69470 Eit spor til endes – s. 1
01.07.2026 09:29
TORE KVÆVEN Hard er mitt lands lov. Roman 2011, 2012 Når landet mørknar. Roman 2018, 2019 Raudt støv. Bok 1. Roman 2023, 2024 Raudt støv. Bok 2. Roman 2024, 2025
69470 Eit spor til endes – s. 2
01.07.2026 09:29
Tore Kvæven
Eit spor til endes Roman
Samlaget Oslo 2026
69470 Eit spor til endes – s. 3
01.07.2026 09:29
© Det Norske Samlaget 2026 www.samlaget.no Omslag: Ellen Lindeberg Kart: Line Monrad-Hansen Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/14,6 pkt. Sabon Papir: 60 g Holmen Book Cream 2.0 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-1666-0
Denne boka er trykt på miljøvenleg papir. Materialet i denne utgjevinga er verna etter åndsverklova. Det er derfor ikkje tillate å kopiera, avfotografera eller på andre måtar gje att eller overføra heile eller delar av innhaldet i utgjevinga utan at det er heimla i lov eller fylgjer av avtale med Kopinor. Det er forbode å bruka heile eller delar av utgjevinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skapa tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane. Bruk av materiale frå utgjevinga i strid med lov eller avtale kan føra til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.
69470 Eit spor til endes – s. 4
01.07.2026 09:29
Vatnedalen, 1892
69470 Eit spor til endes – s. 5
01.07.2026 09:29
69470 Eit spor til endes – s. 6
01.07.2026 09:29
Kapittel 1
Det eg ein dag skal seia
Theoline er berre ei jente, og eit halvt år yngre enn eg, likevel er ho den beste venen eg har. Det er sundag. Eg er ferdig med arbeidet heime, det var raskt unnagjort, og berrføtt spring eg stien innetter Vatnedalen. Ingen sti er finare. Eg kjenner han så godt at eg kunne sprunge han i blinde. Sola står høgt over Flåskar. Det er varm sommar. Vatnedalsåna renn stillferdig blunkande og blank. Stien slynger seg langsetter stryka og kulpane hennar, buktar seg mellom kampesteinane under Hellerlónsberget, svingar seg så ned mot åbreidda igjen. Som fylgjer og ertar dei einannan, stien og åna. Eg har høyrt dei kalla han ein veg. Vegen inn til Vatnedal. Men han er berre eit trakk. Her har ingen nokon gong køyrt med vogn. Eg spring over ein fjellnabbe der jernet under Vatnedølanes hestesledar har rissa tynne, lyse riper i berget. Så igjen langs trakket over jord og stein. Der stien svingar seg tettare mot fjellveggen, tek eg av og spring ned til åna, stoppar attmed ho, blir ståande og sjå ned i eit stilleflytande stryk der ho renn klart og grunt, og der eg ser kvar ein stein på botnen hennar. 7
69470 Eit spor til endes – s. 7
01.07.2026 09:29
Er ho ikkje vår ån? Theolines og mi? Theolines og mi. Ein tanke eg ikkje før har tenkt. Ein ny melodi. Theolines og mi? Under føtene mine er berget heitt solvarmt. Eg snur og spring opp igjen, fortset innetter stien, innetter mot Vatnedalsgarden. Ein tanke eg ikkje slepper. Ein ny melodi? Jo. Ein ny melodi. Slik også røysta hennar har fått nye og framande tonar, slik stega hennar har blitt nye, slik blikket hennar rommar løyndomar eg ikkje før visste fanst til. I fjor og alltid tidlegare, når eg sprang inn Vatnedalen, var det for å leika med Theoline, for å klatra i tre eller hoppa på ski eller spikka små båtar og setja dei utfor stryka nedanfor Åkrogjen og sjå kva for ein som fyrst nådde den neste hølen. Men i sommar har eg ikkje sprunge dit verken for å leika eller for å spikka båtar. Berre for å treffa ho igjen. Eg skal seia ho at eg synest ho er fin. Tanken kjem ut av det blå. Eller at eg synest hendene hennar er yndige, eller at ho har eit vent smil, eller at eg har lyst til å lyfta ho, å bera ho i armane mine, bera ho over åna, vassa utover, stoppa når eg har kome halvvegs. Nei, det kunne eg ikkje sagt. Ikkje tale om. Ho ville tenkt eg var naut og tosk. Men at eg synest ho er fin? Kva ville ho i så fall sagt? Kva ville ho i så fall tenkt? I tunet finst ingen å sjå. Eg går det siste stykket, opp bakken, opp til det gamalgrå huset, stig opp på den svarte steinhella og bankar på. Mor hennar, Tabatta, opnar, står der stramt oppkledd, i svart stakk, med kvit skjorte og sølje i messing. – God dag, Torstein. 8
69470 Eit spor til endes – s. 8
01.07.2026 09:29
– God dag, Tabatta. Er Theoline heime? Ho bed meg koma inn. Dei brukar sundagen til kvile, og dei er her alle, dei sit i stova og på kjøkkenet, Theoline og far hennar, begge systrene og veslebroren og dei to gamle, godfar Tjøl og godmor Berite. Dei nikkar, helsar meg, smiler. – Korleis går det heime? spør Tjøl. – Godt, seier eg. Helst i det same. Alle er dei oppkledde. Eg skulle tenkt på det sjølv. Eg skulle kledt meg for sundagen. Heldigvis er dei to stovevindauga så små, mest berre som tassinar. Og det er ei lukke at lappane i buksa mi er bak, og at lyset er skumt her inne. Det luktar bakst og av fyring og tobakk. Lukta av Vatnedal. Peder, far til Theoline, sit der stram i ryggen, med finvesten på og håret kjemt bakover frå tinningane og panna. Han spør om me har byrja slåttonna heime. – Nei, me byrjar til tysdag. Eg set meg på eine benken attmed yngste systera til Theoline. – Kom jegerfylgjet frå Rysstad innom hos dykk då dei fór forbi? spør gamle Berite. – Nei, dei gjekk visst Vonde vegen og om Sinnes, seier eg. Om noko elles er nytt hos oss? – Ikkje ein ting. Til dette smiler gamle Berite, så set ho brillene på nasen igjen og les høgt vidare, frå der ho måtte ha vore då eg banka på, i Brochmans huspostille. Ho held på så grueleg lenge. Det er ei sorg og ei plage. Eg har sete slik også før. Men ingenting kan gjerast. Berre å venta. Eg ser over på Theoline, ho 9
69470 Eit spor til endes – s. 9
01.07.2026 09:29
lyfter hovudet som snarast, og blikka våre møtest. Så ser ho ned igjen. Det fanst der like sterkt, det underlege. Då Berite til sist endeleg gjer seg ferdig, spør Theoline meg stillferdig om me skal gå og sjå til geitene. Eg ser mor hennar senda faren eit blikk. Me går i bakkane bak husa, opp mot Molterabane. Dagen er heit og still. Om me finn geitene eller ikkje, betyr neppe all verda. Dei skal ikkje mjølkast før til kvelden. Ein mekregauk flaksar ut og flyg unna ikkje langt frå oss. Me finn reiret lunt gøymt bak lyngkvistane. Fire egg i ei lita tettvoven skål av strå. Me ser nedi, berre som snarast, så spring me unna og lèt det i fred. Det er rart å lytta til mekregaukanes spel om kveldane, og dei ser så blygt på deg når dei ligg på reiret. Det finst ingen som ikkje ønsker seg fleire mekregaukar. – Skal me bada etterpå? spør eg. – Me kan hoppa frå steinen i Blåhøl. Ho ristar på hovudet og seier nei. – Det er varmt i åna, seier eg. – Ja, men me skal la det vera. – Kvifor det? – Eg vil heller du skal få koma igjen. Koma igjen ? Eg skjønar slett ikkje kva ho meiner, men ho seier ikkje meir, går der berre og er yndig og mjå, svingar brattare opp i lia. – Dei går sikkert lenger oppe. Det var der dei gjekk i går. Me finn dei under Molterabane, alle sju, jagar dei med oss nedover, ikkje langt, berre nokre hundre meter, så lèt me dei gå, mens me sjølv går og småspring 10
69470 Eit spor til endes – s. 10
01.07.2026 09:29
nedetter stiens brattlende. Ein stad stoppar me, som hadde ho eller eg kome på noko viktig å seia, men kva det skulle vore, har me visst gløymt, og side om side går me ned til tunet igjen. Leikebogen far hennar har laga, står lent mot løeveggen. Pilene har trespissar og er påsurra hønsefjører. Eg har skote med dei før. Dei går lenger enn ein skulle tru. Høna og kyllingane hennar kjem rundt hjørnet på det grå geitefjøset. Dei kjøpte høna i Skjerlibakken i sommar, og ho fekk kyllingane for ein månad sidan. Mest som store rupekyllingar fylgjer dei ho småpikkande i gras og jord. Eg plukkar opp bogen og ei av pilene, spenner han og siktar tett framfor den eine kyllingen. Han kjem til å få seg ein støkk i livet, men ingenting han ikkje kjem til å tola. Pila går ikkje som ho skal. Ho råkar han hardt, står tvert gjennom den vesle kyllingkroppen. Han sprellar vilt og til fånyttes, spring nokre steg langs fjøset, bykser og flaksar, rullar over ende, men sparkar seg vidare. Theoline spring etter. Kyllingen fell og blir liggande, og ho set seg på kne, plukkar han opp og held han inntil seg. Han er steindaud. Ho reiser seg med han i armane, ser på meg med dei store, brune auga. – Det var ikkje meininga, seier eg og kjenner meg som det største naut. – Eg meinte å skyta til sides. – Eg trur eg må seia at det var eg, seier ho. – Nei, det var eg som skaut, eg får sjølv ta skulda. Ho ristar på hovudet. – Det er det best du lèt vera. Mor er ublid nok på deg som det er. – Ublid? 11
69470 Eit spor til endes – s. 11
01.07.2026 09:29
– Får ho vita det var du som skaut, kan ho beda deg ikkje å koma igjen. Ikkje heile sommaren. – Men kvifor er ho ublid? Theoline svarar ikkje, snur seg berre og går inn, forsvinn med kyllingen, sjølv blir eg ståande, tafatt og hovudskakande. Kvifor sikta eg så fortærande nær? Eg set bogen frå meg og smekkar meg over leggen med eine pila. Etter eit bel kjem Theoline ut igjen. – Vart ho sint? spør eg. – Ho vart ikkje glad. – Men du sa ho er ublid på meg? – Ja. – Kvifor det? – Fordi du kjem ganske titt. – Likar ho ikkje at eg kjem? – Nei. – Kvifor ikkje? – Fordi me er ikkje sju lenger. – Ikkje sju? – Nei! Og ikkje ti heller. Eg stiller pila attmed bogen. – Synest du også at eg kjem for ofte? Eg har spurt utan å tenka meg om og angrar med det same. Viss ho svarar ja, blir ingenting igjen det same. – Nei, eg synest du kjem for sjeldan. Vekta forsvinn. Du er ei fin jente, Theoline, tenker eg, men eg seier ho det ikkje. Ikkje enno. – Men eg tippar det blir kylling til middag i morgon, seier ho.
69470 Eit spor til endes – s. 12
01.07.2026 09:29
Kapittel 2
Amerika
Me høgg ved på tredje dagen på Lange Mónen innunder Turtefjedl. Det er seinhaust, og frosten sit allereie djupt i jorda. Far står bøygd innved ein tjukk bjørkelegg og dreg og skyv i stokksaga. Det gråblanke bladet spyttar bjørkekvit spon til begge sider. Han kastar hua, sagar vidare, håret er sveitt og ligg han tett mot skallen. Over oss har himmelen skya til. Blitt grå som fjerne fjell. Ådne og eg kvistar på kvar vår bjørk av dei far tidlegare har felt. Ådne med vesle-øksa, eg med den tunge. Nokre av greinene treng berre eitt hogg, så er dei av, andre er så tjukke at eg fyrst må hogga ei skor i dei. På veg hit i føremiddag flaug ei orrhøne frå eit kjerr, og då ho flaug over ei av dei små myrtjørnene, såg eg ho spegla seg i blankisen. Me byrja hogga her for to dagar sidan. Dei fyrste bjørkestokkane la me i kryss over ei lyngtue. Helst skulle me støtta dei mot ein kampestein eller ein fjellvegg, men slikt fanst ikkje lagleg til. Etterpå kryssa me stokk for stokk over einannan. Kvar av dei vart ståande brattare enn den førre. Smått om senn reiste 13
69470 Eit spor til endes – s. 13
01.07.2026 09:29
kòsten seg. Samstundes vart han røsleg og staseleg. Somme av stokkane i han er grå av lav, andre står med fløytekvit svartflekka never. Minst seksti bjørkebuttar må me ha reist i han til no. Utpå seinvinteren kjem me til å køyra Lokkjen hit, med vintersleden bak, og med spadar og spett kjem me til å bryta stokkane ut av grepet til snøen, og så kjem me til å køyra dei heim. Lass for lass. Etterpå blir det å kappa og kløyva. Ådne og eg høyrer saga stilnar. Me snur oss og ser far ta nokre steg bakover. Det suser av vind gjennom greinene då bjørka fell. Eg kvistar ferdig stokken under meg. Så dreg og veltar eg han til den alltid større kòsten og reiser han der. Far ropar og peikar og bed oss ta vare på eit emne han har fått auge på i bjørka han nett felte. Ei grein som har vakse mest i ring, og som skal bli hegd å stramma reip med. I går fann han emne både til ljåskaft og til sledemei med finaste hav. Han har gledd seg lenge til dette, å hogga på Lange Mónen. Bjørkene som står mellom den lange myra og bergveggen her, er dei finaste på garden vår. Eg byrjar kvista ei tynn og vindskeiv furu og gler meg over den friskt søtlege lukta. Slik går dagen. Slik høgg me oss gjennom han. Då skuminga nærmar seg, finn me ryggsekkane og tek på oss huene og vadmålsjakkene. Skal heimover att. Før me går, kastar me eit blikk på den himmelpeikande kòsten. Far er nøgd med det me har gjort. – Der, seier han, – der står bortimot to månadars varme. Då hender det. Eit lite knepp kan høyrast. Eit 14
69470 Eit spor til endes – s. 14
01.07.2026 09:29
ganske lite knepp frå den store kòsten. Så veltar han bakover, fell over seg sjølv. Kvar stokk me har reist, går over ende, dei grove to meters buttane og dei lange, tynne som stod dobbelt så høge. Eit langsamt fall og eit dempa bulder. Me seier ikkje eit ord, blir mest som nomne, så går me til kòsten, står attmed han og ser på den sørgjelege røysa av stokkar. Far seier eit ukristeleg ord, eit som må skjera Herren i øyra. Det er neppe klokt. Herren set nok ikkje pris på å bli tirra. – Kvifor datt han? spør Ådne. – Fordi nokon gløymde å støtta han opp bakfrå, seier far. – Du reiste stokkar i han, du òg, svarar Ådne. – Me går heim, seier far. Mor merkar med det same me kjem subbande inn, at humøret er ringt. – Kva hende? spør ho. – Det som hende, seier far, – er at me skal til Amerika. Me reiser i morgon. Han seier iblant det når ting har gått skeis. Mor ser skrått på meg og skjønar av smilet mitt at skaden neppe er uoppretteleg. – Det finst verre stader, seier ho, – så lenge du tek meg med.
69470 Eit spor til endes – s. 15
01.07.2026 09:29
69470 Eit spor til endes – s. 16
01.07.2026 09:29
1893
69470 Eit spor til endes – s. 17
01.07.2026 09:29
69470 Eit spor til endes – s. 18
01.07.2026 09:29
Kapittel 3
Ein lengt eg kjenner
Eg ser ho springa fiskebein oppetter den hardtrakka brauta framfor meg. Det er tidleg morgon, og me er her alle fjorten, alle frå Ådneram, Suleskard, Sirekrok og dei andre gardane, alle me som går på skule på Fidjeland desse to vekene i februar. Allereie fyrste skuledagen trakka og spadde me bakken utanfor huset til hestehandlar Jørgen Fidjeland til ein fullgod hoppbakke. Ovarennet svingar seg øvst rundt to bjørker, men så rettar det seg fint nedetter mot hoppet, og sjølv om det er slakt, gjev det oss godt med fart. Unnarennet er styggbratt like under hoppkanten, det manglar kul og flatar av omkring der me brukar å landa. På kvart av hjørna på hoppet har me sett grøne einerkvistar. Theoline spring opp motbakken for å nå eit siste hopp før skuledagen byrjar. Om ikkje lenge kjem han til å ropa oss inn, skulemeister Bertheussen, me kjenner det på oss, det ligg liksom og ventar, men enno er ingenting for seint. Den lange, raudbrune fletta dansar ho over smalryggen. Stega hennar er lette og kjappe, nett som når ho spring frå stein til stein langs Vatne19
69470 Eit spor til endes – s. 19
01.07.2026 09:29
dalsåna om somrane. Sjølv fylgjer eg. Eg fylgjer ho like lett. Aslak, den yngste av Sirekrok-brørne, slepper seg ut øvst i ovarennet, bøyer seg så djupt at haka hans mest rispar i snøen. Blikket stivt festa på hoppkanten og munnen berre ein tynn strek. Han kjem gjennom svingen rundt dei to bjørkene og stryk tett forbi oss. Eg snur meg og ser han ta fråsparket og at han flyg høgt, flaksar med armane. Det blir langt. Det blir mest alltid langt når Aslak trør til. Men han fell i landinga. Skia hans skyt ut til begge sider, og han tumlar kast i kast der nede. Torfinn, som måler lengdene, gjev ikkje ved dørene og forkynner ljomande at hoppet ikkje gjeld. Aslak set seg opp og protesterer hissig. – Eg stod minst to skilengder etter landinga, gaular han. Men det er nyttelaust. Me såg alle at han stupte med det same. Theoline og eg spring dei siste stega til topps. Ho smett til sides og står i tverrsporet øvst i ovarennet, sender meg eit blikk og smiler. Kvifor veit eg ikkje. Kan henda fordi eg heldt fylgje heile vegen opp. Ho dreg av seg vottane, set seg på huk og stryk med fingrane over vidjene og over lêrreimane og skoa. Eg har sett ho gjera det mange gonger før. Som vil ho kjenna etter at dei verkeleg er stramma og festa som dei skal, eller vera sikker på at dei verkeleg finst til. Eg har sett ho gjera det slik med mange slag snøringar og snorer, med sokkeband og skolisser og med sine eigne fletter, stryka fingrane over dei, netthendt og djupt i eigne tankar. Ein av hennar yndigaste vanar. Ein dag skal eg laga ei liste. «Theolines yndige 20
69470 Eit spor til endes – s. 20
01.07.2026 09:29
vanar». Eg har talt etter. Eg minnest kvart punkt eg skal ta med. Sytten yndige vanar. Ho rettar seg igjen, tek på seg dei raude vottane, dei ho strikka sist haust, og brått set ho utfor. Ho stakar tre gonger, kastar frå seg stavane, slenger armane bak på ryggen og bøyer seg djupt. Eg ser ho knyta hendene i einannan og at ho gjer seg så lita ho kan. Fråsparket kjem brått og resolutt. Ho skyt ut frå hoppkanten, og eg ser ho flyga over tomrommet under seg. Nedslaget blir djupt, ho tek nedi med eine handa, støttar seg bak, er nær ved å falla, men greier seg, held seg på føtene og reiser seg igjen. Ho renn ut på flatmark og tek svingen som avrundar det heile. Så blir ho ståande og sjå oppover og venta på at Torfinn skal ropa ho lengda. Han flyttar på kvisten som er hennar. Han har fjorten forskjellige kvistar og pinnar å halda styr på, ein for kvar av oss, inkludert seg sjølv. På sju meter har han lagt eit fast merke i snøen, ei kvista bjørkegrein, og ut frå den brukar han ein stav og sin eigen arm for å finna rett lengd til hoppa. Han måler samvitsfullt, snur seg så ned mot Theoline og ropar: – Ni og ein kvart meter! Det er lengst til no. Det lengste hoppet så langt i år. Eg ser ho smila, ikkje at ho jublar eller ropar eller gjer seg til, slik me gutane ville gjort, berre at ho smiler og spring til sides og er lukkeleg.
69470 Eit spor til endes – s. 21
01.07.2026 09:29