vestavinden.

Der finst ikkje straum, for ingen andre vil bu på den sida av øya. Rundt Sturlaneset, der fjellet steglar rakt mot himmelen og fallgarden bryt med dei store bårene, er det audt, og her blæs det stadig. Her bur Olaug Barmen, aleine no.

Strikkejakka Ingeborg går med, er varm, men ho knepper ikkje opp knappen ved halsen. Etter ein slik kald vinter er det ingenting ho heller vil enn å kjenne den vernande ulla kring seg. Ho har karda ulla som far hennar klipte frå sauene i fjor haust. Ho spann all tråden, under mor sitt oppsyn, og ho strikka jakka medan mør7

63041 Fallgard – s. 7

11.03.2024 08:06

keret låg som tettast kring husa. Mor hjelpte med mønsteret, men resten gjorde ho sjølv. Du er no meir næm på spøtet enn dei fleste, sa mor då Ingeborg heldt opp strikkejakka i den svakt opplyste stova. Sjeldan var det mora sa noko godt til ho, utanom når ho greidde det gule håret hennar. Alltid nemnde ho noko frå Bibelen då, men det var som om mora gløymde det snakket når ho strauk kammen gjennom håret hennar nokre siste gonger, før alt vart stilt kring dei.

Gravferda for nokre månadar sidan. Kor stiv ho Olaug sat på benken lengst der framme. Augo så smale.

Ho gret ikkje då ho stod i dei svarte kleda og såg mannen sin ned i grava. Vinden tok tak i det mørke, krølla håret som stakk ut av skautet hennar. Så sterk ho stod der, ei ung enke.

Dei fleste husa på Mulen er kvitmåla, med grøne eller blå vindaugskarmar, men huset til Barmen er måla omvendt, grønt med kvite karmar, ho minnest det, for ho var der sjølv nokre gonger då foreldra til Bjørn budde der. Alltid var det fersk mjølk å få når ho og faren kom og fortalde nytt frå andre sida av øya, for verken Anna eller Arthur pla fare til landhandelen då dei levde der.

Ho går forbi den enorme steinblokka som ein gong losna frå Veggen og fall ned i sjøen. Ingen veit kva tid dette skjedde. Ingeborg let handa gli mot den store steinen. Urørt av vind, urørt av bølgjer. Kald og fin. Det er som om ho merkar sorga som ligg og ventar i det grøne huset som kjem til syne mellom gulna grastustar og glatte berg.

Den halvferdige fjøsen som Bjørn hadde byrja på, står 8

63041 Fallgard – s. 8

11.03.2024 08:06

som han stod den dagen han gjekk under. Var det ikkje for å hente plankar han rodde mot fastlandet? Ho minnest faren snakka om det. Og no står fjøsen der, allereie herja av stormane i vinter.

Hesten som dei kjøpte før ulukka, står og nappar mot ein grastust. Det var ikkje mykje far hans Bjørn etterlet dei, men det var eiga jord, ein eigen stad, og med hesten skulle dei flytte stein og pløye meir. Pløye sitt, og leige hesten ut til dei andre. For her på Mulen var det ikkje andre hestar. Men alt dette var gløymt no. Her, på andre sida av øya, står tida still, og hesten snur seg og søker mot ho då ho kjem.

Ho knip av ein brødbit frå korga og let han ete. Dei mørke augo syg seg fast i ho då ho stryk handa langs sida på han.

Ho skal til å banke på, då ho høyrer lydar nede ved naustet. Frå der ho står, er det mest ikkje råd å sjå det, for naustet er bygd av stein, gøymt av stein, med gulbrunt torvtak.

Ho kjenner ei uro i kroppen då ho går ned dit. Ikkje veit ho kva ho skal seie. «Å, er det du», seier Olaug og ser opp mot ho.

Ho står der i blå skjorte og brune knebukser medan ho vøler på treroringen til Bjørn med ein tjærekost. Den same båten som kollsegla og sleppte mannen hennar ned i djupna, står ho no og gjer seg flid med. Dei mørke krøllene hennar heng ned på kvar side av andletet, og dei smale augo er vaktsame.

«Mor mi bad meg gå med mat til deg», seier Ingeborg.

Olaug har allereie rokke å bli brun på den korte tida 9

63041 Fallgard – s. 9

11.03.2024 08:06

vårsola har skine over Mulen. Eit smil berre. Som om ei tyngd har letta, og det lettar i Ingeborg òg.

Olaug går rundt båten og dreg tjærekosten langsmed.

«Mor di er god», seier ho. Ho legg frå seg kosten og hentar ein kniv, som ho stikk i ei slire.

Ho ser mot ein mindre båt som ligg og duppar der ute i sjøen.

«Vil du vere med og jakte sel?» spør ho. «Han ligg nok rett der ute. Om du ror, blir det enklare.»

Før Ingeborg rekk å svare, er Olaug alt nede i fjøra og byrjar drage båten til seg.

«Hald båten», seier ho og traskar opp mot naustet, tek korga og henger ho på ein spikar i veggen, før ho grip tak i ei rifle. Det er noko med måten ho står der på, som får Ingeborg til å klyve opp i båten, og Olaug kjem ned att, skubbar dei laus frå lunnane. Olaug set eine åra ned mellom tareklasane, skubbar frå, så ligg dei fritt i sjøen.

Jo, ho kom jo her for å hjelpe, men dette.

Det rører seg i ho då ho set seg akter i båten. Det er noko med havet som veks kring ho, og blikket til Olaug.

Olaug ror med mektige armtak, snur seg stadig utover og myser mot sola. Aldri har Ingeborg sett fallgarden så nær som no, der bølgjer bryt opp mot skjer og kvitnar attende. Om ho nokon gong får vere med ut på sjøen, er det for å pilke etter fisk med faren, og ikkje lenger enn at dei kan ro seg inn med nokre få åretak om uvêret brått kjem på.

Ingeborg ser opp på den bratte fjellsida der sjøfuglane held til med levenet sitt. Det er ikkje lenge til alle dei som vågar, skal fare opp den bratte råsa, opp til kanten av 10

63041 Fallgard – s. 10

11.03.2024 08:06

dette stupet. Snirkle seg opp mot toppen, der dei festar seg saman og klyv ned for å hente egg.

Herfrå ser fjella annleis ut, og ho kan ikkje tru at ho er på veg bort frå øya. Ho skulle berre gje baksten til Olaug, men no slår det kring båten. Vinden tek seg opp.

Olaug ser seg bak, og så vender ho båten, så han byrjar drive i vinden.

«Du har rodd før?» spør ho, og Ingeborg nikkar. Då vrir Olaug båten og tek sikte på dei mørke holmane som ligg så stilt der ute. Åreblada glir ned i sjøen mest utan lyd. Så tek ho opp årane, legg dei i kryss over båten og ser mot Ingeborg.

«No ror du.»

Ingeborg tek over åreparet og set seg på tofta. Den vesle båten tippar ustøtt, men Olaug grip rifla og legg seg til i baugen, og det er som om ho har låst seg fast til båten. Ingeborg lenar seg over årane, knepper opp knappen på strikkejakka. Grip årane att og ror. Blir med eitt skjerpa.

«Berre driv med vinden no. Driv berre inn, der. Ser du dei?»

Ingeborg snur seg, men ser ikkje noko. Det einaste ho vil, er å gjere rett. Olaug vrir litt på seg, legg handa mellom ripa og rifla, og no er det som om ho kviskrar til ho.

«Driv no berre roleg … legg deg ven, med bølgjene.»

Ingeborg ser berre eit havgap framfor seg. Nokre fuglar som flyg over dei mørke holmane. Så får ho auga på dei. Langt der borte, mot det smale skjeret, to grå, kvitflekka selar.

«Driv no berre», seier Olaug, og Ingeborg set ned eine 11

63041 Fallgard – s. 11

11.03.2024 08:06

åra til baugen står rett mot skjeret. Vinden tek tak i båtsida, og det kjennest umogleg å halde båten rett.

«Hald no berre i ro», kviskrar Olaug og stilnar. Bølgjer og vind stansar òg, om berre for ein augeblink.

Så smell det.

Ingeborg held på å miste eine åra. Olaug legg ned rifla og snur seg, tek eit steg mot ho og grip tak i årane. Ein skarv lettar frå ein holme.

«Sjå om han går i vatnet», seier Olaug. Ho set seg ned med årane og tek til å ro.

Ingeborg vaklar framover i baugen, og no er det som om båten vaknar. Olaug ror så bølgjene blir slått sund.

Ho sjølv knip hendene mot ripa og stirar mot skjeret.

«Ser du han?» seier Olaug. Ho snur seg ikkje.

Ingeborg myser med augo. Endå ein skarv lettar.

«Ser du noko!» ropar Olaug, men ho kan ikkje svare, for skjeret og holmane ligg stilt og daudt der i sjøen. Berg og tang, berre.

«Han er der!» ropar Ingeborg og står no mest i båten, kvitna hender mot ripa. Olaug snur seg og sluttar å ro, set eine åra ned i sjøen, og båten dreier inn mot holmane.

Ingeborg ser grunna under seg, ho slenger eine foten ned og pressar mot, så ikkje båten fer like på land.

«Der», seier Ingeborg og hiv etter pusten. Der ligg han. Olaug kryssar årane og bykser over mot holmen så sjøen sprutar kring dei begge.

«Hald no berre båten», seier Olaug.

Båten ligg uroleg i bølgjene, men Ingeborg held han fast, framleis med eine beinet pressa mot grunna. Det prikkar i fingrane, og ho pustar tungt. Ho stirar mot skjeret og selen som etterlet seg striper av tjukna blod 12

63041 Fallgard – s. 12

11.03.2024 08:06

som blir vaska ut av bølgjene, bølgjer som snart vil vaske det heile bort, som ein draum. Ho ser korleis Olaug står med stødige bein i vassflata og grip tak i selen. Ho dreg skrotten lenger opp mot skjeret, før ho stansar, og Ingeborg høyrer korleis ho pustar ut i lette. Den blenkande kniven ho held, blir levande raud.

«Kan eg gjere noko?»

Olaug løftar selen over ripa og let skrotten gli ned i kjølen. Så kjem ho seg om bord og skyv ifrå.

Alt angar så sterkt. Blodet blandar seg med sjøvatnet, skvulpar kring selen som flyt mellom dei. Olaug set seg ned og grip årane. Det er som om ho ikkje har gjort anna. Som om ho har vakse opp frå dette havet som no bøyer seg for kvar ei rørsle ho gjer. Åretaka driv dei mot land att, og Ingeborg ser ned i det blodige sølet. Dette skinande blågrå, livlause. Dyret som nett låg der ute på holmane, ja, i ein kvil kanskje, ligg no med blasse, tomme augo, i størkna blod og sjøvatn, og ausa flyt og duppar rundt.

Ingeborg knepper kufta att. Det er kaldt, og foten er nomen og stikk vondt. Ho ser mot ryggen til Olaug. Det mørke håret hennar krøllar seg i havlufta, og det er som om ho flyg der ho ror. Dei oppbretta blå ermane syner hud som strammar seg i kvart eit åretak.

13

63041 Fallgard – s. 13

11.03.2024 08:06

Ho kjenner framleis bølgjene medan pinnane buktar seg kring tråden. Huset ho sit i, forsvinn i maskene som veks ut av hendene hennar i jamne rørsler, og bølgjene driv mot fjøra, mot Olaug som sit på huk med kniven langs den blenkande buken. Dei brune augo når ho ser opp mot Ingeborg.

«Kva du sit og emnar på, Ingeborg?» spør mor frå kjøkkenet og stikk hovudet ut den opne døra, som for å sjå om Ingeborg framleis sit der i stova.

Ingeborg ser opp mot kvisten. Syskena søv framleis der oppe, og det er underleg, no som sola står slik inn i stova. Sjølv har ho alltid stått opp tidleg, alltid likt denne stilla om morgonen, medan alle andre søv.

Mora sukkar frå kjøkkenet. Ho sit òg med pinnane, men når ho får det for ilt, går ho inn på kjøkkenet og strikkar vidare der.

«Skal eg løyse det opp att for deg?» seier Ingeborg då mora sukkar på ny.

«Nei nei. Kva då for.»

Ikkje klarer mora strikke som før. Og broderinga, som ho alltid har styrt med, rører ho ikkje lenger. Ho klarer 14

63041 Fallgard – s. 14

11.03.2024 08:06

ikkje eingong flette håret til Ingeborg. Alltid sat ho og fletta håret hennar før. Det var vel samvitet som plaga ho, etter den gongen ho vart så rasande for at Ingeborg ikkje kunne sitte still, at ho klipte begge flettene tvert av.

Aldri hadde ho sett mora gråte slik, då ho sjølv sat oppe på hemsen og skreik ned til ho, såg korleis mora kraup rundt på golvet og greip etter flettene og kara dei til seg, kvart minste hårstrå. Dei blanke augo som såg opp mot ho, eller opp mot Gud. Ingeborg hadde krabba bort til den vesle ruta der oppe, og der vart ho sittande heile dagen, gråtande i kapp med regnet, og ho kom ikkje ned att før faren lokka med kveldsmat.

Ho veit mora rekker opp alt der inne, for no mumlar ho eit bibelvers, som for å få ro og oversyn att. Det er slik ho gjer det no, når pinnane ikkje vil lystre. Ho blir tverr, som eit barn som ikkje får til ei teikning, og vil viske alt ut. Starte på nytt. Så mumlar ho nokre ord til Herren. Jo, den gode Herren. Han som skal gjere alle frie.

Far er ute og ser til dyra. Det stod ilt til med dei etter vinteren. Knapt med fôr vart det, med våren som venta og venta. Ho var sjølv med og støtta nokre av sauene ut frå den mørke, lange fjøstida og ut til den grøne verda.

Det var ikkje mykje, men det vesle grøne som hadde byrja å vekse, gjorde dyra frå seg av lukke, og då dei endeleg fekk kjenne på denne fridomen og det grøne under klauvene, kor dei dansa og stanga. Men i dansen hadde tre sauer med lam stukke av. Eit av lamma stod brekande og haltande igjen ved inngjerdinga og hadde ikkje funne fluktruta til mor si. Far måtte slenge seg etter det vesle forskremde lammet, gripe beina før det strauk ut i panikk. Han trekte det til seg, og det vart ein kamp 15

63041 Fallgard – s. 15

11.03.2024 08:06

der i gjørma, før han omsider fekk låst armane kring skrotten. Då var det som om lammet sovna, og far løfta det over gjerdet til den brekande mora som venta eit stykke unna. Så sprang lammet rundt, sparka med bakføtene og ropte, før det endeleg fann mor si.

«Du nynnar ikkje salmar, slik du plar», seier mor frå kjøkkenet.

Ho plar nynne for mora, men det kjem ikkje til ho denne morgonen. Ho tenkjer berre på denne jakta. Det var så uventa, alt saman. Ho som berre skulle levere baksten til Olaug og helse frå foreldra, så sat ho brått i båten til han Bjørn, på veg bort frå øya. På veg mot dei mørke holmane. Korleis Olaug så sterk gjorde opp selen då dei kom på land. Skar skrotten opp i stykke, slengde ein part hit og ein annan part dit. Drog opp hjarte og lever frå den rykande opninga. Med blodige hender greip ho slik inn i dauden. Ingeborg sjølv hadde berre stått og sett på. Og dei brune augo, etter at ho hadde skylt hendene sine i bølgjer som slo mot land, og no, no var alt gjort.

«Skulle tru du hadde ein mann der ute på sjøen, slik som du sit og strikkar ut i lause lufta», seier mor, som no står i døra, og Ingeborg ser opp og samlar strikketøyet i hop. Genseren til Jenny kjem ho aldri til å bli ferdig med.

«Det var no ikkje sånn meint, Ingeborg», seier mora og kikar inn i omnen. Det er som om mora sjølv blir irritert. «Ja, kom og hjelp meg på kjøkkenet, då. Eller få ungane opp. Det er langt på dag alt.»

Ingeborg tenner i omnen att, så hentar ho vatn, før ho vekker Niels og Jenny.

«Det ligg forresten eit brev til deg her. Frå ho Astrid.»

16

63041 Fallgard – s. 16

11.03.2024 08:06

Ho sit med armane kring knea på det nakne skarvet.

Dagen har mjukna til kveld, og kvelden glir mot den stille natta som opnar øya opp for ho. Havet er mørkt, og himmelen byrjar syne stjerner mellom drivande skyer.

To svarte gjæser sumde saman i draumen som ho har bore med seg heile dagen. Beksvarte var dei, gjæsene, berre augo glimra der, dimt frå månelyset. Dei sumde roleg, fram og attende. Det var som om dei leitte etter kvarandre, der dei sumde. Fyrst frå kvarandre, før dei snudde att og var nær ved å møtast. Slik heldt dei på. Så rivna himmelen der oppe, og i eit styrtande regn løyste dei seg frå kvarandre. Då ei større båre kom tungt innover, dreiv dei i kvar si retning. Denne gapande, frodande sjøen som velta mot land i veldige slag, slukte dei begge.

Det var draumen som fekk ho hit, men for kva?

Havet skiftar form no i skumringa, blir løynsk og skjult. Roleg sjø driv mot land i ein svevn, ein song som døyver og krev. Losnar og kjem, lik ei ro og ei uro, ein song ho har høyrt heile livet.

Ho kjem seg på beina då ho kjenner at det er noko 17

63041 Fallgard – s. 17

11.03.2024 08:06

der ute, noko som kjem mot ho, som kjem drivande mot land.

Beina skjelv, men ho blir ståande.

Det er berre dette havet som driv mot ho, i små skvulp, fram og attende. Tang som blir løfta og søkk kring steinar og berg.

Ho vil berre bli her på den hemmelege plassen sin, no når havet er på veg til å forsvinne inn i mørkeret, gli saman med himmelen og lukke seg. Sjølv om kulda kryp inn mellom kleda og gjer kroppen kald. Sjøen løftar seg opp mellom sprekkar og opningar i berga. Mot ho. Frå ho. Slik ho sjølv andar.

Men alt tek slutt, for ei stund. Det seier Asbjørn, kjøpmannen. Alt tek slutt, for ei stund. Ho kjem på korga med baksten i naustet til Olaug. Heng ho der framleis?

Ho børstar av kleda.

No skal ho berre gå stilt heim, så ingen vaknar.

Ho klyv opp på hemsen og legg seg mellom Niels og Jenny, som straks slenger bein og armar kring ho, knyter seg til ho og andar tungt og med slik ein fred, som om dei har venta på ho. Ho blir liggande der i mørkeret og tenkje på brevet frå Astrid. Det skjer så mykje der inne på fastlandet, verkar det som. For kvart eit brev frå besteveninna innser ho at heile øya ligg i ein slags dvale. At ho ikkje har noko å fortelje, anna enn at ho har strikka ein genser, eller at Hogne ter seg som ein tulling. Kor ho saknar å sitte nede på kaia med Astrid dei kveldane, å drøyme om verda og alt som ventar. No er Astrid der ute, i verda, medan ho sjølv berre ligg og ventar på noko.

18

63041 Fallgard – s. 18

11.03.2024 08:06