Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 1
1
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 3
Benedicte Maurseth
Å VERA INGENTING Samtalar med spelemannen Knut Hamre
Samlaget Oslo
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 4
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 5
Til min meister, i audmjuk takksemd
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 6
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 7
Innhald Gjer ein annan mann ei beine 9 Føreord av Jon Fosse 11 Ein felepoet veks opp 15 Dette eine kryss 17 Hord, hard, anger, angre, angr, Hardanger 20 Meister-og-elev-lina i Granvin 45 Meisterens meistrar Ei læretid tek form – Anders Kjerland 49 Andre læremeister – Bjarne Herrefoss 69 Tredje læremeister – Olav H. Hauge 84 Arkivering i rennande vatn 97 Meister og elev 109 Å vera ingenting 137 Fingeravtrykk i spelet 143 Eit lyftande spel 155 Om musikk som lækjedom 163 Om å vera sann mot kunsten 175 Scenisk angst og angst for angsten 180 7
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 8
Elevar av Knut Hamre Annlaug Børsheim 195 Turid Spildo 200 Frank Henrik Rolland 206 Åse Teigland 212 Etterspel 218 Nokre biografiske fakta om Knut Hamre 221 Musikktilråding 225 Nokre ordtydingar 229 Litteratur og kjelder 233 Notar 236 Biletliste 237
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 9
Gjer ein annan mann ei beine Han kom or fjellet, skulde heim, fekk føring ifrå Osa ut til Øydvinstò. Og han var raust og baud betal. Men Osamannen var ikkje fal. Eg vil betala; eg kan ikkje nå deg med ei beine att. So gjer ein annan mann ei beine då, sa Osamannen, og skauv ifrå. olav h. hauge
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 10
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 11
Føreord Knut Hamre er fødd i 1952, eg er fødd i 1959. Knut Hamre voks opp i Granvin, eg voks opp i Strandebarm. Aldersskilnaden er ikkje den største, og avstanden mellom Granvin og Strandebarm, mellom Folkedal og Fosse, er heller ikkje den største. Ikkje i kilometer. Men for ein avstand det likevel var i kultur. For i Granvin var hardingfelemusikken høgst levande då Knut voks opp, i Strandebarm fanst han ikkje til då eg voks opp. Eller om han det gjorde, så aldeles i løynd. Det er ikkje heilt til å skjøna. Eg vart tidleg svært oppteken av musikk. Og eg tok til den musikk eg visste om, og det var ikkje hardingfelemusikken, det var den angloamerikanske rocken. Eg spelte frå tolvårsalderen av gitar, time etter time, slik òg Knut Hamre spelte hardingfele time etter time i sine seine barndomsår. Og vi var vel begge på om lag på same alder då vi for fyrste gong spelte til dans. Eg spelte rock og annan angloamerikansk musikk i eit guteband, han spelte hardingfele i ein lang og gjæv lokal tradisjon. Skulestyraren i Strandebarm på den tid høyrde meg ein gong spela gitar og meinte at eg hadde talent, han meinte at eg burde byrja å spela fiolin, han tok det opp med foreldra mine, og ein dag kom ein kar, eg trur han 11
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 12
hadde noko å gjera med kulturarbeid i Kvam herad, oppom heime med ein fiolin, ei stemmefløyte og ei lærebok i fiolinspel. Noka opplæring var det ikkje snakk om. Ver så god. Gå i gang. Sjølvsagt klarte eg ikkje eingong å læra meg å stemma fiolinen. Og verda gjekk nok ikkje glipp av så mykje fordi eg i sekstenårsalderen heilt gav meg med musikken og om lag på same tid gjekk over til skrivinga. Men eg skulle sant å seia ha ynskt at eg hadde kasta bort alle dei timar, og all den iver, på slåttar frå Hardanger i staden for på etteraping av helst amerikanske tekstar og songar (eg, vi, høyrde på plater og skreiv av tekstar, og lærte oss å spela songane best vi kunne – det var på litt av ein engelsk, det kan eg lova). Kvifor vart det slik? Bestefar min, Olav Kr. Fosse (1896–1969), som budde i huset nærast huset der eg voks opp, vart mykje nytta som kjøkemeister i mange år, i den tid då det var tredagars bryllaup i Hardanger. Og han reiste ofte kringom til bryllaup med ein granne som var spelemann, Peder Haukås (1898–1974). Han minnest eg frå oppveksten. Men at han spela hardingfele, at nokon fortalde meg det, nei, ikkje eitt ord kan eg minnast om det. Derimot kan eg godt minnast far min fortelja om ein annan spelemann bestefar min også ofte var i bryllaup saman med, det var Bonden (Anders Bonde, 1850– 1936), frå Valdres komen, som i barndomen til far min budde i næraste huset nedom vegen, eit strandsitjarhus 12
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 13
nesten heilt nede i fjøra, han var «storspelemann», seier far min, Kristoffer Fosse (1929–), og fortel om då han som liten gut sat på fanget til bestefar sin og lydde på medan Bonden spela «så mjukt og klårt». Og så, då eg voks opp, var alt borte. Skulle hardingfela og musikken hennar gløymast? Gøymast bort? Løynast? Kva var det som skjedde på dei tider? Det tok mange år før rikdomen i hardingfelemusikken opna seg for meg. Det var vel fyrst då det ville seg slik at eg ein gong for no ganske mange år sidan skulle lesa opp saman med Håkon Høgemo, at instrumentet og denne heilt eigne slåttemusikken kom meg så nær at han opna seg for meg. Hadde denne musikken, og dette instrumentet, funnest til i fleire hundreår, nettopp i det området der eg voks opp, utan at eg hadde fått vita om det? I så fall kvifor? Kva hadde skjedd? Seinare har eg helst lese opp, før eg til sist heilt gav meg med opplesing, saman med ein spelemann, med Håkon Høgemo, ja, men òg saman med Knut Hamre og Benedicte Maurseth. Eg har som vorte ført inn i hardingfelemusikken av desse tre. Og for meg har samværet med Håkon, med Knut og Benedicte, opna opp ei ny musikalsk verd, men det har òg gjeve meg så mange innsikter, i liv og kunst ålment. Det er for meg påfallande kor mykje som er sams for kunsten, anten det no er musikk eller litteratur. Alt det viktigaste er sams. Og mangt og mykje av det er Benedicte og Knut innom i Å vera ingen13
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 14
ting, slik at fleire no kan få del i det, gjennom desse samtalane mellom meisterspelemannen Knut Hamre og hans elev gjennom mange år, den framifrå felespelaren Benedicte Maurseth. Og samstundes får ein innsyn i korleis ein gammal musikkultur blir redda inn i ei ny tid ved at skikken med tradering frå spelemann til spelemann går over til tradering gjennom offentlege musikkskular og andre utdanningsinstitusjonar. Det er ei stor endring i folkemusikktradisjonen, men noko måtte gjerast, det er min eigen oppvekst eit godt døme på, og at noko vart gjort, dokumenterer Å vera ingenting på beste vis. Jon Fosse
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 15
Ein felepoet veks opp 1962 | Knut Hamre kakkar på døra til naboen heime i Folkedal i Granvin. Han er ti år gammal og står der med felekassen i handa. Han er ikkje boden nokon stad. Men han kakkar og kakkar på dei dørene han finn der i den vesle grenda, med sine små gardar, hus og røykstover, og som strekkjer seg opp og innover frå Granvinsfjorden i retning Voss. Han må det. Han må spela fele. Til seg sjølv og andre. Om det høver eller ikkje, det er det same! For han må spela. Å spela er som å anda, og det er det einaste som gjev meining. Spelet lyfter Knut og lyfter alt anna som trengst å lyftast. Og Knut veit ikkje kvar denne trongen kjem frå. Han speler heile dagen, før han går på skulen, i friminutta og etterpå. Han gløymer å eta og sova og kjem med altfor stor regnfrakk og støvlar i skulen, medan medelevar spring barbeint i solskinet. Naboen opnar døra. Ser at det er Knut-en, atter ein gong. Men han får koma inn, og han speler til dei i stova der, slått etter slått. Slåttar han har lært seg frå radioen, av faren Knut J. Hamre eller mora Marta Hamre, eller hjå alle dei andre naboane som speler lite eller mykje, og som har ei fele liggjande. For slik er det i Folkedal der Knut veks opp. Det same i grendene kring Kvanndal og 15
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 16
Eide i Granvin. Alle speler. Knut speler frå seg og får varm takk og eit glas ripssaft av nabokona. Så sender dei han heim att med fela, men også med grammofonspela ren deira, og LP-ane med heltane til Knut: Halldor Meland, Ola Mosafinn og Eiliv Smedal. Viss ikkje vert han sitjande hjå dei resten av dagen. Knut går heim og er i himmelen. Livet til Knut Hamre kjem i hovudsak til å dreia seg om to ting: Å spela og å læra vidare spel til komande generasjonar. På båe område er han framifrå. Knut er ein felepoet, med eit djupt nærvær, samstundes borte. Ein meister og eit ingenting. Stille. Klok. Raus. Og han er ein stilskapar, som diktar og formar nye slåttefar, saman med det gamle klingande landet kring seg. I dag vert han rekna for å vera ein av dei fremste utøvarane på hardingfele i norsk folkemusikkhistorie.
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 17
Dette eine kryss 1990 | Det er seint om våren. Eg er 8 år og går inn på hotellkjøkkenet heime på Maurseth. Ut glaset ser eg skule bussen snu på tunet og køyra nedover att til Eidfjord. Folk i kvite kokkeklede går snøgt kringom i kjøkkenet og heller fleire titals nysteikte reinsdyrkarbonadar over i enorme fat. Alt er stort på hotellkjøkken; kjelane, steikjespadane, spanna med tyttebærsyltetøy. I handa har eg ein kvit lapp frå musikkskulen. Eg kan få velja meg eit instrument om eg vil læra å spela noko, og eg kan få byrja alt komande haust. Mor mi stoggar litt opp i reinsdyrkarbonadesteikinga og ser på lappen: gitar, piano, korps, hardingfele, orgel med meir. Det er mange valmogelegheiter. «Kanskje du skal ta hardingfele, i og med at det er eit instrument herifrå, frå Hardanger?» seier mor mi. Eg er ikkje sikker på om eg heilt veit kva ei hardingfele er. Men eg skriv eit tydeleg kryss på «hardingfele» og legg lappen attende i skulesekken. Så går eg ut og syklar, for endeleg er snøen smelta heime på dei få vegane som finst der høgt til fjells. Hausten etter byrja eg i lære hjå min læremeister Knut Hamre. Ei læretid som har vart i 24 år. Og som framleis held fram. 17
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 18
Meister og elev. Knut Hamre og Benedicte Maurseth i 1994. Maurseth var elev pĂĽ musikkskulen i Eidfjord.
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 19
Meister og elev. Maurseth har vore Knut Hamres elev i 24 ĂĽr samanhengande.
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 20
Hord, hard, anger, angre, angr, Hardanger «… aldrig hørt noget Felespil der har gjordt saadant Indtryk paa mig (som) Hardangerspillemændene har gjordt»1 2012 | Raude varselskilt helsar meg på rekkje og rad langs bilvegen når eg nærmar meg Hardanger. Dei står der og minner ein på at det kanskje er lurt å gira ned. Bratte og svingete vegar ventar. Frå fjella over deg, alt etter kva årstid det er, kan laust berg, snø eller is ramla ned og ta livet av deg kva tid som helst. Det er det same om ein kjem frå nord, sør, aust eller vest. Entrar ein Hardangerfjorden, gjer ein det eigentleg på trass. Eg er på veg i bil frå Bergen til Hardanger denne tidlege julimorgonen, nærare bestemt Granvin. Der skal eg møta min meister Knut Hamre. For sjølv om det har gått mange år sidan eg slutta å ha undervisning med Knut gjennom ulike utdanningsinstitusjonar, møtest me enno jamleg for å spela. Stundom lærer eg nye slåttar, andre gonger friskar eg opp att gamle. Men som oftast er speletimane reine samtalar; om uttrykket, tonen, fargane, om den forbaska sceneangsten, det snikande egoet, augneblinken og om den lækjande musikken. Det sluttar visst aldri. Det eg har lært mest av, er å samtala med min meis20
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 21
ter. Kanskje om det same temaet, år etter år. «Meisterog-elev-forholdet handlar ikkje om eksamen og avslutningar», minnest eg Knut sa ein gong. Det er slik. Fungerer det, kan det vara livet ut. Men akkurat i dag skal me ikkje spela slik me plar. I staden skal me vitja alle stadene der det har budd spelemenn i Granvin opp gjennom historia. Eg har lenge ynskt meg dette, å stå i tunet deira, sjå landskapet dei har sett, trakka i deira far. For i folkemusikksamanheng er Granvin eit slags Mekka. Der går meister-og-elev-tradisjonen på hardingfele i ei ubroten line frå 1700 og fram til i dag. Bygda er ikkje åleine om dette i Hardanger, Ullensvang herad står òg sterkt i så måte. Og meister-og-elev-tradisjonen finst eigentleg overalt der det har vore spelemenn i Noreg. Likevel kan det seiast at Granvin står i ei særstilling, mykje på grunn av den ubrotne lina av kunnskapsoverføring, men også på grunn av mengda svært framifrå slåttar og spelemenn. Og i dag skal eg få sjå med eigne augo det eg er vorten fortald sidan eg var ei lita jente, og som nærast er eventyrleg for meg, at Knut Hamre kunne gå omtrent kvar som helst i Granvin for å læra seg ein slått når han ynskte det i oppveksten på 1960-talet. For spelemenn var det om lag på kvart eit bruk i bygda då. Og på basarane, til dømes, hadde dei utlodding av feler framfor kaker, minnest eg Knut fortelja. Slik var det i alle fall ikkje i min eigen oppvekst, tenkjer eg idet eg køyrer ned Tokagjelet rett før ein kjem til Norheimsund. Korkje 21
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 22
heime eller i heimbygda mi Eidfjord var hardingfele eller folkemusikk noko som interesserte folk, med nokre få unntak. Eigentleg er det uforståeleg at eg framleis speler hardingfele. Eg, som ikkje kjem frå noka folkemusikkslekt der alle speler og dreg på kappleik, og som ikkje hadde noko nærliggjande folkemusikkmiljø å stø meg til i oppveksten. Og som lenge og trufast nekta å spela på allslags jole- og sommaravslutningar i musikkskulen eller å reisa på kappleikar, kurs og øvingar i spelemannslaget, trass i Knut sine varlege oppmodingar. Alt slikt gjorde eg knapt før eg kunne køyra bil sjølv. Lenge visste eg ikkje eingong kven læremeisteren min eigentleg var, sjølv om somme sa til meg at «eg måtte vita eg var umåteleg heldig som fekk gå i lære hjå sjølvaste Knut Hamre». Dei få gongene eg var på folkemusikkstemne før eg kom i tjueåra, vart eg forundra over korleis somme kviskra og såg etter Knut om han gjekk forbi dei, eller korleis heile lokalet plutseleg kunne verta stilt berre Knut tok opp fela og spelte litt. For meg var han jo berre Knut. Så kvifor heldt eg fram med å spela alle desse åra? Eg skjønar det ikkje heilt sjølv. Faktisk kjennest det heile ut som ein stor slump; frå den gong eg kryssa ut «hardingfele» på musikkskulelappen, til no dei seinare åra då eg ironisk nok har livnært meg som hardingfelespelar på heiltid. Svaret ligg nok i den fantastiske musikken, i Knuts smittande og endelause lidenskap til spel og i mi lukkelege einsemd med 22
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 23
fela. Gjennom ein tidlaus musikk fekk eg vera i ein tidlaus stad. Kor heldig eg var som fekk høyra felespel på eit slite klasserom, ein gong i veka, midt i skuletida. Og slik forsvinna inn i noko annleis og vakkert, men likevel attkjenneleg, som eg truleg inst inne intuitivt hungra etter. Knut kunne stundom seia uvanlege og tåkete ting på speletimane, som at «eg var eit ingenting», eller at «fela er ei forlenging av hjarta og bogen ei forlenging av handa». Men nettopp fordi Knut aldri gav eitt, men mange svar, slutta eg aldri å stilla spørsmål. Knut er eit paradoks. Eg har mange gonger gått frå speletimen som eit stort spørjeteikn. Samstundes kjende eg meg alltid betre og tryggare når eg gjekk ut, enn når eg gjekk inn, og slik er det enno. Knut har alltid tillate meg å vera ein skeiv bokstav. Som då eg i tidleg ungdomen, og eigentleg no også, berre ville læra meg alle dei rare og vakre felestilla me har i Hardanger, og gjera alle danseslåttar om til lydarslåttar, slik at tonane fekk tid til å syngja. All form for lagspel og dansespel var håplaust for meg som heller ville måla fram klangar og spela små dikt. «Ein meister som ikkje kan bukka for eleven sin, kan ikkje bukka til Buddha», seiest det i zenbuddhismen. Knut har samtala om fridom i musikken og om likeverd mellom meister og elev så langt attende eg kan hugsa. Men det er ikkje sjølvsagt at ein 23
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 24
meister er slik, i den ævelege balansen kvar og ein som står i ein lang tradisjon, må finna mellom plikta, vidareføringa og kunstnarskap. Det har ikkje vore like lett for Knut som for meg, veit eg, då han i oppveksten røynde eit enormt press til å taka vare på tradisjonen frå Hardanger, som ein av dei få, om ikkje den einaste ungdomen som verkeleg synte talent på hardingfele på dei tider. Og difor rekna mange han som den «einaste arvtakaren» frå Hardanger på 1960- og 1970-talet. Men kva som eigentleg er forklaringa på at eg i slutten av tenåra vart hekta, ja, aldeles oppslukt av felespel, utanom at eg hadde knekt ein del musikalske kodar, så klårt, greier eg ikkje å seia med ord. Eg har berre spelt. Det kjennest naturleg og naudsynt. Men kanskje det også har noko med at ein aldri vert ferdig med slåttemusikken? For til liks med Knut som alltid gjev mange svar, gjev også slåtten mange svar. Det er ein vakker, nærast magisk og kompleks musikk som gjev ein noko å elska og bryna seg på eit heilt liv. Vegen vidare ned Tokagjelet er skarp. Eg bremsar, girar ned i andre gir og svingar nedover bakkane. Den mørke og gråe disen oppe frå gjelet lettar umerkeleg, og det grøne landskapet tek over. Eg har lese om namnet Hardanger og dei tidlegare gammalnorske orda som angr, angre, eller hordernes anger. Det tyder noko slikt som eit smalt, inneklemt strøk som ligg ved botnen av ein fjord. Eg entrar Norheimsund og ser at namnet er 24
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 25
logisk. Og medan eg kjenner på korleis desse gammalnorske orda kling i munnen, kan eg ikkje lata vera å koma på komponisten bak Hundrad folkatonar frao Hardanger, Geirr Tveitt, som budde her, og som elska folkemusikk, naturtoneskalaer og kvarttonar. På nutane litt i det fjerne kan eg skimta raude og kvite «monstermaster». Det andre som møter meg, er bedehus. Eg har mange gonger sagt, med eit glimt av ironi, at bedehusa sluttar i Hardanger der spelemenn, epletre og sideren tek over. Påstanden er mangelfull, så klårt, då det neste eg ser, er rader med velhaldne epletre. Men spelemenn har dei ikkje hatt like mange av her som i mange andre bygdelag lenger inne i Hardanger. Kvite bubilar med tyske køyreskilt passerer meg medan eg ser på kvite bedehus og tenkjer på korleis rollene og statusen til spelemannen har endra seg opp gjennom tidene. Frå å vera den som var nærast heilag, som folk var avhengige av om ein skulle gifta seg eller jordfestast, som skapte høgtid og mystikk, dans og suggesjon så langt attende i tid me veit hardingfela har funnest til. Frå dette til å verta eitt av symbola på syndig trong og åtferd på midten av 1800-talet, då pietismen med haugianarane i front herja med mange bygdefolks samvit. Mange spelemenn kasta bogar og feler på bålet og falda hendene i staden. Men annleis gjekk det då dei på den øvste kulturelle rangstigen i Noreg, som til dømes meisterfiolinisten Ole Bull (1810–1880), bestemte seg for 25
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 26
at bygdekulturen, med Torgeir Augundsson (Myllarguten, 1801–1872) som eit av symbola, skulle vera med å påverka Noreg si sjølvkjensle mot ei unionsoppløysing med Sverige. Somme kalla då plutseleg slåttemusikken for «nasjonalspel» og bunaden for «nasjonaldrakt». Men den eldste slåttemusikken som rull, gangar, springar, lydar- og brureslåttar heldt spelemenn på å gløyma bort på desse tider i Hardanger, fordi tidas moderne danseformer som vals, marsj, reinlendar og hamborgar hadde teke over i stor grad, samla kalla for gammaldans. Vestmannalaget skipa difor til den fyrste Landskappleiken i Bergen i 1896, i von om å gje den eldste slåttemusikken ny status i Noreg. Edvard Grieg sat visstnok klappande på fyrste benk medan spelemennene kappast. Så tok det nasjonale litt vel overhand for mange i Noreg på 1930- og 1940-talet. Og somme hevdar det er ei av forklaringane på kvifor folkemusikken fekk li i den grad han gjorde på 1950- og 1960-talet. Spelemenn og folkemusikk generelt ramla langt ned på rangstigen då, medan The Beatles og annan angloamerikansk musikk ljoma ut høgtalarane på bygdene. Men så, utover 1970talet, kom den «grøne bølgja» der nynorsk, jordbruk, folkemusikk og dialektar igjen skulle heidrast og dyrkast, truleg påverka av Noregs nei til medlemskap i EF (EU) i 1972. Og sidan 1970-talet har det berre gått oppover for norsk folkemusikk, med rekruttering og ulike og varierte arenaer å framføra musikken på. Han er dessutan vorten 26
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 27
til ein akseptert og inkludert sjanger i lik grad som til dømes jazz, rock og klassisk musikk. Likevel er folkemusikken vår i dag generelt ein undergrunnsmusikk samanlikna med tida fram til 1950-talet. Då var folkemusikken framleis bruksmusikk og den musikkforma som tilhøyrde kvardagen i mange bygdelag. Det einaste som verkeleg er nytt i desse tider, og som skil seg frå tidlegare i folkemusikkhistoria vår, er alle kvinnene som no også utøver folkemusikk. Og det er ikkje lenger politisk korrekt å seia spelemann, men heller det kjønnsnøytrale felespelar.
vestlendingen Kvite bedehus forsvinn gradvis i bilspeglane mine medan eg køyrer mot Øystese og set på ein CD med slåttemusikk frå Hardanger. Ordet slått er den vanlege nemninga på eit folkemusikalsk stykke musikk, som til dømes gangar og springar. Sjølve ordet «slått» kjem av å slå, noko som peikar mot at slåttemusikken opphavleg vart «slått» med plekter eller med fingrane før bogen vart vanleg å bruka. Eg har høyrt mange seia at slåttemusikken er ei utilgjengeleg musikkform. Men det er ikkje rart at det vert oppfatta slik for somme, om ein tenkjer på kor totalt annleis ein slått er i form og struktur, med sine vek, gjentakingar og uvanlege rytmikk og tonalitet, enn det meste 27
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 28
me elles høyrer av meir sekvensert musikk i dag. Slåttemusikken krev av deg som lydar. Han har sine eigne reglar, slik ein indisk raga har sine og bluesen sine att. Eg vinkar inni meg idet eg passerer huset på Vallandshovden, der meisterspelemannen Halldor Meland (1884–1972) budde sine siste leveår. Halldor Meland kom eigentleg frå Ullensvang herad, var ein stor kunstnar og ein av dei få som før den andre verdskrigen kunne livnæra seg av konsertspel. Han hadde eigen impresario og reiste kring i Noreg, Danmark og Sverige og heldt konsertar. Den stolte og krasse Meland snudde opp ned på mykje av slåtterepertoaret frå Hardanger og skapte både debatt og ein ny spelestil. Makelaus var han, og eg kjem på at Knut Hamre fortalde meg om den gongen han møtte Halldor Meland heime der, saman med spelemennene Anders Kjerland og Jens Amundsen. Knut var fjorten år då og hadde spelt for sitt store musikalske førebilete så godt han greidde. Etterpå vart Halldor Meland stille, tok den aldrande bogehanda si opp mot Knut og klappa han varleg nokre gonger på hovudet. Seinare fekk Knut høyra at Halldor hadde sagt med bygdefolk: «Eg håpar hardingane tek vare på den guten.» I Hardanger-repertoaret finn ein alt frå stutte, korte til meir detaljrike og utbygde slåttar. Eg nynnar på slåtten Vestlendingen, komponert av Halldor Meland, medan eg svingar meg vidare innover langsmed fjorden. Slåtten er 28
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 29
Halldor Meland i Ă…lesund i 1918.
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 30
mektig i karakteren. Stolt. Medviten. Og med eit poetisk slør over seg. Var det slik Halldor såg vestlendingen? Slåttane frå Hardanger vert ofte omtala som lyriske. Kva er det som gjer at me føler at me kan seia at noko er felles for ein musikkstil i eit større geografisk område? Korleis har me kome fram til denne felles poesien over så mange generasjonar med spelemenn? Og kva er det som gjer at eg finn ein gjenklang, som i eit slags møte med ein gammal slektning, i ein musikk som vart laga for fleire hundre år sidan? Kvifor held me fram med dette? Er det noko som er felles også for vestlendingen? For hardingen? Dei må ha vore forbaska stae iallfall, tenkjer eg idet eg bøyer meg fram mot rattet og kikkar opp for å få eit glimt av ein fjellgard som ligg åleine høgt oppe i fjellsida. På avstand ser garden berre ut som ein liten flekk. Her klamra dei seg fast i den bratte fjellsida på leit etter sola. For eit slit det må ha vore. Det er som å sjå ei løvetann tvinga seg fram i ein sprekk på asfalten. Likevel finn ein teikn til liv og busetjing attende til den yngre steinalderen i Hardanger, og mange av gardane kjem frå mellomalderen, trass i at det aldri har vore god nok matjord til alle. Difor har mange hardingar emigrert eller måtta driva med anna verksemd i tillegg til gardsarbeidet, som sildefiske, handel, skipsfart, trelast eller handverksarbeid. Eg stoggar på raudt ljos og må venta for å koma vidare over den einvegskøyrde Fyksesund bru. Eg ser på 30
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 31
fjorden, som alltid har vore ei slags hovudpulsåre i Hardanger. Alle vatna, elvane, fossane og alt det uendelege regnet som kjem ned, munnar til slutt ut i Hardangerfjorden og medverkar til ei konstant rørsle. Ei rørsle i folk. Og ei rørsle i impulsar. Eg ser nordvest der eg står, inn mot sidefjorden som endar med Botnen inst i Fyksesundet. Før bilvegane tok overhand, var Botnagrenda eit levande bygdesamfunn. Fjorden var motorvegen; fyrst med segla, så med dampskipa, og sjølvsagt med mindre trebåtar til kvardagsbruk. Med fjorden kom nok også kunnskapane om instrumentmakeriet til Hardanger. Eg vil tru at Bergen må ha vore avgjerande her, som Noregs største by fram til 1830-talet, og den fremste handelsstaden sidan dei hanseatiske kontora opna på 1350-talet. Dessutan hadde Bergen lenge monopol på handel med Hardanger. Den eldste hardingfela me har og kjenner til i dag, er den vidgjetne Jaastad-fela, datert 1651 og signert Ole Jonsen Jaastad (1621–1694) frå Ullensvang herad i Hard anger. Men dei i Noreg som tvillaust har hatt svært mykje å seia for utviklinga av hardingfela, før felemakarar i Telemark gradvis tok over på 1800-talet, var Isak Nielsen Skaar (1669–1759) og sonen Trond Isaksen Flate bø (1713–1772). Båe budde på Botnen, berre ein snartur med båt frå her eg sit og ventar. Handverket og tonen i instrumenta deira er framifrå og er noko av det beste av hardingfeler eg har spelt på i mitt liv. Verksemda til Isak 31
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 32
og Trond var stor og omfattande. Og det seiest at Trond var blant dei aller rikaste på heile Vestlandet då han gjekk bort. I dag veit me også at både Isak og Trond, dessutan felemakarar i Bergen, laga klassiske fiolinar også i tillegg til hardingfeler. Og det eldste eksisterande eksemplaret me har av ein norskbygd fiolin, er det Trond Isaksen Flatebø som laga, datert 1764. Denne fiolinen dukka plutseleg opp att i København for nokre få år sidan, og eg vaknar brått opp frå mi lange tankerekkje av kraftig tuting. Bak meg har det samla seg opp ei lang rad med bilar den korte tida eg har venta på grønt ljos for å kryssa brua.
granvin Eg kryssar brua og tenkjer på at mykje av slåttemusikken vår truleg er langt eldre enn sjølve hardingfela. Den eldste hardingfelespelemannen det er sikre kjelder om i Hardanger, er Askjell Brattespe (1722–1807) frå Ullensvang herad. Men at det fanst spelemenn, som kanskje spelte noko anna enn hardingfele, føre han, er det liten grunn til å tvila på. Forsking dei seinare åra tyder på at det fanst ulike feletypar i Hardanger-området også før Jaastad-fela kom til. På Voss Folkemuseum finst det eit lite feleskrin datert 1512, til dømes. Elles veit me også frå norrøn litteratur at folk spelte på mellomalderinstrumenta fidel og rebekk både i Bergen og andre stader i 32
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 33
Noreg, truleg fram til 1500-talet. I sakefallslister frå Ullensvang frå 1625–26 finn ein også fylgjande døme: «Kristi Suermingsdatter blef beliggen af en ved navn Jens Spillemand ok han ehr rømt.» Eller frå Kinsarvik i 1631: «Gunille N. Blef beliggen af en landstryker ok skjelm, nemlig spillers, ok han er rømt.» Spelemennene stakk visst av på dei tider om det var for mykje ståk, skjønar eg, og omsider møter eg på kommunevåpenet til Granvin langs bilvegen. Det er sjølvsagt eit bilete av ei hardingfele på det. Kjenner ein musikkhistoria til bygda, er det eit høgst naturleg val. Granvin ligg inst i Granvinsfjorden, ein eigen fjordarm nordaust i Hardangerfjorden. Staden liknar på dei fleste andre småbygder i Noreg med si einsame kyrkje, nokre bustadfelt, gardar, ein nedsliten bensinstasjon og eit samvirkelag. Dei fleste som ferdast på vegane her i dag, køyrer nok fort forbi, om det ikkje er ein slått dei er ute etter. Her snudde bilvegane opp ned på eit tidlegare knutepunkt i Hardanger. Og kva som gøymer seg av imponerande kulturarv i om lag kvart eit tun og på kvar ein hammar i heile bygda, er løynt for dei fleste. Skogen har vore ein viktig livbergar for Granvin i fleire hundre år. Her var det eldste og mest framståande sagbruket i Hardanger i drift alt i 1653. Då dampskipsfarten etter kvart overtok for seglskipsfarten frå midten 33
Ă… vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 34
Eide, sentrum i Granvin pĂĽ slutten av 1800-talet.
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 35
av 1800-talet, hadde Eide, sentrum i Granvin, ei viktig og stor handelsverksemd med sambandsline både til Bergen, Haugesund og Stavanger. Dessutan gjekk hovudvegen mellom Voss og Hardanger gjennom Granvin. Turisttrafikken vart også stor frå slutten av 1800-talet. Mellom anna gjekk det direkterute frå Newcastle i England til Granvin. Men den fyrste verdskrigen var med på å stogga alt dette sakte, men sikkert. I Granvin har min læremeister Knut Hamre budd om lag heile sitt liv. Og i dag skal me vitja alle stadene i bygda der det har budd spelande folk. Rett før eg kjem til ferjeleiet i Kvanndal, vinkar eg igjen inni meg opp til garden Håstabø, der spelemannen Ola Håstabø budde ein periode. Ei eldgammal eik står ved vegen og er vegvisar der ein går opp. Eg har vore der mange gonger før, både saman med Knut og åleine. Berre for å vera litt saman med Ola Håstabø, på eit vis. Ola Håstabø var ein poet på hardingfela og komponerte og forma ei mengd slåttar. Alle detaljrike, suggererande og lyriske. Han var blant dei mest omtykte spelemennene frå Hardanger, men livnærte seg i all hovudsak som skreddar. Gravsteinen hans finst ikkje lenger, men faktisk vart han gravlagd ved sida av ein annan stor spelemann og sambygding, Lars Røynstrand (Halte-Lars). I nekrologen eg har lese om han, står det:
35
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 36
«Daa kunde han Ola ha noko på hjarta han liksom vilde ha sagt, og det laut fela hans bera fram. Daa tonte rull og springar (fjordaslåttar av dei aller bedste) so sant so fint med so rein tone, med slik kraft og finleik um ein annan at eg gløymer det seint.»2 I Kvanndal køyrer eg inn ved eit lite, raudt hus. Her har Knut og kona hans, Aud, budd nokre år no, etter at den eldste dottera deira overtok småbruket i Folkedal, 5 minutts køyring frå Kvanndal. Ola Håstabø budde også i dette raude huset ei tid. Dessutan brorsonen hans, Sjur Håstabø, også kalla Nolten. Storspelarar som Nils Rekve og Ola Mosafinn frå Voss har vore på vitjing her, og det same har telemarkingane Ola Bergsland og Flatlandane, Halvor, Hans og Ola Flatland. Det er berre rett og rimeleg at Knut no også bur her. Eg høyrer feleljom då eg stoggar motorduren. Knut er i gang som vanleg – kvar får han denne utrøyttelege trongen til å spela frå, eigentleg? Eg har aldri høyrt han seia at han er trøytt av musikk eller trøytt av å spela, slik mange utøvarar, medrekna meg sjølv, kan seia. Aldri. Stundom har eg møtt han i ulike ærend, der me veit på førehand at det vert berre tid til eit møte eller noko, men han har alltid med fela likevel. Eg har då spurt han om kvifor han dragsar på fela, når det ikkje vert noka tid til spel? Eg har sett på andletet hans då at han ikkje skjønar spørsmålet mitt. Etter kvart kjem Knut gåande mot bilen min. Jakka 36
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 37
hans er knept saman på feil stader. Det er sikkert noko han tok på seg i ein fei, og det er typisk Knut, for han bryr seg ikkje om det ytre i det heile. Og sjølv om han eigentleg er ein høg og stor mann, går han varleg og lett nedover, det har eg merka meg når me har gått i fjellet saman også, han flyt nærast i terrenget. Knut set seg raskt inn i bilen, seier ikkje hei eller noko, men har med ein CD i handa som han puttar inn i CD-spelaren med det same. «Me må høyra på Håvards sorg med Johannes Dale før me kan gjera noko anna», seier Knut. Me sit og lyder. Når slåtten er omme, bryt Knut ut med blanke augo «Er det ikkje heilt vilt!» Eg stadfestar utbrotet hans med smilet mitt, og me startar endeleg på vår saumfaring etter spelemenn i bygda. I gangavstand frå det raude huset til Knut budde felespelar og felemakar Håvard Kvanndal (1910–2006). Han fekk eg berre oppleva det siste året han levde, men takksam er eg. Då var han 96 år. Raus og skarp som berre det fortalde han levande om gamle dagar. Det vesle okermåla huset som romma verkstaden hans, var som ein institusjon i seg sjølv om ein tenkjer på kven som har vore innom der, og på alt som har vore delt, reparert og spelt. Etter Kvanndal køyrer eg og Knut vidare til Folkedal, der Knut sjølv er oppvaksen. Andre vidgjetne spelemenn som har budd her, er Ole Person Sekse, også kalla Folkedalen. Han er kjend for mellom anna slåtten Seksaren og som ein god dansar og spelemann Ole Bull inviterte med 37
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 38
til å spela på opninga av Det Norske Theater i Bergen i 1850. Stort meir veit me ikkje om han. Og slik er det med dei fleste andre spelemenn frå eldre tider også. Det me veit, er at dei var framifrå spelemenn og kanskje læremeistrar i tillegg. Kanskje me òg veit noko om kva anna arbeid dei hadde i tillegg til spel. Eller kvar dei budde, då det var vanleg å byta gardsnamn alt etter kvar ein flytta tidlegare. Og elles berre slike einskilde hendingar som med Ole Sekse på Det Norske Theater, Nils Rogdo frå Sørfjorden som fór til Amerika og aldri kom att, Rekveen frå Voss som vart drepen då nokon helte lut i ølet hans, eller Ola Mosafinn som møtte Edvard Grieg og Ole Bull då dei gjesta Lofthus. Sjeldan noko meir. Me køyrer så vidare til Eide, inst i Granvin sentrum. Her budde mange, mange spelemenn. Mellom andre Lars Røynstrand, som var ein framifrå spelemann, læremeister, skreddar, urmakar og bonde. Me stoggar og tek oss litt meir tid på garden hans, då me får koma inn i heimen der han budde, og helsa på tippoldebarnet til Lars Røynstrand. Dessutan får me kikka på både hardingfela og symaskina han bruka i si tid. I Granvin sentrum budde òg Severin Kjerland og sonen, Anders Kjerland. Og me vitjar huset og den gamle verkstaden til Anders, før me køyrer mot Voss og til Vassenden i Øvre Granvin. Der budde Eirik Medås. Han dreiv gjestgjevarstad og var læremeister for mange kjende og gode spelemenn etter seg. Det er både fint og rart å tenkja på at desse slåttane 38
Å vera ingenting ferdig_A 20.03.14 16.13 Side 39
som Eirik Medås spelte, dei kan eg, og mange med meg, også spela. Sjølv om Eirik Medås var fødd i 1769 og eg i 1983. Me køyrer heile dagen kring den svale og grøne bygda, og Knut fortel meg anekdotar om kven som budde kvar, og om kven som lærte av kven, og kvar han sjølv gjekk for å læra spel etter skuletid. Og etter å ha vitja både Medås, Ystaas, Vindal, Selland, Prestgarden og Spildo med mange fleire stader, endar me til slutt opp på garden Bulko, der spelemannen Ola Bulko budde som ung gut. Me gjev oss her, då Bulko grensar til Voss, og svingar nedover att og ut til Kvanndal, der eg slepper av Knut og takkar for skiftet. På veg attende mot Bergen jagar det bilar forbi meg. Det er uklokt. Vegen her rett etter Kvanndal mot Ålvik er ikkje laga for slik køyring. Men det er høgsesong i turisttrafikken. Store turistbussar med guidar med mikrofonar i handa fremst med sjåføren møter meg på rekkje og rad. Og eg tenkjer at det er kanskje like greitt også, at ikkje så mange veit om alle desse løynde stadene, at mange køyrer fort forbi, slik at til dømes gardar som Håstabø får vera den perla ho er, åleine.
39