(44) - Erlend Kaasa

64857 (44) – s. 1

05.12.2024 07:11

ERLEND KAASA

Thunder Road. Roman 2009, 2011 Livius. Roman 2015 Men ikkje Maria. Roman 2019

64857 (44) – s. 2

05.12.2024 07:11

Erlend Kaasa

(44) Noveller

Samlaget Oslo 2025

64857 (44) – s. 3

05.12.2024 07:11

© Det Norske Samlaget 2025 www.samlaget.no Omslag: Jesper Egemar Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/14,6 pkt. Sabon Papir: 70 g Holmen Book Cream 2.0 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-1485-7

Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.

Materialet i denne utgjevinga er verna etter åndsverklova. Det er difor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gje att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgjevinga utan at det er heimla i lov eller følgjer av avtale med Kopinor.

Det er forbode å bruke heile eller delar av utgjevinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skape tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane.

Bruk av materiale frå utgjevinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.

64857 (44) – s. 4

05.12.2024 07:11

INNHALD

64857 (44) – s. 5

KJERRINGEMNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

EIT MJØLKEGLAS MED HAV . . . . . . . . . . . . . .

24

KONGEN AV STRAVA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39

HÖSTVISA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

55

17 ÅR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

69

EIN DOKKEHEIM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

85

NÅR NAUDA ER STØRST . . . . . . . . . . . . . . . . .

110

AV FJELL ER DU KOMEN . . . . . . . . . . . . . . . . .

133

05.12.2024 07:11

64857 (44) – s. 6

05.12.2024 07:11

KJERRINGEMNE

Han skimta noko i enden av mørkeret. Ei svak, rosa strime. Ho kom sivande imot han, langsamt, buktande, som krutrøyk frå ein børsemunning, eller penselen til ein kinesisk kalligraf. Strima voks seg fyldigare. Den rosa fargen mørkna, glei over i ein djup raudtone, før han mørkna endå meir, og strima este utover og forgreina seg til ho ikkje lenger var ei strime, men ein bulande, feit deig som pakka seg rundt han, og hjartet small så hardt i bringa hans at han måtte gispe etter luft. Då han gjorde det, trekte han inn ei lukt han visste han hadde kjent før. Det var lukta av noko salthaldig, noko som vekte tørsten i han. Tørste, og samstundes ei obskur forventing.

Han hadde for lengst innsett at han var i ein draum.

Men han aksepterte ikkje at han var underlagd draumens diktat. Han leita etter meining og kontroll. Den raude deigen kunne han uansett ikkje finne noka rasjonell forklaring på. Lukta, derimot, som han visseleg hadde kjent før, måtte ha eit jordisk opphav. Kvar kom ho ifrå? Kunne ho ha noko med havet å gjere? Ei sjøplante, kanskje? Når han kjende etter, la han merke til at kroppen hans duva opp og ned. Var han i ein 7

64857 (44) – s. 7

05.12.2024 07:11

båt? Kriblinga i magen hans kunne tyde på det. Han prøvde å vri på seg, men noko heldt han fast, ja, han blei halden fast, kjende han, utan at denne erkjenninga skremde han, slik som ho kanskje burde ha gjort.

Tvert om fryda han seg over dette. Men det stod ikkje klart for han kvifor han kjende det slik. Han visste berre at han måtte nyte det så lenge det varte. Snart ville det uansett vere over, draumen var i ferd med å tone ut. Han fekk det føre seg at han måtte skrive ned alle desse inntrykka når han vakna. Det kunne vere noko der, noko å samle på. Eit bilete han kunne bruke. Strima. Deigen. Og dette salte, det som fekk han til å kjenne seg så forventingsfull, så oppspilt, så full av fryd. Han var eit andedrag frå å vakne no, den raude deigen smelta bort frå augeloka hans, men det gjorde ingenting, kjende han, at draumen forlet han, for den eksalterte stemninga glei med han over terskelen til vaken tilstand, og då han gløtta på det eine auget, såg han rett opp på Liv, som sat skrevs over han og gynga att og fram. Sveitteperlene i dunet på overleppa tydde på at ho måtte ha halde på ei stund, og han greip tak i lakenet med båe hender og pressa seg mot henne.

Etterpå bøygde ho seg fram og kyssa panna hans.

– God morgon, kviskra ho.

Han reiste seg opp på olbogane, men ho skuva han tilbake i senga og la peikefingeren over munnen hans.

– Hysj. Du må late som om du søv. Jentene har eit opplegg på gang.

Ho svinga den vinterbleike kroppen ut av senga, tok på seg morgonkåpa og forsvann ut av rommet.

8

64857 (44) – s. 8

05.12.2024 07:11

Han blei liggjande med andletet mot vindauget. Det hadde snødd i løpet av natta. Gatelyktene skimra med ein grumsete, oransjesjattert glød. Han trekte på seg boksarshortsen og sjekka mobilen. Tre nye mailar.

Den siste av dei var send etter midnatt. Det var redaktøren. Ho hadde lagt ved ein pdf. I emnefeltet hadde ho skrive «Tilbakemelding på manus». Brøytebilen drønna forbi. Etter at larmen hadde lagt seg, høyrde han kviskring og romstering utanfor soveromsdøra.

Han rakk akkurat å leggje mobilen tilbake på nattbordet før døra gjekk opp. Hurra for deg som fyller ditt år. Skjeret frå eit stearinljos dansa over veggen. Ja, deg vil vi gratulere. Alle i ring omkring deg vi står. Han snudde seg mot døropninga. Og se nå vil vi marsjere.

Ane, som stod nærast sengeenden, trampa så hardt i golvet at nattkjolen bølgja rundt henne. Bukke, nikke, neie, snu oss omkring, danse for deg med hopp og sprett og spring. Han gnei seg i auga, prøvde å sjå overraska ut. Ønske deg av hjertet alle gode ting, og si meg så hva vil du mere. Gratulere. Ane hoppa oppi senga og kasta seg rundt halsen hans. Han klemde henne inntil seg. Ho skuva dyna til mora opp mot sengegavlen, slik at han fekk ryggstø, og kraup under dyna til han. Så gjekk dei fram og klemde han i tur og orden. Tora, Eir og til sist Idun, ho som hadde vore den kjælnaste av dei alle, men som var blitt heilt utilnærmeleg etter at ho byrja på ungdomsskulen. Det slo han at han ikkje hadde klemt henne sidan ho takka han for gåvene på joleftan. Ville det bli slik med dei andre jentene også?

– Vær så god, pappa, sa ho, nesten litt blygt, og rekte fram ei pakke ho hadde halde gøymd bak ryggen. Tora 9

64857 (44) – s. 9

05.12.2024 07:11

og Eir hadde sett seg på sengekanten. Ane klappa hendene jublande mot kvarandre.

– Wow! sa han. – Skal eg opne no?

Jentene nikka. Han retta seg opp, la gåva i fanget.

Eit heimelaga kort var trædd inn under det purpurfarga gåvebandet. Han såg med ein gong at det var Eir som hadde teikna motivet på framsida av kortet. Streken hennar var umiskjenneleg.

– Neimen, så flott ei teikning, då, sa han.

Eir la hovudet på skakke.

– Syns du? sa ho. – Det skal forestille deg.

– Meg? – Ja. Se, her er skrivepulten din.

Ho peikte på eit brunt rektangel framom ein pinnemann med overdimensjonert hovud.

– Og dette, sa ho og peikte på ei grøn ramme oppe i det venstre hjørnet, – dette er en bokhylle med alle bøkene du har skrevet.

Inne i den grøne ramma, bokhylla, hadde ho teikna meir enn eit dusin firkantar, alle i ulike fargar. Han hadde ikkje hjarte til å fortelje henne at det reelle talet berre var tre.

– Kva er dette, då? Skrivebordslampa mi?

Han peikte på ein gul sirkel til høgre for hovudet til pinnemannen.

– Nei, det er pappasolen.

– Pappasola? Kva er ei pappasol?

Eir la hovudet på skakke igjen. Andletet hennar fekk det belærande uttrykket som stadig oftare hadde det med å kome over henne.

– Du kan egentlig ikke se den. Pappasoler er usynlige, skjønner du. Det er noe man føler, men ikke ser.

10

64857 (44) – s. 10

05.12.2024 07:11

– Akkurat, sa han, liksom opplyst.

Han beit seg i underleppa og bora naglen på tommelfingeren så hardt han kunne inn i handflata. Det var ein teknikk som brukte å funke. I alle fall viss han gjorde det utan å nøle, før tårene hadde rokke å piple fram. Han var blitt så lettrørt etter at ungane kom.

Det var nesten parodisk, han kunne gråte av dei mest patetiske ting, slikt han i preparental tid ville ha avskrive som emosjonell manipulasjon av simplaste sort, men som no, etter at han var blitt far, stadig sette han i ein labil, melodramatisk tilstand. Liv hadde synst det berre var søtt i starten. Men etter kvart som ungane blei større, blei ho redd det kunne gjere dei utrygge.

Han måtte leggje band på seg, og stort sett gjekk det greitt, i alle fall så lenge han brukte det der tommeltrikset.

Han strauk Eir gjennom håret.

– Tusen takk, sa han.

Så såg han seg rundt.

– Tusen takk, jentene mine. De er berre heilt fantastiske, altså.

Liv kom bort til senga med serveringsfatet. Ein kaffikopp og to skiver med brunost.

Ho kyssa han på panna.

– Gratulerer med dagen, kjære pappaen vår.

Han venta med å stå opp av senga til huset var tomt.

Tok seg ein rask, iskald dusj. Kokte ei kanne kaffi, før han gjekk opp på kontoret og sette seg ved skrivebordet. Han kjende eit sveip av høgtid idet han opna loket på Macen. Mailen frå redaktøren låg øvst i innboksen.

Han hadde venta lenge på tilbakemeldinga. I mellom11

64857 (44) – s. 11

05.12.2024 07:11

tida hadde han ikkje greidd å skrive. Det var som om han sat i ein transitthall og berre venta på at han skulle bli ropt opp til gaten sin, på veg til eit reisemål han aldri hadde sett. Då han sende inn manuset, visste han at ingenting kom til å bli som før. Det var den beste teksten han nokon gong hadde levert frå seg. Somme passasjar var så gode at det, når han las dei i ettertid, var ei gåte for han at det var han som hadde skrive dei. Han var sikker på at dette ville bli det store gjennombrotet hans. Om ikkje kommersielt, så i alle fall kunstnarleg. Det måtte bli det, for han tvilte på at han ville klare å skrive ein betre roman enn dette. Dei tre føregåande bøkene hans hadde berre vore prøvesteinar.

Lovande, kanskje, men uforløyste. Dette manuset, derimot, strålte. Rett nok var det noko rusk her og der – logiske brestar, haltande dialog, formallogistikk som ikkje gjekk opp – men ikkje meir enn at han skulle klare å få det på plass i tide til den komande bokhausten. Han tok ein slurk av kaffien og klikka seg inn på mailen.

Redaktøren skreiv at dei siste justeringane hans hadde løfta stoffet. Manuset heldt tidvis eit høgt, internasjonalt nivå, skreiv ho. Han stansa, la handflatene på bordet, på kvar si side av tastaturet. I rein fryd las han setninga ein gong til. Manuset held tidvis eit høgt, internasjonalt nivå. Og fyrst no gjekk det opp for han at setninga romma eit atterhald. Tidvis. Redaktøren meinte altså at manuset heldt eit høgt, internasjonalt nivå, men berre tidvis. Han kasta eit fortvilt blikk mot serveringsfatet som han hadde sett ifrå seg på kanten av skrivebordet, før han gav seg til å lese vidare.

Eg opplever likevel at …

Han tok ein slurk av kaffikoppen.

12

64857 (44) – s. 12

05.12.2024 07:11

… prosjektet kviler på nokre grunnleggjande premissar som kan vere problematiske. Eg har diskutert saka med ein redaktørkollega, og han rådde meg til å sende manuset ditt til ein ekstern konsulent for ny gjennomlesing. Det har eg gjort, og konsulenten har skrive ein uttale som følgjer som vedlegg til denne mailen. Eg foreslår at du les denne uttalen før me snakkast. Eg er på møte fram til lønsj. Ringjer deg kl.

12.00. Alt godt, B. Han sat framleis med handflatene på bordet, men det triumferande stinget som hadde fått han til å plassere dei der, var borte. Han blei sitjande og stire inn i Macen. Då han endeleg tok sats og strekte seg etter kaffikoppen, var kaffien blitt kald. Han tømde koppen i ein slurk. Så opna han vedlegget i mailen.

Dei fyrste avsnitta av konsulenten sin uttale var svært positive. Konsulenten roste dei språklege kvalitetane i manuset, og konkluderte med at forfattaren, på sitt beste, skreiv fram visuelle scenar med ein virtuositet og sensibilitet som man sjelden ser i norsk samtidslitteratur. Dei neste avsnitta peikte på nokre aspekt ved plottet som han uansett visste han måtte rette opp i. Det siste avsnittet hadde overskrifta Kjønn.

Ordet kom så overrumplande på han at han kvapp.

Han innsåg at han var komen til den delen av konsulentuttalen der hunden låg gravlagd. Avsnittet blei innleidd av nokre generelle merknader om forholdet mellom dei mannlege og kvinnelege karakterane i manuset. Gradvis gjekk det opp for han at hovudtesen til konsulenten syntest å vere at manuset hans målbar eit agg mot kvinner. Den entydig negative fremstillingen av de kvinnelige karakterene er slående. Når disse 13

64857 (44) – s. 13

05.12.2024 07:11

kvinnene ikke får noen definert personlighet og heller ingen selvstendig narrativ rolle, men så tydelig bare blir funksjoner for mennene i fortellingen, tenker jeg at det er et alvorlig problem.

Han måtte trekkje pusten før han las dei siste to setningane. Forfatteren bør jobbe for å skape mer ambivalens knyttet til fremstillingen av kjønnene, maskulinitet og feminitet. Jeg syns det er noe i overkant skjematisk, lettvint og på grensen til misogynt over manuset slik det fremstår nå.

Han kjende ei prikking i tærne. Misogynt. Han visste kva ordet betydde, men googla det likevel. På Wikipedia kunne han lese at Ordet misogyni kommer fra det greske ordet mi`so~ (misos, «hat») og gunhv (gynē, «kvinne»). I feministisk teori anses misogyni for å være en politisk ideologi, på samme måte som rasisme eller antisemittisme, som rettferdiggjør og opprettholder undertrykkelse av kvinner.

Han hadde fått kritiske tilbakemeldingar før. Fleire gonger hadde dei vore så negative at han hadde vore nær ved å gje opp. Men stort sett hadde kritikken krinsa rundt tekstlege aspekt. Plot. Dialog. Forteljarperspektiv. Adjektivbruk. Han hadde aldri opplevd at det han skreiv, blei gjenstand for ein ideologisk kritikk. På impuls ringde han Yngve. Yngve reagerte med hånlått etter at han hadde fått sitert det avsluttande avsnittet i konsulentuttalen.

– Men dette er jo berre håplaust! Utdatert! Du kan ikkje ta dette seriøst. Kven er det forlaget har hyra inn som konsulent? Ein avdanka litteraturvitar fordrukken på feministisk teori? Kom an! Dette bryt med alt litteraturen handlar om. Det er rett og slett ein 14

64857 (44) – s. 14

05.12.2024 07:11

ufordekt freistnad på … på ideologisk fundert sensur !

Cancel culture av verste sort. Pinleg! Kva seier forlaget?

– Eg har ikkje snakka med forlaget enno, men eg har ei kjensle av at dei er på line med konsulenten.

Yngve hånlo igjen.

– Dette er faen meg skandaløst! Ta med deg manuset til oss, så skal eg setje all prestisjen min inn på at du blir cover boy på haustlista vår. Det er eit løfte!

Etter at han hadde lagt på, las han konsulentuttalen ein gong til. Han var no hundre prosent sikker på at Yngve hadde rett. Det var noko anakronistisk over kritikken mot manuset hans, ein forelda lesemåte som høyrde ei stadig fjernare aktivistisk fortid til. Dessutan var han ikkje einig i at dei kvinnelege karakterane blei så eintydig negativt framstilte. Dei verste skurkane i historia var då visseleg menn. Samstundes hadde han lese såpass mykje litteraturteori at han kjende til dei psykoanalytiske premissane konsulenten måtte ha lagt til grunn for lesinga si: at teksten spegla undermedvitet til forfattaren, og at litteraturen dermed kunne ha dei same funksjonane som draumar hadde, ved å skjule og fordreie undertrykte drifter og motiv hos forfattaren.

Dette plaga han. For sjølv om kritikken til konsulenten ikkje heldt vatn i litterær forstand, måtte han ta innover seg at det psykoanalytiske perspektivet kunne vere relevant som psykoanalyse. Kva om det verkeleg var slik at manuset faktisk uttrykte ei form for undertrykt misogyni? Var det straumar i undermedvitet hans som kunne ha gjeve næring til noko slikt? Ein misogyn freudian slip?

15

64857 (44) – s. 15

05.12.2024 07:11