De Leiegouw jg. 52 2010

Zesmaandclijks tijdschr ift van DE LE I E G O U W

V e r e n ig in g v o o r g e s c h i e d - , t a a l - en v o l k s k u n d i g o n d e r z o e k in h e t K o r l r i j k s e

DE

L E I E G O U W

Z e s m a a n d e lij k s tijd s c h r i f t van DE L E I E G O U W

Vereniging voor geschied-, taal- en volkskundig onderzoek in het Kortrijkse

Uit gegeven met steun van het Stadsbestuur Kortrijk en het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap

C olofon

De L e i e g o u w v z w

Voorzitter

Lid van Heemkunde W est-Vlaanderen Greet Verschatse Jan Breydellaan 109, 8500 Kortrijk 056/227522 g r e e t . v e r s c h a t s e @ k o r t r i j k .b e

Erevoorzitter

Dr. F r a n s D e b r a b a n d e r e

Keizer Karelstaat 83, 8000 Brugge 050/317366 f r a n s .d e b r a b a n d e r e @ s k y n e t .b e

O nd e rvo o rzitte r-b ib lio th e c aris

Dr. N i k l a a s Maddens Lentedreef 11, 8500 Kortrijk 056/215217 m a d d e n s .k l a a s @ s k y n e t . b e

R e d a ctiese cretaris

Hendrik Callewier Elfde Julilaan 119, 8500 Kortrijk 056/290766 h e n d r i k .c a l l e w i e r @ k u l e u v e n - k o r t r i j k .b e

Se c re taris

D r . Yves C o û ta n t

’t Rode Paard 39, 8510 Bellegem 056/217462 y v e s .c o u t a n t @ p a n d o r a .b e

Pe n n in g m e e s te r

Filip Santy

Bergstraat 39, 8511 Aalbeke 056/423305 filip .santy@ te len et.be

Le d e n a d m in is tra tie

Piet B o n c q u e t

Jan Breydellaan 109, 8500 Kortrijk 056/227522 pie t.b oncquet@ sk yne t.b e

O n ze w e b p a g in a

h ttp://w w w .le iego uw .be

Van D e L eiegou w v ersch ijn en ja arlijk s tw ee afleverin gen . D e leden krijgen het tijd sch rift gratis. D e lid m aa tsch a p sb ijd ra g e is € 25,0 0 v o o r gew o n e, €40,00 v o o r b u iten lan d se en € 40,00 o f m eer v o o r ereleden , te gireren o p o n ze b an k rek en in g nr. 385-0411600-92. D e b o ek h an d elsp rijs v o o r een ja arg an g is €40,00. B ijdragen en b oek en ter besp rek in g w ord en aan de redactie gestuurd. E lke a u teu r h eeft recht o p 25 o v erd ru k ken van zijn artikel.

Ontwerp maquette: Koen Bruyneel, Kortrijk

ISSN0776-1023

Inhoud

Om er V a n d e p u tte

Quirin Louncke’s Reis rond de wereld. Een Kortrijkzaan (en andere Belgen) bij het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger.................. 5 H e n d rik C a lle w ie r

Een schandaal in het Onze-Lieve-Vrouwehospitaal van Kortrijk (1612-1614): de losbandige priorin Margriete de Hertoghe .....

35

H e n d rik C a lle w ie r

Tombroek, de 18de-eeuwse “calvinistenhoek” van Rollegem ....

39

J e f Van M ee nsel

Guido Gezelle en Van Oyes spijbelincident van 12-13 juli 1858

45

N . M a d d e n s en E . Van H o o n a c k e r

De kroniek van Jacques Goethals-Vercruysse................................ 57 Boekbespreking....................................................................................... 127 Jaarverslag................................................................................................. 139 Kroniek

Egied Vanhoonacker, Tentoonstelling keramiek, 143 - Niklaas Maddens, 250 jaar Kortrijkse Academie, 144 - Hendrik Callewier, “Wevelgemse parels”: nieuwe erfgoedwandelingen en fietsroutes in Wevelgem, 146 - Hendrik Callewier, Een nieuwe locatie voor het Kortrijkse Vlas, Linnenen Kantmuseum, 146 - Hendrik Callewier, Opnieuw bier in het “oudste Kortrijkse café”, 147 - Hendrik Callewier, Moeder Kortrijkse 125 jaar, 147 - Ann Aug ustyn, 150 jaar kanaal Bossuit-Kortrijk, 149 - Frederik Bossugt, Tijdsvenster in de Sint-Salvatorkerk in Harelbeke, 151 - Frederik Bossugt, Archeologische vondsten belemmeren bouwwerken in Harelbeke, 152 - Tina Bruyninckx en Bert Acke, Loopgraaf uit de Tweede Wereldoorlog opgegraven in Bavikhove, 153 - Mare Therry, Rijksarchief Kortrijk: beJuiopt jaaroverzicht 2009,155 - Cortoriacensia 2009,158

M e d e w e rk e rs a a n d it n u m m e r

159

Q u i r i n L o u n c k e ' s Re is rond de w e r e l d . Een K o r t r i j k z a a n (en andere B e l g e n ) het K o n i n k l i j k N e d e r l a n d s - l n d i s c h

bij

Leger

O mer Va n d e p u t te

1949. De negenenzestigjarige Quirin zit op de Zandberg in Harelbeke over een woonwagentafeltje gebogen en corrigeert voor de derde keer zijn levenserva­ ringen te land en ter zee. Twee gelinieerde ‘cahiers’ met gemarmerde harde kaft, samen goed voor 230 bladzijden, heeft hij eigenhandig met zestien ingekleurde schetsen opgefleurd1. Op de lagere broedersschool van Overleie in zijn geboortestad Kortrijk kan Quirin in het beste geval een mondje ‘schoon Vlaams’ geleerd hebben. Bij het Koninklijk Nederlands-lndisch Leger ondergaat hij de legertaal en de kromtaal van compagnons van diverse pluimage. Terug in Europa woont en werkt hij in verscheidene West-Vlaamse dorpen, voorts in Gent en Antwerpen. De verschil-

Q u irin L o u n cke v o o r zijn w oo n w agen o p de Z an dberg, h o ek D eerlijk straat en V en n estraat (Archief Faillie-Louncke)

i M ich el F aillie en zi jn v r o uw A n n i e L o u n c k e , k l e in d o c h t e r van Urbain Louncke van Kortrijk t e r i n z a g e . Z e g a ve n me ook Q u i r i n , g a ve n me j ar en g e le d e n h et m an us cr ip t m et de tite l

graag t o e s t e m m i n g v o o r dit ar t i k e l.

De reis rond de w ereld . Mijn levensloopbaan. D oor Quirin 5

lende idiomen die Quirin te horen kreeg, vermengde hij tot een hybride schrijf­ taal. Ook spelling en punctuatie missen samenhang2. Op het eerste gezicht lijken Quirin Lounckes aantekeningen een samenraapsel van triviale anekdotes, een zelfmozaïek van a most peculiar man. Uit verificatie van plaatsen, personen3 en datering blijkt evenwel dat de man de feiten niet uit zijn duim gezogen heeft, allicht wel aangedikt. Niet elk detail blijft daarbij over­ eind, van eigennamen heeft hij geen kaas gegeten: Jaegher bijvoorbeeld wordt makkelijk Saegher. Onze schrijver was tenslotte tegen de zeventig toen hij aan het pennen ging.

1

HBL5

DE

ROMP. OE WERELD,

poon VAtV.

K o f t - Tf t cj K -

<VU)N, L E V E N S . Loopt BAA N . EëR-STE. Bedb.9 F. VÓuV'-

—

'l/Svyx.

M l

/ij-ylu^ï -/ a io , f f

24*

,

■ny

O/»

ah., V4^fX«Aw. vi»*l x«^»K.

j/ê+ tp X . *4* *w

dv

•> « / 'ijj? «MyVi S&O-oé

■/ e n * ü W *«#6.

IA 9 À . ZÀ

«« ,

. « W* ^ -***«£ -4«.

oSLftJld*

E erste p a g in a v a n Q u ir in L o u n c k e ’s Æeis rond de wereld

Het K o n i n k l i j k N e d e r l a n d s - l n d i s c h L e g e r ( K N I L ) Het grootste deel van Quirins eerste schrijfboek speelt tijdens zijn dienst bij het Nederlandse vreemdelingenleger. Vreemdelingenleger doet, althans in België, in de eerste plaats aan het Franse Légion étrangère denken. Het werd in 1831 door koning Louis-Philippe gesticht en had de ‘pacificatie’ van de Franse kolo­ niën als opdracht. Minder bekend is het Spaanse Legión de extranjeros of Tercio, dat in 1920 opgericht werd voor de ordehandhaving in Marokko. Franco zette het legioen tijdens de Spaanse burgeroorlog tegen zijn republikeinse landgenoten in. Het KNIL kwam voort uit de reguliere Nederlandse krijgsmacht en werd in 1814-1815 op de been gebracht onder de naam Nederlandsch-Oost-Indisch leger. Het werd in 1832 zelfstandig en trad voor het eerst op in Krawang West-Java in 18164. Zijn taak bestond in ordehandhaving in de kolonies, maar spoedig onder-

2 In het pa ss iv u m g e b r u ik t Quir in zijn ( in h et Frans être) v o o r

m a r k t k r a a m s t e r Mari a Coleta D e r ie u w , alias M ari e Parap lu;

w orden (wij w aren a f g e t a s t e n z . ) . O n g e a c h t het ge nu s van

Edw ar d De Sa egh er, p a s t o o r - d e k e n van R o es el ar e ; Gu sta ve

een ze l f s t a n d i g n a a m w o o r d g e b r u ik t hij h et be tre k k e li j k

De Sc h u y m e r , die in H a r de r w ijk a f g e k e u r d w e r d ; Christiaan

v o o r n a a m w o o r d die bij een o n d e r w e r p ( d a t huis d ie ...;

De W e t , Z u i d - A f r i k a a n s e b o e r e n g e n e r a a l ; W a r d j e F l u u t ;

Fr ans qui) en d at bij ee n l i jd e n d vo o r w e r p ( d i e ve n t d a t ...;

Geer hal st, K N I L - l u i t e n a n t ; pri ester Victor Gh e k i e r e , gebore n

Fr ans q u e ). Diale ctisc h is den als o n d e r w e r p s v o rm (den

in M a r k e g e m , e i l a n d b e w o n e r ; Paul Kru ge r, p r e s i d e n t van

b o e k , den d e e g , den a g e n t ) , en het g e n u s va n den a n t i e k ,

Transvaal; Pauline L au we rs , in de j are n 18 8 0 bu u r vr ou w van

den b o e k , de c a f é , ( T o r l o g e , de v e n s t e r , het m u z i e k e n z .

Lo u n c ke ; A r th u r L e d u y s e , lid van de J o n g e Z o t te b o l d e r s ; Jan

ioopte e n z . ) had

L e f e v e r e , I ze g e m s e sc h ild ers baa s; Gé rar d L e m a n , Belgisch

Q ui ri n allicht van de W e s t h o e k o f va n O v e r l e ie , o f het

l u i t e n a n t - g e n e r a a l ; L i e m a n s , l o g i e s g e v e r in H a r d e r w i j k ;

wa ren g e w o o n h y p e r c o r r e c ti e s . O v e r i g e n s b e w ijz en de ze

Camiel L o u n c k e , ou ds te br o er van Q u i r i n , l o o d g i e t e r ; Corry

en an d e r e

arc haï sme n

L o u n c k e , ge kl e u r d do ch te rtj e van Q ui ri n en J o h a n n a J ak ob a

( kleederen e n z . ) en c o n t a m i n a t i e s ( onze koers voortreizen

M aa t ri j k; L éo n a rd Jo se ph L o u n c k e , z a k k e n d r a g e r , v a d e r van

e n z . ) da t Qui rin be w u st was van zi jn sc h ri jfa ct . K e n m e r k e n d

Quirin; L e o n ( a r d ) Lo u nc ke , zo o n van Quirin en J oh an n a Jakoba

N iet-AN

zw a k k e im p e r f e c t a ( krijgde,

h y pe r c o r r e c ti e s

(haardig e n z . ) ,

zi jn vo or t s w o o r d e n , u i t d r u k k i n g e n en vo r m e n die va n da a g

M a a t r i j k ; J o r i s ( ' J o s e p h ' ) L o u n c k e , z o o n t j e va n Q u i r i n en

in V l a a n d e r e n min o f m e e r i n g e b u r g e r d z i j n , m aar in Qui ri ns

Johanna Jakoba M aatrijk; L u b lie k, door Quirin afge straft

tijd o n g e t w ij f e l d nog 'H o l l a n d s ' k l o n k e n : m ooi, lucifer,

's po o k' ; Al be rt Lub lie k, A m s t e r d a m m e r d i e de N o o r dp o ol to ch t

verm aak, n a zie n , schoonm aken, n ie t hoeven, m et iem and

o v e r l e e fd e ; Joh an n a Jak oba Maa tri jk , vro uw van Q ui ri n ; Marie

opschieten, het w as n et of, toen w ij pas, nou ( n a a s t: n u ) ,

(S i d o n i e ? ) O tte va er e en Kamiel O tt ev a er e , w o on w a ge n bu r en

eieren ( n a a s t : e i e r s ) .

van Q ui r i n ; Jan Pe ter se n die de N o o r d p o o l t o c h t o v e r l e e f d e ;

3 Q ui ri n v e r m e ld t p e r s o o n s n a m e n , in ve r a n d e r li j k e s p el li ng :

Pin te lo n , Kortrijkse vriend van Quir in; Maurice S a m y n , ka st e­

A r th u r A ri ckx , die de No o rd p o o l to c h t ov e r l e e fd e ; Mina A s s e -

lein van De W itt e D u i f in Iz eg e m ; Theo phi el Si x, lied je sz an ge r

laar, do or Quirin onh eu s be h an d e l d ; Baan tje, ko osnaam vo or

uit Kle rk en ; Gu s t a a f Isidoor Sp ri e t, K N I L - s o l d a a t uit I ze g e m ;

Ur b a n u s , b r o e d e r van O o s t a k k e r op O v e r l e ie ; Frans Ba el de ,

Leon ie St am pe rs van de Gra ve e we g I ze g e m ; Karei Van Acker,

s c h i l d e r s b e d r i j f aan de P i e t e r T a ck la an ; P i e t e r B e e k m a n ,

m od e l in de K o rtr ij ks e t e k e n a c a d e m i e ; p r i e s t e r V a n d a e l e ,

Ne d e r l a n d s e K N I L - s o l d a a t ; Camille B r u l o o t , eerste p a st oo r

eila nd bew on e r; A u gu st V an da m m e , Roeselaarse lie d je s ­

van de Si n t- Ja n sp a r o ch i e , schietschijf van lokale socialisten;

za n g e r ; A lo is V an d e k e r c k h o v e uit M e u l e b e k e , K N I L - v r i j w i l -

A n to o n Carette, do o r de be ze t te r ge zoc h te gro en te ve rk op e r;

l i g e r ; Si lvie V a n d e w a e te r e van K a c h t e m ; Le o Van de W al le ,

d o kt er Ro be rt Co ene , die na de bevri jding in 1 9 4 4 ve rd we en ;

eerste pastoor van de S i n t- E l o o i s p a ro c h i e ; Cyriel V an d e w e g e ,

V ic t o r D e b u c k , H a r e l b e e k s e m e ts e l a a r ; G u i lle m in D e co c k,

Iz eg e m s e schilders baa s; A b r a m Van V e l ze n , A m s t e r d a m m e r ,

d o k t e r op de N o o r d p o o l z o e k t o c h t ; Lou ise Christine De co c k,

die de N o o r d p o o l t o c h t o v e r l e e f d e ; C y r i e l V e r a n n e m a n ,

m oe d er van Qui rin ; Eduard De deu rw ae rde r, nee fje van Quirin;

Izeg e m s e sc h ild e rsbaa s; G e n tse s e iz o e n a r b e id e r Jules

Paul De J a e g e r , l o g i e s g e v e r ; L a u w e n a a r J o s e p h Cy r i l l e

Ver roe gst rae te , die de j o n g e Quirin ve rl ink te ; d o kt er Vrijghem

Del ch am br e, K N I L - s o l d a a t ; Marie De lo es e, een Gentse kennis

van het Kortrijkse hos pitaa l, die de schuld kreeg v o o r d e dood

van Qu ir in ; Jule s De lpo rt e aan de Vaartstraat; Pierre D e m e ts ,

van Quirin's v ro uw ; Z w ar t , Friese K N I L - k o r p o r a a l . 4 P. van M e e l , Tanda m ata K N IL, D o r d r e c h t , 1 9 8 3 , p. 8.

k l e in e d i k k e K o r t r i j k z a a n ; D e m e y e r e , Ko r tr i j ks e so l d a a t ;

7

D e la g ere sch o o l op O v e rle ie

(D e reis rond de w ereld )

».».Cf<*'****%

PAP E E T E R S - SCHOOL. (88J&. steunde het KNIL ook campagnes in de onbekende binnenlanden van Sumatra, Bornéo en Celebes. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vochten de Nederlandse vrijwilligers tegen de Japanners, nadien tegen de vrijheidsstrijders van Soekarno. In 1949, een jaar na de rondetafelconferentie over merdeka (Maleis: onafhan­ kelijkheid), werd het KNIL opgedoekt, het was pas tot Koninklijk NederlandsIndonesisch Leger herdoopt. Naast Nederlanders telde het KNIL van bij zijn ontstaan ook Belgen, Denen, Duitsers, Fransen, Luxemburgers, Polen, Zweden en Zwitsers. Na 1900 doofde de werving van buitenlanders uit. Ook inboorlingen en vrijgekochte Afrikaanse slaven uit Goudkust (Ghana), zogenaamde Zwarte Hollanders, werden gerekru­ teerd. De verovering, in 1637 door de Nederlanders van het door de Portugezen gestichte Saö Jorge da Mina (Elmina), lag daaraan ten grondslag. Elmina werd door de Nederlanders aan de West-Indische Compagnie overgedragen. Tot 1808 was Elmina een verzamelplaats voor slaven, in afwachting van hun mensonterende overvaart naar Amerika. Van 1804 tot 1814 bestuurden de Britten Suriname. In 1808 schaften ze om humanitaire en commerciële redenen de slavenhandel af en dwongen ze de Nederlanders er ook van af te zien. Via het werfbureau in Kumasi kochten ze toen slaven vrij, tenminste als die zich voor het leger in Suriname wilden engageren. 3085 man gingen op het voorstel in, veel minder dan gehoopt. De rekrutering in Afrika eindigde in 1872, toen Nederland zijn Afrikaanse bezit­ ting aan de Britten overdroeg5. Het KNIL-korps groeide bij benadering van twaalfduizend manschappen in 1830 tot dertigduizend in 1880 en vijfenzeventigduizend in 19406. Van 1814 tot 1909 namen 176.250 vrijwilligers dienst: twaalfduizend verlieten om diverse redenen Europa niet, tienduizend vertrokken naar de West, de overgrote meer­ derheid naar de Oost. 8

Sinds de zeventiende eeuw was ‘Indonesië’, de gordel van smaragd in Multatuli’s M ax Havelaar, handelsterritorium van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Van de vrijwilligers in de periode 1814-1909 was zestig procent Neder­ lander, een kleine veertien procent Belg; en bijna zoveel Duitsers als Belgen. Het aantal Belgen volgde ongeveer de ups en downs van het totale aantal KNILsoldaten. N e d e r l a n d e r s en B e l g e n bij het K N I L (1814- 1909) S u b p e r io d e

N e d e r la n d e r s

B e le e n

T o ta a l

18 14 -18 2 4

836

327

2090

1825-1830

1233

967

3333

18 3 1-18 43

773

154

1192

18 44-18 5 5

896

183

1283

185 6 -18 6 0

1080

220

2520

18 6 1-18 6 9

1389

27

1655

18 70 -18 72

900

...

1050

18 73-18 79

1286

886

3 100

188 0 -18 9 0

1241

109

1745

18 9 1-18 9 8

1813

175

2262

189 9 -19 0 9

982

45

1154

Niet enkel de geraamde behoefte aan ordehandhavers’, ook de schommelende waardering van de Nederlandse bevolking voor het koloniale avontuur bepaalde de omvang van het contingent. De eerste piek vrijwilligers verraadt de oorlog (1825-1830) die het Koninkrijk der Nederlanden in Java voerde. Van 1815 tot 1830 behoorde o o k ‘België’ tot het Koninkrijk. De verslapte aandacht van koning Willem I - wegens de Belgische secessie, die pas in 1939 haar beslag zou krijgen verklaart het dieptepunt na 1830. Tien jaar later veroorzaakte de expansiedrift van de lokale besturen op Sumatra, Bornéo en Celebes een tweede piek. In 1848, onder Willem II, werd de Nederlandse grondwet herzien en kwamen de liberalen aan de macht. Het in 1849 door de liberaal Johan R. Thorbecke (1798-1872) gevormde kabinet stelde het cultuurstelsel ter discussie. Het dwong de gekolo­ niseerde bevolking om (naast of in plaats van rijst) rendabelere producten als suiker, koffie, indigo en katoen te verbouwen. Het rampspoedige stelsel zou in 1870 afgezwakt worden. De strijd tegen het onafhankelijke sultanaat Atjeh op Noord-Sumatra verklaart allicht de derde piek. De lokale sultan gaf zich uitein­ delijk over, maar het smeulende verzet verleidde Nederland in de jaren 1890 tot een nieuwe gewapende interventie. Bepalend voor dit artikel is dat het KNIL niet enkel in Oost-Indië, maar ook in West-Indië actief geweest is, hoewel de Oost geografisch, economisch, militair

5 S . W. de G r o o t , ‘ Van O o n k o 's t o t G u i d e s . A f r ik a a n s e r ec rut en in het Su ri na am se l eg e r 1 8 4 0 - 1 8 8 6 ' , in : De Gids,

g De ze en an d e r e ci j fe r g e g e v e n s k o m e n u it: M . P. Bo s s e n bro ek , Volk voor Indië. De w erving van Europese m ilita i-

10/11

ren voor de Nederlandse koloniale die nst 1 8 1 4 -1 9 0 9 ,

(19 9 0 ), p. 846-8 56.

A m s t e r d a m , 1 9 9 2 , p. 2 7 8 e .v . 9

en in bevolkingaantal veel belangrijker was dan de West. De West omvatte hoofd­ zakelijk Suriname (Hollands Guyana), dat in 1975 onafhankelijk werd, en zes Antilliaanse eilandjes (Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint-Eustatius, het zuiden van Sint-Maarten), die vandaag nog onder het Koninkrijk der Nederlanden ressorteren. Rekrutering Van 1815 tot 1909, de periode die Bossenbroek voor zijn proefschrift afbakent, was een koloniaal werfdepot van het KNIL gevestigd in Harderwijk7. Dit Gelderse dorp was streng reformatorisch, maar werd algauw berucht als ‘het gootgat van Europa’. Vanaf 1870 ontvingen vrijwilligers 300 gulden handgeld voor zes jaar dienst buiten Europa, evenveel als wat een Nederlandse arbeider in een heel jaar kon verdienen. In afwachting van hun afvaart naar de West vergooiden rekruten hun royale handgeld aan drank en hoeren8. Gezien de tropische hitte was het alcoholprobleem in Suriname zelf evenmin gering, ook niet voor Quirin, die zich op het advies van een dokter beriep: . . . I k vloog voor vier dagen de bak in. Hoe dikwijls heb ik daar niet gezeten, maar dan voor dronkenschap! Toen we in Suriname aankwamen, zei de dokter namelijk dat we het vlees goed in de pekel moesten houden, tegen ziekte. Zo zie je maar.

GEEFT

ACHT!!!

Aan miliciens niet groot verlof, die geoe" w fend zijn en zich gedurende S E P T E M B E R en O C T O B E li 1894 voor eene detacheering van T W E E J A R E N bij het Indische Leger verbinden, wordt eene gratificatie toegekend van

drie honderd gulden. A d v e rte n tie v o o r h et K N IL (18 9 4 ) (Bossenbroek, Volk voor Indië, p. 233)

Het Harderwijkse werfbureau werd vanaf 1890 geleidelijk opgedoekt. De in 1890 voor een betere opleiding opgerichte afdeling van het koloniaal werfdepot in Nijmegen sloot haar poort in 1950, bij de onafhankelijkheid van Indonesië. Surinamers die toen in het KNIL dienden, werden in het reguliere Nederlandse leger ingelijfd9. Zielhonden (ziel = volksetymologisch voor ceel, document) ronselden buiten Nederland onder werklozen, armoedzaaiers en avonturiers. De verkopers raapten hoge geldpremies op en loense praktijken waren schering en inslag. De plaats waar de aangesprokene het wervingsformulier ondertekende, was vaak - niet verwonderlijk - een café10. Wie Quirin voor het KNIL geronseld heeft, vertelt hij niet. Misschien heeft hij op familiebezoek in Hulste Aloys Vierstraete (Hulste, 10

1973 - Nijmegen, 1922) ontmoet. Vierstraete had begin december 1890 voor zes jaar getekend, een maand later Rotterdam verlaten en in februari 1891 in Batavia (Oost-Indië) voet aan wal gezet. Buiten het militair terrein in Paramaribo trainden de KNIL-soldaten uiter­ aard in de bush, de bossen, zoals Quirin schrijft, vooral in het district Para. Van in het begin was er en bleef er discussie over de geschikte veldtenue. De soldaten droegen - in de tropen! - een strakke donkere uniform dat nauwelijks verschilde van de reguliere uitrusting in Nederland. Dat was bovendien gezien het aanzicht van de inheemsen bij militair optreden niet zonder risico. Op het werfaffiche in Nederlandse steden draagt de KNIL-soldaat een donkere ‘afgeknotte kegel’, die geen bescherming bood tegen tropenzon o f-reg en . In actie was hij de soldaat enkel tot last. In 1894 droegen de soldaten van lagere rang een karakteristieke donkerblauwe sergewollen attila (wambuis, aanvankelijk zonder

W e r fa ffic h e v o o r h e t K N I L

(Am sterdam , Ste delijk M useum )

7 M . P. B o ss en br oe k, Volk voor Indië, p. 5 1 - 6 0 . H ar de rw ijk

sn e ld e o p l e i d i n g naar Ja va in de O o s t , d e s e rt e e r d e na drie w e ke n en vl u c h t te naa r A b e ss in ië ( E t h i o p i e ) .

vi n g ti j d e n s de oo r lo g 1 9 1 4 - 1 9 1 8 zo 'n 1 5 . 0 0 0 Belgische v l u c h t e l i n g e n op.

i o Z ie S . S t r eu ve ls , ' Z o n n e b l o m m e n : Still e A v o n d e n ' , i n : Ver­

za m e ld Werk, II, 1 9 0 5 , p. 338 e . v . W i e t je V a n d a m m e ve rt e lt

8 M . P. B o ss en br oe k. Volk voor In d ië, p. 2 7 5 .

hoe hij en drie v ri e n d e n in het F ran se v r e e m d e l i n g e n ­

9 De b e k e n d s t e K N I L - v r i j w i l l i g e r , die zich in 1 8 7 6 in H a r d e r ­

legioen terechtkwam en.

wi jk m e l d d e , is A r th u r R i m b a u d . Hij ve r tr o k na een v e r ­

11

zakken) en lichterblauwe katoenen of witte broek. In 1912 kregen KNIL-soldaten een grijsgroene uniform aangemeten. Officieren droegen lakense kleren. In 1870 kwam het enkelschotgeweer Beaumont (kaliber llm m ) in gebruik; in 1895 het Mannlichergeweer 95, een grendelgeweer (met magazijn 5 patronen, kaliber 6,5 mm ) met korte dolkbajonet. B e l g i s c h e K N I L - s o l d a t e n in de W e s t " Naast Quirin Louncke noteerden we 34 andere Belgen die tussen 21 juli 1897 en 15 september 1901 vanuit Amsterdam naar de West voeren. Een tiental van hen diende wegens een fysieke kwaal of disciplinaire maatregel zijn contract niet uit. Oogzwakte was in die tijd een gevolg van slechte voeding en bij arbeiders vrij algemeen. Sommigen leden reeds vóór de dienst aan verminderde gezichtsscherpte, ook Quirin Louncke. Zoals verder blijkt, dekte het KNIL zich tegen aansprakelijkheid voor ziekte graag in met de clausule ontstaan in doch niet door

de dienst. Een op de drie Belgen kwam uit West-Vlaanderen: Octave Arthur AMEYE (“Kortrijk, 15 januari 1880) vertrok 15 augustus 1898 naar Suriname en deed dienst tot 4 oktober 1912. Zijn ouders Désiré en Ida Desmet woonden in de Doorniksestraat in Kortrijk. Josephus Alphonsus ARICKX (°Tielt, 27 mei 1881), zoon van Adolphus Victor en Leonia Den Baes, Sint-Jansstraat in Tielt, scheepte 19 juni 1905 voor zijn terugkeer in en arriveerde 8 juli 1905 in Amsterdam. Joseph Cyrille DELCHAMBRE (“Lauwe, 12 januari 1881), zoon van Henri en Rosalie Dekeijsere, Kraaiveld Lauwe, werd in november 1902 geneeskundig afge­ keurd wegens belangrijke overprikkeling van het zenuwstelsel zich openbarende in hoofdpijnen, slapeloosheid en nu en dan voorkomende ongemotiveerde aanvallen van woestheid, ontstaan in doch niet door de dienst. Er wordt medegedeeld dat hij uit de dienst zal moeten worden ontslagen, wanneer uit een in te stellen genees­ kundig onderzoek blijkt, dat hij geheel toerekenbaar is te achten. Leon Florimond DUCASTEL (Menen, 22 juni 1880 - Zutphen, 29 april 1912) woonde voor zijn vertrek aan de rue des Baraques 23, Menen. Hij was 15 juni 1910 in Nederland en overleed twee jaar later in Zutphen, wat laat vermoeden dat hij er in het militair ziekenhuis verbleef. Désiré Corneille RAECKELBOOM (“Proven, 2 april 1864) was 1 mei 1898 op heenreis en kwam op 3 april 1904 na zes jaar in Nederland aan. Désiré Gustaaf Isidoor SPRIET (“Izegem, 4 april 1878), zoon van Frans en Silvia Rosalia Devoldere, was 8 juli 1905 op terugreis in Amsterdam. Alois VANDEKERCKHOVE (° 1 1 juli 1875) woonde in de Statiestraat in Meulebeke. Zijn ouders waren Pieter en Melania Delaere. Hij was behept met bijziendheid van

2D op beide oogen. Hij verliet de dienst in december 1904 met paspoort wegens lichaamsgebreken, bestaande in 1° slepende nierziekte 2° verminderde gezichtsscherpte op beide oogen ... ontstaan in doch niet door de dienst, hij was 9 januari 1905 in Amsterdam terug. Pierre Edouard VAN WIJNSBERGHE (“Blankenberge, 10 juni 1873) woonde in Blankenberge, Kerkstraat 72. Hij beëindigde zijn dienst 14 november 1905. 12

Van de hier volgende niet-West-Vlaamse vrijwilligers kwam twee derde uit de Brusselse agglomeratie: Leon ADRIAENS (°Sint-Pieters Jette, 13 juli 1879); Louis ANTHEUNIS (°Sint-Gillis, 30 augustus 1869); Edouard BACKAERT (“Aalst, 8 augustus 1875); Désiré Joseph BAISIPONT (“Halle, 9 april 1878); Pierre Dyonie CEUPPENS (“Huldenberg, 9 juli 1874); Joannes Julianus CLAESSENS (“Antwerpen, 6 augustus 1879); Joseph CLEREBAUT (“Voorde, 4 maart 1877); Eugène Charles Edgard DEROO (“Sint-Jans Molenbeek, 2 november 1877) ; Robert Louis DE WAMBERSIE (“Bevere, 23 januari 1881); Jean Emile DOUCET (“SintLambrechts Woluwe, 4 oktober 1875); Aloise Louis ENGELS (“Sint-Niklaas, 21 augustus 1872); Ghislenus Leonardus ERREIGERS (“Antwerpen, 30 mei 1876); Léonard Hubert GUTMANN (“Montzen, 4 december 1874) achternaam en herkomst laten vermoeden dat hij Duitstalig was. Corneille GULIELMI (“Brussel, 19 december 1876); Frans Jozef HERSÉE (“Borgerhout 4 januari 1879); Carlos Ernest Adolphe Florestan KEPPENS (“Brussel, 20 september 1879); François Marie LARDOT (“Sint-Joost ten Node, 8 juni 1879); Ernest Joseph LECLERC (“Elsene, 27 februari 1874); Georges MONJAERTS (“Brussel, 4 november 1880); Jozef PEETERS (“Antwerpen, 7 juli 1876); Joannes Baptista Franciscus RIJDE (“Antwerpen, 22 november 1880); Joannes Baptista SCHOONJANS (“Wezembeek, 7 april 1880); Florimond Emile SUSANNE (“Schaarbeek 10 juni 1878); Edmundus TREMERIE (“Gent, 8 januari 1877); Constantinus Paulus Maria VERBIST (“Antwerpen, 14 juni 1881); François VERBIST (“Zaventem, 6 december 1870). K N I L - s o l d a a t Qui ri n L o u n c k e Quirin Urbain Louncke kwam ter wereld in ‘arm Vlaanderen’ op 10 juli 1880 aan de rue de Menin in Kortrijk. De volgende dag doopte kapelaan Albert De Vaere hem - vreemd genoeg - onder de Latijnse voornamen Corinus Albanus12. Quirin was op een na de jongste van elf in een gezin van ongeletterde ouders. Zo te lezen was Quirin een pienter ventje en geen doetje. Hij ging naar de papschool van de nonnen en het kloefcollege van de broeders van Oostakker op Overleie. Hij hield van tekenen en schilderen en broeder Baantje was zijn voorbeeld. Allicht op diens aansporen bezocht de kleine Quirin de Academie voor Teken- en

Schilderkunst, die van 1804 tot 1931 aan de Heilige-Geeststraat gevestigd was. Veertien jaar oud stapte hij in het spoor van een geroutineerde Gentse seizoenar­ beider naar Frankrijk. Hij verdiende zijn eerste centen, maar kwam platzak terug: zijn parrain was er met het geld vandoor. Twee jaar later vroeg Quirin zijn ster­ vende vader om vergiffenis voor zijn kinderstreken, maar werd pijnlijk afgewezen.

11

12

Den H aa g, Algem een R ijksarchief, S t a m b o e k e n va n het

va d e r L é o n a r d J o s e p h o m s t r e e k s 1 8 6 0 t r o u w d e , w o o n d e hij

Ko n i n k l i j k e N e d e r l a n d s c h - l n d i s c h e L eg e r , 1 8 3 2 - 1 9 5 0 .

aan de rue du M oulin ( M o l e n s t r a a t ) , zi jn brui d aan de in

Ko r tr i j k, a rch ie f S in t-Elo o isp a ro c h ie , D o o p r e g i s t e r , 1 8 7 7 ­

1 8 9 8 a f g e b r o k e n rue du G âteau ( K o e k e s t r a a t ) , de lat ere

1 8 8 8 . Zi jn m o e d e r h e e t er L ud ov ic a J u s ti n a , n ie t Lud ovic a

Sint-Am andslaan.

Chr istina zo a ls in het b u r ge r lij k r eg ist er . Qui ri n' s g r o o t ­

13 Ko r tr i j k, Stadsarchief, b e vo l k i n g s r e g is te r s .

v a d e r h e e t op de ov e r l i jd e n s a k t e L o n c k e . Toen Qui ri n' s

13

Op 29 augustus 1895 stond Quirin in Kortrijk genoteerd als disparu - was hij buiten het weten van zijn familie toen seizoenarbeider in Frankrijk? - en op 11 november 1896 als engagé volontairement'3. Maar hij moest om militieredenen nog twee jaar wachten voor hij kon vertrekken. Achttien en een half jaar oud engageerde hij zich op 18 januari 1899 in Harderwijk voor zes jaar dienst zowel

in als buiten Europa, ingaande op dato met 200 gulden handgeld en 100 gulden bovenop voor dienst buiten Europa. Hoewel hij zich aangemeld had, zoals hij schrijft, om naar de Oost te gaan vechten tegen de wilden, belandde hij in de West. Hij was toen behept met Vi gezichtsscherpte op beide oogen. Begin 1899 kwam hij in Paramaribo aan14.

Moeder . '

r

Geboren Ie .

/ /t,r

" , -*

de» //?■ L oaltl gem ond l t

lÿ tc lang

aankomst

.

bij

kei

k o r ft

W enkbrauw en v i i f c

____ Heler. M erkbare teekenen./^> ,

(D e n Haag, Algemeen Rijksarchief, s ta m b o e k , to e g a n g 2 .1 0 .5 0 )

In de eerste drie jaar van zijn dienst nam Quirin Louncke deel aan de ZuidAfrikaanse Boerenoorlog. Het moet gebeurd zijn tussen zijn aankomst in Paramaribo begin 1899 en de Vrede van Vereeniging juni 1902. Daarover schrijft hij pas in zijn tweede ‘cahier’. Hij verwijst in de betrokken passage naar de Modderrivier, die tot zijn verwondering droog lag.

Ik ben vergeten te spreken over de burgeroorlog van Transvaal met president Paul Kruger en generaal De Wet. Er is bij ons in Paramaribo een verzoek gekomen om versterking voor Transvaal. We zijn toen met het oorlogsschip de Cortenaer en een compagnie van 250 man daar naartoe gegaan. Daar hebben we moeten meevechten met de Boeren en de kaffers en de vrouwen, die goed door de ramen konden schieten. En we moesten door de Modderrivier om steun te brengen. Maar dat was geen modder, het was allemaal zand. En het was daar zo warm. En we hadden een kemel die het kanon droeg en ook het water om te drinken. De Britse militair Thomas Pakenham noemt drie confrontaties tussen Boer en Brit in de buurt van de Modderrivier: op 28 november 1899, 11 december 1899 en 18 februari 190015. Onder De Wet namen de Boerencommando’s van de krijgs­ gevangen kaki's niet meer wapens en proviand mee dan ze zelf konden sjouwen. Ze vernietigden de rest en lieten op de koop toe de gevangenen lopen, voor 14

Quirin een bron van ergernis: Maar, als we krijgsgevangenen hadden genomen, wat gebeurde er? Die generaal D e Wet nam hun wapens a f en liet ze weer lopen! En zo waren ze daar ’s anderendaags natuurlijk weer. Pakenham bevestigde de werkwijze van de Boeren: Bowers self werd van sy uniform grestroop en sonder naat klere na Rundle se kamp teruggestuur'6. Officieel bleef Nederland neutraal in het conflict, maar op 4 november 1899 vroeg het koloniaal bestuur in Paramaribo ... o f er politieke bezwaren bestaan dat een officier van gezondheid naar de Transvaal gaat met het Roode Kruis. Op 6 november 1899 antwoordde Buitenlandse Zaken dat er geen politieke bezwaren bestaan dat een officier van gezondheid de ambulance van het Roode Kruis vergezelle naar de Transvaal. Ondanks de neutraliteit trokken Nederlandse vrijwilligers via Lourenzo Marquez (Maputo, Moçambique) naar het strijdtoneel. Achtenzeventig sneuvelden, onder wie ‘neutraal waarnemer’ luitenant M.J. Nix van het KNIL17. In militaire dienst liet Quirin zich gauw als schalk of schelm kennen. Op de overtocht naar Suriname joeg hij een Duitser de schrik op het lijf. Pas aangekomen in de kazerne van Paramaribo raakte hij in de clinch met een zwarte soldaat. Later smeerde hij de sergeant z’n schoenen aan de binnenkant in, bewerkte hij het hoofd van een spokende medesoldaat met een stok, enzovoort18.

PARAMARIBO.

K a zern e in P a ra m a rib o

(D e reis rond de w ereld)

KAZEERNE 14 De n H aa g, A lgem een Rijksarchief, S t a m b o e k e n van het

18

H e t s p o o k h u i s w a arn aa r Q ui ri n v e r w i j s t , is v e r m o e d e l i j k het achttiende-eeuw se

Koninklijke N ederlandsch-lndische Leger, 1 8 3 2 - 1 9 5 0 .

Stenen

Zwartehovenbrugstraat

15 T. P a k e n h a m , D ie B o e re -o o rlo g , J o h a n n e s b u r g , 1 9 8 1 , p. 1 9 9 ,

88.

Hu is

o f Ston

De

S u r i n a a m se

Oso aan

de

overheid

v e r w i e r f het g e b o u w een paar ja a r g e l e d e n , wil h et r e s t a u ­

2 1 3 ,3 5 3 -3 5 4 . 16 T. Pa k e n h a m , D ie B oe re -oo rlog , p. 566.

reren en een ni euw e b e s t e m m i n g eraan g e v e n .

1 7 Den H a a g , Algem een Rijksarchief, Be sc h e i d en van a m b t e ­

dw to nline.c om )

n a r e n , M i n i s t e r i e van K o l o n i ë n 1 8 5 0 - 1 9 0 0 .

15

(w w w .

Het district Nickerie aan de Corantijn, waar Quirin naartoe gestuurd werd, was bekend om zijn polders, zijn rijstproductie én zijn mampira’s (knaasjes): bloedzuigende steekmugjes die de zenuwen van de soldaten zwaar beproeven. Maar Quirin wist raad: We zijn hier met vier Belgen: Cyrille Delchambre van Lauwe, Gustaaf Spriet van Izegem, Alois Vandekerkhove van Meulebeke en ik, Quirinus van Kortrijk, alle vier stuurse kerels. Nu moeten juist wij naar het district Nieuw Nickerie om er het volk in bedwang te houden. Daar is zoveel ongedierte dat het onmogelijk is om het lang vol te houden: muskieten, mampieren, mieren, krokodillen, slangen, tigri, wandluizen enzovoort. Er zijn soldaten die door de schuld van de mampieren van de landingbrug het water in springen. Het is gebeurd dat een schildwacht er het leven bij liet. Het zijn heel kleine beestjes, maar hun steken branden verschrikkelijk. Ik was slim: ik smeerde me in met peterolie. Dat stonk wel, maar die beestjes lieten m e zo met rust. En, voegt hij eraan toe: Het leven was hier anders nog zo slecht niet.

M IEW -NIEKE-RIE

D e la n d in g s b r u g in N ie u w -N ic k e rie

(D e reis rond de w ereld)

Enkele keren gooit Louncke de militaire discipline over boord en komt hij er bekaaid af; onder meer die keer dat hij met andere West-Vlamingen de Corantijn probeerde over te steken om van Nickerie naar (toenmalig Brits) Guyana te varen. Ze leden schipbreuk en ontsnapten niet aan de arrestcel. Soms loopt het de spuigaten uit. Op een dag in Nieuw Amsterdam rekent Quirin ver van vriendelijk af met een hond die zijn kippen de nek afgebeten heeft. Het bevel van zijn sergeant om de kat van de luitenant af te vuren, voert hij zonder bezwaar uit. Een halve eeuw na de feiten vertelt hij droogweg hoe hij een hoertje haar geld jatte. Hij beschrijft de onderdrukking van de opstand der Aziatische contractarbeiders, waaraan hij als huursoldaat deelgenomen heeft, als 16

een fait divers: Nou kwam daar een bericht dat op de plantage Parika waar koelies werkten, weer een opstand uitgebroken was. Koelies zijn immigranten uit Brits-Indië die in de suikerrietvelden, koffie, rijst en bananen werken. Ze hadden de directeur van de plantage vermoord, aan stukken gesneden, in petroleumblikken gedaan en in het water gegooid! We werden daar met een 250 man naartoe gezonden. Het was hoog tijd, of ze vermoordden daar al de blanken. Maar, o wonder, tussen vijftig man was een zwangere vrouw, we hadden de mannen rond haar doodgeschoten en zij was maar lichtjes geraakt. Dan moesten we de lijken weghalen en een put graven van vier meter vierkant en vier meter diep. Daarin deden we eerst wat kalk en dan acht lijken op een rij en dan weer kalk. Dat was tegen de stank en de ziekte. De overige koelies namen we mee naar de gevangenis in Paramaribo. Quirin schrijft ‘Parika’, hoogstwaarschijnlijk verwart hij het met ‘Pericakreek’, een zijwater van de boven-Commewijne, en/of met ‘Para’, het district waar plan­ tage Mariënburg ligt. Parika ligt in (toenmalig Brits) Guyana. Op de suikerplan­ tage Mariënburg werd op 30 juli 1902 de opstand van Aziatische contractar­ beiders neergeslagen19. De dag voordien waren Brits-Indische ‘koelies’ in verzet gekomen wegens de lage en willekeurige lonen, de koopplicht in de plantagewinkel en het wangedrag van de directeur, die zijn handen niet kon afhouden van de vrouwen. De arbeiders hakten de man aan stukken en gooiden hem in

F ort Z e e la n d ia als g e v a n g e n is in P a ra m a rib o , nr. 10 o p de sch ets H isto risc h e g e b o u w e n

(J. Fontaine, Z e e la n d ia . De geschiedenis van een f o r t , Zutphen, 1972, p. 167)

19 H . B u d d i n g h ' , Geschiedenis van Surinam e, Z e i s t , 1 9 9 5 , p . 2 1 8 .

17

een kreek. Wegens de zware regenoverlast trad de politie de dag zelf niet op. Er vielen zeventien doden, die ze tussen lagen ongebluste kalk in een geheim gebleven massagraf dumpten. Van de negenendertig gewonden stierven later nog zeven20. De irritante wijze waarop Quirin met sommige mensen (en dieren) omging, staat in schril contrast met de zelden verwoorde genegenheid voor vrouw en kind. Zijn toekomstige vrouw redde hem trouwens van een gewisse dood: Op een

dag ging ik bij een meisje inwonen, maar ik werd ziek, kreeg de rode afloop en moest naar het hospitaal. Ik woog normaal 68 kilo, maar na drie weken was ik 29 kilo afge­ vallen. De diaree stopte niet en ik kon noch eten noch slapen. Op een dag kwam mijn meisje met haar moeder op bezoek en ze zagen dat ik ver gespeeld was. Ik klaagde dat ik nooit mijn moeder in Europa zou weerzien. Toen gingen de vrouwen weg, maar kwamen spoedig terug met een drankje dat ze voor mij gebrouwen hadden. Ik moest het in drie keer gebruiken: eerst om de diarree te stoppen, dan om de eetlust op te wekken en ten slotte om te kunnen slapen. Toen ze weg waren, kroop ik op handen en voeten naar de WC; ik dronk het goedje in een keer uit en gooide het flesje in de pot. En weer op handen en voeten naar mijn bed! Na twee uren voelde ik mij van de wereld gaan. De oppasser vond mijn polsslag niet meer, hij ging naar de dokter en zei: Quirinus is dood. Die liet mij naar het dodenhuisje overbrengen. Ze legden mij in een kist en telefoneerden naar de kazerne: dat Quirinus gestorven was en dat hij de volgende dag om 8 uur begraven zou worden, ’s Anderendaags kwamen acht soldaten mij begraven, een sergeant en de luitenant van mijn compagnie. Mijn kleren werden verkocht en de soldaat die mijn attila2' op de kop tikte, ging naar mijn meisje en stelde voor bij haar te wonen: want, zei hij, Quirinus is nu toch dood, we hebben hem vanmorgen begraven, zie, ik heb hier zijn jas. Toen mijn meisje dat hoorde, rende zij met haar moeder naar het hospitaal. Ze zeiden tegen de dokter dat Quirinus niet dood was, want, zeiden ze, we hebben hem een drankje gegeven om te genezen. Toen belde de dokter naar het bureau van politie. De commissaris en twee agenten kwamen snel naar het hospitaal en pakten moeder en dochter op. Ze reden naar mijn graf, haalden mij eruit en brachten mij naar het hospitaal terug. Ze visiteerden mij, elektriseerden mij, maar zonder succes. De dokter gaf mij op! Deze passage verwijst naar de natuurgeneeskunde van de Boslandcreolen en Indianen, die kruiden en plantenpapjes als medicijnen gebruiken, zo geheten

(bus)dresi’s22. Karin Anema beschrijft in een reisroman het geval van haar opgroeiende zoon. Een Surinaamse kruidendokter genas hem van een gecom ­ pliceerde botziekte die de Europese dokter voor onomkeerbaar gehouden had23. Na zijn ‘opstanding uit de dood’ (dankzij zijn toekomstige vrouw), verwerft Quirin naar hij schrijft de graad van korporaal. Wat later wordt hij meester alle wapens zodat hij ’s zondags een degen mocht dragen. Dan slaat het noodlot toe: hij reageert woedend tegen de blanke dokter die zijn stervende kindje - omdat het gekleurd is - verkeerd behandelt. Quirin geeft de dokter een oplawaai, maar loopt geen straf op. Het gaat weer goed. Tot een inlandse politieman Quirins inlandse 18

bruidje beledigt en Quirin weer door het lint gaat. Ook voor de krijgsraad in Paramaribo maakt hij amok. Hij schreeuwt om rechtvaardigheid in Suriname. De rechter verklaart hem (op 27 mei 1904) schuldig aan wederspannigheid door feitelijken en geweldadigen wederstand tegen een ondergeschikte beambte van politie handelende ter uitvoering van algemeene verordeningen gepleegd door een ongewa­ pend persoon en ter dier zake veroordeeld tot twee maanden gevangenisstraf en in de kosten en misen van Justitie alsmede in de kosten van het proces, bedragende vier gulden en zeventig cents, met bepaling dat bij wanbetaling zal worden toegepast eene subsidiaire gevangenis van één dag. Zijn veroordeling hield blijkbaar meer in dan opsluiting, want na zijn dienstjaren zal hij het pensioen infanterist 1ste klasse ontvangen, een lagere rang dan korporaal. Op een foto poseert Quirin trots tussen Aziaten in de uniform van de West-Indische infanterist. Kepie met kokarde, chevrons, sabel in de hand van een dienende ‘koelie’, en de halsdas in de hand laten Quirin kennen als korporaal. Zo te zien moet ook zijn aantekenboek zijn ‘machtspositie’ ondersteunen.

Q u ir in in u n ifo rm m et k o elies

(A rc h ie f F a illie -Lo u n c k e )

20

D e z e f e i t e n in sp i r e e r d e n C. M c L eo d to t de rom an To/eemaa/

22

M ariënb u rg , A m s t e r d a m , 1 9 9 8 . 21

J.

Van

D o nse la ar,

W oordenboek

van h e t

Surinaam s

Nederlands, M u i d e r b e r g , 1 9 8 9 , p. 1 2 9 .

a ttila ( H o n g a a r s of fi ci er s ja sj e, v e r m o e d e l ij k ge ïn s p i r e e r d 23 K. A n e m a , op A t t i l a ) , ko rt m e t t res se n ve rs ie rd h u z a r e n b u i s w a m b u i s ,

De groeten aan de ko n in g in , A m s t e r d a m -

A n t w e r p e n , 2 0 0 6 , p. 1 5 - 2 7 .

s o l d a te n j a s je : Van Da l e , 1 9 9 2 .

19

Na zijn celstraf wordt Quirin naar Albina overgeplaatst. Albina was een afge­ legen plek zonder plantages aan de Marowijnerivier, die Suriname van FransGuyana scheidt. Het dorp werd tijdens de binnenlandse oorlog, die in 1986 begon, bijna helemaal verwoest. Quirin moest, schrijft hij, wekelijks met de veer­ boot inkopen doen in ‘Cayenne’. Met ‘Cayenne’ bedoelt hij allicht het Centre de Transportation Saint Laurent du Maroni. Cayenne en een paar kusteilanden, waar­ onder Duivelseiland - memento Dreyfus -, vormden de eigenlijke strafkolonie. In Albina moest ik tweemaal per week met twee man naar Cayenne om vlees. Cayenne is een Franse strafkolonie waar de veroordeelden de rest van hun leven moeten slijten. Van Albina naar de overkant is vier uur varen. Met een verrekijker konden we bijna de huisjes aan de andere kant zien. In de Franse kazerne dronken we wijn. De tafels waren gedekt met lakens, maar o f het witte of zwarte waren, was niet te zeggen! Daar spreken ze zulk slecht Frans d atje ze bijna niet kunt verstaan: comma viau? viau bein! - ja, in Albina heb ik het goed gehad, ik moest niets anders doen dan twee keer per week om vlees gaan, dat was omdat ik Frans kon. Als we terugkwamen waren we altijd boven ons theewater, maar ik moest opletten, want ik zat achter het stuur. We vertrokken van Albina bij eb en keerden bij vloed terug. In Albina is Quirin de mieren te slim af. In zijn vrije tijd tapt hij rubber. Hij verkneukelt zich aan het kronkelen van stukgesneden slangen. Hij ontm oet er

(P. Debrabandere, 'D e a rb e id e r s h u is v e s tin g in K o r tr ijk in de 1 9de e e u w ', in De Leiegouw, 22 ( 1 9 8 0 ) , p. 7 )

een Zwitser die insecten verzamelt: In Albina woonde een groot verzamelaar van

vreemde dieren, een Zwitser; hij was altijd in het bos om beestjes te vangen. Hij heeft een grote verzameling vlinders van alle kleuren, wel 200, en mieren, spinnen, kleine en grote, waaronder een van 20 centimeter! En zoveel verschillende dieren, onnoemelijk veel en van alle soorten, ik reken wel achthonderd. Hij verzamelde die in acht bakjes en in ieder bakje zaten vier laden. In Europa zal hij daar veel geld van maken. Op 24 december 1904 m ocht Quirin ondanks alles een nieuw engagement als KNIL-soldaat aangaan, maar slechts voor twee jaar. Op 22 december 1906 werd zijn contract dan weer voor zes jaar verlengd, maar op 30 mei 1908 werd hij wegens slepende ontsteking van de linkerlongtop ontstaan in doch niet door de dienst ontslagen. In werkelijkheid leidde hij de dokters in Suriname en Nederland om de tuin om op de wens van zijn moeder te kunnen ingaan: Op een dag kreeg ik een brief van mijn moeder uit Europa. Zij schreef dat zij mij nog had willen zien voor zij voor goed haar ogen sloot! Maar ja, als ik wegwilde, moest ik afgekeurd kunnen worden! Ik begon dan maar sigaretten van krantenpapier te roken, tot ik zo hevig hoestte dat ik naar het hospitaal moest. Daar onderzochten zes studenten die voor dokter leerden mij twee keer per dag, maar ze vonden niets. Ze zonden me dan maar naar Nederland.

M o le n w a l, ro m a n tisc h e g o u a c h e d o o r C . B erb ie rs , 1902

(Kortrijk, Stedelijke Musea)

21

H e t a d re s v a n z ijn m o e d e r d a t Q u ir i n in P a r a m a r ib o o p g a f w as Molenhof te Kortrijk. M o le n h o f is o n b e k e n d , Q u ir i n b e d o e lt o n g e tw ijfe ld M o le n w a l. H e t b e lu ik w e rd v ó ó r 1867 g e b o u w d e n in 1 9 0 4 -1 9 0 6 g e s lo o p t o n d e r b u r g e m e e s te r R e y n a e rt v o o r d e a a n le g v a n h e t V o lk s p a rk (A s tr id p a r k ) , d u s v ó ó r d e te r u g k e e r v a n Q u i r i n 24. H e t slo p M o le n w a l, o p d e k a a r t n r. 9, n a a s t d e v ro e g e re h e r b e r g Den

waren Belg, a a n d e n o o r d k a n t v a n d e B ru g s e s tra a t, b e s to n d u it d rie h u iz e n r ije n . T h u is k o m e n d in z ijn g e b o o rte s ta d d r u k t e Q u ir i n z ijn v e r w o n d e r in g e n b e w o n ­ d e r in g u it o v e r d e v e r a n d e r in g e n d ie tijd e n s z ijn a fw e z ig h e id u itg e v o e rd w a re n . N ie t e n k e l w a s ‘k o e r ’ M o le n w a l g e s lo o p t, d e le n v a n K a p e ls tra a t e n K o e k s tra a t h a d d e n p la a ts g e m a a k t v o o r d e

Marché Couvert (V rijd a g m a rk t) o p h e t S in t-

A m a n d s p le in . H ij v e r m e ld t n ie t d a t d e h u iz e n r o n d h e t B e lfo rt o p d e G ro te M a r k t v e rd w e n e n w a re n , d a t e r ee n n ie u w p o s tg e b o u w w as, e n z o v o o rt.

Q u i ri n L o u n c k e na S u r i n a m e Q u ir i n k w a m n a z ijn te r u g k e e r u it S u r in a m e in h e t h o s p ita a l v a n Z u tp h e n te r e c h t, w a a r h ij v o o r t z ijn p a p ie r s ig a re tte n ro o k te . U ite in d e lijk w e rd h ij v o o r v e rd e re m ilita ire d ie n s t a fg e k e u rd e n k e e rd e h ij m e t v ro u w e n k in d n a a r K o r tr ijk te r u g . I n h e t tw e e d e s c h rift v e rw ijst Q u ir i n n o g s p o r a d is c h n a a r S u rin a m e , o n d e r m e e r w a n n e e r M e e n s e c a fé g a n g e rs b ij z ijn v r o u w a a n d r in g e n e e n S u rin a a m s lie d je te z in g e n . O p h a a r a a n v a n k e lijk e a fw ijz in g z e g t Q u ir in : Ach Anna, dat liedje

H et h o s p ita a l in Z u tp h e n

(D e reis rond de w ereld)

HÖ5 P E T A A L 22

van Suriname: Samekoostatie. Voluit gespeld geeft dat: san meki oenoe soetoe hati, titel of fragment vermoedelijk van een slavenliedje met de betekenis: ‘waarom hebben jullie mijn hart geraakt/gekwetst’. Voorts: bij zijn opgebaarde vrouw heeft Quirin . . . enkele gebeden gezegd in de taal van Suriname zodat de nonnen [het] niet konden verstaan ... - Toen hij in Brussel aankwam, logeerde hij bij een oudgediende van Suriname. - Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog trok hij zijn KNIL-uniform aan en in Sint-Niklaas liep hij een bekende uit Suriname tegen het lijf. - In de laatste bladzijden van zijn memoires verwijst hij naar de Surinaamse volksgeneeskunde. Toen hij op een dag last kreeg van zijn ogen, volgde hij de raad van een Surinaamse inboorling op: Als ik naar bed ging, moest ik brood tussen twee doekjes doen en op mijn ogen leggen. Daardoor geïnspi­ reerd weidt hij over medicatie: U hebt uw medicamenten in uw huis, u gebruikt ze dagelijks! U hebt geen apotheker nodig! In 1932 gingen zijn gedachten plots weer naar zijn Surinaamse verleden uit. Hij meldde zich in het Koninklijk Koloniaal Invalidenhuis (nu Koninklijk tehuis voor Oud-militairen, en museum) in Bronbeek bij Arnhem en verbleef er tien weken. In 1944 ten slotte organiseerde Quirin een ‘zwarte’ zanggroep die aan een bevrijdingsstoet deelnam en Surinaamse liederen zong. Quirin was in België terug op 5 december 1908. Met zijn vrouw Johanna Jakoba en hun zoontje Leon, woonde hij bij zijn zus Pauline in café De Bierkave, Izegemsestraat nr. I25. Molenwal, waar zijn moeder had gewoond, was intussen afgebroken. Quirin was nu pensionné des Indes en ouvrier plombier. Op hetzelfde adres woonde sinds 1907 - toevallig? - ook ene Auguste Nesslany (°Gent, 12 augustus 1828), ook pensionné des Indes, afkomstig van Kuurne. Op 22 januari 1909 verhuisde Quirin met Johanna en zoontje Leon naar Vaartstraat 13 bij Julien Delporte (°1863), Jeanne Marnette (°1865) en hun zoontje Julien (°1903). Op 30 juli 1909 vertrokken ze naar Mosselbank 23, waar op 7 augustus 1909 een tweede zoontje ter wereld kwam. De v r o u w van Q u i ri n, J o h a n n a J a k o b a M a a t r i j k Johanna Jakoba Maatrijk werd op 21 april 1882 geboren in Waterwijk in één van de oudste Surinaamse plantagegebieden. De suikerplantage Waterwijk is reeds bekend van een naamloze kaart van 1667. De plantage lag aan de Pericakreek, een smalle rivier, zijwater van de boven-Commewijne, in de buur van Slootwijk. Waterwijk besloeg 1215 ‘akkers’. Toen in 1863 de slavernij afge­ schaft werd, leefden Johanna Jakoba’s voorouders op de grote suikerplantage Rustenburg, waarvan Waterwijk in 1863 deel uitmaakte. Rustenburg werd in 1832 samen met Bethlehem bij Concordia gevoegd, ten westen van plantage Nieuwzorg. Rustenburg telde 192 slaven, van wie vier in 1863 onder de naam

24 A . A u g u s t y n , C. O s t y n , C. N y s s e n , De geschiedenis van de

25 E . Van H oo n a ck e r, Het herbergleven in K ortrijk, Ko rtr ij k,

Kortrijkse belu iken . B TK-project, 1 9 8 5 .

2 0 0 2 , p. 1 7 2 .

23

Plantages aan de boven-C om m ew ijne en de m o n d in g van de S urinam e {De Katholieke Encyclopaedie, Amsterdam, 1938, 22, p. 321)

Q u ir in m et z ijn v ro u w en h u n z o o n tje Leon op d e te ru g re is in Le H av re (190 8 )

(Archief Faillie-Louncke)

Maatrijk officieel geregistreerd werden26. Elisabeth Sara (°1821), Darius Dauphin (°1846), Hendrina (°1848) en David Paulus (°1851 ). Hendrina was blijkens de overlijdensakte de m oeder van Johanna Jakoba, Darius Dauphin en David Paulus vermoedelijk haar ooms en Elisabeth Sara haar grootmoeder. Op 22 juli 1908 kwam Quirin Louncke met vrouw en kind op de ss Prins Willem I in Amsterdam aan. Op 5 december 1908 arriveerden ze in Kortrijk. Op de terugreis in Le Havre hadden ze een rijke Fransman uit een kasteel uit de buurt van de havenstad ontmoet, die geboeid was door het ‘vreemde’ drietal. Hij loodste hen naar zijn wagen, voerde hen naar zijn kasteel, zette hun een maaltijd voor, fotografeerde hen en bracht hen naar de haven terug27. Johanna staat op de foto als kotomisi: een vrouw in feestelijke Creoolse klederdracht met om haar hoofd een prois’ede (een feestelijke angisa). Quirin draagt zijn KNIL-uniform28. Quirins Surinaamse vrouw Johanna Jakoba was geen lang leven beschoren. Zij stierf twee jaar na haar aankomst in Kortrijk, op 11 april 1910 in het Hospitaal aan de Budastraat. Het echtpaar was toen aan de Mosselbank gedomicilieerd, Quirin werkte in een weverij. De overgang van haar subtropische geboorteland naar het kille Noordzeeland was allicht medeoorzaak van haar vroege dood. Voeg daarbij de vreemde maatschappij waarin ze totaal onvoorbereid terechtkwam. Zij sprak Nederlands (nog steeds de bestuurs- en onderwijstaal in Suriname), maar gezien de toenmalige taaltoestanden in Kortrijk zal dit haar weinig gebaat hebben. De schuld voor de dood van zijn zieke vrouw schuift Quirin ongenuan­ ceerd in de schoenen van de dokter: Opeens werd mijn vrouw ziek. Zij had het fleuris. Dokter Vrijghem kwam en begon met een nieuwe methode: hij legde natte flanellen doeken op haar lichaam! We weten toch dat mensen die van een warme streek komen niet met koude maar met warme doeken behandeld moeten worden, maar neen! De kou sloeg in haar lichaam. Ik moest naast mijn werk nu ook nog mijn vrouw verzorgen. Veertien dagen dag en nacht moest ik haar achterste schoonmaken en haar in een pisdoek wikkelen gelijk een klein kind. ’s Nachts tekende ik portretten die ik tegen vijf frank verkocht. Iedere dag ging ik voor mijn vrouw om twee frank bouilli die ik liet trekken; het vlees g a f ik aan de honden van mijn buur. Eén doosje vleespoeder kostte zeven frank! Ik hield het niet m eer vol. Ik deed mijn kinderen uit en bracht mijn vrouw naar het Hospitaal en bleef daar ook. Ik was zo moe en sliep twee dagen en twee nachten. Nadien hielp ik de kamers en de kapel schoon maken en kon ik iedere dag bij mijn vrouw gaan.

26 His to ri sc he da ta ba se S u r i n a m e .

28 J . M . C .

Bla nke r en J .

Dubbeldam,

Prism a w oordenboek

Sranantongo - Wortubuku fu S rana nto ngo , U tr e c h t, 20 0 5 .

2 7 I n d e d i r e c t e b u u r t v a n d e stad l a g en v e r s c h e i d e n e k a s t e l e n : E p r é m e s n i l , M o n t g e o n , Co lm o u l i n s en H a r c o u r t . H o o f d ­ c o n s e r v a t o r van h et s ta ds a rc h ie f van Le H a v r e , S y l v i e Ba ro t, kan n ie t a c h te rh a le n om we lk kasteel h et ga at.

25

Mijn vrouw was protestant. Op een dag vertelden de nonnen dat ik haar tot katholiek moest laten dopen, omdat zij anders naar de hemel niet kon gaan! Ik vroeg mijn vrouw o f zij dat wilde, en ja, en toen brachten we haar naar een kamer en werd zij herdoopt. Moeder-overste was meter en ik, haar man, peter. En toen we haar terug naar de zaal brachten, vroeg ik of ze mij zouden willen roepen als zij slechter werd. De volgende ochtend liep een non aan mijn bed voorbij en ik vroeg hoe gaat het met mijn vrouw? zei zij: O, hebben ze je niet geroepen? Zij slaapt zo schone, zij is in de hemel. [ ...] Toen ik dat hoorde, ben ik beginnen te godveren. Ik wilde mijn vrouw zien, al moest ik het dodenhuisje openbreken! Ik moest wachten tot de dokter gekomen was, zeiden ze, maar na de lijkschouwing mocht ik toch nog niet binnen! - Ach je zijt lastig, we mogen geen lijken togen in 't Hospitaal. - Ik bleef vloeken tot ze toegaven, maar aan niemand zeggen! In het dodenhuisje lag mijn vrouw naakt onder een laken op een blauwe steen. Ik heb enkele gebeden gezegd in de taal van Suriname zodat de nonnen me niet konden verstaan. Ik ben nog teruggegaan om haar trouwring en heb die aan mijn vinger gestoken. Toen moest ik het Hospitaal verlaten. Ik wilde niet weg zonder de kleren van mijn vrouw en het geld dat zij bij zich had. M e t h e t b e s c h ik b a re g e ld liet Q u ir i n g e d a c h te n is p r e n tje s d r u k k e n , e n n ie t v a n d e g o e d k o o p s te : Toen ik terugkwam met de papieren, lag een pakje met haar kleren

klaar. Ook het geld kreeg ik terug en daarmee liet ik doodsprentjes drukken. We

t

BI D VOOR D E Z I E L van

geboren op de grond W aterw ijk . d is tr ic P e rica. den 21 April 1882 ea overleden te K ortrijk . den 11 April 1910.

W a t is toch het leven van den menseh, tenzij een rook d ie voor een oogenblik zichtbaar is en welhaast J o b .i v . verdw ijnt. W ij zijn allen vreem delingen en reiziger» op deze aard e ; onze dagen gaan voorbij als het gras ; even als de bloem des velds d ie m aar een oogenblik bloeit, zoo verg a a t het leven ! P s. c h . Ik ben, zegt on* de goddelijke Z aligm aker, ik ben de v errijzenis en het leven ; d ie in mij gelooft, alhoe. wel hij sterve. hii zal leven ; en d ie leeft en gelooft in m ij, zal niet sterven voor eeuwig • Jo an . x i. V aarw el, lieve echtgenoot, kinderen en bloedver­ wanten, Ciod heeft mij tot Hem geroepen, onder­ w erpt u m et betrouwen aan zijne ondoordringbare inzichten. A anziet het als eene plicht te bidden voor m ijne ziel.

R.

I.

P.

G e d a c h te n isp re n tje Joh an n a-Jakoba M a a try k (Kortrijk, Stadsarchief)

26

hebben mijn vrouw begraven op donderdag 10 mei 1910. Na de begraving ging ik naar de fabriek, maar ik was mijn werk kwijt. Van het hospitaal hadden ze mij slecht gemaakt, ze hadden gezegd dat ik een harde socialist was. En overal waar ik werk ging gaan vragen, zongen ze hetzelfde liedje. Kunt u dat begrijpen?Mijn zoon is twee keer gedoopt, ik heb mij laten herdopen tot protestant, ben in twee kerken getrouwd en ben peter van mijn eigen vrouw! Word daar eens wijs uit! Q u ir i n e n J o h a n n a J a k o b a h a d d e n v ie r k in d e r e n : C o r r ie (“N ie u w A m s te rd a m , 1905); e e n n a a m lo o s k in d je (“A lb in a , 1 9 0 6 ), b e id e n g e sto rv e n in h u n e e rs te le v e n s ja a r; L eo n ( P a r a m a rib o , 1907 - K o rtrijk , 17 ju li 1 9 7 4 ), s ta m v a d e r v a n e en u itg e b re id e fa m ilie ; e n Jo ris (K o rtrijk , 1909 - D e e rlijk , 1910).

Q ui ri n w e d u w n a a r Z o a ls g ezeg d s t ie r f J o h a n n a o p 11 a p ril 1910. Q u ir in g in g o p 30 s e p te m b e r 1910 m e t z ijn z o o n tje L e o n w e e r b ij z u s P a u lin e in café De Bierkave a a n d e Iz e g e m s tra a t n r. 1 w o n e n . I n ju li 1912 w o o n d e n v a d e r e n z o o n tje in E m e lg e m , R e p e ls tra a t 49. F e b ru a r i 1914 k w a m ouvrier peintre Q u ir i n m e t L e o n te r u g u it G e n t, rue St Liévin 176; h ij b e la n d d e b ij h e t g e z in B o o m -L o u n c k e in K o rtrijk , M o o r s e le s tra a t 60 . I n G e n t h a d h ij n a a r h ij s c h r ijf t m e t e e n c o m p a g n o n s c h ild e rw e rk a a n g e n o m e n v o o r d e w e re ld te n to o n s te llin g v a n 1913. I n 1919

C o m m u n ie fo to van Q u ir in ’s z o o n tje L eon

(Archief Faillie- Louncke)

27

d e e d z o o n tje L e o n L o u n c k e s a m e n

m e t z ijn

n ic h tje E u g e n ie B o o m

z ijn

p le c h tig e c o m m u n ie . N a z ijn v e rb lijf in G e n t w as Q u ir i n k o r te tijd m ijn w e rk e r in d e b u u r t v a n h e t N o o r d - F r a n s e L ens. F e b ru a r i 1920 v e r h u is d e n v a d e r e n z o o n tje n a a r d e H o o g h e s tr a a t 87 in K a c h te m . W e d u w n a a r Q u ir i n le e rd e d a a r Sylvie V a n d e w a e te re k e n n e n . Sylvie n a m d e k le in e L e o n o p in h a a r g e z in e n h a a r e ig e n k in d e r e n a a n v a a r d d e n h e m als e e n b ro e r. H ij g in g m e t h e n in K a c h te m n a a r sc h o o l. T u s s e n d o o r v e rto e fd e n v a d e r e n z o o n tje in Iz e g e m , N e d e rw e g 18. O p 15 ju n i 1910, e e n p a a r m a a n d e n n a d e d o o d v a n z ijn jo n g e v ro u w , g in g Q u ir i n als b e m a n n in g s lid sc h e e p o p d e ss Williams. O n d e r h e t g e z a g v a n dokter

Guillemin Decock v o e r h e t s c h ip v a n u it G re e n w ic h L o n d e n n a a r d e N o o r d p o o l, tev e rg e e fs o p z o e k n a a r e e n v e rd w e n e n b a llo n 29. H e t is e e n v a n d e m e e s t i n t r i ­ g e re n d e p a ssa g e s in d e m e m o ir e s v a n Q u ir in , n ie t e n k e l d o o r h e t k a n n ib a lis m e o p d e te r u g re is m a a r o o k d o o r d e n a a m d ie Q u ir i n a a n d e d o k te r g eeft. V e rw ijst d e n a a m D e c o c k n a a r C o o k ? ( Q u ir in s m o e d e r h e e tte to e v a llig o o k D e c o c k .) D e A m e rik a a n s e a r ts F re d e ric k A lb e rt C o o k o rg a n is e e rd e v a n a f 1891 t i e n ­ ta lle n e x p e d itie s e n c la im d e als e e rs te d e N o o r d p o o l b e tr e d e n te h e b b e n . Q u ir i n

D e w o o n w a g e n v an Q u ir in (eerste lin k s) o p d e h o e k D e e rlijk stra a t en V en n e stra a t, Z a n d b e rg H arelb e k e , 27 d e c e m b e r 1946

(De reis rond de wereld)

28

B R Û E L — 'T O R E N S

A.

V»

D e B ro e lto re n s in 1940 (De Reis rond de wereld)

g e e ft C o o k d e v o o r n a a m G u ille m in . Z o u d ie v a n jo u r n a lis t (W a lte r) W e llm a n k o m e n , d ie v ijf k e e r p ro b e e r d e o m d e N o o r d p o o l te b e re ik e n ? Civil engeneer for the US Navy R o b e r t P e a ry le id d e d r ie e x p e d itie s , b e re ik te d e N o o r d p o o l in 1909 e n b e s te m p e ld e d e a a n s p r a a k v a n C o o k als v als. D e c o n tr o v e rs e d u u r t to t v a n d a a g v o o r t30. O p 6 a u g u s tu s 1914 n a m L o u n c k e v rijw illig d ie n s t in h e t B e lg isc h leger. H ij w as 34 ja a r o u d e n w e rd als in f a n te r is t b ij d e 1ste le g e rd iv isie , 3 d e lin ie re g im e n t in g e d e e ld . Z ijn a d re s w a s o p d a t o g e n b lik ’t H o o g e 8 7 , K a c h te m , b ij Sylvie V a n d e w a e te re , w a a r o o k z ijn z o o n tje v e rb le e f. O p 19 a u g u s tu s r a a k te L o u n c k e g e w o n d e n d e v o lg e n d e d a g g in g h ij t o t 2 5 d e c e m b e r 1918 en congé sans solde. V an 26 d e c e m b e r 1918 to t 31 ja n u a r i 1919 w a s h ij rentré de congé de ss à la 3e comp. des

récupérés à Isenberghe... H ij g e n o o t un mois d’allocation à 75 francs31.

29 Op 1 1 juli 1 8 9 7 st e e g de Z w e e d S a lo m o n A u g u s t u s A n d r e e

30 De Groene Am sterdam m er, 5 d e c e m b e r 1 9 0 9 ; The Frederick

( ° 1 8 5 4 ) m e t zij n lu ch tb al l o n O m e n ( A d e l a a r ) v a n a f h et

A . Cook So ciety, h t t p : / / w w w . c o o k p o l a r . o r g / , A u g u s t 22 n d

eil and D a n s k ö y a ( D e n e n l a n d ) o p . M e t h em wa ren ee n

2004.

n a t u u r k u n d i g e , ee n s p o o r w e g i n g e n i e u r en ee n f o t o g r a a f .

31 Brussel, K oninklijk museum van het leger en de krijgsg e-

schiedenis.

Z e kw a m e n n ie t t e r u g , pas in 1 9 3 0 we r d e n hun li c h a m e n t e r u g g e v o n d e n , op Kv itö ia ( W i t E i l a n d ) t e n o o s t e n van Spitsbergen. 29

D a n k zij e e n b u u r v r o u w v o n d Q u ir i n e in d e lijk e e n v a ste ste k in e e n w o o n ­ w a g e n o p d e Z a n d b e r g H a re lb e k e , a a n d e r a n d v a n K o rtrijk . In 1947 w o o n d e h ij d a a r n o g ste e d s e n d a a r p e n d e h ij z ijn m e m o ir e s n e e r. Z ijn g e ld n o o d w e rd d a a r o m n ie t m in d e r, w a n t p e n s io e n g e ld e n lo o n g a f h ij u it n o g v ó ó r h ij h e t g e z ie n h a d . D e T w eed e W e re ld o o rlo g v e rs n e ld e z ijn a fg a n g . H o e w e l, d e v o s v e r lo o r w el z ijn h a a r, m a a r n ie t z ijn stre k e n : m e t d e b e v r ijd in g v a n K o r tr ijk b e g in s e p te m b e r 1944 v e rs c h e e n h ij a a n h e t s ta tio n u itg e d o s t als v e ld m a a rs c h a lk M o n tg o m e r y in c o m p le te le g e r u n if o r m , in c lu s ie f b a re t. T en s lo tte b e la n d d e hij in h e t H o s p ita a l a a n d e B u d a s tr a a t, w a a r e e n h a lv e e e u w e e rd e r z ijn jo n g e S u r in a a m s e v ro u w b e z w e k e n w as. H ij s tie r f a a n p ro s ta a tk a n k e r o p 12 ja n u a r i 1953.

Een intrigerend ego Q u ir i n s o v e rle v in g s d r a n g w as b e s lis t z ijn s te rk s te k a n t, al v e r a n d e r d e h ij v a n w e rk als v a n k le re n . V a n d a a g w a s h ij s e iz o e n a rb e id e r, m o r g e n h u u r l in g , o v e r­ m o r g e n k o k , m ijn w e rk e r, m a r s k r a m e r , lic h tm a tr o o s o f n o o r d p o o lr e iz ig e r e n tu s s e n d o o r elk e k e e r w e e r h u is s c h ild e r e n a m a te u r- s c h ild e r. V an in z ijn p rille ja r e n w a re n d e B ro e lto re n s z ijn fa v o rie te o n d e r w e r p . N ie t a lle e n in z ijn m a n u s ­ c r i p t k o m t e e n sc h e ts v a n d e B ro e lto re n s v o o r, o o k a lle e n s ta a n d e s c h ild e rije n m e t d it o n d e r w e r p b le v e n b e w a a r d 32. Q u ir i n w a s o o k lie d je sz a n g e r. H ij tr a d o n d e r m e e r o p in café c h a n ta n t Tivoli a a n d e K o rtrijk s e W ijn g a a rd s tra a t. O n d a n k s z ijn s c h a a rs e b e s ta a n s m id d e le n

IZIÎ

DE

JONGE U N D E B O L D E R .S KQRTRy K ‘ D e jo n g e L in d e b o ld e rs ’ (De reis rond de wereld)

30

o n tb r a k h e t h e m d u id e lijk n ie t a a n a m u s e m e n t. In z ijn g e b o o rte s ta d v o n d h ij zijn v e rz e t bij De Jonge Lindebolders, d ie in café Het Lindeke a a n h e t P le in h e t zottebollespel b e o e f e n d e n 33. E e n fo to m e t h e m z e lf als to e s c h o u w e r in s p ire e r d e h e m m is s c h ie n t o t z ijn illu s tra tie ‘D e Jo n g e L in d e b o ld e rs K o r tr ijk ’34. Q u ir in g in g p r a t o p d rie v a a rd ig h e d e n . T en e e rs te , z ijn ste rk e fysiek: h ij w as d e h o o g s te k lim m e r e n d e sn e lste lo p e r. T en tw e e d e , z ijn te k e n ta le n t. T en d e rd e , z ijn u itz o n d e rlijk e e rv a rin g e n : h e t e rg e rd e h e m w re e d d a t z ijn v r ie n d e n h e t re la a s v a n z ijn lo tg e v a lle n als v e rz in se ls a fd e d e n : . . . daar ik sprak over mijn loopbaan en de

reis rond de wereld dien ik ben bezich af te schrijven, was er daar mede gelaggen, en uitgemaakt voor leugenaard. Maar wat moet men daar aan doen, die menschen weten niet eenz hoe zij leven, ze zijn nog nooit uit hunne stad geweest en wat weten zij van hervaringen. Niet gelijk ik dien een toerist ben en de begaafdheid bezit en dat ik geheel de wereld zijn rond gegaan, zijn toen nog uitgemaakt voor eenen leugenaart, want we moeten het hunder vergeven want zij weten niet wat zij zeggen, die stompers! (c ita a t u it e e n ja a r o u d e r e v e rsie v a n De reis).

N iet g ed a teerd e fo to van Q u ir in

(A rc h ie f F a illie -Lo u n c k e )

32 Van de B r o e l to r e n s na 1 9 3 0 en in 1 9 4 8 . A n d e r e sc het sen in

33 B. D e w i l d e , 'E e n en a n d e r o v e r het v e r d w e n e n ' L i n d e k e ' in

het m a n us cr ip t zijn o n d e r m e e r : v e l ds la g H o u t h e m ( T i e n e n ) 1 9 1 4 , bra nd va n l ep er 1 9 1 5 , b o m b a r d e m e n t op Ko rtr ij k 26

Ko rtr ij k' , in : De Le iego u w , 15 ( 1 9 7 3 ) , p. 2 5 9 - 2 6 4 . 34 B. D e w i l d e , 'H e t ' zo t t e b o l l e s p e l ' in Ko rtr ij k en o m g e v i n g ' , in :

m aa rt 1 9 4 4 , b o m b a r d e m e n t op Ko rtr ij k 2 1 juli 1 9 4 4 .

De Le iego u w , 1 6 ( 1 9 7 4 ) , p. 3 6 1 - 3 7 3 .

31

Q u ir i n is n ie t v rij v a n o p s c h e p p e r ij (e n n a a r h e t e in d o o k n ie t v a n z e lfb e k la g ), h ij w e k t n u e e n s a fk e e r d a n w e e r s y m p a th ie . O p z ijn ‘w e re ld re is ’ h a d h ij w e in ig o f g e e n b e la n g s te llin g v o o r w a t h e m n ie t d ir e c t ra a k te . ( His home was where he laid his

hat.) N ie tte m in , w e g e n s d e so c ia le h e r k o m s t v a n d e sc h rijv e r, h e t re a lite its g e h a lte v a n z ijn re la a s e n d e u ith e e m s e e n to u r a g e w a a r in h ij e e n b e la n g r ijk d e e l v a n z ijn le v e n sle e t, is De Reis rond de wereld e e n z e ld ­ zaam e g o -d o c u m e n t

(un document humain). Z ijn

a n e k d o te s v e rto lk e n z ijn p e r s o o n lijk e ‘te g e n k o m s te n ’ e n d e tr a g ie k v a n z ijn tijd : k o lo n ia lis m e ( u i tb u itin g e n o n d e r d r u k k in g ) ; o o r lo g (Z u id - A f rik a , tw e e m a a l E u ro p a ), id e o lo g is c h e b e k r o m p e n h e id (R K -d o o p s e l van

z ijn

p r o te s ta n ts e

s te rv e n d e

v ro u w );

so c ia le

m is s ta n d e n (o n ts la g w e g e n s s o c ia listisc h e g e z in d ­ h e id ) ; e n ra s v o o ro o rd e le n (z ijn v r o u w k rijg t s te n e n n a a r h a a r h o o f d ) , w a a rv a n Q u ir in z e lf n ie t v rij w a s ( Zie zo leert men negers temmen!). A l m e t al - r e f e re re n d a a n d e d is c u ssie in d e ja r e n ’3 0 - b e s lis t g e e n s c h o o n s c h rijv e rij m a a r h e t o n o p g e ­ s m u k te le v e n s v e rh a a l v a n ‘e e n v e n t’. N ie t e e n s v a n e e n lite ra to r. M e t als re s u lta a t:

een boek zonder weergade, z o a ls Q u ir i n L o u n c k e h e t z e lf f o r m u le e r t35. B i j l a g e 1. Q u i r i n ' s a f s t a m m i n g 36 V an

d e v ie r k in d e r e n

d ie z ijn v r o u w

b a a rd e , k w a m

a lle e n

L e o n (a rd )

(P a r a m a r ib o , 17 ju li 1907 - K o rtrijk , 17 ju li 1 9 7 4 ) to t v o lle w a s d o m . L e o n tr o u w d e in 1930 m e t M a r g a r e th a N o p p e e n h a d b ij h a a r e e n d o c h te r . N a h e t o v e rlijd e n v a n M a r g a r e th a te n g e v o lg e v a n e e n fa b r ie k s o n g e lu k tr o u w d e h ij in 1943 m e t h a a r z u s Ir e n a G e r m a n a N o p p e . H ij h a d m e t h a a r v e e rtie n k in d e r e n , v a n w ie é é n v ro e g tijd ig o v e rle e d .

D e k le in k in d e re n v an Q u ir in L o u n ck e: Q u ir y n , L u c, G in o , G e e rt, Johan, M o n iq u e (e n ig ste k in d u it h et e erste h u w e lijk van Q u ir in ’s z o o n L e o n ), A n n ie , M u g u ette, N o e lla , G in e tte , L u crèce, C h r is tin e , L u d w in e , S o n ia

32

B i j l a g e 2. Een M a a t r i j k in K o r t r i j k M a a trijk , d e fa m ilie n a a m

van

d e v r o u w v a n Q u ir in , k lin k t v o lk o m e n

N e d e rla n d s . H o e k w a m zij d a a ra a n ? In 1828 w a s d e b u rg e rlijk e s ta n d e n k e l v o o r v rije S u rin a m e rs in g e v o e rd . Bij d e a fs c h a ffin g v a n d e sla v e rn ij in 1863 e c h te r m o e s t h e t k o lo n ia le b e s t u u r o o k d e v e rs e rk e n d e s ta a ts b u r g e rs o n d e r e e n o ffi­ ciële a c h te r n a a m re g is tre re n . D a a rb ij h a d d e n d e e x -sla v e n in p r in c ip e g e en in s p ra a k . O n d e r e e n z elfd e n a a m w e rd sle c h ts é é n fa m ilie in g e s c h re v e n . T o t d ie d a g h a d d e n d e v e e rtig d u iz e n d slav e n g e e n o fficië le fa m ilie n a m e n , m a a r w el ro e p n a m e n v a n a lle rle i s o o r t. In e e n s la v e n re g is te r v a n d e p la n ta g e A k k e rb o o m a a n d e C o m m e w ijn e le z e n w e n ie u w b a k k e n n a m e n als V o o rs p o e d , C o n s ta n t, C o lu m b u s , C h a rlo tte , R o s e tta e n z o v o o r t37. V o lg en s h e t Nationaal Archief Suriname38 is v o o r e e n d e rd e v a n d e tie n d u iz e n d in 1863 g eg e v e n n a m e n n o g g e e n v e rk la rin g g e v o n d e n . K in d e re n k re g e n d e z e lfd e a c h te r n a a m als h u n m o e d e r , te n m in s te als d ie n o g n ie t a a n e e n a n d e r e fa m ilie to e g e k e n d w as. W as d e e ig e n a a r v a n e e n p la n ta g e b lo e d v e r w a n t v a n e e n slaaf, d a n k o n h ij z ijn n a a m d o o rg e v e n , e v e n tu e e l in v e rh a s p e ld e v o rm : L’espinasse b ijv o o rb e e ld w e rd Pinas. S o m m ig e n a m e n v e rw ijz e n n a a r e e n b e r o e p o f n a a r e e n v o o rw e rp w a a rm e e d e g e w e z e n s la a f in v e r b a n d s to n d : Blikslager, Bolletrie ( b o o m s o o r t ) , Seinpaal, Maatstaf. S o m s v e rw ijs t h ij n a a r e e n u ite rlijk k e n m e r k : Bleek, Blaauw. A n d e re fa m ilie n a m e n z ijn o m k e r in g e n , z o a ls Neslo (A lid a v a n d e boomhut o p C a n v a s) v a n O ls e n , o f Madresma v a n A m s te rd a m . O f ze d u id e n o p e e n h e rk o m s t: Belg, Kortrijk (sic, o p d e k o ffie - e n c a c a o p la n ta g e Ma Retraite). O f ze z ijn als z ic h tb a re g ra p b e d o e ld : Pausdom, Slof (n a a s t d e o m k e r in g Fols), Sandaal, Schaduw, Servet, Bloemkool. S o m m ig e fa m ilie s k re g e n als a c h te r n a a m e e n a b s tra c te b e g r ip o p g e p la k t: Geduld, Schoonheid, Vrede, Vreugde, a n d e r e e e n k a ra k te rtre k : Eensaam, Goedhart, Lonk (!), Spaarsaam. D e S u rin a a m s e n a a m ­ g e v in g d o e t m u ta tis m u ta n d is d e n k e n a a n N e d e r la n d n a d e a n n e x a tie v a n h e t K o n in k rijk d o o r N a p o le o n B o n a p a rte . S in d s 1811 g a a n o o k N e d e rla n d e r s d o o r h e t le v e n m e t g ek k e a c h te r n a m e n als Boterkop, Meneer in ’t Groen, e n z o v o o rt. W a t b e te k e n t te n s lo tte Maatrijk? H e t a d je c tie f maat is e e n s y n o n ie m v a n m e tg e z e l, v o o ra l in s c h ip p e rs ta a l. In ( o u d e r ) S u rin a a m s N e d e rla n d s b e te k e n t d e v e rk le in v o r m maatje o o k v r ie n d in , e n w a s h e t d e a a n s p r e e k tite l v o o r e e n sla v in h u is h o u d s te r 39. Maat b ij h e t w e rk w o o r d meten is e c h te r e e n p la u s ib e le re v e rk la ­ rin g . In Index Batavicus40 s c h r ijf t A . P a rs (D e n H a a g , 1641 - K a tw ijk , 17 1 9 ) in

35 Oe v o l l e d i g e , b e w e r k te en g e a n n o t e e r d e t e k s t va n de Reis

39 J .

rond de w ereld is v e r k r i jg b a a r via v l o n d e r . o v d p @ b a s e . b e 36 A r c h i e f F a i l l i e - L o u n c k e .

van

Do n s e l a a r ,

W oordenboek

van

het Su rina am s-

Nederlands, M u i d e r b e r g , 1 9 8 9 , p. 23 8 . 40 A . Pars, Ind ex Batavicus o f Na em ro l van de B atavise en

37 A . H e l m a n , Avon tu re n aan de W ilde Kust, A l p h e n aan den

Hollandse Schryvers van Ju liu s Caesar af, to t dese tijden

R i jn , 1 9 8 2 , p . 1 0 7 .

toe, L e i d e n , 1 7 0 1 , p. 32 5.

38 Den H aa g, Algem een Rijksarchief, e - b r i e f , 30 d e c e m b e r 2007.

33

v e r b a n d m e t d e te c h n ie k v a n h e t m e t r u m : Spiegel was wel de eerste geweest, die

somtijds in sijn versen, de voeten gevonden geeft. Ten laatsten heeft de wijdberoemde Drost, en na hem de maatrijke Vondel de Hollandse Poësij op vaste voe[t]en geset. E n h e t Woordenboek der Nederlandse Taal, 8, k o l. 1870, v e r m e ld t als o u d s te v in d ­ p la a ts v a n maatrijk V o n d e ls Tooneelschill v a n 1661: In maat-rijk’ eendracht van betoov’rendt vleyen ... D e a c h te r n a a m M a a trijk b e h o o r t h ie r m e e h o o g s t w a a r ­ sc h ijn lijk t o t d e c a te g o rie s a m e n g e s te ld e b ijv o e g lijk e n a a m w o o r d e n , e e n k o lo ­ n ia le m e ta f o o r v o o r e e n o f a n d e re k a ra k te rtre k .

34

Een s c h a n d a a l in het O n z e - L i e v e - V r o u w e h o s p i t a a l van K or tr i jk ( 1 6 1 2 - 1 6 1 4 ) : de l o s b a n d i g e p r i o r i n M a r g r i e t e de H e r t o g h e H e nd rik C allewier

T ijd e n s d e re c e n te in v e n ta ris a tie v a n h e t a r c h ie f v a n d e N e d e rd u its e je z u ïe te n ­ p ro v in c ie (p ro v in c ia F la n d ro -B e lg ic a ) w e rd o n z e a a n d a c h t g e tro k k e n d o o r e e n k le in d o s s ie r in z a k e h e t K o rtrijk s e O n z e -L ie v e -V ro u w e h o s p ita a l1. H e t g a a t o v e r e e n s c h a n d a a l tijd e n s h e t b e s t u u r v a n p r i o r in M a r g rie te d e H e rto g h e , d ie in d e p e r io d e 1 6 1 2 -1 6 1 4 w e g e n s lo s b a n d ig h e id e n d e v e rd u is te r in g v a n g o e d e re n in c o n flic t k w a m m e t d e h o s p ita a lz u s te r s e n d e b is s c h o p v a n D o o r n ik . H e t c o n flic t w o r d t n ie t v e rm e ld in d e s tu d ie v a n V a n b o sse le . V re e m d g e n o e g w o r d t h e t b e w in d v a n d e H e r to g h e e r zelfs als e e n p e r io d e v a n v o o rs p o e d , a lth a n s o p fin a n c ie e l v la k , v o o rg e s te ld 2. H e t v e rm e ld e d o s s ie r t o o n t e c h te r a a n d a t h e t p r i o r a a t v a n M a r g rie te d e H e r to g h e to c h n ie t e c h t e e n s u c c e s v e rh a a l w as. D e a a n s te llin g v a n d e z e p r i o r in h a d al v o o r p r o b le m e n g e z o rg d . T o e n A n n a v a n H u y g h e v e ld e , p r i o r in s e d e r t 1586, in 1604 o v e rle e d , w e rd L o u is a G o d a e r t to t o v e rs te v e rk o z e n . D e v e rk ie z in g w e rd d o o r M ic h e l d ’E sn e , b is s c h o p v a n D o o r n ik , b e k ra c h tig d . D e a a n s te llin g v a n d e n ie u w e p r i o r in w e rd e c h te r d o o r h e t K o rtrijk s e s ta d s b e s tu u r w e g e n s p r o c e d u r e f o u te n a a n g e v o c h te n e n k o n in g F ilip s II a n n u le e rd e d e b e n o e m in g o p 7 f e b r u a r i 1605. B eg in ju li p a s k w a m e n d e z u s te rs o p n ie u w b ije e n v o o r e e n n ie u w e v e rk ie z in g . D e k e u z e v ie l o p M a r g rie te d e H e rto g h e . M ic h e l d ’E sn e, b is s c h o p v a n h e t b is d o m D o o r n ik , w a a r to e K o rtr ijk b e h o o r d e , g in g n ie t a k k o o rd m e t d e n ie u w e k a n d id a te , d ie h ij w e ig e rd e in h a a r a m b t te b e v e stig e n . B e g in 1606 b e z o rg d e n d e a a r ts h e r to g e n A lb re c h t e n Isa b e lla e c h te r e e n a a n s te llin g s p a te n t a a n d e H e r to g h e e n b e v e stig d e o o k d e p a u se lijk e le g a a t d e b e n o e m in g . In m a a r t k o n d e n ie u w e p r i o r in g e ïn s ta lle e rd w o r d e n 3. H e t lijd t w e in ig tw ijfe l d a t d e n ie u w e k a n d id a te w a s o p g e d ro n g e n a a n d e z u s te rs . M a r g rie te d e H e r to g h e s ta m d e im m e r s u it e e n z e e r in v lo e d rijk e fa m ilie

i

H . Ca ll ew ie r, Inventaris van het archief van de Nederduitse

2 J.

Provincia Fla n d ro -B e lg ic a ) en van het a rch ie f van het

V a n bo ss el e,

De geschiedenis van het O n ze -Lie v e

Vrouw ehospitaal in K ortrijk, Ko rtr ij k, 1 9 8 2 , p. 2 0 2 .

provincie der je zu ïe te n (Provincia Belgica, vervolgens

3 J.

V a n bo ss el e,

De geschiedenis van het O n ze -Lie v e

Vrouw ehospitaal, p. 1 9 9 - 2 0 1 .

professenhuis te An tw erpe n (13 8 8 ) 1 5 6 4 - 1 7 7 3 , Brussel, 20 06 ( R i j k s a r c h i e f te A n t w e r p e n . I n v e n ta r i s s e n , 5 9 ) , p. 2 8 9 ; A n t w e r p e n , Rijksarchief, A r c h i e f van de N e d e r d u i ts e pro vin ci e de r j e z u ï e t e n , nr. 2 5 0 7 . 35

u it h e t W a a sla n d . H a a r g ro o tv a d e r, Ja n d e H e r to g h e , h e e r v a n T er V a re n t e n v a n M o s b ro e k in W a a s m u n s te r, w a s o n d e r m e e r lid v a n d e K o n in k lijk e R a a d , o n tv a n g e r v a n V la a n d e re n in h e t k w a r tie r v a n G e n t, e n b e k le e d d e d iv e rse h o g e fu n c tie s tu s s e n 1554 e n 1574. H a a r v a d e r, C o rn e lis d e H e r to g h e , w a s h e e r v a n H e y b ro e c k e n v a n h e t fe o d a le h o f v a n d e r S tr a te n in L o v e n d e g e m . H ij w as d iv e rse m a le n s c h e p e n , tr e s o r ie r e n o n tv a n g e r v a n d e s ta d G e n t tu s s e n 1584 e n 1609. H a a r m o e d e r , A n n e v a n E x a e rd e , w a s e v e n e e n s v a n a d e llijk e a fk o m s t. E e n v a n h a a r z u s s e n , J o h a n n a , w a s a b d is v a n d e a b d ij v a n O o s t- E e k lo b ij G e n t. M a re d e H e r to g h e , v o o r z itte r v a n d e R a a d v a n V la a n d e re n v a n a f 1617, w a s h a a r o o m 4. O v e r d e e e rs te ja r e n v a n h e t p r i o r a a t v a n M a r g rie te d e H e r to g h e is w e in ig b e k e n d . In d e z o m e r v a n 1612 b r a k e c h te r e e n s c h a n d a a l lo s. D e p r i o r in w e rd ’s n a c h ts in b e d a a n g e tro ffe n m e t e e n z e k e re m i n d e r b r o e d e r , w e llic h t e e n m o n n i k v a n h e t n a b ijg e le g e n f r a n c is c a n e n k lo o s te r o p O v e rle ie . L a te r z o u h ij u itg e tr e d e n z ijn e n h e t k a th o lie k e g e lo o f p u b lie k e lijk a fg e z w o re n h e b b e n . D e tw e e w e rd e n o p h e te r d a a d b e tr a p t tijd e n s h e t lie fd e ssp e l. H ie r v o o r w e rd d e p r i o r in g e s tra ft d o o r d e b is s c h o p v a n D o o r n ik . N ie t a lle e n d ie n d e ze b o e te te d o e n , ze m o e s t o o k e e n a a n ta l v o o rs c h rif te n in z a k e h e t b e h e e r v a n h e t h o s p ita a l s tr ik t v o lg e n . D e p r i o r in le g d e d e s t r a f v a n d e b is s c h o p e c h te r n a a s t z ic h n e e r e n le e fd e d e v o o r s c h r if te n n ie t n a . B o v e n d ie n g in g d e s itu a tie in h e t k lo o s te r v a n k w a a d n a a r erg er. B ijn a d a g e lijk s n a m M a r g rie te d e H e r to g h e d e e l a a n d r in k g e la g e n m e t re lig ie u z e n , s e c u lie re n e n g e h u w d e n , z o w e l b in n e n als b u it e n h e t k lo o s te r. Z e fe e s tte e r t o t m i d d e n in d e n a c h t o f zelfs la n g e r o p lo s, o m d a a r n a h a a r m e d e d r in k e b r o e r s n a a r h e t h o s p ita a l te b re n g e n . Bij d e m a a ltijd in h e t k lo o s te r w e rd e r g e d a n s t e n d e fe e s tv a rk e n s k u s te n e lk a a r in h e t o p e n b a a r , in a a n w e ­ z ig h e id v a n a lle re lig ie u z e n . T e g e n s trib b e le n d e z u s te rs w e rd e n e r to e a a n g e z e t d e e l te n e m e n a a n d e fe e s te lijk h e d e n . M e t é é n jo n g e m a n in h e t b ijz o n d e r z o u d e p r i o r i n m e e r d e re m a le n

conversation charnelle (v le se lijk e o m g a n g ) h e b b e n

g e h a d . O p 30 a u g u s tu s 1612 b e s lo o t d e b is s c h o p in te g rijp e n . H ij g a f h e t b ev e l d e p r i o r in o v e r te b re n g e n n a a r h e t k lo o s te r v a n d e Z w a rte Z u s te r s in R ijsei. D a a r z o u ze b o e te d o e n e n v e rb lijv e n in a fw a c h tin g v a n e e n p ro c e s . I n d ie n d e p r i o r i n w e ig e rd e m e e te w e rk e n e n zij h e t h o s p ita a l n ie t w ild e v e rla te n , m o c h t d e s n o o d s d e h u lp v a n d e w e re ld lijk e a u to r ite ite n in g e r o e p e n w o rd e n . M a r g rie te d e H e r to g h e z o u la te r alle fe ite n b e k e n n e n a a n d e b is s c h o p e n z ijn o fficia al. Z e sla a g d e e r e c h te r in o m m e t d e h u lp v a n h a a r fa m ilie te o n ts n a p p e n u it h e t k lo o s te r. E r v o lg d e e e n p ro c e s tu s s e n d e b is s c h o p e n e rz ijd s , e n d e p r i o r in e n h a a r fa m ilie a n d e rz ijd s . M a r g rie te e n h a a r fa m ilie h a d d e n o n d e r tu s s e n g ro te s o m m e n g e ld u it d e f o n d s e n v a n h e t h o s p ita a l v e r d u is te r d o m h e t p ro c e s te b e k o s tig e n . H e t p ro c e s d u u r d e tw e e ja a r la n g . In 1614 o n d e r n a m d e v o o g d v a n h e t h o s p i­ ta a l, A n to n iu s H e r b e r ti, k a n u n n ik v a n d e O .-L .-V ro u w e k e rk , p o g in g e n o m d e s itu a tie o p te lo sse n . H ij k re e g h ie rb ij d e s te u n v a n d e r e c to r v a n h e t K o rtrijk s e je z u ïe te n c o lle g e , G a b rië l d e S u cca. D e je z u ïe te n o r d e te ld e v e s tig in g e n in d e g e h e le Z u id e lijk e N e d e r la n d e n e n s to n d in h o o g a a n z ie n b ij d e a a r ts h e r to g e n A lb re c h t e n Is a b e lla 5. K a n u n n ik H e r b e r ti k a a r tte d e z a a k a a n b ij d e p r o c u r a to r v a n d e 36

je z u ïe te n in B ru sse l, p a te r A n to n iu s d u C a rn e . In e e n b rie f, g e d a te e rd o p 2 ju n i 1614, d e e d h ij d e s itu a tie u it d e d o e k e n . D e b r i e f w a s v erg e z e ld v a n e n k e le a n d e re s tu k k e n . H e t g in g o n d e r m e e r o m e e n v e rz o e k s c h rift, g e ric h t a a n d e b is s c h o p v a n D o o r n ik , w a a rin v ijf h o s p ita a lz u s te r s z ic h b e k la a g d e n o v e r h e t feit d a t M a rg rie te d e H e rto g h e , p r i o r in v a n h e t h o s p ita a l, e n h a a r o u d e rs , g ro te s o m m e n g e ld v a n h e t h o s p ita a l h a d d e n g e b r u ik t te r f in a n c ie r in g v a n h u n z a a k te g e n d e b is sc h o p . D e o n tv a n g e r v a n h e t h o s p ita a l h a d d e z u s te rs v e rz e k e rd d a t h e t h o s p ita a l n o g tw in tig ja a r d e n a d e lig e g e v o lg e n z o u m o e te n d r a g e n v a n d e fin a n c ië le sc h a d e d ie d e p r i o r in h a d to e g e b r a c h t. D e z u s te rs d r o n g e n a a n o p e e n sn e lle o p lo s s in g . E e n tw e e d e b ijla g e b ij d e b r i e f w a s e e n v e rz o e k s c h rift v a n k a n u n n ik H e r b e r ti a a n d e a a rts h e rto g e n . H ie r in b e tr e u r d e h ij d a t ie m a n d d ie z ic h b e z o n d ig d h a d a a n o n tu c h t , d e o v e rs te w as v a n e e n g e m e e n s c h a p v a n re lig ie u z e n . D e m e e r d e r ­ h e id v a n d e k lo o s te rlin g e n w a re n im m e r s jo n g e m e isje s, d ie d o o r h e t g e d ra g v a n M a r g rie te de H e r to g h e e e n s le c h t v o o r b e e ld k re g e n . D e re lig ie u z e n lie p e n e c h te r n ie t e n k e l o p g e e ste lijk g e b ie d g e v aar, o o k lic h a m e lijk v o e ld e n ze z ic h b e d re ig d d o o r d e p r i o r in e n h a a r fa m ilie , d ie b lijk b a a r n e rg e n s v o o r te r u g d e in s d e n . D e h e le g e m e e n s c h a p h a d g e p ro te s te e rd b ij d e b is s c h o p , m a a r d e z e le e k n ie t k r a c h t­ d a d ig te k u n n e n o p tr e d e n . D a a r o m n a m m e n z ijn to e v lu c h t to t d e a a r ts h e r to g e n , als o p v o lg e rs v a n d e g ra v e n v a n V la a n d e re n , s tic h te rs v a n h e t h o s p ita a l, o m d e g o e d e re n te re c u p e r e re n . K a n u n n ik H e r b e r ti s u g g e re e rd e a a n d e a a r ts h e r to g e n b o v e n d ie n o m e e n n e u tr a a l p e r s o o n a a n te ste lle n d ie d e z a a k k o n b e h a n d e le n , b ijv o o rb e e ld d e o ffic ia al v a n h e t b is d o m A n tw e rp e n . D ie z e lfd e su g g e s tie d e e d h ij in z ijn b r i e f a a n d e p r o c u r a to r v a n d e je z u ïe te n , p a te r D u C a rn e . H ij w ees e r b o v e n d ie n o p d a t d e p r i o r in e n h a a r fa m ilie m a c h tig e v r ie n d e n h a d d e n , w a a r d o o r d e b is s c h o p v a n D o o r n ik w e in ig k o n u itr ic h te n . Te a lle n p rijz e m o e s t v e r m e d e n w o rd e n d a t d e z a a k w e rd b e h a n d e ld d o o r d e G e h e im e R a a d , a a n g e ­ z ie n b e p a a ld e le d e n v a n d e z e r a a d d e fa m ilie d e H e r to g h e g u n s tig g e z in d w a re n . D e b r i e f v a n k a n u n n ik H e r b e r ti w e rd a fg e s lo te n m e t e e n p o s ts c r ip tu m w a a rin h ij p a te r D u C a r n e v ro e g d e d o c u m e n t e n in d e b ijla g e te r u g te s tu r e n n a d a t h ij ze g e le z e n h a d . Z e m o c h te n n a m e lijk n ie t in d e v e rk e e rd e h a n d e n v a lle n . H e t is o n d u id e lijk w a t h e t p re c ie z e re s u lta a t v a n d e b rie v e n v a n k a n u n n ik H e r b e r ti w as. N a ju n i 1614 z ijn g e e n a rc h ie f d o c u m e n te n b e k e n d d ie b e tr e k ­ k in g h e b b e n o p d e za a k . E r b e s ta a t e c h te r g e e n tw ijfe l o v e r d a t d e p r i o r in e n h a a r fa m ilie a a n h e t la n g s te e in d tr o k k e n . D a a rb ij w e rd e n ze in z e k e re z in ee n

4 Hij was we lli ch t nie t haa r va de r, zo a ls ge s t e l d werd in:

page d'histoire de la fé o d a lité au Pays de fu m e s , B r u g g e ,

De geschiedenis van het O n z e -L ie v e -

1 9 0 0 , p. 1 9 1 - 1 9 7 ; C. V er h ae g h e, De benoem ing van de

Vrouw ehospitaal, p. 2 0 1 , in n a v o l g i n g va n : T. P l oe ga e r ts ,

voorzitters en raadsheren van de R a a d van Vlaanderen

J.

Van bo ss el e,

Les m oniales de l'Ordre de C ïteaux dans les P a ys-B a s

(1 5 9 8 -1 6 3 3 ),

m éridionau x depuis le XVIe siècle Ju squ 'à la Révolution

U n i v e r s i t e i t G e n t , V ak gr oe p N i e u w e G e s c h i e d e n i s , 20 0 0 .

fra n ç a ise : de 1550 à 180 0 d'après les rapports des élec­ tions a bb atia le s, W e s tm a l l e , 1 9 3 6 - 1 9 3 7 , II, p. 1 6 9 - 1 7 0 .

onuitgegeven

licentiaatsverhandeling,

O n l i n e ra a d p le e g b a a r o p : h ttp :/ / w w u i.e th e s is .n e t/ 5 H. Ca ll ew ie r, 'A n t i - j e z u ï t i s m e in de Z u i d e l i jk e N e d e r l a n d e n

O v e r de f a m i li e de H e r t o g h e , zie o o k : A . M e r g h e l y n c k , Une

( 1 5 4 2 - 1 7 7 3 ) ' , in : Trajecta, 1 6 ( 2 0 0 7 ) , p. 35. 37

D e 1 7 d e -e e u w se k lo o s te rg e b o u w e n van het O .-L .-V ro u w e h o s p ita a l

h a n d je g e h o lp e n d o o r h e t to e v a l. O p 1 o k to b e r 1614 o v e rle e d n a m e lijk M ic h a e l d ’E sn e, b is s c h o p v a n D o o r n ik 6. D e v ic a r is s e n -g e n e ra a l v a n h e t b is d o m , d ie h e t b e s t u u r w a a r n a m e n in a fw a c h tin g v a n d e a a n s te llin g v a n e e n n ie u w e b is s c h o p , v e rk la a rd e n d a t d e v o o g d ij v a n k a n u n n ik H e r b e r ti m e t d e d o o d v a n d ’E sn e te n e in d e liep . H ij m o e s t a fs ta n d d o e n te n v o o rd e le v a n p a s t o o r D e w itte v a n d e S in tM a a r te n s k e r k 7. D a a r m e e w a re n in é é n k la p d e tw e e b e la n g r ijk s te te g e n s ta n d e r s v a n p r i o r in M a r g rie te d e H e r to g h e v a n h e t to n e e l v e rd w e n e n . V e rm o e d e lijk is d e p r i o r in k o r t h ie r n a n a a r d e a b d ij te ru g g e k e e rd . T o t h a a r d o o d , o p 12 j u n i 1623, b le e f ze a a n h e t h o o f d v a n h e t h o s p ita a l s ta a n . V o lg en s h a a r te s ta m e n t w e rd ze in d e h o s p ita a lk a p e l b e g ra v e n . Bij h a a r g r a f w e rd e e n tr ip t ie k o p g e h a n g e n . In h e t m id d e n w a s C h r is tu s a a n h e t k ru is a fg e b e e ld , o p d e tw e e z ijp a n e le n S in tM a r g a re ta e n S in t-A u g u s tin u s . V o o r d e u itv o e r in g v a n h e t s c h ild e rw e rk w as 50 g u ld e n u itg e tr o k k e n . V e rd e r s tic h tte ze e e n ja a r g e tijd e o p h e t fe est v a n S in t-A n n a e n g a f ze a a n d e G e n ts e p re d ik h e r e n 5 0 g u ld e n v o o r h e t le z e n v a n m is s e n . H e t h o s p ita a l z e lf k re e g 3 0 0 g u ld e n v o o r z ie k b e d d e n . H a a r z u s J o h a n n a , a b d is in O o s t-E e k lo , w e rd o n d e r m e e r b e d a c h t m e t w a t z ilv e rw e rk 8. E e n o p m e rk e lijk e v rijg e v ig h e id v o o r e e n p r i o r in d ie n a u w e lijk s tie n ja a r e e rd e r d o o r h a a r lo s b a n ­ d ig h e id e n d e a a n w e n d in g v a n h o s p ita a lg o e d e re n v o o r p e r s o o n lijk g e b r u ik v o o r g ro te o p s c h u d d in g h a d g e z o rg d .

6 E . I. S tr u b b e en L . V oe t, De chronologie van de m iddeleeuw en

i Ko r tr i j k, ho spita ala rch ie f, nr. H . 9 / 1 .

en de m oderne tijden in de N e derlanden, A n t w e r p e n , 8 J . V an bo ss el e,

De geschiedenis

V rouw eh ospitaal, p. 2 0 2 .

1 9 6 0 , p. 2 5 2 .

38

van het O n z e -L ie v e -

Tombroek,

de l 8 d e - e e u w s e " c a l v i n i s t e n h o e k "

van Ro l l eg em H end rik C allewier

N a d e h e ro v e r in g v a n d e Z u id e lijk e N e d e r la n d e n d o o r F a rn e s e in d e ja r e n 1580 w e rd d e C o n tr a r e f o r m a tie in g e z e t. D it h a d n ie t a lle e n in t e r n k e rk e lijk e h e rv o r m in g e n to t g ev o lg , m a a r o o k h e t n a g e n o e g v e rd w ijn e n v a n h e t p r o t e s ta n ­ tis m e in h e t Z u id e n . K e rk h is to ric i z ijn h e t e ro v e r e e n s d a t o m s tre e k s h e t m id d e n v a n d e z e v e n tie n d e e e u w h e t p r o te s ta n tis m e ‘o v e r w o n n e n ’ w as, e n k e le en cla v es, zo a ls d e b e k e n d e G e u z e n h o e k in S in t-M a r ia -H o re b e k e , n ie t te n a g e s p ro k e n . D it b e te k e n d e n ie t d a t in d e s te d e n g e e n p r o te s ta n te n m e e r a a n w e z ig w a re n , m a a r h e t g in g o m e n k e lin g e n , d ie b o v e n d ie n w e tte lijk g e d is c rim in e e r d w e rd e n . D e tijd v a n d e te re c h ts te llin g e n v a n p r o te s ta n te n la g w e lis w a a r a c h te r d e ru g , m a a r in d e S p a a n se N e d e r la n d e n w e rd e n - o p e n lijk b e lijd e n d e - g e re f o rm e e r d e n to c h g e d e ­ g r a d e e r d to t tw e e d e ra n g s b u rg e rs . Z o w a re n p r o te s ta n te n a u to m a tis c h v a n o p e n ­ b a re a m b te n v e rs to k e n . D e m e e s te p r o te s ta n te n h a d d e n d a a r o m al b e g in z e v e n ­ tie n d e e e u w e ie re n v o o r h u n g e ld g e k o z e n d o o r te e m ig re r e n n a a r d e V e re n ig d e P ro v in c ië n e n in m in d e r e m a te n a a r E n g e la n d e n D u its la n d 1. N a d e V re d e v a n M ü n s te r k e n d e h e t p r o te s ta n tis m e e e n k o r te o p le v in g in e n k e le g ro te re s te d e n , z o als B e rg e n , B ru sse l, e n G e n t, z e e r te g e n d e z in v a n d e o v e rh e id 2. O o k d e L e ie stre e k w e rd o p n ie u w h o m o g e e n k a th o lie k . D e s itu a tie v e ra n d e r d e e c h te r te n g e v o lg e v a n p o litie k e e n m ilita ire g e b e u rte n is s e n . K eizer K arei II zag z ic h g e n o o d z a a k t e e n a llia n tie a a n te g a a n m e t d e V e re n ig d e P ro v in c ië n e n g e a l­ lie e rd e , p r o te s ta n ts e s o ld a te n o p z ijn g ro n d g e b ie d to e te la te n . M e t h e t a fs lu ite n v a n d e z o g e n a a m d e b a r r iè r e tr a k ta te n (1 7 0 9 -1 7 1 5 ) w e rd e n in e n k e le g re n s s te d e n , z o als M e n e n e n D o o r n ik , H o lla n d s e g a rn iz o e n e n g e leg e rd . V o lg en s a rtik e l n e g e n v a n h e t la a tste tr a k ta a t h a d d e n d e H o lla n d s e , p r o te s ta n ts e s o ld a te n h e t re c h t h u n g o d s d ie n s t u it te o e fe n e n o p sp e cifie k e p la a ts e n in d e g a rn iz o e n s te d e n . H u n a a lm o e z e n ie rs h ie ld e n z ich n ie t a a n d e b e p a lin g e n v a n h e t tr a k ta a t e n p r o b e e r d e n o o k k a th o lie k e z ie ltje s te b e k e re n . V o o ra l in d e o m g e v in g v a n M e n e n e n D o o r n ik o o g s tte n h u n p o g in g e n su c c e s3.

i M . Th e rr y , ' E n k e l e g e g e v e n s o v e r p r o t e s t a n t s g e z i n d e n het R oe s el aa rs e t ijd e ns de 1 7 d e e e u w ’ ,

uit

2 E . H ub er t , De C h a rles-Q u in t à Jo se p h II. Etu de sur la condi-

in R ollarie n sia, 1 2

tion des protestants en Belgique (É d it 1 7 8 1 ) , Bru ss el, 1 8 8 2 , p. 58 , 64.

( 1 9 8 1 ) , p. 3 1 - 5 4 .

3 H u b e r t , De C h a rles-Q u in t, p. 6 8 - 6 9 , 39

73.

de tolérance de

H e t is in d e z e c o n te x t d a t d e ‘c a lv in is te n h o e k ’ v a n T o m b ro e k b ij R o lle g e m te s itu e re n is. D e e e rs te s p o r e n v a n e e n h e ro p le v in g v a n h e t p r o te s ta n tis m e d a te r e n e r v a n h e t b e g in v a n d e a c h ttie n d e eeu w . D e v is ita tie d o o r d e K o rtrijk s e d e k e n o p 8 ju n i 1700 m a a k t n o g g een m e ld in g v a n k e tte r ij4, m a a r tw e e ja a r la te r is d a t a n d e rs . W a n n e e r d e d e k e n o p 30 m e i 1702 d e p a r o c h ie v is ite e rt, n o te e r t hij d a t e r e n k e le p e r s o n e n v a n k e tte rij v e rd a c h t w o rd e n . H ij h e e ft ze a a n g e s p r o k e n e n o p s tre n g e w ijz e b e v e l g e g e v en z ic h te o n d e r w e r p e n a a n d e p a s to o r. I n d ie n d e v e rd a c h te n h ie r g e e n g e h o o r a a n z o u d e n g e v e n , z o u h ij a n d e r e m a a tre g e le n tre ffe n , w e llic h t ze v o o r d e o fficia a l v a n h e t b is d o m d a g e n 5. D e ac tie s v a n d e d e k e n sc h ijn e n w e in ig su cc e sv o l te z ijn g ew eest. In 1737 w e rd e r e e n v e rz o e k s c h rift g e ric h t to t d e b is s c h o p v a n D o o r n ik m e t d e v ra a g o m in R o lle g e m e e n o n d e r p a s to o r a a n te ste lle n . H e t v e rz o e k w e rd g e sta a fd m e t h e t feit d a t d e p a ro c h ie 8 8 0 c o m m u n ic a n te n te ld e , d e n e g e n p r o te s ta n ts e fa m ilie s n ie t m e e g e re k e n d 6. E e n re a c tie o p d e a a n w e z ig h e id v a n d e z e h e r v o r m d e n k o n n ie t u itb lijv e n . V o o ra l k e iz e rin M a r ia -T h e re s ia , h ie r in z o n d e r e n ig e tw ijfe l a a n g e ­ s p o o r d d o o r h a a r je z u ïe te n b ie c h tv a d e r, o n d e r n a m s ta p p e n te g e n d e h e ro p le v in g v a n h e t p ro te s ta n tis m e , d ie z ic h o v e rig e n s n ie t to t R o lle g e m b e p e rk te . O p 9 m a a r t 1743 s c h r e e f d e p r o c u r e u r-g e n e ra a l v a n d e R a a d v a n V la a n d e re n d e c e n tr a le re g e ­ rin g a a n o v e r d e p ro te s ta n te n in M o e s k ro e n . V ie r d a g e n late r, o p 13 m a a r t 1743, v e r tr o k e e n b r i e f in n a a m v a n M a r ia -T h e re s ia n a a r d e b is s c h o p v a n D o o r n ik . V olgens d e te k s t w as b e k e n d g e ra a k t d a t e r in M o e s k ro e n e n o m g e v in g e e n g r o o t a a n ta l p r o te s ta n ts e fam ilies w o o n d e n . U it e e n b e z o e k v a n d e p a s to o r in 1741 w as g e b le k e n d a t h e t o m n e g e n fam ilie s g in g d ie z ic h o p e n lijk p r o te s ta n ts v e rk la a rd e n . Z e w a re n p r o t e s ta n ts g e w o rd e n n a 1700, b e z o c h te n d e p r o te s ta n ts e k e r k e n v o ltro k k e n e r h u w e lijk e n . D e b is s c h o p s c h r e e f o p z ijn b e u r t d e p a s to o r v a n M o e s ­ k ro e n a a n m e t h e t v e rz o e k d e p ro te s ta n te n s tre n g a a n te p a k k e n '. O v e r R o lle g e m is to t h ie r to e g e e n sp ra k e , m a a r a a n g e z ie n d e p r o te s ta n ts e g e m e e n s c h a p e r h u is d e in T o m b ro e k , o p d e g re n s v a n R o lle g e m e n M o e s k ro e n , m o g e n w e a a n n e m e n d a t o o k zij h e t o n d e r w e r p v a n d e b r ie f w as. H e t v o o r tv a r e n d e o p tr e d e n v a n d e b is s c h o p v a n D o o r n ik w e rd d o o r d e B ru s ­ selse re g e r in g w e in ig g e s m a a k t. O p 11 m e i 1743 m a a n d e g e v o lm a c h tig d m in is te r K ö n ig se g g d e b is s c h o p a a n t o t v o o rz ic h tig h e id . D e z a a k lag n a m e lijk d ip lo m a tie k g ev o elig . S o m m ig e le d e n v a n d e re g e r in g v o e ld e n w e in ig v o o r s tre n g e m a a t r e ­ g e le n e n w a a rs c h u w d e n v o o r e e n te d rie s te a a n p a k . N ie t a lle e n w a re n d e N o o r ­ d e lijk e N e d e rla n d e n b o n d g e n o te n te g e n F ra n k r ijk , e e n s tre n g e v e rv o lg in g v a n p r o te s ta n te n o p h e t e ig e n g ro n d g e b ie d k o n g e v o lg e n h e b b e n v o o r d e to le r a n tie te g e n o v e r k a th o lie k e n in h e t N o o r d e n . D it b lijk t d u id e lijk u it e n k e le b e w a a rd e b rie v e n u it 1741 v a n d e p r e d ik a n t v a n M e n e n a a n d e p a s t o o r v a n M o e s k ro e n . H ie r in v e rk la a rd e d e p r e d ik a n t o n ts te m d te z ijn o v e r d e m a a tre g e le n d ie w e rd e n g e n o m e n te g e n d e p r o te s ta n te n in M o e s k ro e n e n v o e g d e h ij e r fijn tje s a a n to e:

si cela ne suffit pas, Monsieur notre Gouverneur et moy en écrirons à l’État en Hollande, et vous serez cause que vos gens pouroient bien avoir du chagrin, et ce ne sera pas ma faute, car je n’aime pas le bruit, mais l’union et la paix?. 40

H e t sc h rijv e n v a n d e D o o rn ik s e b is s c h o p h a d s c h ijn b a a r w e in ig g e v o lg e n g e h a d . E n k e le ja r e n la te r w e rd e n n ie u w e m a a tre g e le n g e n o m e n . O p 13 d e c e m b e r 1748 v o e rd e n d e p a s to o r, d e b a lju w , d e b u rg e m e e s te r e n d e s c h e p e n e n v a n R o lle g e m h u is z o e k in g e n u i t b ij d e v a n p r o te s ta n tis m e v e rd a c h te p e r s o n e n 9. D e b e d o e lin g w as n ie t a lleen d e g e z in n e n in k a a r t te b re n g e n , m a a r o o k o m v e rd a c h te b o e k e n o p te s p o re n . V o lg en s h e t v e rs la g g in g h e t o m m in s te n s 28 ‘k e tte rs ’, v e rd e e ld o v e r n e g e n fa m ilie s 10: 1) M a r ie E lisa b e th L ib e e rt, w e d u w e v a n Ja c o b u s v a n d e r P la n c k e , g e d o o p t in M o e s k ro e n , afv allig e, 4 0 ja a r o u d . T ijd e n s h a a r je u g d h a d ze d e k a th o lie k e d ie n s te n b ijg e w o o n d . H a a r d rie le v e n d e k in d e r e n F lo r e n tin e (1 2 ja a r ) , Ja c q u e s (9 ja a r ) e n e e n d e rd e , d a t n ie t m e t n a a m w o r d t g e n o e m d (5 ja a r ) , w a re n g e d o o p t in M e n e n , w a a r ze z e lf o o k w a s g e tr o u w d . In h a a r h u is w e rd e n e n k e le b o e k e n a a n g e tro ffe n ,

gheheel pervicieus: e e n tr a g e d ie beschimpende de H. Roomsche kercke; e e n g e d r u k t b o e k m e t d e d w a lin g e n v a n d e p r o te s ta n te n , w a a rv a n d e tite l w a s u itg e s c h e u rd ; e e n b o e k g e tite ld : Exposition abregée des dogmes..., g e d r u k t in A m s te rd a m ; e n k e le lo sse b la d e n m e t d e tite l: Articles résolues aux synodes des Eglises Walonnes; e n e e n la a tste : Stellinghen aengaende den afval. 2) G u illa u m e V e rm e u le n , g e d o o p t in R o lle g e m in 1681, d ie n e t z o a ls z ijn v r o u w la n g e tijd d e s a c r a m e n te n h a d b ijg e w o o n d , m a a r n a d ie n z ijn g e lo o f w as afg e v a lle n e n in M e n e n w as g e tro u w d . O o k z ijn in w o n e n d e s c h o o n z u s h a d h e t w a re g e lo o f d e r u g to e g e k e e rd . Bij h e n w e rd é é n b o e k a a n g e tro ffe n : Ghemeene

Sendtbrieven. 3) P e tr u s V e rm e u le n , b r o e r v a n d e v o o r n o e m d e G u illa u m e , g e h u w d in M e n e n , m e t d e o v e rle d e n M a r ie J o s e p h d e V o ld e re , b e id e n afv allig e n . S a m e n h a d d e n ze v ie r n o g le v e n d e k in d e r e n : P ie te r Jo s e p h , M a r ie C a th a r in e , S a m u e l e n M a rie , alle v ie r g e d o o p t in M e n e n . 4) Ja c o b u s V e rm e u le n , b r o e r v a n d e tw e e v o o rg a a n d e V e rm e u le n s, g e d o o p t in R o lle g e m o p 2 a p ril 1686, h a d d e H . S a c ra m e n te n g e fr e q u e n te e rd m a a r w as z ijn g e lo o f afg ev alle n . H ij w a s in M e n e n g e tr o u w d m e t M a rie J o a n n a T a n g h e , d ie wanckelbaer spreeckt van tRoomse gheloofal is dat sij seght geen ander gheloof

te erkennen tot de saligheyt noodigh. Z ij h a d h a a r v ie r k in d e r e n la te n d o p e n in R o lle g e m , e n z o n d ze n a a r d e C h ris te lijk e L e rin g . 5) Ja c o b u s, A b r a h a m e n Jo n a s V e rm e u le n , d e n e v e n v a n d e v o o rg a a n d e V e rm e u le n s, d r ie v rijg e z e lle n o p h u w b a r e le e ftijd , w a re n v a n k in d s b e e n a f c a lv i­ n is t g ew eest.

4 J . De Cuyper, ‘ Bijdrage tot de kerkelijke geschiedenis van het

5 De Cu y pe r, 'B ij dr a ge to t de ke rk el ij ke g e s c h i e d e n i s ' , p. 1 8 5 .

deka naa t Kortrijk einde 1 7 d e en begin 1 8de ee uw', in De Le ie­

6 Ko rtr ij k, R ijksarchief, ke r k a r c h i e f R o l l e g e m , o n g e o r d e n d .

gouw , 21 ( 1 9 7 9 ) , p. 1 8 4. Ook in de niet precies gedateerde

7 E . H ub er t , Notes et documents sur l'histoire du p ro te sta n ­

beschrijving van parochies uit de periode 1 6 9 0 - 1 7 2 8 is geen

tisme à Tournai pe nda n t le XVIIIe siècle. Étu de d'histoire

sprake van protestanten in Ro ll eg e m: A . Pasture en F. Jacques,

politiq u e et religieuse, Bru sse l, 1 9 0 3 - 1 9 0 4 , p. 5 0 - 5 4 .

Une description des paroisses du diocèse de Tournai (16 9 0 ­

8 H u b e r t , Notes et docum ents, p. 2 1 1 , 2 1 6 .

172 8 ),

19 68 (K oninklijke academie van België.

9 Ko rtr ij k, R ijksarchief, K e r k a rc h i e f R o l l e g e m , o n g e o r d e n d .

Koninklijke commissie voor geschiedenis. Publikaties in - 8 ° ) ,

10 De p r o te s t a n ts e ge m e e n s c h a p in M o e s k r o e n b e s t o n d in

Brussel,

1 7 4 1 uit 4 7 p e r s o n e n : H u b e r t , Notes e t docum ents, p. 2 1 5 .

p. 1 2 9 - 1 3 0 .

41

6 ) M a r ie G e n n e P o s s o n n ie r, w e d u w e v a n G u illa u m e L ib e e rt, w a s o o r s p r o n k e ­ lijk k a th o lie k m a a r h a d z ic h la te r in Le Q u e s n o y la te n h e r d o p e n . 7) P h ilip p e C o n s te n o b le , g e b o re n in Le Q u e sn o y , d a g lo n e r, afv allig e. Bij h e m w a s e e n c a lv in is tis c h N ie u w T e s ta m e n t g e v o n d e n . 8) Ja c o b u s S p rie t, w e d u w n a a r, g e d o o p t in R o lle g e m in 1679, afv allig e. H ij w as g e h u w d in R o lle g e m m e t J o o s in n e S e n n a v e , d ie o o r s p r o n k e lijk k a th o lie k w as. Z ijn zes k in d e r e n w a re n a lle m a a l g e d o o p t in R o lle g e m m a a r h a d d e n z ic h d a a r n a b e k e e rd to t h e t c a lv in is m e , b e h a lv e d e o u d s te d o c h te r , d ie g e h u w d w as m e t e e n k a th o lie k . 9) S te p h a n u s v a n d e n B u k k e n , g e d o o p t in R o lle g e m , m a a r la te r z ijn g e lo o f afg ev allen e n in M e n e n g e tro u w d m e t e e n p ro te s ta n ts e . H u n tw e e k in d e r e n , M a rie Jo se p h e n M a rie A n to n ia ,w a re n a lle b e i g e d o o p t in M e n e n e n b le v e n c a lv in is t. Bij h e n w e rd e n a a n g e tro ffe n : dialoghes rustighes ...; raisons funebres; les dialogues de Jean Louis Vives-, ghemeene sendtbrieven; trésors desprieres et raisons-, Jacobus worstelinghe; les consolations de l’ame fidelle-, fontaine de vie-, nouveau testament, sans titre; le nouveau testament imprimée a la roebelle par ordres des professeurs de geneve. U it h e t v e rsla g b lijk t d a t d e p r o te s ta n te n v o o r h e t o v e rg ro te d e e l g e b o re n R o lleg e m n a r e n w a re n . A fg a a n d e o p d e v o o r- e n fa m ilie n a m e n b e t r o f h e t zo w el F ra n s als N e d e rla n d s ta lig e n , w a t o p z ich n ie t v re e m d w a s in h e t tw e e ta lig e R o lle g e m . Z e w a re n in o o r s p r o n g k a th o lie k , m a a r zijzelf, o f h u n o u d e rs , h a d d e n z ic h la te n b e k e re n , w e llic h t d o o r e e n H o lla n d s e a a lm o e z e n ie r. H e t g in g d u s n ie t, z o a ls so m s w o r d t g e ste ld , o m g e v lu c h te F ra n s e c a lv in is te n " . H e t is o o k d u id e lijk d a t d e R o lle g e m se c a lv in is te n a fh in g e n v a n d e g e m e e n te in M e n e n . In d e z e g a r n iz o e n s ta d w a re n d e h e r v o r m d e n tijd e n s d e z e v e n tie n d e e e u w d o o r d e F ra n s e o v e rh e id te g e n g e w e rk t, m a a r in 1707 w as d e p ro te s ta n ts e g e m e e n te e r o p n ie u w g e o rg a n is e e rd . E r w a re n tw e e p r e d ik a n te n , é é n v o o r d e F ra n s ta lig e n e n é é n v o o r d e N e d e rla n d s ta lig e n . In h e t b e w a a rd e h u w e lijk s re g is te r u it d e p e r io d e 1 7 1 1 -1 7 4 2 k o m e n in e lk g e v a l n ie t a lle e n d e n a m e n v a n s o ld a te n o f M e n e n a a r s v o o r, m a a r o o k d ie v a n in w o n e rs v a n o m lig g e n d e p la a ts e n als M o e s ­ k ro e n , R e k k e m , R o lle g e m e n zelfs L e d e g e m . U it e e n a n d e r re g is te r b lijk t d a t e r tu s s e n 1707 e n 1740 m e e r d a n tw e e h o n d e r d r o o m s - k a th o lie k e p e r s o n e n b e k e e rd w e rd e n . O n g e tw ijfe ld w a re n d a a r o o k e e n a a n ta l in w o n e rs u it R o lle g e m b ij. In 1744 z o u d e g e m e e n te in M e n e n o ffic ie e l o p h o u d e n te b e s ta a n , m a a r n o g to t h e t e in d e v a n d e a c h ttie n d e e e u w w a re n e r p r o te s ta n te n a a n w e z ig 12. W e llic h t te n g e v o lg e v a n h e t v e rsla g u it 1748 w e rd e n in 1750 o p n ie u w p o g in g e n o n d e r n o m e n o m d e p r o te s ta n te n te v e rd rijv e n . E é n g e z in z o u n a a r H o re b e k e v e rh u is d z ijn , e e n a n d e r n a a r W a m e s. N o g a n d e r e b le v e n o f p a s te n z ic h in z e k e re m a te a a n . L a te r z o u d e n ze n a a r h e t n a b ijg e le g e n L u in g n e (L o w in g e n ) tr e k k e n 13. T o ch b le e f e r e e n p r o te s ta n ts e k e rn in d e s tre e k a a n w e z ig . In 1758 o n d e r ­ n a m e n d e p a s to o rs v a n L u in g n e e n R o lle g e m a c tie te g e n tw e e v a n h u n re sp e c tie v e p a r o c h ia n e n d ie v o o r d e p r e d ik a n t v a n h e t g a rn iz o e n v a n D o o r n ik e e n p r o t e s ­

42

ta n ts h u w e lijk h a d d e n a a n g e g a a n . H e t g in g o m e e n z e k e re B a rth é lé m y B e c q u a rt e n A n to in e tte v a n d e n B e u lq u e . D e p a s to o r s h a d d e n to t la n d v o o g d K arei v a n L o rre in e n ee n v e rz o e k to t a n n u le r in g v a n h e t h u w e lijk g e ric h t. D e la n d v o o g d w as h ie r n ie t o p in g e g a a n e n h a d h e n a a n g e r a d e n p e r s o o n lijk m e t h e t e c h tp a a r te sp re k e n o m h e n h u n fo u t te d o e n in z ie n e n h u n h u w e lijk te la te n h e rn ie u w e n in d e k a th o lie k e K erk. In n a v o lg in g h ie r v a n h a d d e n d e p a s to o r s m e e r d e re k e re n , zo w el g e z a m e n lijk als a fz o n d e rlijk , h e t e c h tp a a r b e z o c h t, e n g e p ro b e e r d h e n te o v e r­ tu ig e n te r u g te k e re n n a a r h e t w a re g e lo o f. D e p a s to o r v a n L u in g n e h a d o o k e e n b e z o e k g e b ra c h t s a m e n m e t d e p a s to o r v a n A a lb ek e , d e p a s to o r v a n M o e s k ro e n e n d e d e k e n v a n K o rtrijk , m a a r z o n d e r re s u lta a t. In te g e n d e e l, d e p r o te s ta n te n w e rd e n n o g h a rd n e k k ig e r e n a r r o g a n te r. V a n d a a r d a t d e p a s to o rs e e n h e rn ie u w d e v ra a g o m a n n u le r in g to t d e re g e rin g r ic h tte n . D e z a a k k w a m o p d e a g e n d a v a n d e G e h e im e R a a d , d ie in 1759 e c h te r b e s lo o t o m z ic h n ie t b e z ig te h o u d e n m e t d e ze z a a k e n g e e n g ev o lg te g e v e n a a n h e t s c h rijv e n v a n d e tw e e g e e s te lijk e n 14.

D e h o e v e C a lvin isten h o ek in de T o m b ro e k m o le n s tra a t

D e z e b e sliss in g v a n d e G e h e im e R a a d is k e n te k e n e n d v o o r d e v e r a n d e r e n d e tijd s g e e st. N a h e t a a n tr e d e n v a n k e iz e r Jo z e f II, in 1765, v e rs o e p e ld e d e h o u d in g te g e n o v e r de p r o te s ta n te n . In 1781 z o u h ij z ijn to le r a n tie - e d ic t a fk o n d ig e n 15.

11

V o l ge ns Slosse w ar en de p r o te s t a n te n van T o m b r o e k Franse

geschiedenis van het Belgische protestantism e, 8 ( 1 9 8 0 ) ,

ca lv in is te n die hun land w ar en o n t v l u c h t na de h er r o e p i n g van het Ed ic t va n N a n t e s : Slosse, Ron d Kortrgk, R o es el ar e ,

p. 1 1 2 - 1 1 5 . 13 C. De vreese, 'D e S i n t - A n t o n i u s k e r k va n R o l l e g e m ', in De

1 8 9 8 - 1 9 1 6 , p. 1 5 9 1 . 12 J . B . Krahe, 'H e t pr o te s t a n ti s m e te M e e n e n van de X V Ie to t

de X V II Ie e e u w ’ , in Bulletin van de Vereniging voor de

Gids, 2 0 0 4 , a f l . 99, p. 36. h

H ub er t , De C h a rles-Q u in t, p. 8 0 - 8 1 .

i s H ub er t , De C h a rles-Q u in t, p. 1 0 7 e .v .

43

D e p r o te s ta n ts e g e m e e n s c h a p h ie ld in R o lle g e m to t d ie p in d e n e g e n tie n d e e e u w s ta n d . In 1880 z o u d e n d e o v e rb lijv e n d e c a lv in is tis c h e fa m ilie s z ic h in L u in g n e g e h e rg r o e p e e rd h e b b e n . D e h o e v e Calvinistenhoek o p T o m b ro e k b e s ta a t n o g a lt ij d 16.

16 P. H ae y a er t , I. Callens en C. Decaluwé, Landelijk leven en

denk aa rt uit 1 7 5 6 : Kortrijk, Rijksarchief, F on ds D' En n e t i è r e s ,

hoevegids Groot Kortrijk. Deel 8: Rollegem , Tie lt, 1 9 9 7 , p.

nr. 2 4 9 7 .

1 1 9 - 1 2 0 . De h oe ve wo rd t vo o r het eerst ve rm e ld op een t i e n -

44

G u i d o G e z e l l e en V a n O y e s s p i j b e l i n c i d e n t v a n 1 2 - 1 3 juli 1858 Je f V a n M e e n s e l

W o o r d v o or a f In h e t le v e n v a n G ezelle (1 8 3 0 -1 8 9 9 ) lo o p t z ijn le r a a rs tijd o p h e t R o e se la a rse k le in s e m in a rie v a n 1854 t o t 1860. V o o ra l d e re la tie tu s s e n d e z e p r ie s te r - d ic h te r e n d ie n s le e rlin g E u g e e n [s o m s o o k E u g è n e ] V an O y e h e e ft in d e G e z e lle stu d ie al veel a a n d a c h t g e k re g e n . H e t h o o g te - e n h e t k e e r p u n t v a n d ie v rie n d s c h a p v ie le n in d e tw e e d e h e lft v a n h e t ja a r 1858, to e n V an O y e e e rs t h e t d e rd e tr im e s te r v a n 1 8 5 7 ­ 58 in d e p o ë sis e n d a a r n a n o g h e t e e rs te v a n 1 8 5 8 -5 9 in d e re to ric a a fm a a k te . D eze b ijd ra g e g a a t o v e r h e t s p ijb e lin c id e n t v a n 12 -1 3 ju li 1858, d a t a a n le id in g g a f to t V an O y e s b r i e f v a n 13 ju li a a n G ezelle e n d ie n s a n tw o o r d v a n d e z e lfd e d a g . P re c ie s d e z e te k s te n w o rd e n in w a t v o lg t g e a n a ly se e rd . D e explication de texte z it in e e n b io g ra fis c h e o m k a d e r in g d ie m is s c h ie n o o k b e k e n d e d in g e n v e rm e ld t, m a a r ze zijn n o o d z a k e lijk v o o r e e n b e te r b e g rip v a n d e te k s tu itle g zelf. W a n t o p d ie m a n ie r k o m e n d e re s u lta te n n o g d u id e lijk e r b lo o t te lig g en . D e u itk o m s t v a n d it o n d e r z o e k is o n v e rw a c h t, w a n t al b e s tr ijk t h e t s le c h ts d e d u u r v a n é é n e tm a a l, to c h is d e u itsla g m e rk w a a rd ig . E n e rz ijd s o p e n b a a r t d e z e b e p e rk te a n a ly s e e e n v e rr a s s e n d c o n tr a s t in p e rs o o n lijk e v a tb a a r h e id e n m e n ta a l p e rc e p tie v e r m o g e n b ij d e tw e e b e tr o k k e n e n e n a n d e rz ijd s k o m e n e r a lle rle i in te re s s a n te s c h a k e rin g e n in d e a a rd v a n h u n w e d e rz ijd s c o n ta c t a a n h e t lic h t. E r s ta a t d u s in d e b rie v e n m e e r d a n e r s t a a t1.

i.

Biografische inleiding In z ijn fu n c tie v a n k la s - e n v a k le ra a r, v a n s u r v e illa n t e n b ie c h tv a d e r, h a d G ezelle in d e e e rs te p la a ts h e t z ie le n h e il v a n z ijn le e rlin g e n n a te s tre v e n . A ls b ijz o n d e r h e ilz a a m v o o r z o ’n o p v o e d in g w e rd h e m d e c h ris te lijk e caritas v a n le r a a r t o t le e rlin g a a n b e v o le n . H ij s tre e fd e d ie m e t g o e d e b e d o e lin g e n o o k n a ,

1 9 3 0 -19 3 9 , I, Br ie fw is se lin g G e z e l l e - V a n O y e , 1 9 3 7 , p.

i Be id e in mijn artike l be s p r o k e n b r ie ve n zi jn o n o n t b e e r l ij k v o o r ee n go ed be gr ip van mijn bij dr a ge z e l f . Da a ro m wo r d en

1 9 - 2 0 : b r i e f 9a, Van O ye aan G e z e l l e ; p. 2 0 - 2 2 : b r i e f 9 b,

ze

G e ze l l e aan Van O y e . Zie o o k : p. 225 en 2 3 7 . De cit ate n uit

a c h te ra an

als

bij lage

opgenomen.

Ze

komen

uit:

Ju bileu m u itg ave van Guido Gezelle's Volledige w erken

de En g e l s e b r i e f va n G e ze ll e zij n ve r ta a l d . 45

m a a r een mateloze liefdenood (A. W e s te rlin c k ) m a a k te h e t h e m e rg m o e ilijk . D a t b lijk t o .m . u it h e t geval E u g e e n V an O y e, e e n le e rlin g in w ie G e z e lle z ic h z e lf als d e id e a le d ic h te r e n p r ie s te r p ro je c te e r d e (n a r c is m e ) 2. H o e w as G ezelle als le r a a r in d e V an O y e tijd (1 8 5 4 -5 8 )? H u g o V e rrie st, V an O y es k la s g e n o o t, lie p m e t G ezelle h o o g w eg e n v o n d d a t d e z e la a ts te met een

ander gedacht en een ander gevoel g e k o m e n w as. K lo p t d ie b e w e rin g w el? Z ijn lite r a ire b e d rijv ig h e id is h e t e n ig e te r r e in w a a ro p G ez e lle i n t u ït ie f é n d e s k u n d ig d e tr a d itio n e le m a n ie r v a n w e rk e n in m o d e r n e z in v e rn ie u w d e , m a a r z o n d e r ze h e le m a a l a f te z w e re n . In z ijn c u ltu re le , so c ia le , zelfs z ijn p e d a g o g is c h e b e z ig ­ h e d e n v o lg d e h ij d e v o o rs c h rif te n e n tr a d itie s . D e andere Gezelle is d a n d e w e lis­ w a a r in litteris g e n ia le , m a a r d id a c tis c h te v o o r tv a r e n d e e n te g e v o e lig e p r ie s te r ­ le ra a r, d ie e rin sla a g d e b r ilja n te g e e ste n als V e rrie st w ild e n th o u s ia s t te m a k e n v o o r d e o u d e d in g e n v a n d e W e s t-V la a m s c h e S c h o o l, z o d a t ze h u n als n ie u w e n v e rn ie u w e n d in d e o r e n k lo n k e n . M a a r d e d o o rs n e e le e rlin g w is t e r g e e n b lijf m e e e n k o n n ie t (m e e r) v o lg e n . M is s c h ie n m a a k te d a t d e e n o r m z w a re ta a k v a n d e c o lle g a ’s s u r v e illa n te n w el e x tra la stig . Z o k w a m h e t d a t G ez e lle o p d e h e e rs e n d e s c h o o lc u ltu u r v a n h e t k le in s e m in a rie b o ts te . Z ijn s itu a tie w e rd o n h o u d b a a r . Z o d a t d e o v e rh e id w el m o e s t o p tr e d e n d o o r d e H e e r e n d e M e e s te r w ijse lijk w eg te p r o m o v e r e n 3.

G e z e lle in d e tu in van de fa m ilie B eek , K o rtrijk

(K o rtrijk , s ta dsarchief)

46

2.

De c o n t e x t van Van O ye s s p i j b e l i n c i d e n t O p d in s d a g 12 ju li 1858 w e rd E u g e e n V an O y e a c h ttie n ja a r. A ls v e rtro u w e lin g , b ie c h tv a d e r e n k la s s e n le r a a r v a n p o ë s is s c h r e e f G e ze lle v o o r d e z e g e le g e n h e id h e t g e d ic h t 12 juli 1858. D a a r o m o o k m o c h t d e ja r ig e d ie d a g v a n d e s e m in a r ie o v e rh e id n a a r h u is in T o r h o u t o p fa m ilie b e z o e k . M a a r h ij re k te d a t v e rb lijf to t d e v o lg e n d e d a g . O p d e z e w o e n s d a g 13 ju li w e rd h ij o p h e t s e m in a r ie d o o r h o o f d s u r v e illa n t D e le u o p g e w a c h t e n v o o r z ijn o v e r tr e d in g te r v e r a n tw o o r d in g g e ro e p e n . V an O y e b r a c h t G ezelle z o n d e r a a rz e le n o v e r d e g e b e u rte n is s e n v a n d ie d a g e n o v e r z ijn g e m o e d s s te m m in g s c h rifte lijk o p d e h o o g te . G ezelle a n tw o o r d d e h e m m e t e en b r i e f in h e t E n g e ls d ie h ij m e t e e n v e rk o r te v e rsie v a n h e t v e rja a rs g e ­ d ic h t a fs lo o t. D e ir o n ie v a n d it v o o rv a l w il d a t d ie fa m e u z e w o e n s d a g b o v e n d ie n o o k o p V an O y es n a a m f e e s t S in t-E u g e n iu s v iel. E e n d a g als d e z e h a d v o o r d e b e tr o k k e n e to e n n a g e n o e g h e tz e lfd e g e w ic h t als z ijn v e rja a rd a g . V an O y es m is s ta p m o e t als e e n v o o r d ie ti jd to c h w e l b u ite n is s ig v e rg rijp b e s c h o u w d w o rd e n . Z o a ls u it d e b r i e f v a n d e s p ijb e la a r b lijk t, p a k te D e le u h e m o v e r d a t e ig e n g e re id th u is b lijv e n h a r d e n ir o n is c h a a n e n d re ig d e h ij m e t gevolgen. D a t is m e e r d a n b e g rijp e lijk . H ij k o n g e e n p r e c e d e n te n o p d it v la k d u ld e n . D a t G ezelle d ie w o e n s d a g al w ist d a t z ijn le e rlin g in d e f o u t w a s g e g a a n , b lijk t u i t d e c o n te x t v a n z ijn a n tw o o r d a a n V a n O y e. D a t D e le u o m V an O y e s g e d ra g n ie t k o n la c h e n , h o e f t n ie t te v e rw o n d e re n . H ij w a s b e la s t m e t e e n d o o r v a k le r a re n e n le e rlin g e n o n d e r s c h a t r o tb a a n tje . W a a rs c h ijn lijk s to o rd e h e m o o k G ezelles b ijz o n d e re , q u a tu c h t ris k a n te d id a c tie k e n ir r ite e r d e h e m d e p a r tic u lie r e v r i e n d ­ s c h a p tu s s e n le r a a r e n le e rlin g . H ij k a n e r zo z ijn b e d e n k in g e n b ij g e h a d h e b b e n . Z elfs a fg ezien v a n d e z e m e e r ra n c u n e u z e , c o lle g ia le s e m in a rie a tm o s fe e r h a d h ij o o k d e p lic h t d e titu la r is v a n d a t a fw ijk e n d e le e rlin g e n g e d ra g o p d e h o o g te te b re n g e n . T o t z o v e r d e c o n te x t w a a r in z ic h V a n O y e s s p ijb e lin c id e n t v a n ju li 1858 h e e ft a fg e s p e e ld 4.

3 .

3 . 1 .

' E x p l i c a t i o n de t e x t e ' v a n de t w e e b r i e v e n V a n Oy e s c h r i j f t A lle re e rst: V an O y e s c h r e e f G ezelle e e n o n tr o e r e n d e b rie f. D e m a n ie r w a a ro p d e e e rs te z ijn g e m e n g d e g e v o e le n s e n z ijn te g e n s trijd ig e z ie le n ro e rs e le n a a n d e tw e e d e b lo o tle g t, g r ijp t d e le z e r a a n . M a a r h ij s c h r e e f g elijk o o k e e n ta c tis c h v o o rtre ffe lijk e b rie f, d ie g e tu ig t v a n e e n in tu ïtie v e a ss e rtiv ite it. H ij k o m t v a n e e n

2 O v e r d e r e l a ti e G e z e l l e - V a n O y e , o n d e r m e e r :A .W esterlinck,

3 R . V an la n d s c h o o t, Albrecht Rodenbach. B io g ra fie , T i e lt ,

De innerlijke w ereld van Guido G ezelle , B r u g g e , 1 9 7 7 , p.

2 0 0 2 , p. 1 9 8 ; J . Van M e e n s e l , 'Ver ri es t en R o d e n b a c h , u l t r a m o n t a n e n ', in De Le ie g o u w , 46 ( 2 0 0 4 ) , p. 1 5 - 1 6 .

3 5 4 - 3 6 4 ; F. Baur, Uit Gezelle's leven en w e rk, L e u v e n , 1930,

p.

172 -174 ;

M . Van der Pla s, M ijn he er Gezelle.

4 Ju bileu m u itg ave 1 9 3 7 , p.

2 4 7 ; Guido G ezelle. Volledig

D ichtw erk. Jubileu m u itg ave 18 9 9 -1 9 9 9 , J . Boe ts ( r e d . ) ,

Biografie van een priester-dichter, Ti e lt, 1 9 9 0 , p. 1 2 7 - 1 5 0 .

T i e l t - K a p e l l e n , 1 9 9 9 2, p. 1 4 9 3 - 1 4 9 4 .

47

jo n g e m a n u it g e g o e d e k r in g e n d ie o v e r d o e ltre f fe n d e o m g a n g s v o r m e n e n e e n c o m m u n ic a tie f s c h r ijf v e rm o g e n b e s c h ik t, d ie h e m in s ta a t ste lle n d e d in g e n zo te f o r m u le r e n , d a t ze h o e d a n o o k in z ijn v o o rd e e l u it k u n n e n w o r d e n g eleg d . H ie r m e e w o rd t n ie t b e w e e rd d a t h ij G e z e lle o p z e tte lijk e e n r a d v o o r d e o g e n w il d r a a ie n e n v o o r d e k a r w il s p a n n e n o m d e g e v o lg e n v a n z ijn “ fa u te ” - h e t e u fe ­ m is m e is v a n V an O y e - o n g e d a a n te m a k e n . W el is h e t z o d a t h ij z ic h n ie t d o o r d e o p h e m a f s to r m e n d e e m o tie s la a t o v e rw e ld ig e n , z o a ls tu i n ie r s z o o n G eze lle h e t in z ijn a n tw o o r d w el d o e t. N e e , h ij te m t ze als h e t w a re d o o r ze, w e llic h t n a k o r t m a a r in te n s b e r a a d , zo o n d e r w o o r d e n te b re n g e n , d a t ze z ijn e v e n w ic h tig p le id o o i v e rv o lle d ig e n . H ie r o n d e r w o r d t g e p ro b e e r d d a t a a n te to n e n . I n d e e e rs te p la a ts z ijn e r d e s c h r ijf d o e le n v a n d e b rie f, w a a rm e e h e t in c id e n t h a a s t u its lu ite n d als e e n k w e stie tu s s e n V an O y e e n G ezelle v o o rg e s te ld w o rd t. N a d e k e n s c h e ts e n d e a a n s p r e k in g Mijn dierbare Vader in Jesu s c h r ijf t h ij z ijn le r a a r in een oogenblik van ongerustheid, b e g in t h ij. M a a r d ie o n r u s t h e e ft n ie ts te m a k e n m e t m o g e lijk v e rlie s v a n p re s tig e b ij z ijn oversten, w a n t alle mijne daden

ben ik vóór God alleen verantwoordelik, en ik mag vóór Hem getuigen, Mr, dat Hij alleen beweegkracht is van ’t gene ik tot hiertoe met Zijne gratie hebbe goed kunnen doen of kwaad kunnen laten. V o o r G o d e n D ie n s v e rte g e n w o o r d ig e rs o p h e t k le in s e m in a rie s ta a t h ij d u s zu iv e r. H e t z ijn d r ie a n d e re r e d e n e n d ie h e m z o rg e n b a re n . E e rst is e r de natuurlijke werking van een congédag [d ie v a n 12 ju li d u s ] , w a a ro p h ij o v e rv a lle n w e rd d o o r a lle rle i m u iz e n is s e n : andere gestelte­

nissen, andere gedachten, herinneringen en moedeloosheid. Z o v e rs m a c h t hij h e t s p ijb e lp ro b le e m m e te e n in e e n zee v a n a n d e r e m e t e lk a a r b o ts e n d e g e w a a rw o r­ d in g e n . Al in h e t a a n g e v e n v a n d e tw e e d e d rijfv e e r v u lt h ij d e n o g a l v a g e e n r u im e in h o u d v an d a t e e rs te m o t ie f c o n c re e t in . W a n t n u fo c u s t h ij z ijn b r i e f in c lo se u p re c h ts tr e e k s o p G ezelle. H ij s c h rijft, z e g t h ij, 2° om dat ik gezien heb dat ik Ù,

mijn beste vriend en weldoener (vergeef mij deze woorden), op mij vergramd heb gezien en bedrogen in ’t gene gij moestet verwachten. M e t bedrogen in ’t gene gij moestet verwachten v e rw ijs t h ij zo v a a g n a a r z ijn m issla g , d a t d e z e als h e t w a re in d e o c e a a n v a n d e v o rig e g e v o e ls p rik k e ls o p g e z o g e n w o rd t. D e s te c o n c r e te r e n d u s d es te p ijn lijk e r k lin k e n d e g e v o lg e n e rv a n . M a a r h ij z in s p e e lt h ie r m e e n ie t o p m o g e lijk e c o n s e q u e n tie s v o o r h e m als o v e r tr e d e r v a n h e t r e g le m e n t, m a a r w el o p e e n v e rv e le n d e w e e rsla g o p G ezelle, d ie h e t b ij s u p e r io r, c o lle ­ g a’s, s o m m ig e n v a n z ijn le e rlin g e n e n b ij o u d e r s al zo m o e ilijk h e e ft e n d ie n u zelfs d o o r z ijn z ie ls v rie n d in e e n la s tig p a r k e t g e b ra c h t w o rd t. H e t d r a m a tis c h e g e w ic h t v a n d it tw e e d e s c h rijfd o e l z al G e z e lle m e te e n in h e t h a r t ra k e n . Z o d a t h ij d e z e lfd e d a g n o g m e t e e n z e e r g ev o e lig e , w e lis w a a r k ritis c h e , m a a r h e t in c i­ d e n t o n tw ijk e n d e b r i e f g a a t a n tw o o r d e n . D a t zal h ie r o n d e r u it d e b e h a n d e lin g e rv a n b lijk e n . M e t z ijn d e rd e b e w e e g re d e n p r o f ite e r t V an O y e e rv a n o m h e t h e le v o o rv a l in e e n r u im e r e c o n te x t te p la a ts e n . L o s v a n d e h ie r o p g e s o m d e g e v o e le n s e n s te m m in g e n d ie m e t d e le e ftijd v a n e e n a c h ttie n ja rig e g e p a a rd g a a n , k a n d e s a m e n h a n g v a n d it d e rd e s c h r ijf m o tie f m e t d e te r m

het geval Van Oye s a m e n ­

g e v a t w o rd e n . H e t is in d e r d a a d v o o ra l d e o n z e k e rh e id v a n z ijn to e k o m s t d ie h e m p a r t e n sp e e lt e n d ie , als w e e v e n o p d e a flo o p v o o r u itlo p e n , u ite in d e lijk e e n v o o r 48

G ezelle o n v e rw a c h te , d r a m a tis c h e w e n d in g z al n e m e n . W a n t a a n h e t e in d v a n h e t ja a r zal V an O y e h e t k le in s e m in a rie v e rla te n , z o n d e r d a t m e t zo v e e l w o o r d e n te g e n G ezelle te z eg g e n . N ie t h e t a p o s to la a t v a n h e t p rie s te r s c h a p m a a r d e c a rr iè re v a n e e n h u is a r ts w a c h t h e m . N ie t b ie c h tv a d e r e n v e rtro u w e lin g G e z e lle m a a r v a d e r e n d o k te r V an O y e z al h e t in d e z e v o o r E u g e e n to c h w el z e n u w s lo p e n d e w e rv in g s c a m p a g n e h a le n . H e t is tr o u w e n s in d e z e s a m e n h a n g , d a t h e t n a b lijv e n v a n d e z o o n d ie d in s d a g o p w e n k v a n d e v a d e r g e z ie n m o e t w o rd e n . O o k d it to e k o m s tp e r s p e c tie f is d u s e e n b e la n g rijk e a a n le id in g v o o r h e t s c h rijv e n v a n b e id e b rie v e n . H e t v a lt o p h o e v e e l te k s t V an O y e a a n d e in le id e n d e u itw e r k in g v a n z ijn s c h r ijf g r o n d e n b e s te e d t. Ie tw a t o n d e u g e n d g ez e g d k a n m e n ste lle n , d a t h ij als z e n d e r d e in h o u d e rv a n ta c tis c h zo in e lk a a r h e e ft g e sto k e n , d a t G ezelle ze als o n tv a n g e r n a a r V an O y e s w e n s e n e n v e rw a c h tin g e n zal d e c o d e re n . P as n u , in h e t v o lg e n d e b rie fo n d e rd e e l is h e t d e g e sc h ik te p la a ts v o o r V an O y e o m a a n h e t v e rg r ijp z e lf a a n d a c h t te b e s te d e n . D a t d o e t h ij o p b a sis v a n e e n g o e d o n d e r b o u w d e a r g u m e n ta tie . D e ste llin g v a n z ijn b e to o g z it tu s s e n d e reg els v e rb o r g e n : w a t k o n m e n in G o d s n a a m te g e n z ijn th u is b lijv e n in b re n g e n ? D e v ra a g ste lle n is ze n e g a tie f b e a n tw o o r d e n , z e k e r als d e le z e r d e u it g a n g s p u n te n v a n d e sc h rijv e r v e rn e e m t. D ie z ijn d e v o lg e n d e . H ij b e g in t m e t h e t m in s t v o o r d e h a n d lig g e n d e , m a a r h e t m e e s t effe ctiev e a rg u m e n t. H ij b e k e n t d a d e lijk sc h u ld :

’k Zal u nog meer zeggen en heel en gansch me toogen lik of dat ik ben: mon retard a été prémédité.... V oilà, n u w e e t je h e t! D a t is e e n s te r k b e g in v a n z ijn p le id o o i pro domo. M e t d eze b e k e n te n is z o rg t h ij e r v o o r d a t d e k e r n v a n d e z a a k n u m e te e n v a n d e b a a n is. Z o sc h a k e lt h ij v e rd e re e n n o d e lo z e c o m m e n ta a r d a a ro v e r u it. M e e r a a n d a c h t b e s te e d t h ij a a n d e to e v o e r v a n g e g e v e n s d ie d e e r n s t v a n h e t v e rg r ijp o n tk r a c h te n . A lle re e rst, d a t th u is b lijv e n w a s e ig e n lijk e e n v a n z e lfs p re ­ k e n d e b e sliss in g , w a n t d e n o r m a a ls te z a a k v a n d e w e re ld . D a t w o r d t als v o lg t h a r d g e m a a k t. H e t b e g in t al m e t h e t tu s s e n w e rp s e l Bah. S to p w o o rd e n als d e ze z ijn v a n d a a g d e d a g c lic h é g e w o rd e n in d e p u b lie k e c o m m u n ic a tie . D e n k m a a r a a n h e t k lassiek e Bwah o f Goh v a n b e k e n d e V la m in g e n . D e ze u it r o e p e n h e b b e n a m p e r b e te k e n is , m a a r w e k k e n g e k g e n o e g s y m p a th ie e n ze lijm e n . D a a r n a d o e t V an O y e e e n b e r o e p o p h e t g e z o n d v e r s ta n d v a n d e sc h o o lo v e rh e id : Bah! ze

zullen toch niets zeggen.... O p z ic h e e n n o g a l z w a k a rg u m e n t, d a t p a s z ijn v o lle g e w ic h t k rijg t m e t d e s te u n v a n z ijn d ie a v o n d g e u ite , d a a rb ij a a n s lu ite n d e o v e r­ w e g in g : ...

en wat kan dat maken dat ik den nacht te Thorhout of te Rousselaere

overbrenge? In d e r d a a d , alles w e l b e s c h o u w d m a a k te h e t e ig e n lijk n ie t zo v eel u it w a a r h ij d e n a c h t z o u d o o r b r e n g e n . D a a rb ij d ie n t o n d e r v e rs ta a n : te n z ij v o o r w ie e c h t d w a rs z o u g a a n lig g e n . D a n s p e e lt V an O y e z ijn s te rk s te t r o e f u it: te m id d e n v a n al d e in d e b r i e f o p g e s o m d e z o rg e n w as h ij n o g e e n s in d e s e n ti­ m e n te e l g u n s tig e g e le g e n h e id o m z ic h a a n d e w a r m te v a n d e h u is e lijk e k r in g te k o e s te re n . H ij k o n , b ijv o o rb e e ld , to c h m o e ilijk v a n h u is g a a n z o n d e r v a n z ijn v a d e r a fs c h e id g e n o m e n te h e b b e n . H e t w a s to c h o o k w e l v a n z e lfs p re k e n d d a t h ij p o s itie f in m o e s t g a a n o p d ie n s v o o rs te l m e e a a n te z itte n o p h e t b a n k e t, e n d a t

49

n o g o p u itd ru k k e lijk e w e n s v a n d e d a a r o p a a n w e z ig e H e n d r ik C o n s c ie n c e 5, to e n al b e k e n d als d e g r o o ts te r o m a n s c h r ijv e r v a n d e V la a m s e li te r a tu u r . T e re c h t k o n V an O y e d e z e la a ts te o v e rw e g in g als v o lg t a f s l u i t e n : . . . dan zei ik, dat is daar een

goe pretext! Natuurlijk is dat een goed excuus, lu id t p r o m p t h e t a n tw o o r d , d a t e r n ie t a lle e n v a n d e le z e n d e G ezelle, m a a r im p lic ie t o o k v a n d e s c h o o lo v e rh e id v e rw a c h t w o rd t. D a a r o m k lin k e n V an O y es d a a r o p v o lg e n d e u itr o e p e n En daar zie! Daar

zijn de gevolgen als v o o r h e m

o n te r e c h te , b e s tra ff e n d e z w e e p sla g e n d ie n o g

m o e te n v o lg e n . E r re s t o p d e z e p la a ts v a n d e b r i e f to c h n o g d e v ra a g w a t d ie n a s le e p d a n w el m a g z ijn . In d e v o lg e n d e k o r te a lin e a g a a t h ij e ro p in . H ij n o e m t d ie c o n s e q u e n ­ tie s n ie t b ij n a a m , m a a r o m tw e e r e d e n e n z ijn ze h e m z e e r z w a a r o m te d ra g e n : h ij h a d ze n ie t v e rw a c h t e n ze sp e le n in o p zo v e el a n d e r e gedachten en gevoelens. D e v a a g h e id d o e t d e le z e r v a n v a n d a a g in h e t d u is te r ta s te n . A lles w ijs t e r o p d a t V an O y e e r g e e n re k e n in g m e e g e h o u d e n h e e ft, d a t z ijn v e rk e e rd e in s c h a ttin g v a n d e z a a k e e n e n o r m n e g a tie v e w e e rsla g k o n h e b b e n o p z ijn b e tr e k k in g e n m e t z ie ls v rie n d e n b ie c h tv a d e r G ezelle. D e a a r d v a n G eze lle s o p g e w o n d e n , w e lis w a a r k ritis c h , m a a r to c h tr o o s te n d e n g e ru s ts te lle n d a n tw o o r d o p d e z e b r i e f s te u n t d e z e c o n c re te in v u llin g v a n d e g e v o lg e n w a a rv a n s p r a k e in V an O y e s b rie f. M a a r d e z e la a ts te s p r e e k t a a n h e t slo t v a n z ijn b r i e f n o g v a n andere gevolgen e n h ij k a n d a n to c h w el e e n t u c h t s t r a f b e d o e ld h e b b e n . Is h e t n ie t e e n v e rg e ld in g als d ie d ie D e le u d e le e rlin g in o v e r tr e d in g m e t a v e re c h ts te b e g r ijp e n ir o n ie - ironique[ment] - b e lo o ft: ‘t Is b e s t v a n een onzen Vader of twee [te] lezen en peizen dat ’t gedaan

isR O n d e r v e rs ta a n : m a a r ’t z al n ie t g e d a a n zijn ! D a t V an O y e n a d it c ita a t in tr a n e n z ijn b r i e f m o e t a fs lu ite n , h a d h ij m is s c h ie n w el n ie t v o o rz ie n . A ls k r o o n o p z ijn w e rk h a d h ij w e llic h t lie v e r w ille n o p h o u d e n m e t d e h e r h a lin g v a n z ijn b e la n g r ijk s te u it g a n g s p u n t, d e o p r e c h te ( regtuit) s c h u ld b e k e n te n is , d ie h ij z o m o o i la a t o v e rv lo e ie n in e e n c ita a t u it G eze lle s 12

juli 1858. G e k o p p e ld a a n d e in z ijn G e z e lle b rie fw isse lin g w e lis w a a r c o u r a n t g e w o rd e n a fs lu itfo rm u le Uw onderdanige beminnende leerling z o u h e t e e n p r a c h ­ tig e c o n c lu s ie g e w e e st z ijn , w a n t d e z e p a ss a g e v e r to lk t e e n a lle s o v e r w in n e n d e e e n k la n k tu s s e n h u n tw e e z ie le n . A a n d it v e rs w o u h ij z ic h tr o o s te n d v a s tk la m p e n . T evergeefs, w a n t p re c ie s o p d a t m o m e n t v a n h e v ig e e m o tie s c h ie t h e m D e le u s ir o n is c h e o p m e r k in g d w a rs d o o r h e t h a r t e n m o e t h ij z ijn b r i e f in o v e rg e v o e lig e o n tr e d d e r i n g b e ë in d ig e n . S lo ts o m , al k lin k e n to o n a a r d e n in h o u d v a n d e b r i e f g e m e e n d , to c h z itte n e r a c h te r d ie ta a ld a d e n v a n re la tiv e rin g , o n tla d in g , v e rg o e lijk in g , ze lfb e k la g , b e ro u w , v e r o n ts c h u ld ig in g , b e k e n te n is e n v e rg iffe n is o o k v e rs lu ie rd e p o g in g e n o m d e g ev o lg e n v a n z ijn n o g a l g ro v e m is s ta p a lv a st b ij G ezelle o n g e d a a n te m a k e n . T o e n al w a re n jo n g e lu i v a n g e g o e d e n h u iz e in s ta a t m e t h u n ta a lg e b r u ik ta c tis c h p e rf e c t f u n c tio n e r e n d e ta a ld a d e n te v e rr ic h te n , z o a ls d a t n u , b ijv o o rb e e ld , h e t

50

gev al is m e t d e d e lic a te tu s s e n k o m s te n v a n o n z e d a a r in g e tr a in d e p o litic i e n tv w o o rd v o e rd e rs v a n a lle rle i slag.

3 . 2.

Gezelle antwoordt N o g d e z e lfd e E u g e n iu s d a g a n tw o o r d t G ezelle o n d e r d e la n g e a a n s c h r ijffo rm u le : My very dear andfondly loving child in J.C. M e t z ijn a n tw o o r d p r o b e e r t hij m o g e lijk e n e g a tie v e in v lo e d v a n V a n O y es f o u t o p h u n a ffe c tie v e b a n d te n e u t r a ­ lise re n . H ij is d a n o o k e m o tio n e e l d u id e lijk o n d e r h o o g s p a n n in g als h ij d e z e b r i e f b e g in t. Z o n d e r e n ig e to e s p e lin g o p h e t p a s v o o rb ije s p ijb e lg e d ra g z e lf v a n z ijn le e rlin g , w il h ij in h o o f d z a a k v e r h in d e r e n d a t e r h u n b ijz o n d e re g e n e g e n h e id v o o r e lk a a r d o o r v e r s to o r d w o rd t. D e z e b e z o rg d h e id w e k t bij h e m im m e r s d e o n d e rlig g e n d e , h a a s t ra d e lo z e v re e s, d a t o n b e g r ip e n m o e d e lo o s h e id z ijn in tim u s d e w eg n a a r h e t p rie s te r s c h a p a f z u lle n s lu ite n . H ij su g g e re e rt h e m d a n o o k d rie o n v o o rw a a rd e lijk e g e d ra g s v o o rs c h rifte n o m e e n e v e n tu e le s c h e u r in d e v r i e n d ­ s c h a p s b a n d e n te d ic h te n : h e m te lk e n s w e e r o n g e r e m d o p b ie c h te n w a t o p h e t h a r t lig t, h e m c o n s ta n t b e je g e n e n als e e n v e r tr o u w e n s p e r s o o n e n h e m elk e k e e r z o n d e r v o o r b e h o u d u itle g v e rs c h a ffe n zo m is v e rs ta n d e n h u n to e g e n e g e n h e id s c h a d e k u n n e n b e ro k k e n e n . U it d e m a n ie r w a a ro p G ezelle in h e t v e rd e re v e rlo o p v a n d e te k s t h e t sc h rijv e n v a n V an O ye m e t n u a n c e s v a n k ritie k a n a ly s e e rt, b lijk t d eze la a ts te in d e r d a a d o n b e w u s t e n k e le m is v e rs ta n d e n b ij d e e e rs te in h e t le v e n g e ro e p e n te h e b b e n . Z o s te lt G ezelle in d e e e rs te p la a ts v a s t d a t u i t V an O y es b r i e f b lijk t d a t d e ze a a n h e m tw ijfe lt, w a n t h ij v r a a g t g e w o o n w a t g e d u ld to t alles v o o rb ij is, alsof je vader en vriend in Jezus zelfs geen christen was maar gewoon een romantische dromer, die hij pozen met een verongelijkt gezicht rondloopt en beweert beledigd te zijn, omdat hij de hooghartige voldoening kan smaken excuses aangeboden te krijgen. Nee, mijn kind, zolang ik leef zal ik nooit zo zijn als de voor mij liggende brief nu suggereert. T o t z o v e r G eze lle s e e rs te re a c tie o p V an O y e. A ls h ij d a n , te n tw e e d e , v aag w eg n a a r the case of last night v e rw ijst, s c h rijft hij: Ik heb inderdaad gehuild omwille van het voorval van de voorbije nacht en veel verdriet gehad, maar dan nog, wat bewijst dat tenzij mijn tedere genegenheid en ik schaam me niet mijn vaderlijke liefde uit te spreken voor jou, mijn kind, dat ik nog steeds bemin zelfs al heeft het me boos gemaakt. D a a r n a v e rw ijs t G ezelle, te n d e rd e , n a a r e e n o n t m o e ­ tin g v a n d ie d a g w a a rb ij V a n O y e z ijn le r a a r o p h e m vergramd h e e ft g e z ie n e n in z ijn v e rw a c h tin g e n bedrogen. Z o s c h rijft V a n O y e h e t in d e r d a a d . M a a r G ezelle o n tk e n t d ie v e rm o e d e n s : h ij h a d z ijn le e rlin g g e w o o n o n tw e k e n o m d a t d e z e n ie t a lle e n w as. H ij le g t e r h ie r te r lo o p s d e v o lle n a d r u k o p d a t h u n a ffe c tie v o o r e lk a a r e e n e x c lu s ie f k a r a k te r h e e ft:

[...] maar zoek me op en laat alleen Jezus

5 V a d e r Van O y e h e e f t het zijn z o o n missc hien g e v r a a g d t uss en

plaats? P. V a n C o l e n , " H e n d r i k Consc ien ce en Ko rtr ij k 1 8 5 7 -

t w ee sp r e e k u re n i n . Co nscience was sinds 6 jan uar i 1 8 5 7

1 8 6 8 " , in De Le iego u w , 49 ( 2 0 0 7 ) , p. 5 - 7 8 , m a a k t er ge en

ar ro n d i s s e m e n ts c o m m i s s a r i s va n K o r tr ij k. B a n k e t te r e n was

g e w a g . va n .

t o e n erg in de m o d e ! V on d da t b a n k e t t hui s o f bu i te n sh u is

51

ons hierbij zien en kennen. E n h ij v e rv o lg t: Waarom moet er ooit een traan uit je ogen vallen zonder dat ze in de boezem van een vriend terechtkomt, zonder door een vader met een kus gedroogd te zijn. Z o m o e t d u s h e t kind V a n O y e z ijn vader G ezelle o n tm o e te n e n zo m o e t d e e n e h e t v e r d r ie t v a n d e a n d e r e o p v a n g e n . M a a r V an O y e h e e ft d a t zo n ie t g e d a a n , m e e n t G ezelle. Jij zat in de put en voelde je diep

ongelukkig een hele namiddag lang en jij vertelde mij dat niet en nu noem je mij je beste vriend en je vader en je weldoener. Daar zijn geen weldaden onder vrienden, daar is alleen maar liefde. E n G ezelle la a t d a n z ijn s c h rijfs tift v o o r tg lijd e n o p h e t r i tm e v a n d ie liefd e: [...] liefde ontstoken aan de vlam die voor het altaar brandt, daar is een naar elkaar toe zwemmen in de grote liefdesstroom die bestendig aan komt golven in de richting van de troon van Jezus onze God, onze allerliefste en vergeten God. E n d ie vergeten God h e e ft V an O y e z e k e r g e m is t o p h e t fa m e u z e b a n k e t d a t h ij b ij h e e ft g e w o o n d . D a t is h e t v ie rd e fe it, w a a ro v e r G ez e lle g e e n m is v e rs ta n d w il la te n b e s ta a n . N e t n a z ijn b e e ld rijk e v e rw ijz in g n a a r d e zo v a a k v e rg e te n , g o d d e ­ lijk e Jezu s v in d t h ij h e t o g e n b lik in d e r d a a d g u n s tig d e v lo e r a a n te v e g e n m e t d a t b a n k e t w a a ro p a a n Jezu s w el n ie t g e d a c h t zal z ijn . H ij v e rw ijs t e r n ie t m e t zo v eel w o o rd e n n a a r, w a n t h ij tilt d e z e g e b e u rte n is v o o rz ic h tig n a a r e e n a lg e ­ m e n e r n iv e a u o p . H ij s c h r ijf t e r h e t v o lg e n d e o v e r: Gisteren heb je zelf met eigen

ogen kunnen zien hoe Gods hele schepping en mensen bovenal Hem vergeten en het wereldgebeuren naar hun goeddunken arrangeren. D e o n d e rlig g e n d e b o o d s c h a p v a n d e z e k o r te tir a d e is e ig e n lijk e e n h i n t a a n z ijn le e rlin g : h e t is d u b b e l ja m m e r d a t o n z e w a a r d e r in g v o o r e lk a a r m o e t lijd e n o n d e r e e n v o o r jo u w z ie le n h e il g e v a a rlijk e o n d e r n e m in g . Je h a d ze d a n o o k h e t b e s t v e rm e d e n ! E ig e n lijk w a s h e t d u s g e e n g o e d e z a a k , d a t je h e t g ezag v a n je v a d e r b o v e n d a t v a n m ij, je dierbare

Vader in Jesu, h e b t la te n p r im e r e n . D ire c t n a d eze n e g a tie v e u itv a l o p d a t b a n k e t h e ft G ezelle z ijn o n tr o e r e n d e

peroratio a a n . Z e lo o p t o v e r v a n e m o tie s: [...] kom mijn arme jongen en laat me je beminnen, dat is laat me droevig zijn en tranen storten over je heen als het verkeerd loopt met je [,] laat me dan weer tranen huilen en tranen van vreugde als ik je na de heilige Communie zie binnenvallen, bestraald met de glorie van de al liefhebbende Jezus in jou. H ij g a a t n u o p zijn s c h rijfd rift d o o r e n la a t z ic h h ie rb ij in s p ire re n d o o r Introduction à la vie dévote, h e t b o e k v a n d e h eilig e F ra n c isc u s v a n Sales, w a a rin d e h ie r d o o r G ezelle b e d o e ld e amitié particulière b e h a n d e ld w o rd t. H ij p u t e r d e g egevens u it o m e en v erg e lijk in g o p te b o u w e n tu s s e n d e pagan romantic love en d e blessed half sacramental Christian friendship portrayed in David and Jonathan, in Gregory and Basil, super amorem mulieris1'. Z ijn u itin g e n v a n v o lstre k te s y m p a th ie la a t hij d a n e in d e lijk to c h u itn o d ig e n d o v e rv lo e ie n n a a r d e fo u t v a n zijn le e rlin g zelf, o m d e e r n s t e rv a n d es te o v e rtu ig e n d e r m e t d e k ra c h t v a n zijn tr o u w e v e r k n o c h t­ h e id te o n tla d e n e n d e z e g e h e c h th e id , tra g is c h in zijn u itd a g e n d e o v e rm o e d , m e t e e n F ra n s c ita a t (u it h e t h ie rb o v e n v e rm e ld e b o e k ? ) te b e v e stig en : Wat kan ik met

pen en papier nog meer schrijven[?], s ta a t er, [k]om en zie [,] kom en zie of een van je fouten een ontrouwe vriend van me kan maken en denk aan Franciscus van Sales 52

als hij zegt: 'als iemand me in de zaak van de liefde uitdaagt, hij zal heel sterk zijn die mij zal overtreffen.’ H e le m a a l a a n h e t e in d g e b r u ik t h ij z ijn v e rz e n u it V an O y es b r i e f als in ee n im p r o v is e r e n d da capo. Z o d a t e e n n ie u w e v a r ia n t v a n d a t g e d ic h t o n ts ta a t, d ie zic h in d e g e c ite e rd e p a ssa g e w e e rsp ie g e lt. Z o v e rin n ig t hij z ijn b r i e f o p e e n p o ë tis c h e m a n ie r e n n e t als V an O y e b e n a d r u k t o o k h ij d e tw e e -e e n h e id v a n h u n z ie lsv e rw a n tsc h a p , w a a rin d e w e d e rk e rig e g e h e c h th e id o p d e z e lfd e v e rtro u w e n w e k k e n d e g e z in d h e id b e ru s t: é é n in w o o r d e n d a a d , in g e v o e l e n g e d a c h te . R est h e m als o r g e lp u n t e n k e l n o g d e s lo tfo r m u le te p la a ts e n : God blessyou for ever/and

pray for/yours in J.C./G.G. Besluit D e te k s to n tie d in g v a n d e tw e e b rie v e n le id t t o t d e v a stste llin g d a t d e fa c e tte n v a n h e t s p ijb e lin c id e n t d o o r d e tw e e c o r r e s p o n d e n te n o p e e n v e rs c h ille n d e m a n ie r s c h rifte lijk b e n a d e r d w o rd e n . T en e e rs te , e r is z e k e r e e n o n d e r s c h e id in d e m a n ie r w a a ro p d e tw e e b rie fs c h rijv e rs te g e n h e t s p ijb e lin c id e n t a a n k ijk e n : V an O y e h e c h t v o o ra l b e la n g a a n d e m a n ie r w a a ro p h ij z ic h v o o r G ezelle m o e t v e ra n tw o o r d e n n a z ijn m is s ta p . A l is h ij o o k w el b e d u c h t v o o r tu c h tm a a tr e g e le n . G ezelle g rijp t h e t g ev al a a n o m h u n v e r b o n d e n h e id in s ta n d te h o u d e n e n te v r ij­ w a re n te g e n e e n n ie t o n w a a rs c h ijn lijk e b e d re ig in g v a n b u ite n a f. T en tw e e d e , d e m a n ie r w a a ro p b e id e n h u n b o o d s c h a p o n d e r w o o r d e n b re n g e n w o r d t b e p a a ld d o o r d e in d iv id u e le b e la n g e n d ie e r o p h e t sp e l s ta a n . Z e v e rk la re n w a a ro m G ezelle o p V an O y e re a g e e rt o p e e n m a n ie r d ie d e z e la a ts te a llic h t v e rr a s t h e e ft. V an O y e v re e s t d e g e v o lg e n v a n z ijn sp ijb e le n : d a t h ij G ezelle g e k w e tst h e e ft e n d a t e r s t r a f zal v o lg e n . G ezelle g a a t a a n d ie a n g s te n v a n z ijn le e rlin g h a a s t h e le ­ m a a l v o o rb ij, w a n t h ij h e e ft in d e p la a ts d a a r v a n e e n v u rig e k re e t v a n lie fd e s n o o d v e rw a c h t. V olgens h e m h e e ft V a n O y e g e e n a c h t g e sla g e n o p h u n v r ie n d s c h a p d ie alles te b o v e n g a a t. D ie m a te lo z e h u n k e r m is t h ij e n d a a r o m o n td e k t h ij in d e b r i e f a lle e n m a a r m is v e rs ta n d e n tw ijfe l, d ie h u n in n ig e s a a m h o r ig h e id o n h e r ­ s te lb a re sc h a d e k u n n e n b e r o k k e n e n e n h ij z e t alle z e ile n b ij o m h e t le v e n s b e ­ la n g v a n h u n b in d in g te o n d e r s tr e p e n . T en d e rd e , d e b rie v e n v e rs c h ille n in h u n g e n re s p e c ifie k e k e n m e r k e n . Bij V a n O y e is e r e v e n w ic h t tu s s e n g e v o e ls m a tig e , za k elijk e e n in f o rm a tie v e fo r m u le r in g e n . H ij z e t z ijn s c h r ijf m o tie v e n e n - a r g u ­ m e n te n v e e le e r p ra k tis c h u ite e n , stre e ft e r n a a r - e e rlijk , g ev o elv o l, m a a r e ffic ië n t - G ezelle h o e d a n o o k v o o r d e n a b ije to e k o m s t te v r ie n d te h o u d e n e n m a a k t h e m b e h e e rs t d e e lg e n o o t v a n z ijn sp ijb e la n g s te n . G ez e lle s b e to o g d a a re n te g e n is e e n e e n z ijd ig e , o n g e re m d e , e m o tio n e le lie fd e sb e d e , w a a r in h ij - a a n v a n k e lijk w a t

st aa t h u iv e r i g t e g e n o v e r p e r so o n lij ke v r i e n d s c h a p p e n : Our

6 S . François de Sa les, Introduction à la vie d évote, B r a i n e - l e C o m t e , 1 9 0 3 , p. 2 2 9 - 2 3 3 [ Troisième p a rtie, Chapitre X IX

Lord sa id : I call yo u not servants, b u tfrie n d s . The priest's

Des vraies a m itié s ]; de b e k e n d e Ka rdinaal M a n n i n g ( 1 8 0 8 ­

frie n d is his D ivine M aster. A n d His frien d sh ip is enough.

1 8 9 2 ) , t i j d g e n o o t van G e z e l l e , g e e f t to e da t het leven van

In The Eternel Priesthood [C h a p te r VIII The Priest's F rie n d ],

een priester een leven van harde ee n zaam heid is. M a a r hij

L o n d o n , 1 9 1 3 “ , p. 1 5 9 - 1 6 1 .

53

o p d r in g e r ig e n b e d ilz ie k , d a a r n a o p e n h a r t ig e n a a n g r ijp e n d - alle ly ris c h e stijlre g is te rs o p e n tr e k t m e t als e n ig e d o e l z ijn lie v e lin g n ie t te v e rlie z e n . G ez e lle w e n d t z ijn lite r a ire a a n le g e n b ra v o u r e a a n o m z ijn a ffin ite it m e t V an O y e te e ta le re n . H e t w o r d t p o ë tis c h p ro z a , e e n h a rts to c h te lijk e , ly ris c h e g o lfb e w e g in g v a n g e v o e ­ le n s, w a a r in d w in g e n d e g o e d e ra a d , o n tla d in g v a n o n tg o o c h e lin g , w e e rle g g in g v a n m is v e rs ta n d e n , v e r m a n e n d b e w ijs v a n e ig e n g e lijk , o p e n h a r tig e b e lijd e n is v a n lie fd e stro u w , m e t v o o rb e e ld e n g e ïllu s tre e rd , m e t c ita te n o p g e lu is te rd e n b e k r o o n d m e t e e n n ie u w e p a re l v a n p e rs o o n lijk e lie fd e sly rie k . K o rto m , b ij V an O y e ra k e n d e fe ite n v a n h e t s p ijb e lin c id e n t n ie t o n d e rg e s n e e u w d d o o r w a t h ij a a n g e v o e le n s u it. V o o r e e n g r o o t d e e l is d a t b ij G e z elle w el h e t g ev al. V an O y e h u il t in g e h o u d e n u it a n g s t v o o r w a t h e m te w a c h te n s ta a t b ij D e le u , b ij G eze lle e n b ij h e m th u is . G ez e lle h u il t to m e lo o s o m d a t h ij d e alles o v e rw in n e n d e k r a c h t v a n d e liefd e n ie t g e n o e g (m e e r) in d e b r i e f v a n z ijn le e rlin g h e rk e n t.

Bijlagen De b r i e f van E u g e e n Van Oye

t M ijn d ie r b a re V a d e r in Jesu Ik sc h rijv e u in e e n o o g e n b lik v a n o n g e r u s th e id , n ie t u it d e v re e z e v o o r t s p r u i­ te n d e v a n in d e o o g e n m ijn e r o v e rs te n g e v a lle n te z ijn : a lle m ijn e d a d e n b e n ik v ó ó r G o d a lle e n v e ra n tw o o r d e lik , e n ik m a g v ó ó r H e m g e tu ig e n , M r, d a t Hij a lle e n d e b e w e e g k ra c h t is v a n ’t g e n e ik to t h ie r to e m e t Z ijn e g ra tie h e b b e g o e d k u n n e n d o e n o f k w a a d k u n n e n la te n : d a a r o m is ’t d a t ik o p m ijn p a s n ie t e n b e n : 1° o m re d e n v a n d e n a tu u r lik e w e rk in g d ie e e n c o n g é d a g in m ij te w eg e b re n g t: a n d e re g e ste lte n iss e n , a n d e r e g e d a c h te n , h e r in n e r in g e n e n m o e d e lo o s h e id ; 2° o m d a t ik g e z ie n h e b d a t ik ù , m ijn b e s te v r ie n d e n w e ld o e n e r (v e rg e e f m ij d e z e w o o r d e n ) , o p m ij v e r g r a m d h e b g e z ie n e n b e d r o g e n in ’t g e n e gij m o e s te t v e rw a c h te n , 3° o m d ie sw ille d a t ik m ijz e lv e b e s tu d e e re , d a t ik m ij te lig t o n d e r v in d e e n z o o o n b e ­ z o rg d , e n d a t ik b e n a u d b e n : w a t z al ik la te r d o e n ? Ik k la g e d ik w ijls d a t n ie m a n d m ij v e rs ta a t, m a a r v e rs ta a n ik m ij zelven? D e z e z ijn g e e n e q u e s tie n v a n v a n d a g e , M r: ‘k h e b ze o n d e r a n d e r e k e e re n w o e n s d a g g e p a ss e e rd , als ik a lle e n e o p d e n w eg v a n T h o r h o u t w as h e e l d e n tijd o m t r e n t o v e rw o g e n e n (a a n ù m a g ik h e t to c h z e g g e n ) g e h e e l d e n tijd d ro e v ig o m g e w e e st e n zelve g e s c h re e m d . M a a r h ie r m o e t ik b lijv e n s ta a n o m d a t ik n o g u r e n e n u r e n z o u d a a ro v e r k u n n e n k la p p e n e n n o g n ie t g e d a a n h e b b e n : d a a r b e s lu it z ic h h e e l h e t r a a d s e lw o o rd v a n m ijn a v e n ir in . - ‘k Z a l u n o g m e e r z e g g en e n h e e l e n g a n s c h m e to o g e n lik o f d a t ik b e n : m o n r e ta r d a é té p r é m é d ité : ‘k p e is d e z o o in m ijn e ig en : B ah! ze z u lle n to c h n ie ts ze g g e n , e n w a t k a n d a t m a k e n d a t ik d e n n a c h t te T h o r h o u t o f te R o u sse la e re o v e rb re n g e ? E n d a n ‘k e n k o ste lik n ie t w el v a n m ijn h u is s c h e ê n z o n d e r P a p a g e z ie n t ’h e ê n , e n lik o f d a t h ij m ij zelve k o m e n z e g g e n is d a t ik n a a r ’t b a n k e t z o u d e g a a n o m d a t C o n s c ie n c e m e v ro e g , d a n zei ik: d a t is d a a r e e n g o e p re te x t! E n d a a r zie! d a a r z ijn d e g ev o lg e n .

54

N ie m a n d e n m o e t ze m ij v o o r o o g e n le g g e n , M r: ik g ev o e le ze b e te r d a n ie m a n d , o m d a t ze b u it e n m ijn v e rw a c h te n z ijn e n d a t ze d u is t a n d e r e g e d a c h te n e n g e v o e le n s m e ê s le p e n . D a t is m ijn h e r te re g tu it g e sp ro k e n : ‘k h e b u g e z eid d a t h e t m ijn e fa u te w as d a t ik th u is g e b lev e n b e n , o m u te to o g e n d a t “ U w hert e n mond, / E e n e n k e le n s to n d / V e rsc h ille n d o o it / E n v o n d ik n o o it! ” M is s c h ie n d a t m ijn e b e k e n te n is s e n o g a n d e r e g e v o lg en m o e t h e b b e n : P a tie n tie ! Ik zal ze g e d ra g e n e n “e e n o n z e n V a d e r o f tw e e leze n , e n p e iz e n d a t ’t g e d a a n is!” lik o f d a t M r D e le u ir o n iq u e [ m e n t] o v e r m e g e sp ro k e n h eeft. Ik k a n n ie t m e e r sc h rijv e n , M r, e n s c h e i u it m e t u v e rg iffe n isse te v ra g e n d a t ik u b e d ro e f d h e b , [e n m is s c h ie n ( z o n d e r m ijn in z ig te ) sc h a d e h e b a a n g e d a a n ]. U w o n d e r d a n ig e b e m in n e n d e le e rlin g E u g e e n V an O y e 13 Juli 58

De br ie f van Gu id o G e z e l l e

t F ea st o f S t E u g e n iu s 1858 M y v e ry d e a r a n d fo n d ly lo v in g c h ild in J.C. I h a v e b e e n v e ry h a p p y in d e e d to see a few lin e s o f y o u rs . I w is h I o fte n h a d s o m e , I d o in d e e d w is h fr o m m y v e ry h e a r t th a t y o u m ig h t n e v e r p u t a n y r e s tr a in t o n y o u r feelin g s w h e n th e r e is s o m e th in g t h a t w a n ts to b e o u t o f y o u . N o w fro m th is d a y o f y o u r fe a s t b e g in , I b e g o f y o u , to u se m e as y o u r in tim a te f r ie n d as y o u d o m e th e fa v o u r o f c a llin g m e , d o c h ild , a n d i f I d o n o t understand y o u , m a k e m e , m a k e m e u n d e r s ta n d y o u , w ith o u t a n y re s tr a in t; w hy! y o u w a n t s o m e o n e t h a t lo v es y o u d early , y o u w a n t it a n d y o u d o n o t d a re t o t say so, a n d th is v e ry day, I see b y y o u r le tte r, y o u doubt me a n d y o u fin is h y o u r le tte r by: i f all is to b e o v e r p a tie n c e ! as i f y o u r f a th e r a n d fr ie n d in J. w e re n o t e v e r a C h ris t[ia n ] b u t s im p ly a r o m a n tic d re a m e r, lo o k in g sev e re s o m e tim e s a n d p r e te n d in g to b e o ff e n d e d fo r t h e p r o u d s a tis fa c tio n o f b e in g a sk e d p a r d o n . N o m y chüd as lo n g as I liv e I sh a ll n e v e r b e as th e p a p e r n o w b e fo r e m e su p p o s e s . D id n o t o u r D e a re s t L o rd fo rg iv e e v e n to h is m u r d e r e r s . I h a v e in d e e d c rie d a b o u t th e case o f la s t n ig h t a n d b e e n v e ry so rry , w hy! a n d w h a t d o e s t h a t p ro v e e x c e p t m y te n d e r a ffe c tio n a n d I fe a r n o t to say so m y f a th e r ly lo v e f o r y o u m y o ff e n d in g y e t ev e r lo v in g c h ild . Y ou o w n th a t I d id n o t lik e to say m u c h th is m o r n in g o n a c c o u n t o f y o u r c o m in g w ith a n o th e r p e rs o n b u t c o m e a n d le t Jesu s a lo n e see a n d k n o w us. W h y d o e s e v e r a te a r fall o u t o f y o u r eyes w ith o u t it fa llin g in th e b o s o m o f a fr ie n d w ith o u t b e in g k is s e d aw ay b y a fa th e r. Y ou w e re s a d a n d u n h a p p y a w h o le a f te r n o o n a n d d id n o t te il m e a n d y e t y o u call m e y o u r b e s t fr ie n d a n d y o u r fa th e r a n d b e n e fa c to r. T h e re a re n o benefits b e tw e e n friends th e r e is lo ve a n d t h a t ’s all; lo v e k in d le d a t th e fla m e th a t b u r n s b e fo re th e a lta r, th e r e is a s w im m in g to g e th e r in th e g re a t s tre a m o f love t h a t is d a s h in g c o n tin u a lly to th e th r o n e o f Jesu s o u r G o d , o u r 55

d e a rly b e lo v e d a n d fo r g o tte n G o d ! Y ou m a y h a v e se e n y e s te rd a y h o w h is w h o le c r é a tio n , m e n a b o v e all fo rg e t h im a n d a re a r r a n g in g th e w o rld all b y th e m se lv e s; c o m e p o o r b o y a n d le t m e lo v e y o u , t h a t is le t m e b e s o r r y a n d c ry te a r s o v e r y o u w h e n y o u go w r o n g le t m e c r y te a rs a g a in a n d te a rs o f jo y w h e n I see y o u b u r s tin g in a fte r h o ly C o m m u n io n re f u lg e n t w ith th e g lo r y o f th e all lo v in g Jesus in y o u . T h e re is a p a g a n r o m a n ti c love, b u t th e r e is a lso a s t r o n g e r o n e a b le s se d h a lf s a c r a m e n ta l C h r is tia n fr ie n d s h ip p o r tr a y e d in D a v id a n d J o n a th a n , in G re g o ry a n d B asil, s u p e r a m o r e m m u lie ris . W h a t c a n I w r ite w ith p a p e r a n d p e n c o m e a n d see c o m e a n d see i f a n y o f y o u r fa u lts c a n m a k e m e a n u n t r u e fr ie n d a n d r e m e m b e r S t F ra n c is o f S ales say in g : “ Si q u e lq u ’u n m e p ro v o q u e e n la c o n te n tio n d e l ’a m o u r il se ra b ie n f o r t c e lu i q u i m e s u r p a s s e ra ”. U w h e r te u w m o n d E e n e n k le n s to n d v e rsc h illig o o it e n v in d e ik!... n o o it. M a e r a lty d v o o r t D a t h e r te e n w o o r d E n w e rk g elyk H e t zelve b ly k ’ B e z w a e rt u iet E n d u ik h e t n ie t M a e r sp re e k h e t lu id e n seffen s u it E n k o m t e e n tr a e n U w o o g b e la e n Z o o k o m en w een Z e o p m y E ug een ! G o d b less y o u fo r ev e r a n d p r a y fo r Y o u rs in J.C. G .G .

56

De k r o n i e k v a n J a c q u e s G o e t h a l s - V e r c r u y s s e ( 2 ) N i k l a a s M a d d e n s en E g i e d V an H o o n a c k e r

1559 D e n 15 ja n u a r y is o v e rle d e n J o a n n e s H a n ts a m iu s , g e b o o rtig v a n C o r tr y k , e e n e n se e r g e le e rd e n m e e s te r d e r L a ty n sc h e S c h o le a lh ie r26, u y t w e lk e rs sc h o le veel g e le e rd e m a n n e n sy n v o o rts g e k o m m e n . H y w a s o p s te ld e r v a n e e n e n g ra m m a tic a . I n d it ja e r h e e ft d e n d u y v e l v eele h a r tn e k k ig e k e tte rs c h e m a r te la e rs v o o r h e m v o o rts g e b ra g h t. C a re l v a n T ie g h e m is h ie r t o t C o r tr y c k o m sy n e k e tte ry e g e ­ v a n g e n , g e p y n ig t e n v e r b r a n d g e w o o rd e n , a ls o o k G illis d e G ro o te e n M a h ie u v a n H a le w y n . O p d e n 20 m e y v a n d it ja e r is M a y k e n C a ts v a n W e rv ic k m e t n o g h v y f a n d e re , o m h u n n e k e tte ry e to t A n tw e rp e n g e v a n g e n . Sy w ie rd m e t d ry e d e rse lv e d e n 18 v e rw e z e n e n o p t ’ S te e n b y n a c h te v e rd r o n c k e n . D a e r w ie rd e r n o g h e e n e n v e r­ d r o n k e n e n tw e e a n d e r e o n th o o f d .

22 mey. Is gemaekt een keure, statuyt en ordonnantie nopende de 17 neeringen resorteerende onder den autaer van Sinte Maertens in de prochiekerke. De zeventhien neeringen waeren van oude tyden de timmerlieden de strooydekkers de schrynwerkers de schailliedekkers de zagers de tegeldekkers de wagemaekers de kalsyemaekers de leestmaekers de potbackers de schipmaekers de schevenhoenmaekers27 de cuypers de plackers de metzers de boghemaekers de careelbackers (G.V. 205/28, p. 5006). D it ja e r w ie rd o o k o m sy n e k e tte ry e J o a n n e s V e rm e e rsc h , alias g e n a e m d H a n s M aes, t o t W a e ste n g e d o o d .

*

De el 1 ve rs c h e e n in De Le ie g o u w , 51 ( 2 0 0 9 ) , p. 1 6 5 - 1 7 4 .

Vincent Go eth als-Danneel was niet de eerste fotograaf, maar

Erratum bij de inleiding op de tekstuitgave van de Goethals-

wel zijn zoon Alberic, waarvan de fotoplaten in het archief van de Kortrijkse musea berusten". M et onze beste dank.

Vercruysse kroniek (p. 1 66) ons meegedeeld door Jacques Goethals. “ Het bedrijf Linière de Courtrai was niet het text iel ­

26 De school was verbonden aan het O .- L .- V r o u w e k a p i t t e l . Ze lag op

bedrijf van Dominique Vercruysse. De Linière de Courtrai is

de hoek Begijnhofstraat-Kapittelstraat. Over de Latijnsche Schooi

maar in 1864 door Alberic Goethals gesticht, dus de kleinzoon

en Jan H andtsame, zie: J. De Cuyper, " D e "H o g e Scole" of "L ati jn ­

van JGV. Het textielbedrijf van Dominique Vercruysse is de

sche Scole" van Kortrijk", in: De Leiegouw, 2 4 ( 1 9 8 2 ) , p. 1 3 1 - 1 6 0 .

latere Blanchisserie de Courtrai, blekerij aan de Me nenpoort.

27 Hoedenmakers? 57

M a rg a reth a van Parm a was la n d v o o g d e s d e r N e d erla n d en in 1 5 5 9 -1 5 6 7 en 158 0 -15 8 3 (A its in g e r)

H e t o n k r u y d e n q u a e d z a e d d e r k e tte ry e g e sa e y d z y n d e , b e s o n d e r ly k o n d e r d e la k e n w e v e rs e n k le y n e g e m e e n te n , s o o h ie r als in d ’o m lig g e n d e p la e ts e n , h e e ft d e g o u v e r n a n te d e r N e d e rla n d e n , d e p rin c e s s e v a n P a r m a 28, o p h e t v e rs o e k v a n h e t m a g is tr a e t, d e n 21 ju ly a e n d e n h e e re v a n E v ersb e k e , h o o g b a illiu d e s e r s ta d e n d e casse le ry e , b e la s t sy n v e rb ly f te h o u d e n b in n e n d e se s ta d o fte o p h e t ca ste e l m e t b e v e l v a n te b e le tte n alle k e tte rs c h e b y e e n k o m s te n , so o in d e s ta d als d e s selfs v o o rg e b o r g te n . D it ja e r is in d e g e n e ra e le p r o m o ti e d e r c o n s te n to t L o v e n d e n g e le e rd e n h e e r P e tr u s S im o e n s d e n tw e e d e n g e w e est in d e p e d a g o g ie h e t C a s tr u m . H y w as g e b o o rtig v a n T h ie lt, w a e rv a n te n s y n e n ty d e m e e r m a e ls sal g e w a e g d w o o rd e n . In d itse lv e ja e r is A n th o n iu s d e C ro y , h e e re v a n G e m p u is , g ild e b r o e d e r v a n S in t Jo o ris g e w o o rd e n .

De o u d s te p la tte g ro n d van K o rtrijk , o p g e m a a k t d o o r Jakob v an D e v e n te r o m s tre e k s 1560.

58

D e n p a u s P a u lu s d e n IV h e e ft o p h e t v e rs o u k v a n d e n k o n in g P h ilip p u s v e e rth ie n n ie u w e b is d o m m e n in h e t N e d e r la n d o p g e re c h t, w a e rv a n d ry e in V la e n d e re n sy n , te w e te n G e n d , B ru g g e e n Ip re . D e n b is s c h o p v a n D o o r n ik w a s to t a ls d a n s u ffra g a e n 29 v a n h e t a r s c h b is d o m v a n R h e im s e n w ie rd n u g e ste ld o n d e r h e t a r s c h b is d o m v a n C a m e ry k . H e t b is d o m v a n D o o r n ic k b e h e ls d e v o o r d ie n 5 1 5 p a s to rije n , d e w e lk e v e rd e e ld w ie rd e n in tw a lf d e k e n y e n , w a e rv a n d e d e k e n y e v a n C o r tr y k b e v a tte 42 p ro c h ie n . E n m e t d e se v e r a n d e r in g b le e f D o o r n ik m a e r v y f v a n d e tw a lf d e k e n y e n b e h o u d e n .

1560 D e n p a u s P a u lu s d e n IV, a e n s te lle n d e d e n e e rs te n ju lij d e in q u is itie v o o r d e se la n d e n e n h u n d e n e e d v o o rs c h ry v e n d e , b e n o e m d e in sy n e b re v e o n d e r a n d e re d e n se e r g e le e rd e n h e e r J u d o c u s V an R a v e n ste y n , g e b o o r tig v a n T h ie lt, w a e rv a n m e e r m a e ls h ie v o o r e n g e s p ro k e n is30. In d it ja e r is to t C o n s ta n tin o p o le n o v e rle d e n G u illie lm u s Q u a k k e lb e e n 31, g e b o o rtig v a n C o r tr y k , d o c to r in d e m e d ic y n e n , sy n d e v a n h e t g ev o lg v a n d e n h e e r v a n B u sb ek e, d ie sig a ld a e r b e v o n d in d e h o e d a n ig h e y d v a n a m b a s s a d e u r v a n d e n k e y se r F e r d in a n d 32 to t d e n G r o o te n T u rk . L e o n a rd u s P lo v ie r, o u d o n t r e n t s e s e n d e rtig ja e r e n , g e b o o rtig v a n M e e n e n e n d a e r w o o n a c h tig , d r a p i e r v a n w o lle la e k e n s, o m sy n e g o e d e fa e m g e k o re n to t w a r e n d e e r d e r 33 d e r w o lle la e k e n s, is te n ja e re 1555 k e tte r g e w o rd e n . W e d e ro m g e k o z e n z y n d e , h e e ft d e n e e d g e w e y g erd . S y n e m e d e g e se lle n , d ie h e m g e n e g e n w a e re n , v ra e g d e n d a t h y z ig m a e r o p h e t s ta d h u y s s o u d e v e r th o o n e n , d a t d e n b a illiu d a e r zek er n ie t o p s o u d e le tte n . H e tg e n e h y o o k w e y g erd e . W a e ro p v e rv o lg d w o rd e n d e , zig h e e ft v e rb o r g e n e n m e t v ra u w e n k in d e r e n o n tr e n t h e t ja e r 1558 n a A n tw e rp e n is g a e n w o o n e n , a lw a e r h y in d e z y d e h e e ft b e g in n e n h a n d e le n , v a n w a e r h y sy n e v ra u w e n k in d e r e n n a e r V rie s la n d h e e ft g e s o n d e n , d u n k e n ­ d e te v o lg e n . N a d e k o u d e Y p re m a r k t t ’ A n tw e rp e n w e d e rk e e re n d e , h o o r d ’h y se g g en , d a t d e n m a r k g r a e f v a n sin w a s d e k e tte rs o p te s o u k e n , is h y u y t s ta d g e g a e n o m h u n te w a e rs c h a u w e n . In d e n n a c h t is h y d e n m a r k g r a e f te g e m o e t g e k o m m e n e n a e n g e h o u d e n g e w e est, a e n w ie n h y b e k e n d e h e t te s ta m e n t b y zig

28 M a r g a r e t h a van Parma ( O u d e n a a r d e 1 5 2 2 - O r to n a ( It a l i ë )

s i t e i t . Hij was oo k een b e k e n d e bo ta ni c us en m e d e w e r k e r

1 5 8 6 ) , o n w e t t i g e do c h te r van Karei V, l a n d v o o g d e s van de

va n Petru s M a t t h i o l u s , Italiaanse p l a n t k u n d i g e , aan wie hij

N e d e r l a n d e n van 1 559 t o t 1 5 6 7 en van 1 5 8 0 t o t 1 5 8 3 . Zij

in f o r m a t i e b e z o r g d e ov er p l a n t e n , o . m . t u l p e n , la n g s de

was g e h u w d m e t O tt a v io F ar n es e, h er to g van Pa rm a , v a d e r

Zw a r t e Z e e . Hij o v er le e d aan de pe st t ij d e n s zi jn t w e e d e

va n l a n d v o o g d A l e x a n d e r F ar n es e ( 1 5 7 8 - 1 5 9 2 ) .

reis naa r C o n s t a n ti n o p e l . Z i e v e r d e r : J . Be th u n e, " U n b o t a ­

29 S u ffra g a e n : deel u i t m a k e n d , o n d e r g e s c h i k t aa n.

ni ste Co u r t r ai s i en , G u i lla u m e Q u a c k e l b e e n " , in : Bulletijn

30 Z ie n o o t 1 3 .

van den G e s c h ie d -e n Oudheidkundigen Kring te Kortrijk, 2

31 W i ll e m Q u a c k e l b e e n (K o r t r i jk ca. 1 5 1 5 - Co n st a n ti n o p e l

(190 4-1905),

h ee r van de d i p lo m a a t O g i e r Gh isl a in de Bu sb ecq ( K o m e n

112 -12 7.

Ook:

N a tio n a a l Biografisch

32 F e r d i n a n d I was Duits e k e i ze r van 1 5 5 6 t o t 1 5 6 4 en br o er

1 5 2 2 - S a i n t - G e r m a i n bij R o u e n 1 5 9 2 ) ti j d e n s zi jn missie naar S o l i m a n II de Pr a ch tl i e ve n d e in C o n s t a n ti n o p e l . Van

p.

W oordenboek, 1 2 , 1 9 8 7 , ko l. 6 0 1 - 6 0 4 .

1 5 5 9 o f 1 5 6 1 ) w o o n d e in de R i jse lse str aa t. Hij was g e n e e s ­

va n k e i z e r Karei V. 33 W arendeerder: in sp e ct e u r va n k o o p w a r e n .

1 5 4 8 t o t 1 5 5 4 do cee rde hij f i lo s o fi e aan de W ee n s e u n i v e r 59

te h e b b e n . W a e ro p h y o p h e t S te e n g e le y d w ie rd . S y n e o u d e r s e n s c h o o n v a d e r, t o t M e e n e n w o o n e n d e e n a e n sie n ly c k e m e n s c h e n w e z e n d e , sy n n a e r A n tw e rp e n g e g a e n , tr a c h te n d e m e t g e s c h e n c k e n h e m te v e rlo s s e n e n sy n m e t g o e d e b e lo f te n v e rtro k k e n . Sy w e g s y n d e , w ie rd L é o n a rd o n d e r v r a e g d e n n ie t w ille n d e e rr o e p e n , is n a e r c o r te g e v a n g e n is m e t tw ee jo n g h e d o c h te r s , J a n n e k e n e n M a y k e n v a n A k e n , v e ro o r d e e ld o m v e rd r o n k e n te w e rd e n in w y n v a te n . H e t g o n e in v a n g e n is s’n a c h ts is g e sc h ie t o n t r e n t 14 d a e g e n v o o r P a e ss c h e n v a n h e t ja e r 1560.

Hubertus Goltzius schryft in novembre te Cortrykgeweest te hebben by Renier Van Milgenvoort, voornaem liefhebber en opzoeker van Roomsche en andere oudheden (G.V. 205/29, p. 5095). S y n e h e y lig h t P a u lu s d e n IV, p a u s v a n R o o m e n , h e e ft o p d e n 18 d e c e m b re v a n d it ja e r e e n in d u l t v e rle e n d , w a e rb y h y to e la e t o p d e n m a e n d a g in d e s ta d t C o r tr y k m a r k t te h o u d e n , n ie tje g e n s ta e n d e h y s o u d e k o m m e n o p e e n e n h e y lig d a g

Pieter VlerickMvan Cortryk schilderde by Tentoret35 te Venetien en daernaer te Roomen (G.V. 205/29, p. 5139). In d it ja e r le e fd e M a r tin u s C a s te le y n 36, g e b o rtig v a n W e rv ic k , d e n w e lk e n v a n sy n e te e re jo n k h e y d , n o g g e e n tw ee ja e r e n o u d sy n d e , w a s b lin d g e w o o rd e n , s o o d a t h e m n ie t e n g e d e n k te o y t g esie n t ’h e b b e n . D e n w e lk e n s o n d e r le e r m e e s te r o fte h u lp e v a n ie m a n d e e n e n se e r g r o o te n k o n s te n a e r in h o u tw e r k is g ew e est. H y m a e k te to t v e r w o n d e rin g v a n e e n id e r a lle rle y d e g e d ra y d w e rk . H y m a e k te o rg e le n , c la v e c in n e n e n v io le n . H y d e d e d e se lv e a c c o rd e r e n e n sp e e ld e d a e r g h e e l fra y k e n s o p . H y m a e k te n o g v eele a n d e r e w e rk e n e n lu s tig e d in g e n al m e t d e n ta s te , m e t su lk e m a te , b e h e n d ig h e y d , s u y v e rh e y d e n a e rd ig h e y d , d a t g e e n e n m e n s c h , h o e s c h e rp v a n g e sig t h y w as, d ie c o n d e v e rb e te re n . E n n o g h e t w o n d e rly k s te v a n a lle n , d a t h y b o v e n d ie n n o g h v eele n ie u w e g e re e d s c h a p p e n u y tv o n d , s o o d a t C a to se e r w el se g t “C o n s ilio p o lle t c u i v im n a tu r a n e g a v it37”. H e t w a s e e n s c h e r p s in n ig e n n e ir s tig m a n . H y w e rk te b y d a g e e n b y n a c h te . D a e r w ie rd h e m g e v ra e g d w a t d in g h y a ld e rlie fs t s o u d e b e g e e re n te sie n . H y a n tw o r d e d e c o u le u r e n , w a n t m y n e h u y s v ra u w e e n d e m y n e k in d e r e n , se y d e hy, d ie ta s t'ik e n g e v o e le w a t d a t is. S o o d o e n ik o o k e e n p e e rd , e e n e n v o g el, e e n e n v is c h e n a n d e r e d in g e n . D o g n o c h d o o r v e rs ta n d o f h o o r e n se g g en e n k a n ik b e g rijp e n w a t s w a rt, w it o f g eel is. D a r o m h e b b ’ik g r o o te b e g e e rte d it te sie n . I e m a n d se y d e h e m sy n e m e y n in g e te w e se n , d a t h y lie v e r s o u d e b e g e e rt h e b b e n h e m e l, z o n e n m a e n m e t d e s te r r e n te sien . W a e ro p h y al la c h e n d e a e n tw o o rd e : ik s o u d e d ie lie v e r ta s te n o m w a t se k e rs d a e r a f te w e te n . W a n t h y tw y ffe ld e als h y d ie a lle e n e ly c k s o u d e g e sie n h e b b e n , d a t h y d a e r o n s e k e r d e r e n tw y ffe la c h tig e r s o u d e g e w e est h e b b e n d a n o f h y h e t n o y t g esien h a d d e . D e n g e le e rd e n h e e r C o rn é liu s J a n s e n iu s , d e p a s to ry e v a n S in te . M a e r te n s o n t r e n t v e e rth ie n ja e r e n b e d ie n d h e b b e n d e , is d e n 2 0 ju n y 1561 d e n e e rw e e rd e n h e e r F ra n c is c u s P o tr u s 38 p a s to r in sy n e p la e ts g e w o o rd e n .

1561 M a ijk e n v a n M e e n e n is d e n 15 o u s t 1561 m e t n o g ses a n d e r e e r d o o p e r s to t A n tw e rp e n o m h u n n e d o lin g e n g e d o o d g e w o o rd e n . 60

O n t h o o fd in g van een k e tte r in B ru ssel (Martelaren, f. 88 v.)

In h e t m id d e n v a n d e s e n z o m e r is d e n in q u is ite u r m e t vele d ie n a e re n n a e r W e rv ic k g e re d e n e n h e e ft in d e n n a c h t h e t h u y s o m z e t, d a e r G illis S trin g s, jo n g m a n , m e t P ie te r e n G illis P o le tie l, alle d ry e g e b o o rtig v a n T h ie lt, w o o n d e n , h u n g e n e ir e n d e m e t sm a lw e v e n . H y h e e ft a lle te s a e m e n , g e v a n g e n e n g e b o n d e n , d o o r M e e n e n n a e r C o r tr y k g e v o e rd , d e n g e m e ld e n in q u is ite u r m e t sy n g e se ld s c h a p d a e rb y ry d e n d e . Sy w ie rd e n d ry e m a e n d e n n a u w b e w a e rd . Sy h a d d e n m e t d e n in q u is ite u r e n a n d e re g ee stely c k e v eele o n d e r h a n d e lin g e n . D o g alles v ru g te lo o s s y n d e , h e e ft d e n in q u is ite u r m e t d e n h o o g b a illiu , h e e re v a n E v ersb ek e, o p w e lk e rs h e e rly c k h e y d sy g e v a n g e n w a e re n , h u n o p e e n w a e g e n m e t veel v o lk te v o e t e n te p e e rd e w e d e ro m n a W e rv ik g e v o e rd , a lw a e r sy o p d e m a r k t, g e n a e m t S te e n a c k e r, e en p a r k m e t p a e le n v a n h o u t g e m a e k t s y n d e , m o e s te n e r in v e r b r a n d sy n . D o g a ls o o h e t s e e r re g e n d e te rw y l sy o p w e g h w a e re n , w as h e t h o u t e n s tro e y s e e r n a t g e w o rd e n . O o k s o u d e d e n b a illiu h u n n ie t g e e m e v e r b r a n d h e b b e n , s o o d a t m e n h u n o n th o o f d h e e ft. G illis S trin g s is e e rs t o n h o o f d e n sy n lic h a e m w ie rd v o o r d e a n d e r e m e t h o u t b e d e k t. P ie te r P o le tie l k re e g v y f sla e g e n in d e

34 O v e r P i e t e r V ler ick (K o r t r i jk 1 5 3 9 - D o o r n i k 1 5 8 6 ) , z i e :

36 O v e r d e ze f i g u u r , zi e: J . R o e l a n d t, " B l e n d e M a e r t e n van

Geschiedenis van de schilderkunst te

W er vi c ke (c a. 1 5 5 0 - c a . 1 6 0 0 ) " , in : Verslagen en M e d e ­

Kortrijk, Ko rtr ij k, 1 96 3 ( D e L e i e g o u w . V e r h a n d e l i n g e n , 1 ) ,

delingen van De Le ie g o u w , 9 ( 1 9 6 7 ) , p. 2 6 3 - 2 7 0 en 10

P. D e b r a b a n d e r e ,

p. 3 0 - 3 4 . O o k : N a tio n aa l Biografisch W oordenboek, 5, 1 9 7 2 , k o l. 9 7 1 - 9 7 3 .

( 1 9 6 8 ) , p. 1 2 4 - 1 2 5 . 37 W i e va n de n a t u u r ge en kra cht m e e k r e e g , b l i n k t uit in w i j s ­

35 T i n t o r e t t o ( 1 5 1 8 - 1 5 9 4 ) .

he i d . 38 B e d o e l d wo r d t F ran s P o t t e n s , p a s t o o r va n de n oo r d e l i jk e po rti e va n 1 5 6 1 t o t 1 5 6 4 . 61

sc h o u d e r, h o o f d e n h a ls e e r h y sy n h o o f d q u y t w a s e n w ie rd o o k b e d e k t. M a e r s y n e n b r o e d e r G illis w ie rd , n o g s p r e k e n d e , m e t d e n e e rs te n slag g e d o o d . D e lic h a ­ m e n w ie rd e n u p ra e d e n tu s s c h e n M e e n e n e n W e rv ic k g e ste lt, m a e r w ie rd e n c o rts d a e r n a e r d o o r e e n ig e v a n h u n n e se c te h e y m e ly k a fg e d a e n e n b e g ra v e n . F ra n c is V an E lsla n d e r, a lia s g e n a e m d F ra n c e V an M e e n e n , e e n e n m e tz e r v a n sy n a m b a c h t, w a s n a a r A rie n g a e n w o o n e n o m e r te w e rk e n . D o g d e s e n v e rw a e n d e n , m e t h e t p e e r t v a n s y n e n m e e s te r n a e r h e t w a te r r y d e n d e e n g e e n e e e re a e n h e t H e ilic h S a c ra m e n t d e s a u ta e r s b e w y s e n d e , w ie rd g e v a n g e n . E n sy n e d o lin g e n ie t w ille n d e a fs w e ire n , is d e n 21 o c to b r e v e r b r a n d g e w o o rd e n . D e sta d D e y n se , d e w e lk e n u o n t r e n t tw e e h o n d e rd s e s tig ja e r e n [g e le d e n ] h a d g e sle c h t g ew eest, h e e ft d it ja e r o c tr o y b e k o m m e n o m w e d e ro m h u n n e s ta d m e t p o o r t e n te s lu y te n e n d e se lv e m e t b o lw e rk e n te v e rs te rk e n . D it ja e r is jo n c h e e r F ra n c o y s S c h o u te e te , ru d d e r , h e e re v a n E rp e , E r r o n d e g h e m , C a r n é e tc a ., h o o g b a illiu v a n C o r tr y k g e w o o rd e n . B e rn a rd u s R y c k in s o f L ery ck e, g e b o r tig v a n C o r tr y k , is in d e s e n ty d n a e r A n tw e rp e n g a e n w o o n e n . H y is a e n v e e rd g e w e e st v o o r lit v a n d ’a c c a d e m ie e n g e re k e n d o n d e r d e fa m e u s te s c h ild e rs d o o r C a re l V e rm a n d e r. V an sy n e w e rk e n w ie rd se e r g e p re s e n d e n a u th a e r ta f e l v a n d e C r u y s b r o e d e rs in S in te M a e r te n s k e rk , v e rb e e ld e n d e C h r is tu s sy n c ru y s d r a g e n d e 39. D it ja e r h e e ft d e n r i d d e r N ic o la s D u p u ijs d ’a b d ije v a n W e v e lg h e m v e re e r t m e t d e n h e y lig e n d o o r n e v a n d e c r o o n e , w a e rm e d e C h r is tu s , o n s e n lie v e n sa lig m a e k e r, in sy n e b itte r e p a ss ie is g e k r o o n d g ew eest. H e t w as in d it selve ja e r o p d e n 2 9 n o v e m b r e d a t d e A rm e K n e c h tje n s s c h o le , g ese y d S ch o le v a n d e n H e ilic h e n G h e e s t, h a e r b e g in s e l h e e ft g e n o m e n d o o r d ’h e e r J o a n n e s v a n T o m b e . D e n w e lk e n d e se a ls d a n h e e ft b e g in n e n s tic h te n e n d a a r to e e e n h u y s g e h e u r t a e n m ijn h e e r J o a n n e s v a n d e n B e rg h e , in d e S te e n s tra te o p d e n h o e k v a n h e t S io n s tra e tje n , to t d a t h e t m a g is tr a e t d a e r n a e r e e n a n d e r h e e ft g ek o g t, g elyk h ie r n a e r sal g e sie n w o o rd e n . In e en o u d re g is te r v a n d ese lv e sc h o le v in d m e n e e n e ly ste v a n k in d e r e n , [d ie] in d e se s c h o le o p g e k w e e k t, t o t tre ffe ly c k e n s ta e t g e k o m m e n sy n . O n d e r

D e s c h o o l van de arm e k n e c h tje s v o lg e n s S u rm o n t {Korte beschyvinge der Stad Cortrijck, f. 20 v.)

62

a n d e re sta et te n tw eed en aldus u y tg e d ru k t: A n th o n e M esch is v an d e g eusen o m h e t c h riste n g elo o f over een v ier geh an g en gew eest en v erw o rg d en h eeft alsoo sta n tv a stig o m h e t g elo o f synen geest gegeven. In deselve lyste v in d m e n d a t er n egenensestig k in d e re n u y t de schole w eirelycke p riesters g ew o o rd en syn, van w elke d ry e n d e rtig w eirdige p asto rs, o n d e r an d e re d e n g eleerden h e e r Ju d o cu s de C ucq, p ro fesso r in d ’abdye van E en am e en p a s to r van L eu p eg h em en h eer A n th o n e D em ey, basselier in de g o dsgeleerdheyd , p a sto r van H eule. B ovendien th ie n p aters a u g u stin e n , w ae ro n d e r d e n seer geleerd en p ater Jo an n es v a n d e n B ussche, licen tiaet in de godh ey d , gew eest h e b b e n d e p rio r to t G h e n d , to t B rugge en op a n d e re p laetsen; tw a lf recollecten; elf cap u cy n e n , o n d e r w elke d e n eerw eerd en p a te r Jo an n es Spiegers, die te v o o ren p a sto r van H ee ste rt gew eest h eb b e n d e, cap u cy n gew orden, in o p in ie v an h eylig h ey t is o verleden; ee n e n p a te r p red ick h eer, tw ee je su ite n , tw ee in d ’abdye v an Z o n n e b e k e bij Ip re, v an w elke d en ee n en p a sto r g ew orden is; een en in d ’abdye v an D u y n e n to t Brugge, tw ee in d ’a b ­ dye v an Eversaem ; tw ee O n se Lieve V rau w eb ro ed ers o f geschoeyde carm eliten , w a n o f d en een en , p a te r F ranciscus Spiegel, p rio r w as en tw ee o n g esch o ey d e carm ely ten , w aa rv a n p a te r M e lch io r D u sain le cto r en p rio r h eeft gew eest, een seer w eirdig en d eu g d z ae m m a n , d en w elken o p h e d e n 28 ja n u a ry 180840 n o c h in ‘t leven is. O o k is er ee n en u y t dese schole co ster v an D ix m u d e , ee n en co ster van M achelen en een en coster v an A rdoye gew eest. D aer syn b o v en d ien u y t dese schole v o o rtsg ek o m en m en ig v u ld ig e goede am b ag tslied en en treffelycke c o o p m a n n e n . 1562

5

septem bre, ‘t C apitel staet toe aen d e m in derbroeders een kloksken in hunnen

toren te mogen hangen om te luyden voor d eg elesen missen (G.V. 205/29, p. 5227). D en vyfden o c to b re is de u n iv ersitey t van D o u ay b eg o n st. In d it ja er is d en h o o g h g elee rd e n h e e r C o rn é liu s Jansenius, d ie alh ier p a s to r is gew eest, soo geseyd is, d o c to r in de g o dsgeleerdhey d g ew o o rd en to t Loven. 1563

D en d erd e n m e y 1563 sag m e n b o v en de sta d C alais in de lo g t h an g e n een w o n d e r w aenschepsel, b estae n d e in tw ee g ew ap en d e m a n n e n , b lo e d ig to t aan d e k n ie n , d rag e n d e id e r in de lin k er h a n d ee n en schild, b ev ro g t m e t een crucifix en in d ’a n d e r h a n d ee n en vierig en leeuw. A chter id er van h u n volg d e een v rau w geheel in h et w it gekleed. D o g alsoo d it g rau w zaem v o o rtee k en zig v e rth o o n d e m e t een w o n d erly k tem p ee st, is h e t o o k m e t geen m in d e r o n w ed e r v erd w en en .

39 De triptiek N ederdaling van de Heilige Geest over de

omstreeks 1535 en overleed in Antwerpen in 1590. Zie

A p o stelen , 330 x 285 cm, met de twee zijluiken 330 x 535

verder: P. Debrabandere, Geschiedenis van de schilder­

cm, werd besteld door de kerkmeesters van de Sint-

kunst, p. 24-29. Over Karei van Mander (Meulebeke 1548

Maartenskerk. Het schilderij is gesigneerd 8. D. Ryckere, fa c ie b a t 156 0. Het is nu nog te bewonderen in de Sint-

- Delft 1622), zie dezelfde studie, p. 36-43. 40 Deze datum wijst erop dat dit deel van de kroniek geschreven

Maartenskerk. Bernard de Ryckere werd geboren in Kortrijk

werd in 1808. 63

| |è £ ^

/ c r v ffa ù

Jt in t

j

*

* Ju n j' u-*i

'JM1 vr&'Q D e gra ven van E g m o n d en van H o rn (Baudartius)

Terw yl allengskens d ’h e rte n d e r N e d e rla n d e rs d o o r d e o p k o m m e n d e k ettery e in de liefde G o d s en to t syne w aere le erin g b eg o n d e n te verk o elen , b eso g t o n s d en alm o g en d e n G o d m e t soo g ro o te n v o rst in desen w in ter, d a t m e n in 52 jaeren so o d a n ig e c o u d e n ie t h a d gevoeld. D e Schelde, d e Leie, d e M aes en a n d e re riv ieren w aeren strae te n g ew o o rd en v o o r de p e e rd e n en g elaed en e w aegens, so o d a t m e n o p h e t ys v o o r A n tw erp en m a rk t hield, o p h etw elke b y n ae r alle so o rte n van le v en sm id d elen w ierd e n vercogt. In Z ee lan d en A rtoys syn e r veele m e n sch e n verv ro sen . E n d a t ae n m e rk e n s w eirdig was, h e t w ater in Z eelan d g old m e er als h e t goed b ier in V laen d eren . O n sen gew esen h e e r p a sto r Jansenius w ierd d it ja e r d o o r P h ilip p u s d en II g ero ep en n a e r h et concilie van T re n te n 41. April 28. Den graeve van E g m o n t2 in stad kom ende, w ierd hem d oor het m agistraet gepresenteert 24 cannen wyn aen 12 schelen par. den stoop (G.V. 205/29, p. 5268). In d it selve ja e r is to t W akken g eb o re n d en g ro o te n c o n s te n a e r Ju d o cu s H o n d iu s 43, die te n jaere 1611 g estorven is, soo h ie rn a e r sal a e n g e th o o n d w o o rd e n . D en th ie n ste n d ec em b re w ierd h ie r eene o rd o n n a n tie afg ek o n d ig t, w aerb y de geestelycke b elast w ierd e n te w aeken in desen b e d ro e fd e n ty d van k etterije. D en vorst h ie ld altyd aen, die b e g o n st h a d d en 15 d ec em b re to t d en vyfden ja n u a ry van h e t v olgende jaer, alsw an n eer h e t ijs o p w einige u re n g eb ro k en w as. M en h a d over de snelste riv ieren m e t gelaed en e w agens g ered en , selfs van T ergoes44 n ae r Z eeland. D e aerd e w as m e er als ee n en v o et d iep so o h a rd als een en steen bevrosen. 64

D it ja e r o f ‘t volgende C arel Van Ipren, schilder, d oo r zyn m akkers beschim pt w ordende, stak zigzelfs uyt m istroogtigheyd d o o d in een speeltogtjen op d e L eye en w ierd begraeven in ‘t clooster van G roeninghe45 (G.V. 205/29, p. 5288). 1564

H et m eerder d eel d er w yngaerden en n ooteboom en vervrosen en ‘t ys b le e f aldus om tren t 10 w eken (G.V. 205/29, p. 5357). Ja co b B ernaerts w ierd den 50sten coning van d e Bosse. Hy is corts d aern a er overleden (G.V. 205/29, p. 5339). 6 mey. Is h ier overleden den geleerden h eer Joan n es C allew aert, licen tiaet in de regten, eersten aelm oessen ier van keyzer C arel V (G.V. 205/29, p. 5334). Tot G h e n d syn o p d e n 12 n o v em b re 1564 o m k ettery e o n th o o fd g ew o o rd en P ietern elle M aelb o u ts, w eduw e v an Jacobus D e B akkere, d e n b ro e d e r v an P aulus v an M eenen, en h aere su ster M a rtin e M a elb o u ts, jo n g e d o g ter, g eb o o rtig v an T hielt. N ovem bre den 29. D ’oproerige geusen, m eer en m eer d e p u bly ke veyligheyd bedreygende, heeft het m agistraet, altyd bezorgd voor d e ruste dezer stad, d e borgers bevolen in alle d e wyken strikte wagt te hou den (G.V. 205/29, p. 5354). D en 22 d ec em b re h eeft de sta d C o rtry k aen d e n p rin s d e v an g en is46 gekogt. 1565

D en n e g e n th ie n d e n fe b ru a ry is d e n eerw eerd en h eer Joan n es d u Ballo by n o m in a tie d er u n iv e rsitey t v an Loven p a sto r v an S inte M a erten s to t C o rtry k g ew orden, denw elken in hetselve ja e r g e p e rm u te e rt h eeft m e t h ee r e n d e m e ester Jo a n n es C o u cq u elen . Jan C atel v an M oessch ro en , C asselerye v a n C o rtry k , de k ettery e n ie t co n n e n d e belyden in syn v ad e rlan d , n a m v o o r n a D u y d slan d te reysen, tra c h te n d e v o o r syn v ertrek syn v rau w m e t h e m te lokken. D o g dese b le ef aen h a e r w aer g elo o f standvastig, so o d a t hy alleen v ertro k . N ae r een en ru y m e n ty d w ederk eeren d e, h eeft hy w ed e ro m g e tra c h t syn w y f to t syne d o lin g e te b ren g e n , d o g v ru g telo o s. En sy is co rts d a e rn a e r overleden. H y h eeft zig d an m e t syne k in d e ­ ren n a e r F ra n k fo rt v ertro k k en . M a er d ae rn aer, v e rn e m e n d e d a t de k ettersch e b y een k o m sten w ed e ro m e rn a m e n , jae selfs v e rm e erd erd w ierd en , is w ed ero m n ae r M o esschroen gekeerd. M aer een en c o rte n tyd th u y s gew eest h e b b e n d e , is

41 Het Concilie van Trente duurde van 1545 tot 1563. Het was

4 3 De cartograaf Joos de Hondt (Wakken 1563 - Amsterdam

bedoeld als antwoord op het protestantisme en trachtte de

1612) was de opvolger van Gérard Mercator ( 1 5 1 2 -1 5 9 4 ) :

katholieke geloofsleer te herdefiniëren.

Biographie n atio n a le , 5, 1876, kol. 185-189.

4 2 Lamoraal van Egmond (of Egmont) (Lahamaide 1522 terechtgesteld in Brussel 1568) behaalde overwinningen op de Fransen bij Saint-Quentin in 1557 en Grevelingen in

4 4 Tergoes: Goes op Zuid Beveland. 4 5 Karei van leper, alias de Foort, schilder (leper - Kortrijk 1562). Zie: P. Debrabandere, Geschiedenis van de schil­

1558. Hij verzette zich tegen het bewind van Filips II, op godsdienstig gebied: N a tio n a a l Biografisch W oordenboek,

derkunst, p. 21, 30, 36.

46 Over die gevangenis, zie: P. Decuypere, "De Kortrijkse stads­

1, 1964, kol. 4 3 1- 4 6 1 .

gevangenis in de Leiestraat", in: De Le ie g o u w , 32 (1990), p. 3-5 7. 65

hy van d ’o v erheyd ae n g eg rep e n en h eeft a e n sto n d s syn geloofsgevoelens b e ­ k en d . D o g h eeft d o o r de vreese des d o o d s lan g en tyd w an k e lb ae r gew eest. En n ie t w illen d e syne d o lin g e afsw eiren, w ierd hy v e ro o rd ee ld o m lev en d ig v er­ b ra n d te w o o rd e n . W elke py n e d en b eu l n o g g ro o te r m aek te, aen g esien hy h em m e t een kleyn vier sm ach te, hetg en e d esen h a rn e k k ig en sta n d v astig d o o rs to n d in h e t ja e r 1565 in d en o u d e rd o m v an 36 jaeren . D it ja e r b e g o n d e e r een g ro o te d ie rte in d e g rae n en en a n d e re eetw aeren overal in h e t la n d te heerssch en , w ae ro m de m a g istrae te n g ra e n e n u y t H o lla n d o n tb o d e n , w elke zy to t een redelyken prys m e t verlies v erk o g ten o m h et a rm g em een te te h elp en , w a n t a n d e rsin ts sch ier geen k o o re n v o o r geld te b e k o m e n was. Juny 21. Is p asto r gew orden van Sint M aertens m ijn h eer G aspar S im oens (G.V. 205/29, p. 5383). M aerte den 16 h eeft na zeven ja erig e bestiering zijn am p t afgestapt den zeer eerw eerden Franciscus vanden A beele, gebortig van Cortryk, eerst m on in k gew eest in d ’ab d y e van B au d elo o te G end en d a ern a er by koninglyke ben aem in g a b t van Los by Ryssel (G.V. 205/29, p. 5395). April. Ten halven dezer m a en d heeft h et m agistraet op verzoek d er gou vern an te w ederom stricte wagt doen hou den tegen d e geusen d oo r d e borgerie. M aer de geestelyke w eygerden daerin d eel te n em en (G.V. 205/29, p. 5399). 15 july. G eschiede er een gen erale processie om G ods h u lpe te verzoeken voor d e ridders van M alta belegert d o o r d e Turken (G. V. 205/29, p. 5403). In d it ja e r is to t D eynse g eb o re n G uillielm u s B a u d a e rt47. 1566

H et blykt by d en 45 artykele48 [ten laste] v an d e n g ra e f v a n E g m o n d , g o u v e rn e u r v an V lae n d eren 49, d a t hy zig d e n sesd en ja n u a ry 1566 v in d e n d e

O p 5 a p ril 156 6 tro k k e n ed e le n n aar h et p aleis van M a rg a re th a van P a rm a in B ru ssel m et een sm e e k sc h rift v o o r m eer to le ra n tie te g e n o v e r de p ro te sta n te n . Z ij w erd en e r sm a le n d g e u z e n (b e d e la a rs) g e n o e m d (A its in g e r)

66

b in n e n C o rtry k , die v an Ip re by h em q u a m e n o m te w eten o f sy so u d e n ged o o g en d a t dese van de n ieuw gesinde religie o p h u n n e m a n ie re so u d e n tra u w e n en d o o p e n , g em erk t sy b ew eird en d it te m o g e n d o e n ingevolge h e t v erclaersch rift by h em verleend. W aerop hy a e n tw o o rd e d a t sy d it by h o o g lu y k k in g n o g k o n d e n gedoogen n ie t je g en staen d e d it b y h e t geseyde sc h rift n ie t claer w as toegestaen. M eer d an 200 ed ellieden q u a m e n o p d e n vyfden ap ril 1566 to t B russel m e t een o p ro e rig sch rift, d a t sy alle o n d e rte e k e n t h a d d e n , en b o d e n d it aen d e g o u v er­ n a n te d e r N e d e rlan d en . D ese h e b b e n te n selven dage in h e t h o f van C u le n b u rg o p h u n m id d a g m a el d en n ae m van geux, geusen, ae n g en o m en . W a eru y t den n a e m van geusen synen o o rsp ro n g h eeft g en o m en , o m d a t [m en] seyde: c ’est u n e b e n d e de geux50.

C a lv in is tis c h e h ag e n p rek en b ij A n tw e rp e n in ju n i 156 6 (Aitsinger)

47

48

Willem Baudaert of Baudartius, calvinist (Deinze 1565 Zutphen 1640) is vooral bekend door zijn werk De N assaus-

49

sche Oorlog en , gepubliceerd in 1615 in Amsterdam, in

50

Het betreft hier de lange aanklacht die de Raad van Beroerten in het voorjaar van 1568 tegen hem opstelde. Het beroemde Eedverbond der Edelen bepleitte een minder

1616 gevolgd dooreen Franse en in 1622 door een Latijnse

hard optreden tegen de ketters. Het Franse woord gueux

vertaling, met 285 afbeeldingen over de godsdienstoor­

betekent bedelaar. Dit woord werd een eretitel (vergelijk

logen in de Nederlanden.

met b rigand tijdens de Boerenkrijg van 1798).

"Tussen "45 artgkele" en "van den" is een ruimte openge­ laten. Ongetwijfeld moet gelezen worden "den 45 artykele ten laste van den graef". 67

S ch ep en en v an C o rtry c k h eb b e n d en sevensten m ey v a n d it ja e r een acco o rd g em aek t m e t C o rn elis Egels51 n o p e n d e h e t w erk en in sta d sm e u re n . Juny. T w eegeu sche m inisters Julianus en Jacobu s p red iken in ‘t W estvlaendersche op 't v eld 52 (G.V. 205/31, p. 5447). D e kerke v an S inte M a erten s h eeft bij m a n g elin g e b e k o m e n h et p asto reel huys, sta e n d e o p d e zuydzyde d e r selve kerk, jegens een an d er, sta e n d e o p de n o o rd z y d e 53. D en elfsten o u g st v e rtro k d en g ra e f v an E g m o n d , g o u v e rn e u r van V laen d eren , van C o rtry k n a e r Ipre, alw aer hy d en d e rth ie n d e n d e r selve m a e n d v e rb o d e n heeft, d a t n ie m a n d m o c h te n ae r d e geussche p re d ic a tie n gaen m e t a n d e re w ap en s als m e t degen o f p o ig n a e rd , o o k eenige a n d e re w etten gevende rae k en d e de ty d so m sta n d ig h e d e n . H et volk o p de M a rk t v an Ipre, v erg a d erd synde, h eeft t ’m a g istra e t aen d en v o o rn o e m d e n g ra e f gevraegd o f m e n de ketters m e t gew eld m o c h te w ed erstaen . W aerop hy n ie t a n tw o o rd e n d e syne sc h o u d e rs h eeft o p g etro k k e n en so o s’effens is v ertro k k en n a e r Brussel. E enen h o o p v an h e t calvyns54 gespuys u y t V ran k ry k en a n d e re k etters, zig byeen v erg aed erd h e b b e n d e , w aerby h u n voegd en eenige v erlaeten e V laem in g en , h eb b e n eerst b e g o n st o p d en v e e rth ie n d e n d e r g e n o e m d e m a e n d o u g st in h et W estV laenderen tu ssch en de Leye en d e zee55. B o schroovers, strae tsc h en d e rs, m o o rd e n a e rs en a n d e re b o o sw ig ten h a d d e h ie r in b e s c h e rm in g en v ry h ey d G o d selfs en syne heyligen te b eo o rlo g e n h u n n e n ee rsten aenvang. G ew ae p en d synde m e t sto k k en , breekijsers, h am ers, hau w eelen , le erd eren , k o o rd e n en alle a n d e re g ereed sch ap o m te b reken, h eb b e n eerst o n tr e n t S int O m er, als u y tg elaeten e helsche geesten, geheel h et plat la n d d o o rlo o p e n . Alle k erk en , cloosters, a u th a e re n , capellen en beelden, so o van o n se n lieven saligm aeker, als van syne heyligen, v erb ry selen d e en d e d o o r h e t v ier v ern ielen d e, sp a erd en sy n ie t, als silver en g o u d , k o p e r en a n d e r m etael, d a t h u n to t b u y t d ie n d e. O v ersu lk x d it o n a e rd ig volk, h u n v erh e u g en d e over soo een o n g elu ck ig b eg in , liep n a e r Ipre. M en sag h u n als m e t heele h o o p e n als n a e r Ip re vliegen. H o e h u n n e n h o o p g roeyde is onbeschryvelyck. O p de selve m a n ie re h e b b e n sy d e o m lig g en d e k erken ro n d Ip re verw oedelyck vew oest en v e rb ra n d . D esa n d eren d a g s h eb b e n eenige g o d d elo o se b o rg ers van Ipre dese helsch e b e n d e in sta d g elaeten. D ew elke, n ie tje g en sta en d e d en feestdag d er glo rieu se h em elv aerd van G o d s lieve m o ed er, regt n ae r de bisschoppelycke kerk g elo o p en syn en h e b b e n so n d e r ae n sien v an geestelyke, priesters, b isschop, jae selfs van h e t heylige d e r h eyligen, o p w eynige u re n de k erk soo o n th e y lig t en b ero o fd , d a t er n ie t an d e rs als d e b lo o te m u e re n en w ierd gesien. Sy h e b b e n n ie t alleen de h o o fd k erk , m a e r o o k alle d e a n d e re k erk en en clo o sters gelyckelyk b e h a n d e ld . B ovendien sto o rd e n sy d e G o d s toegew yde v rau w religieusen in h u n slot, dese m ish a n d e le n d e , te sc h an d ig o m h ie r op te haelen. D en volg en d en d ag q u a m e n die graege h o n d e n n a e r M een en , alw aer sy insgelykx h a n d e ld e n en th o o n d e n een schriftelyke o f n ae g em ae k te to e latin g v an d en g ra e f v an E g m o n d , b ev e lh e b b er v an V laen d eren .

68

B eeld en sto rm ( Verstegen, p. 23)

V an M een en begaven sy h u n n a e r d ’abdye v an W evelghem , gelegen tu ssch en C o rtry k en le tstg e n o em d e plaets, alw aer sy alle de n o n n e k e n s m e t gew eld ver­ d rev en h eb b e n d e, de a u th a e re n en b eeld en d e r heyligen afb raek en , in stu ck en k ap ten en alles w at gew yd en heylig w as o n te e rd e n en p lu n d e rd e n . Ten selven d ag h e syn sy n og n a e r C o rtry k g ek o m m en . D og d e n alm o g en d e n h eeft de stad b ew aerd d o o r de goede zorge en o p le tte n th e y d , so o v an h e t m a g istrae t als v an de borg ers. M en h eeft h u n de p o o rte n gesloten en gevraegd w at h u n b egeerte w as. Sy a n w o o rd e d e n d a t sy v erso c h ten in d e sta d gelaeten te w o o rd e n , d at sy n ie m a n d en so u d e n m isd o en , m a e r d a t sy q u a m e n o m d e stad te suyveren van h aere afgoden en aen de b o rg ers van C o rtry k te leeren d en weg v an h u n n e saligheyd. D o g h et m a g istraa t d ed e h u n a n tw o o rd e n , d a t sy te rsto n d so u d e n v ertrek k en o f d a t m e n h u n m e t h e t g esch u t d en w eg so u d e aenw ysen. O p w elke w o o rd e n sy h u n h e b b e n v e rtro k k e n en syn over d e Leye gesteken.

si Cornelis Egels was een Gentse ingenieur, specialist in forti-

Ze waren voor een vrije interpretatie van de Bijbel en geloofden in de predestinatie, waarbij God besloot wie tot

ficatiewerken. Hij werkte ook aan de versterkingen van 52

Oudenaarde.

de eeuwige zaligheid uitverkoren was. Het calvinisme

Het gaat hier om de zogenaamde h a genpreken, gehouden

verspreidde zich vanuit Frankrijk over Vlaanderen naar

door ketters.

Holland. Kortrijk kende een calvinistisch bewind van april

53 Het huis werd in 1765 gekocht door Jozef van Dale voor zijn onderwijscongregatie. Tegenwoordig interieurzaak Byttebier.

55 De Beeldenstorm begon op 10 augustus 1566 naar aanlei­

De volgelingen van Joannes Calvijn (Noyon 1509 - Génève 1564) aanvaardden alleen de sacramenten van de Doop en

ding van de Sint-Laurentiusprocessie met de plundering van het gelijknamige klooster bij Steenvoorde.

54

1578 tot februari 1580.

het Heilig Avondmaal, vergelijkbaar met de Eucharistie. 69

D it is d en o o rsp ro n g v an de h ey lig sc h en d en d e b ee ld sto rm e ry e , d ie v an d ae r v o o rts d o o r geheel h e t N e d e rla n d is verspreyd gew eest. D e b o rg e r s v a n C o r tr y k , o m d e sta d v a n a lle o n v e r w a c h te a e n v a lle n te b e v e ilig e n , h e b b e n e e n e w a c h t v a n h o n d e r d m a n n e n o p g e re c h t.

D ie van M eu lebeke h e b b e n zig k lo e k m o ed ig teg en d e b e e ld sto rm e rs gesteld, w elke v an p laets to t p laets als een v e rslin d en d e vier v o o rlo o p e n d e , o o k ald aer to e g e k o m e n w aeren. M en vraegde h u n w ae ro m zy in d e kerk e w ild e n d rin g e n en o p d ’a n tw o o rd d a t h e t was o m de zelve van alle d ’afg o d erie te zuyveren, zooals zy in veel a n d e r plaetsen gedaen h a d d e n , h e b b e n d e M eu leb ek en aers h u n sto u tely k gezeyd, d a t zy h u n d e n in tre d e n ie t z o u d e n b eletten , m a e r d at de b e e ld sto rm e rs o o k w el m o g te n b ed e n k en o f zy e r zo o g em akkelyk zo u d e n u y tg e ra ek t h eb b e n . W aerop, ziende [dat] h e t getal en v e rb itte rth e y d d e r b o ere n oogenblykelyk aengroeyde, die b o o ze b e n d e zig sp o e d ig n a een a n d e r streecke g ew end heeft. Ter gelegentheyd v an de b e e ld sto rm e rie deses ja ere w ierd e n d e volg en d e ch ro n ic a gem aekt. D e geU sen h e b b e n D en DUVeL In. sa n C ta tU a C o n ta M In a ta et C o n C U L C ata sU n t56. D en g ra e f v an E g m o n d , sig to t C o rtry k v in d e n d e , syn er g e d e p u te erd e van M e en e n to t h e m g ek o m m en , h em k e n b a e r m a e k e n d e d e au th o risa tie , dew elke d e b e e ld sto rm e rs g e to o n d h a d d e n , die sy seyden v an h e m g eh ad t ’h e b b e n , en d a t sy d rey g d en w ed e ro m te k o m m e n . V raegende o f sy d it m o g te n b eletten , h eeft hy h u n g ea n tw o o rd , d a t hy v erb o o d b lo e d te sto rte n . D en v o o rn o e m d e n g ra e f van E g m o n d liet d e g eussche p re d ic a n te n in V lae n d eren to e to t P aesschen. En hy d ed e de g ed e p u te erd e van M e en e n by h em n a e r C o rtry k k o m m e n , o m h u n te v raeg en o f sy ee n en geussch en m in iste r w ild en h eb b e n . D og dese h e b b e n h em kloekelyk g ea n tw o o rd , d a t sy c o n te n t w aeren m e t h u n n e n p a sto r en d a t h u n g em een te geene v era n d e rin g e in h u n e religie en b egeerden. By o rd re v an d en g em eld en g o u v e rn e u r v an V lae n d eren , d en g ra e f v an Eg­ m o n d , h eeft h e t m a g istrae t v an h e t h o o fd co leg ie d e r casselerye v an C o rtry k aen die v an D eynse to eg estaen de geussche p re d ic a tie n te laeten gesch ied en , d o g b u y te n h u n n e stad. D en g ra e f v an E g m o n d , sig d en 14 se p tem b re n o g eens b in n e n dese stad v in d e n d e , h eeft o o rlo f gegeven ae n de geusen o m o p d ry e p la etsen o p dese casselerye vryelyk te m o g e n p red ik k en , te w eten to t M een en , T h ie lt en D eynse, b evelende aen h e t m a g istra e t d it te p u b lic eren en aen d e geusen een e p laets d a e rto e te b esorgen. H et m a g istrae t d eser stad, b ed u g t zy n d e v o o r h u n n e v o o rsted e n van O verleye en O verbeke, in w elke v an id e r zig een k lo o ste r b ev o n d , als in O verleye d it v an de m in d e rb ro e d e rs en in O verbeke h e t h o sp itae l v an S int N iclais, h e b b e n o p h e t eyn d e v an d it ja er 1566 aen den k o n in g v an S p aig n en o c tro y g evraegd, o m dese v o o rste d e n te d o e n v ersterken. D og te r oorsaek e v an d e o n k o ste n is h e t so n d e r v ru g t gew eest. 70

1567 D en sesden ja n u a rij 1567 syn e r com issarissen van h e t m a g istrae t van Ip re n a e r C o rtry k g ek o m m en o m m e t d en g ra e f van E g m o n d te h an d e le n o ver saeken raek en d e te to lleran tie. M en h ad d e een zeer vogtigen w inter (G.V. 205/30, p. 5657). D en 5 april w ierd to t Ip er gep u b liceert ‘t ed ict van d e g o u v ern a n te, v erb ie d en d e alle de kettersche p red ic atien , w aero p ae n sto n ts ald aer en in an d e re p laetsen de geussche tem p els afgebroken w ierd en . D e catholyke b o rg ers van M een en , d it v ern e m en d e , h e b b e n a e n sto n ts aen ‘t m a g istrae t verzo g t d a t h u n zo u d e toegestaen w o rd e n v an d ie n v an M e en e n o o k te m o g e n v ern ietig en oftew el d a t aen d e geusen zelfs zo u d e bevolen w o rd e n van denzelven a f te b reken. Ten d ien tyde w as de b alliu v an M eenen, een zeer reg tz in n ig e n en g o ed cath o ly k en m a n , w elken d ezen voorstel prees en o o rd ee ld e d a t h e t m a g istra e t m e t die yverige b o rg ers zo u d e ‘t zam en w erk en en d e d a t d o o r deszelfs bevel en in h u n teg en w o o rd ig h ey d die d em o litie zo u d e geschieden. W ant (zeyde d e n b alliu ) w y en zyn aen de sectarissen zo o d a n ig n ie t v e rb o n d e n , d a t wy h u n in deze zake z o u d e n m o e te n te rad e gaen, gelyk zy o o k o n se n rae d n ie t gevraeg d h eb b e n , w a n n e e r [zij] o n s k erken h eb b e n v erb ro k en . W y zullen d a n m e d ely d en h eb b e n en h u n n e n te m p el sp aeren, zooals zy o n ze kerke gespaerd h eb b e n . A en sto n ts zyn zy m e t m a g t d ae r n a e rto e g etro k k en en h e b b e n ‘t geheel g eb o u w m e t g ro o te n yver b e g in n e n afbreken en d e te n g ro n d e to e g ed e m o liee rt, de fo n d a m e n te n zelfs u y tsm y ten d e, zo n d e r d a t de geusen iets d erfd en tegenzeggen, n o g zelfs m u rm u re e re n . Een deel v an ‘t h o u t w ierd verkogt en een deel to t ‘t m a ek e n van een galge geb ru y k t. H e t m a g istrae t v an C o rtry k b e q u a m d e n 28 derselve m a e n d ja n u a ry een ex ecutoirial o m te m o g e n in n e n d ’accysen, opgeleyd ae n d ’h erb e rg ie rs o n d e r de halve m yle in h e t ro n d e v an de sta d 57. D e n 18n m a e rte is d o o r d en d ro ssa e rt v a n B rab a n t o p V arenheyde tu ssch en Loven en Brussel m e t e lf an d e re geusen g eh an g en Jan D enys, w elken als cap itey n d e r W estvlaendersche rebellen te W aterlos w as geslagen gew eest o p 27 d ec em b er lestleden en n u lest o o k o p 13n d ezer m a e n d te O osterw eel by A n tw erp en , d aer hy gevangen w ierd en alw aer hy d en b e z o n d e rste n b ev elh eb b er gew eest w as o n d e r d en h ee r v an T h o u lo u se 58. H y w as v o o rm ae ls officier gew eest v an d e n co n in g en d e b ek e n d e alsd an d a t h y d e w aepens n ie t o p g e n o m e n h a d v o o r zyn en g o d sd ie n st, m a e r o m te tra g te n u y t d ’a e rm o e d e te g eraken, w ae rin h y zig d o o r zyn slegt gedrag h a d d e g ed o m p elt.

56 Uw heilige schatten zijn bezoedeld en vertrapt. 57

58 Jan van Marnix van Thoulouse (ca. 153 2-1 567), calvinist,

De accijnzen op het biervormden toen de belangrijkste bron van inkomen voor de stad. De gemelde belasting, die

was een van de leiders van de opstand. Hij werd levend

aanleiding gaf tot herhaalde geschillen met Kortrijk-Buiten

Oosterweel,

en met de kasselrij, vormde een onderdeel van die accijnzen.

Oorlog.

verbrand in de herberg De W itte Lelie tijdens de slag bij

71

de eerste veldslag van de Tachtigjarige

O o s te rw e e l b ij A n tw e rp e n w erd o p 13 m aa rt 15 6 7 v ero v erd o p de c a lv in iste n . 800 c a lv in iste n en h u n a a n v o e rd e r Jan van M a rn ix k w a m e n om (Aitsinger)

April. Van ‘t m idden van deze m a en d tot diep in ju ly w as h et zoo g roote droogte, d at er nog hooy n ogstrooy te bekom en w as voor d e beesten, w aerd oor veele by gebrek van voetzel stierven (G.V. 205/30, p. 5610). 22 juny. Wegens de langduerige droogte, dew elke sch ad e toebragt aen d e veldvrugten, w ierd hier een processie gen erael g ehou den om van G od den gew enschten regen te bekom en (G.V. 205/30, p. 5625). D en 8 n o v em b re w as to t C o rtry k ee n en w a rm e n dag. O p d e M a rk t Jacques M estdag, g e b o o rtig v an de C apelle te Poele59, n a e rd a t hy m e e r d a n tw in tig m a e n d e n m e t iseren b o ey en aen syne b e e n e n gevan g en h ad gew eest, w ierd o m h e t c rim van h eresie v e rb ra n d . M et h e m s tie rf o o k W ilh em A erts, ee n en jo n g m a n , en Joos C asteel v an o n tr e n t C o rtry k en een en a n d e re n , C arel g en aem d . O o k versheyde a n d e re w ierd e n er g eb an n en .

72

D e gra ven van E g m o n d en v an H o rn w erd en o p 1 ju n i 1568 in B ru ssel o n th o o fd (Aitsinger)

In d it ja er is d en h e rto g v a n A lva60n a e r de N e d e rla n d e n g eso n d en van d en k o n in g P h ilip p u s m e t een ald erstren g ste bevel van d e o p ro e rd e rs en b ee ld sto rm ers, jae alle ketters, o p te soeken en m e t de d o o d te straffen. D a ro m h eb b e n alle de g o n n e, die zig eenig sin ts pligtig v o n d e n , h et la n d verlaeten , so o d a t b y n ae r alle w ollelakenw evers van h ie r n a e r E n g elan d v ertro k k en syn o m de v ry h ey d van religie te n deele en te n a n d e re n o m d e g ro o te sc h attin g en , die d en g em elden h e rto g dede o p b ren g e n . N iet is e r to t C o rtry k van dese profytige n eirin g e overgebleven als de G ro o te H alle. N iet jeg en staen d e d en q u y tsch eld van alle m isd ad e n , die d en g ra e f v an E g m o n d , g ro o tb a illiu van V laen d eren , d o o r M a rg a re th a v an d en k o n in g b e k o m m e n h ad , is hy to t Brussel, b en ev en s d en g ra e f v an H o rn 61, d en 6 ju n y 1568 o n th a lst g ew o o rd en . M en segt d a t sy n en b eu l synen v o etk n ec h t h a d geweest.

6i Filips van Montmorency-Nivelle, graaf van Horn (Nevele

59

Poelkapelle.

60

Alba (of Alva), Fernando Alvarez de Toledo ( 1 5 0 7 -1 5 8 2 ),

1524 - Brussel 1568), weigerde de eed van onvoorwaarde­

volgde in 1567 Margaretha van Parma als landvoogd van de

lijke trouw aan Filips II af te leggen. Horn is een plaatsje in

Nederlanden op. Hij trad bijzonder streng op tegen de

het huidige Nederlands Limburg. De klassieke spelling

protestanten en veroorzaakte daardoor een bijna onher­

Hoorne of Hoorn is dus verkeerd: Biographie n a tio n a le , 9,

stelbare breuk tussen Spanje en de Nederlanden. In 1573

1886-1887, kol. 498-518.

werd hij vervangen door Luis de Requesens. 73

D it ja e r w o n een m etzersb aes 6 stuyvers daegs, een k n e g t 4 stuyvers, een en m e ester tim m e rm a n w on 9 stuyvers en ee n en k n eg t alleenelyk 4 stuyvers. 1568

Ten dezen tyde was een vendel voetknegten sterk 150 m annen en een cornet h a d 100 a 120 peerden (G. V. 205/30, p. 5727). In h e t ja e r 1568 w ierd e n aile de v erlaten e h u y sen en d e erfven b in n e n dese stad, aen de gevlugte ketters to e b e h o o re n d e , v erk o g t en geerft o p h e t bevel v an d e n h e rto g van A lba, g o u v e rn e u r deser N ed e rlan d en . Alle die van kettery e o v ertuygd w ierd e n o f h u n n e d o lin g e n b e k e n n e n d e , d ae rb y bleven, w ierd en d o o r d en h ee r T itte lm a n n u s62, d ek en van R onse en c a n o n in g van C o rtry k , m e t p a te r P etru s de B akkere63, p red ik h eer, dew elke in q u isite u rs v an V lae n d eren w aeren, v o o r ketters v erclaert en o v ergelevert aen de w eirelyken rec h ter o m volgens de placcaeten g estraft te w o o rd e n , te w eten de m a n s te n viere en de v rau w en levendig gedolven. D e h e rto g v an A lba, geb ied en d e de vangen issen v an d e k etters te suyveren, w ierd C la u d in e le V ettere, v rau w van P ierso n D esm u liers, dew elke to t M een en d o o r de p red ic atie van L eonardus B auw enszoon en d o o r h et lesen van d en bybel en k ettersch e b o u k e n verkeerd synde, d o o r d e n in q u is ite u r T illem a n n u s gevangen, v erm its sy w at lang m e t h aere k in d e re n g eto eft h ad d e . H ae re n m a n w as h e t reeds o n tsn a p t, g em erk t sy d o o r ie m a n d v an h e t m a g istra e t v erw ittig t w aeren. D e v rau w w as u y t h ae r huys gegaen m e t een k in d in d e n a rm als de se rg e an te n in q u a m e n . D ie vraeg d en aen de k in d e rs en g eb eu ren w aer d e n m a n w as. D e vrauw , m e y n en d e weg te gaen, w ierd van een en g eb e u r aengew esen. Sy w ierd n a e r Ip re gevoerd. O m d a t M een en eene o n b e s lo te n e p laetse w as so n d e r p o o rte n o f m u e re n , b etra u w d e m e n ald ae r d e gev an g en e k etters niet. Sy w ierd d a n te n desen jaere 1568 to t Ip re te r d o o d v ero o rd eeld . H ae re n m an h a d d e te v o o re n to t B rugge g ew oond, alw aer hy o o k , v an een en raed van die sta d v erw ittig t synde, d en in q u isite u r w as o n tsn a p t. D ie v an M e en e n b erg d e n syne b o ek e n en een deel v an synen h u y srae d , d ie sy h e m w ed er b eso rg d en . En d e k in d e rs w ierd e n d o o r d en p a s to r v an M e en e n g ed o o p t. H ae re n w ed u w aer tra u w d e d a e rn a e r to t H o o rn in H o lla n d , n alae ten d e tw ee d o ch ters, w a n o f M a rth a tra u w d e m e t d o c to r D irk Velkist V iglius, d ie d e cro n y k e v an H o o rn geschreven heeft. D en gebeur, die C la u d in e verklikt h ad , raek te in d en h ae t van d e k etters en is g en o o tsae k t gew eest M eenen te verlaeten, n a e rd a t h e t g rau w sy n en w inkel g eb ro k en en venield h a d d e , h em n a ro e p e n d e : Judas d e n v errader. E enige e rd o o p e rs to t T illegem by B rugge v erg ad erd synde, w ierd e n d e n d erd e n m ey d o o r so m m ig e, die u ytgingen o m m e y en M te h aelen , b esp ro n g e n . D aer w ierd er vyf gevangen, o n d e r w elke C arel de R aet, een en sc h aep h erd er, g e b o o rtig van W yn g h en , en H an sc h en u y t h et Schaek, geseyd H an sk e n C o o rd ed ra y ers u yt h et Schaek to t C o rtry k , dew elke o p t'H illig 65 b u y te n B rugge w ierd e n v erb ran d . D en ach sten se p tem b re v an d it lo o p e n d e ja e r 1568 h eeft d en geleerd en h eer C o rn éliu s Jansenius, die to t C o rtry k o n tre n t v ee rth ien ja eren p a sto r h a d d e 74

gew eest, synen in tre d e gedaen als eersten b issch o p v an G h en d . D ezen w eerdigen m a n , w iens fam ilien aem w as Janssen, w as g eb o re n to t H u lst in V lae n d eren en d o c to r gew orden [in] 1562 in de th e o lo g ie te Loven e n d e seffens g ez o n d en n a ‘t concilie van T renten, zynde zeer v erm a erd d o o r zyn g o d v ru g tig e g eleerdheyd en ald ersch o o n ste uytleggingen d e r heylige schriftu re. 1569

A m p leu n is v an d e n B erghe h a d d e in h et ja e r 1566 toegelaeten o p syn lan d in h et o p e n b a e r k ettersch e p red ic atie te geschied en en hy h ad d e eenige k etters g eh erb erg t. D a ro m h eeft hy syn h u ijs en goed m o e te n v erlaeten en sig v erlaeten to td a t hy ten letsten w ierd gevangen d o o rd ie n ie m an d , d ie h em sag gaen, seyde: d ae r gaet dien m a n , die o p syn la n d h eeft laeten p red ik en . N ietjeg en staen d e hy d en d ienaer, die h e m ae n h ie ld , zyne b eu rse a e n b o o d m e t vyftig p o n d e n V laem sch, is hy to t C o rtry k in d e gevangenisse g eb rag t, alwaer, n a e r v ry m o ed ig e bek en ten is, hy sw aerlyk w ierd gepynigt, soo m e t geeselen als an d e rsin ts. M aer n ie t w illen d e afstaen o f a n d e re b esw aeren , w ierd hy in h e t ja e r 1569 v ero o rd eeld en v e rb ra n d . In d it ja er syn de in q u isite u rs van C o rtry k n ae r M een en gegaen en h eb b e n ald ae r gevangen P ieter d en O u d e n o f P iete r d en O u d e n G o d . D ae rm ed e n o g n iet te v re d en zynde, syn sy s’vry d ag h s van P aesschen in d e n n ag t w ed e ro m gekeerd en vo n g en Jan W atter, Jan v an Raes, W o u ter D enijs, F ran cis d e T im m e rm a n en K alleken, de w eduw e v an A m p le u n is v a n d e n B erghe, w aerv an h ie rv o o re n is gew aegd. Sy w ierd e n seer v astg eb o n d e n . Jan W atter seyde: is er h ie r ie m an d van C om ene? G ro et m y n e h u y sv rau w e en d a t sy G o d vreese. Sy w ierd e n n a e r C o rtry k g eb rag t, alw aer sy d ry e w eken n a u w bew aerd w ierd en , so n d e r d a t er ie m a n d m o g t by h u n gaen. Sy w ierd e n sw aerlyck gepynigt, o m d a t sy so u d e n b ek e n n en . D og sy b ek e n d en niet. D en o u d e n m a n , Jan v an Raes, m o este tw eem ael o p d en p y n b a n k gaen. D o g h eeft h y n ie m a n d besw aert. Als Jan W atter w ed er n a e r de gevangenisse w ierd geleyd, w as hy soo ja m m e rly k gestelt, d at alle syne leden g ebroken schenen. Sy w ierd en ey n d elin g te r v ierschaere geb rag t en verw e[zen] o m v e rb ra n d te w o o rd e n 66.

62

Pieter Titelmans (Hasselt ca. 1501 - Kortrijk 1572) was een

63

Pieter de Bakkere ( 1 5 1 7 - 1 6 0 1 ) , geestelijk schrijver en

franciscaan. Hij werd in 1545 aangesteld als inquisiteur

predikant. Ook hij was assistent van Titelmans: Biographie

voor Vlaanderen, de steden en kasselrijen Rijsel, Dowaai,

n ationa le , 4, 1873, kol. 7 4 1 - 7 4 4 .

Orchies, Doornik en het Doornikse. Hij trad zeer streng op

64 M eyen ha e le n :

tegen de protestanten. In 1564 kreeg hij een prebende in de Kortrijkse O.-L.-Vrouwekerk.

op of rond 1 mei haalden jonge mannen

groene takken (meien) om ze naar hun meisje te brengen

Na de Beeldenstorm

of onder hun raam te plaatsen.

(1566) trok hij zich terug in Kortrijk, waar hij overleed op 5

65

september 1572, na zijn goederen aan zijn familie en de

66 Volgens de Kortrijkse stadsrekeningen werden de vier

armen

nagelaten

te

hebben:

N a tio n a a l

Tillegem? anabaptisten in november 1567 levend verbrand: F. De

Biografisch

W oordenboek, 9, 1981, kol 753-763.

Potter, Geschiedenis der stad Kortrijk, 4, Gent, 1874, p. 109.

75

Jrm C rlifi/t (jr

D e slag b ij le m m in g e n in N o o r d - D u i t s l a n d o p 2 1 j u li 15 6 8 (A its in g e r)

W o u te r D enys h eeft dry em ael u y t syne gevangenis geschreven. E erst ae n syne huysvrauw , d at sy P ieter so m ty d s v e rm a en e n so u d e o m w at b elydenisse synen v ad e r v e rb ra n d was. D en tw eeden sc h re ef hy aen syne g eloofsgesinde, w ae ru y t schynd, d a t S tin tjen en Jantjen en d o g te rs by K alleken te sae m en gevangen w aeren. By d en d e rd e n v erm a en d hy, d a t de cath o ly k e v an sin w aeren d e k u d d e to t M e en e n te v erstroeyen. D it w as alles geschreven m e t een stu k sk en van ee n en re k e n p e n n in g en d e n in k t w as ro o d e aerde. Joosine V ercoilgen, m o e d e r van Jan V ercoilgen, is d en 9 m a e rte to t C o rtry k n a e r veele aen v ech tin g e o m h aere kettery e g ed o o d . M en v in d d a t M een en verscheyde geussche m in iste rs m o e t g eh ad h eb b e n , g em erk t Jan D e Keisgieter, p re d ic a n t van de erd o o p e rs, to t B rugge gevangen synde, d en 17 en 18 m ey 1569 b rieven geschreven h eeft n a e r P au lu s v an M een en , die hy n o e m d m e d e d ie n a e r van h e t evangelie, in a e n tw o o rd e van een en b rief, die hy erv a n o n tv a n g en had. W elken Jan de K eirsgieter d en 10 ju n y van d esen jaere m e t H e rm a n van V lekw yk w ierd v erb ran d . O m vast te stellen h o ev erre h et sc h e p e n d o m 67 van C o rtry k sig b u y te n de B ru g sc h ep o o rte b estre k t, w ierd e r d e n 12 july een act gem aekt. Er w ord een solem n eele processie g en erael gehou den om G od te bed an ken over d e victorie, d o o r den hertog van Alva beh aelt op d e rebelle geusen te lem m in g en 68 in Vriesland (G.V. 205/30, p. 5826). 8

novem bre. M ijn heer A ndréas Pevernage, verm aerden m u ziekm eester en

com pon ist w ord vicaris b en oem t in O.L.V. kerke69 (G.V. 205/30, p. 5811 ). 76

1570 T usschen d en 20 en 21 ja n u a ry 1570 is g o d vrugtig ly ck o v erled en d ’h e e r Jo an n es v an T o m b e stich ter en ee rsten reg e n t d e r A rm e K negtjens W eeseschole. D en seer geleerden en eerw eerd en h e e r Ju d o cu s R avensteyn, g e b o o rtig van T h ielt, w aerv an soo dickw ils h ie rv o o re n is gew aegd, d ie d e n v ierd en in d e gen erale p ro m o tie d er p h ilo so p h ie in de u n iv ersitey t van Loven, in d e ped ag o g ie D e Lelie, g estu d ee rd h eb b e n d e, gew eest h a d d e d a e rn a e r d o c to r in de g o d h ey d , sy n d e ten jaere 1550 d o o r keyser C arel d en V n ae r h et concilie v an T ren ten g eso n d en , in h et ja e r 1557 h et co llo q u iu m van W orm s h a d d e bygew o o n d , d o o r syn hey lig h ey t den p a u s P aulus d en v ierd en by syne breve van h et ja e r 1560 in q u is ite u r b e n o e m d w as, die eenen w aeren b e sc h e rm e r v an h et g elo o f tegen d e k etters w as, so o in sc h rifte n als a n d e rsin ts, d ie o o k p ro o s t gew eest w as v an W alencis, c a n o n in g van S int P ieters to t Loven, co n se rv a te u r d e r p rivilegien , zeer g eleerden p ro fe sso r in d e c o n sten en in de god h ey d , ee n en m a n v an g ro o te d eu g d , g o d v ru g tig h ey d , g eleerdheyd en o o d m o e d ig h e y d , is d en 7 feb ru a ry 1570 gereyst n ae r h et h em els Jerusalem o m ald ae r d en lo o n te o n tfa n g e n die G o d diergelyk b e lo o fd heeft. 15 m aerte. W ierdgepu bliceert een nieuw keure verbied en d e eenige lynw aetzaeken te koopen ofte te verkoopen elders d an ter H alle en plaetse, d aertoe geordonneert. D it w ierd nog gepu bliceert op 22 april 1577 en 2 7 ju n y 1588 (G.V. 205/30, p. 5860). O n tr e n t desen ty d leefde Joseph G u ile n g h e m 70 v an C o rtry k , sch ild er en g rav eerd er in h o u t, g eb ru y k t d o o r H u b e rt G oltzeu s71. D it ja e r h eeft d en c o n in g aen de sta d v o o r v ee rtig d u y sen d g u ld en s v erco g h t h e t regt exclusif o p de b u y te n p o o rte rs, so o d a t dese b in n e n de casselerye n ie t en c o n n e n gero ep en w o o rd e n d a n v o o r h e t m a g istrae t v an de sta d 72. D en n eg en sten se p tem b re h eeft h e t m a g istra e t v an C o rtry k een acco o rd g esloten m e t d ’abdye v an G ro e n in g e rae k en d e h e t erleggen v an d e A u d en aerd sch e stra e te 73 over d e n G ro e n in g co u ter.

67 Het schependom was het smalle gebied van de stad, dat net

zou hij de portretten van de Romeinse keizers in het boek van Hubert Goltzius, H a d ria n i lu n ii m edici Em b le ­

buiten de wallen lag. 68 Te lemmingen aan de Eems in Oost-Friesland (Duitsland)

m a ta , gedrukt bij Plantijn in 1585, gegraveerd hebben:

werd op 21 juli 1568 een huurleger, onder leiding van Lodewijk van Nassau ( 15 3 8 - 15 7 4 ) , broer van Willem van

P. De Brabandere, Geschiedenis van de schilderkunst, p. 4 3-4 4. Over Gietleugen is weinig geweten.

Oranje, door Alva verslagen. Lodewijk van Nassau kon nog

71 Hubert Goltzius (Venlo 1526 - Brugge 1583) was verza­

nipt ontsnappen door over de Eems te zwemmen.

melaar, schilder, graveerder en numismaat. Hij is vooral

69 Andries Pevernage, een der grootmeesters van de Neder­

bekend door zijn publicaties over Romeinse munten: E. De

landse polyfonie, werd geboren in Harelbeke in 1542 of

Seyn, D ictionnaire biographique, Brussel 1 9 3 5 , 1 , p. 514.

1543 en overleed in Antwerpen in 1591. Hij wasachtereen­

72

Ongetwijfeld betreft het hier het arrest van de Grote Raad

volgens kapelmeester van de Kortrijkse O.-L.-Vrouwekerk

van Mechelen (16 decemberl570) in een proces tussen de

(1563-15 85) en kapelmeester van de Antwerpse O . - L . Vrouwekathedraal (15 8 5 -15 9 1): N a tio n a a l Biografisch

schepenen van de stad Kortrijk en de schepenen van de stad Harelbeke, waarbij het recht van eerstgenoemden

W oordenboek, 12, 1987, kol. 595-600.

70 Joseph

Guilenghem :

erkend werd om hun buitenpoorters te berechten: Kortrijk,

bedoeld wordt Joos Gietleugen,

Rijksarchief, Oud Stadsarchief, stadscharters, nr. 524. Van

geboren in Kortrijk. Hij graveerde op koper en hout. Zo

die 40.000 guldens vonden we geen spoor. 77

G r a fs te e n

in de K o r tr ijk s e

S in t -M a a r t e n s k e r k v a n W o u t e r v a n d e r G r a c h t ( t 15 9 3 ) en z i j n e c h tg e n o te Is a b e lla v a n V lie r d e n ( t 1 6 1 3 )

O p d e n 1 o c to b e r w ierd vanw egens de G en eraele S taten , v erg a d ert te B russel, g ez o n d en to t d e n keyzer M axim iliaen m e t b riev e n d e r gezeyde S taeten W alth er van d e r G ra c h t74, h eere v an M aelstede, rid d er, zo n e v an F ran ço is van d e r G ra ch t, rid d er, g o u v e rn e u r van C o rtry ck , en v an A n n a v an H alew yn. D ezen h e e f zooveele u y tg ew erk t d a t d en keyzer R u d o lp h u s75 zyne am b assa d eu rs in N e d e rla n t g ez o n d en heeft. D en w in te r tu ssch en de ja eren 1570 en 71 w as so o fel v an h e t ey n d e van n o v e m b re to t h e t ey n d e v an feb ru a ry d a e rn a e r d at, alle d e riv ieren b ev ro se n synde, m e n g ed e u ren d e dese dry e m a e n d e n o ver deselve m e t w ag h en s co n d e ry d en en m e n ig te v an fru y tb o o m e n , selfs to t in L angedoc, to t d e n w o rtel d o o r d en v o rst w aeren b e d o rv e n . Een h a n d s c h rift, cro n ie k van s’H e rto g e n b o sc h , segt d a t d esen v o rst b eg o n d en av o n d v o o r S int N iclais (d en v yfden d ec em b re ) en d e u rd e to t lichtm isse, b ehalvens d a t e r in d e n tu ssc h e n ty d tw ee d aeg en w aeren d a t h et n ie t en vroos. D en dag v o o r n ie u w jaer viel er soo g ro o te n sn eeu w d at to t s’H e rto g e n b o sc h d en 11 en 12 feb ru arij d e o v e rstro o m in g so o g ro o t w as, d a t m e n m e t sch ep en over de stra e te n vaerde. D a e rn a e r e rn a m d e n w in ter. H et vro o s so o d a n ig d a t m e n d e n th ie n d e n m a e rte m e t p e e rd e n en w agens reed over de M aes, de W a h a P en d en R hijn. O n tr e n t d it ja e r h eeft d en geleerden d o c to o r in m e d ec y n en B e rn aerd D essenius van C ro o n e n b u rg to t G ro e n in g e n 77 g eh ad eenige p o tb lo e m e n , w elke m a e r eerst u y t d ’In d ie n o v erg e b ra ch t w aeren. D en bissch o p van D o o rn ick , G u ilb e rtu s D o ig n ie s78, h a d d e d e n 12 d ec em b re 1566 aen de p a sto re n v an Sinte M a e rte n s to eg estaen h e t th ie n d e deel van de 78

th ie n d e n o p p ro c h ie C o rtry k , m a e r d en 15 d e c em b re v an d it ja e r h eeft hij d it v o n n is e rro ep e n . In desen tyd w aeren alh ier m e e r d a n 10 d u y se n d co m m u n ic a n te n . Op ‘t leste van decem bre en in ‘teerste van jan u ary, d e Italiaensche en A lban oische ruyters, d ie 2 ja ren te M eenen en Cortryk gelegen hadden , vertrokken m et kleen e dagreyzen na Luxem burg om te m onsteren (G.V. 205/31, p. 5925). 1571

V ier erd o o p e rs m e t dry e v rau w en en v y f k in d e re n , dew elke to t C o rtry k h a d d e n gew oond, syn n a e r G h e n d gaen w o o n e n en ald aer in h e t ja e r 1571 o p g eh an g en . S chepenen van C o rtry k h e b b e n d e n 17 m e y 1571 gekogt h et g ro o t hu y s d en R o eland g e n a em d 79, d it huys te n ja ere 607 g ebau w d en overgebleven aen d en g en eraelen b ra n d v an h e t ja e r 1382. Sy h e b b e n ald ae r de A rm e K n ech tjen ssch o le g ebragt, de capelle b au w e n d e aen d e n voorgevel o p d e M ark t, te n coste v an de stad. D it huys den R oelant h a d d e voor privilegie d a t a ld a er m oesten gehou den w orden d e vergaderingen der gulden bruyloften van borgers, ‘t gon n e m et dit verkoopen getran sfereert w ierd op d e G roote H alle (G.V. 205/31, p. 5951). S eptem bre 23. D en bisschop G ilbert d ’Oignies d o e t zyn herderlyke visite in O.L. Vrouwe en verbetert a ld a er verscheyde abuysenm (G. V. 205/31, p. 5975). N ovem bre 24. Is overleden m yn heer Joan n es C anis (d e H ondt), can on in k en can tor van O.L. V. en d e p asto r van Sint M aertens (G. V. 205/31, p. 5983). N ovem bre 27. G eschiede h ier een processie g en erael om G od te bed an ken over d e victorie d oo r d e C hristene vlote b eh aeld by L ep an te op deze d er Turkens' (G.V. 205/31, p. 5985). D en d erd e n d ec em b re h eeft Jan D u b o is, p ro c u re u r g én éral v an d e n b lo e d ra ed , e e n en ra e d sh e e r m e t ee n en d e u rw a e rd e r n a e r C o rtry k g eso n d en o m d e n th ie n d e p e n n in g te d o e n b etaelen , so m m ig e p re d ic a n te n d a e ro p k n o rre n d e , o n d e r a n d e re d en p a s to r van C o rtry k , die de o n tfan g e rs o fte afp ersers van d it o v erto llig last h a d d e de ab so lu tie gew eygerd, w a e rd o o r sy in d en h a e t v an d e n h e rto g vielen. D o g d en b isschop n a m h u n o n d e r syne b esch e rm in g e en stelde h u n v o o r eenigen ty d in syne gevangenisse.

73 De Oudenaerdsche straete lag ter hoogte van de huidige 74

78 Gilbert d'Ongnies (Doornik of Rijsel ca. 1520 - Kortrijk 1574)

Guldensporenlaan.

was van 1565 tot 1574 bisschop van Doornik: Biographie

De grafsteen van Wouter van der Gracht, overleden in 1593,

n atio n a le , 16, 1901, p. 1 1 1 - 1 1 5 .

en zijn echtgenote, staat achteraan in de Sint-Maartens-

79

kerk.

een gebouw uit het einde van de 18de eeuw, opgetrokken

75 Rudolphus, Duits keizer van 1576 tot 1612, zoon van de zonet genoemde Maximiliaan II, Duits keizer van 1564 tot

in classicistische stijl. so Bedoeld wordt het O.-L.-Vrouwehospitaal, waarover de

1576, op zijn beurt zoon van Ferdinand I, broer van keizer Karei en Duits keizer van 1556 tot 1564.

Op de plaats van de vroegere Roeland, staat nu de Patria,

bisschop van Doornik het toezicht uitoefende. 8i De slag bij Lepanto (Griekenland) op 7 oktober 15 71 was een

76 Waarschijnlijk wordt de Waal bedoeld.

van de grootste zeeveldslagen uit de wereldgeschiedenis.

77 Groningen. 79

1572 D en v e e rth ie n d e n m a e rte 1572 w ierd d en h ee r p a s to r v an C e u rn e v reedelyck [sic] d o o r de b o sc h g eu se n v e rm o o rd en syn h u ijs g e p lu n d erd . Sy w aeren w el 100 sterk (G.V. 205/31, p. 6109). A pril 14. s’Nagts w ierd a l het zilverw erk van den hoogen au taerin O .L . V rouw ekerke gestolen (G.V. 205/31, p. 6023). D en v y fth ie n d en m ey v an d it ja e r is to t Loven o v erled en d e n g eleerden G uillielm u s B eern aerts, o f B e rn artiu s, d o c to r in d e m e d icy n e n , g e b o o rtig van T h ie lt en d e n 9 se p tem b re d a e rn a e r d en seer g eleerd en h e e r P etru s T itelm an s, dek en van R onse en d e c a n o n in g v an C o rtry k , g elo o fso n d e rso u k er v an V la e n d e re n . D en h e rto g van A lba, ziende d a t de v y an d e n dagelyks ste rk e r w ierd en , verscheyde sted en in n a m e n d e , en d a t hy geen m a g t g en o eg h a d d e o m h u n te w ed erstaen , sogte alle m id d e le n o m v olk te b e k o m e n en d a e rto e d ed e h y o p d ag e n alle de le e n m a n n e n d a t zy h u n b e h o o rly k m o e ste n u y tru ste n o fte m o n te e re n o m d e n c o n in g te h e lp e n te n oorloge, o p d e v e rb u e rte van h u n lie d e n leenen. W elk p la ca et in de m a e n d ju ly g ep u b liceert w ierd. M ynheere F erd in an d de la B arre, h ee re v an M o essch ro en , w as d it ja er h o o g b ailliu v an C o rtry k . Juny 23. D e religieusen van d ’a b d ie van W evelghem om d e m oetw illigheden der geusen te ontgaen, kom en uyt hun verw oest klooster na stad in d e R éfugié w oonen, alw aer zy hunnen gew oonelyken dien st deden (G. V. 205/31, p. 6043). S eptem bre 10. D e geusen d e stad A u den aerde by verrassing ingenom en hebben de, h eeft ons m agistraet om diergelyk ongeluk te voorkom en d ag en nagt een w agt van 100 m ann en doen optrekken en w aeken. H et capittel, w el b ev atten d e h oev eel er voor hun eygen veyligheyd aen gelegen was, heeft toegestaen d eel in d ’onkosten te nem en (G.V. 205/31, p. 6057). H et capytel van H aerelbeke is g en o o d sae k t gew eest o m d e tro u b e ls d ie sta d te verlaeten to t h e t ja e r 1606. N ovem bre. M en begint te zien een nieuw e sterre w elke w el een ja e r en h a l f b le e f schynen m et groote claerheyd (G.V. 205/31, p. 6083). D en v ie rd e n d e c em b re syn to t G h e n d o p de V ry d a g h m a rk t m e t b allen in d e n m o n d als ketters v e rb ra n d M a th eu s B eernaerts, b y g en a em d M a th eu s v an L in ­ ken, g e b o o rtig van M eenen, o u d 40 ja eren , m e t n o g een d o g ter, D ig n a n tje n v an H o n tsc h o te , M a e rte n v a n d e r S traeten g e b o o rtig v an C o rtry k en A d riae n Rogiers g e b o o rtig v an B o m m el in G eld erlan d , g etra u w d m e t Belleken v a n d e r S traeten , dew elke h et volg en d e ja e r o p de selve p laets o o k is g erech t g ew o o rd en . D ecem bre 10. W ierd tot Leyden in H ollan d op d'allervreedste wyze d o o r d e geusen ter d o o d gebach t den zeer geleerden en godvrugtigen C ornélius Musius, priester denw elken in zyn jo n k h ey d alh ier professor d er L atynsche S chole gew eest was en d e verscheyde jo n g e edellieden on der zyn bestier h a d (G.V. 205/31, p. 6091 ). G ed e u re n d e de v o o rn o e m d e m a e n d d e c em b re w ierd W ilh em de Ryckere en C hristo ffel F ierens to t M een en v e ro o rd ee ld o m g ew orgd en d a e rn a e r v e rb ra n d te w o o rd e n . N ae rd a t d en v o o rn o e m d e n W ilh em tw ee en tw in tig m a e n d e n h a d ge-

80

v an g e n gew eest, b in n e n w elken ty d b o rg m ee ste re w as C o rn elis v an E ek h o u te, d ie h em geirne h a d d e sien loslaeten. W a ero m hij aen d e g elo o fso n d erso u k ers trag te w ys te m a ek en d a t d en gevangene slecht b y syne sin n e n w as. W aero p hy o n d e rh o o rd zynde, v o o r sulkx n ie t w ilde p asseren . D en g em eld en b o rg m ee ste re , v erd rev en synde, w as n a e r B rugge gevlugt, d ae r hy (alhoew el b e m id d e ld ) h e m seer so b e r m o est o n th o u d e n en v an ty d to t ty d geld leen en , h e tg o n n e h e m v erd rieten d e , m e y n d e h y n a e r M e en e n w e d e ro m te k eeren , d o g w ierd o n d erw eg h v an een haestige d o o d o v erro m p eld . O p t ’eynde van d it ja e r w ierd to t M een en gevangen eene d o g ter, g en aem d P ie rin tje n L oosveld o f N eckers b y g en aem d , o u d o n tr e n t de 43 ja eren , dew elke, eene k ran k e b ed ie n e n d e , uytging. D en h ee r b ailliu jo n c h e e r d e C a m arg o te g em o e d q u am , die h a e r gevangen n a m en te n tw eed en d ag h e o n d e rh o o rd synde, b ek e n d e sy e rd o o p t te syn m e t h aere v o o rd ere d o lin g e n , w aero m sy v ero o rd ee ld w ierd. Ter d o o d geleyd w o o rd e n d e, sp ra k sy to t h e t volk: gaet k o o p t te sta m e n te n en leest d ae rin , o p d a t gy o n d e rv in d e n m o o g t w a ro m ik te r d o o d v erw esen b en en sterven m o et. D en sc h e rp re c h te r die dreygde h a e r te slaen en d eed h a e r sw ygen. Sy ging, n ae r eenige w o o rd e n g esp ro k en te h e b b e n , in h e t hu y sk en , d ae r d e n b eu l syn w erk spoedigde en sy w ierd o p d ry e k o n in g e n a v o n d v erb ran d . 1573

D en H o lla n d sch e n schryver, die alle de m a rtela ers v an d en duyvel b esch ry ft, m a e k t v an h e t v olgende een m irak el en segt d a t d en b o rg em e estere o f v o o rsch e p en e n , die h e t v o n n is u itsp ra k , g en a em d Jan d e D ryver, h eeft eene v e rro ttin g e in syn vleesch gekregen, syne h o o re afviel en ellendiglyk g esto rv en is. A n th o n e Y sbaerts, denw elken een en d ie n a e r van d en h o o g b ailliu van G h e n d gew eest was, e rd o o p e r g ew o o rd en synde, h eeft m o e te n v lu g ten n a e r V riesland, alw aer hy, geen a m b a c h t k o n n e n d e , seer so b e r ae n sy n en k o st geraekte. E en en p e rso o n v an T hielt, die d ae r veel goeds gelaeten h a d d e , w as ald aer o o k gevlugt. H y h a d d e h em g e h e u rd o m n a e r T h ie lt te gaen en d a e r syne saeken te red d en . Als hy n u m e en d e w eder te keeren, is hy by d en bailliu o n tb o d e n en o n d e rv ra e g d o f hy v an de g esindheyd w as v an die h e m g eso n d en h ad , h etg en e hy bek en d e. D en b ailliu so n d o m syne d ie n a e re n en d ed e h e m v an g en en d a e rn a e r als ketter, ingevolge de placcaeten , te n viere v ero o rd eelen . H y b e q u a m v an d ’h ee ren g ratie o m eerst gew oeld82 te w o o rd e n . D en in q u isite u r, p a te r P etru s d e Backere, d ed e veel m o e y te o m h e m to t afsw eiringe te o verhaelen , d o g v ru g telo o s. U y tg eb rag t sy nde o m te sterven, verscheen hij in slegte kleed eren , v erm its hy d e syne, die b e te r w aeren, verw isseld h a d m e t een en , die c o rts d a e rn a e r m o e st u y tg aen . By d e pael c o m m e n d e , knield e hy neder, en d ed e een gebed. M aer d e n b eu l, h em w illen d e w orgen, k o n d e h y d en stock n ie t v in d e n . H y h au w d e m e t syn ra p ie r een stu k v a n de to rse, h e tg o n n e h e m d ie n d e v o o r w oelstok. Als hy gew o rg d w as en

82

W oelen: een bard toesnoeren. 81

D e w u r g in g v a n een k e tte r in G e n t (M a rtela ren , f. 411)

h et v ier o n tstek e n , is er een schrikkelyk o n w ed e r o p g eresen , h etw elke d e k etters als een m iraekel aensagen. T ot G h en d syn als k etters in ditselve ja e r gevangen P h ilip p in e S tu y aerts en S intgen B arning, geseyd K reupel S intjen v an C o rtry k , dew elke in h e t G ravencasteel o n th o o fd w ierden. S intjen, k re u p e l synde, w ierd h e t o p een en stoel o p h et schavot g ebragt. Sy h ae re h a n d e n te h o o g heffende, riep ee n en erd o o p e r, A tta n asiu s d en T ollenaer g en aem d : schaep w ag h t uw e h a n d e n . Sy w ierd e n bey d e d e d u y m e n afghauw en. O p den 19 o u g st e n d e tw ee v olgende daeg en h a d d e m e n zo o d a n ig e s to r m ­ w in d e n en regens, d a t de n o g o p ‘t veld overig zy n d e v ru g ten b e d o rv e n w ierd e n e n d e d o o r geheel ‘t la n d veel schade v ero o rza ek t w ierd . D en ach sten o k to b re is d ’eerw eerd e v ra u w C ecilia D enys83, a c h th ie n d e abdisse v an G ro en in g e, n a e r d ’eeuw ig h ey t gereyst. H et w as o n tr e n t d esen ty d d a t syne h o o g w ee rd ig h ey t, G u ilb e rtu s d ’O ignies, b issch o p van D o o rn ik , de dekenye van C o rtry k en H elk in g eh ech t heeft aen h et arsc h d iac o n ae t v an V laen d eren . 1574

D en v ierden ja n u a ry 1574 w ierd to t G h e n d o p g eh a n g en ee n en erd o o p e r, d en w elken langen ty d to t C o rtry k g evangen h a d d e gew eest. D esen g ev an g en en , o p d e n p y n b a n k g eb rag t synde, v erclaerde d a t d e n h ee r p e n sio n a ris P a rm e n tie r van C o rtry k v an syne secte w as. D esen d e u g e n ie t w as o v ere en g ek o m m en m e t Jan H aesebyt, o n tfa n g e r by d en h e rto g v an A lba aengestelt, v an d e v e rb e u rd e 82

g o ed eren , die d o o r ju stitie over de kettery e w aeren v ero o rd eeld , b en ev en s d en cip ier v an het gevangenhuys v an C o rtry k , die ee n en o n v ersoenelycken h a e t tegen d e n v o o rn o e m d e n p e n sio n a ris h a d d e o p g e n o m e n en alle m id d e le n u ytgesogt o m h em te v erd ru k k en . D og d esen e rd o o p e r heeft v o o r syne d o o d b ek en d , d at h e t valsche b esch u ld in g en w aeren, so o d a t d en cip ier en Jan H aeseb y t gevangen syn g ew o o rd en en d en p e n sio n a ris v o o r d e n ra e d o n sc h u ld ig t is verclaerd. D ese valsche besch u ld ig ers, o v ertu y g d synde, is d en cip ier d en 19 feb ru a ry to t de galge v ero o rd eeld en syn lichaem n a e r h e t galgeveld gevoerd D e vierd en m a e rte d a e rn a e r is d e se n ten tie des d o o d s v an d en o n tfa n g e r H aesebyt uy tg esp ro k en o m o n th a lst te w o o rd e n en syne g o ed eren v erb e u rd . D og, g em erk t hy k ra n k w as, is de se n ten tie volvoerd, sitten d e o p een en sto el en d o o r h et tu ssch en sp re k en v an syne v rie n d e n is syn lich aem begrav en g ew o o rd en . D e H o llan d ers en geusen, eenige p laetsen in g e n o m e n h eb b e n d e, d ed e d en g ro o t c o m m a n d e u r, d o n R equesens84, o p d ag e n , alle d e le e n m a n n e n , g eb ied en d e d a t dezelve zig w ed e ro m m o e ste n b ere y d en te n o o rlo g e o p v e rb e u rte d e r leen en v o o r de g o n n e d ae r in gebreke zo u d e n blyven. ‘t W elk ae n de le e n h o u d e rs een g ro o te on stelten isse b y b rag te m its zy d a e rd o o r g ro o te sch ad e leden. In d it ja er h eeft de reth o ry k e gilde v an de H eiliche B a rb a ra85, n ie tje g en sta en d e alle de inw endige b e ro e rte n s, h u n n e n a u th a e r in S inte M a erten s seer vercierd. D en tw alfsten o u g st is to t G h e n d ee n en so ld aet, C o rtry k sae n , o m syne gew eldenarye te la n d e bed rev en , in eene p o u illie86 geh an g en . In d esen ty d w oede de peste alhier.

L u is d e R e q u e s e n s (1 5 2 8 - 1 5 7 6 ) , la n d v o o g d v a n d e N e d e r la n d e n en o p v o lg e r v a n A l v a in 1 5 7 3 (A its in g e r)

83

Cecile De Nys (Kortrijk ca. 150 4-1573) was abdis van 1546

85

1427. Zie: F. De Potter, Geschiedenis der sta d Kortrijk, 2,

abdij in Kortrijk. 12 3 6 -1 7 9 7 ", in: Koninklijke Geschied- en

Gent, 1874, p. 28-3 7.

Oudheidkundige Kring van K ortrijk. H a n de lin ge n , nieuwe

86 Pouillie: West-Vlaams voor hefboom, bestemd om ge­

reeks, 69 (2004), p. 269-289. 84

De rederijkerskamer van de Barbaristen wordt al vermeld in

tot 1573: J. Vanbossele, "Geschiedenis van de Groeninge­

wichtente heffen.

Luis de Requesens (Barcelona 1528 - Brussel 1576) was van 1573 tot 1576 landvoogd van de de Nederlanden. Hij was minder steng dan zijn voorganger Alva. 83

D en seer ee rw eerd en G u ilb e rtu s D oignies, sesen sev en tig sten b issch o p van D o o rn ick , w erk en d e in d e n w y n g aerd des h ee ren , is d e 20 o u g st van d it g em el­ de ja e r 1574 v an de p este b in n e n C o rtry k te n h u y se van m e v ra u w A n n a van H alew yn, w eduw e v an d en h eere v an M aelstede, syne b lo ed v erw an te, in d en h eer o n tslae p en . M en h eeft syn lich aem in eene lo o d e kiste geleyd en d e n 26 d e r selve m a e n d verv o erd n a e r H elk in en d en v o lg e n d en d ag n ae r D o o rn ik , alw aer d en so lem n elen ly k d ien st is geschied, in den w elk en als syne b lo e d v rie n d e n te g e n ­ w o o rd ig w aeren, d e n h ee re van M o e ssch ro en en sy n en o u d ste n so o n , m e t m ijn ­ h e e r F ranciscus v an H alew yn, heere v an Sw eveghem 87. H et g rafsch rift v an d en w eerd ig h en bissch o p ey n d ig d e m e t h e t vo lg en d e cro n ic u m . C o rtra C l faLU M to rn a C I Jura sep U L C h rl C o n seq U o r, et b o n a spes ossa seposa ten et. Ten dezen ty de zal alh ier o o k g e k o m m e n h e b b e n d e n g enerael d e r m in d e r­ b ro e d e rs w elken in deze m a e n d de c o n v e n te n v an d it o rd e r d ezer la n d e n b ezo g t heeft. A lsdan b e g o n d e n de S paensche tro e p e n te m u tin e re n . Sy d e d e n d e ste d en en la n d e n veel overlast, so o d a t m e n dese aensag als v ia n d e n van h e t lan d . 9

septem bre. Is h ier in ‘t hospitael van O.L. Vrouwe van d e p este gestorven zuster

C atherin a d ’H an e (G.V. 205/31, p. 6201 ). In h e t b eg in v an n o v e m b re m e y n d e n eenige Italiaen sch e ru y ters d e sta d C o rtry k in te n e m e n . M a er d o o r d e goede sorge v an h e t m a g istrae t, d e conin g ly k e gilden en d e b o rg e rie w ierd d it o n g elu k afgew eird. In dese m a e n d w ierd e r eene g ro o te w ae n ste rre88 gesien, die d ed e v reesen v o o r schrikkelyke ra m p e n . O p 2 april, zynde paesch av o n d , is ‘t ja e r v o o r d e leste m ael g erek en t o p d ien d ag te b eg in n en , z o o d a t d it ‘t c o rtste d e r ja re n w as, als m a er g eh ad h e b b e n d e n egen m a en d e n . 1575

Bij een placcaet v an d en 16 ju ly 1575 v an d e n co n in g P h ilip p u s w ierd v astgestelt d a t h e t n ie u w jaer n ie t m e er sal b e g in n e n m e t d en Paesschen, gelyk to t n u to e w as geschied, m a er m e t d en ee rsten v an ja n u a riu s. D en 31 ju ly h a d d e de sta d C o rtry k h e t gelu k v an b in n e n h aere m u e re n te h e b b e n vier w eirdige b issc h o p p e n , te w eten M a rtin u s R ith o v iu s v an Ipre, R em igius D riu tiu s 89 v an B rugge en G uilliclm u s v an S alu b rien , dew elke in de kerke van O. L. V rauw e v o o r sevenensev en tig sten b issch o p v an D o o rn ik gew yd h e b b e n P etru s P in taflo u r, die d ek en w as van de g em eld e ca th e d ra le van D o o rn ik in d e n o u d e rd o m v an 74 jaeren. H y d ed e sy n en in tre d e to t D o o rn ik als b issch o p d en 17 o c to b re daern aer. D it ja er syn c o n d itië n g em aek t to t h e t m a ek en een e nieu w e m a rk t.

84

1 57 6 In h e t ja er 1576 is to t C o rtry k g eb o re n R o elan d Savarys90, d en w elk en een en seer v erm a erd en sch ild er is g ew o o rd en in d en d ie n st v a n d e n keyser R u d o lp h u s. February. D e Spagniaerts, d ie tot M eenen laegen, kom en om h et garnisoen van C ortryk te haelen en zig m et d ie hu lpe m et gew eld d oo r d e M eenen aers te doen betaelen, m aer zy w ierden er buytengesloten en verdreven, w aerom zy groot q u a ed op d e buytenprochien bedreven hebben (G.V. 205/32, p. 6317). O p den XVIIen in ap ril zo w aren by den raet tw ee Spaenaerden, een en on th ooft voor ‘t G rusencasteel en een en op de galleye verw esen voor den n oene om een e vrouw ekracht aen een jo n g h e dochter on trent C orteryck (G.V. 205/32, p. 6333). D en seer eerw eerdigen en geleerden h e e r C o rn é liu s Jansens o f Ja n so n iu s, g e­ b o re n te n jaere 1510, denw elken v an d e n 4 ju ly 1547 to t d e n 20 ju n y 1561 p a s to r van Sinte M aerten sk erk to t C o rtry k gew eest h ad , w as v an h ie r n a a r Loven ver­ tro k k en , alw aer hy te v o o re n in de g enerale p ro m o tie d e r co n sten d en v ie rd e n h a d gew eest. Is ald aer d ek en v an S int Jacobs en d o c to r in de g o d sg eleerd h ey d g ew o o rd en , v an w aer hij d o o r d e n co n in g v an S p aig n en , P h illip u s d e n tw ee­ d en , g eso n d en w ierd n a e r h et algem eyn concilie van T renten, alw aer hij syne o o d m o e d ig h e y d en geleerdheyd h a d d e d o e n u y tsch y n en . E n v a n d a e r w ed erg e­ keerd zynde, is hy in h e t ja e r 1568 d e n eersten bissch o p v an G h e n d g ew o o rd en . Ten ja ere 1570, eene vergad erin g e van geestelycke g e h o u d e n h eb b e n d e, is in d it ja e r godvrugtiglyk, soo hy geleefd h a d d e , in d en h eere o n tslae p en , ac h te rla eten d e eene u y tsc h y n en d e o v ere en k o m stin g d e r evangelisten in folio, d e c o m m e n ta rie n o fte uytlegging [van] vercheyde b o u ck e n des heyligs schrifts, eene p a ra p h ra se o f u y tb rey d in g d e r p sa lm e n , vol van geleerdheyd en g ro n d ig e kennis. D e S paig n iaerd en , altyd v o o rtsg a e n d e in h e t m u tin e e re n en h e t p la t la n d te p lu n d e re n , w as m e n b ev reest d a t zy de sted en o o k so u d e n g e p lu n d e rd h eb b e n , is e r to t B russel d en 20 se p tem b re v an d it ja e r een e v erg ad erin g e d e r S taeten g e­ w eest, alw aer b eslo te n w ierd de b e n o e m d e van V laen d eren , B rab an d , H enegauw , en A rtoys b in n e n B russel te ro ep e n , o m elk an d e re n tegen d e S p aig n jaerd en g etrau w ig h ey d en h u lp e te sw eiren en o o k h u lp e en b y sta n d te v erso ek en tegen

87 Frans van Halewijn of van Allenes, heer van Zwevegem ten

89 Remi Drieux (Merkegem (Frankrijk) 1519 - Brugge 1594),

Kastele en van Zwevegem ter Beke (eerste kwart 16de

bisschop van Brugge in 1569-1594, verbleef tijdens het

eeuw-1585). Hij werd op 18 oktober 15 7 7 in Gent aange­

calvinistische bewind vier jaar in gevangenschap in Gent.

houden door Hembyze samen met o.m. de hertog van Aarschot en de bisschoppen van Brugge en Gent. Hij kon op

Zie: E. Van Mingroot, "Remi Drieux (156 9 -1 5 94)", in: M.

15 juni 1579 ontsnappen. Op 31 augustus 1580 en 5

pen, priesters, gelovigen, Brugge, 1984, p. 40-49.

Cloet (red.), H e t bisdom Brugge (1 5 5 9 -1 9 8 4 ). Bisschop­

september daarna werd hij benoemd tot resp. gouverneur

90 Roeland Savery (Kortrijk 1576 - Utrecht 1639) week in 1585

(militaire bevelhebber) en hoogbaljuw van de stad en

uit naar Holland. Van 1604 tot 1612 was hij in dienst van

kasselrij Kortrijk: Biographie n ation a le , 8, 1884-1885,

koning Rudolf II in Praag: K.J. Müllenmeister, R oe lan t

kol. 633-636 en N. Maddens (re d.), De geschiedenis van K ortrijk, Tielt, 1990, p. 212, 2 1 7.

Savery. Die Gem alde m it kritischen O e u vreka ta log , Freren,

1988.

88 Het gaat hier niet om de komeet van Halley. Vermoedelijk was het een kortperiodische komeet beschreven door Praetorius ( 1 5 3 7 - 1 6 1 6 ) (Mededeling van P. Mattelaer). 85

S p a a n s e s o ld a te n v e rla te n d e c ita d e l v a n G e n t , v e r o v e r d d o o r p r in s W ille m v a n O r a n j e o p 9 n o v e m b e r 1 5 7 6 (A its in g e r)

de soo g en a em d e dw yngelandye d e r S paensche o v erheyd. M aer to t o n s g ro o t o n geluck en to t v e rd e rf d e r catholycke religie, m e n v erso g t G u illiam e v an N assauw , p rin s van O ra ig n e n 91, o m h et casteel v an G h e n d u y t d e S p aen sch e m a g t te treck en . H etgene hy m e t veel aerb ey d en m o e y te, d o g n ie t so n d e r g ro o te b lo e d ­ sto rtin g , heeft uytgevrogt, so o d a t h e t la n d v an n u v o o rts g eregeerd w ierd o p d en n a e m d e r Staeten. Sy rie p e n d e n h e rto g v an A n jo u 92, b ro e d e r v an d e n c o n in g van V rankryk, h e m b elovende, soo h y h u n w ilde d ie n st d o en , h e rto g v an B rab an d , e n g ra e f van H en e g au w te h u ld e n . M aer desen, zien d e syn k ley n gesagh, heeft h u n al haest verlaeten.

P r in s W ille m v a n O r a n j e o f W ille m de Z w ij g e r ( 1 5 3 3 - 1 5 8 4 ) (A its in g e r)

86

N ovem bre, ‘t M agistraet zon d 3 stukken canon, deze stad toebehooren de, aen die van G end ’t hu nlieder d efen tie on der belofte van restitutie (G.V. 205/32, p. 6365). D e G entenaers, d e Spagniaerts in ‘t casteel van hun stad belegerende, stelden boven d e S int-Joorispoorte een stuk canon, g en aem d d e Patientie, d a t m en er van C ortryk gebracht h a d d e (G.V. 205/32, p. 6369). O n d e rtu ssc h e n w as h ie r to t C o rtry c k d en ee rw eerd en h ee r Jo an n es D av id 93, g eb o rtig van dese stad , p a sto r v an Sinte M a rte n s g ew o o rd en , een en seer g eleerden en d eu g zaem en m a n , die n o g v o o rd ere stoffe van sch ry v en sal beso rg en . D e S taeten G en eral d ezer N ed e rla n d e n , sig in n o o d v a n geld v in d e n d e o m d e n o o rlo g teg h en S paig n en te b e g in n e n , h e b b e n d e n 23 d ec em b re alle de, soo w eirelycke als geestelycke, g em ee n ten , o p sw aere straffen , alle h u n o n g e m u n t zilver en g o u d t d o e n in b ren g e n . N ovem bre. D e schepenen resolveerden uyt cragte van bekom en octroy van 30 april te ligten 10000 guldens om te koopen lynw aet en servietgoederen, om d e wevers in dezen benauw den tyd te helpen (G.V. 205/32, p. 6385).

A a r ts h e r t o g M a t h ia s w as v a n 1 5 7 7 t o t 1 5 8 1 la n d v o o g d v a n d e o p s ta n d ig e N e d e r la n d e n (A its in g e r)

1577

In h e t jaer 1577 h eb b e n de Staeten van h et lan d d en arsc h h erto g M ath ias94, b ro e d e r van d en keyser, gero ep en o m h e t o p p e rh o o fd v an ‘t N ed e rlan d te zyn. M en h eeft d ae rto e d e n h eer P etru s v an d e r G ra ch t van C o rtry k m e t verscheyde an d e re n a e r D u y d slan d g eso n d en o m d esen h e rto g n a e r h e t N ed e rlan d te b ren g en .

91

92

lijke portie van de Sint-Maartensparochie. In 1581 trad hij

Willem van Nassau, prins van Oranje, of Willem de Zwijger (15 3 3 -15 8 4 , vermoord) was een van de belangrijkste

in de jezuïetenorde. Hij werd de eerste rector van het

aanvoerders van de opstand van de Nederlanden tegen

college van Kortrijk (158 7-1 590 ) en later achtereenvol­

Spanje. Hij pleitte voor verdraagzaamheid op godsdienstig

gens van de colleges van Gent en Brussel. Hij is vooral

gebied. Hij was stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht.

bekend voor zijn boeken, geschreven in de geest van de

François-Hercule de Valois, hertog van Anjou (Parijs 1556 -

Contrareformatie, o.m. Christelijken W aerseggher (1603),

Château Thierry 1584), zoon van Hendrik II, koning van

een populaire catechismus, verlucht met honderd koper­ gravures van Theodoor Galle ( 1 5 7 1 - 1 6 3 3 ) : N a tio n aa l

Frankrijk, broervan delatere koning Hendrik III, landvoogd

Biografisch W oordenboek, 1, 1964, kol. 377-3 83.

(eerder schijnbaar) van de opstandige Nederlanden in 15 81-1583 in de hoop op Franse steun. De werkelijke macht lag bij de Staten-Generaal.

94 Matthias van Habsburg (Wenen 1 5 5 7 - 1 6 1 9 ) , keizer van Duitsland ( 1 6 1 2 - 1 6 1 9 ) , was in 1 5 7 7 - 1 5 8 1 landvoogd van de opstandige Nederlanden.

93 Joannes David (Kortrijk 1545 - Antwerpen 1613) studeerde theologie in Leuven. Hij werd in 1576 pastoorvan de zuide­ 87

Jan u ary 6. Is overleden onzen burgm eester m yn heer G aspar Geys (G.V. 205/32, p. 6393). Jan u ary 9-11 en 12 geschiededen alh ier gen erale processien m et alle d e heilige reliquien tot h et verdienen van den ju b ilé voor de ruste en een dracht in deze landen en de tegen d e peste (G.V. 205/32, p. 5394). D en v e rg ra m e n d e n G o d h e t N e d e rla n d b o v en alle d e in w en d ig e b e ro e rte n m e t syne rechtv eerdige v raek n o g h m eer besw aeren d e, w asser in h et eerste van d it ja e r een g ro o te schaersheyd aen lev en sm id d elen . E en m a te g raen , w egende 120 p o n t, w ierd to t A n tw erp en 24 guld en s verkogt, dew elke h e t v o o rg a e n d e ja er v o o r v ier a vyf schellingen h a d verkogt gew eest95. S o o d an ig e d ie rte w as e r hier. B in n en Brugge en alo m elders h e t ossenvleesch w ierd v y f stuyvers verk o g t, h e t schaepenvleesch neg en , h e t verkenvleesch ses, etc, d e b o te r a c h t stu y v ers h et p o n d . Ten tyde van d en v asten coste b in n e n B russel ee n en cab liau tw ee en tw in tig guld en s, eene ro c h e 96 v ier guld en s, eene o ester v y f stuvers en d e id e r m oessel ee n en stuyver. D og alhaest w ierd e n u y t H o lla n d en V ran k ry k le v en sm id d elen toegebragt. D en genaedigen G o d , syne b e rm h e rtig e o o g en o p o n se veld en geslaegen h eb b e n d e, v e rd re e f hy d en sc h erp en n o o rd sc h e n w in d , die n u lan g g eh eersch t h ad , en bevo ch tig d e h e t la n d m e t soo g em atig d en regen, d a t d e g ra e n e n soo

sVhcfc arm e tv ene van Jen Staten, "BeiJïcH nitt je r n J a g e n o eratóen, 'Das /er fterr Trim neven tCoOant, *Auc/> o êerfh r Wier in 'Bradant-

88

o v ervloedigh h a d d e n gew eest, als m e n n o g o y t h ad gesien, w a e rd o o r [m en ] h e t g raen , d a t m e n 24 g u ld en s h a d b etaeld , h ae st v o o r d e rth ie n a v ee rth ien stuvers co n d e k o o p e n 97, to t g ro o te n tro o st van h et a rm h o n g erig volk. G e d e u re n d e d it ja e r h a d d e n de calvinisten, e rd o o p e rs en an d e r g o d d elo o s volk d e p ro ch ie k erk v an G istel vew oest en g e p lu n d erd , also o k in h et clo o ster d e r h eiliche G oddelieve verscheyde m o e d w illig h e d en b ed rev en . O n se b esettin g , eenige geestelyke en verscheyde goede b u rg e rs v ertro k k en n a e r h e t gem elde G istel o m te haelen de relicquien van de voorseyde heilige, m e t dew elke sy eenige dagen d a e rn a e r w ed ero m q u a m e n , die in Sinte M a erten sk erk w ierd en gesteld en te n jaere 1599 n ae r B rugge w ierd e n gevoerd. U yt d an c k b ae rh e y d h eeft m e n aen Sinte M aerten sk erk eenige relicq u ien v an de selve heilich e gegeven. D e S taeten v a n V laen d eren , b y een g ero ep en synde to t G h en d , en d e G en d sche b o o sw ig ten , in in b re u k v an de Pacificatie v an G en d 98, o p h e t ein d e van o c to b re g ev an g en g en o m en h e b b e n d e h u n n e n bissch o p en an d e re edele v an h et g raefschap o n d e r w elke zig b e v o n d d e n h eere van M o essch ro en h o o g b ailliu van G h e n d en te sa m en casteleyn v an C o rtry k , h eeft h e t m a g istrae t v an C o rtry k d en 2 n o v em b re d a e rn a e r by b eslu it van h e t colegie h e t casteel van C o rtry k g eb ru y k t en bew aerd b u y te n de w ete v an d e n g em eld en h ee r casteleyn, denw elken d ae rv an alleen v an d e n k o n in g h e t last en com m issie h ad d e . Sy h eb b e n d a e r­ n ae r d o o r brieven van d en v o o rn o e m d e n h eere v an M o essch ro en , die n o g in d e G endsche gevangenis w as, w eten a f te p erse n d e sleutels van d e a c h te rp o o rt v an h e t gem elde casteel van C o rtry ck , d o e n d e b rek en d e iseren h a m e rs d ie zig d a e r van h et ja e r XXXIX en XL b ev o n d e n en dese v an lo o t d o e n d e sm elten in d ry e a vier k lo m p e n to t p ro fy t v an de sta d 99, n e m e n d e by in v e n taris alle de an d e re zig ald aer b e v in d e n d e k ry g sb eh o eften en d ed e d a e rn a e r d e v o o rn o e m d e a c h te rd e u re toem etzelen. D e n v ee rth ien d e n d e r v o o rn o e m d e m a e n d n o v em b re v e rth o o n d e zig eerstm ael een co m ete m e t een en seer langen steert, seer vreeselyck o m aen zien , d ie m a er en is v erdw enen in de m a e n d v an ja n u a riu s v an h e t volgende jaer, dew elke o n s g ro o te ra m p e n v oorspelde. H et heel la n d , m a e r b eso n d erly ck d e casselerye van C o rtry k , h eeft seer veel geleden en is soo d o o r de S p aig n aerd en als G en d sch e en a n d e re geusen in seer slegten sta et gebragt, hew elke h eeft g ed e u rd v an d esen ty d to t het ja e r 1585. O ctobre 24. M ijnheer Joan n es D avid d oet zyn eed in 't capitel van O.L.Vrouwe als p asto r van Sint M aertens (G.V. 205/32, p. 6422). V oor dese b e ro e rte n b ro ey d e to t M een en d e n k o o p h a n d e l d e r M een en sch e b ie re n so o d a n ig d a t e r 104 b rau w ery en w ierd e n gesteld [lees: geteld] en selfs

95

Dus 96 à 120 maal duurder.

verwijderen. Het verdrag bleef zonder gevolg door weder­

96 Roche: rog. 97

zijdse onverdraagzaamheid.

Dus 34 à 37 maal goedkoper.

99

98 Pacificatie van Gent: verdrag in november 1576 gesloten tussen

de

Nederlandse

gewesten

om

Het betreft hamers die vervaardigd werden tijdens de opstand tegen keizer Karei V in 1539-1540. Over die

godsdienstige

opstand in het spoor van Gent, zie: N . M a d d e n s (red.), De

verdraagzaamheid te verzekeren en de Spaanse troepen te

geschiedenis van Kortrijk, p. 14 8 -1 52. 89

g ed e u ren d e de ellendige ty d e n w ierd e n er m e er d a n d u y st to n n e n w ekelyckx n a e r Ryssel v erso n d en . M athias, d en a rsc h h e rto g , d o o r de S taten van h e t N ed e rla n d ae n g e n o m e n zy n d e to t b e stie rd e r v an hetselve, h eeft h e t m a g istra e t van C o rtry k u y t d e n n ae m v an geheel h e t g em ee n te een verso ek sch rift in g e d ien d , v e rth o o n e n d e d a t h u n v o o rsted e n , die w el b e w o o n d en v o o rsien v an alle so o rte n v an h an d w e rk e n , o n tb lo o t v an eenige besluyting, w aeren o n d e rw o rp e n aen h e t on g ev al van roovers en b ra n d stic h te rs , soo by daege als by n ach te. By d ien v erso ch ten d a t sy in d e n o m rin g v an h u n n e vesten en m e u re n de g em eld e v o o rg eb o rg ten so u d e n m o g e n b eslu y ten m e t nieuw e b o rstw eire n en b o lw erk en . M a er aengesien d e stad o n v o o rsien w as v an gen o eg sam e m id d e ls o m so o g ro o te o n k o ste n te k o n n e n d rag e n , d at h u n n e h o o g h e d e n so u d e n geliefd h eb b e n te o rd o n n e re n d a t de o m lig g en d e o p e n e ste d en en p ro c h ie n v a n de casselerye h ie rin h u n b e h u lp sa e m so u d e n w esen, terw yl de sta d v an C o rtry k , ald u s g en o eg saem v erste rk t zynde, in to e k o m m e n d e ty d e n to t toev lu g t so u d e d ie n en , o fte v rye p laets te n ty d e van o o rlo g en tegen d en overval d e r S paensche so ld a te n , d ie n u te r ty d h e t p la tte la n d overvielen m e t b ra n d sc h a ttin g e n en p lu n d e rin g e n . D ’h ee ren S taeten m e t d en a rsc h h e rto g dese saek ry p ely k overleyd h eb b e n d e, h e b b e n ae n die van C o rtry ck d e n 18 d e c em b re o c tro y v erleen d o m h u n te versekeren en h u n n e m e u re n en vesten te v erb ree d en volgens h u n v erso u ck sch rift en d e uyt d en n a e m d e r S taeten te in sin u e re n de o p e n e ste d en e n d e p ro c h ie n van de casselerye o m alle h u lp e en d e b y sta n d te d o e n to t v o ltre k k in g v an hetselve w erk. W as o n d e rte e k e n t. P o ttelb erg e100. In d it ja e r is van treffelycke o u d e rs g eb o re n A n th o n iu s d e Rose, d enw elken d a e rn a e r religieus g ew o o rd en zynde in d ’ abdye van S int M a rtin to t D o o rn ic k , seer v erm a erd en lector, p rio r en a b t is g ew oord en . D en d e rd e n d ec em b re b eslo o t h e t m a g istra e t d e sta d te v o o rsien van een m erkelyk getal w ap en s en o m de arm e , die de m id d e ls n ie t en h a d d e n o m e r te k o o p en , d e d e n sy de c a n o n in g e n v an O .L .V rauw kerke een e m erkelycke so m m e geven, dew elke h o n d e rt guld en s h e b b e n to eg estaen , m e t last v an w ed e ro m te geven, als de b e ro e rte n so u d e n g eeyndigt zyn. H et m a g istra e t stelde o o k o p h u n eygen v ro o m ig h e y d aen w ykm eesters, c a p ita in e n en a n d e re officieren. D en 9 d e r selve m a e n d n o v em b re b eslo te n sy d e n G ro o te n Broei, to e b eh o o re n d e aen de m ajesteyt, aen de S taeten te k o o p en , gelyck in d e rd a e d , n a e rd a t de G h e n te n a e rs de sta d h eb b e n in g e n o m e n , is geschied, d e n h elft te b etae len in c o n ta n te p e n n in g e n en d en w ed erh elft in re n te n b y b riev en , g eteek en t by d e n p e n s io n a ris R yckeghem , die alsdan greffier was. N ovem bre 29. ‘t C apittel van O.L.V., om alle reden van klagte tegen d eg eestely ke te weeren, verbied aen zyn on derhoorige van voortaen in eenige herbergen te gaen, ‘t zy van stad als schepen dom (G.V. 205/32, p. 6447).

90

1 57 8 H et volgende ja e r

1578 h e b b e n de G h en te n ae rs d e k ettersc h e religie

ae n g en o m en . Sy h e b b e n krygsvolk gelicht. Sy h e b b e n h u n m eester g em aek t van d e om lig g en d e sted en . Sy verk o g ten de k erk en en k lo o sters, n a e rd a t sy deselve h a d d e n bero o fd . Integendeel de W aelsche p ro v in tie n , m isn o eg t zyn d e over h e t o m w o rp e n d e r catholycke religie d o o r de S taeten en d en p rin s v an O ra ig n e n , v y f reg im en te n s to n d e n tegen h u n op, te w ete n h e t reg im en t M ontigny, v an H ese, v an C ap res, van B o urs en van A llennis o f v an H alu w y n 101. D ese n ie t b etae ld w o o rd e n d e, liep en h e t la n d a f en o o rlo g d e n tegen de geusen o n d e r d en n a e m van M a lc o n te n te n 102 levende o p den roof. En o m d a t sy h et catholyck g elo o f w ilden b e sch e rm e n , w ier­ d en sy van de geusen p a te rn o ste rk n e c h te n g enaem d . Jan u ary 7 . W ierd deken van ons capittel van O.L.Vrouwe m ijnheer Livinus G ran ier gew eest zynde p asto r van Sint M ichiels tot Gend. (G.V. 205/32, p. 6509) D en th ie n d e n fe b ru a ry o p h e t v e rth o o g v an d e h o o g p o in te rs d e r casselerye, th o o n e n d e ee n en b rie f aen h u n geschreven d o o r d ie v an G h en d , h eeft h et m a g istrae t van C o rtry k to eg estaen in de ligting van d u y st en m e er so ld aten . O p h e t v ersouk v an Jan, h eere v an P ottelsberg h e, en B usschaerd v an Im b iese g ed e p u te erd e v an G h en d , h eeft o n s m a g istrae t d e n tw elfsten derselve m a e n d eene v erg a d erin g g e h o u d e n , d a e rto e ro e p e n d e en a e n n e m e n d e , n ie t alleen de n o ta b le en a n d e re, die d a e rto e v e rm o c h te n g ero ep en te w o rd e n ingevolge d e C oncessie C a ro lin e v an h e t ja e r 1541103, m a e r so n d e r o n d ersc h ey d alle an d e re v an de gesin th ey d , die o p eene o p ro erig e wyse liepen ac h te r d e gem elde g ed e p u te erd e die w aeren in g ro o t getal - en sc h e p e n c a m e r te sam en b eslo ten d e sa m en sw eirin g en v e rb o n d aen te n e m e n d a t de g ed e p u te erd e h u n v o o ren h ield en . D en 17 d er selve m a e n d w ierd gesolveerd te versoeken by h et o c tro y o m de stad te v ersterken, acte van v erb rek in g d e r v ry h e d e n 104 so o v o o r de geestelycke als andere. 3

m aerte. M athias, d en a rsc h h erto g , h a d n ae r C o rtry k g eso n d en d e n raed s-

h ee r P ieter de Bevere, o m te versoeken de v e rk o o p in g o f d en afk o o p v an de k erk cierad en , soo v an g o u d o f silver, hetw elke h e t m a g istrae t d en d e rd e n v an m a e rte to e sto n d .

ïoo Jan Van Pottelsberghe was aanhanger van Willem van

het verzet tegen Spanje steunden, maar later in opstand

Oranje. In 1578 werd hij hoogbaljuw van de stad en kasselrij

kwamen tegen de calvinisten en de prins van Oranje. Ze

Kortrijk. ïoi Bedoeld wordt: Antoine d'Allenes of van Halewijn, bevel­

kregen onvoldoende soldij en leefden van plunderingen. Ze stonden onder leiding van de Henegouwse baron Emmanuel

hebber van de Waalse troepen in Menen. Na de inname van

de Lalaing, heer van Montigny (Valencijn 1557 - Bergen

Kortrijk in februari 1580 werd hij gouverneur van de stad en

1590): Biographie nationale, 15, 1899, kol. 1 7 5 -1 8 7 .

de kasselrij. Hij overleed op 24 april 1580 ten gevolge van 103 De Concessio Carolina was het nieuwe stadsreglement voor Kortrijk, dat keizer Karei V op 4 november 1540 (en niet

een verwonding opgelopen tijdens de verovering van

102

Kortrijk. Hij werd begraven in de Sint-Katarinakapel

1541 ) uitvaardigde na de opstand tegen zijn gezag.

(O.-L.-Vro uwekerk ): N. Maddens (red), De Geschiedenis

104 Verbreking der vrijheden: bedoeld wordt een einde te

van K ortrijk, p. 215.

maken aan de vrijstelling van de stedelijke belastingen,

De Malcontenten waren Waalse katholieken, die aanvankelijk

die de clerus en andere geprivilegieerden genoten.

91

In denselven ty d w ierd ae n d enselven ra e d sh e e r d e Bevere een e so m m e van sesduysend g u ld en s to eg estaen , die o p in tre st so u d e o pgeligt w o o rd e n , so o blyckt m e t d e n reso lu tieb o ek . D en volg en d en dag, v ie rd e n d e r selve m a e n d , w ierd aen de stad een o ctro y gegeven raek en d e d e vague erfven te n ty d e van d u c d ’A lba vercogt. D en sesden d e r v o o rn o e m d e m a e n d q u a m e n in C o rtry k , by h u lp e van eenige nieuw gesinde b o rg ers derselve, 300 k ettersc h e ru y ters van G h e n d m e t h u n n e aenleyders o f c a p ita in e n F rancis d e C roix, Joos A lter en A rn o u d d e L ange, op vo o rw en d sel v an de sta d te v ersterk en tegen d e M a lco n ten te n . Sy m a ek te n h u n m e ester van de sta d en n a m e n d e n h ee r p a s to r gev an g en , also o k d en h o o g b ailliu heere van W erps, m ijn h e e r E rcules v an d e n Berghe, d en ca p ita in Bols, eenige h ee ren van h e t m a g istra e t en d e n h ee r p a s to r van D eerlyk, so n d e r d a t h et m a g istrae t o f de b o rg ers sig d ae rteg e n stelden . Ter c o n tra rie , sy steld en v o o r b ev elh eb b er over de tro e p e n , over de b o rg ers en in w o o n d ers d e[r] casselerye d en g em elden A rn o u d d e L ange u y t cra c h te v an d e co m m issie, alleenelyck gegeven d o o r F rancis de la C a th u lle 105, h eere v an Ryhove, b e s o n d e re n stic h te r en aenleyder van d en G en d sc h en o p ro e r en b e ro e rte n . D en v e e rth ie n d e n d e r selve m a e n d m a e rte , o p h e t v ersoek v an d e w ykm eesters m e t h u n n e n h o o fd m a n n e n , heeft h et m a g istrae t, g em een sch ap h o u d e n d e m e t Jan Reable en G u id o M a lep a rt, G en d sc h e g ed ep u teerd e, to e g estaen in de lic h tin g van h o n d e rd p e e rd e n , te w eten 40 ru y ters, g ew ap en t m e t la n ce n en 60 bosschieters. Sy b eslo te n tenselven ty d e o n d e r a n d e re te v raeg en to t G h e n d en to t A n tw erp en d e w edergave v an o n se o u d e priv ileg ien , te n jaere 1540 v erb e u rd . Ten w elken e y [n ]d e sy tw ee sch ep e n en m e t d en p e n s io n a ris P a rm e n tie r so n d e n , w elken laetsten by synen act v an v acatiën veklaerd deselve o u d e p riv ileg ien w ed e ro m b e k o m m e n te h eb b e n o p sekere b ep a elin g en , w ae ro p b eso n d erly ck g eh o o rd w as h e t g e n o o d sch a p d e r vleeschauw ers, d a e rto e g eb ru y k e n d e d e g u n ste van d en v o o rn o e m d e n Ryhove. Sy b eslo te n o o k o p d ie n d ag de sta d te b elasten m e t 144 p o n d g ro o te n te ligten o p de k erkm eesters. H et G en d sch e g arn iso e n , d a t h ie r w as, zig v erste rk t v in d e n d e, v ielen m e t g ro o te rasern ije o p h e t clo o ste r d e r m in d e rb ro e d e rs, g ra u w b ro e d e rs g en aem d . Sy v erw oesten d it teen em ael. Sy b rae k en de beeld en . Sy tra p te n d e relicq u ien m e t h u n n e voeten. Sy w aeren soo o n ta e rt, d a t sy h et ald erh eilich ste, h u n n e n eenigen en w aeren G o d la ste rd e n en o n te e rd e n . D e relig ieu sen w ierd e n u y t h u n clo o ster gejaegt en seer m ish a n d e ld . D en ee rw e erd en p a te r g u ard ia en A n th o n iu s B enault, w ierd n ae r veele m ish a n d e lin g e n in de gevangenis g ew o o rp en . A pril 7. 't Spel d e verrysenisse op den p aesch d ag in O.L.V.kerke w ord ach ter­ gelaten (G.V. 205/32, p. 6531). D en th ie n d e n a p ril w ierd alh ier d o o r de g em ein te 18 m a n n e n aen g esteld o m de stad te regeren, o p deselve w yse gelyk to t G h e n d w as geschied, o p v o o rw en d sel van h et m a g istrae t te o n d e rste u n e n , soo to t d e v ersterk in g en v an d e stad , de w ag h ten en in d e lo g e m en ten d e r so ld aeten , d it m e t k en n is en to e ste m m in g van h e t gem elde m a g istrae t, bew illing d e r n o ta b le en g em een te, m e t c o m m u n ic a tie van de G en d sch e co m m issarissen , d en h eere v an A ssche en N icolas U u ten h o v e. 92

D ese 18 m a n n e n besw oren de P acificatie van G h e n d te o n d e rh o u d e n . D og n ietjeg en staen d e, d e d e n sy d a e ra e n geheel c o n tra rie . W a n t deselve regelregt o ver­ tre d e n d e , sogten sy n ie t so oseer als d ’u y tro ey in g v an h e t cath o ly ck g elo o f en o n tre k k in g van de g e h o o rsa em h e y d v an d en k o n in g . D e catholykke p e rso o n e n v erd ru k k e n d e en w egjaegende, v e ra n d e rd e n sy de o u d e burg erly ck e reg erin g . Sy w aeren als de u y tv in d e rs en b esch e rm e rs v an de n ieu w e religie, jae b estie rd e rs v an alle de n ieu w ig h ed en . Sy h ie ld en b y ee n co m sten in b y so n d e re h u y sen , n ie t alleen v o o r de burgerlycke regering m a e r o o k v o o r d e nieuw e p re d ic a n te n , die sy in diergelycke h uysen b eg o n d e n bedektelyck te h o u d e n . Sy ov erw eld ig d en op en tly ck h et gesag v an h e t m a g istra e t to t desselfs v ern ieu w in g , d it d o o r de d rey g e m en te n b e d w in g e n d e te teek en en , d o e n d e in h e t h o f d a t h e t o p sc h rift d e r b riev en aen h u n gesam en tly k w ierd e n geschreven. Sy stolen h e t g o ed van d ’a rm e schole. A n th o n iu s M esch, o p q u ee k elin g derselve schole, w ierd v an d e g eusen o m h e t g elo o f over een v ier geh an g en en d a e r gew orgd, so o de sc h rifte n v an d e schole bew ysen. D ese 18 m a n n e n h ie ld en verdervelycke b e ra m in g e n . Sy n a m e n in m e t gew eld en m e t eene o p ro erig e b e n d e d e d e u re n v an sc h ep en en cam er. Sy b eg e erd en te g e n ­ w o o rd ig te w esen in de b e ra em in g e n , ste m m e te h e b b e n raek en d e d e saeken van h e t la n d o f van de stad als n o ta b le, h e t m a g istrae t dickw ils lastigvallende o m aen h u n te laeten d en o n tfa n g en h an d e lin g d e r accysen o p w yn en bier, d en th ie n d e n p e n n in g en alle a n d e re sta d sm id d e le n . M ey 16. H et capitel van O.L.Vrouwe resolveert d a t d e canoniken, om d e perykels d ie zy loopen wegens d e geusen, zig m ogen van d e choordiensten en stad absenteeren (G.V. 205/32, p. 6547). M ey 19. D en a rsc h h e rto g M ath ias en de sch ep e n en v an G h e n d h e b b e n d en n e g e n th ie n d e n m ey aen de ac h th ie n regerende m a n n e n van C o rtry k geschreven, d a t sy die van M eenen en h u n n e ro ed e m o e ste n d o e n k o m m e n w erk en ae n de n ieuw e vestingen v an C o rtry k , d it n ie tje g en sta en d e d e geusen alreede to t M een en b esig w aeren de stad o o k m e t aerd e w allen te v ersterk en . E n d en v o lg en d en dag w ierd aen C o rtry k een n ie u w o c tro y gegeven m e t bevel d a t de geheele casselerye m o est m ed ew erk en aen de v ersterk in g en en h u n deel m o e ste n d raeg en in d ’o n k o sten, al w as het d a t d ie v an M een en te k e n n e n h a d d e n gegeven, d a t sy h u n n e eygen sta d w aeren versterk en d e. D it al n ie tje g en sta en d e w ierd e n zy by hetselve o ctro y belast h u n aendeel te betaelen . D e gem elde sch ep e n en en 18 reg eren d e m a n n e n m a ek te n d iesaengaende een o v ereen co m st m e t d ie van Iseghem , E n g elm u n ste r en L endelede.

105 Frans van de Kethule, heer van Ryhove (Wondelgem ca.

W oordenboek, 2, 1965, kol. 7 7 3 - 7 7 4 . Jan van Hembyse

1531 - Utrecht 1585) was een van de aanvoerders van de

was een andere Gentse leider van de opstand, geboren in

Gentse opstand. Onder zijn leiding sloten veel Vlaamse

Gent in 1513 en er in 1584, op bevel van Ryhove, toen

steden, o.m. Kortrijk, zich bij de opstand aan. Na de inname

hoogbaljuw van Gent, terechtgesteld, omdat hij naar vrede

van Gent door Farnese ( 1 7 september 1584) vertrok hij

met Spanje begon te streven, wat als verraad beschouwd

naar Engeland en later naar Utrecht: N a tio n a a l Biografisch

werd: Biographie nationa le , 9, 1886-1 887, kol. 1 1 - 1 5 . 93

In h e t eerste v an de m a e n d ju n y is h e t m a g istra e t v an C o rtry k d o o r b u y te n gew oonlycke co m m issa risse n o p d e n n a e m v an d e n co n in g , n o g ta n s teg en rech t, v ernieuw d, w aerv an ses u y t de 18 m a n n e n g e n o m e n w aeren , o p sc h o rse n d e en v an h u n a m p t afse tte n d e de b e d ie n d e rs v an ju stitie die sy v erd ag t v o n d en . En in h u n p laets w ierd e n er a n d e re aengesteld, dew elke aen d e n o ta b le en g em ee n ten ae n g en a em w aeren. E n o m h e t getal d e r 18 m a n n e n v o ltallig te m aek en , w ierd e n d o o r h e t n ie u w m a g istra e t ses a n d e re, d ie v an h u n n e g esin th ey d w aeren , aengesteld. S ch ep en en en de 18 m a n n e n v ro c h te n b y n ae r altyd g e sa e m d e rh a n d in h u n n e v erg ad erin g en , d o e n d e h u n n e o p e n e b riev e n en o rd o n n a n tië n te ek e n en d o o r h u n n e greffiers, A n th o n e R oose en Joos H u saert. D ese a c h th ie n m a n n e n h e b b e n sed erd h e t v ern ieu w en v an d e w eth ae n de n o ta b le, die b e s to n d e n in d eg o n n e , dew elke in d e v o o rg ae n d e m a g istrae te n gew eest h a d d e n , h u n gew oonelyck gesag o n tn o m e n en in de b y ee n k o m sten h u n p laets en ste m m e tegen reg h t gevoerd. D it nieuw m a g istra e t en a c h th ie n m a n n e n h e b b e n d en sevensten derselve m a e n d ju n y b estae n te slech ten een seker deel v an d e n in g an g v an h e t casteel en de bau w sto ffen te geb ru y k en to t de nieu w e v ersterk in g en v an d e stad . Sy b e so rg d e n d en 22 d e r v o o rn o e m d e m a e n d d o o r afp ersin g en h e t c o n s e n t van d ’abdisse en religieusen van G ro e n in g e to t h e t b rek e n een deel van h u n clooster. Sy belasten dese religieusen m e t soovele c o n trib u tie n in de sta d sv ersterk in g en , d a t sy h u n p re se n te e rd e n d en h elft v an h u n k erk en clooster, w ae rm ed e sy n o g n ie t te v red en synde, v erk o g ten d o o r tw ee sc h ep e n en en tw ee v an d e 18 m a n n e n de gem elde kerk, d en d o rm te r en a n d e re d eelen v a n h e t clooster. Sy gaven eerst v y f en d an n o g tw ee p o n d e n g ro o te n o m de p ila eren en m e u re n te b rek en , soo d o o r h e t vier als a n d e rsin ts. Sy p re se n te e rd e n aen de relig ieu sen h e t clo o ste r d er g rau w b ro e d ers, m its b etae len d e 1500 g u ld en s en v o o rd ere c o n d itië n . D en 27 d e r geseyde m a e n d ju n y steld en sy een w agt in h e t h o sp ital van O.L. V rauw e, d a e rn a e r de v ra u w p rie u se a fn e m e n d e h ae re b o ek e n en o n tfa n g d e r g o e­ d ere n , h ae r o n tse g g en d e alle b estie rin g , die sy gaven aen an d e re, jae deselve o n d e r h u n verdeelende. Sy vekogten de b o ssc h en o p W aereg h em en O o teg h e m . Sy n a m e n h u n zilverw erk d a t sy in b ew a ern is o n d e r d ’h a n d e n van ee n en b e so n d e re n b o rg e r h ad d e n gesteld. Ten desen tyde d en h ee r R aphaël v a n d e r Plancke, syn a m p t van p e n sio n a ris d eser stad n ie t la n g er w illen d e b e d ie n e n , h eeft deselve in h a n d e n v an d it n ieu w m a g istra e t afgestapt, gelyk d en h ee r greffier v an R yckeghem te v o o re n h a d g edaen. D it m a g istrae t en 18 m a n n e n h e b b e n v o o r p e n sio n a ris aen g esteld m y n h e e r Lucas d e P ied, die aen h u n ae n g en a em was. M en b rag t in d e publycke p red ic atie v an de nieuw e religie, d ie v o o r d e eerste reyse geschiede in de colegiale kerke v an O. L .V rauw e d o o r P etru s D a th e n u s 106, denw elken sy v an G h e n d h ie r g ebragt h eb b e n . W elke p red ic atie h e t m a g istrae t m e t de 18 m a n n e n en m enig v u ld ig e v an h e t g em ee n te b y w o o n d en . H et m a g istrae t en 18 m a n n e n h e b b e n d esen geusschen p re d ic a n t een p ra c h tig g astm ael in h et sta d h u y s gegeven. H et w as ee n en ap o stae t, d ie o n la n g s d e au g u s tin e n k a p h a d o p d ’haege gew orpen. 94

D en so n d a g h d a e rn a e r h eeft h et b o o sa e rd ig gespuys d e r geusen d e colegiale k erk, die d o o r de ca n o n in g e n gesloten w as, m e t eene g rau sa em e fu rie o p e n ­ g ebro k en , alw aer sy alles v ern ie ld en , de b eeld en in stu k k e n k a p te n , de k erk cira ed e n sc h o n d en , d e heiliche reliq u ien , tytels en arch iv en v ern ie tig d e n . D o g een en p rie ste r h eeft h e t geluk g ehad van de ald erh eilich ste h a ire n o n s h ee ren Jesu C h risti te k o n n e n verb erg en . W a n n ee r de geusen d e g ro o te k erk d e u re o p e n b rae k en h e b b e n de kosters n o g een deel d e r arch iv en v an ‘t cap ittel, o rn a m e n te n en an d e re k o stb a erh ed e n , gelukkig langs de d e u re d e r sacristie gevlugt en in zekerheyd gebragt. D en vyfden ju ly v e rtro k k e n de F ran sch e h u g n o ts c h e 107 so ld aeten v an C o rtry k n a e r G h en d , dew elke to t P eteg h em , A stene, D eyn se en D ro n g e n d o o r ro o v en en stelen ae n de b o e re n g ro o te n overlast d ed e n . July 19. D egem u tin eerde W aelen h ebben on trent dees tyd ‘t casteel van M ouscroen ingenom en, w aervoor g ebracht groote stukken geschut (G.V. 205/32, p. 6589). O ntrent h a lf ju ly hebben d e G endsche soldaten afgebran t ’t casteel van Sweveghem , o m d a t d e M alcontenten g ebran d had d en ‘t dorp van B aesrod e (G.V. 205/32, p. 6588). July 20. H ebben d ie van G en d overgegeven aen d e W aelen h et casteel van Avelghem (G.V. 205/32, p. 6590). July 28. G eschiede d e laetste capitulaire vergaderinge d er canoniken van O.L. V. in ‘t huys van den heer can on in k L angaigne (G.V. 205/32, p. 6575). D e canoniken verkogten de b oom en op ‘t k e r k h o f van O.L. V. op d a t d e geusen die n iet zouden n em en (G.V. 205/32, p. 6586). M en heeft d en sesden o u g st b eslo ten v o o r h o o g b ailliu deser sta d te verso u ck en C roonvelde, Q u in tin T afïïn o f N ico lau s U u ten h o v e , alle d ry e o p e n b a e re k etters en rebellen. D a n v erso c h ten sy Jan P ottelsberghe, d ie v an deselve g es in th ey d w as, en d a e rn a e r v rae g d en sy denselven P ottelsb erg h e, C ro o n v eld e o f d en h eere v an M u lh em . D en 26 d e r m e er g em elde m a e n d o u st h e b b e n d e k etters b eg o n st d e p ro ch ie kerke v an Sinte M a erten s te bestelen , de a u th a e re n en b ee ld e n te v erb ry selen so n d e r d a t ie m a n d d e r catholycke zig d a e rte g e n stelde, alsw an n eer sch ep e n en en 18 reg eren d e m a n n e n , o p vo o rw en d sel v an d ae r o rd e n in te stellen, ae n de n eirin g en , b ro e d e rsc h a p p e n en geslagten die ald ae r een en a u th a e r h a d d e n , g eb o d e n desen w egh te d rae g en en te p laetsen w aer sy h e t g oed v o n d e n al eene d eu re , die sy m e t tw ee van h u n by b e u rte d e n ty d v an tw ee u re n b ew aerd en . O n d e rtu ssc h e n geschiede de verbryseling d e r a u th a e re n d o o r de g em een te. D e

106

( 1 7 september 1584) verbleef hij als geneesheer in

Petrus Dathenus of Pieter Daeten (Kassei, Frankrijk, ca. 1531 - Elbing, Duitsland, 1588) was een uitgetreden

Duitsland onder de schuilnaam Petrus Montanus: N a tio n aa l

karmeliet uit het klooster van leper. Hij vertaalde psalmen

Biografisch W oordenboek, 5, 1972, kol. 283-296.

en de Heidelbergse catechismus. In Frankfurt had hij 107 De Hugenoten waren Franse protestanten, genoemd naar persoonlijk contact met Calvijn. Van 1569 tot 1576 was hij hofprediker van keurvorst Frederik III van de Palts. In de

hun leider Hugues Besançon uit Genève. Velen onder hen werden tijdens de Bartholomeüsnacht (23-24 augustus

jaren 1578 tot 1584 was hij een fanatieke calvinistische

1572) vermoord.

predikant in Gent. Na de inname van Gent door Farnese 95

c ira d e n en juw eelen w ierd e n g ed ra eg en in de p la etsen d o o r h e t m a g istra e t m e t de 18 m a n n e n h u n aengew esen, o p v o o rw e n d sel o m d a e rm e d e h e t p ro fy t v an de stad te d o en , gelyck sy d a e rn a e r d o o r lo o p van ty d h e t m eesten d eel d e r geseyde cira ed e n h e b b e n laeten v erv o eren m e t dese, o n d e r d ’h a n d e n v an b eso n d ere b o rg ers ru ste n d e , die o p hetselve v o o rw e n d sel d o o r gew eld en m o ed w illig h ey d d e r so ld aeten en q u aly k peysende, d a e rto e o m g ek o g te b o rg ers, is g esch ie d 108. D en d ertig sten d eser m a e n d o u st h eeft h e t m a g istra e t o o k to t zig g etro ck en h e t silverw erk v an de n o g geseyde p ro ch ia le kerk, gelyck o o k d e iseren ro ed e n en k ro o n e n d a e r de k eirsen o p g e b ra n d w ierd e n , m itsg aed ers al h e t co p e ren m etael d e r selve, alle hetw elke sy d a e rn a e r aen d e k erk m e ester n ie t w ild en w ed e ro m geven, gelyck sy d e d e n m e t de c ira d e n d ie sy te v o o re n o p sulke wyse h a d d e n geligt. E n sy sto n d e n to e ae n d e geseyde am b a g te n en b ro e d e rsc h a p p e n d e ciraed en en to e b e h o o rte n van h u n n e capellen te v erk o o p en . N aer de b ero o v in g e d eser k erk b le ef deselve v o o r tw ee a d ry e d ag e n gesloten, n ie tje g en sta en d e de g ro o te a e n h o u d in g d e r geestelycken, die d e n v o lg en d en dag n a e r de o p e n in g , ae n h u n to eg estaen , m e y n e n d e d en god d ely ck en d ie n st te oeffenen, d a e ru y t syn g ew o rp en d o o r de qu aed w illig e b o rg ers als so ld a eten , die de b ee ld sto rm e ry e v o ltro k k e n 109. V an d a n v o o rts h eb b e n d e sc h e p e n e n en 18 m a n n e n de kerke gesloten g eh o u d e n d e n ty d v an een e m a e n d en m eer, d o e n d e o n d e rtu ss c h e n h e t overig d e r b ee ld en , m etael en v o o rd ere cierae d en afslaen. W a ern ae r d e d e n sy de kerk v erm a ek e n en to eey g en en aen d e o effen in g d e r nieuw e religie. D e voorseyde b e e ld sto rm e rs g in g en v o o rts in h u n n e b o o saerd ig h ey d . Sy liep en als rase n d e h o n d e n n a e r d e k lo o sters en kerken, v an h e t Sion en G ra u w su ste rh u y s n a e r de capelle v a n S int Joo ris en de M agdalen ecap elle, gelyk o o k n a e r alle a n d e re g o d v ru ch tig e stich tin g en , alw aer sy alles v erb ry sseld en , d e cira ed e n , juw eelen, silver en g o u d ro o fd e n , w a e rm e d e de sc h ep e n en en 18 m a n n e n , h u n n o g n ie t v ern o e g en d e, d e d e n diergelycke verw o estin g en en p lu n d e rin g d e r juw eelen, cierad e n en a n d e re kerkelycke g o ed eren van d e k erk en gelegen b in n e n d e casselerye, o p v o o rw en d sel v an h e t d o e n h aelen d e r k lokken, d ie sy d ed e n m e d eb ren g e n , d a e rto e stellende verscheyde co m m issarissen . W aer sy een ig en te g e n sta n d vreesd en , gelyk to t D adizeele is geschied, g ingen d e b o rg ers en b o e re n m e t b e n d e n v an v y f a se sh o n d e rd m e t w aeyend e v endels, to td a t sy h u n h o o g w it b ereykten, soo v an h e t b rek en en p lu n d e re n d e r k erk en , als h e t w eg h aelen d er k lokken, w ae rto e sy so m m ig e catholycke b ed w o n g e n m ed e te h elp en . D a e rn a e r d e d e n sy alle dese cieraed en , juw eelen en an d e re k erk g o ed eren , soo v an de k erk en deser sta d als v an d e g o n n e d e r casselerye, v erc o o p en , so o o o k dese to e b e h o o re n d e aen geestelycke p e rso o n e n , so o in h e t alg em ey n als in h e t b eso n d er, selfs de m e u b e le n v a n h e t capytel en v an d ’abdye van G ro e n in g e gesch ied en d e dese v ern ie lin g o m te o n tg a e n aen d e w edergaeve, d ie erv a n so u d e m o e te n geb eu ren u y t cragte v a n d e n R elig io n sv red e110, d ie v o o rh a n d e n was, denw elken sy ac h te rh ie ld e n . E n o m te b e le tte n d e b e h o u d e n isse derselve, d o o r m id d e l so m m ig e catholycke dese in c o g ten , v erd e eld e n sy d e reste o n d e r h u n , gelyck sy d ed e n m e t h e t geld v o o rtsk o m m e n d e van d e v erk o o p in g . 96

O n d e rtu ssc h e n v erzam eld en sy veele b o rg ers, h ae le n d e u y t de h u y sen , n ie t alleenelyck de kleederen en cierad en d e r k erken, m a e r o o k h et geld en a n d e re n h u y sraed , to e b e h o o re n d e aen de geestelycke, gelyck o f h e t v e rb e u rd g oed h a d gew eest. Sy deeld en d esen r o o f o n d e r h u n . D e sc h ep en en en 18 m a n n e n b e so rg d e n gelyckelyck de v e rk o o p in g en v erv rem d in g d e r saeken en m e tae le n v an de k erken d e r sta d en v an d e casselerye, d a e rto e zy eenige co m m issarissen so n d e n n a e r G h en d , A n tw erp en , M echelen en Z eelan d o m dese v o o r geschut te v erm an g elen , n ie tje g en sta en d e d ie van de casselerye zig d ae rteg e n stelden, dew elke h u n ey n d e lin g d o o r d en p rin s v an O ra ig n e n lieten verw illigen, o p v o o rw en d sel d a t sy eygenaers v an h et geseyde g esch u t so u d e n gew eest h eb b e n . O m d a t n ie m a n d h u n so u d e h e b b e n belet, h eb b e n sy de v o o rn o e m d e m e tae le n by n ac h te in to n n e n u yt stad g eso n d en . Sy stelden m e t alle stren g ig h ey d rec h ten o p b ie re n en w yn v an d e casselerye. Sy stelden alle w eken sc h attin g en e n d e c o n trib u tie n o p d e in w o o n d ers v an de stad. M et leeningen en giften d e r vryw illige [en] m e t h e t geld, v o o rtk o m m e n d e v an v erk o o p in g d e r kelken, juw eelen en g oederen , so o v an d e k erk en als van de geestelycke, en ten deele van de k lokken, m a ek te n sy g ro o te so m m en . Sy o n d e rw ie rp e n [aen] dese sc h a ttin g e n en c o n trib u tie n d e n o n tfa n g e r van h e t b eggynhof, de abdisse en religieusen d e r abdye v an G ro en in g e, d ie sto n d o n d e r de ju risd ic tie van de stad, en b o v e n d ie n d ’abdisse en religieusen van h e t clo o ste r van W evelghem en h e t capytel van H arelbeke, beyde b u y te n h u n regtsgebied. En o m de leeningen b e te r te d o e n v o o rtg a e n steld en sy d a e rto e v ier sch ep e n en en v ie r v an de a c h th ie n m a n n e n , die te n desen o p sig te dagelykx v erg a d erd en en g eb o d e n de te k o rt blyvende en w eygerende, soo geestelycke als w eireldlycke, by executie te p rae m en . Sy d ed e n , o p v o o rw en d sel van de sta d te versterk en , veele h u ijs en in de v o o rg eb o rg ten afb reken en steld en d e b ew o o n d e rs soo, in de k lo o sters van de sta d als in de h uysen d e r catholycke vlugtelingen. T enselventyde v rae g d en sy, m e t de req u este b y h e t g erefo rm eerd g em een te g ep resen teerd , b e d ie n d e rs d e r nieuw e religie, die sy o n tfa n g d e n [en] a e n n a m e n en seer w el b e h a n d e ld e n , v erso u c k en d e aen d en p rin s v an O ra ig n e n d a e rv o o r tw aa lfh o n d erd g u ld en s jaerelyckx te n koste v an d e geestelycke. H e tg o n n e h u n o n d e r d en d ek m an te l v an d en R eligionsvrede w ierd to eg estaen . W elke m in iste rs m et dese van h u n n e secte, gevolg o f g em een te (so o sy d ie n a e m d e n ), te rsto n d een co n sisto rie o f k e rk ra e d h e b b e n g eb o d e n en in g esteld m e t h u n n e b ed ien d e rs en o m h a eld e rs, te w eten th ie n o u d e rlin g e n o m d e rek e n in g v an h u n n e soogen o e m d e kerk en van d e n a rm e n te h o o re n , o m h u n n e n tw ist en o n e e n ig h e d e n te beslissen, de m isd ad ig e te straffen en o m dese, die d e m eeste v ererg ern isse gaven, te ex c o m m u n ice re n o f v an de kerke a f te snyden, is’t d a t sy h e t g eraed ig v o n d en . Sy stelden o ok th ie n d iak en s o m de aelm o essen v o o r d e a rm e te o n tfa n g e n en

tos Gebrekkige zin.

protestanten, waarbij in alle steden aan beide religies

109 Onduidelijke zin.

vrijheid van godsdienstbeoefening toegekend zou worden.

n o De Religievrede was een door Willem van Oranje in 1578

Deze regeling is andermaal mislukt en heeft zelfs de tegen­

ontworpen verstandhouding tussen de katholieken en de

stellingen tussen de katholieken en protestanten versterkt. 97

u y t te reycken, ee n en sc h o o lm e este r o m de jo n c k h e y d te o n d e rric h te n en een en k o ster o m de kerke te o p e n e n en te slu y ten , o m h u n to t h u n n e v erg a d erin g en te ro ep en . A lle w elke b o v e n d ie n g e h o u d e n w aeren en o n d e r eed b ev estig d en de nieu w e religie v o o r te staen to t n ad eel v an alle a n d e re en wel n a m e n tly c k v an de ro o m sc h e catholycke. D o o r d esen m id d e l w ierd to t C o rtry k d e ro o m sch e catholycke religie o p g esch o rst. E n de sta d is in sulken o n g elu k k ig en sta et gebleven to t d e overgaeve van de stad , soo h ie rn a e r sal gesien w o o rd e n . Sy m a ek te n van Sinte M aerten sk erk ee n en p eerd estal en d a e rn a e r een m ag asy n v an h o ij. D e nieu w e religie ging o n d e rtu ss c h e n v o o rt in p red ic atien , sang, d o o p sels, huw elycken en nac h tm a elen . Alle die dese n a c h tm a e le n b y w o o n d en , m o e st [en] h e t ro o m sc h g elo o f en catholycke kerk afsw eiren, w a e ru ijt g e sp ro te n is, d a t veele in w o o n d e rs en b o rg ers d eser stad , in o v e rtre d in g van d e Pacificatie v an G h e n d , m e t sch ep e n en en 18 m a n n e n h u n b y n ae r alle h eb b e n in g em en g eld e n d e v e rw o rp e n e p red ic atien h e b b e n b y g ew o o n d , h u n n e k in d e re n la ten d e d o o p e n , p eters en m e ters synde van a n d e re ingevolge de naem lyste d a e rv a n in h et g esch rifte synde. O o k is e r eene g ro o te m e n ig te v an h e t g em ee n te in d it g em eld e n a c h tm a e l gew eest als d en h o o g b ailliu , de gem eld e sc h ep e n en en a c h th ie n m a n n e n en a n d e re b ed ien d e rs v an de stad , w el n a m e n tly c k die v an h e t v o o rn o e m d e co n sisto rie. W elke laetste g e h o u d e n w aeren d a e r te gaen en h e t g elo o f a f te sw eiren, soo v o o rsey t is. B ovendien w aeren e r o n d e r dese, die in d e b e d ie n in g gesteld w aeren , en v a n h et g em een te so m m ig e ervallene, die v o o rm ae ls d e n ieu w e religie en de oeffeninge derselve h a d d e n afgesw oren, ofw el te r o o rsae k en v an d e k ettery e d o o r de ju stitie h a d d e n g estraft gew eest, o f b eg re p en w aeren in de g ra tië n rae k en d e de vo o rig e troebels. D e m in iste rs en die v an h e t co n sisto rie o f geestelycken rae d w aeren seer o p ro e rig en m u y ta ch tig , w illende c o m e n en sitten in d e v erg ad erin g en v an h et m a g istrae t, als m e n v e rh a n d e ld e de saeken v an ju stitie . Sy steld en m e t geheel h u n n e n a e n h a n g ae n h e t m a g istra e t v o o r veele saeken en arty k elen , seer n ad eelig en verderflyck aen h et catholyck geloof, aen d e g o d v ru g tig e stic h tin g e n en aen de geestelycke, h etg o n e k an gesien w o o rd e n by sc h rifte n d ae rv an sy n d e to t d e rth ie n in getal. D e stad w ierd belast m e t veele, soo ly f als erfvelycke, ren te n . M en d ed e o p n e m e n en aenslaen de g o ed e ren d e r geestelycke, soo ro e re n d e als o n ro e re n d e , deselve v o o r g ro o te s o m m e n v e rk o o p e n d e gelyck dese v an d ’abdye v an G ro e n in g e v o o r 3253-9-1 [p o n d e n ] parisis, die d e r m in d e rb ro e d e rs 891-10 [p o n d e n ] p arisis, dese van d en h e e r c a n o n in g de M ayere v o o r 413 [p o n d en ] 4 sch ellin g en p arisis en an d e re diergelycke v e rk o o p in g e n , h etg en e vastg esteld w o o rd m e t d en u y trek v an d en b o u c k d e r v e n d itie n v an de stad. D aer w ierd een g eb o d v erk o n d ig t, g eso n d en d o o r d ie v an G h en d . D e sch ep e n en en 18 m a n n e n w aeren soo v erw aen d , d a t sy o n reg tv eerd ig ly ck h e t rec h t van confiscatie b esaeten , d a t ae n g eenen o n d e rd a e n teg en synen m e d e b o rg e r en b e h o o rd , w aerv an sy o o k m isb ru y c k ten in h e t gesagh d er gevlugte catholycke, die sig m e t de o o rlo g n ie t en b em o ey d e n , jae selfs v an de catholycke v rau w en , w iens go ed eren sy o o k aensloegen. 98

M en h ad d e alreede v an in de m a e n d m a e rte b eg o n st eerst m e t d e fo n d a tie n te leggen v an de B issegem poorte m e t een b a stio n , d o g d it ging trae g za em v o o rts. D ae r w as o o k een b a s tio n uytgesteken aen de B ru g p o o rte. M aer dese b a stio n s w aren k leijnen te g en stan d , v erm its sy 250 to isen v an elk an d e re n w aeren , m e t een rechte co u rtin e. D en grag t van de v esting w as 100 vo eten b ree d en 12 a 15 voeten diep. M en heeft b in n e n de bleekerye v an de P rosdye n o g tw ee b astio n s gem aekt, alw aer m e n alsdan m e t gew eld aen vro g t, so o d a t h e t v o o rg eb o rg t v an O verleie al d ie n k a n t b eslo te n was. Als die van de casselerye in de m a e n d v an se p tem b re h u n delvers o f k eu rlin g en d ae rb y voegden, sag m e n h e t w erk h o o gschynely k v erv o o rd eren . D ae r w ierd en to t b eslu y tin g v an d e n w yck v an O verbeke dry e b a stio n s gem aekt. D e fo n d a tie n v an de G e n d sc h ep o o rte , die de G ro e n in g p o o rte w ierd g en aem d , w ierd e n geleyd b en ev en s een en b a s tio n to t d effentie v an de sluijsen, die g em aek t w ierd e n v a n d a e r to t de Leye, al in g ro f m etselw erk. E en en b a s tio n , w aerin d e capelle v an O .L.V rauw e te n O lm e, geseyd h et C leyn O lm k e n , w ierd b in n e n g eslo ten . E n aen d en M o le n p u t w ierd eene b attery e o f cavallier gem aekt, die d e S int Ja n sp o o rt b esch e rm d e en de b attery e van d en H eilichen G eest, alles m e t syne c o u rtin e n te sam en g eb o n d e n . Ten laetsten w ie rd e n de fo n d a tie n d e r Sint Ja n sp o o rt geleyd m e t v o o rw erk en o p tre k k e n d e b ru g g e n gelyk o o k aen alle d e a n d e re, so o nieuw e als o u d e p o o rte n . Alle dese w erk en w ierd e n v o ltro k k e n g ed e u ren d e d it en h e t volg en d e jaer. D e casselerye h a d d e h ie rin m e er d a n d ertig d u y st g o u d e cro o n e n b ec o stig t over d a g h e u re n van k eu rlin g en , leveringen v an facin en en p allisad en , die to t laste v an d e casselerye w aeren. D og de o n co sten van de stad w aren veel m eerd er, boven h e t dagelykx w erk v an ied eren borger, dew elke elk ee n en dag te r w eke m o e ste n m ed ew erk en o f ie m a n d in h u n n e p laets stellen. D it alles b o v en d e m a teria len v an steen en h o u t, dew elke sy u y t h e t vern ield e clo o ster v an G ro e n in g e en d it v an de G ra u w b ro e d ers haelden. D o o r dese nieuw e w erk en w ierd C o rtry k m erk ely k v erg ro o t, so o d a t de v o o rg eb o rg ten v an de L eijp o o rt en van de G ru s e n b e rg p o o rt en van d e S teen ­ p o o rt, die t ’sed erd de stig tin g v an h e t capytel de C a n n u n c k p o o rt w as g en aem d , w ierd e n ingelyft. M en heeft o n tr e n t d esen tyd aen h e t c h o o r v an Sinte M a erten s verscheyde re n te n opgeleyd, b eset o p g ro n d en , ingelyft in d e v ersterk in g en en nieu w e straeten . t ’W as o o k in d it ja e r d a t de servietw evers ae n h et m a g istra e t een e k eu re v rae g d en , w aertegen zig so m m ig e co o p lied en stelden. D og d e k eu re w ierd v astgesteld en de zegeling gereguleerd, w a e rd o o r d it h a n d w e rk soo lan g en tyd d o o r geheel E u ro p a is g etro k k en , h e tg o n n e n ie t s o u d g eb e u rd h eb b e n , h a d d e de fabryke van slegte q u alite y t gew eest, hetw elke so n d e r d e zegeling m e t[t]e rtijd so u d e g eb e u rd h eb b en . D e stad M eenen n o g niet ten vollen versterk t synde, h eeft E m an u el d e Laling h eere van M o n tig n ij m e t syn reg im en t M a lco n ten te n d e n 24 sep tem b re sm o rg en s h eel vro u g , dew yl de b o rg m e e ste r n o g sliep, d e sta d M een en m e t kley n en te g e n sta n d d er b o rg ers in g e n o m en . D ese die o p h et g e ru c h t van a la rm e sig w eer­ d e n en n ie t c o n d e n vlu g ten , w ierd e n alle g e d o o d o f in d e Leye v e rd ro n k en . D e 99

Jjjfm

D e v e ro v e rin g van M en en d o o r d e M a lc o n te n te n op 24 s e p te m b e r 1578 (Aitsinger)

sta d w ierd geheel g ep lu n d e rd en b e ro o fd 111. D ese tro e p e n , h u n w el v ersterk t h e b b e n d e , d e d e [n ] m e t h u n n e m edegesellen veel q u ae d s o p d e casselerye v an C o rtry k en o p h e t G en d sch e, d e la n d slie d en b u y te n m a e te n q u ellen d e. Sy d o o d e n o o k alle de G en d sc h e en S taetsche so ld a eten die sy k o n d e n . D e sta d M e en e n d ie n ­ d e v o o r d en to ev lu g t d e r M a lco n ten te n , alw aer zy h u n n e n b u y t v ersaem eld en . D en tw eed en o c to b re q u a m e n to t C o rtry k 100 ru ijte rs van d en h e rto g C a sim iru s112 toe, dew elke d o o r die v an G h e n d to t v erste rk in g van d ese sta d g e so n d en w aeren tegen de M a lc o n te n te n , die h ie r lan g st sw eefden. D ese ru y ters w ie rd e n van de sc h e p e n e n e n en g em ee n ten seer wel o n tfa n g e n en ry p ely ck m e t h o n d e rd p o n d e n g ro o te n t ’seffens b e lo o n d , c o m m e n d e van d e v erc o o p in g d er m e u b e le n van d ’abdye v an G roeninge. H et silverw erk d a t u y t O. L. V rauw kerke verstek en w as in h e t hu y s van d e n h e e r c a n o n in g S im o n de L engaine, w ierd d e n d erd e n o c to b re d o o r de n ieuw gesinde b o rg ers u y tg eh aeld en n a e r h e t casteel bew eegd. Sy d e d e n desen h e e r g ro o te n overlast. M en zegt d a t d it d o o r d e d ie n stm e y d van d en c a n o n in g w as overgedraegen. O ctobre 4. D en h eer van Ryhove, oppercapiteyn d er G entenaers, m et eenige soldaten en twee m unitiew aegens van G end n aer Cortryk kom en de, bragt d aerop m ede den raedsheer Jaco b H eisele en Jan de Visch, bailliu van Inghelmunster, d ew elke hy zon der sententie ontrent M altebrugghe aen eenen boom d ed e ophangen (G.V. 205/32, p. 6633). 100

D en th ie n d e n d e r selve m a e n d o c to b re is d e n p alsgrave C a sim iru s to t G h en d m e t eenige tro u p e n to e g ek o m m en , w aerv an hy een deel n aer M een en teg en de M a lco n ten te n h eeft g eso n d en o n d e r h e t geleyde van d e n h eere v an A ssche en d en jo n g e n M oerkerke, dew elke d o o r dese sta d p asseerd en en h u n v o o r M een en n edersloegen. D en 26 d ed en de M a lc o n te n te n een en uytval u y t M e en e n en h e b b e n d en h eere v an A ssche, die b ro e d e r van R yhove w as, b y n ae r teen em ael verslaegen, o m w elke n ed erlaeg in d en n a c h t tu ssch en d en 27 en 28 to t G h e n d eene g ro o te b e ro e rte h ad gew eest en w ae ro m sy een en h o o p so ld a eten to t v ersterk in g v an C o rtry k so n d e n , u y t vrees d a t dese sta d o o k in h a n d e n v an d e M a lco n ten te n so u d e h eb b e n gevallen. M en ging in d en tu ssch en ty d g ed e u rig v o o rd s m e t C o rtry k te versterk en . M aer de geusen, aenged rev en d o o r ee n en haet, die sy h a d d e n teg en d e n ca rd in al G ranvelle113, a b t c o m m e n d a ta ire d e r abdye v an S int A m a n d 114, d ie sy w el w isten h u n n e n g ro o ten tegen strev er te zyn, h e b b e n sy alle m ogelycke sch aed e aen

K a rd in a al A n to in e P erre n o t de G ra n v e lle ( 1 5 1 7 - 15 8 6), raa d g ev er van M a rg a reth a van Parm a ( van M eteren , f. 32 v.)

111

Met zijn lakenhandelaars entalrijke brouwers-1 0 4 in 1524

van Atrecht. In 1540 werd hij priester gewijd en werd in

- was Menen een rijke stad. Het Meense bier was in heel de

1561 de eerste aartsbisschop van Mechelen ( 15 6 1- 15 6 4 ) .

Nederlanden bekend. In 1597 telde Menen nog 19 brou­

Hij was een zeer belangrijke raadgever van landvoogdes

wers. G.V., codex 205/32, p. 6625-6630 geeft nog meer

Margaretha van Parma en exponent van de gehate rege-

details over de inname van Menen. Over de teloorgang van

ringspolitiek in de Nederlanden. Hij verliet de Nederlanden

Menen, zie o.m. ook: Rembry-Barth, Histoire de M en in ,

in 1564, maar bleef de politiek in de Nederlanden beïn­

Brugge, 1881, 2, p. 301-304.

vloeden, o.m. door een uitgebreide briefwisseling met Filips II: Biographie n a tio n a le , 8, 1884-1885, kol. 1 9 7 ­

11 2 Jan Casimir, naarde Nederlanden gezonden door de Engelse koningin Elisabeth, was de leider van de Gentse troepen tijdens de opstand tegen Spanje. Hij was berucht om zijn

11 3

237. ii 4 A b t com m endataire: niet residerend abt met vrucht­

wreedheid. In Kortrijk was er een Casim irusbollew erk.

gebruik.

Deze versterking lag aan de westkant van de stad op de

Sint-Amandsabdij van EInone, nu Saint-Amand-les-Eaux

De Sint-Amandsproosdij, die afhing van de

linkeroever van de Leie.

(Noord-Frankrijk), had geen eigen abt, maar een proost.

Antoine Perrenot de Granvelle (Besançon 15 1 7 - Madrid

Een proosdij was een kleine kloostergemeenschap, geleid

1586). In 1538 werd hij zonder geestelijke wijding bisschop

door een monnik, een proost.

101

de Prosdye alh ier to e g eb rac h t. Sy m a e k te n de v estin g en en b o lw erk en dw eers d o o r d e n h o f en b o o m g a e rd derselve en h e t g o n n e v an de g eb au w en overbleef, v e rp a c h te n sy aen w eerelycke p e rso o n e n . Sy en b esch a d ig d en n o g ta n s d en ca rd in al n ie t in [syne g o ed e ren ], g em erk t h et in c o m m e n v an d e P rosdye altyd afgeso n d erd is gew eest van de abdye. H ebben d e Schotsche soldaten, rebellen en an d ere roovers, d ie tusschen Cortryk en M eenen laegen, d e kerke d er abd y e van W evelghem geru in eert en m eest alle d e huysagien, z o o d a t d e abdisse d e T ram erie m et h aere religieusen g en oo d za ekt is gew eest in Ryssel en an d ere steden te vlugten ten huyze van hunne vrienden tot h et overkom en der stad Cortryk aen d e coning in feb ru a ry 1580. G edurende w elken tyt het clooster zoo geruyneerd is gew orden, zoo d o o r bran d en anderzints, d a t er niet over en b le e f dan een ige gebroken m uragien (G. V. 205/32, p. 6667). D en 23 d e c em b re v an hetselve ja e r is to t G h e n d d en R eligionsvrede gesloten, n o p e n d e h et p u b lic eren v a n w elken d e n p rin s v an O ra ig n e n d e n 29 aen h et m a g istrae t en aen de b esettin g v an C o rtry k h eeft geschreven. W elken v red e b e s to n d in 20 arty k elen , en d e n 31 alh ier is afg ek o n d ig t, w aerv an d en in h o u d h ie rn a e r volgd. B esloten synde d a t b in n e n de la n d e n van V lae n d eren so u d e g ed o o [g ] d w o o rd e n de exercitie d e r catholycke religie en de geestelycke p e rso o n e n g ere stitu e erd h u n lieder g o ed eren en d a t diesvolgens syne excellentie d en a rsc h h e rto g M a th ia s beschreven h a d d e alle d e sm alle sted en des la n d s v an V laen d eren , te n e y n d e d at sy b in n e n G e n d h u n n e g ed e p u te erd e, soow el v a n d e catholycke als v an de g ere fo rm ee rd e religie, so u d e n se n d en o m by h u n advys o rd e r te m o g e n stellen op h e tg o n n e d ie saen g aen d e to t o n d e rh o u d v an d e ru ste en v red e tu ssch en beyde dese religien so u d e te d o e n staen en b e s o n d e r o m te r executie te stellen d en R eligionsvrede, w ae rto e g ec o m m itte e rt w aeren d ’edel h ee ren jo n c h e e r B e rn a rd van M ero d e, h eere v a n R u m en , jo n c h e e r L in n a rd h eere v an O lse n 115, m y n h e e r P ieter van D ifen, p e n sio n a ris d e r stad B russel, g ed e p u te erd e van syne h o o g h ey d en v an de S taeten G en eral in de stad G h e n d , te n ey n d e d a t sy h u n en de g ed e p u te erd e d e r dry e led en v an V lae n d eren g e h o o rd so u d e n w o o rd e n [en] de voorseyde g e d e p u te erd e d e r sm alle ste d en en d at, d a n o f r a p o r t ged aen sy n d e aen syne excellentie, de saeken d e r voorseyde ste d en g eb ra ch t w o o rd e n o p een en g o ed en voet en d e n R eligionsvrede ald ae r onverb rek ely ck o n d e rh o u d e n . Soo ist d a t o p h e d e n t 22 dag d e r m a e n d d e c em b re 1578 v o o r h u n g e c o m p a re e rt syn de g ed e p u te erd e d e r sta d C o rtry k van beyde de religien, dew elke by d e vo o rsey d e g ec o m m itte erd e

g e h o o rd

synde

en

h u n lie d e r

d iferen ten

o n d e rlin g e

wel

g ed e b attee rt, n a e r ra p o r t aen syne excellentie g ed aen te h eb b e n , te n lasten volgens h et advis v an syne excellentie m e t elk a n d e re n m in n e ly k gesloten als volgt. 1 In d en ee rsten syn de v o orseyde p a rty e n m e t e lk an d e re n o v ereen g ek o m en , d a t b in n e n de sta d v an C o rtry k sal toeg elaeten w o o rd e n d e exercitie van d e catholylycke ro o m sc h e religie soow el als v an de g erefo rm eerd e.

2 E n w aert d a t tu ssch en beyde de p arty e n sw arigheyd rees, w elke v an bey d e de kerken de voorseyde catholycke so u d e n v erleen d w o o rd e n , d e colegiale kerke 102

van O .L.V rauw e o f de p ro ch ia le k erk v a n S inte M aerten s, en d a t de catholycke seer in sisteerd en o m te h e b b e n de v o o rn o e m d e p ro ch iek erk e, en te r c o n tra rie de g erefo rm eerd e su stin ee rd e n , d a t sy alreede w aeren in h et g eb ru y ck v an alle de kerken van de v o o rn o e m d e stede, h u n lie d e n co m p ete erd e t’ac c o m o d e re n de voorseyde catholycke van eenige k erken t’h eb b e n , sy h u n lie d en to t advis van syne excellentie en , n a e rd ie n d a t h y deselve geadviseerd h ad d e , d a t d e catholycke volgen so u d e de colegiale, b eso n d erly k o m te v o ld o e n d e b eg eerte v an de h ee ren M ontigny, en d e h ee ft116, als ‘t blykt by de eerste van d e p o in te n by h u n lie d e n o v ergesonden, en d a t de g ere fo rm ee rd e volgen so u d e d e p ro ch iale kerke v an Sinte M aerten s, h eb b e n h u n lie d e n de voorseyde p arty e n diesvolgens g eco n firm eerd , w elverstaende d a t de exercitie van de ro o m sch e religie sal g eb eu ren by dage en d e m e t tam elyck geluyd, s o n d e r eenige p rocessien te h o u d e n b u y te n d e k erk en n o g te o o k op en b aerly ck m e t p o m p e ac h te r de stra e te n te d raeg en h u n sa cram e n te n en d a t v o o r n o g te r tyd, o m m e te eviteeren alle in c o n v en ie n tie n , die v oorseyde catholycke, zulkx d o en d e , so u d e n m o g e n overk o m en . 3

Syn v o o rts de voorseyde p a rty e n o v ereen g ek o m m en , d a t de b eslo te n e cloosters w eder sullen g ere stitu e erd w o o rd e n aen de religieusen, o m h ae rlied e r religie d a e rin n e te oeffenen m e t b eslo te n e d e u re n en so n d e r b y n ac h te te m o g e n luyden. E n sooverre ie m a n d v an de voorseyde religieusen b eg eird u y t syn clo o ste r te scheyden en sy[n] h a b y t te verlaeten o fte h e m te begeven to t a n d e re n staet, d ien sal gegeven w o o rd e n taem elycke en c o m p e te n te alim e n tatie te r d iscretie d e r m a g istra te n m e t kennisse v a n saeken, gereserveerd d e g rau w b ro e d ers, d ie m e n v erstaet uyt te m o e te n blyven o m m e de g em ee n ten te solveren. 4

A engaende de an d e re capellen, sta en d e b in n e n deselve stede, su llen die gesloten w o o rd e n , so n d e r d a e rin n e eenige exercitien v an d e ro o m sc h e o fte g ere fo rm ee rd e religie te m o g en d o en , tenw aere b y an d e re o rd o n n a n tie v an de m a g istraet. Item de o rd o n n a ie re in c o m m e n g efo n d eerd to t aelm o essen , d ie m e n n o e m d d e n disch, sullen g e d istrib u e e rd w o o rd e n aen d en a rm e n d e r v o o rsey d e stede, so n d e r respect van de religie. M aer ex tra o rd in a ire co lecten sullen g ed istrib u ee rd w o o rd e n elk aen d en a rm e n van syne religie.

6

Item d a t alle sieken v a n C o rtry c k sullen in d e g o d sh u ijsen o n d e rh o u d e n w o o rd e n so n d e r resp ect te n e m e n v an religie. gU 7

Item d a t m e n o p de cloosters en capytel van C o rtry k sal jaerlyckx v in d e n d e so m m e van 1200 p o n d e n to u rn o is, die aen die v an d e g ere fo rm ee rd e religie g efu rn iee rd sullen w o o rd e n o m te em p lo ie re n ad p io s usus. E n d e n ie t [lees m its] fu rn ie re n d e deselve so m m e, sullen d e geestelycke d e r v o o rn o e m d e sted e w ed ero m k o m m e n in de b e sittin g en d e in vrye en vredelycke possessie v an alle h u n lie d e n

U 5 Olsene? 11 6

117

De woorden ende he eft lijken overbodig. 103

7 ontbreekt.

go ed eren , soow el de roerelycke, alsn o g in w esen sy n d e ofte in s e q u e ste rh a n d , als de onroerelycke, b ehalvens degene die geap p lik eerd syn to t d e fo rtificatiën . 9 D e m a g istra e te n d e r stede v an C o rtry c k sullen g ekosen w o o rd e n van d e tw ee religien a lf en alf, in suiker voegen als hetselve b est d o en ely ck sal w esen, w ae r de c o m m issa risse n d a e rto e te o rd o n n e n e re n , alle h u n n e d ev o iren su llen d o en .

10 Item alle de in se te n e n derselve stede, soo van d ’een als v an d ’a n d e r religie, o m alles suffisantelyck en getrauw elyck te versekeren, is scherp ely ck v erb o d e n elk an d e re n , ofte te n a n d e re n ofte in eene m a n ie re o fte wyse, te b eletten , b e ro e re n ofte besch ad ig en de d ie n ste n , exercitien, ce re m o n ie n o fte a n d e re o effen in g en , n ie t m e e r van catholycke ro o m sch e , d a n v an d ’a n d e r g ere fo rm ee rd e religien in g ee n d er m a n ieren .

11 N og insgelykcx o m de diversiteyt van religie ie m a n d in lyve o fte go ed e te h in d e re n , in ju rie re n , sto o rn isse ofte eenige beletsels te d o e n in w o o rd e n o f w erken n o g te o o k te verco o p en , te v en ten , te ex p o n e re n , v o o r te h an g e n , zetten , d o e n ofte laeten v erc o o p en ofte singen eenige v ersc h im p in g e ofte in ju rie u se sc h ild erien , liedekens, ballad en , re fra in e n o f b o ek en , n o g o o k d rag e n eenige m e rk e n o f teek en en , d a e rd o o r sy e lk an d e re n so u d e n m o g e n irrite re n , tro tse n , in c ite re n ofte vew ekken to t geschil, tw ist, tw ee d rag t o f questie.

12 Item sal eenjegelyck h em v erd raeg en v an te c o m m e n te r p laetse d a e r m e n a n d e re religie exerceerd d a n desyne, te n sy d at hy zig ald ae r in stilh ey d en goede m anierly ck h ey d h o u d e , h em w ac h ten d e v an sch an d ael, m itsg aed ers h em reg u leren n a e r d e n sta et en o r d o n n a n tië n d e r k erk en o fte te m p e le n d a e r hy h em v in d e n sal. 13 Item d a t soow el de m in iste rs en d e c o n s isto ria n te n , als v an d e catholycke ro o m sc h e religie h u n lie d e n g e h o u d e n sullen w o o rd e n te d rae g en in alle m o d e stie , stilligheyd, g etrau w ig h ey d en d e o n d e rd a n ig h e y d in alle p raty c k en en zaeken so n d er, h u n lie d e n eenig sin ts te m o e y en in eenige an d e re ac tië n v an ju risd ic tië n o f saeken co n c e rte re n d e [sic] de a u th o rite y t v an h e t m a g istra e t d irectely k n o g indirectelijk. 14 V erbiedende de v o o rn o e m d e p re d ic a n te n , m in iste rs en c o n s isto ria n te n , m itsg ae d ers die v an de ro o m sch e catholycke religie in ‘t o p e n b a e r o fte in ‘t secreet te sp rek en , p red ik e n o f a n d e rsin ts te geb ru ijck en eenige w o o rd e n o f p ro p o o ste n te n d e re n d e to t o p ro er, tw ist, tw ee d rag t o f seditie. 15 M aer d a t elk h em draege in goede m o d e stie en m a n ierly k h ey d , n ie t seggende, sp rek e n d e ofte le eren d e d a n h e tg o n n e d a t d ie n d to t stich tin g e en d e in stru c tie van de g em ee n ten , een d rach tig h ey d , vred e en d e tra n q u ilite y d d e r sted e en d e lande, hetw elke sylieden e n d e id er in h et b y so n d e r so o belo v en en d e by eede affirm eren te sullen d o en . En die hetselve m isb ru y k e n , sal h u n h e d e n h et 104

p red ik e n v e rb o d e n w o o rd e n en v o o rts exem plairelyck gestraft en g eco riseerd t w o o rd en . 16 Item d a t n ie m a n d en sal v erm o g e n te w erken, n o g w inckel o p e n te d o e n de n aerv o lg en d e heilichdaegen: nieuw dag, tw eeden p aesch d ag , tw eed en sinxendag, eersten en tw eeden kersdag, O .L .V rauw e h a lf o u st, S int M ath ijs in sp o rk e l118, Sint Jansdag in d en zom er, S int P ieter en P aulusdag, S int Jacobsdag in ju lio , sin t Barth o lo m e u sd a g in o ugst, S int A n d riesd a g in n o v em b re, alsm ed e alle d e so n d aeg en b in n e n h e t jaer. En a e n g ae n d e h e t vleesch v erco o p en te n vleeschhuyse, d a e rin n e sal m en o n d e rh o u d e n de o u d e co u stu y m e n en d e policien d e r v o o rn o em d e stede. 17 Item die v an beyde de religien w o o rd e n g e h o u d e n d e o verheyd en d e h et m a g istrae t d e r stede alle beh o o rly ck e rev eren tie e n d e o b ed ien tie te d raeg en , deselve o o k dies ae n so g h t synde in alles by te staen , soow el in v an g en als straffen v an a ld e rh a n d e o p ro erig e en seditieuse p e rso o n e n en an d e re q u a e d d o e n d e rs en specialyck de o v ertred e rs van dese o rd o n n a n tie , als p e rtu b a te u rs van d e g em een e ru ste e n d e an d ersin ts. 18 Item n ie m a n d , van w at religie hy sy, en sal h e m v erv o o rd eren iet te e n ta m m e re n ofte p ratick ere n directelyck o f in d irectelyck jegens d e g em eene ru ste d e r stede, m a er te r c o n tra rie sal elk m e t ly f en b lo e d g e h o u d e n syn te h elp en h o u d e n in su lken staet, als by dese o rd o n n a n tie , s ta tu t en d e ed ict gesteld w o o rd , jegens al d eg o n n e , v reem d e ofte an d e re, die deselve stede su llen w illen in v ad eren , o p lo o p en , k ran k e n ofte eenigsints v erh in d e re n . 19 E n d e w ae rt h et geb eu rd e, d a t G o d b eh o e d e, d a t e r ie m a n d een e so o d an ig e ofte gelycke saeke w ilde a tte n te re n ofte b e g ry p e n to t n ad eel v an deselve stede, sal een jegelyck dies de w ete h eb b e n d e, g e h o u d e n zyn d ie van d e w eth d ae rv an d e kennisse te d o e n , o p p e n e v an geco rrig eerd te syn als m in e ed ig o f a n d e rs n ae r d ’exigentie v an d en stukke. E n te r c o n tra rie n , d ie d a n o f d e k en n is b eh o o rly c k d o en , alw aert soo d at hy cu lp ab el w aere v an d en stukke, sullen d a e ra f n ie t g estraft w o o rd e n . 20 O m alle h e tg o n n e vo o rsch rev en te r v erse k erth ed e e n d e volle ru ste te dirig eren , sullen g eo rd o n n e e rd w o o rd e n by h et m a g istra e t d e r v o o rn o e m d e sted e ses goede n o ta b le, eerlycke, gep ratificeerd e en v reed zam ig e p e rso o n e n , te w eten d ry e van d e eene en drye van de an d e re religie, die g ea u th o rise erd sullen w esen o m dese o rd o n n a n tie w el te d o e n achtervolgen, m itsg aed ers d e differen ten , q u estie n ofte k lagten over alle zyden te a e n h o o re n en deselve te m o d e re re n en d e ap p aiseren , ofte, in d ie n h e t n o o d w o rd , te sch ep e n en w ae rd te ra p o rte re n . Tot vast en o n brekelyk o n d e rh o u d v an alle w elke p o in te n , soo sullen b ailliu en sc h ep en en o o k die besw eiren. Sullen [lees: D it sullen ook] alle die

n s Sporkel: februari.

105

geestelycke p e rso o n e n , capytelen, colegien e n d e co n v en ten v an d e catholycke ro o m sch e religie, m itsg aed ers alle an d e re, die sc h ep e n en en n o ta b le to t m e erd er v ersekerdheyd en d e o b se rv a n tie v an d iere b e v in d e n sullen te b e h o o re n , alles to t o p rec h te ru ste, pais, tra n q u ilite y d en v red e d e r v oorseyde sted e van d e eene religie jegens d ’a n d e re e n d e su b seq u en tely ck to t een w aerach tig u y tro y en en w eiren van alle w ae n trau w ig h ey d , tw yffelen, d u g t, vreese en d iffed en tie, w esen d e de verderffenis en d e ru in e van alle steden. E nde te n ey n d e d a t alle deselve p o in te n wel e n d e v o lk o m m en tly ck so u d e n o n d e rh o u d e n w o o rd e n , soo h eeft syne excellentie dese jeg en w o o rd ig e acte o n d e rte e k e n d , soow el by de geseyde g e c o m m itee rd e van syne h o o g h ey d en d e S taeten G en eral, m itsg ad e rs o o k by de g ed e p u te erd e van d e d ry e led en van V la e n d e re n " 9, h ie ro v e r gew eest h e b b e n d e , als b y de g ed e p u te e rd e v an C o rtry k vanw egen v an beyde de religien. A ldus ged aen en d e g esloten des 23 d e r v o o rn o e m d e m a e n d d e c em b re 1578. W aeren o n d e rte e k e n t G u illielm u s de N assauw , B e rn a rd de M ero d e, L. N ieu w la n d t, A. C a rp e n tie r, F. H in k a e rt, E ugene Ligaert, J van D am m e, L ouis v an de A o m in in c k [?], Joos van d e n B erghe, A. C a b o tte re , R. Plancke. G ep u b liceerd te n b re te c k e 120 d e r stede v an C o rtry c k d en letsten d e c e m b re 1578, p rese n t jo n c h e e r F rançois de la C a th u lle, sire de Ryckhove, lie u te n a n t co lo n el, en d en h eere v an M ontigny, W alle, lie u te n a n t colon el, en d en lie u te n a n t h o o g b ailliu , b o rg em e estere en schep en en . 1579

A lsoo by d e n d erd e n artyckel van d en R eligionsvrede vastgesteld was, d at de g ro u w b ro ed e rs u y t h u n clo o ste r m o e ste n blyven, h eb b e n d e sch ep e n en en a c h th ie n m a n n e n h u n v an d it clo o ste r en desselfs g ro n d m e ester g em aek t, o p v oorw endsel van de besch ad ig d e d o o r de nieu w e v ersterk in g en te v ergelden, h e tg o n n e sy n o c h ta n s n ie t en h eb b e n gedaen. Sy v erso c h ten o c tro y aen d en arsch h e rto g o m h e t selfste clo o ster m e t synen g ro n d te v erk o o p en , h e tg o n n e sy m e t geene b ehoorelycke w yse h e b b e n b e k o m m e n , m a e r alleenelyck v erm a n in g e o m m e t de besch ad ig d e een o v ere en k o m st te m aek en . D it n ie tjeg en staen d e, h u n gew ae n d verm o g en te b u y te n g ae n d e, h e b b e n sy d it clo o ster en g ro n d aen d e m e e st­ b ie d e n d e verkogt. G elyckerw ys by d e n 8 artyckel van de voorsey d e v red e d e geestelycke b elast w aeren m et alle jaere aen de so o g e n ae m d e g ere fo rm ee rd e tw a lfh o n d e rd g u ld en s te geven to t o n d e rh o u d van h u n n e nieu w e m in iste rs (h etg en e sy n o e m d e n a d pios usus) en h ie ld en sy n ie t o p dese m e t alle stren g ig h ey d d a e rto e te q u ellen en te b ed w in g en , m e t h u n te beleggen m e t g ro o t getal van so ld aeten als a n d e rsin ts. O m d a e rto e te gem akkelycker te graeken, v erso c h ten dese v an d en so o g en o e m d e n k erk rae d aen d en p rin s van O ra ig n e n b e so n d e re co m m issarissen , te w eten Jan v an P o ttelsberghe en d e n p e n sio n a ris P arm en tier. A lhoew el d en R eligionsvrede, soo d o o r d e n p rin s v an O ra ig n e n , als d o o r de sch ep en en en a n d e re b e d ie n d e van synen a e n h a n g plechtiglyck w as besw o ren , h eeft d en gem elden p rin s zig gelaeten, also f hy d en geseyden R eligionsvrede 106

w ilde in b ren g e n en d o e n o n d e rh o u d e n d o o r de geheele casselerye, ingevolge d e com issie by h em aen vier p e rso o n e n gegeven. D o g hy en syne aen h an g e rs, ziende d a t d en v o o rn o e m d e n vrede n ie t g en oegzaem en d ie n d e o m h u n h o o g w it te bereyken, te w eten d e n b a ro n van M o n tig n y b esig h te h o u d e n en h em d e stad M e en e n en an d e re plaetsen te d o e n verlaeten, h e b b e n die v an C o rtry ck , volgende h et exem pel d e r G h en te n ae rs, c o rts d a e rn a e r d en m eerg esey d en R eligionsvrede g esch o n d en , o v erh o o p in de catholycke kerken lo o p e n d e, o p ee n n ie u w s de b eeld en verbryseld en de juw eelen en o rn a m e n te n , die d ae r u yt cragt van d en R eligionsvrede w aeren w ed er g eb rach t, g ep lu n d erd , so o d a t van d a e r v o o rts de g oddelycken d ie n st is te en e m ae l o p g esch o rst to t de vero v erin g v an d e stad , so n d e r d a t m e n over dese o v e rtre d in g eenige teek en en van straffe heeft bew esen, soo aen dese b o o saerd ig e so ld aeten , als [aen de] g em een te, d ie dese o n g eo o rlo o fd e in b re u k h a d d e n uytgew erkt. O m n o g m eer h u n te versekeren v an h u n n e h eersch ap ie en h u n te v ersekeren v an h u n n e god d elo o se religie, de sch ep e n en v an C o rtry c k en 18 m a n n e n m e t die v an d en so o g e n ae m d en k erk rae d , dew elke elk an d e re n n o g m istra u w d e n , h ie l­ d e n verscheyden h u n n e v erg ad erin g en volgens h u n n e g esintheyd, b eraed slaeg en h o u d e n d e to t h e t u y tro y en d e r geestelycke en v an h e t catholyck g elo o f en o m de t’sa m en sw eirin g v an de p rin s van O ra ig n e n tegen h et gesag v an d e n k o n in g te v o ltrekken. Sy g eb o d en en d e d e n de geestelycke een en v re e m d e n en o n red ely ck en eed [te] d o en , c o n tra rie aen de w eerdigheyd, v o o rre g t en kerkelycke v ry h eid , s o n d e r h u n selfs ee n en dag h to e te sta en o m h u n te b era ed en . In deselve m a en d , soo die van G h e n d d o o r Lieven D iericx en an d e re g ed e p u te erd e h a d d e n v o o rgestelt verscheyde arty ck elen , naed eelig aen d e v er­ h an d e lin g van d en vrede, die to t K eulen121 tu ssch en d en k o n in g v an S paignen en syne o p ro erig e o n d e rsa e te n w ie [r]d b e tra g t, o n d e r an d e re arty k elen van h u n n e n w ettigen k o n in g te v erlo o c h en e n , soo hy b in n e n d e ses w eken n ie t to e en sto n d de p o in c te n , b y h u n voorgesteld, h e b b e n d ie v an C o rtry c k h u n d ae rb y gevoegd. Ten dezen ja r e lag in garnisoen te C ortryk jo n ch e er C harles Luucx, heere van Swevezeele, capiteyn van een com pagn ie Staets voetvolk, sterk 100 hoofden. H ier te Cortryk lag in garnisoen S ebastiaen d e la Forest, capiteyn van een com pagn ie voetvolk in dienst der Staeten (G.V. 205/33, p. 6765). H et m a g istrae t v an C o rtry k , aen de S taeten G en erael g ed e u ren d e d e eerste tro u b e le n geleend h eb b e n d e tw eeduysent guldens, p rese n tee rd e n in d it ja e r 1579 req u este o m deselve opgeleyd te w o o rd e n . In m a erte h eb b e n de W aelen R ousselaere v e rb ra n d , M eulebeke o p g ro o te b ra n d sc h a ttin g e n gesteld en in de casselerye v an C o rtry k alles g ep lu n d e rd w at w egdragelyck was.

119 De drie leden of standen, nl. de geestelijkheid, de adel en

121

Vredehandel van Keulen: mislukte poging van de Duitse

de burgerij, vertegenwoordigd door de bestuurders van de

keizer Rudolf in mei 1579 om de vrede in de Nederlanden

steden en kasselrijen.

te herstellen.

120 B retecke: uithangbord.

107

D en se sth ie n d en m e y syn sy to t T h ielt g ek o m m en , alw aer sy h e t G en d sch e g arn iso e n d ro n c k e v in d e n d e , d it b y n a te en e m ae l o m hals b ra c h te n , d e stad p lu n d e rd e n en v e rb ra n d e d e n . V oor w elken ty d to t T h ie lt o n tr e n t d e se sh o n d e rd huysen w ierd e n gevonden. In d en n ag t tu ssch en d en 15 en 18 ju n y d e gev an g en e b iss c h o p p e n en a n d e re h ee ren die to t G h e n d gevangen w aren, u y t h u n n e gevangenis gevlugt synde, syn w ed e ro m g en o m en , behalv en s de h ee ren v an R asseghem , E rp e e n d e d en g ra e f van Sw eveghem [en] v an A llennis, dew elke, gelukk ig er synde, d o o r d e M a lco n ten te n van R ouselaere n a e r M een en syn geleyd gew orden. G ed e u re n d e de m a e n d ju n y is h e t m a g istra e t v an C o rtry k d o o r co m m issarissen v an d e n a rsc h h e rto g M a th ia s en van de S taeten G en erael v ern ieu w d , m a ek e n d e ee n en w eth, gelyck aen desen van h e t gepasseerd e jaer, ten m e e rd e re n deele u yt de 18 m a n n e n o f van d e v o o rg ae n d e w eth , v o o rstellen d e ee n en eed te en e m ae l b u y te n sp o o rig . G elyckerw ys d en n a e m v an 18 m a n n e n seer haetelyck w as g ew o o rd en en d a t m e n zig g enoegsaem d a e rv a n b e d ie n d h a d o m h et m a g istra e t teg en te streven, heeft m e n desen n a e m v e ra n d e rd , m a e r n ie t d e daed . En v an deg en e in de w eth n ie t gebleven w aeren, h eeft m e n verscheyde v erg ad erin g en gem aekt, zig n a e m e n d e k ry g sraed , m eesters d e r v ersterk in g en , fo u rie rs en p o o rtie rs, die gelycke b e d ie n in g h a d d e n als de 18 m a n n e n v an h e t gepasseerde jaer. D e k lo k k en die to t n og to e gelaeten w aeren in so m m ig e cap ellen , w ierd en w eg g en o em en en d e beeld en in deselve gebro k en , over alle hetw elke geene straffe en w ierd g edaen. Sy d ro u g e n zig in sta d sv erg a d erin g en als n o ta b le en o n d e r an d e re q u ae d e d ie n ste n v erw ierp en sy m e t de nieuw e sch ep e n en de vred e van C eulen. D it en de tw ee volgende ja eren w ierden om reden van den oorlog geen coninggaeyen geschoten (G.V. 205/33, p. 6895). July 20. Ten zelve d ag h e h a d d e ‘t garnisoen van Curterycke verbrant ‘t g oet te B elleghem boven Curteryck, ‘t w elc m ijn heer Frans Van Im bieze b eh u d e an zyn huysvrauwe, zyn de een sterc casteel m et de neerhove, al datter in was. ‘t H a d d e wel ghecost dry duysent pon d en grooten en d a er cleefde an n e X LIII bunderen, erven g h eld en d e on trent vyftich pon d en grooten ‘s ja e r s (G.V. 205/33, p. 6903-6904). T w alf n o ta b le, go ed e catholycke b o rg ers v an C o rtry k , m o e d e sy n d e v a n h et schro o m ely ck en onverdraegelyck jo k d e r geusen, h e b b e n een en b r ie f geschreven n a e r d en v o o rn o e m d e n g ra e f v an Sw eveghem , o p p e rh o o fd d e r M a lc o n te n te n to t M een en , h e m te k e n n e n gevende d a t hy m e t eene g ro o te m ag t zig n a e r C o rtry k so u d e begeven, d a t sy h e m de p o o rte n so u d e n g e o p e n t h eb b e n . D o g d e n b o d e die d esen b rie f m o e st b e h a n d ig e n , w as ee n en v errad er. H y h eeft h e m g ed raeg en n a e r d en colonel d e r S ch o tte n , Balfour, w esend e in Staetschen d ie n st, die b u y te n de R ijsselpoort o p d en P o ttelb erg g ec am p ee rd w as. D esen , d en b r ie f gelesen h e b ­ b e n d e , heeft d en selven seer b e h e n d ig w e d e ro m to e g ed a en en h e m n a e r M eenen g eso n d en , o n d e rtu ss c h e n d en g o u v e rn e u r v an C o rtry k v erw ittig en d e, denw elken dese b o rg ers te n deele gevangen heeft, h etg o n e d e a n d e re d o o r d e vlu g t h eb b e n o n tk o m e n . H y h eeft zig o o k o p syne h o e d e g e h o u d e n . D en g ra e f v an Sw eveghem en d e n h eere v an E rps in d en n a c h t van d e n 22 sep tem b re, m e y n en d e ingevolge de belo fte C o rtry c k in te n e m e n , is m e t h et 108

m eeste deel v an syn volk n ae r h ie r g ek o m m en . M a er te n vier u re n v an d en m o rg en , h o o re n d e d en a larm to t M e en e n k lo p p e n en sien d e d a t sy n en e aenslag o p C o rtry k m islu ck t w as, is n a e r M e en e n w ederg ek eerd . D og is ald aer te laet g ek o m m en , w erm its d en colonel B alfour de stad alreed e h ad in g e n o m en , g eh o lp en synde d o o r P ieter V ercruysse, b ra u w e r van M een en , o m zig te w reken o ver d e n overlast, ae n h e m b y de M a lc o n te n te n aen g ed aen . G e d e u re n d e dese d e d e n de g em elde sc h ep e n en v an C o rtry k m e t tw ee c a p ita in e n d er tro u p e n , tw ee an d e re d e r b o rg ery e, m e t d e g ed e p u te erd e van d en krygsraed en [van de] fo rtificatiën g ro o te n overlast aen M athys van Roeulx, d en w elken seer o n m e n sch ely ck w ierd gepynigt, h u n o o k seer p a rtid ig d rae g en d e teg en W o u ter W aye m e t de an d e re gevangene o m h e t schryven van d en b r ie f aen d e n g ra e f van A llennis en E rps, b e lo o n e n d e desen d ie h et u y tg eb rag t h ad m et ly fre n te n te n laste v an de stad. D e n d erd e n o c to b re v erg ad erd en de gem elde sc h ep e n en m e t d e ra e d e n van fo rtificatiën , k ry g sraed en , fo u riers, p o o rtie rs en v erscheyde c a p ita in e n , d ie d o o r d e sch ep en en toegelaeten w aeren ste m m e te h eb b e n o n d e r de n o ta b le en an d e re d ie regt h a d d e n ald aer g ero ep en te w o o rd e n volgens de C oncessien C aro lin e, ald ae r v erh a n d ele n d e en b eraed slaeg en d e o p h e t a e n n e m e n o f v erw o rp e n van d e n v red e van C eulen. Sy la ste rd e n h e t m a g istrae t v an b e d ro g en arglistigheyd, so o d a t d en vrede d o o r de m e e rd erh ey d d e r ste m m e n v ew o rp en w ierd , gelyck blyckt m e t d en reso lu tieb o e k alsd an o n d e rh o u d e n . N ae r h e t in n e m e n v an M e en e n d o o r de rebellen is d e n p a sto r van B isseghem gevangen to t C o rtry c k g ebragt v o o r h e t m a g istrae t, dew elke m e t d e m in iste rs, d ie van d en k erk rae d , c a p ita in e n en an d e re, ae n g e n o m e n tegen alle reg h t, in schep en cam er, desen m a n grootelycx h e b b e n m oyelyck gew eest e n d e gelasterd, h e m b esch u ld ig en d e v an v e rra e d en m e d ep lich tig en v an d en graeve v an A llennis, h u n n e n gesw ooren vian d . Sy dreygden desen g o ed en geestelycken te pynigen. O m m e e r en m e e r h e t gesag v an h u n n e n o p p e rv o rst, d en co n in g v an S p aignen, te v e rm in d e re n , v erso g ten sy to t A n tw erp en , w aer d en p rin s van O ra ig n e n w as, de in stelling van eene nieuw e c a m e r v an rek e n in g v o o r de p ro v in tie v an V laen d eren , d enw elken to t C o rtry c k so u d e g e h o u d e n w o o rd e n in d e plaets v a n dese, d ie to t Ryssel g e h o u d e n w as. E n o m w eg te n e m e n van d e vassalen des co n in g s h u n n e p rivilegien en v erm o g e n , v ersogten sy d a t o n d e rtu s s c h e n de b u y te n m a rk te n so u d e n w o o rd e n o p g esch o rst, b eso n d erly ck dese v an Iseghem , gelyk sy in de b e ro e rte n van h e t ja e r 1539 en 1540 o o k h a d d e n gedaen. N iet genoeg sy n d e d a t sy veele treffelycke cath o ly ck e lied en , so o geestelycke als w eerelycke, d o o r d e slechte b e h a n d e lin g e n teg en h u n n e n p e rso o n en g o e d e ­ re n vryw illig de sta d h a d d e n d o e n v erla ete n , h eeft h e t m a g istra e t en d e ac h te rra e d e n b eslo te n m e t g em een e ste m m e n en in h e t w erk geleyd d e d agelyksche u y tja eg in g v an v erscheyde go ed e catholycke, die zig n o g b e tra u w d h e b b e n d e , a ld ae r w aeren gebleven, ae n w elke een sc h rift g eso n d e n w ierd o p d e n n a e m v an h e t m a g istra e t, g etee k en t P o ttelsb erg e, w ae rv a n so m m ig e v an o n se ca th o ly k e so o h a e st sy b u y te n de p o o r te n w aeren te rs to n d w ierd e n b e sp ro n g e n , o n m e n ­ schelyck b e h a n d e ld en b e ro o ft v an h u n geld en k le ed e re n , selfs in p ery ck el van h u n leven. 109

Sy en w ilden in geheele de sta d m a e r ee n en p a s to r g ed o o g en , te w eten d en ee rw eerd en h ee r Jo annes C o e n s122. D en a n d e re n p asto r, h eer Jo an n es D av id , w ierd o m synen g o ed en iver u y t de sta d gejaegd. Alle d e c a n o n in g e n e n d e ca p ellan en van beyde de k erken m o e ste n h u n versteken. D ae r w as n o g een a n d e re u y tjaeg in g o p h a n d e n , die alreed e w as vastgesteld, w aerv an d e n g o ed en G o d d e u y tw erk in g d o o r de o v e rw in n in g van de sta d heeft belet. Vrouw M arie Hespeel, p rieu se van 'thospitael van Sint N icolaes, b eh ou d e hetzelve m et veel m oeyte, gedu eren d 23 m aen den ten tyde d er geuzen in ‘t w eerelyk g ekleed zynde (G.V. 205/33, p. 6919). D en h e rto g v an A lba h a d d e te n jaere 1568 (soo h ie rv o o ren is geseyd) verscheyde h u y sen van gevlugte k etters d o e n v erk o o p e n ten p ro fy te van d en k o n in g , m a er dese, v ern e m en d e d a t h u n n e b e n d e alsn u de o v e rh a n d h ad d e , syn w ed e ro m ge­ keerd, b egeirende de nieuw e b esitters d a e ru y t te d ry v en , h e tg o n n e g ro o te n tw ist en tro u b e ls in de sta d veroo rsaek te. Sy b ew eerd en d a t sy dese w ettelyck h a d d e n verkregen. D o g h e t m a g istrae t, m e er g en e g en t sy n d e v o o r d e o u d e als v o o r de n ieu w e b esitters o m n ie t te m ish aeg en aen d e n p rin s v an O ra ig n e n , en d u rfd e n geen beslissende o o rd ee l u y tsp rek en , w a e ro m sy te n jaere 1581, gelyck n o g h o m a n d e re abuysen, d o o r d e n p ro c u re u rg e n e ra e l van V laen d eren syn b esch u ld ig t gew oorden. 1580

D ae r w aeren to t D eynse in b esettin g tw eë en tw in tig h v ae n d elen F ran sch e h u g e n o tte n , die in h e t o m lig g en d e g ro o te schaed e v ero o rsaek ten . D en 18 en 20 fe b ru a ry van d it ja e r 1580 w ierd T h ie lt en P eteg h em te n deele d o o r h u n v e rb ra n d . Sy m ish an d e ld en de b o e re n o nm enschelyck. O n tre n t d esen tyd w ierd Jean F ran ço is le P etit m e t v ier co m p a g n ie n g eusen n a e r C o rtry k g eso n d en o m de b e se ttin g te v ersterk en . D o g h d e b o rg ery e en w ilde h u n n ie t o n tfan g e n . D en h o o g b ailliu P ottelsb erg h e, v reesen d e n o c h ta n s de ro n d sw e[r] ven d e M a lco n ten te n en de catholycke b o rg ers die in d e stad w aeren , so u d e o o k geern e de b o rg ers, die d e n 22 se p te m b re lestled en d e sta d aen d e M al­ c o n te n te n h a d e n w illen overleveren, g estraft h eb b e n , so n d b ed ek tely ck v o o r b o d e Jo annes D u g a rd in n a e r d en co lo n el B alfour, d ie sig o n tre n t M een en b e v o n d o m h u lp tro u p e n te b e k o m m e n , dew elke bed ek tely k al eene bleekerye n ev en s h et casteel in de stad m o e te n k o m m e n . M aer d en b o d e w ierd d o o r d e v rie n d e n van de gevangene b o rg ers en d o o r R ogier C asteleyn v an M o e ssch ro en o m g ek o g t en de b rieven w ierd e n aen d en g ra e f Van A llennis b eh a n d ig t. D esen graef, d ie zig to t Vyve b ev o n d , dese gelegentheyd w illen d e w a e rn e m e n o m zig te w re k en van h e t verlies v an M een en , so n d Jacques C o rb e tie rs, ee n en van syne so ld a eten , in b o ere k lee d eren n a e r C o rtry k o m de g elegenthey d te b esp ied en en q u a m o p d en tyd v o o r B alfour gesteld in d en n a c h t tu ssch en d en 27 en 28 feb ru arij m e t syn krygsvolk v o o rgegaen v an eenige S ch o tte n in s’k o n in g s d ien st, dew elke d o o r den g o u v e rn e u r al de gestelde p laets w ierd e n in g elaeten in d e m e in in g d a t h e t syne v erso ch te h u lp tro e p e n w aeren. M y n h e er P aul d e C a ro n d e le t, rid d er, h eere van M au ld e, b ev o n d zig by d ie n aenslag m e t zyn c o m p a g n ie ligte ru y ters. N og hy 110

D e v e ro v e rin g van K o rtrijk d o o r de M a lc o n te n te n o p 2 7 fe b ru a ri 1580 (Baudartius)

[P ottelsberghe] en w ierd n ie t eer gew aer d a t hy v ia n d e n h a d in g elaeten , d a n als hy h u n n ie t m e er co n d e verstaen . A lhoew el sy soo gem ackelyck in stad g ek o m m en w aeren, h eb b e n sy n o c h ta n s de geusen o f S taetsche tro e p e n op d e M a rk t in goede slagorde gevo n d en , dew elke h u n d a p p e r v erw eerd en . G e d e u re n d e h e t gevecht b ra n d d e h e t huys de H eek e123. M en liet h e t overig ‘s k o n in g s k ry g sv o lk 124, geleyd d o o r M o n tig n y en R y sseb o u rg h 125, in de sta d al d e R ysselpoort, w a e rd o o r d e v ia n d e n , soo b o rg ers als so ld aeten , te en e m ae l w ie rd e n verslaegen m e t verlies v an 400 m a n n e n .

122

Jan Coens (Halle ca. 1535 - Kortrijk 1604), pastoor van de

123

Sint-Maartenskerk, benoemd in 1584, toen de noordelijke en zuidelijke porties weer verenigd werden. Na zijn dood

het het huis, De Z w a n e , dat brandde. 124

werden de twee porties opnieuw gescheiden, om pas vanaf 1686 opnieuw één parochie te vormen. Deze keer hield de

Volgens M. Aitsinger, De Leone Belgico, Keulen, 1596, was De Walen riepen Ville gagnée, vive le roy ca th oliq ue: G.V., 205/33, p. 7020.

125

De markies de Richebourg (? - 1594), was een Waalse

vereniging stand. Coens is vooral bekend als auteur van

edelman, die aan de zijde van de Spanjaarden vocht. Zo

B ie n k o rff -

een weerlegging - C onfutatie o ft nederlegginghe vanden van Marnix van Aldegondes anti-Roomse

versloeg hij o. m. op 10 mei 1580 een legerafdeling van de opstandelingen - de Staatsen - in Ingelmunster: B iographie

B ye ncorf der Heilichen Roomschen kercken: Biographie

n a tio n a le , 14, 1879, kol. 331-336.

n ationa le , 4, 1873, kol. 265-266.

111

D en heer Van A lennes w ierd in ‘t in com m en sw aerlyk gequetst d o o r 't vallen van een stuk m u er d a t zyn been p letterd e (G.V. 205/33, p. 7014). D oor de gevaerlyke w on de van d ’h eer van A lennes w ierd d e h eer van Bours het bevel over onse stad opgedragen en de zyn regim ent, van Ryssel kom en d e, is a lh ier in bezetting gebleven (G.V. 205/33, p. 7016). D en balliu P ottelsberge w ierd g evangen en d e sta d o v erm e esterd t, dew elke wel tw ee d ag h e n la n k w ierd g e p lu n d erd . D e stad , in g e n o m e n synde, w ierd o n d e r a n d e re k ettersg e sin d e g ev an g en S im o n van T o rre 126, een o u d m a n , o u d e rlin g v an d e kerk. In d e fu rie k reeg hy ee n e n slag van een k o rte n sabel in h e t h o o fd . M een e n d e n a a r huys te gaen, w ierd hy g evangen en b e k e n d w o o rd e n d e , k reeg hy m en ig v u ld ig e slaegen, o m d a t hy, seer o u d zynde, d e nieuw e religie so o v ierig h a d v o o rg esta en . Sy h e b b e n sy n en g ry sd en b a e rd g an sch u y tg e tro k k en , h em m e t p rie m e n sw aerlyck g eq u e tst en alsoo in v an g en is g ew o rp en , alw aer h y h u lp e lo o s seer ellendiglyck is gestorven. H y w ierd in eene bleekerye in de Broei b eg rav en m e t syn h o o ft b u y te n de aerde. D e m aere van d ’o v errassin g v an C o rtry ck , d e n selven d ag h to t G h e n d g eb ra ch t synde, b ae rd e ald aer g ro o te b e ro e rte , w a e rd o o r d e catholycke p riesters seer veel te lyden h ad d e n . M en v erd ach te h u n t ’se d erd d ien n o g veel m e e r v an v erraed . De gevangene b o rg ers, die d e n g o u v e rn e u r P o ttelsb erg h e u y t vreese v an o p ro e r n ie t h a d d e d u rv e n te r d o o d b re n g e n , w aeren n u reeds tw ee d aeg en so n d e r eten. Soo g ro o t w as de b e ro e rte in de sta d d a t n ie m a n d o p h u n en p ey sd en . D ese b e d ru k te zielen m e in d e n d a t d en g o u v e rn e u r vastgesteld h a d d e h u n v an h o n g e r te laeten sterven, o m d a t hy h u n in h e t o p e n b a e r n iet d u rfd e te r d o o d b ren g en . M aer d en n ie u w aengesteld en g o u v ern e u r, d e n h ee r v an B ours, h eeft h u n verlo st en m e t g ro o te eere u y t de gevangenis geleyd. E en en van dese g evangene, m e t n ae m e R aphaël D elto m b e, heeft, to t eeuw ige g ed en k en isse v an so o o n v erw ach te en o n v o o rsien e verlossing o m d en g o ed en G o d te b ed a n k en , g efo n d e erd in S inte M a erten k e rk een jaerlycx lo f m e t processie, w elkers stich tin g gesteld w as o p h et G ro en H uys o p d en h o e k van de D o o rn ik stra e te en d a e rn a e r o p h e t huys, g e n a em d D en T h u ijn . W elk lo f en processie jaerlycx ged aen is gew eest o p d en 27 feb ru a ry to t e n d e m e t h e t ja e r 1707, als w a n n e e r h e t o n d e rb le v e n is o m de m e n ig te g ere fo rm ee rd e tr o u p e n die h ie r in de sta d w aeren. H et re g im e n t v an d e n heere van B ours b le ef h ie r in b ez ettin g , s o o d a t C o rtry k v an h e t lastig jo k v an h e t b o o s gespuys d e r geusen is v erlo st gew eest. Op den lesten in sporkele zo was van d e M alcontenten H arelbequ e in ghenom en (G.V. 205/33, p. 7025). M aerte 3. D e M alcontenten beschoten toen ‘t casteel van Inghelm unster. In d ie w eke nam en zy dit casteel vechten derhan t inne, d a er ontrent veertigh van onse soldaten op w aren (G.V. 205/33, p. 7031 ). ‘t Eerste k in t d a t in S int M a erten s in ‘t o p e n b a e r als cath o ly k g e d o o p t w ierd, w as M aeyken C ru en a ere, g eb o re n in ja n u a ry 1580 en is d a e rn a religieuse g eprofest in ‘t Sion 13 se p te m b re 1598 en ov erled en 27 a p ril 1649. D en sesden m a e rte h e b b e n de F ran sch e h u g n o tte n D eynse verw oest.

112

M en h eeft d o o r geheel h e t N ed e rla n d o p d e n sesd en a p ril tu ssch en d r y en v ier u re n n a e r d en m id d a g eene a e rd b e v in g 127 gevoeld, m a e r so o g rau w zaem n ie t als in Italien en an d e re h o o g e en h ee te la n d e n p lagt te g eb eu ren . D o g v ero o rsaek te g ro o te schaede, soo d o o r h e t n e d e rsto rte n d e r geb au w en , als d o o r o n tsc h e e d in g v an m u e re n en tim m e rw e rk . M e n gevoelde de selve v an C eu len to t P arys to e , soo van R eyd128 getuygd. D en eerw eerd en p a te r B enault, g u ard ia en d e r m in d e rb ro e d e rs, b e g o n d e aen sto n d s h e t clo o ster te erstellen en de p aters m in d e rb ro e d e rs d ed e n sooveel d o o r h u n n e iverige p red ic atien , d a t sy veele verleyde b o rg ers to t d e sc h o o t d e r h eilich e k erke w e d e rb rac h ten . H et reg im en t v an B ours, geene b etae lin g e b e k o m m e n d e , b eg o n te m u tin e re n en d e d e n de b o rg ers de ac h terstellin g v an h u n n e gagie b etaelen . G e d e u re n d e de b e e ld sto rm e rije w as h e t b ee ld van Sinte A n n e in d e rio le aen h e t S usterhuys gevlugt. D e eerw eerde h ee ren p re d ik h e e re n G u illielm u s de S m et en D o m in ic u s v an H o u tte h e b b e n hetselve gegeven ae n d e g eb eu rs v an de W y n g a erd straete, dew elke d it b eeld g eplaetst h eb b e n o p d e n h o e k v an h e t Sionstrae tje n . t ’ S edert w elken ty d is h e t huys, w aer d it b eeld gestel is Sinte A n n a 129 g e n a em d gew oorden. A pril 16 w ierd gehou den d ’eerste vergaderinge van h et capittel van O.L.Vrouwe mits h et m agistraet vraegde om den im post op het bier d er geestelyke te verm eerderen tot 15 stuyvers om te helpen in d ’onkosten d ie d e stad overvielen (G.V. 205/33, p. 7083). D en 23 ap ril h e b b e n de S taetsche tr o u p e n D eynse verlaeten , trek k e n d e n ae r A u d en aerd e. E n d e k erk en n o g overige h u y sen w ierd e n d e n sesden m e y v e rb ra n d . V oor dese tro u b e le n te ld e m e n in die ongeluckige sta d d ry e h o n d e rd hu y sen . D it w as d e yseren eeuw , w ae rin d a t D eynse eens en a n d e rm a e l w ierd afg eb ran d , so o d a n ig d a t er geeneen huys in syn geheel en bleef. D e b o rg ers v lu g ten u y t h u n v ad e rlan d , alles ae n de b u y te n sp o rig h e d e n d e r kry g sk n ech ten ov erlaeten d e. D en 24 ap ril is d en edelen h e e r A n th o n e d ’A llennis, g o u v e rn e u r d eser sta d en v an h e t casteel, v an eene w o n d e, die hy in h e t in c o m m e n deser sta d b e c o m m e n h a d aen syn b een , alh ier overleden. H y w as co lo n el v an th ie n v ae n d elen in d en d ie n st v an d e n k o n in g v an S paignen en w ierd in O. L. V rau w k erk seer p lechtiglyck b egraeven. A pril 24. Is alh ier aen ‘t gevolg van zyn w on de overleden onzen gouverneur, d ’heer Antonius d ’Alennes, en d e plegtig begraeven ‘t O .L.V rouw ekerke in Sinte

126

Jacques Goethals haalde het verhaal over Simon van Torre

werk is Historie der Nederlantscber oorlogen. Het behan­

uit "Historien der vromer martelaren", Amsterdam, 16 71,

delt de periode 1566-1583 kort en die van 1583-1601 uitvoerig: Grote W inkler Prins. Encyclopedie in tw in tig

f. 459 v.

d elen , 16, Amsterdam, 1975, p. 310.

127 Het gaat hier om een aardbeving met epicentrum in het

128

Nauw van Calais met een straal van 500 km. De beving wordt

129 In 1824 werd een nieuwe gevelkapel geplaatst. Na W.O. I

geschat op 6,2 op de schaal van Richter. Zij veroorzaakte

werd het Sint-Annabeeld vervangen door een H. Hartbeeld.

een tsunami met een 4 m hoge golf die Calais en Boulogne

Ca. 1970 werd het huis Sint-Anna, vroeger ook nog

overspoelde (mondelinge mededeling P. Mattelaer). Everard van Regd (Deventer 1550 - Leeuwarden 1602),

genoemd Den Braem berch, gesloopt om de Sionstraat te verbreden: E. Van Hoonacker, 10 0 0 Kortrijkse stra te n ,

historicus, burgemeester van Arnhem. Zijn belangrijkste

Kortrijk, 1986, p. 537.

113

‘ lu flit*

C n ^ r i'm u n A fr u m < n n « i t ê O .

"Uinâmin-i

K L'tf rl p a n » F. A t o d n i

O p 10 m ei 1580 w erd h et S taa tse le g e r van la N o u e , dat h et kasteel van In g e lm u n ste r (A ) b ele g e rd e , v erslagen d o o r d e M a lc o n te n te n . R echts: In g e lm u n ste r en d e b ru g o v e r d e M an d el. O n d e ra a n w ord t gen era al la N o u e g e v a n k e lijk w e g g e v o e rd o p w eg n aar het k am p van A le x a n d e r F arn ese in B ergen .

H et kasteel van In g e lm u n ste r w erd in m ei 1580 v r u c h te lo o s b eleg e rd d o o r d e S taatse tro e p e n van la N o u e (S anderus, Flandria lllu s tr a ta j

114

F ran ço is d e la N o u e w a s een zeer b ek w a a m a a n vo erd er v an de S taatse tro e p e n (van M eteren , f. 180 v.)

C atherin ecapelle o n d er een blau w e zerke, w aerop is g ek ap t zyn beeltenis in t’ harnas m et 16 quartierw apen s (G.V. 205/33, p. 7091 ). D en m a rq u is de R ou b aix overvalt en verslaet d e F ran sch e h u g u e n o tte n g elogeert te Pecq, m e t w elke d en h e e r v an la N o u e 130 Ryssel do g te te o v errassen . V yf d agen d a e rn a e r z o n d d e n m a rk g ra e f d en h e e r v an M a u ld e m e t zyn co m p ag n ie ligte ru y ters o p In g e lm u n ste r o m de ste rk te en geleg en th ey d v an d e n v y an d te erk e n n en . D e M a lco n ten te n , zig o p h e t casteel v an E n g e lm u n ste r v ersterk t h eb b e n d e, is d en général de la N o u e hetselve gaen belegeren. M aer d en ach sten mey, een en aenslag o p Ryssel in d en sin krygende, heeft h e t last van E n g elm u ste r te b esch ie ten gelaeten aen d e n h ee r v an M a rq u e tte en h e t bevel o ver h e t v o etv o lk ae n F rederyk V an d e rb o rg t. D e n m a rk g rav e v an R o ubaix, d it g ew aerw o o rd en d e, h eeft h et v o o rn e m e n v an la N o u e belet, denw elken w illen d e w ed erk eeren n a e r E n ­ g elm u n ster, is d en m a rk g rav e R o u b aix langst een en c o rte re n w egh d o o r C o rtry c k getrocken. M ed eg e n o m en h e b b e n d e n e g e n h o n d e rd m a n n e n van d e b esettin g van C o rtry k van h e t re g im e n t van B ours, h eeft hy d e n th ie n d e n derselve m a e n d h et legerken van la N o u e v o o r E n g elm u n ste r aen g etast, verslaegen en m e t h e t verlies v a n eenige h o n d e rd e m a n n e n , h u n n e bagaigie en c a n o n n e n , in d e v lu g t gejaegd, g ev a n g en n e m e n d e h u n n e n aenleyder la N o u e, die sy n en a rm afg esch o ten was. O p d e n selven d ag h keerde R o u b aix seer triu m p h a n te ly c k w ed ero m in C o rtry k , ry d e n d e m e t d en g evangenen, la N o u e, a c h th ie n vaen d els, d rye m etaele stu k k en ca n o n en al d en b u ijt. ‘s Avonts ten 7 uren w ierd in O.L.V. kerke een solem n eelen Te D eu m gezongen om G od te bedan ken over d ie victorie m et een processie generael, gedu ren de w elke m yn heer la N oue ingebragt w ierd on d er ‘t lossen van ‘t g r o f geschut d er vesten. D en heer la N oue beken d e d a t hy zelfs van zin was gew eest Cortryk te overrassen langs een fla u w e p laetse d er nieuw e vesten, w aerom m en aenstonts dezelve heeft versterkt (G.V. 205/33, p. 7117). D en d e rth ie n d e n d e r v o orseyde m a e n d m ey leyde O d et, h eere v an Teligny, zo o n v an la N o u e, de overige h u g n o tte n n a e r d en k a n t v an G h en d . D e n v o lg en d en dag, m e in e n d e in G h e n d te gaen, w ierd h e m de in g a n g gew eygerd.

130 François (de) la Noue (Nantes 1531 - Lamballe (Bretagne)

oorlogen bij het beleg van Lamballe door het leger van de

1591) was een zeer bekwaam aanvoerder van de Staatse

Franse koning Hendrik IV, in wiens dienst hij stond,

troepen. Hij sneuvelde tijdens de Franse godsdienst115

E enige T h ie lten a ers, h u n uytgev en d e v o o r S p aig n aerd en , h eb b e n o p d e n sesd e n ju n y verscheydene g elaedene w aeghens tu ssch en G h e n d en Brugge b ero o ft. D en m a rk g rav e d e R ou b aix m e e n e n d e G h e n d te o v errassen tro c k tu ssch en d en sesden en sevensten ju n y m e t de koninglycke tr o u p e n d a e rn a e rto e . D o g synen aenslag m isluckte te n deele d o o r h e t slegt w ed er en d o o r Jan N eyt, w o o n e n d e to t R oyghem , denw elken de G h e n te n a e rs liep v erw ittig en v an d e a e n k o m st d e r coninglycke. M a er hy w ierd d o o r h u n g e d o o d en sy w aeren g en o o d sae k t w ed er te keeren n a e r C o rtry k to t d e n 16 ju ly s’n ac h ts, alsw an n eer sy w ed e ro m n ae r G h e n d tro k k en . G en d w ierd byna on trent den m iddernagt overrast d oo r d e W aelen, d ie van Cortryck gekom en w aeren m et 14 cornetten peerden, 22 vendels voetknegten en 5 stukken geschut. M aer d oo r den regen en verm oey d h ey d h ad d e het voetvolk niet w el konnen opvolgen de ruyterie, d iet het eenigen tyd te Drongen h eeft m oeten afw agten, zo od a t een bleeker van Royghem , Jan Neyt, dezelve h eb b en d e zien aen kom en m et w itte h em den boven hun kleederen, vooren geloopen is na d e stad, aen d e schildw agten roepen de d at den vyand aen qu am , w aerop ontrent 3 uren den alarm in stad gegeven w ierd en de W aelen g en oo d za ekt w ierden te wyken. By den aftogt h ebben zy verscheyde huysen on trent d e stad verbrand, d e bleekerien geplundert, veel koeyen [en ] peerden m edegenom en , trekken de m et d e buyt w eder na Cortryk (G.V. 205/34, p. 7188). Juny 10. Den gew ezen pen sion aris N iclaes P arm en tier w ierd uyt stad geleyd wegens ketterie en q u a ed com portem en t (G.V. 205/33, p. 7138). July 10. Is deken gew orden van het capittel van O.L.Vrouwe d ’ h eer en m eester Jacobu s ‘t Santele (G.V. 205/34, p. 7191). d'H eer Ludovicus B arradot, d eken van O.L.V., w ierd p asto r (G.V. 205/33, p. 7149). D e koninglycke co m m isa rissen h a d d e n d en seer eerw eerd en en g eleerden h e e r P etru s S im ons, g eb o o rtig van T hielt, arsc h p rie ste r van G h e n d , gevlugt d o o r vervolginge d e r ketters, v ersogt d a t hy de p a sto ry e v an S in te M a erten s to t C o rtry k so u d e w illen aenveerden. H etw elke hy o p d e n 17 ju ly h eeft a e n g e n o m e n en is alh ier verbleven to t d en 6 ja n u a ry 1585, alsw an n e er hy d e n tw eed en b issch o p van Ip re is g ew oorden. D en a c h th ie n d e n ju ly h e b b e n de S paensche tr o u p e n een en geu ssch en p red ic a n t m e t eenige b o e re n gevangen, en n a e r C o rtry k gebragt. July 19. W ierd het officie can on ical ern om en in O .L.V rouw ekerke (G.V. 205/34, p. 7197). S eptem bre 9. A lzoo d o o r d e plu nderingen d er geusen d e supposten van h et capitel byna alle hunne w in terkappen verloren hadden , h ebben d e canoniken geresolveert d a t zy gedu ren de den aen staen den w in ter m et en kel overroks m oesten het kerkelyk officie byw oonen (G.V. 205/34, p. 7221). S eptem bre 19. Om d e groote m enigte d er sterfgevallen h ebben d e canoniken toegestaen aen d e kerkm eesters van Sinte M aertens, gedu ren de 8 daegen hun d oo d e op het k e r k h o f van O.L.Vrouwe te begraven. D e ziekte d ie dan h ier regneerde w ierd d oo r d e Franschen gen oem t la coqu elu che131 (G.V. 205/34, p. 7229). D e G h en te n ae rs h eb b e n o p d e n 22 se p te m b re d e ja e rm a rk t to t T h ie lt ge­ p lu n d e rd . 116

D en 28 o cto b re h eeft E m a n u el de Lalaing, h eere v an M ontigny, ae n alle m ilita ire v e rb o d e n eenige schaede to e te b re n g e n ae n d e v o o rg eb o rg ten d e r stad C o rtry ck , op p e n e v an exem plaerelyck gestraft te w o o rd en . In h e t begin v an n o v em b re h e b b e n de M a lc o n te n te n o p verscheyde p ro c h ie n v an dese casselerye tu ssch en C o rtry c k en G h e n d g ep lu n d erd . N ovem bre 11. Den colon el B alfou r w ierd d o o r d e W aelen geslaegen by Brugge en d ood ely k gequetst, zo od a t hy stierf voordat m en hem w eder in d ie stad kon d e draegen. Zynen lieutenant w ierd gevangen en na Cortryk gebragt (G.V. 205/34, p. 5263). N ovem bre 18. Al het hou t d a t nog ov erb leef op h et p a g th o f aen d e Gavers by H aerelbeke w ierd verkogt om d at d e canoniken zagen d a t h et gedurig d o o r d e soldaten en quaedw illige g ekap t en de gestolen wierd. (G.V. 205/34, p. 5269) D it ja e r zal overleden wezen zuster M arie Kints p rieu se van ‘t hospitael van O.L.V. Word gezeyd geprofest geweest, h eb b en d e 80 ja ren en d e h on d ert ja eren ou d was. Was geprofest an n o 1500 (G.V. 205/34, p. 7225). N og g ed e u ren d e d it ja e r is m y n h e e r F ranciscu s v an A llennis, ru d d e r, grave v an Sw eveghem , h eere v an P asschendaele, B eekstraet etcetera, g o u v e rn e u r h o o g b ailliu en casteleyn deser stad , casteel en casselerye v an C o rtry k gew o o rd en . 1581

D en co n in g v an S paignen, ae n sie n d e d e n d ro u v e n sta et w aer C o rtry k zig in b e v o n d , h eeft d e n v ie rd e n feb ru arij 1581 een o c tro y v erleen d d a t m e n in ses m a e n d e n alhier geene executien o p de o rd in a ire m a rk td a e g e n en v e rm o g t te d o en . Febru ary 7. Is te D oornyk van d e p este overleden P ieter Vlerick, zeer goeden schilder, gebortig van Cortryk (G.V. 205/34, p. 5293). Febru ary 26. D e M alcontenten n am en 4 coopm answ agens, ryk geladen, byE ecloo, kom en d e van Brugge en bragten dezelve m et d e cooplieden na Cortryk (G.V. 205/34, p. 5306). February in ‘t leste. Is w edergekeerd te G ent m ijn heer Jan van Pottelberghe, gew ezen hoogbailliu en gouverneur van Cortryk voor d e geusen, ko m en d e uyt ‘t casteel van Quesnoy, mits betalen d e een rantsoen van 8000 carolusguldens buyten ‘t verlies d a t hy g eh a d h a d van alle zyn catheylen'32 by ‘t innem en d er stad (G.V. 205/34, p. 5310). O p h e t leste deser m a e n d feb ru a ry h eeft d en h e rto g v an P a rm a 133 in d en n ae m van d en co n in g volle a m n istie o f reconciliatie aen d ’in w o o n d ers v an C o rtry k

131 Coqueluche, kinkhoest, is een infectieziekte, die meestal

Als landvoogd van de Nederlanden van 1578 tot 1592, wist

voorkomt bij kinderen. De mortaliteit bedraagt tegen­

hij de Waalse Malcontenten bij zich te doen aansluiten

woordig 1 à 2%.

en de Zuidelijke Nederlanden voor Spanje te heroveren.

132 C athe ylen : huisraad.

Over hem verscheen een schitterende studie: L. Van Der

133 Alexander Farnese, hertog van Parma (Rome 1545 -

Essen, A le xa n d e r Farnèse, prince de Parm e, gouverneur

Atrecht 1592), zoon van Margaretha van Parma en neef van

général des P a ys-B a s ( 1 5 4 5 -1 5 9 2 ) , Brussel, 19 33-1937,

Filips II. Hij was een zeer bekwaam staatsman en militair.

5 delen. 117

A le x a n d e r F arn ese w as la n d v o o g d van d e N e d erla n d en van 1578 to t z ijn o v e rlijd e n in 1592 (Aitsinger)

gegeven. M aer hy h eeft v e rb e u rd d en w a te rm o le n aen d e L ey p o o rte en d e n Broei. E n d en 21 m a e rte is alh ier d en a c t v an a m n istie g ep u bliceerd. By d ie am n istie w ierd alle d e artillerie d e stad toeb eh ooren d e geconfisqueert (G.V. 205/34, p. 5317). E en reg im en t W alen, n ie t b etae ld w o o rd e n d e, h e b b e n alh ier g e m u tin e e rt en de b o rg ers gedw ongen de ac h te rstellen h u n n e r gaigie te b etaelen , h e tg o n n e d en p rin s v an P arm a d a e rn a e r h eeft vergoed. D en 21 m ey h eeft h e t volk van d e n p rin s v an P arm a, g e c a n to n n e e rt liggende to t O u triv e, een viandelyck convoy b e sp ro n g e n , hetw elke v an D o o rn ik n ae r G h e n d ging, v an w elk sy veele w aegens h e b b e n afg en o m en . H e t m a g istrae t v a n C o rtry k h a d d ’ een v erso u k sc h rift by d e n k o n in g in g e­ d ie n d to t restitu tie v an d en zegel en conterzegel van zaeken, d ie h u n in d e v o o r­ g aen d e tro u b els w aeren o n tn o m e n . D en d e rth ie n d e n ju n y is d e n a u d ie n c ie r134 V erheyken v an d en co n in g g e o rd o n n e e rd gew eest h u n beyde dese zegels w e d e r­ o m te geven. E en deel van d e b esettin g v an C o rtry k , o p d e n m o rg e n v an d en a c h th ie n d e n d er v o o rn o e m d e m a e n d ju n y 1581, u y t dese sta d g etro k k e n synde, n a e m e n h u n n e n w egh n a e r G h en d . E n o n tre n t dese la etstg en o e m d e sta d g ek o m m en zynde, saegen sy o p de riviere de Leye een speelschuyte vervo ld m e t verscheyde jo n g m a n s en jo n g e d o ch ters, die h u n o p h e t w ate r te sam en v erlu stig d en . Sy begaven h u n by deselve, n a m e n h u n gevangen en b ra c h te n se d esan d e re n d ag s in dese stad , h u n stellen d e in h e t casteel, to td a t sy v an h u n n e o u d e rs v o o r eene m erkelycke so m m e w ierd e n afgekogt. D en 24 d e r selve m a e n d ju n y h e b b e n de M a lc o n te n te n d en lie u te n a n d v an de w ach t b in n e n de p o o rte n v an G h e n d g ev a n g en g en o m en . D e M a lco n ten te n , een g ro o t getal b eesten to t M ariek erk e by G h e n d g ero o ft h eb b e n d e, syn sy d a e rm e d e d en 28 ju ly in C o rtry k g ek o m m en . D en d e rth ie n d e n o u g st h a d d e n de b o rg e rs v an C o rtry k h e t g eluk v an tw ee w eirdige b issch o p p en b in n e n h u n n e sta d te h e rb e rg e n , te w eten, d e n b issch o p van B rugge R em igius D riu tiu s en d esen v a n Ipre, M a rtin u s R ith o v iu s, dew elke, d rye ja e re n to t G h e n d gevangen geseten h eb b e n d e, to t 0 1 sen [e] w aeren uytgew isseld tegen jo n c h e e r B usschaert v an Im biese en ee n en geussch en m in ister. D ese w eirdige p e rso n a g ien w aeren sekerlyk n ie t te d ie r afgekogt, w a n t h e t verschil 118

Een k etter op de p ijn b a n k tijd e n s een v e rh o o r in M ech elen (Martelaren, f. 182)

tu ssch en eenen soo w eerdigen bissch o p en een en g eusschen m in iste r is w eynig m in d e r als d it tu ssch en een en engel en een en h elsch en geest. D en 28 derselve m a e n d o u g st h e b b e n tw ee c o rn e tte n G en d s p eerd ev o lk to t by C o rtry k veele beesten geroofd. D e M a lco n ten te n h eb b e n o p d en 24 se p tem b re to t A erseele d en g eusschen le erm ee ste r en tw eëenveertig p e rso o n e n gevangen g en o m en en n a e r C o rtry k gebragt. D en tw alfsten d ec em b re p lu n d e rd e n de M a lc o n te n te n D eynse en H aerelbeke, w elke laetste g en a em d e sta d v o o r dese b e ro e rte n v y fh o n d erd h u y sen en se sen tw in tig b ie rb ra u w e rs h ad , soo in de stad als v o o rsta d en co n d e (so o S an d eru s schry ft) v y fh o n d erd m a n n e n o n d e r de w ap en s bren g en . D it ja er 1581 h eb b e n de c a n o n in g e n van H aerelbeke, o m d en o o rlo g in C o rtry k gevlugt synde, h u n n e kerkso effen in g en in de capelle v an S int Eloy v errrich t. G ed e u re n d e ditselve ja e r is A n th o n iu s R oose, ee n en seer g eleerden C o rty ck saen in de o u d h e y d en g eslagtkundig, overleden. O n d e rtu ssc h e n w as W o u ter W ilge, een o u d aensienelyck m a n van C o rtry ck , een so n d e rlin g v o o rsta e n d e r v an de g erefo rm eerd e religie, wel w ete n d e in h et veroveren d er stad d a t hy perykkel leed, h a d d e d e v lu g t g en o m en o ver een en m u e r in de gote, alw aer hy gevangen w ierd en in syn hu y s geleyd. Syn ra n d so e n g em aek t en b etaeld h eb b e n d e, w as hy heym elyck v ertro k k en o p een en hoysolder, w aer hy som m ig e d ag h e n w as verbleven. V andaer w as hy o p een en n a c h t o ver d en m u e r in syn huys gekeerd, sig o p h e t duyvekot v erb erg en d e, d aer hy ellendiglyck d en tyd van se v en th ien m a e n d e n h a d verbleven. D o g o p een en m a e n d a g o n td e k t synde, is hy gevangen g ew oorden. H y w ierd v o o r h e t m a g istrae t g eb rach t,

134 A u die ncie r : hoofd van de kanselarij voor de Nederlanden in

Brussel.

119

o n d e rv ra e g t en o p h e t casteel in ee n en d o n ck e ren p u t geleyd, w aer hy o n tr e n t v ee rth ien d agen h eeft gelegen. D a e rn a e r w ierd hy u y tg eh aeld en o p d en p y n b a n c k gesteld o m eenige g eh eim en te o n td e k k e n en d a n w ed ero m o p h et casteel geleyd, alw aer hy n a e r eenige daeg en syne se n te n tie h eeft o n tfa n g e n o m g eh an g en te w o o rd e n . Als hy n u seer m ism ae k t, bleek als d e d o o d , h e t h a ir h a n g e n d e o p de sc h o u d eren , m e t ee n en sn e eu w w itte n b a e rd to t in ‘t m id d e n h an g e n d e, u y t h e t casteel op de M a rk t g eb ra ch t w ierd te r geregtplaets, h eeft m en h em to t d ry em ael to e g ratie ae n g eb o d e n , in d ie n hy syne d o lin g e w ilde afgaen, h e m sy n en h o o g en o u d e rd o m v o o re n h o u d e n d e en veele a n d e re d in g en . D og is hy h erd n e k k ig gebleven. E yndelinge, sta en d e o p de leeder, h eeft m e n h em w ed e ro m g en ad e g eb o d en , w ilde hy biegten. M aer d it w eygerende is h y als duyvels m a rte la e r d en elfsten o c to b re 1581 afgesteken135. D e religieusen van Groeninge, d e stad ingenom en zynde, keerden alh ier weder. Ten zelven ja re, d ’abdisse, M aria van d er B eke, o f van d er Eecke, leyde d e fo n d a m en ten d er nieuw e a b d ie binnen d e sta d 136 (G.V. 205/34, p. 5337). 1582

H et ja er 1582 is v o o r de casselerye v an C o rtry c k een slegt beginsel gew eest, aen gesien de coninglycke tr o u p e n m e t d e n eersten d ag van hetselve d ese b eg o n d e n a f te lo o p e n en de la n d slied en h u n n e b eesten ro o fd e n en g ed e u ren d e hetselve T h ie lt w ed ero m v e rb ra n d e d e n . D en p rin s van P arm a, g o u v e rn e u r g énéral d e r N ed e rlan d en , heeft o p d en se sth ie n d en m ey aen de sta d C o rtry k een o c tro y v erleen d o m d e g o ed eren d er b elh am e rs van d e rebellie en dese d e r vlugtige te v erc o o p en o m m e t d e p e n n in g e n , d ae rv an v o o rtsk o m m e n d e , de kerkelycke g ebau w en en h e t v erw o est clo o ste r d e r m in d e rb ro e d e rs, hetw elke verw oest en verkogt w as, te erstellen, w elkers k erk n o g d it ja e r is erw ijd g ew oorden. D en grave de la R och ep o t, lie u te n a n t gén éral v an d e h e rto g v an A lencon, g o u v e rn e u r van Brugge, c o m m e n d e d en 25 ju n y van h e t leger, liggende tu ssch en G h e n d en A u d en ard e, m e t 4000 m a n n e n , m e y n e n d e C o rtry c k te o v errassen al de B ru g sc h ep o o rt, m a e r o n se n g o u v ern eu r, d e n grave v an Sw eveghem , v erw ittig t synde d o o r d en casteleyn van E n g elm u n ster, h eeft h em deftige tegenw eir g eb o d e n m e t de kleyne b e se ttin g en b y sta n d van d e b o rg ers, g eh o lp en zy n d e van h u n n e v rau w en , dew elke m e t h u n n e v o o rsc h o o te n , gevold m e t asschen, o p de vesten q u a m e n en de F ra n sch en , die de stad o p lie p en , in h u n n e o o g en sm eten , w ae rd o o r die C o rtry k sc h e a m a so n n e n h u n n e v ech ten d e m a n s g eene kleyne h u lp e en b o d e n , so o d a t d en v ia n d g en o o d sae k t is gew eest d e sta d te v erlaeten . Tot d a n k b a e rh e y d v an d esen v o o rv al is ae n de B ru g sc h ep o o rte een e capelle ge­ bau w d in dew elke O .L .V rauw e w ierd gevierd, dew elke te n ja ere 178 [jaar n ie t verm eld] is afgebroken by o rd re v an ... [zin afg eb ro k en ]. D en tw in tig ste n o u st is d en g ra e f van A lencon m e t g ro o te p ra c h t to t G h en d ingehaeld en ald ae r g ra e f van V lae n d eren g eh u ld g ew o o rd en . In de m a e n d o c to b re van d it ja e r 1582 w ier d e erv o rm in g v an d en alm an a ch ten u ytvoer g e b ra c h t137. 120

1 58 3 D it ja e r 1583 is w el een v an de d ro efste en ellen d ig ste gew eest d a t C o rtry k in tw ee eeuw en b eseu rd h a d d e , w an t b y n ae r alle d e la n d e n o n tr e n t dese stad w aeren verlaeten, g em erk t d e lan d slied en , soow el d o o r d e geusen, als d o o r de W aelsche catholyken, h u n n e g o ed eren g ep lu n d erd , h u n n e h u y sen v e rb ra n d en v erw oest w ierd en , w a e rd o o r soo g ro o te d ie rte in alle so o rte n van lev en sm id d elen is v o o rtsg ek o m m en , als o y t m e n sch h a d d e beleeft. D e w olven q u a m e n to t aen de stadsvesten. E n to t vervolling van alle o n g elu k h a d d e n d e F ran sch e h u g n o tte n o p d en negen sten ja n u a rij alle de co o re n en o lie w in d m o le n s d ie in tw ee m ylen ro n d de stad s to n d e n , in asschen geleyd, in w elken ty d n o g g h ee n e b in n e n de sta d w aeren. En b o v en d ien w oede de v erd e rv e n d e p este seer, dew elke m en ig d u ijst m en sch w egsleepte. M en w as alh ier g en o o d sae k t nieuw e k erk h o v e n te m aek en , een O verleye en een O verbeke. D it letste w ierd gew yd te n ey n d e de L am b reg tsstraete en w ierd h e t B o e re n k e rk h o f g en aem d , o m d a t er m en ig v u ld ig e la n d slied en , h e t gew eld d e r god d elo o se so ld aeten o n tv lu g t sijnde, h ie r [in de] sta d v an de w o ed e n d e p est stierven en ald aer w ierd e n begraeven. M en rek en d d a t er in dese stad en d ae r o m stre ek s w el sestigd u y sen d d o o r dese v eslin d en d e siekte syn ontzielt. D e m in d e rb ro e d e rs h eb b e n d en v yfden m ey v an F ran ciscu s D a m m a n d e relicq u ie n v an de heiliche m artelaresse C o n s ta n tia en dese v an eene d e r elfduysend m aeg d en , m ed esu sters v an de heiliche U rsula, b ek o m m en . D e kerke van G roeninge w ierd gew yd en het lood e kistjen m et ‘t hert van de gravinne B eatrix w ierd in den m eu r van den choor gesteld tusschen den au taer en het zitten van d e prieu se (G.V. 205/35, p. 2707). D en d e rth ie n d e n d e r selve m a e n d m ey is in d en h eere o n tslae p en d e eerw eerd e v rau w M aria v an d e r Beke138, n e g e n th ie n d e abdisse v an G ro en in g e, dew elke de religieusen in stad g eb ra ch t h eeft en is gevolgd g ew o o rd en in dese w eerd ig h ey d d o o r de eerw eerde v rau w E lisabeth v a n d e n B erghe.

135 Dese episode komt uit de Historien d er vrom er m artelaren,

opdracht van de paus tien dagen, volgend op 4 oktober,

Amsterdam 16 71, f. 460. De auteur van dit boek vermeldt

overgeslagen en werd dus van 4 oktober op 15 oktober

ook dat de gratie hem werd aangeboden door de pastoor

overgegaan. Om de kalender volledig in orde te brengen

van Menen en een minderbroeder. Op de ladder heeft hij nog O.- L.-V ro u w aangeroepen, bad hij een onze vader en

zouden om de 400 jaar drie schrikkeljaren niet ingevoerd worden, zodat voortaan 97 i.p.v. 100 schrikkeljaren in 400

de twaalf artikelen van het geloof. Zijn laatste woorden

jaar zouden voorkomen. De drie schrikkeljaren zouden niet

waren: o hemelsche Vader in uw e handen bevele ik m ijnen

ingevoerd worden in de eeuwjaren, waarvan het eeuwgetal

geest.

niet deelbaar is door vier. Zo was 2000 een schrikkeljaar -

136 In feite werd de eerste steen gelegd in 1593: J. Van-

20 is deelbaar door 4 - , maar 2100, 2200 en 2300 niet,

bossele,"Geschiedenis van de Groeningeabdij", p. 324.

want 21, 22 en 23 zijn niet deelbaar door 4.

137 Het betreft hier de Gregoriaanse tijdrekening, ingevoerd

138 Marie vander Eecke en niet vander Beke was abdis van

door paus Gregorius XIII. In februari 1582 liep de zon tien dagen achter op de kalender, daar tot dan het jaar bere­

van 1583 tot 1608: J. Vanbossele, "Geschiedenis van de

kend werd op 365,25 dagen. In werkelijkheid telt het jaar

Groeningeabdij", p. 289 en p. 309.

1574 tot 1583. Elisabeth vanden Berghe volgde haar op

365,2422 dagen. Om dit euvel te verhelpen, werden in 121

O n tre n t h a lf m ey h e b b e n de S ch o tte n , w elke to t M een en in g arn iso e n laegen, h u n lie d e r colonel, gew eldigen p ro v o o st en se rg e an t m a jo r v e rm o o rd te r o o rzak e d a t dezelve eenige v an h u n , w elke te n p la tte n la n d e n als v ry b u y ters h a d d e n gaen p lu n d e re n , w ild en straffen. D ie m u y tm ae k ers, n ie tte g en sta en d e d ie m o o rd e n , tro k k en n og sto u tely k en gingen o o k na Brugge, m its m en h u n n iet d o rste aen sp rek en u y t vreese zy d an M een en aen de W aelen zo u d e n overleveren. D en eerw eerd en h ee r p a s to r d eser stad Jo an n es D av id ten jaere 1578 van de geusen uyt C o rtry c k gejaegt synde, soo t’synen ty d e is geseyd gew eest, w as n a a r D o u ay v ertro k k en , alw aer hy k en n is gem aek t h a d d e m e t de eerw eerd e p aters je su iten . D an w ed e ro m g ebragt synde n a e r syne p asto ry e d o o r d en g ra e f E rn e stu s v an M a n sv eld t139 en n ie t vergeten h e b b e n d e v an sy n en g o ed en iver v o o r syne sch aep en , h eeft de aenveerdinge v an dese p aters aen d e b o rg ers v an C o rtry ck o p d en p redickstoel seer a e n g erae d en en h eeft zigselfs o n d e r d it o rd e r begeven. D ese eerw eerde p aters m e t g o ed k e u rin g e van h et g o u v ern e m en t, o p h e t k rag tig v erso u k van h e t m a g istrae t en v an de b o rg e rs aen v eerd synde, syn o p d e n 16 m ey 1583 b in n e n dese sta d g e k o m m e n en h e b b e n h u n n ed erg eset in h e t hu y s v an d en h eer treso rier, g en a em d D e W olken in de R ysselstraete, w ae rto e d e n eerw eeerd en p a te r D avid v o o rn o e m d n ie t w eynig en h eeft g eh o lp en en w aero v er d e b o rg ers van C o rtry k h e m geene kleyne d a n c k b a e rh e y d v ersch u ld ig t w aeren . H y is h ier d en eersten rec to r gew eest. D ese p aters syn in de sta d aenv eerd m e t last d a t sy de k in d e re n m o e ste n o n d e rric h te n in de christelycke leering, d a t sy so n d a g h s en s’hey lig d ag h s h et w o o rd G ods in de p ro ch ia le kerke v an Sinte M a erten s m o e ste n v erk o n d ig e n en de v y f L atynsche scholen aen de jo n c k h ey d d o ce ren , w aerv o o ren h u n jaerly k x van de stad v y fh o n d erd en v an de casselerye tw e e h o n d e rd p o n d e n g ro o te n w ierd betaeld. Sy v ierden de feestdagen van h u n o rd e r in de colegiale k erk van O. L. V rauw e ae n d e n a [l]th a e r d e r G eloovige Z ielen, to td a t sy d e capelle van d en H eilich en G eest, rech to v er h u n n e w o o n ste, h e b b e n b e k o m m e n en in laetere ty d en eene kerke h eb b e n gebouw d. Tot d e n 23 m ey bleven de S ch o tte n van M e en e n zo n d e r colonel. M aer o p den 25 is v an B rugge to t Ip re a e n g ek o m en d e n n ieu w aen g esteld en co lo n el Boyde. G u illielm us P a n tin u s 140, g e b o o rtig van T h ie lt, seer g eleerden m ed icy n m eester, eenige w erken van syne k o n st geschreven h eb b e n d e, is to t B rugge d e n 6 o c to b re van d it ja er 1583 g estorven en in de kerke van S int W alburgis beg rav en . H y heeft synen vaderlyken o o m gehad, P etru s P a n tin u s 141, o o k g e b o o rtig van T h ie lt, die, d eken van Sinte G u d u la to t B russel synde, seer wel geschreven heeft. H et w as een seer geleerd m a n v an eene g ro o te faem . O ctobre 29. D e jesuiten hadden nu zedert eenigen tyd dienst g ed aen in Sinte M aertens m aer om den grooten toeloop van volk w ierd d it hun nugew eygert, w aerom zy aen ‘t capittel d e capelle van Sinte C atherin e in O. L. V rouw ekerke vraegden d ie hun toegestaen wierd. D ie paters beloofden dan d a t zy zouden tragten te bezorgen d a t d ie capelle g eheel ersteld zou de w orden (G. V.205/35, p. 2771 ). G e d e u re n d e dese m a e n d o c to b re heeft h e t G h en d s krygsvolk seer veel m o e d w illig h ed en b edreven. 122

D ecem bre 17. D e stad b etaeld e m et opgeligte penningen 3535 guldens aen 3 com pagn ien soldaten, h ier u ytgarn isoen vertrekken de (G.V. 205/35, p. 2773). O p h e t eynde van d it ja e r heeft m y n h e e r F ranciscu s van A llennis, graeve van Sw eveghem , h o o g b ailliu , casteleyn en g o u v ern e u r d e r sta d en casselerye van C o rtry ck , b in n e n dese sta d h e t tydelyck m e t h e t eeuw ig verw isseld. H e t w as een d a p p e re n krygsheld. 1584

D en se v en th ien d en ja n u a ry 1584 v raegde h e t m a g istrae t van C o rtry c k aen d en p rin s van P arm a h o e sy de b ed a n c k te so ld a eten m o e ste n b eh a n d elen . A lsoo de casselerye v an C o rtry k , [die] d o o r d e n v erw o esten d en o o rlo g b yna g ansch o n b e d rig t w as, b etaeld e de stad over de casselerye g ed e u ren d e d e m a e n d ja n u a rij (m its een en act van n o n p re ju d itie ) d en helft d e r costen geschied in het v ervoeren de k ry g sb eh o eften van D o o rn ic k en in h e tg o n n e van h e t m aek en eene b ru g g e over de Leie by H arelbeke o m h e t leger te passeren.

W ille m van O ra n je w erd o p 10 ju li 1584 in het P r in s e n h o f van D e lft d o o d g e s c h o te n (Aitsinger)

139

Peter Ernest von Mansveld, graaf van Saksen ( 1 5 7 1 - 1 6 0 4 ) ,

A u re lii Corneliï Celsi de Arte M edica lib ri octo, gepubli­

was interimair landvoogd van de Nederlanden (in feite de

ceerd in Bazel in 1552: Biographie n atio n a le , 16, 1901, kol. 565-567.

Zuidelijke Nederlanden) na de dood van Farnese (1592), tot hij in januari 1594 opgevolgd werd door Ernst van 140

141

Petrus Pantinus of Pieter Pantin (Tielt 1556 - Brussel

Oostenrijk.

1 6 1 1 ) , hellenist en Latijns dichter, was van 1596 tot zijn

Willem Pantin of Guillielmus Pantinus (Tielt begin 16de

overlijden deken van het Sint-Goedelekapittel in Brussel:

eeuw - Brugge 1583), geneesheer en filoloog, studeerde

Biographie n a tio n a le , 16, 1901, kol. 5 6 7 -5 7 1.

aan de universiteit van Leuven. Zijn belangrijkste werk was

123

G uilliam e van N assauw , p rin s v an O ra ig n e n , o m syne w ed e rsp a n n ig h e y d van d e n co n in g v an S paignen, P h ilip s d en II, gesteld sy n d e o p h o n d e rd d u y st d u c a te n , die h em so u d e k u n n e n d o o d e n , h e b b e n w y h ie r d e ty d in g b e k o m m e n d a t hy d e n th ie n d e n van h o y m a e n d 142 in syn h o f d o o r B alth asar G é ra rd 143, g e b o o rtig van F ran sch C o m p té , d o o r een p isto o lsc h o o t w as o m g eb rag t. Ten langen la etsten is de sta d G h e n d aen d en p rin s v an P arm a d en seventh ie n d e n se p te m b re overgegaen, n a e rd a t h aere h ard n e k k ig e in w o o n d e rs b y n ae r geheel V laen d eren veele ja e re n o n g elu k k ig h a d d e n gem aekt. Ten selven d aeg h e syn verscheyde sc h ep e n m e t lev en sm id d elen van C o rtry k d a e r n a e r to eg eso n d en . N ovem bre 24. d ’H eer Franc D aem s can on in k regulier van 't R oode C looster w ierd 3‘ p rio r van ‘t clooster Sion alhier. Hy is overleden 11 ju n y 1588 (G.V. 205/35, p. 2866). D o o r de resig n atie v an de ee rw eerd en h ee r Jo an n es D avid, denw elk en je su it g ew o o rd en w as, so o h ie rv o o re n is geseyd, d e tw eed e p o rtie d er p asto ry e v an Sinte M a erten s v a c a n t g ew o o rd en synde, h eeft syne h o o g w ee rd ig h ey t M a x im ilian u s M o rillo n , 78sten bissch o p van D o o rn ik , de tw ee p o rtie n v ereenigt, v aststellen d e d a t d en p a sto r v an C o rtry k d e n g rae t v an licen tiaet o f te n m in ste n van bacelier in de godsgeleerdheyd m o e t h eb b e n , so o d a t d en eerw eerd en h ee r Jo a n n es C o en s L.J.G144 alleen p a sto r gebleven is. D en heer A n th o n iu s de G re n et, h eere v an W erps, h o o g b ailliu en casteleyn d e r stad en casselerye van C o rtry k en desselfs g o u v e rn e u r g ew o o rd en synde, vraeg d e h e t m a g istrae t b y req u este v an d en d erd e n d ec em b re aen d e n p rin s v an P arm a, d a t hy syne stric k te resid e n tie b in n e n dese stad so u d e m o e te n h o u d e n , d a t de stad so u d e o n tla st w o o rd e n van een deel v an h ae re b esettin g en d a t d e gevlugte la n d slied en so u d e n m o g e n w ed e ro m keeren. In d esen tyd is d en geleerden Justus Jud o cu s d e C aluw e, filius Jo a n n is (de C uyle), g eb o rtig van C o rtry k , denw elken syn v a d e rla n d te r o o rsaek e v an de tro u b e le n verlaten h a d d e en zig in V ra n k ry k gevoegd h a d d e by d e fam ilie van d en h e e r A ngerus G islenus v an B usbeke, die m e t h e m seer g em ein saem w as, v an w aer hy v ertro ck e n w as n ae r Italien en d a n n a e r h e t g raefsch ap v an B o u rg o ig n e n , to t B esancon, de rec h ten h a d d e g ed o ceert en d a e rn a e r m e t g ro o te eere in de accadem ie v an D o le d e p h ilo so p h ie, eerst to t Loven d e n la u w e rk ra n s van d o c to r b eh aeld h eb b e n d e, w as hy ald ae r o o k d o c to r in d e rec h ten g ew o o rd en en is in d it ja e r 1584 n a e r syn v a d e rla n d w ed e ro m gekeerd. V alerius145 getuygd d a t hy seven o ra tie n h eeft gesien, die hy in d e u n iv ersitey t van D ole h a d d e uytgesp ro k en . O n tre n t denselven tyd leefde G uillielm u s Q u ak k elb een , g e b o o rtig van C o rtry k , d o c to r in d e m e d ic in e n , o p p e rd o c to r m e t m ijn h eer, G islain h eere v an B usbeke, am b a ssa d e u r van d en keyser ae n h e t T u rk x hof, d en w elk en v erh aeld in syne reyse n a e r C o n s ta n tin o p o le n , d a t d esen v erm a erd en d o c to r ald aer gestorven is. D ae r w ierd v an h e m g ev o n d en in h e t d erd e b o e k d e r m e d icin e ee n en b rie f geschreven aen M a th ia s146 rae k en d e eenige p la n te n , d ie hy h em u yt C o n s ta n tin o p e le n o v ersond.

124

1585

De religieusen der abdye van Groeninge, wiens clooster ten jaere 1578, soo hiervooren is aengethoond, d o o r de goddeloose vervolgers van het christendom teenem ael was vernietigd en de m aterialen gebruykt waeren to t het bauwen van stadspoorten, hebben in dit jaer 1585 hun clooster beginnen te erbauwen op hunnen grond nu wesende binnen de stad in den wyk van Overbeke. In dit jaer is het ongelukkig Thielt w ederom verbrand, en het bedroeft M eenen vond zig in eenen beweenelycken staet. De huysen der laetstgenoem de stad waeren ten deele d o o r den brand in asschen geleyd en ten deele, onder voorw endsel dat m en den grond noodig had to t vergrooting der stadsvesten, afgebroken in der voegen dat alle de wevers verliepen, die daer in groot getal waeren, en nauwelykx het derde deel der brauwers overbleef. In desen tyd is m ynheer Gilbert de la B arre, graeve van M oesschroen, gildebroeder van Sint Jooris gewoorden.

8 july. Was de generale processie op verzoek van ‘t magistraet om van den hemel te bekomen het ophouden der langdurige en schadelyke regens (G.V. 205/35, p. 2939). Den derden septem bre is binnen C ortryk overleden Franciscus H em us 147 seer geleerden poët en m eester in de Latynsche taele. Den veerthienden octob re wierd gegeven de vrijheyd van den m aendag geene exercitien te dresseren v o o r een alfjaer ingaende op heden.

‘t Getal derjesuiten is hier vermeerdert geworden met dry. Z y hebben bezonderlyk gewerkt om de christelyke leeringe aen de onwetende te leeren. Het magistraet heeft boete gesteld voor die na de catechismus niet zoude gaen. De theaterspelen en andere slegte vertooningen, die hier zeer in swang waeren bleven agter en de godvrugtigheyd ernam in de stad (G.V. 205/35, p. 2923). Den heer de la Noue word naer een gevang van ontrent vyfjaeren verlost uyt het casteel van Lim bourg (G.V. 205/35, p. 2927). H et m agistraet deser stad plagt op den Heilichen Sacram entsdag en octavedag maeltyden te houden. M aer den coning heeft dit den vyfden novem bre verboden en belast de gewoonelycke onkosten der selve aen de paters jesuiten te geven voor hun onderhoud.

142 H o ym a e n d : juli.

Quackelbeen

143 Balthasar Gerards was een vurige katholiek, die naar de

verschafte over planten tijdens zijn reizen naar Turkije. Hij

correspondeerde,

die

hem

inlichtingen

Noordelijke Nederlanden reisde om Willem van Oranje te

is vooral bekend om zijn werk Les com m entaires de M . P.

vermoorden. Hij werd gevangengenomen en op gruwelijke wijze terechtgesteld. Zijn familie werd door Filips II tot de

Andre M a tthiolu s, médecin Senois, verschenen in Lyon in

adelstand verheven.

1620. Zie noot 31. 147 Volgens het handschrift G.V. 205/35, p. 2887 overleed Fransiscus Hemus op 17 januari. Hij was regent van de

144 L .J .G .: Lic e n tia tu sJu ris G eneralis?

Latijnse school van het O.-.L .-Vrouw ekapitel. Hij had zijn

145 Adriaan Valerius (Middelburg tweede helft 16de eeuw -

grafschrift zelf gemaakt.

Veere 1625), geschiedkundige, dichter, musicus. Hij is de componist van het Wilhelmus, het Nederlandse volkslied: Biographie n atio n a le , 26, 1936-1938, kol. 91-93.

148 Johanna Balluus was priorin van ca. 1582 tot 1586: J. Vanbossele De geschiedenis van h e t O n z e -L ie v e -V ro u w e hospitaal in K ortrijk, Kortrijk, 1982, p. 19 0 -1 9 1.

146 Goethals bedoelt hier vermoedelijk Matthiolus met wie 125

1586

D aer wierd in jan u ario 1586 aen de stad C ortryk een o ctroy verleend om te lichten den vyfden penning op alle de huysen en erfven van de stad en schependom , om te konnen keeren de achterstellingen waerin de stad haer bevond.

January 27. Is overleden vrouw Joanna Balluys 148, prieuse van ‘t Hospitael van O.L.V. tevooren geweestzyndeprieuse van Comene (G.V. 205/36, p. 3033). A p ril 6. ‘t Spel van de verryssenisse, dat van over menigvuldige jaeren gefondeert was in O.L.Vrouwekerke ende vertoond wierd in de mettenen van den paeschdag, wierd dit jaer agtergelaeten ter oorzake van het kleen getal der supposten (G.V. 205/36, p. 3039). Den 27 april is binnen de stad gestorven joeffrauw M arie M aréchal, suster van den heer can oning van O.L.Vrauwe C arolus M aréchal, die alle haere goederen aen de abdye van Groeninge opgedregen hadde. Welken heer canoning ook grooten w eldoener van de geseyde abdye is geweest.

D it jaer en het volgende wierd den coninggaey door de gildebroeders der Bosse niet geschoten ter oorzake van den dieren tyd (G.V. 205/36, p. 3051). July 6. Heeft het magistraet wederom gevraegd een processie generael om schoon weder te bekomen, dewelke heden geschied is (G.V. 205/36, p. 3063). Ougst. In deze maend wierd er zeer weynig kooren opgedaen, waerdoor volgde eenen zeer dieren tyd, sterfte en aermoede. D it duerde tot in ‘t volgende jaer (G.V. 205/36, p. 3067). Ougst 27. Onzen gouverneur, mijnheer van Werp, gaf commissie aen Roelant Clement tot ‘t vangen van roovers en vrybuyters ten plattenlande (G.V. 205/36, p. 3069). Op ‘t leste van ‘t jaer was het een zeer feilen winter, waerdoor d ’aermoede ver­ meerderde (G.V. 205/36, p. 3079).

126

Boekbespreking

•

JOHAN J. MATTELAER

fijn. De auteur gaat hier wat ver wanneer hij

Van H osp ita al tot A / Z Groeninge, De

schrijft dat de badstoven aangeprezen wer­

geschiedenis van de ziekenzorg in K o rt­

den als middel tegen lepra. In feite waren de

rijk.

gemengde stoven bordelen, die de venerische

Uitgeverij G roeninghe, K ortrijk, 20 0 9 , 232 blzn.,

ziekten een handje hielpen. In Kortrijk lag de

220111., Prijs: 24 euro.

bekendste stove op de noordwesthoek van de Stovestraat, in de zekerboeken vermeld van 1446 tot 1787.

Over de ziekenzorg in Kortrijk verschenen tot nu alleen gedeeltelijke studies met o.m.

In het volgende hoofdstuk volgt de negen­

de Kortrijkse Asklepiaden, De geschiedenis van

tiende eeuw met o.m. de epidemieën, die hier

het O.-L.-Vrouwehospitaal, Het Sint Niklaasziekenhuis, Het ziekenhuis Sint-Maarten, Het Gedenkboek H. Familie en Van Dames de Saint-Nicolas tot H I W . Het is de verdienste

duidelijk omschreven worden: de cholera, de tyfus, de pokken en de griep.

Kartttyk -

O. L 9. Hospita»! • OptralleZMl.

van dr. Johan Mattelaer om voor het eerst een algemeen overzicht te publiceren van de zie­ kenzorg in Kortrijk.

O p e ra tie z a a l in het O .-L .-V ro u w e h o s p ita a l

In het vierde hoofdstuk begint, naast apo­ thekers en tandartsen, het eigenlijk corpus van het boek, namelijk de opkomst van de privéklinieken: de Heilig-Hartkliniek, de Sint-

Z a a l v o o r m an n en in h et O .-L .-V ro u w e h o s p ita a l

Vincentiuskliniek en de modernisering van In het eerste hoofdstuk beschrijft hij

het O.-L.-Vrouwehospitaal met heel wat data

de geschiedenis van de geneeskunde in het

over de geneesheren, achtergrondinformatie

algemeen. Het tweede hoofdstuk handelt

en anekdotes. Interessant is de beschrijving

over de Kortrijkse instellingen tijdens het

van de vijf weinig bekende privéklinieken.

Ancien Régime en uiteraard over Jan Pal-

Hier kunnen we nog enkele details toevoe­

127

gen. Dr. Robert Coene was opportunistisch.

malige rivaliteit: de verpleegster van Valeer,

Hij was ooit kandidaat oorlogsburgemeester.

juffrouw H ..., had aan een patiënte aangera­

Dr. Leon Degels bezat een mooie verzameling

den een andere gynaecoloog te raadplegen.

houten beelden die hijzelf restaureerde. Hij

Ze werd op staande voet ontslagen.

verbood zijn patiënten te roken, maar rookte

Het negende hoofdstuk bespreekt de

zelf tot tijdens zijn spreekuur.

verpleegstersscholen, wat eerder buiten het

In het vijfde hoofdstuk komt de naoor­

hoofdonderwerp van het boek valt. Het tien­

logse periode aan bod. De auteur beschrijft

de hoofdstuk beschrijft uitvoerig de bejaar­

op een objectieve wijze het delicate probleem

dentehuizen. Het elfde hoofdstuk, geschreven

van de rivaliteit tussen de twee artsenvereni­

door dr. Pierre Mattelaer, behandelt op boei­

gingen met de fameuze staking van 1962. We

ende wijze de psychiatrische ziekenhuizen

kunnen hier opmerken dat het bestuur van

m et heel wat achtergrondinform atie over

Palfijn toen zijn leden in blok aansloot bij het Algemeen Syndikaat van dr. De Brabanter,

de vooruitstrevende rol die Kortrijk daarin gespeeld heeft.

wat tot groot ongenoegen leidde van leden

Het voorlaatste hoofdstuk verhaalt uit­

die aanhangers waren van het Algemeen Syn­

voerig de strubbelingen bij het ontstaan van

dikaat van dr. Wijnen.

de eenheidsstructuur van de Kortrijkse zie­

De naoorlogse ziekenhuizen krijgen elk

kenhuizen. Ambtenaren in Brussel besloten

een afzonderlijk hoofdstuk. De aanstellingen

voorbarig de nieuwe structuu r zeven jaar

van dokters en de bouwfasen worden nauw­

voor de opening van AZ Groeninge op te leg­

keurig weergegeven. Meer achtergrondinfor­

gen. Door de verspreiding over verschillende

matie en anekdotes over die ziekenhuizen

campussen moeten acute gevallen eerst een

zou het boek toegankelijker maken voor het

omweg maken via de spoedopname in Maria’s

brede publiek. Zo deed na het bombardement

Voorzienigheid en moeten zieken voor spe­

van 26 m aart 1944 de kelder van de kliniek

ciale onderzoeken verplaatst worden met

M aria’s Voorzienigheid dienst als doden­

een ziekenwagen, wat leidt tot ongenoegen

huis. Er lagen daar twee rijen slachtoffers op

zowel bij de patiënten, de verpleegsters als de

de grond, wat leidde tot schrijnende tafere­

geneesheren. Het is dan ook niet te verwon­

len tijdens de bezoekuren. In de opkomende

deren dat stadsgenoten zich laten verzorgen

Sint-Niklaaskliniek was het dankzij dr. Léon

in andere centra.

Himpe dat de meeste bedden gevuld waren,

Het laatste hoofdstuk is van de hand van

wat ook ten goede kwam aan de andere spe­

directeur Jan Deleu. Hij schetst een beeld

cialisten. Het was een vlotte heelkundige met

van de negen uitdagingen waarvoor de toe­

patiënten tot ver buiten de regio. De kliniek

komstige geneeskunde staat en beschrijft de

werd op harde manier gerund door het duo

inrichting van het nieuwe AZ Groeninge.

zuster Cecile Ghesquière en haar broer, de

Het boek is verlucht met talrijke interes­

verloskundige Valeer. Mevrouw Ghesquière,

sante illustraties, die op zichzelf een geschie­

een Parisienne, die hij had leren kennen tij­

denis vormen. Alleen werd de kleurenverza-

dens zijn opleiding daar, sprak zelfs van la

diging wat te hoog ingesteld. Merkwaardig

clinique de mon mari. Met haar medische

is de groepsfoto van de Emulatie uit 1936

raad was de kliniek een voorloper, m aar de

met meestal onbekende figuren. Op de eer­

beslissingen werden genomen door het duo.

ste trede, links achter dr. De Coster, herken­

Om een voorbeeld te geven van de toen ­

nen we nog dr. Antoine Bouckaert, de latere

128

voorzitter van de Orde van Geneesheren van

Liber Amicorum hulde brengen aan de man.

West-Vlaanderen. Het boek wordt afgeslo­

Naast mooie afbeeldingen van soms zeldzame

ten met een wat magere index en onuitgege­

prentjes bestaat het boek uit verschillende bij­

ven genealogische schetsen van families die

dragen van verzamelaars en kenners.

een belangrijke rol speelden in de regionale

Zo heeft Evelyne Verheggen het over de

geneeskunde: Mattelaer, Valcke, Corner, en de

geschiedenis en het ontstaan van het bid­

connecties tussen de families Vandorpe, Peel

prentje. ‘Bidden met prenten’ is iets wat vol­

en Lauwers.

gens haar niet los te denken is van de chris­

Dit boek werd geschreven op de vooravond

telijke traditie. De kloosterlingen gingen dit

van de integratie van de Kortrijkse ziekenhui­

personaliseren door niet alleen hun kerken,

zen tot een eenheidstructuur en het verdwij­

maar ook hun eigen kloostercellen met reli­

nen van de verzuiling. Het toont ons hoe de

gieuze voorstellingen te versieren. Hiermee

geneeskunde evolueerde van liefdadigheid

had het beeld zijn intrede in de privédevotie

naar ziekenhuizen als commerciële inrichtin­

gedaan. Naast deze prenten, handschriften en

gen. Hoe o.m. de zusters augustinessen onbe­

boeken schreef of drukte men ook op klei­

zoldigd en zonder vakantie dag en nacht ten

nere prentjes m em ento-m oriteksten, zoals

dienste stonden van de zieken, terwijl nu de

‘Bid voor de ziel v a n .. . ’. Deze stukken werden

verpleegsters gebonden zijn door allerhande

ook na de dood van de eigenaar bewaard. De

sociale contracten. Ook bij de geneesheren is

nieuwe eigenaar kon hiermee voor de over­

heel wat veranderd. Gratis geneeskunde voor

ledene bidden om een aflaat te verkrijgen en

sukkelaars en spreekuur op zondagochtend

het verblijf in het vagevuur in te korten. De

zijn al lang verdwenen. Toch blijft, op enkele

traditie van het uitgeven van teksten o f boe­

uitzonderingen na, de ziekenzorg de hoofd­

ken na iemands dood is volgens Verheggen

bekommernis.

te situeren in de vrouwenkloosters. De oudst

Deze mijlpaal in de geschiedschrijving van

bekende doodsprentjes dateren uit de twee­

het ziekenhuiswezen mag zeker niet ontbre­

de helft van de zeventiende eeuw. De auteur

ken in elke Kortrijkse bibliotheek.

noem t het bidprentje een Hollandse uit­

_ Egied Vanhoonacker

vinding. In het stuk vernemen we verder de voornaamste productiecentra en de verdere evolutie. In de achttiende eeuw blijkt Antwer­

•

pen een belangrijk productiecentrum te zijn.

TOM RENIERS (RED.)

Ann Augustyn heeft het over de verza­

De dood ingeprent. H uldeblijk voor L.W. Trompenaars, collectioneur.

meling van de Kortrijkse pastoor Slosse. De

A lm e r e , 2 0 0 9 ,2 9 6 b lz n ., I S B N 9 7 8 -9 9 0 -5 8 0 2 -0 6 8 -0 ,

samensteller van het boek noemt de pastoor

Prijs (incl. verzendingskosten): 42,5 euro.

de eerste systematische verzamelaar van bid­ prentjes in de wereld. Bovendien blijkt pas­

De tachtigjarige Nederlandse huisarts Lau

toor Slosse de ontwerper te zijn van het genre

Trom penaars heeft 1,4 miljoen bidprent­

bidprentjes waarop een klein genealogisch

jes verzameld en heeft daarmee een van de

overzicht van de overledene staat afgedrukt.

grootste particuliere verzamelingen in huis.

Slosse verzamelde niet alleen bidprentjes,

Hij steekt zijn collectie niet weg achter slot

maar ook rouw- en trouwbrieven en allerlei

en grendel, maar stelt ze open voor historici

knipsels, brieven, menu’s , ... Hij ging daarbij

en genealogen. Ton Reniers wilde m et dit

ook zelf actief op zoek naar stukken. Na een

129

uitgebreide bibliografie schetst Augustyn het

ook een aantal vragen aan voor toekomstig

leven van pastoor Slosse. De perikelen en de

onderzoek. Hij blijft daarbij echter binnen

verhuizen die de collectie na de dood van de

de verzamelaarswereld en trekt dit niet open

pastoor moest ondergaan, krijgen haar aan­

naar andere disciplines. Wij bleven een beetje

dacht. Augustyn beschrijft ook de collectie

onvoldaan toen we op zoek gingen naar de

zelf. Het artikel is m ooi geïllustreerd met

manier waarop bidprentjes gebruikt kunnen

stukken uit de verzameling. Zie hierover meer

worden in breder historisch onderzoek. Zo

in De Leiegouw 2005, blz. 3-58.

kunnen bijvoorbeeld bidprentjes een goede bron zijn voor wie een mentaliteitsgeschie­

Ruud Straatm an beschrijft de grootste openbare verzameling van bidprentjes in

denis van een bepaalde groep mensen wil

Nederland. Die is te vinden bij het Neder­

schrijven. Het kon interessant zijn om op dit

landse Centraal Bureau voor Genealogie. Leo

gegeven dieper in te gaan.

Adriaenssen spitst zich toe op een bepaald

De samensteller wil met het boek de lezer

prentje, namelijk dat van zijn voorvader For-

vooral laten genieten van de bidprentjes zelf.

tunatus van Tulder uit 1804.

En daar slaagt hij goed in. We krijgen heel

De meeste bijdragen zijn rijk geïllustreerd.

mooie reproducties van goede kwaliteit. Hij

Ook aan bibliografieën is er geen gebrek. Ton

legt daarbij zelf geen verbanden tussen de

Reniers richtte zich bij de samenstelling van

afbeeldingen, maar laat dat aan de lezer over.

het boek ook tot de verzamelaars, die gretig

De tik- en spelfouten en soms slordige blad­

reageerden. Het grootste deel van het boek

spiegel doen deze mooie publicatie oneer aan.

bestaat dan ook uit reproducties van prent­

Dat neemt niet weg dat het boek een aanrader

jes uit privéverzamelingen. Dat zorgt ervoor

is voor wie met bidprentjes bezig is, o f ermee

dat we zeldzame bidprentjes te zien krijgen

wil beginnen.

die het hart van kenners sneller moeten doen

_Frederik Bossuyt

slaan. De meeste verzamelaars geven ook zelf tekst en uitleg bij de prentjes. Andere hou­ •

den het gewoon bij een reproductie van het

CLAUDE MOORS Stadsrekeningen Tielt: 1394-1300.

prentje. Reniers pleit voor een verbreding van het

Heemkundige Kring De Roede van Tielt, 2009, 765

onderzoek naar bidprentjes. Hiermee bedoelt

blzn., Prijs: 30 euro.

hij een internationale aanpak die volgens hem tot nieuwe inzichten kan leiden. We moeten

Op 15 januari stelde de Roede van Tielt

de bijdrage van Christine Aka over het Duitse

het laatste deel van de uitgave van de Tieltse

bidprentje in dat kader zien. Een andere ver­

stadsrekeningen voor. Aan deze integrale uit­

breding is volgens Reniers te vinden binnen

gave van de rekeningen uit de periode 1394­

het genre zelf. Zo heeft René Schoonvliet het

1500 gingen twee eerdere publicaties vooraf.

over doodsbrieven in België. Er blijkt zelfs een

In 2000 werd de uitgave van de rekeningen

verband te zijn tussen het 19de-eeuwse bid­

uit de periode 1500-1610 voorgesteld, in 2004

prentje en het formaat van de speelkaart.

die van de rekeningen uit de periode 1610­ 1794. Daarmee is Tielt de eerste en enige stad

Bidprentjes uit protestants Nederland en uit katholiek België blijken niet altijd identiek

in Vlaanderen, waarvan de rekeningen uit het

te zijn. We moeten echter zelf op zoek gaan

Ancien Régime volledig zijn uitgegeven. Voor dit titanenwerk komt de auteur(s)

naar gelijkenissen en verschillen. Reniers reikt

130

en leper, werden enkel de oudste rekeningen

alle lof toe. Het transcriberen van de rekenin­ gen vereist niet alleen paleografïsche vaardig­

uitgegeven, net zoals dat het geval was voor

heden, maar ook een doorzettingsvermogen

enkele kleinere steden.

waar velen alleen maar jaloers op kunnen zijn.

Helaas is aan de minpuntjes van de vorige

De auteur bereikt m et zijn publicatie meer

twee delen niet gewerkt. De inleiding valt

dan alleen m aar het Tieltse heemkundige

nogal mager uit. De index, die een handig

publiek. Stadsrekeningen zijn immers, zeker

zoekinstrument zou moeten zijn, is bijzon­

voor de late middeleeuwen, een onschatbare

der onpraktisch, om dat termen, persoons-

bron van informatie. In de eerste plaats wer­

en plaatsnamen niet geuniformiseerd wer­

pen ze een licht op de financiële geschiedenis

den. Gevolg is dat wie zoekt onder Kortrijk,

van de stad, maar tegelijk vinden onderzoe­

terechtkomt bij zeven verschillende toponie­

kers die interesse tonen in politiek, economie,

men: Curtericke, Curtric, Curtrick, Curtricke,

cultuur, genealogie, volkscultuur,... er uitge­

Curtrike, Curtrycke en Curtryke. Nog verwar­

breid hun gading.

render is dit voor de persoonsnamen. Wie bij­

Enkele m inder voor de hand liggende

voorbeeld iets wil te weten komen over leden

voorbeelden. In de vijftiende-eeuwse Tieltse

van de familie de Poortere moet ook zoeken

rekeningen vinden we gegevens terug over

bij Poerters, Poorters, Porters, Den Poorter, Den

de vroege activiteiten van een rederijkerska­

Poortere, Den Poortre, Den Portere, sPoerters, Spoorters en Sporters.

mer in deze kleine stad. We lezen verder over de rondtrekkende zigeuners of Egyptenaren,

Stadsrekeningen, hoe interessant ook voor

zoals ze toen genoemd waren, die overal in

de onderzoeker, lezen niet onmiddellijk als

Vlaanderen in deze periode opdoken. We

een roman voor de doorsnee geïnteresseerde

ontdekken het bestaan van Tieltenaren die

lezer. Net daarom is het spijtig dat niet meer

hun stad verlieten om zich in Kortrijk te ves­

aandacht werd besteed aan een aangename

tigen. In enkele jaren wordt het ezelsfeest, het

en overzichtelijke lay-out, die het consulte­ ren van deze bron een stuk meer comfortabel

kerkelijk zottenfeest, uitdrukkelijk vermeld.

zou maken. Tot slot nog deze bedenking: de

Net omdat Tielt een kleine stad was, waar­ van de stadsrekeningen niet erg uitgebreid

uitgave van de stadsrekeningen, in drie delen

waren, bleek het mogelijk om een integrale

en zes volumes, beslaat bijna 3.000 gedrukte

uitgave te realiseren. Deze sterkte is meteen

bladzijden. Was het niet raadzaam om de

ook een zwakte. De rekeningen zijn eerder

publicatie (ook) in digitale vorm aan te bie­

beknopt en bevatten relatief weinig gegevens

den, bijvoorbeeld op CD-rom o f via de web­

die het lokale belang overstijgen. Dit kan

site? Het zou de toegankelijkheid van de bron

uiteraard de zeer verdienstelijke auteur niet

alleen maar ten goede komen en het milieu

aangerekend worden. Het blijft echter een

minder belasten.

feit dat de rol van Tielt op politiek, religieus,

Dit alles neemt echter niet weg dat deze

cultureel en economisch vlak tijdens de late

uitgave van de Tieltse stadsrekeningen een

middeleeuwen weinig beduidend was. Stads­

huzarenstuk is, dat historici, heemkundigen

rekeningen van grote steden als leper, Brugge,

en genealogen tot ver buiten Tielt nog gene­

Gent, of zelfs van middelgrote als Oudenaar­

raties lang zal weten te boeien.

de of Kortrijk, zijn daarom historisch interes­

.H e n d r ik Callewier

santer. Voor deze steden is een integrale uit­ gave echter niet haalbaar. Voor Brugge, Gent

131

geboren werd. Op 5 december 2009 had in

den noemt, mannen die eenige rymtjes kunnen aen een knoopen, doch nooit der zake van eenig wezenlyk nut zullen worden. ... Wat zyn toch in Godsnaem de gedichten van Blieck? Dezelve doen droomen, noch blaken. Ledeganck heb ik nog niet gelezen, doch zyn voorwoord van welk gy my gesproken hebt en zyne ode, hymne, of wat het zy, aen de vrede, geven my de maet van hetgene men van hem ... verwachten moet. Over Consciences De Leeuw van Vlaenderen

het mooie gebouw van de Koninklijke Acade­

uit 1838 schrijft Snellaert op 25 januari 1839:

mie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde

Ik heb den leeuw nog niet gelezen. . . . I k heb nogthans gezien dat hier en daer nog al taelfouten zyn ingeslopen. . . . I k bespeur dus nog in Hendriks werken gebrek aen taelkennis en gebrek aen logica. . . . I k zal voor de recensie zorgen. Maar op 22 maart 1839 schrijft hij: Ik

ADA DEPREZ D e vriendschap tussen F.A. Snellaert en J .A . de Laet (1838-1871). Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, G ent, 2009, 378 blzn., ISBN 978 90 72474 78 0. Prijs: 25 euro.

In 2009 was het tweehonderd jaar geleden dat Ferdinand Augustijn Snellaert in Kortrijk

in Gent een - jam m er genoeg matig bijge­ woonde - herdenkingszitting plaats. Bij die gelegenheid werd ook bovenvermeld boek voorgesteld. Het boek bevat de uitgave van de drukke

de tegenstanders, het Vlaamse petitionnement

heb al vyfmael aen eene recensie of verslag van 'den Leeuw van Vlaenderen’ de hand gesteken, en eiken keer heb ik het begonnen werk laten liggen. Myn geweten komt telkens in stryd met de lichtgeraektheid van Hendrik. ... Hendrik moest de eerste overtuigd wezen en het beken­ nen dat het grootelyks onze toekomst geldt, ons niet belachelyk te maken, met elkander voor wonderen der eeuw uit te venten. Als H y een hairtjen redelyk is zal hy zich over myn verslag niet te beklagen hebben. Op 24 april is Snel-

van 1840 en België. Gent was lange tijd oran-

laerts recensie verschenen, maar Conscience

gistisch gezind en de orangistische Snellaert

is boos. En De Laet reageert op 30 mei: Hen­

zal er zich thuis gevoeld hebben. M aar ook

ratoren. In 1839 schrijft De Laet: Buiten gy en

drik is een man die denkt dat, omdat hy een goede prozaschryver is ,... ieder hem op bloote knieen zou moeten aenbidden. H y gelooft zich onfeilbaer en de twyfel over de uitmuntendheid van eenen door hem geschreven volzin is hem een ondragelyke last... Hendrik wankelde nog en nadien heeft hy vast besloten nooit meer te schryven. Gy weet hoe styfhoofdig hy zich aen zyne besluiten houd. H y was reeds boos omdat gy in de recensie van het jaerboekje niet genoeg over hem gezegd had.

Blommaert zyn alle de letterkundigen van Gent, die gy, ongetwyfeld per antiphrasim, letterhel­

laert een grote belangstelling had voor zijn

- althans tot 1847 - correspondentie tussen Snellaert en De Laet. De tekstuitgave beslaat de bladzijden 27 tot 229. Maar daarop volgen op niet minder dan 130 bladzijden de uit­ voerige en acribische aantekeningen (p. 2 3 3 ­ 363). De brieven werpen een verhelderend licht op de vroegste jaren van de Vlaamse Beweging. Haast elke brief is gefocust op de toestand en de kansen van het Nederlands dat ze wel voortdurend Vlaams noemen -, op

De Laet betreurde de scheiding van 1830. Hij schrijft in 1839: Ik heb eenen walg van België en hij vervolgt: De omwenteling van 1830 zy

gevloekt! Z y die ze gemaekt hebben zyn lafaerts die hun werk niet kunnen ondersteunen of ver­ raders die onder den dekmantel der belangen des volks de hunne slechts bevoordeeld hebben. Boeiend en soms verrassend is het hun mening te vernemen over de tijdgenoten-lite-

We weten dat de Kortrijkzaan Snel­

132

•

geboortestad. In 1839 verscheen van hem

Over de kamers van Rhetorica te Kortrijk en in 1844 zijn Bydragen tot de kennis van den tong­ val en het taeleigen van Kortrijk (zie hierover DeLeiegouw, 1 4 (1 9 7 2 ), 145-198). Begin 1839 schrijft hij: Ik ... leg de grondslagen voor eene geschiedenis van Kortryk. Maar die geschiede­

D. VANDROMME (RED.) Van hofbouwkundige tot groenmanager. Sierteelt en groenvoorziening in WestVlaanderen. K on in klijke H ofbou w m aatschappij S in t-F iacre, Zwevegem, 2009, 247 blzn., -8°, ill. ISBN 9 7 8 -9 0 ­ 77723-92-0.

nis is nooit tot stand gekomen. In maart 1848 (sic) stuurt hij aan J. Goethals-Vercruysse

Dit boek verscheen naar aanleiding van

twee kwarto’s uit zijn Verzamelinge van Aen-

de 120ste verjaardag van de Koninklijke Hof­

teekeningen ... terug, maar hij hoopt die taak

bouwmaatschappij Sint-Fiacre, West-Vlaamse

alsnog voort te kunnen zetten als de rust zal

beroepsvereniging voor sierteelt en groen­

zijn hersteld.

voorziening. Het boek, waaraan niet minder

De taal van Snellaert is uiteraard ar­

dan 22 auteurs meewerkten, is zeer verschei­

chaïsch maar vrij correct. Zijn Nederlandse

den van inhoud en bevat naast louter econo­

gezindheid en zijn verblijf in de Noordelijke

mische documentatie uit recente tijden, toch

Nederlanden zijn daar niet vreemd aan. Hij

ook veel historische gegevens.

schrijft bij voorbeeld op 11 januari 1839:

Eerst worden de structuur en ontwikke­

Vander Voorts brief heeft veel kwaed gedaen door zyne onbezonnene personaliteiten. Snel­ laert gebruikt dus het woord personaliteit in

ling van de sierteelt in W est-Vlaanderen, in het algemeen en per soort plant, behandeld. In een tweede deel komt de groenvoor­

de nog altijd correcte Nederlandse betekenis

ziening in de provincie aan de beurt. Hierin

hatelijke opmerking, terwijl velen het woord

komen o.m. het zuiden van West-Vlaanderen

vandaag in België in de Franse betekenis van

- niet bepaald een groene regio - en uitvoerig

prominent gebruiken. Van de andere kant

Kortrijk zelf aan bod. Ook de bedrijventerrei­

gebruikt Snellaert bij herhaling het woord

nen krijgen veel aandacht. Lange tijd heerste

krakeling\oor een banket of diner. Zo schrijft hij in 1839 (p. 46): Daer bestaet niets als een krakeling of een avondmael om zich te verzoe­ nen, wanneer maer de Champagne de oude vete niet doet opbruisschen. En krakeling is nu

er wanorde betreffende de vestigingsplaat­ wat “schaamgroen” aangeplant om de lelijke

uitgerekend een woord dat hij in die betekenis

dit gebied een gunstige kentering gekomen

als Kortrijks woord opneemt in zijn Bydragen

en zijn nieuwe bedrijven geen schandvlek­

(zie boven).

ken meer in het landschap. Onder de goede

sen van de bedrijven en werd er hoogstens constructies wat aan het zicht te onttrek­ ken. Maar sinds de jongste decennia is er op

voorbeelden worden Sofinal in W aregem

Ada Deprez, de specialiste van de ‘Vlaamse’ literatuur in de negentiende eeuw, heeft met

(1985), Eandis in Kortrijk (1998), Vandecas-

deze uitstekende, geannoteerde editie, het

teele Houtim port in Aalbeke (1 9 6 5 -2 0 0 5 ),

beeld van F.A. Snellaert, over wie zij al zoveel

Intercommunale Leiedal in Kortrijk (1 9 8 1 )

gepubliceerd heeft, nog scherper gesteld.

en Beneluxpark in Kortrijk (1ste fase: 2006)

_Frans Debrabandere

genoemd. Over Evolis geen woord. Het ver­ wondert ons ook dat het mooie en stemmige kerkhof van H oog Kortrijk niet vermeld wordt in het hoofdstuk over de kerkhoven.

133

Wel komen voor onze regio de kerkhoven

van de vijf administratieve districten waaruit

Ingelmunster, Sint-Denijs en Wevelgem aan

de kasselrij Kortrijk bestond. Met haar tijd­

bod. Wat ons studiegebied betreft, krijgen de

schrift - ook De Roede van Tielt genaamd -,

Gavers in Harelbeke, het Sterrebos in Rum­

haar voordrachten en haar afzonderlijke

beke, de Baliekouter in Wakken, Bergelen in

publicaties, staat de vereniging hoog in de

Gullegem en W allemote-W olvenhof in Ize-

‘ranking’ van de West-Vlaamse heemkundige

gem een korte bespreking in het hoofdstuk

verenigingen. Het rijke Tieltse archief - w.o.

over de provinciale groendomeinen. Terecht

de stadsrekeningen - speelt hierbij natuurlijk

is een speciaal en uitvoerig hoofdstuk gewijd

een stimulerende rol. Onder impuls van de dynam ische be­

aan de in 1959 aangelegde Kortrijkse rozen­

stuursleden ontstond onderhavig boek, dat

tuin bij het kasteel ’t Hooghe. Het derde deel, Omkadering genoemd,

deels berust op wat over Tielt al gepubliceerd

brengt ons biografieën van W est-Vlaamse

werd, deels op origineel bronnenmateriaal.

botanici, o.m . Willem Quackelbeen (K ort­

Voor de periode vanaf de negentiende eeuw

rijk 1526 of 1527 - Constantinopel (?) 1561)

werd o.m. ook op kranten en interviews een

en Léonard Lodewijk De Bo (Beveren-Leie

beroep gedaan.

1826 - Poperinge 1885), een overzicht van het

De meeste stads- o f dorpsgeschiedenis­

tuinbouwonderwijs in W est-Vlaanderen en

sen zijn ingedeeld per thema: landschaps-

tenslotte een volkskundige bijdrage over de

vorm ing, prehistorie, politieke en militaire

patroonheilige Sint-Fiacrius en zijn verering

geschiedenis, instellingen, economie, cultuur,

in W est-Vlaanderen, o.m . in de Kortrijkse

kerkelijk en godsdienstig leven, enz. Eigenlijk

Sint-Maartenskerk, die van hem een schilde­

wordt de werkelijkheid daardoor gefragmen­

rij, werk van de Brugse schilder Jan Garemijn

teerd, want in het leven en in de geschiedenis

(1 7 1 2 -1 7 9 9 ), en een beeld, werk van Victor

hangt alles samen. Zoals uit de ondertitel en

Acke uit 1884, bewaart.

de inleiding (p. 7-9) blijkt, hebben de auteurs

Qua uitzicht is het boek een pareltje. Het

van De geschiedenis van Tielt gekozen voor

bevat meer dan 200 illustraties, bijna alle in

een andere aanpak en getracht per periode -

kleur, w.o. talrijke prachtfoto’s van bloemen.

in feite ook al een kunstmatige indeling - alle

Maar voor een boek over sierteelt en groen­

aspecten samen te behandelen. Dat vinden we

voorziening is dat misschien vanzelfsprekend.

geen goede optie, want de overzichtelijkheid

In elk geval: proficiat!

lijdt eronder en het gevaar bestaat dat som ­ mige aspecten ondergesneeuwd worden.

Niklaas Maddens.

Tielt bestond voor de Franse revolutie uit twee administratief en fiscaal gescheiden •

J. BILLIET (RED.)

gebieden: de stad Tielt zelf en Tielt-buiten.

De geschiedenis van Tielt. Een nieuwe kijk

En op 1 januari 1977 fuseerde Tielt met de

op een rijk verleden.

gemeenten Aarsele, Kanegem, en Schuifers-

Lannoo, Tielt, 2009, 344 blzn., -4°, ill., ISBN 978 90

kapelle, dat aanvankelijk tot Tielt-buiten

209 8490.

behoorde en pas in 1862 een zelfstandige gemeente werd. Het was de bedoeling van de

In 1970 werd de historische kring De Roede van Tielt gesticht. Zoals de naam het zegt, is het

auteurs de geschiedenis van heel groot-Tielt

werkgebied de vroegere Roede van Tielt, een

en de drie genoemde dorpen te weinig aan

te behandelen, maar o.i. komen Tielt-buiten

134

7 4 -9 7 ). Daarbij ligt het hoofdaccent op de

bod. Wellicht hadden ze elk afzonderlijk een apart hoofdstuk verdiend. Ook over de posi­

Reformatie - een terrein waar Decavele bij­

tie van Tielt in de kasselrij Kortrijk, over de

zonder goed thuis is - en op de verwoestende

vaak bitsige verhouding tussen Tielt-binnen

godsdienstoorlog, die Tielt, samen met zoveel

en Tielt-buiten en over de dominante posi­

andere plaatsen in Vlaanderen, tot een ruïne

tie van Kortrijk t.o.v. de stadjes en dorpen

herschiep. Heel wat Tieltenaars speelden een

van de kasselrij kon meer gezegd worden.

belangrijke rol, zowel in het reformatorische als in het contrareformatorische kamp.

Acht geografen en historici leveren stuk

Onder de titel Een succesrijke contrarefor­ matie, maar constant oorlogsgeweld (p. 9 8 ­

voor stuk waardevolle en boeiende bijdragen over het kleine en lange tijd conservatieve Tielt. Interessant lijkt ons vooral het feit dat

139) behandelt Michel Cloet in het vierde

zij voortdurend het verleden en zelfs het hui­

hoofdstuk de zeventiende eeuw. Voor de

dige wedervaren van dit midden West-Vlaams

Contrareformatie kon hij vooral putten uit

stadje plaatsen in een algemeen Vlaamse con­

zijn prachtige studie Het kerkelijk leven in een

text. Tielt is op die manier een weerspiegeling van de Vlaamse maatschappij en mentaliteit.

landelijke dekenij van Vlaanderen tijdens de XVIIde eeuw. Tielt van 1609 tot 1700 (Leuven,

Na de inleiding van de redacteur (p. 7-9),

1968). Twee sterke figuren, kampioenen van

die ervoor zorgde dat er niet al te veel overlap­

de Contrareformatie, trokken zijn bijzondere

pingen waren - een vaak voorkomend euvel bij

aandacht: Jan de Mol, deken van Tielt van

dergelijke verzamelwerken - beschrijven Luc

1616 tot 1657, en zijn tegenspeler Antoon

Daels en Antoon Verhoeven het Tieltse land­

Triest, Gents bisschop van 1622 tot 1657. In

schap, als een opengeslagen boek (p. 1 1 - 2 1 ).

het tweede deel van zijn uiteenzetting han­

O nder de titel Tielt tussen prehistorie

delt hij uitvoerig over de oorlogen tegen de

en Vroegmoderne Tijd (p. 2 2 -7 3 ) overspant

expansiedriftige Franse koning Lodewijk XIV,

Ronny Ostyn de periode van 35.000 v. Chr.

die ook de Tieltse regio erg troffen en herhaal­

tot ca. 1550, m.a.w. van de eerste sporen van

delijk zware demografische crisissen veroor­

menselijke aanwezigheid, via de eerste schrif­

zaakten.

telijke vermelding van Tielt - villa que dicitur

De achttiende eeuw was heel wat rus­

Tiletum - in een oorkonde van het Harelbeek-

tiger dan de vorige en betekende voor Tielt

se Sint-Salvatorskapittel (1105), en het begin

en heel Vlaanderen een periode van herstel

van de dertiende eeuw, toen Tielt zich als stad

op economisch en demografisch gebied. In

begon te profileren, tot het einde van de rege­

een veelzijdig en goed gestructureerd artikel,

ringsperiode van Keizer Karei, dus tot de voor­

Herstel, groei en transitie (p. 140-177), wijdt

avond van de godsdiensttroebelen. De auteur

Thijs Lambrecht aandacht aan het stadsbe­

overschrijdt zelfs deze tijdslimiet tot de jaren

stuur en de leden ervan, de stadsfinanciën, de

1570. En net als zoveel andere auteurs wordt

heerlijkheden in Tielt-buiten en Aarsele, de

daarbij de invoering van de penningheffingen

bevolkingsevolutie en bevolkingsstructuur,

ten onrechte aan Alva toegeschreven (p. 63).

de marktfuncties en commerciële infrastruc­

In Vlaanderen verscheen deze belasting in

tuur, de landbouw en de agrarische structu­

1542, dus lang voor zijn bewind.

ren, de bloeiende linnenindustrie, waarbij

Johan Decavele handelt in het derde

thuisspinners en thuiswevers, via ‘kutsers’ als

hoofdstuk over Humanisme, reformatie en

tussenpersonen, voor de export werkten - de

godsdienstberoerten van 1500 tot 1609 (p.

zogenaamde proto-industrie -, het onderwijs

135

en de cultuur (vooral de rederijkers en het

behoudsgezinde stad (p. 2 3 6 -3 1 1 ) doorloopt

plattelandstoneel). Het kerkelijke leven krijgt

Johan Vankeersbilck de twintigste eeuw en

een mager aanhangseltje. Om het platteland

zelfs de negen eerste jaren van de huidige

te ontsluiten en de handel te bevorderen wer­

eeuw. In die periode wordt het beeld van Tielt

den in de Oostenrijkse tijd talrijke nieuwe

volledig hertekend, met op politiek gebied

straatwegen aangelegd. Ronny Ostyn toont

o.m. de doorbraak van de christelijke arbei­

aan dat ook Tielt goed bedeeld werd met een

dersbeweging, ondanks veel tegenwind van

aftakking van de steenweg Kortrijk-Brugge

de officiële gezagdragers, de sterke Vlaamse

(1 7 6 3 ) en een aftakking van de steenweg

bewustwording, gepaard met successen van

Kortrijk-Deinze-Gent (1 7 7 3 ). Uit dit vijfde

de Vlaams-nationalisten en verder nog de

hoofdstuk komt goed naar voren hoe in de

wind in de zeilen voor Rex en het Verdinaso in

achttiende eeuw een toplaag van grootgrond­

de jaren ‘30. Ook op andere terreinen kwam

bezitters ontstond, die tot in de negentiende

er vernieuwing. We vermelden de industriali­

eeuw het politieke, culturele en economische

satie met haar ups and downs, de uitgebreide

leven in handen had en Tielt een conservatief

onderwijsmogelijkheden, de ingrepen in het

stempel bezorgde.

stedelijke weefsel, de vernieuwing en verrij­

Dat blijkt uit het zesde hoofdstuk, De Lange

king van het culturele leven vanaf de jaren

negentiende eeuw (1780-1900) (p. 179-235),

19 7 0 -1 9 8 0 , samengaand met een grondige

geschreven door Romain Vanlandschoot, de

mentaliteitswijziging en een doorbraak van

kenner bij uitstek van deze periode. Tot in

de ontzuiling, de gemeentefusie van 1977 enz.

de details tekent hij een beklijvend en leven­

Over de nasleep van het Concilie en de on t­

dig beeld van deze overgangsperiode naar

kerkelijking van het oeroude katholieke Tielt

de twintigste eeuw. Vooral de vele politieke

vernemen we praktisch niets. Uiteraard is in

strubbelingen, niet het minst bij de overheer­

dit zevende hoofdstuk ook heel wat aandacht

sende katholieke partij en hun afstraling op

besteed aan Tielt tijdens de Eerste Wereldoor­

andere gebieden van het maatschappelijke

log - toen was de stad het hoofdkwartier van

leven, worden op de voet gevolgd en leven­

het vierde Duitse leger - en tijdens de Tweede

dig beschreven. We leren daarbij talrijke poli­

W ereldoorlog, die gevolgd werd d oor een

tieke figuren kennen, vaak ook aan de hand

opvallend milde repressie. Tielt was ook in

van hun foto. Lange tijd heeft Tielt zich verzet

de ban van de koningskwestie en de school­

tegen de mechanisering van de nijverheid,

strijd.

wat de grote crisis van de jaren 1840, samen

Het boek wordt afgesloten m et een ver­

met mislukte oogsten en ziektes, in de hand

zorgd notenapparaat, een uitgebreide biblio­

werkte. Pas tegen het einde van de eeuw

grafie en een namenindex. Een overzicht van

trad Tielt op industrieel gebied de moderne

de geraadpleegde archiefstukken, nu weg­

tijd binnen. Een kleine opmerking: dat de

gestopt in de voetnoten, mocht o.i. niet on t­

mechanisatie in de textielsector in de Kort­

breken.

rijkse regio al kort na 1805 intrad (p. 190),

Een evenwichtige o f volledige geschiede­

is onjuist. Ook Kortrijk heeft daar lang op

nis van Tielt kunnen we dit boek niet noe­

moeten wachten, zij het bijlange niet zo lang

men. Voor bepaalde periodes zijn immers

als Tielt.

som m ige aspecten o v erb elich t, andere

O nder de veelzeggende titel De lang­ zame maatschappelijke transformatie in een

onderbelicht of zelfs weggelaten. Zo is het aspect beeldende kunst in Tielt in het boek

136

tailleerde tekst. Veel Bavikhovenaars zullen

volledig verwaarloosd. Uiteraard neemt dat niet weg dat De Geschiedenis van Tielt een

met genoegen en ook wel met enige nostalgie,

magistraal werk is, dat andere steden Tielt

de vele, jammer genoeg in veel gevallen niet

kunnen benijden. Het boek zal ongetwijfeld

gedateerde, foto’s bekijken. En veel lezers zul­

vele decennia lang standhouden. Bovendien

len hun voorouders terugvinden in de leer­

is het een heerlijk kijkboek met honderden

lingenlijsten, die teruggaan tot het schooljaar

keurig becom m entarieerde illustraties. De

1 8 5 4-1855, en in de klasfoto’s, waarvan de

uitgeverij Lannoo, die in 1909 in Tielt on t­

oudste teruggaat tot 1908. (nm)

stond en in 2009 haar honderdste verjaardag vierde, o.m. met dit boek, haalt alle eer van

HUGUES MARQUIS

haar werk.

Kortrijk in de Franse belangstelling, ƒ 7 9 2 . Les violences de guerre pendant la cam­

„N ik la a s M addens

pagne de ƒ 79 2 sur la frontière du Nord. Revue du Nord, nr. 379, januari-m aart, 2009, p. 123­

SIGNALEMENTEN

143.

•

Hier komt o.m. de brandstichting door de

G. OPSOMER Het onderwijs in Bavikhove. i/ÿ S tot 2006.

Franse troepen van de gebouwen buiten de

Heemkring De Roede van Harelbeke, nr. 27, 2009,

Kortrijkse stadsmuren op 29 juni 1792 voor,

309 blzn., -4°, ill.

meer bepaald de zeer negatieve reacties op deze ‘oorlogsmisdaad’ in de Jacobijnse clubs,

Elk jaar publiceert de Roede van Harel­

de Franse pers en de Franse Assemblée nati­

beke, samen met een tentoonstelling, een rijk geïllustreerde verhandeling, gewijd aan

onale. Zelfs Robespierre veroordeelt in zijn krant Le Défenseur de la Constitution (nr. 8,

Harelbeke en de deelgemeenten. Zo werd het

begin juli 1792) deze wandaad. Hij strookte

onderwijs in Stasegem en Hulste al behandeld

niet met de Franse revolutionaire idealen en

en nu kwam als nr. 27 het onderwijs in Bavik­

dreigde de bevolking, die de Fransen aanvan­

hove aan de beurt. Dank zij het rijke archief

kelijk verwelkomd had comme des frères, avec

van Bavikhove, dat teruggaat tot de Franse en

des transports de joie inestimables, tegen hen

Nederlandse tijd, en voor de jongere periode

op te zetten. Al op 2 juli 1792 besloot de Fran­

de documentatie van sommige betrokken per­

se Assemblée nationale de slachtoffers van de

sonen, is het een sterk gedocumenteerde en

brandstichting te vergoeden.

opnieuw rijkelijk geïllustreerde studie gewor­

De gebeurtenissen bij Kortrijk werden

den. Zo kunnen we voor de negentiende eeuw

beschreven door J. De Bethune in La prise et

de bouw en verbouwingen van de gemeente­ keurig volgen. De politieke achtergrond, bij­

l ’occupation de Courtrai par Luckner - 18-30 juin 1792, verschenen in de Geschied- en Oud­ heidkundige Kring van Kortrijk. Handelingen,

voorbeeld de bitse schoolstrijd, in 1878-1884,

nieuwe reeks, 6 ( 1927), afl. 2, p. 51-68. In het

krijgt daarbij de nodige aandacht, zodat de

Oud Stadsarchief Kortrijk, nr. 4 .4 4 7 , steekt

studie niet uitsluitend een opsomming is van

een dossier met opgave van de schade die de

feiten. Ook de optekening van herinneringen

Fransen aangericht hadden. In totaal werden

van leerlingen en de biografieën van sommige

meer dan 200 huizen, hofsteden, herbergen,

leerkrachten verlevendigen de soms erg gede­

blekerijen en molens vernietigd, (nm)

school en ook de personeelsbezetting nauw­

137

AUGUST KEERSMAEKERS

Hij volstaat met de verwijzing naar de beken­

Hendrik Conscience. De Muze en de Mam­

de studie van Ger Schmook. De lezer van De

mon.

Leiegouw zal vanzelfsprekend het hoofdstuk

Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en

over de Kortrijkse periode (1 8 5 7 -1 8 6 8 ) wil­

Letterkunde, Gent, 2009, 324 blzn., geïll., ISBN 978

len lezen. Die wordt vrij negatief voorgesteld. Conscience verveelde zich in Kortrijk en wou

90 72474 8 1 0 . Prijs: 22 euro.

er v/eg, ook al speelde hij een actieve rol in Dit boek is geen gewone schrijversbio­

de Société des Beaux-Arts et de la Littérature

grafie. De zeven hoofdstukken behandelen

en had hij hier goede vrienden. Maar wie het

weliswaar achtereenvolgens de verschillende

verhaal van zijn Kortrijkse jaren wil lezen,

fases in het leven van Conscience: jeugd 1812­

die kan beter de uitstekende bijdrage van

1841, literair begin 1 8 41-1856, arrondisse­

Paul Vancolen lezen, verschenen in De Leie­ gouw 2007, blz. 5-78. Merkwaardig is wel dat

mentscom m issaris in Kortrijk 18 5 7 -1 8 6 8 , conservator 1869-1883, laatste jaren 18 8 0 ­

Keersmaekers deze grondige studie blijkbaar

1883. Dan volgt nog het lastige probleem van

niet kent, want hij vermeldt ze niet. (fd)

de erfenis en een terugblik. Maar de aandacht van de biograaf gaat veeleer naar de finan­ ciële zorgen van Conscience. De man die zijn volk leerde lezen, heeft inderdaad meer dan honderd romans geschreven, niet alleen omdat hij het schrijven niet laten kon, maar ook omdat hij telkens weer in geldverlegen­ heid was. En toen de minister hem in 1857 tot arrondissem entscom m issaris in K ort­ rijk benoemde, om hem een vast inkomen te bezorgen, ondervond Conscience dat het ambt niet alleen veel tijd in beslag nam, maar hem ook weinig financieel soelaas bracht. Hij leefde op grote voet en moest zijn stand hoog­ houden. We vernemen dat het bezoek van Leopold II aan Kortrijk hem 250 frank gekost heeft. Van de andere kant was hij goedhartig en vrijgevig. Voor zijn dood vernietigde hij alle schuldbrieven van zijn schuldenaren, om hun na zijn dood moeilijkheden te besparen. Het gaat in dit boek veel meer over de m am m on dan over de muze. Van elk boek lezen we het verhaal van de onderhande­ lingen met de uitgever en wat het boek aan royalty’s opgebracht heeft. Maar over de lite­ raire of artistieke kwaliteiten van zijn romans vernemen we niets. Ook op de genesis van De

Leeuw van Vlaanderen gaat de auteur niet in.

138

Jaarverslag

•

29 januari

te passen aan hun nieuwe leefomgeving en

V oordracht in het Erfgoedhuis van Willy

hoe de Fransen reageerden op deze zoge­

Detailleur over Zieleherders in Kortrijk. In

naamd gevaarlijke, want socialistische of juist

samenwerking met de West-Vlaamse Gidsen-

extreem katholieke, nieuwkomers.

kring Kortrijk-Menen. Aanwezigen: 120. •

Aan de hand van talrijke illustraties schetste

14 maart

de spreker, stadsgids van Kortrijk, een gede­

V oordracht in O n tm oetingscentrum Het

tailleerd beeld van de clerus in Kortrijk vanaf

Spoor (Harelbeke), georganiseerd d oor De Roede van Harelbeke, van Geert H oornaert over Schandstrajfen in het algemeen en schand­ palen in West-Vlaanderen. Aanwezigen: 120.

de eerste kerstening, d oor de middeleeu­ wen en de (Contra-)Reform atie heen tot de twintigste eeuw. De lezing werd doorspekt met talrijke anekdotes die iedereen wisten te

Boeiende lezing met talrijke illustraties over

boeien. Jammer dat de tijd beperkt was, want

een weinig bekend onderwerp. Met zin voor

de spreker beweerde zelf nog zoveel te vertel­

hum or en op een volkse manier gaf de spre­

len te hebben. Na de lezing werd er nagepraat

ker eerst een overzicht van de verschillende

bij de traditionele nieuwjaarsreceptie, ook nu

schandstraffen, om verder op zoek te gaan

- zoals vorig jaar - door De Leiegouw en de

naar de schandpalen die nog te vinden zijn

West- Vlaamse Gidsenkring georganiseerd.

in West-Vlaanderen. Sommige daarvan eis­ ten van de spreker echt speurwerk, want die

•

12 februari

schandpalen staan soms op privédomein of

Voordracht in het Erfgoedhuis van Saartje

kregen in de loop van de eeuwen een nieuwe

vanden Borre over Vlamingen in Noord­

functie. Ondertussen analyseerde de spreker

Frankrijk. Culturele aspecten van migratie.

ook de beelden, wapenschilden en teksten die

Aanwezigen: 60.

op die schandpalen te zien zijn.

Tijdens de negentiende en de eerste helft van •

de twintigste eeuw betekende Noord-Frank-

27 juni Bezoek aan de drie tentoonstellingen Vrou­

rijk voor vele Vlamingen een mogelijkheid om aan werk en geld te raken. Aan de hand

wen van Vlaanderen. Deelnemers: 30.

van enkele illustraties analyseerde de spreker

De tentoonstelling bestaat uit drie delen:

de verschillende vormen die deze econom i­

deel I in het kasteel van Rumbeke; deel 2 in

sche migratie aannam , gaande van grens-

het museum 1302 van Kortrijk; deel 3 in de

en seizoenarbeid tot permanente vestiging.

Sint-Trudoabdij van Male. Om 10 uur is er

Verder ging de spreker na hoe de Vlaamse

een rondleiding m et uitleg van Greet Ver-

m igranten zich cultureel probeerden aan

schatse in het Museum Kortrijk 1302. Wie

13 9

die rondleiding niet kan bijwonen, krijgt een

Door zijn huwelijk met Margareta van Male,

toegangskaartje om de tentoonstelling op een

enige dochter van graaf Lodewijk van Male,

andere dag te bezoeken. Na de middag ver­

trad hertog Filips de Stoute de geschiedenis

trekken we per bus naar de Sint-Trudoabdij

van Vlaanderen binnen. Hij en zijn opvol­

van Male. Onderweg geeft Greet Versehatse

gers bezorgden het graafschap Vlaanderen

uitleg over de totstandkoming van het project

een bloeiperiode zonder weerga. M et een

en over de verschillende vrouwen van Vlaan­

degelijke presentatie vertelt de spreker ons

deren die we zullen ontm oeten. In de abdij

het boeiende verhaal van de Bourgondische

krijgen we een deskundige rondleiding van

graven van Vlaanderen, een verhaal van zucht

zuster Kristina Van Wonterghem. Dan gaat de

naar macht, rijkdom, geweld, maar ook van

busreis naar het kasteel van Rumbeke, waar

raffinement en cultuur. Het is een hele kunst

we de getuigenissen beluisteren van zes vrou­

om die ingewikkelde geschiedenis bevattelijk

wen van Vlaanderen (van Judith tot Maria

en in amper anderhalf uur voor te stellen.

van Champagne). We nemen nog een drink in het café restaurant De Plataan en keren

•

terug naar Kortrijk.

10 d e c e m b e r

Voordracht in het Erfgoedhuis door Hendrik Callewier over Van God of van de wereld? De

•

Voordracht in het Erfgoedhuis Kortrijk door

levenswandel van de seculiere clerus in Kort­ rijk en omgeving tijdens de late middeleeuwen.

8 okto ber

Niklaas Maddens en Paul Vancolen over

Aanwezigen: 60.

Leven en werk van Jacques Goethals-Vercruysse (1759-1838). Aanwezigen: 60. In het tweede num m er van 2009 startte De Leiegouw met de uitgave van de Chronyke van Cortryk van de hand van bibliofiel-historicus

Zijn alle clerici dan hebzuchtige en wellustige hoerenlopers?, zo lezen we in een 15de-eeuwse

J. Goethals-Vercruysse. Daarom die interes­

van voor het concilie van Trente ook voor het

sante lezing, waarin N. Maddens de persoon

Kortrijkse gold. Zijn onderzoek baseert zich

belicht en ons de geschiedenis van het fonds

op onuitgegeven bronnenm ateriaal, zoals

kroniek. De spreker boeit de aanwezigen door hierop verder in te gaan en te onderzoeken of dat negatieve beeld van de seculiere clerus

G oethals-Vercruysse schetst: hoe zijn de

het archief van de O.-L.-Vrouwekerk: wat

12.000 boekbanden en bijna 400 handschrif­

bezielde kanunniken, pastoors en kapelaans?

ten via allerlei omwegen in de Kortrijkse

W aarom en hoe werd iemand priester? Wat

stadsbibliotheek beland? Met interessant illu­

was het recept voor een succesvolle kerkelijke

stratief materiaal onderhoudt P. Vancolen ons

carrière? Honderd en een vragen die de spre­

vervolgens over enkele typische werken uit

ker tracht te beantwoorden.

dat fonds, o. a. het 14de-eeuwse handschrift

•

Tres Tractatus met prachtige miniaturen.

ANDERE ACTIVITEITEN

10 n o v em b er

•

1 2 f eb ru ari

V oordracht in het M uziekcentrum K ort­

In het Erfgoedhuis Kortrijk vindt de jaarlijkse

rijk, in samenwerking met het Davidsfonds

algemene vergadering plaats. Frederik Bos-

Kortrijk, door Edward De Maesschalck over

suyt, die door Etienne Lambert voorgedragen

Het epos van de Bourgondische hertogen. Aan­

wordt, wordt als stemgerechtigd lid aangeno­

wezigen: 160.

men. Hij zal de Roede van Harelbeke verte­

140

genwoordigen op de bestuursvergaderingen

•

25 en 26 april

van de Leiegouw. Door ontslag van Georges

Tentoonstelling over het onderwijs in Bavik­

Martyn is er één vacature voor de verkiezing

hove in de vrije basisschool.

als bestuurslid. Hendrik Callewier wordt als nieuw bestuurslid verkozen. Hij zal als redac­

•

10 mei

tiesecretaris fungeren.

Werkvergadering: voorstel om Frederik Bos-

’t Leiegouwtje, het mededelingenblad van De Leiegouw, jaargang 30, verscheen in drie num ­

suyt voor te dragen als coördinator m et De

mers (mei, september, november).

bert.

Leiegouw ter vervanging van Etienne Lam ­

Het tijdschrift De Leiegouw, jaargang 51, ver­ scheen zesmaandelijks op 320 bladzijden.

•

4 juni

Er werden bestuursvergaderingen gehouden

Werkvergadering en verdeling Tijdingen met

op 17 januari, 28 maart, 9 mei, 20 juni, 12 sep­

volgende inhoud:

tember, 31 oktober en 12 december.

-

_ Yves Coûtant

-

Bruggeman

DE ROEDE VAN HARELBEKE •

van het jaarprogramma tijdens het vertonen

- Fotoreportage over de aankomst in 1945 van de luidklok in Bavikhove van Gérard Opsomer - Erfgoed in Harelbeke: persbericht Bijlage van Tijdingen over de burggravie door

van een selectie oude films uit ons archief.

F. Lampaert en G. Opsomer.

25 januari Nieuwjaarsreceptie in ‘t Sas met voorstelling

•

De Harelbeekse beiaard van Koen Cosaert Communiefeesten van Frans Lampaert Oude brieven uit Harelbeke van Bernard

4 f eb ru ari

•

16 juni

Werkvergadering: regelingen voor tentoon­

Voordracht over de beiaard door Koen Cosaert

stelling en boek over het onderwijs in Bavik-

in het Museum Peter Benoit.

hove en verbetering Inventaris bouwkundig

erfgoed Harelbeke.

•

14 novem b er Bezoek aan de pas gerestaureerde St.-Salva-

•

13 februari

torskerk en het nieuwe tijdsvenster onder de

Voorstel straatnaamgeving project Bistierland

leiding van F. Bossuyt, stadsarchivaris.

in samenwerking met de heemkundige kring van Deerlijk.

•

15 d e c e m b e r Verdeling Tijdingen met volgende inhoud:

•

- Monumenten in beweging van Frans Lam ­

1 a p r il

Werkvergadering: voorstel voor het uitgeven

paert - Rachel Dekeyzer werd 103 jaar van Bernard

van De Kortrijkse buitenpoorters uit Hulste.

Bruggeman •

24 april

- Oude bidprentjes van Gérard Opsomer

Receptie in de vrije basisschool De wingerd in

- Inventaris Staten van Goed van Joost Opso­

Bavikhove met voorstelling van het boek Het

mer

onderwijs in Bavikhove 1796-2006.

- Nieuws uit het Rijksarchief van Willy Baert - Jaarverslag van de activiteiten van onze

heemkring

141

Bijlage van Tijdingen over de Kortrijkse bui­

•

tenpoorters in Hulste door Lucien Decroix

21 juni

Art M art. Tijdens dit jaarlijks evenement maken we van de gelegenheid gebruik om

Er werden verder nog werkvergaderingen

onze vereniging voor te stellen aan de bezoe­

gehouden op 4 maart, 3 september, 7 oktober,

kers. Een selectie van dossiers, fotoboeken,

4

beeldmateriaal en klankmateriaal wordt aan

november en 15 december.

geïnteresseerden getoond.

_ Frans Lam paert

•

CUERNA

13 s e p t e m b e r Open M onumentendag. Het thema is zorg. Er wordt op verschillende locaties getoond

•

13 f eb ru ari

hoe men er met zorg omgaat. We starten bij

Archiefwerking. Het archief in het erfgoed­

het Rusthuis Heilige Familie. De voedselbank

huis wordt herschikt en uitgebreid, er komen

krijgt een forum in deze editie. Het Rode kruis

76 lopende meter cigaretteproofplanken voor

stelt de vereniging voor in het klooster in de

archiefdozen en er is een rek voor de kazui­

Kortrijkstraat. Ook BIK (buurtinitiatieven

fels.

Kuurne) is aanwezig in de gebouwen van het voormalige klooster. Er is het orgelconcert in

•

24 maart

de St.-Michielskerk en de Kuurnse staakmo-

Nacht van de geschiedenis. Cuerna organi­

len draait weer.

seert samen met het Davidsfonds.Tijdens de nacht van de geschiedenis worden in hoeve

•

•

3 en 4 okto ber

Vandewalle twee films over vlas onder het

Kuurne Kermis. Cuerna zet een tentoonstel­

thema Van onder het stof vertoond.

ling op over 140 jaar Kuurnse pompiers.

10 a p r il

•

17 okto ber

Bezoek aan het Bekaert 100 centrum in

Bibliotheekbezoek. In de middag bezoeken

Zwevegem. Met onze leden brengen we een

we de bibliotheek van Baron de Bethune in

bezoek aan het centrum dat de geschiedenis

Marke. ’s Avonds krijgen we de bieren Cuerna

van het bedrijf weergeeft en een overzicht van

en Koriala voorgeschoteld, de brouwers lich­

de producten door de jaren heen brengt.

ten het brouwproces en alles wat er mee te maken heeft toe.

•

22 a p r il

Voordracht. Fernand Candry, lid van Cuerna,

•

29 d e c e m b e r

geeft in Zaal Astrid een voordracht ten voor­

Oudejaarsreceptie voor alle leden vzw Kuurns

dele van Kom op tegen kanker over de gasaan­

Erfgoed en Cuerna. We blikken dankbaar

val van 22 april 1915.

terug op het voorbije werkjaar en plannen ook al een en ander voor het komende werk­

•

13 ju n i

jaar.

Daguitstapje naar Koksijde. We bezoeken o.a.

_ B art Derez

het stadhuis en het archief.

142

Kroniek

Gezelle aan het museum geschonken werd.

TENTOONSTELLING KERAMIEK

Een derde opstelling toonde ons de evo­ Van 28 november 2009 tot 16 mei 2010 liep in

lutie van de faience, van het ontstaan in Iran

het Museum 1302 in Kortrijk de tentoonstel­

in de twaalfde eeuw via de primitieve majo­

ling Is de tafel gedekt? Keramiek van 1302 tot

lica in de vijftiende eeuw uit Orvieto naar de

heden.

prachtstukken uit de Italiaanse Renaissance met o.m . een bord dat het bezoek voorstelt

Naast de verzameling Kortrijkse schilders

van Alexander de Grote aan Diogenes.

met Roelant Savery vorm t de verzameling keramiek één van de twee steunpilaren van het Broelmuseum. Ter gelegenheid van de tentoonstelling De Coene werd de keramiek naar de reserve verwezen om plaats te maken voor tijdelijke tentoonstellingen over heden­ daagse- en videokunst. Als keramiekstad bezit Kortrijk de grootste en mooiste keramiekverzameling van Vlaanderen. Op aanvraag van heel wat sympathisanten werd, in afwachting van het evenement Ongelooflijk, een selectie van 264 voorwerpen uit de keramiekverzameling in het Museum 1302 tentoongesteld. Om het geheel voor het grote publiek toegan­ kelijker te maken, werd de opstelling opgeno­ men in een verhaal over de evolutie van de eetgewoonten en de gedekte tafel. Er waren vijftien afdelingen. Zoals het past in een museum over de Guldensporenslag, werden in een eerste toonkast gebruiksvoor­ werpen uit die periode getoond. Het waren lokale bodemvondsten, zoals messen, onge­ glazuurd en geglazuurd aardewerk. Een volgende stap was het steengoed van Siegburg, Keulen en Raeren, zoals we ze zien

In 1508 bracht Guido di Savino die majo-

op de kermissen van Brueghel. Merkwaardig

licakunst naar Antwerpen om na de val van

is het baardmankruikje, dat ooit door Guido

Antwerpen in 1585 door migratie van pro-

143

testanten aan de basis te liggen van het Delfts

de tanende dam astindustrie een nieuwe

aardewerk. Getuigen hiervan zijn het uiterst

impuls zou geven, omdat ze ontwerpers van

zeldzame Antwerpse papkommetje uit 1580

nieuwe dam astpatronen zou vorm en. Die

en een Noord-Nederlandse madonnaschotel

industrie vertoonde inderdaad een zekere

uit het begin van de zeventiende eeuw.

verstarring bij gebrek aan originele patronen,

In het kader van Europalia China werd

waardoor ze de internationale concurrentie

de nadruk gelegd op de invloed van het Chi­

uit Saksen en N oord-Frankrijk niet meer

nees porselein op het Delfts aardewerk en het

aankon. Toch paste deze school in de nieuwe

Europees porselein.

tijdsgeest - de Verlichting -, die het welzijn

De verschillende technieken: faience,

van de mensen wou verhogen. Ook andere

creamware, zacht en hard porselein werden

steden kregen in die tijd een academie.

vertegenwoordigd d oor allerhande vorm stukken: borden, kannen, sauskom m en, botervlootjes, tasjes enz. De twee borden van zacht porselein van D oornik en Sèvres m et voorstelling van vogels naar Buffon waren pronkstukken van de tentoonstelling. Interessant waren de ver­ gelijkingen tussen de verschillende technie­ ken: een buste van Napoleon in zacht porse­ lein van Doornik naast een in creamware, een schotel in Chinees porselein m et een decor van Wan-Li naast een Delftse schotel in een­ zelfde decor en een bord met een kaartspel in faience van Rijsel naast een analoog bord uit Ferrière-la-Petite. Hopelijk krijgt een mooie en educatieve opstelling van de keramiek opnieuw een ere­ plaats in de Kortrijkse musea en wordt het een trekpleister voor de bezoekers.

E m b le e m v a n de a c a d e m ie ( 1 7 6 5 )

_ Egied Vanhoonacker

Op 2 februari 1761 begonnen de lessen. Op 14 september 1776 verleende keizerin Maria Theresia aan de school de vererende titel Académie royale de dessin, de peinture et

250 JAAR KORTRIJKSE ACADEMIE

d ’architecture. De eerste directeur was Pieter Op 28 februari 1760 gaf landvoogd Karei van

Nolf (1 7 1 0 -1 7 9 3 ), een bekwame graveur en

Lorreinen aan de Kortrijkse burgemeester en

edelsmid. Na zijn dood bleef de academie een

schepenen de toestemming om een Acadé­

tijd gesloten. In 1805 werd ze heropgericht

mie de dessin, d ’architecture, de sculpture et de peinture op te richten. In zijn verzoek aan de

met Jacques Goethals-Vercruysse als direc­ teur. Hij gaf er les in lijnperspectivisch teke­

centrale regering in Brussel had het stadsbe­

nen. Aanvankelijk was de academie onderge­

stuur beklemtoond dat een dergelijke school

bracht in de zuidelijke Broeltoren, vanaf 1805

144

N ie t-g e re a lis e e rd p la n v a n de u i tb r e id in g v a n de g e b o u w e n in d e H .- G e e s t s t r a a t

in de sacristie van het gewezen jezuïetencol­

hoe verdienstelijk ook, is ver van volledig. In

lege, vanaf 1824 in de Heilige-Geeststraat,

het stadsarchief, bewaard in het Rijksarchief

in nieuwe gebouwen ter vervanging van het

Kortrijk, steekt heel wat archief van en betref­

genoemde college, en vanaf 1931 tot heden in

fende de academie, dat uitnodigt tot een

de gewezen rijkswachtkazerne aan de Hout­

grondige studie. Natuurlijk wordt de 250ste verjaardag in

markt.

de loop van 2010 grootscheeps gevierd, o.m.

Talrijke bekende kunstenaars uit onze streek waren leerling en/of leraar aan de aca­

met een feestbundel over 250 jaar Academie,

demie, zo onder meer Filip De Witte (1 8 0 2 ­

tentoonstellingen over de academie vroeger,

1876), Lodewijk Pieter Verwee (1 8 0 4 -1 8 7 7 ),

nu en in de toekomst en de onthulling van

Lodewijk Robbe (1 8 0 6 -1 8 8 7 ), Jan Baptist

een kunstwerk.

Daveloose (1807-1886), Hendrik De Praetere

.N iklaas Maddens

(1 8 1 5 -1 8 9 0 ), Hendrik Beyaert (1 8 2 3 -1 8 9 4 ), Edm ond De Praetere (1 8 2 6 -1 8 8 8 ), Evarist Carpentier (1 8 4 5 -1 9 2 2 ), Godfried De Vreese (1 8 6 1 -1 9 4 1 ), V ictor Acke (1 8 6 4 -1 9 5 3 ), Em m anuel Viérin (1 8 6 9 -1 9 5 4 ), Jozef De Coene (1875-1950), Jozef Speybrouck (1 8 9 1 ­ 1956), José Vermeersch (1 9 2 2 -1 9 9 7 ), Octaaf Landuyt (1 9 2 2 ), Marcel Notebaert (1 9 2 4 1 9 8 6 ),... Naar aanleiding van de 200ste verjaardag van de academie verscheen in 1960 bij de Kortrijkse drukker en uitgever Jozef Vermaut, onder de redactie van J. Berteele, A. Devolder en M. Devriendt, een boek getiteld Geschied­

kundige nota over de Academie voor Teken- en Schilderkunst der stad Kortrijk. Deze studie,

T e n t o o n s te llin g n .a .v . h e t j u b i lie u m in 196 0 (fo to M arcel A n c ka ert)

145

"WEVELGEMSE PARELS":

EEN NIEUWE LOCATIE VOOR HET KORTRIJKSE

NIEUWE ERFGOEDWANDELINGEN EN FIETS­

VLAS-, LINNEN- EN KANTMUSEUM

ROUTES IN WEVELGEM Na lang speculeren over de renovatie van het De dienst toerisme van Wevelgem heeft in

bestaande Vlas- en Linnenmuseum werd in

samenwerking met diverse erfgoedorganisa-

m aart bekend gemaakt dat het museum de

ties nieuwe fiets- en wandelroutes uitgewerkt

bestaande locatie, de Beeuwsaerthoeve aan

die het verleden van Wevelgem en deelge­

de Etienne Sabbelaan, verlaat. Het museum,

m eenten in kaart brengen. De brochure

gegroeid vanaf de jaren ’60 door het initia­

Wandelen en fietsen langs Wevelgemse parels

tief van Bert Dewilde, is in zijn huidige vorm

besteedt aandacht aan de relicten uit de rijke

ondertussen 28 jaar oud en is dringend aan

vlasgeschiedenis, de belangrijkste monum en­

een facelift toe. Het gebouw is weinig strate­

ten, de belangrijke gebouwen en de volksver­

gisch gelegen en bouwtechnisch waren zeer

halen uit de streek. Per deelgemeente is een

dure ingrepen vereist in geval van renovatie.

wandellus van ca. vijf kilometer uitgewerkt.

Daarom werd gekozen voor een nieuw pand,

De wandellussen worden met elkaar verbon­

de gebouwen van de vroegere Euroshop,

den d oor fietsroutes. Wevelgem, M oorsele

Noordstraat 28. Hiermee keert de geschiede­

en Gullegem tellen alles samen een vijftigtal

nis van het vlas terug naar de Golden River,

beschermde monumenten. De bekendste zijn

een d room die bij de oprichting van het

ongetwijfeld de poort van de Guldenbergab-

m useum al bestond, m aar wegens gebrek

dij in Wevelgem, het kasteel en de kerk in

aan geschikte locatie niet werd gerealiseerd.

Moorsele en de dwarsschuur in Gullegem.

Het nieuwe gebouw heeft zelf een vlasverle-

Daarnaast zijn echter ook heel wat minder

den. Kortrijk ontpopte zich namelijk tijdens

bekende hoeves, herbergen en kapelletjes

de glorieperiode van het vlas als handels­

beschermd, naast monumenten uit het vlas-

centrum . Het was de stad waar de vlasbeurs

verleden: statige herenhuizen van vlasbazen,

georganiseerd werd én waar vele buiten­

vlasarbeiderswoningen en vlasschuren. Deze

landse handelaars zich kwamen vestigen om

monum enten, recent voorzien van bordjes

deel te nemen aan de succesvolle vlashandel.

met daarop een beknopte geschiedenis en uit­

Een van deze bedrijven was de Linen Thread

leg, worden nu door de wandel- en fietsrou­

Company, gespecialiseerd in de handel van

tes aan een breder publiek kenbaar gemaakt.

naaigaren. Het bedrijf werd in 1889 opge­

Op 25 april werd een bijzondere Wevelgemse

richt in Glasgow en kwam in 1913 naar Kort­

pareltjestocht georganiseerd, waarbij op ver­

rijk. Zijn verzendhuis, waar later Euroshop

schillende haltes lekkernijen uit de Leiestreek

in werd gevestigd, was een van de grootste

konden worden geproefd. De nieuwe b ro ­

en functioneelste van de hele stad. Vlassers

chure is in de gemeentehuizen van Wevelgem,

kennen het bedrijf ook als het “Engels syn­

Moorsele en Gullegem te koop voor de prijs

dicaat”, om dat het bedrijf de belangen van

van 2,5 euro.

diverse Ierse, Schotse en zelfs Amerikaanse

_Hendrik Callewier

en Australische spinnerijen behartigde. Uit toeristisch oogpunt biedt de nieuwe locatie enkele voordelen. Zo zal het nieuwe museum vlak naast bestaande wandel- en fietsroutes liggen. Op wandelafstand van de aanlegplaats

146

voor plezierboten kan het nieuwe museum een uitvalsbasis vormen voor de ontdekking van de regio. Bovendien worden op deze manier alle Kortrijkse musea in het stadscen­ trum gegroepeerd. In het nieuwe museum zal de collectie, die is samengebracht door Bert Dewilde, de basis blijven vorm en, maar het boeiende verhaal van de vlassers zal op een actuele m anier voor jonge generaties o n t­ sloten worden. De oude hoeve zal verkocht worden o f in erfpacht gegeven. Streefdatum voor de opening van het nieuwe museum is oktober 2012, maar de verwachting is dat het 2014 wordt. „H e n d rik Callew ier

C O B T B Y C

OPNIEUW BIER IN HET "OUDSTE KORTRIJKSE CAFÉ" De familiebrouwerij Verhaeghe uit Vichte heeft een bouwvergunning verkregen voor het café Oud Cortryck in de Wijngaardstraat nr. 10. De bedoeling is dat het gebouw, sedert 2003 beschermd, grondig wordt gerestaureerd

om daarna enige tijd achtereenvolgens

en in zijn oude glorie wordt hersteld. De W ijngaardstraat was ooit een bloeiende

Copper Kettle Inn en De Ton te heten. In 1991 werd opnieuw voor Oud Cortryck gekozen.

uitgaansbuurt, waar eind negentiende eeuw

.H e n d r ik Callewier

elke zondagavond tot laat in de nacht op straat werd gedanst op de tonen van orgelmuziek. Toen waren er daar niet minder dan 24 cafés. MOEDER KORTRIJKSE 125 JAAR

De afgelopen jaren sloten de laatste cafés er de deuren. Nu blijft er maar één horecazaak, een restaurant, over. Met de opwaardering

Op zondag 28 februari 2010 vierde Moeder

en heropening van Oud Cortryck moet daar

Kortrijkse (Leuven) haar 125-jarig jubileum.

verandering in komen. Het is niet het oudste

Deze studentenclub vertegenwoordigt Leu­

Kortrijkse café, zoals het in de pers wordt

vense studenten en alumni uit de Kortrijkse

voorgesteld, maar het etablissement bevindt

regio. Gesticht in 1884 is het, wat Leuven

zich wel in een gebouw m et een zeldzame

betreft, de club met de langste staat van onaf­

17de-eeuwse trapgevel. Het café was in 1898

gebroken dienst. In juni 2009 werd de club al

bekend onder de naam In den Biervoerder. In

op het Kortrijkse stadhuis ontvangen, en nu

de jaren zestig kreeg het zijn huidige naam,

werd het vijfentwintigste lustrum gevierd aan

1 47

De Kortrijkse studentenclub werd in 1884 opgericht als de Kortrijkse Groeninghergilde. Het epitheton ‘moeder’, dat de West-Vlamingen bedachten voor hun club, zou zich laten verklaren door de verre afstand tussen Leu­ ven en de nestwarmte van het ouderlijke huis. Moeder Kortrijkse was en is nog steeds een exclusieve mannenbond. Een van de bekend­ ste leden van de club was dokter Gérard, alias Rarden Iserbyt (1 8 9 7 -1 9 7 1 ), onder wiens impuls de club een radicaal Vlaams-nationalistische koers voer, en die in 1924 zelf bijna van de universiteit werd weggestuurd. Een ander voornaam lid was dokter en Vlaams voorm an Karei Goddeeris (1 9 1 3 -2 0 0 6 ), een van de drijvende krachten achter de oprich­ ting van de KULAK. Ter gelegenheid van het veertigjarige bestaan, in 1924, ontving M oe­ der Kortrijkse een eigen vlag, m et daarop afgebeeld de Broeltorens, gulden sporen, en

I llu s t r a tie b ij h e t L u s t r u m in h e t G u ld e n B o e k 1 9 3 6 -4 2

een student, zittend op een ton en zwaaiend met bierpot en wandelstok. Bij het eeuwfeest de Alma Mater zelf. In aanwezigheid van rec­

van de vereniging, in 1984, werd er onder

tor Mark Waer werd bij die gelegenheid het

redactie van Lieven van Steenkiste en Marcel

archief van de vereniging geschonken aan het

Toye een gedenkboek over Moeder Kortrijkse

Museum en Archief van het Vlaamse Studen­

uitgebracht.

tenleven.

.H e n d r ik Callewier

148

Waalse en drie Vlaamse steden bijeengekomen

150 JAAR KANAAL BOSSUIT-KORTRIJK

om te bespreken hoe ze door samenwerking In 2010 vieren we niet alleen de 150ste ver­

hun nijverheid zouden kunnen bespoedigen.

jaardag van de afschaffing van de stadspoor­

De conclusie was dat een betere verbinding

ten, het is dit jaar ook 150 geleden dat het

van de diverse waterwegen broodnodig was

kanaal Bossuit-Kortrijk geopend werd. Op

voor het transport. De Waalse steden Bergen

1 oktober 1860 werd het kanaal namelijk

en Doornik hoopten zo een rechtstreekse ver­

ingewijd in tegenwoordigheid van koning

binding te krijgen met de Ijzer en de Noord­

Leopold I.

zee en de Vlaamse steden Oostende, leper

Het is duidelijk dat dit een belangrijke

en Kortrijk hoopten op deze wijze de weg te

realisatie was voor de ontsluiting van Kort­

verkorten voor binnenschepen met ertsen en

rijk en omgeving. Voor de beginnende indu­

kolen uit de Borinage. Gepland werd om drie

strialisatie was dat van onschatbare waarde,

kanalen te graven:

aangezien de schepen met steenkool en ertsen

- tussen Hene en Schelde (Pom m eroeul-

uit de Borinage voortaan de omweg van ruim

Antoing)

130 kilometer via Gent niet meer hoefden

- tussen Schelde en Leie (Escanafles-Kort-

af te leggen. Aan de nieuwe loskaden langs

rijk)

het kanaal (de Spinnerijkaai, de Groeninge-

- tussen Leie en Ieperlee (Menen-Ieper)

kaai, de Vlaanderenkaai, etc.) vestigden zich

De inzet van de vijf handelskamers, hierbij

nieuwe fabrieken met aanpalende arbeiders­

gesteund door de provincie West-Vlaanderen,

wijken.

werd in Wallonië snel met succes bekroond.

Toch hebben de industriëlen tijdens de

Het Hene-Scheldekanaal werd aangelegd en

voorgaande decennia waarschijnlijk vaak

ingewijd op 26 juni 1826. Maar in Vlaande­

gevreesd dat het kanaal er nooit zou komen.

ren raakten de plannen op de lange baan.

Al in 1819 waren de handelskamers van twee

Debrock, hoofdingenieur bij Bruggen en Wegen van West-Vlaanderen, werkte immers een plan uit (verbinding via een kanaal rond Spiere) dat de vertegenwoordigers van Kort­ rijk en leper absoluut niet zagen zitten. In een verzoekschrift aan de koning in 1827 weer­ legden zij de beweringen van de ingenieur als zou de verbinding Escanafles-Kortrijk niet uitvoerbaar zijn en beschuldigden zij hem van verregaande partijdigheid. Een Nederlandse ingenieur, C. Alewijn, werd aangesteld om klaarheid te scheppen. In zijn verslag (1828) stelde deze laatste drie projecten voor om de verbinding tussen de Schelde en de Leie te realiseren: - van Spiere naar Menen (het voorstel van Ir. Debrock) - van Escanafles tot Kortrijk

H o n d e r d e n a rb e id e rs g ro e v e n in d r ie ja a r tijd

- van Bossuit tot Kortrijk.

h e t k a n a a l u it

149

H e t d ic h tg e v r o r e n k a n a a l tijd e n s d e w in t e r v a n 1 9 3 3 -1 9 3 4

O o rlo g s sc h a d e aan h et k an a al (26 o f 27 m ei 1940)

150

De omwenteling van 1830 verhinderde

ping en verbreding van de vaart, vervangen

de uitvoering van een van deze plannen.

door een uitgegraven open geul. Nu vormen

Ondertussen lobbyden de voorstanders van

de rivierbanken een prachtig natuurgebied.

het Spierekanaal hard om hun voorstel te

Naast econom ische troeven bracht het

kunnen laten uitvoeren. Enkele Vlaamse ver­

kanaal nog een extra voordeel. Kort na de

tegenwoordigers, waaronder priester Desi-

openstelling van het kanaal besloot de stad

derius De Haerne, zetten zich echter sterk in

om aan de Abdijkaai een zwembad aan te leg­

voor de rechtmatige belangen van de inwoners

gen. De ligging was zo gekozen dat het met

van gans het Vlaamse landsgedeelte, die sterk

water uit het kanaal gevuld kon worden. Het

zouden geschonden worden door het Waalse

zwembad opende de deuren op 6 juni 1867.

project. De handelskamers van de Vlaamse

_ A n n Augustyn

steden beklemtoonden dat vooral de textiel­ nijverheid van Roubaix voordeel zou halen uit deze verbinding, natuurlijk ten nadele van de Vlaamse textielindustrie. Het gekra­

TIJDSVENSTER IN DE SINT-SALVATORKERK IN

keel zorgde ervoor dat de regering een nieuw

HARELBEKE

onderzoek gelastte. Het resultaat was dat er een nieuw, vierde voorstel op tafel kwam,

In de Sint-Salvatorkerk in Harelbeke maakt

namelijk een kanaal van Eke naar Astene.

een tijdsvenster het mogelijk om te grasdui­

Uiteindelijk leidde dit alles tot een vertraging

nen door de geschiedenis van het kerkdo-

van nog eens meer dan 20 jaar. Pas in 1857,

mein en van Harelbeke. Een tijdsvenster is

nogmaals onder stimulans van o.a. Priester

een multimediasysteem, dat bezoekers van

De Haerne, kon met het graven begonnen

een m onument het verhaal ervan laat o n t­

worden. 1 oktober 1860 was dan de grote dag

dekken en beleven. Het gebruikt een interac­

waarop het kanaal ingewijd kon worden in

tieve verhaaltechniek, waardoor de bezoeker

aanwezigheid van koning Leopold I. Schepen

net die delen van het verhaal kan vinden, die

konden voorlopig nog niet door het kanaal,

interessant voor hem of haar zijn en die dan

daar zorgde koning winter voor. Pas na de

naar believen kan verdiepen. Het gebruikt

dooi, vanaf 6 februari 1861, kon het kanaal

hiervoor een samenspel van beeld, geluid en

voor het verkeer worden vrijgegeven.

virtuele 3D-reconstructie van het verleden.

Een van de problemen bij de aanleg van het

Het Tijdsvenster in Harelbeke staat in de

kanaal Bossuit-Kortrijk was de heuvelrug tus­

Sint-Salvatorkerk en vertelt het verhaal van

sen de twee waterwegen, die een hoogtever­

het ontstaan van Harelbeke en de evolutie

schil van ruim 15 meter met zich meebracht.

tot vandaag. Als bezoeker kun je kiezen uit

Dit probleem werd gedeeltelijk opgelost door

twee lijnen: een thematische of een chrono­

het pompstation in Bossuit, dat water vanuit

logische. Zo gaat het dieper in op de crypte

de Schelde oppompte in het kanaal, door een

en de Romaanse kerk, op de legende van de

stelsel van meerdere sluizen, m aar ook door

forestiers en het verband met de graven van

het graven van een tunnel in Moen, de zgn.

Vlaanderen. Ook het kapittel en het prehis­

Sous-terrain. De tunnel was uniek in ons land

torische en Gallo-Romeinse verleden komen

(611 m eter lengte en 5,7 meter breedte en

aan bod, evenals Laurent-Benoit Dewez en de

gemetseld met ca. 6 miljoen ter plaatse gebak­

neoclassicistische kerk. Nog een ander thema

ken stenen). Hij werd in 1973, bij de uitdie­

is bijvoorbeeld muziek. De crypte wordt

151

ARCHEOLOGISCHE VONDSTEN BELEMMEREN BOUWWERKEN IN HARELBEKE De rechtbank van Eerste Aanleg in Kort­ rijk veroordeelde het Vlaams Gewest tot een schadevergoeding van 2 2 5.000 euro wegens onbehoorlijk bestuur. Bouw groep Huyzentruyt nv had een proces aangespannen wegens een tussenkomst van het Agentschap

Onroerend Erfgoed inzake werken op het ter­ rein tussen het Sint-Amandscollege en het VTI in de Stasegemsesteenweg in Harelbeke. Het Agentschap had de firma op het Archeologiedecreet gewezen. Volgens de bepalingen van dit decreet moest de firma Huyzentruyt instaan voor de kosten van de opgravingen op het terrein. Proefsleuvenonderzoek wees uit digitaal gereconstrueerd en ook de opeenvol­

dat er een heel rijke concentratie Romeinse

gende kerken krijgen opnieuw een gezicht.

resten op de bouwplaats aanwezig was. Het

Het Tijdsvenster bestaat uit twee syste­

voor de gids en een groot scherm, waarop een

rapport stelt: Over het gehele terrein en in alle sleuven werden Romeinse sporen aangetroffen. Bovendien betreft het een erg dense verspreiding van de sporen, met andere woorden, geen enkele zone is leeg. E r lijkt bijzonder weinig verstoring te zijn opgetreden. Dat sluit aan bij de resten

groep bezoekers kan meekijken, terwijl de

van een Gallo-Romeinse dorp, offerkuil en

gids het verhaal vertelt. Ook de individuele

grafveld, die eerder al op de Collegewijk wer­

bezoekers kunnen het tijdsvenster raadple­

den gevonden.

men. Het ene is bedoeld voor groepen. Het is geplaatst in de ruimte onder de vieringtoren en lijkt sterk op dat in de Sint-Laurentiuskerk in Ename. Het bestaat uit een aanraakscherm

gen. Voor hen is er bij het binnenkomen van

De firm a H uyzentruyt ging hierm ee

de kerk een afzonderlijk aanraakscherm.

niet akkoord en riep artikel 7 van hetzelfde

Het Tijdsvenster in Harelbeke werd on t­

decreet in, een verklaring tot algemeen nut

worpen en uitgevoerd door Visual Dimen­

en een bezetting van de gronden. Hierdoor

sion bvba, Oudenaarde, in samenwerking

zou de firma een schadevergoeding kun­

met verschillende erfgoedspecialisten. Visual

nen krijgen. Dat was volgens O nroerend

Dimension heeft al meerdere Tijdsvensters

Erfgoed echter niet aan de orde: de wer­

gerealiseerd in Vlaanderen en Nederland,

ken waren nog niet begonnen en het agent­

en is gespecialiseerd in erfgoedpresentatie

schap had het artikel niet ingeroepen. De

en -digitalisering.

Firma Huyzentruyt had al die tijd de nodige

_ Frederik Bossuyt

vergunningen op zak en vond dat ze scha­ de had geleden. De rechter gaf het bedrijf gelijk. Hij beoordeelde dit als onbehoorlijk bestuur en legde het Vlaams Gewest een voorlopige schadevergoeding op van 225.000

1 52

euro. Het Vlaams Gewest ging ondertussen

aan de Tiendemeersstraat en verder zuidoost­

in beroep.

waarts naar de Leie toe. Op basis van de resul­ taten werd in samenspraak met Sam De Dec­

Naar aanleiding van deze zaak stelde volksvertegenwoordiger Carl Decaluwé een

ker van het Agentschap Ruimtelijke Ordening

aantal vragen in de Commissie voor Ruimte­

en Onroerend Erfgoed Vlaanderen besloten

lijke Ordening en Onroerend Erfgoed. In zijn

om onmiddellijk tot een vervolgonderzoek

antwoord sprak minister Geert Bourgeois het

over te gaan ter hoogte van twee archeolo­

eerder in de pers verschenen bericht tegen

gisch interessante zones door çiiddel van een

dat Onroerend Erfgoed de bouwwerken zou

vlakdekkende opgraving. Deze opgraving

hebben stilgelegd, aangezien deze nog niet

werd gefinancierd door Aquafin en liep tot 10

begonnen waren. De m inister verklaarde

september 2009.

dat het Archeologiedecreet uit 2001 slecht in

Het archeologisch onderzoek leverde spo­

elkaar zit en dient herschreven te worden. De

ren op uit verschillende periodes. De oudste

uitvoering van het Verdrag van Malta vraagt

sporen konden aan de hand van het vondst-

een herziening van het genoemde decreet.

materiaal gedateerd worden in de Romeinse

Daarbij m oet volgens de minister een even­

periode, en meer bepaald in de eerste eeuw na

wicht gevonden worden tussen de dynamiek

Christus. Het betreft enkele grachten, grep­

van de bouwsector en het behoud van het

pels en kuilen, alsook een spoor met enorme

archeologisch erfgoed. De opmaak van een

afmetingen dat mogelijk te beschouwen is als

nieuw decreet Onroerend Erfgoed komt er

een drenkplaats voor vee. Echte gebouwspo-

volgens Bourgeois in nauw overleg met de

ren werden niet aangetroffen. Vermoedelijk

bouwsector. Het zou volgens Decaluwé en

bevond de eigenlijke bewoning zich iets ver­

Bourgeois de eerste keer zijn dat het Vlaams

derop. Het gerecupereerde materiaal bestaat

Gewest veroordeeld werd wegens het stilleg­

hoofdzakelijk uit lokaal geproduceerd hand-

gen van werken voor voorafgaande archeo­

gevormd aardewerk, maar daarnaast werden

logische opgravingen.

ook enkele fragmentjes gedraaid aardewerk,

Het volledige verslag van de commissie is

enkele brokjes van een maalsteen, een rand-

te vinden op http://jsp.vlaamsparlement.be/

scherfje in Romeins glas, enkele fragmenten

docs/h an delin gen_com m issies/2009-2010/

van Romeinse dakpannen en een hol ijzeren

c0m ll7leel9-10022010.p d f

object aangetroffen. Enkele losse vondsten stam m en uit de

_Frederik Bossuyt

middeleeuwen, maar aan deze periode konden geen sporen gelinkt worden. Een aantal sporen zijn duidelijk postmiddeleeuws. Het betreft LOOPGRAAF UIT DE TWEEDE WERELDOORLOG

onder andere een gracht, een paar grote kui­

OPGEGRAVEN IN BAVIKHOVE

len, en verschillende paalsporen die behoor­ den tot minstens twee kleine structuren.

In het kader van de geplande aanleg van

Het meest in het oog springend was ech­

een afvalwatercollector in Bavikhove door

ter de loopgraaf die aangetroffen werd nabij

Aquafin nv, voerde een archeologisch team

de hoek van de Tiendem eersstraat en de

van M onum ent Vandekerckhove nv een

Bruyelstraat. Die kan in verband gebracht

archeologische prospectie uit ten oosten van

worden m et de Leieslag in mei 1940. Op 23

de dorpskern, ten noorden van de bebouwing

mei stelden de Belgische divisies zich op ach­

153

O v e rz ic h ts p la n , m et a a n d u id in g van de a a n g eleg d e o n d e rz o e k ss le u v e n

ter het afleidingskanaal (Maldegem-Deinze)

in Beveren en ook in Bavikhove. Na een dag

en zuidwaarts achter de Leie (van Deinze

vechten moesten de Belgische troepen zich

tot Menen). Toen op 24 mei de gevechten in

hier terugtrekken. Op 28 mei 1940 werd het

alle hevigheid losbarstten slaagden de Duit­

leger uiteindelijk gedwongen de wapens neer

se divisies er na zware gevechten in op drie

te leggen.

plaatsen de Leie over te steken, nabij Kortrijk,

O v e r z ic h ts fo to m et z ic h t o p het g r illig e v e r lo o p van de lo o p g r a a f

154

De loopgraaf werd aangetroffen nabij het

Hoewel deze loopgraaf dateert uit een, naar

huis op de hoek van de huidige Tiendemeers-

archeologische normen, zeer recent verleden,

straat en de Bruyelstraat, waar de staf van het

kan het blootleggen ervan toch een interes­

25ste Linieregiment zich gevestigd had. De

sante aanvulling zijn op de vele geschreven

loopgraaf kende een typisch bochtig verloop

teksten over deze beslissende periode in de

met korte aftakkingen, om te vermijden dat

geschiedenis.

er veel soldaten gewond o f gedood werden

_Tina Bruyninckxen Bert Acke

indien er bommen in terecht kwamen. Een rechthoekige uitsprong diende mogelijk als “dugout”, een ondergronds kamertje waar de soldaten even overdekt konden uitrusten. De

RIJKSARCHIEF KORTRIJK: BEKNOPT JAAROVER­

vier op een lijn liggende ronde sporen, zowat

ZICHT 2009

132m meer naar de Leie toe, kunnen mogelijk geïnterpreteerd worden als schuttersputten

Uitbreiding dienstverlening leeszaal

of mangaten. Nog meer naar de Leie toe wer­

Sinds het begin van het jaar gebeurt het aan­

den tijdens het afgraven heel wat bomsplin-

vragen van archiefdocumenten in de leeszaal

ters aangetroffen in de ploeglaag en daar net

uitsluitend digitaal, via het Archiefbeheers-

onder. Het gaat om fragmenten van granaten

systeem Archeion. Er is in de leeszaal nu ook

waaronder één bijna volledige, waarbij enkel

een digitale scanner beschikbaar voor het

de kop ontbrak.

nemen van kopies van microfilmbeelden. En een beperkt aantal gedigitaliseerde bronnen­ reeksen kan geraadpleegd worden op scher­ men, die rechtstreeks aangesloten zijn op een centrale server van het Algemeen Rijks­ archief, terwijl aan onze lezers ook de moge­ lijkheid geboden wordt om m et hun eigen laptop op dit systeem in te loggen. Op die manier zijn voorlopig onder meer de notulen van de Ministerraad uit de eerste helft van de

20ste eeuw raadpleegbaar, naast de parochieregisters van het gerechtelijk arrondissement Oudenaarde en van de provincie Namen. Het is de bedoeling dat dit aanbod gestadig uitge­ breid wordt. O n d e rd e le n van een M au ser p a tro n e n ta s

Sedert oktober is er op de benedenverdie­

en stu k jes van een z a n d z a k

ping een tweede leeszaal geopend, waar de microfilmverzameling en de genealogische

Het materiaal dat uit deze loopgraaf gere­

handbibliotheek van het opgedoekte Rijksar-

cupereerd werd, gaande van onderdelen van

chiefdepot van Ronse tijdelijk ondergebracht

de wapenuitrusting en kledij tot voorw er­

zijn. Dat betekent dat in Kortrijk nu ook de

pen die te maken hebben m et voedsel en

parochieregisters en de burgerlijke stand van

met mobiliteit, geeft een mooi beeld van het

alle gemeenten van Oost-Vlaanderen raad­

frontleven tijdens de Tweede Wereldoorlog.

pleegbaar zijn, naast andere bronnen, waar-

1 55

onder staten van goed, uit het gerechtelijk

weliswaar de overdrachten van de dossiers

arrondissem ent Oudenaarde. Dit blijft zo

van het Handelsregister en andere archiefdo-

tot het Rijksarchief Gent in een nieuwe, rui­

cumenten van de Rechtbank van Koophandel

mere locatie zijn intrek kan nemen. Dan zal

van Kortrijk naar het Rijksarchief in Beveren.

de microfilmverzameling van het voormalige

Maar in het Rijksarchief in Kortrijk zelf werd

Rijksarchief Ronse overgebracht worden naar

slechts 8,7 strekkende meter nieuw archief

Gent.

binnengebracht. Dat heeft veel te maken met

Ondanks de uitbreiding van het aanbod

het feit dat de nog vrije ruimte in onze rek­

microfilms werden verleden jaar in de lees­

ken beperkt is en met de voor dit jaar voor­

zaal iets minder werkbezoeken geregistreerd:

ziene overdracht van 170 strekkende meter

het waren er in 2009 4 .9 7 0 , dat zijn er 189

archief van het Kortrijkse OCMW. Het gaat

minder dan in 2008, maar wel 92 meer dan

met name om de heel waardevolle archie­

in 2007. Er werden in het voorbije jaar 3.111

ven van het Begijnhof, het Baggaertshof, de

bestanddeelnummers met archiefdocumen-

Berg van Barmhartigheid, de Armenkamer,

ten in lezing gegeven en in zelfbediening

het Bureel van Weldadigheid en de Burger­

raadpleegden onze bezoekers ook nog eens

lijke Godshuizen, en last but not least om het

net geen 23.000 keer een van onze microfilms.

archief van het Onze-Lieve-Vrouwehospitaal.

Het aantal schriftelijke vragen dat door ons

De kleinere archieven o f aanvullingen van

beantwoord werd, steeg van 687 in 2007 tot

archieven die in 2009 binnengekomen zijn,

975 in 2009. Het aantal gefactureerde opzoe­

zijn allemaal van privaatrechtelijke of par­

kingen voor bestelde kopies was met 308 iets

ticuliere oorsprong: een eerste gedeelte van

hoger dan de vorige jaren. Het aantal scans

het archief van architect Chris(tiaan) Vander

van originele docum enten en kopies van

Plaetse uit Bellegem (2de helft 20ste eeuw,

microfilms, afgeleverd in de leeszaal, kende

ca. 4,05 strekkende m eter), een schenking

meer dan een verdubbeling in twee jaar tijd:

van mevrouw Josiane (Ann) Denaux-Kemp

van 2.404 in 2007 naar 5.448 in 2009.

ter aanvulling van het archief van het Festi­ val van Vlaanderen Kortrijk (20ste eeuw, ca.

Advies en toezicht

0,15 strekkende m eter), een schenking van

D oor de enige archivaris van de dienst,

mevrouw Arickx-Meeuws met documenten

die zich in beperkte mate met het door de

over de medewerking van haar overleden

archiefwet van 1955 omschreven toezicht op

echtgenoot Valère Arickx aan een aantal pro­

de openbare archiefvormers kon bezighou­

gramma’s van wat nu Radio 2 West-Vlaande-

den, werden vijf inspectiebezoeken afgelegd,

ren heet (jaren 1950-1980, ca. 0,7 strekkende

werden machtigingen tot vernietiging van

meter), een verzameling foto’s en docum en­

archief gegeven voor een totale omvang van

tatie van de redactie van het blad “Onderne­

ca. 195 strekkende meter archief, en werden

mers in W est-Vlaanderen”, uitgegeven door

uiteenlopende adviezen gegeven aan 14 ver­

VOKA Kamer van Koophandel W est-Vlaan­

schillende archiefvorm ers,

deren te Kortrijk (ca. 1995 - ca. 2006, ca. 1,8

voornam elijk

gemeenten, OCM W ’s en rechtbanken.

strekkende meter), en een belangrijk gedeelte van het archief van de Koninklijke Philhar­

Nieuw verworven archieven

monie Ingelmunster (1834-1983, ca. 2 strek­

De verwerving van nieuwe archiefbestanden

kende m eter), geschonken d oor voorzitter

stond verleden jaar op een laag pitje. Er waren

Robert Schotte.

1 56

Ontsluiting en materiële zorg

sociale huisvestingsmaatschappij Goedkope

Een greep uit de archieven die werden geïnven­

W oning in Kortrijk, en studente-stagiaire

tariseerd: Ann Vansteelant inventariseerde de

Anneleen Lybeer begon in november met de

repertoria en minuten van notaris Alphonse

voorbereiding van een eerste ontsluiting van

Hocke te Kortrijk, 1896-1936,12,07 strekken­

het nog niet geordend gedeelte van het archief

de meter. Dr. Niklaas Maddens beschreef als

van het Kortrijkse O nze-Lieve-V rouw e-

vrijwilliger het nog niet geordende gedeelte

kapittel.

van het Oud Stadsarchief van Kortrijk. Het

Annelies Somers en Marissa de M oor

gaat om ca. 6,5 strekkende meter archief uit

zorgden voor de invoer van gegevens in het

de periode 15de-18de eeuw, waarvan ruim

geautom atiseerde archiefbeheerssysteem

500 beschrijvingen gemaakt werden. Andere

Archeion. Een gedeelte van deze informatie

vrijwilligers werkten verder aan de ontsluiting

kan via de zoekrobot ‘Zoeken naar archie­

van het 19de- en 20ste-eeuws archief van de

ven’ op de website van het Rijksarchief

Kortrijkse Sint-Maartenskerk, van het archief

(www.arch.be) doorzocht worden.

van het Kortrijkse textielbedrijf Vetex (20ste

Qua materiële zorg werden in 2009 onge­

eeuw), van de huwelijksakten van de bur­

veer 146 strekkende meter archief ontstoft,

gerlijke stand van verschillende gemeenten,

geschoond (d.w.z. ontdaan van dubbels en

van de oude geluidsplaten van Radio 2 West-

van schadelijke elementen zoals metaal en

Vlaanderen, van de Kortrijkse Weeskamer

plastic) en verpakt in zuurvrije dozen.

(15de eeuw), van het Modern Stadsarchief van Kortrijk (voornamelijk Franse periode)

Erfgoeddag en andere ‘toon m om enten ’

en van enkele pakken uit de 2de reeks van de Verzameling ‘Bruine pakken’ (17de-18de

Op Erfgoeddag, zondag 26 april 2 0 0 9 , en tegelijk in het kader van de Week van de

eeuw). Kevin Van Huffel, student-stagiair werkte

Amateurkunsten werkten we samen met vier

aan een selectielijst voor het archief van de

lokale muzikale ensembles: het barokensem-

H et S in t-B r ix iu s k o o r o p e rfg o e d d a g

157

ble Respiro dell’Arte, Kortrijk Brass Band,

C 0 R T 0 R I A C E N S I A 2008

het Koninklijk Sint-O m aars M annenkoor •

uit Bissegem, en het Koninklijk Gemengd

januari

Sint-Brixiuskoor uit Marke. Zij brachten

Plaatsen van vier windturbines van 149 m op

gedeeltelijk muziek waarvan partituren in het

het Evolispark.

Rijksarchief bewaard worden. Verder presen­ •

teerden we op die dag in het Erfgoedhuis een

27 januari

kleine tentoonstelling met schilderijen, teke­

Openstelling van de nieuwe stationshal aan

ningen, muziekpartituren en andere archief-

de achterkant van het station.

documenten uit onze collecties, onder de titel •

‘Vrienden van de kunst’.

10 februari Sloping van het Goed ter Bede (Kapel ter

Voor de studenten geschiedenis 2de

Bede 88).

b achelor van de KULAK verzorgden we naar jaarlijkse gewoonte een algemene introductiesessie en twee werksessies. Voor tentoonstellingen werden in totaal

12 stukken uitgeleend, meer bepaald voor ‘Vrouwen van Vlaanderen’ (Museum Kortrijk 1302), voor ‘September ’44 - Kortrijk bevrijd’ (Erfgoedhuis Kortrijk), en v o o r‘De keuze van dearchivaris’(Algemeen Rijksarchief Brussel).

Positieve perspectieven Na meer dan tien jaar is er eindelijk opnieuw een vaste, statutaire tweede wetenschapper toegekend aan dit Rijksarchief. Daardoor is begin 2010 Hendrik Callewier in dienst geko­ men. Hij zal onder meer het archief van de Groeningeabdij en de kerkarchieven van Aalbeke, Kachtem en Rollegem inventariseren en een archiefselectielijst opstellen voor de buitendiensten van de federale gerechtelijke politie. •

Verder werd op 19 november 2 0 0 9 de

23 augustus

langverwachte huurovereenkomst tussen de

Plaatsing van een stuk van de nieuwe Noord-

Stad en de Regie der Gebouwen getekend. Dit

brug.

opent concrete perspectieven voor de reno­ •

vatie van de Berg van Barmhartigheid, het

18 september

gebouw waarin het Kortrijkse Rijksarchief

Openstelling van de Collegebrug.

gevestigd is, en voor de uitbreiding van de

_Egied Van Hoonacker

opslagcapaciteit. _Marc Therry (diensthoofd Rijksarchief Kortrijk)

158

M e d e w e r k e r s aan dit n u m m e r

O m er Vandeputte (°1933) is licentiaat

H endrik C allew ier (“Kortrijk, 1981 ) is licentiaat in de moderne geschiedenis (K.U. Leuven, 2003) en redactiesecretaris van De Leiegouw. Hij is verbonden aan het Rijksarchief te Kortrijk en de K.U. Leuven Campus Kortrijk, waar hij een doctoraat voorbereidt over de seculiere clerus van Brugge tijdens de Bourgondische periode. Hij publiceerde in diverse tijdschriften over thema’s als jezuïeten, migratie en seculi­ ere geestelijkheid, voornamelijk in Kortrijk en Brugge. Contactgegevens: hendrik.callewier@kuleuvenkortrijk.be

Germaanse filologie. Hij was leraar en directeur middelbaar onderwijs. Hij werkte mee aan de Stichting Ons Erfdeel (Rekkem) o.m. door de brochure Nederlands. H et verhaal van een taal, verschenen in 24 talen. Hij was hoofdredacteur van de Gids voor Vlaanderen (1995 en 2007), en van de Erfgoedbibliotheek van de Belgische gemeenten (2007-2009). Zijn belangstelling gaat uit naar het Nederlands in de wereld. Contactgegevens: vlonder.ovdp@base.be Egide Van H oonacker (°1927) is doctor in de geneeskunde. Hij publiceerde een tiental werken over lokale geschiedenis, o.a. Kortrijk op oude

Niklaas M addens ("Geluwe, 1933), is doctor in de moderne geschiedenis (K.U. Leuven, 1975), ererijksarchivaris en ondervoorzitter van De Leiegouw. Zijn bijzondere interesse gaat uit naar de 16de eeuw, naar instellingsgeschiedenis en naar de geschiedenis van Kortrijk. Enkele belan­ grijke zelfstandige publicaties:

prentkaarten, Duizend Kortrijkse straten, Kortrijk 14-18, H et Herbergleven in Kortrijk, Kortrijk op Porseleinkaarten.

Contactgegevens: Stationsstraat 11,8500 Kortrijk. le f Van M eensel (°1937) woont in Geel en is

leraar Nederlands met pensioen. Hij publiceerde vakdidactisch werk, opstellen en essays over bin­ nen- en buitenlandse literatuur (met speciale be­ langstelling voor Gezelle, Multatuli, Streuvels en Timmermans) en bijdragen en boeken over het lokale kunstpatrimonium en over de studenten­ en de Vlaamse beweging. Vertaalt gedichten. Contactgegevens: jef.van.meensel@skynet.be

De beden in het graafschap Vlaanderen tijdens de regering van keizer Karei V ( 1978), De geschiedenis van Kortrijk (1990, redactie en het

deel over de Nieuwe Tijd). Contactgegevens: maddens.klaas@skynet.be

159

Verantwoording omslagillustratie: de stadspoorten en het Sionklooster 150 jaar geleden hielden de stadspoorten officieel op te bestaan. In 1860 nam het ministerie Rogier-Frère-Orban namelijk een belangrijke beslissing met fundamentele gevolgen voor de steden. Bij wet van 18 juli 1860 schafte het de stedelijke octrooien af. Deze verbruiksbelasting waarbij aan de stadspoorten rechten op de invoer en doorvoer van allerlei waren geïnd werden, belemmerde in sterke mate het vlot verkeer van goederen in België. In Kortrijk deden zich bovendien problemen voor rond de inning van deze octrooien. De grachten, die vaak droog stonden, vormden immers geen hermetisch gesloten ring en de sluik­ handel vormde dan ook een bijna niet te bestrijden plaag. Bovendien was Kortrijk intra muros werkelijk uit zijn voegen aan het barsten en was een uitbreiding van het grondgebied dringend nodig. Vooral op Overleie, waar een groot deel van de aangroeiende arbeidersmassa huisde, was de toestand haast niet meer te houden. De afschaffing van de octrooien werd hier haast met vreugde begroet, mede door de compensatie via de oprichting van het Gemeentefonds. De afschaffing van de stadspoorten en wallen na 1860 betekende voor de stad een ware omwen­ teling. In de volgende vijftig jaar kende de stad een haast ongelimiteerde uitbreiding. Vooral na de uitbouw van een netwerk van buurtspoorwegen op het einde van de eeuw stond niets de arbeiders nog in de weg om buiten de oude stadskern te gaan wonen. Het dempen van de oude stadswallen was dan weer een andere zaak. Niet alleen moest het nodige materiaal gevonden worden om de wallen op te vullen, ook moest gezorgd worden voor de afwatering van de oude beken, zoals o.a. de Klakkaartsbeek, die in de oude wallen uitmond­ den. Het duurde dan ook tot het einde van de eeuw voor de volledige gordel gedicht was. Van deze werken profiteerde burgemeester August Reynaert meteen om une ceinture de boulevards aan te leggen, die in grote lijnen overeenkomt met de huidige kleine Ring. Een van de oude stadspoorten van de stad was de Sint-Janspoort. Op het kaft zien we een detail van de kaart uit 1640 van Louis de Bersaques, waarop o.a. de Sint-Janspoort staat afgebeeld. Niet ver van de Sint-Janspoort zien we ook het klooster van Sion. In 2010, 150 jaar nadat de stadspoorten hun functie verloren, onderging deze wijk een nieuwe metamorfose met de ope­ ning van ‘K in Kortrijk’. Bij de bouw van het winkelcomplex verdwenen de laatste resten van het Sionklooster. In het volgende nummer van De Leiegouw wordt het recente onderzoek naar dit klooster, zowel door historici als archeologen, voorgesteld. _Ann Augustyn

CORRIGENDA BIJ DE ANNALES GANDENSES (uitgegeven in 2008 door De Leiegouw. Met onze dank aan Ann Vanbossele en vooral Paul Huys.)

p. 31.1.12 p. 34.5.1 p. 3 7 (1 7 ) p. 37.8.5 p. 4 2 (2 8 ) p. 48.5.3 p. 50.5.13 p. 55.12.2 p. 58.19.8 p. 59.22.1 p. 60.26.13 p. 63.4.1 p. 67.15.5 p. 67.16.3 p. 72.34.5 p. 81.59.1 p. 81.59.3 p. 85.69.9

te ordenen i.p.v. te orden, fuerant i.p.v. furerant. stadsuitbreiding i.p.v. stadsuitebreiding. crucifixi i.p.v. crucifuxi. 1337 i.p.v. 1237. ruralibus i.p.v. rurablibus. adnihilare i.p.v. adnihillare. Flandria i.p.v. Flandrie. Flandria i.p.v. Frandria. intelligentes i.p.v. intellentes. de opere suo i.p.v. de opera sua. intelligentes i.p.v. intellegentes. rapientes i.p.v. rapiens. vesperarum i.p.v. versperarum. et i.p.v. en. Duacensis i.p.v. Duancensis. Duacenses i.p.v. Duancenses. exercitus i.p.v. execitus.

Hanoniensem i.p.v. Hanoniensiem. p. 89.2.4 caperetur i.p.v. caperetut. Flandrenses i.p.v. Frandrenses. p. 92.9.7 latere i.p.v. latere latere, p. 98.26.5 P­ 101.33.10 subierunt i.p.v. subiereunt. kon aanrichten i.p.v. aanrichtte, P 110.9.9 113.18.9 tenente i.p.v. tentente. P­ P 116.30.4 ipsi i.p.v. ispi. P 117.31.9 vesperarum i.p.v. versperarum. P 117.31.12 vespertijd i.v.p. verspertijd. P 119.39.7 evadentibus i.p.v. evandentibus. P­ 120.41.1 Flandresibus i.p.v. Flandersibus. P 120.42.13 transfertaverunt i.p.v. transfretaverunt. p. 87.74.6

P­ 125.56.4 P 125.56.7

quinque i.p.v. quique. translulit i.p.v. transtullit.

P 128.67.10 dextrum i.p.v. dextram. P 129.69.4 impugnantes i.p.v. impugnates.

p. 145.123.1 : Johannam i.p.v. Johannem. p. 148.132.1 : eindigde i.p.v. einduigde. p. 153.6.1

: Unde i.p.v. U.

p. 155.3.10 : evadentibus i.p.v. evandentibus. p. 156.3.2

: arbitris i.p.v. abritris.

p. 157.7.1

: responderunt i.p.v. reponderunt.

p. 169.2.5

: Lessinum i.p.v. Lessimum.

p. 95.18.4

: in de tekstuitgave van Funck-Brentano staat in captivitate, maar in

captivitatem zou beter zijn. p. 159.12.2 : i.p.v. Theatinus is Cheatinus wellicht beter. p. 81.58.2, 124.54.8, 130.73.11, enz. : voor pro majore en pro majori, zie p. 20 over de ablatief van sommige comparatieven (ior). W aarom op p. 57 (36) de Griekse term hendiadyoin gebruiken, waar op p. 19, 10 de meer gebruikelijke Latijnse term hendiadys(sen) staat? Het is verwarrend en dat bij woorden die op zich al vrij moeilijk zijn.

Uitgegeven met steun van het Stadsbestuur Kortrijk.

w

i j k

10 9, 8500 Kortrijk I D ra k : Drukkerij G ro tn in g h e , B e lla s K tra a l 1 2 , 8500 Kortnjtc

Zesmaandclijks tijdschrift van D E LE IE G O U W

V e r e n ig in g g e s c h ie d -,

ta a l-

o n d e r z o e k

in

en h et

v o o r v o lk s k u n d ig K o r t r ijk s e

D E

L E I E G O U W

Z e s m a a n d e lij k s t i j d s c h r i f t van DE L E I E G O U W

Vereniging voor geschied-, ta a l- en volkskundig onderzoek in het K o rtrijkse J A A R G A N G 52

I

AFLEVERING 2

I

2010

U i t g e g e v e n m e t s t e u n v a n h e t S t a d s b e s t u u r K o r t r i j k e n h e t M i n i s t e r i e v a n de V l a a m s e G e m e e n s c h a p

C o l o f o n

De Le ie go uw vzw

Lid v a n H e e m k u n d e W est-V laa nderen

V o orzitte r

G re e t V erschatse J a n B r e y d e l l a a n 109, 8 5 0 0 K o r t r i j k 056/227522 greet.verschatse@kortrijk.be

Ere vo orzitte r

D r. F r a n s D e b r a b a n d e r e K eizer K arelstaa t 83, 8000 B rugge 050/317366 frans.debrabandere@skynet.be

On de rvo orzitte r-bibliothe ca ris

R e d a c ti e s e c re t a ris

S e c re ta ris

Penningm eester

L e d e n a d m in is t r a t i e

On ze w e b p ag in a

Dr. N i k l a a s M a d d e n s L e n t e d r e e f 11, 8 5 0 0 K o r t r i j k 056/215217 maddens.klaas@skynet.be H e n d r ik C a llew ie r E lf d e J u l i l a a n 119, 8 5 0 0 K o r t r i j k 056/290766 hendrik.callewier@kuleuven-kortrijk.be D r. Yve s C o û t a n t ’t R o d e P a a r d 39, 8 5 1 0 B e ll e g e m 056/217462 yves.coutant@pandora.be Filip Santy B e r g s t r a a t 39, 8511 A a l b e k e 056/423305 filip.santy@telenet.be Piet B o n c q u e t Ja n B r e y d e l l a a n 109, 8 5 0 0 K o r t r i j k 056/227522 piet.boncquet@skynet.be http://www.leiegouw.be

Van D e L eiegou w versch ijn en jaarlijk s tw ee afleverin gen . D e leden krijgen het tijd sch rift gratis. D e lid m aatsch apsb ijd rage is € 25,00 v o o r gew o n e, €40,00 v o o r b uiten landse en €40,00 o f m eer v o o r ereleden, te gireren o p o n ze b an k rek en in g nr. 385-0411600-92. D e b o ek h an d elsp rijs v o o r een ja arg an g is €40,00. B ijdragen en b oek en ter b esp rekin g w ord en aan de redactie gestuurd. Elke au teur h eeft recht op 25 overd ru k ken van zijn artikel.

O n tw erp m a q u ette: Koen B ruyneel, K ortrijk

ISSN0776-1023

In h o u d

A n n e le e n L y b e e r K o r t r i j k en d e M o d e r n e D e v o t i e . D e k l o o s t e r g e m e e n s c h a p v a n S i o n t i j d e n s d e l a te m i d d e l e e u w e n ( 1 4 2 9 - 1 5 8 0 ) ................................

165

Paul Trio D e p l a a t s v a n h e t K o r t r i j k s e S i o n b i n n e n d e b r e d e r e l i g ie u z e h e r v o r m i n g s b e w e g i n g i n V l a a n d e r e n g e d u r e n d e d e late m i d d e l e e u w e n .................................................................................................. .

217

B e rt A t k e , A n t o n E r v y n c k , An L e n t a c k e r , Kaat Maesen en R a f Tro m m e lm a n s R e sultaten van h e t arch eo lo g isch o n d e rz o e k op de b o u w p la a ts v a n “ K in K o r t r i j k ” ..........................................................................................

229

Frans D e b ra b a n d e re S io n e n a n d e r e b i j b e l s e n a m e n ....................................................................

263

Sien Jacob D e o n t w i k k e l i n g v a n h e t b i o s c o o p w e z e n in K o r t r i j k ( 1 8 9 5 - 1 9 4 5 ) ..........................................................................................................

265

B o e k b e s p r e k i n g .................................................................................................

311

Kroniek Niklaas Maddens, In m e m o r i a m S ilv ère H a n s s e n s , 314 - Noël Maes, I n m e m o r i a m E m i e l D e l r u e : l i e f d e v o o r c u l t u r e e l e r f g o e d , 314 - O v e r l i j d e n L ilia n e P o lflie t, 3 1 6 - Helena Demeestere, V an ‘H u y s v a n C a r i t a t e ' n a a r d e ‘K ’ in K o r t r i j k , 3 1 6

- Gwenny Vlaemynck,

D e f a m i li e d e B e t h u n e : a r c h i e f e n b i b l i o t h e e k . O n t s l u i t i n g e n p u b l i e k e v a l o r i s a t i e , 31 7 - Frederik Bossuyt, N ie u w e o p g r a v i n g e n o p d e C o l l e g e w ij k in H a r e l b e k e , 321 - Hendrik Callewier, R e n o v a t ie v a n h e t ‘S t r e u v e l s h u i s ’ e n h e t ‘L i j s t e r n e s t ’, 322 - Hendrik Callewier, G e b o u w B r u y n o o g h e s k o ffie t e g e n d e v l a k t e , 3 2 3 -HendrikCallewier, “ D e G o u d e n L a n t e e r n ” b e d r e i g d , 32 4 - V o o r r a d i g e p u b l i c a t i e s v a n d e L e ie g o u w , 324 M edew erkers aan dit n u m m e r

328

K o r t r i j k en de M o d e r n e

Devotie

De k l o o s t e r g e m e e n s c h a p v a n S i o n t i j d e n s de l a t e m i d d e l e e u w e n A n n e l e e n

i

(1429-1580)

Ly b e e r

Inleiding Dit artikel is de bewerking van een gedeelte van mijn masterproef’. Het eerste hoofdstuk van deze verhandeling behandelt het wereldlijke en religi­ euze kader van het Sionklooster, waarbij de positie van de gemeenschap wordt besproken tegenover de stad Kortrijk, de Sint-Maartensparochie, het O.-L.Vrouwekapittel en de religieuze stroming van de Moderne Devotie, waar­ binnen het Kortrijkse klooster geplaatst moet worden. Vervolgens gaat een tweede hoofdstuk dieper in op de bronnen die werden aangewend voor het onderzoek. Uitgangspunt van de studie was een compilatieregister met necro­ logium2. Op basis van dit stuk kon een prosopografische studie over Sion tot stand komen. Praktisch de volledige kloosterbevolking tijdens de late middel­ eeuwen kon minutieus worden samengesteld, aangezien alle leden met een korte biografische notitie erin staan opgetekend vanaf de stichting in 1429 tot de opheffing van het klooster in 1797. Deze bron werd aangevuld met een 16de-eeuwse Middelnederlandse kroniek van het klooster die recent, op 22 november 2008, door de stad Kortrijk werd aangekocht3. Aansluitend bij deze kroniek werden ook een afschrift, vermoedelijk daterend uit de 19de eeuw4, en een uitgave uit de jaren ’30 van de hand van D. A. Stracke onderzocht5. Bovendien werden de 16de-eeuwse kroniek en het necrologium naast elkaar gelegd. Grote overeenkomsten konden worden vastgesteld, waardoor mocht worden besloten dat het necrologium als basis heeft gediend voor de opstelling van de kroniek. Tot slot konden nog heel wat gegevens over het interne leven

kroniek is biechtvader Olivier Minnaert, biechtvader in het

1 A. Lybeer, Kortrijk en de M oderne D e vo tie . De gem eenschap

klooster tussen 1497 en 1521.

van Sion tijd e n s de late m id d e le e u w e n ( 1 4 2 9 - 1 5 8 0 ) ,

onuitgegeven masterproef, KULeuven, 2 0 0 9 . 2

Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 852: afschrift van een kroniek van het klooster van Sioen. Register ( z .d .,

Kortrijk, Rijksa rc h ie f, Oud Stadsarchief, nr. 8 5 1 : register van het klooster van Sioen. Register ( 1 4 2 9 - 1 7 9 5 ) . Bevat allerlei gegevens, o.m. nopens de bezittingen, kroniek, lijst van de zusters enz.

3

4

begin 19d' eeuw). 5

D.A. Stracke, 'Syoens kloosterkroniek uit de XVe - XVIe eeuw', in: Ons Geestelijk E r f, 10 (1936), p. 175-2 26, 323-3 44,4 08-434.

Kortrijk, Stad sb ib liothe ek, Afdeling Erfgoed, hs.: Olivier Minnaert, Kroniek van het Sionklooster. De auteur van de

En: D.A. Stracke, 'Notas <sic> op Syoen's kloosterkroniek', in: Ons Geestelijk E rf, 3 ( 19 3 7 ) , p. ( 1) - (28). 165

van de gemeenschap worden geput uit kloosterrekeningen voor de periode 1520-15526. Het derde hoofdstuk van mijn masterproef is ten slotte het meest uitgebreid en handelt over de kloostergemeenschap. Hieruit werd het gedeelte over het functioneren van de kloostergemeenschap met enkele verduidelij­ kende aanpassingen overgenomen om in dit themanumm er van De Leiegouw te worden gepubliceerd. Ik hoop dat het een boeiende leeservaring mag worden, waarbij de Kortrijkse kloostergemeenschap van Sion weer een beetje tot leven kan komen op de locatie waar zich vandaag het ultramoderne winkelcentrum

K in Kortrijk bevindt. 2

Hoe het in Ko r t r i j k a l l e m a a l be g on Het Sionklooster vond zijn oorsprong in 1429 met Pieter de Heese en zijn echtgenote Lucie als stichters. Het echtpaar woonde in Kortrijk in de

Potterstrate, later de Kasteelstraat, en had een dochter, Perone, in het vrouwe­ lijke Oudenaardse Sionconvent dat buiten die stad op de Heyndriesch stond. Deze gemeenschap van fratressen onderging een verkloostering in 14567, toen de regel van Augustinus werd ingesteld, zodat er sindsdien werd gesproken van reguliere kanunnikessen. Tijdens deze overgang werd het klooster bovendien verplaatst naar de Oudenaardse binnenstad nabij het grafelijke kasteel. Het echtpaar de Heese bewonderde deze vrouwengemeenschap waarin hun doch­ ter leefde zodanig, dat het besloot om in Kortrijk ook een dergelijk convent te stichten. Na het overlijden van Lucie en op het moment dat het Kortrijkse Sionklooster na goedkeuring van de stad zijn geschiedenis kon beginnen, richtte Pieter de Heese zich tot de Oudenaardse Siongemeenschap en vroeg hij of enkele zusters bereid waren over te komen naar Kortrijk om de stichting compleet te maken. Drie zusters verhuisden naar Kortrijk: Margriete Vastraets, Wouborch van Weldene en Perone Sheesen, de dochter van Pieter de Heese. Ze vestigden zich in 1429 in zijn huis, in de Pottersstraat, dat door hem aan de religieuzen werd geschonken. Zelf nam hij zijn intrek in een klooster in Sint-Omaars (St-O m er), waar een zoon van hem woonde. Al gauw groeide de Kortrijkse stichting aan door verscheidene intredes en in 1432 al was het huis te klein geworden om alle zusters te huisvesten. De eerste moeder, Margriete Vastraets, zag de noodzaak om een andere woon- en werkplaats te zoeken. Opnieuw was goedkeuring van de stad vereist, omdat het een plek moest zijn waar de gemeenschap de stad zo weinig mogelijk belemmerde. Uiteindelijk zette het convent zijn activiteiten voort op de Kortrijkse Neveldriesch. Het Kortrijkse Sion vervulde al snel zelf de rol die het Oudenaardse Sion voor Kortrijk speelde. De dochter van de stichter, Perone Sheesen, werd samen met een andere zuster, Katheline van Stamps, uitgestuurd om een onderkomen te vinden in een Doorniks convent, Campeens genaamd. Volgens de kroniek was dat in diezelfde periode, de eerste helft van de 15de eeuw, eveneens een jonge gemeenschap die steun kon gebruiken om tot een bloeiend convent uit te groeien. De twee genoemde zusters, Perone en Katheline, overleden in Doornik en werden er begraven8. 166

Vfl+i \ fi* ) fit&>fo**fi: o t k

cWfe.

\iftw f t^no\Vyocaftyiv»tr • fâ m î f» fc bi\^ 1|<t tt tm m n c te f att|ten

toriiHWflctc VdtiW ftineti y *^ tw fc

C * » ! * fnSTT

cftp- « i <«£tt Jpj> •p ic K t V f)etf<-«>«& lunc ftp , Kïnjf Vfeoncti ; t m n K t t 3 « fk X * Vrtf| o t \ t t t * « f i c

p o fK p irtO t

> i b 01

V m lKctfViAiK h ciV tn > c*i rtiftcck • bifttett « t K IjaciIùAci fc*H>hnc tr^cA tif t>*V fitA ctirtm i’ \x\t» fb\en*i k u u k t)« tv rtâ& V A n AMXnnctN: Vp>i»i l»ci>tt>u</W1.ï[iljc.Mft«»*f t fiK n )ït * t o i

■ fw t x ifjt n vvfvcicti io>v\.r © «*>tn i / ( o u n i l fm - j ^ - m ^ n c /btU *M tc n ofty **** > A «K trtcti f n * -ja « 1lacut^ fattt- VttAtiïe*-' <ïT tv cn d ^ M ffm cti V’ b k »i f«n f« <\»wr»tfHm r ic<rotk> «tTtc tp ila îc /y * tj

( ï V ^ f e M %i\tjl<:*ï k uxlit& x d oefK K ba|klf fftikltt 'SACH-tib />nc4V n tt» c » i t c t f a j u t / R X k t t f o f

nuwdi •

w k 4 i I j c c ï f fjfj*

tnufetirtcx^L l|i?*»fe. fa frK b k l V n /v l ^ o i p t< *u < ï j/n n o i vV*r*«c f» > a t-fa (pjxti. tó ^ K 4 i« c*t m w t < ci<^tttn o w t t i cc») /c hcfcétAtC

"ïci W f

m iK ttrfu

p p<tfcW H ^ rK » » »t *o - » t» ^ * r «< w *t è v& t ^ I * J jf *m FF fR * W-^—•

U it^» »e» a ▼K» »|Vetf-xW ^ ▼»

a>

c_h5k. Vi-in<o-V|1 WvtVfcUi K\tVï*^ petten Vam V:. f'iln ruUta ^ k x Wa^ n*tKt«rfe* n * t « t « f k ro W hV a [teic

fC4tf

f btgfr*t****l -^X ooifof’ rv4*4/ »n«t ii^«4 «AmffrVttiluA gjc&fVlH* ^ï« C»ï / 1 4 / U M é t « Urt

fVn.*n<f m A 4t5 fe.fi g-eV fc\*Cbci) w m -urltoi A»«C'Up&>i >i«li€»t«vj Icuctt K £«.ti (\«tbcpfc. Vw\m b u t x iu f»AntV.»i • . f f i *

V> V a

i^ c fi. V a

ƒ f ? v a c * i> Y

c c * f fc

m

ö c \ ‘

,

.

*7tOM «tifci a U fccczf, ■piofaitr iV»f^ dtKiUSCh tVvU /c V c ï^ r ^ ft (ih H \ it^ O irt£lV j W - ("roz^ - «»} beàtk w • K t «CUn p o » « ♦ ) fitprtnkw** K

O n e ftw fo fn H h ei iKn;

SVavW^i • 'M icfviftcw tv f<^W K n<■f h /K i WAt^KtcV\|]h4C«> • ^QYWi^\j<mb<nrti Vtav) s ^ Ü îh h c - c ^ f u f H x f*i^Kva»t^

fe. WTn >i k /ÊÊ cm \<n«A*n*ti tm«m t^ «îtV K c ^ > c t c r>i fvocïf;

bctmt

fat-

> A C l^ n «' i\ükxt*l £ '» i^ '.r c n ic jictU fh O ) *K/^ V 4f €t1 W s t ) portc/ViA tR-^rw V i'ïc.

f d tv : p ù w c jrn f V » i vctnA ftt/HoAti tt^ i iU r cTî t^ n ifi^iActi f*)*) Vocrii; ^ n V « t t t i - vwCHT^Vti’ ïhu^i^r^C r a » 4 f< .f/« ti * fn »c (|ij_tiAf f>t riocjfat l f i i « * K t ) J o * r C p t K J jflïi: - O f t K f r n f k n ^ W | Jj<Kï<

k dtnktc*n»*t«ï>n rt al (Hk^'CïoiX tu f Wt/?1«t« o-nfijadcftl/tt»cMfrttfcf ^tnyf-W iI^oWku ôî *<l|* om<ï fcóyH//* h fîc p 'n f \V * t 'ï t - > k <Ute I fcUrtffW brCxric

t f t ij^ H r ii^ Ic V h « 5 t

Va>i >»<!: HAtMit inlc») Hiïc VA-nÏt+i rjt« to /s tt fwrffcK. twn w <tn< V/ m u t t W p uttiM C ' ruMrtfft’ V ax ViAtw+i»; vn^tc IjAtoU** fiphmM-t’

K ro n ie k S io n k lo o s te r, f. 3 v (Kortrijk, Stadsbibliotheek)

6 Brugge, S tadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr.

Kroniek van het Sionklooster, f. 3v en R. Van Der Donckt,

530: familiearchief Van Ruymbeke, rekeningen van het

'Prieuré de Sion à Audenarde', in: G . Berings e.a. (red.),

Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552.

M onasticon b elg e. VII: Province de Flandre O rie n ta le , IV,

7

De kroniek geeft de datum 1456 weer, terwijl in de bijdrage in het M onasticon beige de datum 1455 wordt meege­

Luik, 1984, p. 867. 8 K ortrijk, Stad sb ib liotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek

deeld. Cf.: Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: O livier M innaert,

van het Sionklooster, f. 3v-5r. 167

Voor de beginperiode van het Kortrijkse Sion bestonden er dus overduide­ lijk hechte banden met het gelijknamige Oudenaardse Sionconvent. Tot 1447, het jaar waarin de eerste Kortrijkse biechtvader, Adriaen Tant, in functie kwam, vertrokken in totaal 24 zusters uit Oudenaarde richting Kortrijk. Sommige onder hen zouden na een bepaalde tijd terugkeren naar Oudenaarde. Dat was het geval bij Wouborch van Weldene9, Gheertrude van Sickele en Lijsbette Ghijs, die alle drie moeder zijn geweest in Kortrijk10. Om een antwoord te geven op de vraag, tot welk kapittel o f welke klooster-

groepering het Kortrijkse Sionklooster behoorde, werd onderzocht met welke kloostergemeenschappen Sion in Kortrijk relaties onderhield, onder meer aan de hand van de herkomst van de Kortrijkse biechtvaders, naast andere gegevens uit de kroniek en het necrologium. De Kortrijkse gemeenschap ontstond in 1429 uit de Oudenaardse Siongemeenschap, maar hield niet lang vast aan een hechte band met dat con­ vent. Biechtvader Adriaen Tant (ambtsperiode 1447-1460) knoopte immers een relatie aan met de Sint-Margrietenvergadering in Deinze na de band met Oudenaarde te hebben verbroken in 1451. Er waren banden tussen het Kapittel van Windesheim en de Vlaamse kloosters in Oudenaarde en Deinze, waaraan het Sionklooster met absolute zekerheid gelinkt kan worden. Zowel Oudenaarde als Deinze vielen echter niet formeel onder de Windesheimse Congregatie. Aange­ zien het Kortrijkse Sion zijn oorsprong heeft gevonden in het Oudenaardse Sion als moederklooster, moet hier in het oog worden gehouden dat Kortrijk slechts een afstammeling was van een niet-formeel lid van de Windesheimse Kring. Bovendien spreekt het necrologium duidelijke taal, want er staat dat Kortrijk niet snel een biechtvader uit deze Kring kon ontvangen. Het Kortrijkse Sion viel dus wel onder de orde van Sint-Augustinus met reguliere kanunnikessen en omvatte overeenkomstige gebruiken en instellingen zoals die te vinden wa­ ren in Oudenaarde en Deinze, maar bevond zich waarschijnlijk net iets minder onder de directe invloed van Windesheim. Oudenaarde en Deinze beschikten daarentegen wel nog over visitatoren uit de Kring rond Windesheim, zonder tot de Congregatie te behoren. De reden voor het feit dat noch Oudenaarde, noch Deinze tot het Windesheims Kapittel behoorde, is eenvoudig. Deze Congrega­ tie en vooral het hoofdklooster waren te zeer belast met de zorg voor en het bestuur van de ondergeschikte vrouwenkloosters. Het Kapittel besloot daarom in 1436 een verbod uit te vaardigen op verdere toetreding van vrouwenconven­ ten. M. Van Luijk beschrijft hoe in Leiden gemeenschappen bestonden die sterk werden beïnvloed door Windesheim, maar toch verre van lid waren van deze Congregatie. Er was enkel een losser verband, of affiliatie, met W indesheim ". 3

Het f u n c t i o n e r e n van de S i o n g e m e e n s c h a p Een eerste belangrijke vraag bij het onderzoek naar een kloostergemeen­ schap is hoe een dergelijke groep toen functioneerde. Meestal is dat op te maken uit overgeleverde kloosterstatuten. Het probleem hier is dat er voorlopig geen statuten van het Kortrijkse Sionklooster bekend zijn. Dat betekent niet dat ze niet 168

bestonden. Vreemd is wel dat de kroniek er slechts vaag melding van maakt12. Het doel van statuten werd in een Zwols klooster omschreven als iets noodzake­ lijks, opdat er een innerlijke eenheid bij de zusters zou ontstaan die zich vervol­ gens zou uiten in goede zeden, rust en orde13. Er werd getracht aan de hand van het onderzochte bronnenmateriaal een antwoord te formuleren op de vraag: Hoe functioneerde het vrouwelijke Sion-

klooster in Kortrijk en wie waren de leden?. Een bron die de hele kloostergemeenschap tot op heden bekend maakt en ideaal is om er een prosopografisch onderzoek op te baseren, is het necrologium, dat nagenoeg alle kloosterleden opsomt vanaf de stichting van de gemeenschap in 1429 tot de opheffing in 1797. De lijst vat aan met de woorden:

Hier volcht den register van alle de personen van mans ende vrauwen die jn tcloster van Sente Katheline van Synay Gode van hem elrike ghedient hebben den tijt dat sij jn t cloester quaem en wuenen ende den tijt dat sij van deser werrelt sijn ouerleden ende wat sij jn ghebrocht hebben ter hulpe van huer lieder costen oec om thuus vp te helpene'4. De meeste leden zijn overgeleverd met slechts enkele regels tekst. Zusters en broe­ ders die echter een belangrijke functie vervulden, werden uitgebreider beschreven. Een zuster had een belangrijke functie of status als ze overste/priorin of subpriorin werd of een andere functie bekleedde, of als telg van een welgestelde familie een aanzienlijke gift aan het klooster schonk. Hetzelfde geldt voor de broeders. Een aantal van de personen van mans voerde de functie van biechtvader uit en zette zich in om het convent financieel vooruit te helpen (cf. verder onder 3.2 en 3.6). De kroniek vertelt vervolgens het verhaal van de stichting en groei van het convent en geeft vooral voor de beginperiode informatie over verscheidene aspecten van het klooster. Daaronder vallen bijvoorbeeld gegevens over de eerste moeders en biechtvaders, de nijverheden, de pauselijke en vorstelijke goedkeuringen voor bepaalde kloosteractiviteiten. Tot slot bieden de rekeningen, hoewel uiterst beknopt, voor de tijdspanne tussen 1520 en 1552 enig inzicht in de te onderscheiden types kloosterleden en in het totale aantal personen dat tijdens die 30 jaar binnen de Siongemeenschap leefde (cf. verder onder 3.4 en 3.7).

9 Zij draagt trouwers als voornaam de naam van de patroon­

12 Kortrijk, Stad sb ib liothe ek,

heilige van Oudenaarde, Walburga.

hs.: Olivier M innaert, Kroniek

van het Sionklooster, f. 34v.

10 K ortrijk, Stad sb ib liothe ek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek

13 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 53.

van het Sionklooster, f. 8v en Kortrijk, R ijksarchief, Oud

14 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan

Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 80v, 81v.

het klooster van Sioen, f. 80v. Deze eerste zin staat

11 M . Van Luijk, Bruiden van Christus: de tw eede religieuze

groter geschreven letters, maar toch zijn ze van dezelfde

vro u w enbew eging

in

Leiden

en

Z w o lle ,

geschreven in rood-bruine inkt. Het gaat hier om iets

13 8 0 -15 8 0 ,

hand als van degene die de rest van het folio schreef.

Zutphen, 2004, p. 267-269. 169

3 -i

Leefwijze

De vrouwengemeenschap van Sion in Kortrijk omvatte tussen 1429 en 1580 een 310-tal personen. Een mijlpaal in de geschiedenis van het convent was de overgang naar de regel van Augustinus op 21 juli 1504, wat een eindpunt vormde van een verkloosteringsproces, dat bij vele vrouwenconventen uit diezelfde periode terug te vinden is15. De kroniek meldt dat de vrome vrouwen oorspron­ kelijk niet beschikten over een orderegel, ook niet over een biechtvader en dat ze noch een kapel, noch een eigen kerkhof ter beschikking hadden. Ook waren ze nog afhankelijk van de Kortrijkse Sint-Maartensparochie, waar de gemeen­ schap de mis bijwoonde en de sacramenten toegediend kreeg16. In 1471 kwam het convent los te staan van het gezag dat werd uitgeoefend door de parochie­ priester en het kapittel en mocht het zelf in de zielzorg voorzien met een eigen biechtvader en kapel17. Verder duidt de instelling van een bepaalde regel steeds op een echt kloosterbestaan met een verplichte clausuur en de naleving van de drie geloften: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid18. De verkloostering liep parallel met die binnen de kloosters die zich verwant maakten met het Kapittel van Windesheim, al dan niet verbonden met een insluiting binnen dit Kapittel. De conventen werden echte kloosters met de instelling van de regel van Augustinus, de clausuur en de geloften. Dat de vrouwen aanvankelijk tussen de stichting en 1504 een gewoon gemeen­ schappelijk leven leidden zonder orderegel, kan met zekerheid worden afgeleid uit verschillende elementen. Allereerst is er het gegeven dat het Kortrijkse Sion gespiegeld was aan het eerder gestichte gelijknamige convent in Oudenaarde. De Kortrijkse kroniek deelt het volgende mee over de stichting van de gemeenschap in 1429:

Eerst ter eeren Gods, Pieter de Heese ende Lucie, sijn wijf, wonende binnen der stede van Curtericke jn d e Potterstraete dat nv oic de Casteelstraete heedt bijden casteele, hadden eene haerlieder dochtere ghestelt jn t susterhuus van onser vrauwen doe staende buuten der stede van Audenaerde vp den Heyndriesch ghenaem t tSyon d at doe fratressen waeren zonder oerdene, leuende jn tghem een e de welcke nochtans daertenden jn t ja er 1456 haeren staet verandert ende aenghenom en hebben Sente Augustijns reghele ende regularessengheworden zijn ende haerlieder doestere verstelt hebben daert nv staet binnen der seluer stede bijden casteele daerm ent noch heedt tSyoen tAudenaerde. Ende het beviel den seluen Pieter ende sijnen wijue soo dat sij groote begheerte ende minne creghen om m e een susterhuus te hebbene binnen der voorseider stede van Curtericke 19. Hieruit blijkt duidelijk dat de leden van het Oudenaardse Sion vóór 1456 nog een gemeenschappelijke leefwijze volgden, maar nog niet over een regel beschikten en dus nog niet tot een welbepaalde orde behoorden. Aangezien Sion in Kortrijk vóór 1456 zijn ontstaan heeft gevonden in Sion in Oudenaarde, is het goed mogelijk dat de Kortrijkse gemeenschap de aard van functioneren uit Oudenaarde heeft overgenomen.

170

Bovendien wordt in de kroniek gesproken van een vergaderinghe die in het jaar 1432 in een huis in Kortrijk ging wonen20. Nog aanwijzingen zijn de giften van verscheidene zusters die de gemeenschap ten goede kwamen21 en de vermel­ ding van een apart woonhuis voor de biechtvader, vuter vrauwen gheselscepe, dit wil zeggen los van de vrouwengemeenschap22. Er zouden dus twee leefwe­ relden geweest zijn. Enerzijds de huisvesting van de groep vrouwen, anderzijds de woonst van de biechtvader. 3.2

V e r s c h i l l e n d e s t a t u t en Alle personen binnen de groep oefenden een specifieke taak uit. Deze taken kunnen geordend worden van belangrijke functies naar alledaagse banale func­ ties die allemaal bijdroegen tot een leefbare gemeenschap voor ieder lid (cf. verder onder 3.3 en 3.7). Toen de gemeenschap de Augustinusregel aannam, veranderde ook deels de werking van het klooster. Er kwam een meer specifieke ordening binnen de verschillende functies. De te onderscheiden taken binnen Sion gingen bovendien samenvallen met bepaalde types zusters binnen een kloosterhiërarchie. Algemeen bestonden vrouwenkloosters die leefden volgens de Augustinusregel uit postulanten (na intrede en vóór een noviciaat, meer bepaald tijdens een proefjaar), novices (na inkleding en vóór een professie), lekenzus­ ters en monialen (na professie)23. Het valt vooral op dat het Kortrijkse necrologium pas na 21 juli 1504 een onderscheid maakt tussen deze verschillende types ldoosterleden en dat het pas dan een duidelijke hiërarchie hanteert. Ook kunnen de verschillende stappen in het leven van een kloosterlid achterhaald worden voor de periode die volgt op de regelinstelling. Eerst is er sprake van een intrede, vervolgens van een inkleding en ten slotte van een professie24. Dit laatste kon drie

15

genoemde zusters afkomstig waren uit Oudenaarde. Cf.:

Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851 : register van

het klooster van Sioen, f. 88v. Cf. ook: M . Van Luijk, Bruiden

K ortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register

van Christus, p. 14 4 -16 5. De overgang naar de Augusti­

van het klooster van Sioen, f. 80v, 81 v.

nusregel wordt ook doorStracke vermeld. Cf.: D. A . Stracke,

20 K ortrijk, Stad sb ib liothe ek,

'Syoens kloosterkroniek’ , p. 180, 182. Andere conventen

van h e t5 io n k lo o s te r, f. 4r.

binnen dezelfde invloedssfeer, als waarin het Kortrijkse

21

van het Sionklooster, f. 4v.

namen, waren het Oudenaardse Sionklooster, moederge-

22 K ortrijk, Stad sb ib liothe ek,

meenschap van de Kortrijkse gemeenschap, in 1455, het

van h e t Sionklooster, f. 5v.

Gentse Sint-Agnesklooster in 1454, het Sint-Margrieten-

23 24

16 K ortrijk, Stad sb ib liothe ek,

17 K ortrijk, Stad sb ib liothe ek,

hs.: O livier M innaert, Kroniek

M . Van Lu ijk, Bruiden van Christus, p. 53-54.

Een voorbeeld: S u ste rK ath e lin e van S m eu o rd e quaem hier Se cleede jn doerden den 4en sondach n ae r Paeschen up onse kermesse 150 6 ende profeste up den seluen dach tjiae r omme comen sinde 1 5 0 7 . Huer volgde jn diuersche

hs.: O livier M innaert, Kroniek

van het Sionklooster, f. 10r.

parceelen ontrent 50 p o n t groten. Se ouerleet upden Kersdach 150 9 tuschen 1 2 ende een snoenes. Cf.: Kortrijk,

M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 21.

19 Kortrijk, Stad sb ib liothe ek,

hs.: Olivier M innaert, Kroniek

up den 3en dach van septem ber [< s ic > ] 15 0 4 , oud 1 2 ja e r.

van het Sionklooster, f. 4r.

18

K ortrijk, Stad sb ib liothe ek, hs.: Olivier M innaert, K roniek

Sionklooster zich bevond, die de regel van Augustinus aan­

in-Bethlehemklooster in Deinze, wellicht in 1456 en het Sint-Elisabethkloosterin Biervliet in 1461.

hs.: Olivier M innaert, Kroniek

Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het

hs.: Olivier M innaert, Kroniek

klooster van Sioen, f. 90v.

van het Sionklooster, f. 3v. Bevestiging voor dit laatste

wordt ook gevonden in het necrologium, waarin de eerst­ 171

verschillende vormen aannemen, want de enen profesten als lekenzuster, anderen als donatin en nog anderen als non. Drie voorbeelden hiervan zijn: • Suster Kestine Teuelins quaem hier wuenen den 28en jn m aerte 1457 [= 1458 volgens de paasstijl], 14 ja r oud ende se profeste jn d e ougst m aent [= augustus] 1504 d on atin n e ende se ouerleet den laestenjn october 1506.

Met huer quaem jn 7 libra groten25. • Suster Jhane van Toers quaem hier den lle n jn julio 1487, oud 12 jaer.

Huer volgde 33 libra groten en abytett Se pw feste up den 20en jn julio 1504 nonne. Se ouerleet den 4 en jn sporkel [= februari] 1507 [= 1508 volgens de paasstijl]26. • Jtem den 28en jn october 1537, so quam hier wuenen suster Gheeradyne

Heghels, 16 ja e r oudt. Ende sy profeeste leeeke suster den 29en jn hoeym aent [= juli] 1540. H aer en volchde nyet, m aer was van als wel ghestoffeert ende daer quam jn van der heynsichte 4 libra. 12 schellingen. 9 denieren groten. Ende sy ouerleet deser werelt den 29en van septembre 158627. Het is echter niet helemaal duidelijk wat de drie termen lekenzuster, donatin en non precies inhouden. Volgens Van der Donckt moet er een verschil bestaan hebben tussen de levenswijze van een non tegenover die van een donatin en lekenzuster. Aangezien een dergelijk onderscheid expliciet wordt gemaakt in het necrologium, moet dat zo zijn. Van der Donckt onderscheidt op basis van een studie van de kloosterstatuten van het Oudenaardse Sionklooster, daterend uit 149328, twee categorieën zusters: beslotenen en onbeslotenen. Deze laatste droegen onder meer andere kledij, die een andere status aantoonde. Daarnaast waren besloten zusters, anders dan de tweede groep, de enigen die de strenge regel van clausuur naleefden. Nonnen zijn volgens Van der Donckt gelijk te stellen met de zogenaamde ghewilde zusters of koorzusters29. Die plaatst hij onder de beslotenen, terwijl zogenaamde profeszusters en conversen volgens hem tot de groep van onbeslotenen behoorden. Hij wijst er wel op dat professie ook voorkwam bij onbeslotenen, die net zoals de besloten zusters de geloften van armoede, kuisheid en gehoorzaamheid aflegden. Het is hem echter onduidelijk of de lekenzusters tot de categorie onbeslotenen werden gerekend, dan wel een aparte groep vormden. Als de topfuncties onderling vergeleken worden volgens de verschillende statuten, blijkt dat de priorin, subpriorin of vice-priorin, procuratesse en kosteres nonnen waren. Bovendien bleken nonnen steeds uit de meer gegoede maatschappelijke klassen te stammen. Nonnen moesten dus op sociaal/familiaal, persoonlijk en geestelijk vlak geschikt zijn om deze levenswijze waardig te zijn. Deze kloosterhiërarchie paste bij de sociale milieus van waaruit de zusters in het klooster traden. ‘Rijkere’ zusters kregen op deze manier een kloosterlijke levensstijl die aansloot op hun ‘rijkere’ vorming als kind, terwijl ‘armere’ zusters een leven aangingen op een lager niveau, ook weer overeenstemmend met de klasse waartoe hun familie behoorde30. Het valt op in het necrologium dat het heel vaak nonnen waren die een aanzienlijke gift aan het klooster schonken bij 172

intrede. Ten slotte getuigen de rekeningen tussen 1520 en 1552 van lichtere en verfijndere werkzaamheden in de textielnijverheid bij nonnen, die bijvoorbeeld in tegenstelling tot de donatinnen geen vlas hekelden. Het waren daarbij enkel nonnen die schrijftaken op zich namen31, wat betekent dat ze intellectueel op het hoogste niveau stonden (cf. hieronder onder 3.7 )32. Een bron die de verschillende leden types iets specifieker ontschrijft of benoemt, is de hierboven genoemde codex die de rekeningen bevat van het Kortrijkse Sionklooster voor de periode 1520-1552. Op het einde van een jaarrekening is bijna steeds het volgende te lezen: hier volcht den staet der persoenen beuonden te

deser rekenynghe [jaartal in Romeinse cijfers]33. Er werd een compilatie opgesteld met alle soorten leden die in alle rekeningen voorkomen. Tussen 1520 en 1552 was er sprake van de volgende mannelijke kloosterlingen: den pater (= biechtvader),

een jon c ghesellekin den pater dienende (in de rekeningen vanaf 1529), dienaers (vanaf 1542, al dan niet ook helpers van de biechtvader), eenen priester regulier, een religieus priester van sinte benedictus oerden (tussen 1525 en 1529), eenen cleerc (enkel in 1522 en 1524), leeke broers (tussen 1522 en 1530), een cnape (tussen 1532 en 1541), joncxkins (tussen 1526-1528, tussen 1536-1540 en tussen 1542­ 1552) en eenen capelaen (vanaf 1545). Daarnaast heetten de vrouwelijke leden: mater, ghewijlde religuesen (= nonnen), nouicien jn den coer (= koornovices die later non zouden professen), coer kinderen (= scolieren binnen jn t conuent den coer hayierende 34), donatijnen (vanaf 1529: onderscheid tussen donatijnnen met suptijlen 35 gaende en gheprofest jn t grau abijt; vanaf 1536: donatijnnen gaende jn twijtte abijt),jn huerp ro u f ja e r [om donatijnne te werden] (vanaf 1529), joncxkins 25 K ortrijk, Rijksarchie f, Oud Stadsarchief, nr. 851 : registervan

30 R. Van Der Donckt, Moderne D evotie te O u de naa rd e, p. 80-85.

het klooster van Sioen, f. 82v. 26 Kortrijk, Rijksarchie f, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van

31 Cf.

Stadsarchief,

Oud

Archief,

131v, 146v, 162v.

het klooster van Sioen, f. 93r. Cf.: R. Van Der Donckt, Moderne D evo tie te O u de n aa rd e: g e ­

Brugge,

rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f.

27 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van

28

bijvoorbeeld:

Particuliere zaken, nr. 530: familiearchief Van Ruymbeke,

het klooster van Sioen, f. 86v.

32 Cf.

bijvoorbeeld:

Brugge,

Stadsarchief,

Oud

Archief,

schiedenis van 0. L. Vrouw van Sion van de X lile tot het

Particuliere zaken, nr. 530: familiearchief Van Ruymbeke,

einde van de XVe eeuw , onuitgegeven licentiaatsver­

rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 11 7v , 131 v, 146v, 162v.

handeling, KULeuven, 1964, p. 156-188. Aangezien het Kortrijkse Sion vanaf de stichting een hechte relatie had

33 Cf. bijvoorbeeld: Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particu­

met Oudenaarde, zouden de Oudenaardse statuten groten­

liere zaken, nr. 530: familiearchief Van Ruymbeke, reke­

deels moeten overeenstemmen met die voor Kortrijk.

ningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 162v.

Aangezien Kortrijk al in 1451 een breuk met Oudenaarde

34 Ha yieren is een hypercorrecte spelling voor Mnl. ageren

voltooide, is het goed mogelijk dat de statuten uit 1493

'helpen, ondersteunen' uit Oudfrans aier, a id ie r > Frans

ietwat afweken van eerstgenoemde. Toch werden elemen­

aid er. De Bo kende ajieren nog als West-Vlaams.

ten uit deze statuten, waar nodig, vergeleken met de

35 Het woord suptijlen komt ook in het necrologium voor in

Kortrijkse situatie. Af en toe vormden ze een aanvulling,

deze context: . . M ijn e laeken vande susteren s u p tile n ...

omdat de statuten voor Kortrijk ontbreken.

Cf.: Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 88r. Mnl. subtijl

29 G ew ilde zusters dragen een w ijl (= sluier). In het Kortrijkse

Sion was deze sluier zwart. Cf. R. Van Der Donckt, Moderne

betekende 'wit linnen kloosterhemd'. Het woord subtiel

D evotie te O u denaarde, p. 100 en A . Viaene, 'Het Sioen-

gaat terug op het Latijnse subtilis wat fijn ge w even bete­

klooster te Kortrijk. Zijn aansluiting bij de Congregatie van

kent. Het is mogelijk dat enkel d onatinnen suptijlen

Windesheim, 149 7-1 5 52', in: B ie korf, 59 (1958), p. 261.

droegen, aangezien de rekeningen enkel donatinnen verbinden met dit soort kledij. 173

om jn tgrau abijt te professe (vanaf 1544), leeke nouicie (vanaf 1532 ook: een jn huer p ro u fja er om leeke suster te werden), tafelieren bijnnen om religuesen te werdene, tafelirenjnt contient te coere com m ende, tafelieren jn scole, een kindekin (1 5 2 7 ). Na een beschouwing van deze lijst kan nog een aantal zaken worden opge­ merkt. Allereerst gingen inderdaad drie stappen vooraf aan een bepaalde professie, namelijk intrede binnen het convent, het proefjaar en het noviciaat. Verder valt op dat binnen de klasse donatinnen verschillen bestonden die duidelijk werden gemaakt door het soort kledij van een donatin. Donatinnen met suptijlen droegen, overeenkomstig de term suptijl, een fijn linnen gewaad, terwijl wie in het grauwe habijt was geprofest logischerwijs in een grauw habijt liep. Aangezien sinds 1536 melding werd gemaakt van donatijnnen gaende jn twijtte abijt, zou het eventueel kunnen dat de suptijlen wit waren en een contrast vormden met de grauwe kledij van de andere categorie donatinnen. Op die manier zijn donatinnen met suptijlen en die met een wit habijt gelijk te stellen. Hoe dan ook, er mag bovendien verondersteld worden dat een wit habijt, evenals een suptijl, synoniem staat voor een hoger niveau dan een grauw habijt. Van Luijk heeft het in haar studie over lekenzusters die bij reguliere kanunnikessen waren opgedeeld in conversinnen en donatinnen. Conversinnen kleedden in en profesten, waarbij ze de drie geloften aflegden en gebonden waren aan de clausuur. Dit type zuster leek op een non, want ze droeg nage­ noeg dezelfde kledij. Haar taak bestond erin om zorg te dragen voor het kloosterlijke huishouden door brood te bakken, bier te brouwen en habijten te wassen. Donatinnen daarentegen waren zusters die hun bezittingen in de gemeenschap brachten en in ruil daarvoor door het klooster werden verzorgd zolang ze leefden. Verder legden ze enkel de gelofte van gehoorzaamheid af en waren ze niet gebonden aan het kloosterslot, waardoor ze zaken konden regelen buiten de kloostermuren. Hun opdracht was geestelijke oefeningen voltooien en handenarbeid verrichten. Ook was het habijt anders dan dat van een conversin, want het was grauw of zwart. Misschien moeten de donatinnen in witte suptijlen, overeenkomstig de uitleg van Van Luijk, gelijk gesteld worden met conversinnen” (cf. 3.7). Wat dan de stelling van Van der Donckt betreft in verband met besloten en onbesloten zusters, kan geen positief bewijs geleverd worden op basis van de rekeningen. Wat in het oog valt, is een scheiding tussen personen buten ende bijnnen het convent. Het is zeker dat in het onderstaande voorbeeld de mannelijke kloosterleden buten het klooster stonden, want er staat: Jtem al voeren den pater m et eenen capelaen, 2 dienaren ende een joncxkiti dat sijn tafel coept. Comt buten 5 persoenen 3S. O f verder mag worden verondersteld dat alle vrouwen zich binnen het klooster bevonden, is niet vanzelfsprekend. De rekening begint na de opsomming van de mannelijke leden een nieuwe alinea om het aantal vrouwen op te noemen. Het woord buten staat uitdrukkelijk in de eerste alinea, waardoor het logisch zou zijn dat de tweede alinea al degenen vermeldt die binnen het convent leven. Misschien slaan de woorden buten en bijnnen echter gewoon op een gescheiden leefplaats voor de mannen en vrouwen.

174

H ier volcht den staet der persoenen beuonden te deser rekenijnghe 1548 Jtem al voeren den pater met eenen capelaen, 2 dienaren ende een joncxkin dat sijn tafel coept. Comt buten 5 persoenen. ftem den staet der vrauwen es: de m ater m et 37 ghewijlde religieusen, mede gherekint suster Lowijse vanden Walle met noch een coer tafelier. Noch sijnder beuonden 5 donatijnnen jn twit abijt gheprofest, met noch 14gheprofestjn tgrau abijt, met noch 2joncxkins om jn tgrau abijt te professen. Noch sijnder beuonden jn scole 14 tafeliers. Comt alt tsamen buten ende bijnnen 80 persoenen. Gode lo f39. Ten slotte bezat het klooster naast de verscheidene types kloosterzusters nog enkele leden die tot de groep behoorden zonder dat ze ingetreden of geprofest waren. Zo vallen de knechten, die in de rekeningen zijn genoemd, onder deze categorie, want die kregen een loon uitbetaald door het klooster. Ook bestonden nog zogenaamde proveniers. Dat waren meestal leken die verzorging door de kloostergemeenschap kregen als dank voor hun schenking aan het klooster40. Een Kortrijks voorbeeld is Matthijs Volpins, vader van zuster Marie Volpins, die een zeer uitgebreide schenking deed en daarvoor tot zijn dood door de zusters werd onderhouden41. 3.3

Bestuursfuncties De centrale macht in een dergelijk kloostertype berustte bij vier personen. Allereerst was er de overste of priorin, daarnaast was er de supprieuse of subpri­ orin, dan was er nog de procuratrix of procuratresse en tot slot nog de biecht­

vader, p a ter of p rio ef'2. Deze vier zijn ook in Kortrijk terug te vinden. Vóór 21 juli 1504 werd nog niet gesproken van een priorin, maar wel van een overste. Blijkbaar had de naamsverandering iets met de orderegel te maken. Het necrologium vermeldt aanvankelijk de termen moeder, regierstereghe en hueuerste43. Na de aanname van de Augustinusregel werd voor het eerst de term priorinne in

op zich namen. Cf.: A . Viaene, 'Het 5ioenklooster te

36 Cf. o.a.: Brugge, Stadsarch ief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: familiearchief Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 32v, 69v,

Kortrijk', p. 261. 38 Brugge, Stad sarch ie f, Oud Archief, Particuliere zaken, nr.

86r, 101r, 1 1 7v , 146v, 193r, 216r, 235v, 323r, 348r, 360v.

530: familiearchief Van Ruymbeke, rekeningen van het

De genoemde tafelieren moeten waarschijnlijk beschouwd

Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 386r.

worden als kinderen die kost, inwoon en onderricht in het

39 Brugge, Stad sarch ie f, Oud Archief,

klooster kregen. Ze betaalden daarvoor tafelgeld. Cf. ook:

Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 398v.

A . Viaene, ‘ Het Sioenklooster te Kortrijk', p. 262. 37 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 54. Te Kortrijk zouden

de d onatinnen in het witte habijt langzaamaan verdwijnen.

Particuliere zaken, nr.

530: familiearchief Van Ruymbeke, rekeningen van het 40 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 54-55. 41

Tussen 1521 en 1552 daalde hun aantal van 40 naar één.

Kortrï]k, Rijksarchie f, OudStadsarchief, nr. 851: register van

het klooster van Sioen, f. 81r.

Hun taken werden vervolgens ingevuld door de donatinnen

42 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 56-57.

in het grauwe habijt, die de grovere werkzaamheden

43 K ortrijk, Rijksarchie f, OudStadsarchief, nr. 851 : registervan

uitvoerden, en door de koorzusters, die de fijnere werken

het klooster van Sioen, f. 80v, 81v. 175

gebruik genomen. Een 18de-eeuwse margeaanvulling geeft dit expliciet aan met de woorden: dit is de eerste priorinne44. De biechtvader werd na 1504, naast pater, ook wel prioer genoemd45. Voor alle duidelijkheid volgt hier, vooraleer over te gaan tot een beschrijving van alle functies, eerst een lijst met de oversten/priorinnen, subpriorinnen, procura-

tessen en biechtvaders tussen 1429 en 1580 voor de Kortrijkse Siongemeenschap. Oversten46 Mergriete Vastraets Wouborch van Weldene Gheertrude van Sickele Lijsbette Ghijs Kateline Claerbouts Arnoldine Snellaerts

1429-1442 1442-1448 1448 1448-1451 1451 1451-1504

Priorinnen 47 Cordela de Lalaing Madeleene vanden Hee Pfelippe de Lanoy Adrienne vande Walle Janneken Bertens

1504-1540 1540-1561 1561-1571 1571-1596 1596-1602

Supprieusett of vice-oversten48____________ Jhane van Dickel Kateline van Caloene Lysbette M a u b u s ____________________

De procuratrix was in de tweede helft van de 15de eeuw Marie Seerfs, hoewel dat te betwijfelen valt volgens het necrologium49. Midden 16de eeuw oefende Francine Trecelle 30 jaar lang deze functie uit en in de tweede helft van de 16de eeuw nam (waarschijnlijk) Jannekin vanden Beke 27 jaar lang deze taak op zich50.

Biechtvaders/paters/prioreri' ' Adriaen Tant Jan van Dinslaeken Olivier Minnaert Christiaen Langel Jan Vinc

1447-1460 1461-1497 1497-1521 1521-1525 1525-1572

De o v e r s t e / p r i o r i n De overste of priorin nam het dagdagelijkse bestuur en de beslissingen op zich. M. Van Luijk bestudeerde de statuten van het Zwolse Maatklooster, dat geaffilieerd was met Windesheim52. Daaruit kon ze concluderen dat een nieuwe priorin pas werd aangesteld wanneer de voorgaande overleden en begraven was of afgezet of haar ambt zelf had opgegeven. De nieuwe priorin moest binnen 40 dagen na het vertrek van de vorige worden gekozen en moest aan een aantal voor­ 176

waarden voldoen. Zo was de minimumleeftijd vastgesteld op 30 jaar en woonde de zuster al minstens drie jaar deugdzaam in het klooster. Daarenboven was ze openbaar geprofest. Een priorin had als taak de zusters te berispen als dat nodig was, zelf het goede voorbeeld in haar gedrag te tonen, de eenheid onder de kloosterleden te behouden, dispensaties te verlenen en de zusters twee tot driemaal per jaar te controleren op verboden privébezittingen. Volgens de statuten van het Kapittel van Sion droeg een priorin dezelfde kledij als de andere zusters. Door de eerste plaats in het rechterkoor in te nemen, toonde ze wel uitdrukkelijk haar promi­ nente positie. De anderen moesten ook altijd hun eerbied voor de priorin uiten door haar te begroeten, door op te staan en het hoofd lichtjes te buigen als ze een ruimte kwam binnengewandeld en door haar steeds te gehoorzamen53. Er bestonden drie manieren om een priorin te verkiezen. Uiteraard liepen deze verschillende gebruiken parallel met de verschillen in kloosterordes en religieuze

Lgsbette Maubus trad in het Sionklooster op 12 augustus 1551 en stierf er op 15 december 1603.

44 Kortrijk, Rijksarch ie f, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan

het klooster van Sioen, f. 89r. In verband met de aanspreek­ titel van de overste of priorin, cf. ook: R. Van Der Oonckt,

49

In het necrologium staat onder haar naam dat ze als het ware een procuratrix was, maar of haar taken daar volledig mee

H e t Sion te O u denaarde, s.l., 1995, p. 154. 45 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan

overeenstemden, is niet duidelijk. Cf. K ortrijk, Rijksarchief,

het klooster van Sioen, f. 81 v, 83r, 92r. Cf. de biechtvaders Adriaen Tant, Jan van Dinslaeken en Jan Vinc. Ook in

Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 81r.

Oudenaarde heette de biechtvader p a te r of prior. Cf.: R.

50 Bij Jannekin vanden Beke staat hier dat ze waarschijnlijk procuratrix was. Dit komt omdat haar functie in het necro­

Van Der Donckt, H e t Sion te Ou de n aa rd e, p. 154.

46 Kortrijk, R ijksarchief, OudStadsarchief, nr. 851: registervan

logium wordt omschreven als procrastringhe. Aangezien ze

het klooster van Sioen, f. 80v, 81 v. Mergriete Vastraets was

ongeveer even lang als Francine Trecelle de taak op zich

overste, meer bepaald van de zomer 1429 tot de zomer

heeft genomen en ze een non was en aangezien de titel als

1442. Wouborch van Weldene regeerde zes jaar lang, van

woord niet sterk afwijkt van de term 'procuratrix', zou

de zomer 1442 tot 28 mei 1448. Gheertrude van Sickele was

kunnen verondersteld worden dat Jannekin vanden Beke

overste van 29 mei 1448 tot 8 of 15 september 1448.

inderdaad een procuratrix was. De zusters kunnen terug­

Lijsbette Ghijs stond aan het hoofd van de gemeenschap

gevonden worden op deze plaatsen in het necrologium:

van september 1448 tot 23 mei 1451 . Kateline Claerbouts was plaatsvervangend overste van 23 mei 1451 tot 15 juli

Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 81 r, 9 lv, 94v.

1451 en tot slot was Arnoldine Snellaerts overste van 15

51 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan

juli 1451 tot 21 juli 1504, vooreen periode van 53 jaar.

het klooster van Sioen, f. 81 v, 83r, 88r/v, 91 r, 92r. Adriaen

47 Kortrijk, Rijksarchie f, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan

Tant was biechtvader van 14 juni 1447 tot 18 oktober 1460.

het klooster van Sioen, f. 89r, 90r/v, 92v, 93r, 96v. Cordela

Jan van Dinslaeken was pater van de zomer 1461 tot 8

de Lalaing was priorin van 23 juli 1504 tot 2 november

november 1497. Olivier Minnaert was het van november

1540. Madeleene vanden Hee oefende deze taak uit van 19

1497 tot 27 april 1521. Christiaen Langel was prior van

november 1540 tot 14 februari 1561. Pfelippe de Lanoy

oktober 1521 tot 24 februari 1525 en Jan Vinc van 29 september 1525 tot 29 oktober 1572.

regeerde van 1561 (vanaf een niet nader bepaalde datum) tot 24 maart 15 7 1 . Adrienne vande Walle was priorin van 30

52 M . Van Lu ijk, Bruiden van Christus, p. 30, 56-59 en W.

maart 1571 tot 18 februari 1596 en Janneken Bertens, ten

Scheepsma, Deem oed en d e vo tie : de koorvrouw en van W indesheim en hun geschriften, Amsterdam, 1997 (Neder­

slotte, van 9 maart 1596 tot 8 mei 1602. 48 K o rtrijk ,R ijk s a rc h ie f, OudStadsarchief,nr.8 5 1 : registervan

landse literatuur en cultuurin de Middeleeuwen. 1 7 ) , p. 20.

het klooster van Sioen, f. 86v, 91r, 94v. Jhane van Dickel

53 De statuten van het Oudenaardse Sionklooster bevestigen

woonde in het convent van 3 mei 1487 tot haar dood op 26

wat Van Luijk over de taken van de priorin schrijft. Cf.:

juni 1552. Kateline van Caloene leefde ervan 10 november 1518 tot haar overlijdensdatum op 12 januari 1578 en was

R . Van Der Donckt, M oderne Devo tie te Ou de naa rd e,

p. 159-160.

ongeveer 30 jaar in de functie van supprieuse geweest. 177

bewegingen. Kloosters die onder het gezag van het Utrechts Kapittel vielen, of onder dat van Sion, of dat van Windesheim vertoonden tegenover elkaar een aantal afwijkingen in de statuten in verband met verkiezingsprocedures en speci­ fieke taken die bij een kloosterambt hoorden. Dit gold ook voor het verschil tussen de gewoontes binnen bijvoorbeeld kloosters en begijnhoven. M. Van Luijk somt drie tradities op voor de priorinkeuze in het Zwolse Maatklooster. Ten eerste konden de stemgerechtigde zusters gezamenlijk het initiatief nemen. Ten tweede konden de zusters hun stemrecht afstaan aan de visitatoren, de rector en drie uitverkoren zusters. Ten derde bestond er iets als een getrapte verkie­ zing. In dat geval koos een groepje bekwame, waarschijnlijk de oudste, zusters in naam van het gehele convent de nieuwe priorin. Bij de tweede methode werden de wensen van de kloosterbevolking in acht genomen. Bij de eerstgenoemde procedure bezochten de visitatoren het desbetreffende klooster waar de verkie­ zing zou plaatsvinden en kwamen samen met de stemgerechtigde kloosterleden in het kapittelhuis, waar steeds vergaderingen plaatsvonden. Slechts een deel van de zusters, waarschijnlijk enkel de nonnen, beschikten over het stemrecht. Sommigen, die zich hadden misdragen of die nog niet geprofest of te jong waren, werden van dit recht uitgesloten54. Hoewel er voor Kortrijk niet altijd gegevens aan te treffen zijn over de leef­ tijd van een nieuwe priorin, was de nieuwgekozene niet altijd ten minste 30 jaar oud. Een voorbeeld hiervan is overste Arnoldine Snellaerts. Ze was 20 jaar en 6 maanden oud toen ze de functie aannam55. Ook waren er in de bestudeerde periode twee oversten en één priorin die voordien nog geen drie jaar in het Kortrijkse Sion hadden doorgebracht. Zowel Gheertrude van Sickele als Lijsbette Ghijs bleken rechtstreeks te zijn overgekomen uit Oudenaarde toen ze hun taak van overste op zich namen in Kortrijk56. Cordela de Lalaing, ten slotte, werd even­ eens vanaf het moment dat ze in Kortrijk aankwam tot priorin aangesteld. Wel verbleef ze al minstens vijftien jaar in het Sint-Margrieten-te-Bethlehemklooster in Deinze voor ze intrad in Kortrijk57. Een nadeel bij deze drie vermelde leiding­ gevende vrouwen is dat ze geen voorkennis hadden van de gemeenschap waar ze terechtkwamen. Een ander opvallend element is dat de overste/priorin vele jaren zonder onderbreking haar ambt kon uitoefenen en niet elk jaar, noch na een welbepaalde ambtsperiode, moest aftreden. In verband met de hele kiesprocedure is voor Kortrijk niet veel met zeker­ heid geweten, aangezien de onderzochte bronnen niets over stemrecht vertellen. Wat wel uit het necrologium en de kroniek valt op te maken, is hoe de oversten vóór 1504 aangesteld en/of afgezet werden en welke grote verdiensten zij voor het klooster hebben gehad. Hier volgt een beknopt overzicht van alle oversten/ priorinnen. De allereerste moeder, M argriete Vastraets, was afkomstig uit het Oudenaardse Sion en werd in de zomer van 1429 meteen overste in Kortrijk. In de zomer van 1442, vervolgens, ontzetten de deken van het Onze-Lieve-Vrouwekapittel en de parochiepriester van Sint-Maarten de regierstereghe zonder een ons bekende reden uit haar functie. Ze bleef in het klooster wonen tot haar overlijden op 24 november 1455. Het convent liet haar toen begraven op het kerkhof van de Sint178

Maartensparochie, want het klooster beschikte nog niet over een eigen gewijde kapel, noch over een kerkhof en hing nog af van het Kortrijkse kapittel en de paro­ chiekerk. Tijdens haar bestuursperiode verplaatste ze de gemeenschap in 1432 naar een nieuwe locatie, kocht ze in naam van het convent een grote schuur en liet ze bovendien een huis bouwen waar de zusters in konden kaarden, kammen en spinnen. Deze activiteiten brachten inkomsten voor de gemeenschap met zich mee. Het desbetreffende huis werd later een weefhuis en nog later, toen de zusters de weefactiviteit lieten varen, een refter. Op het redactietijdstip van de kroniek, in 1518, had de ruimte nog steeds dezelfde functie. Tot slot zorgde de moeder nog voor een bakhuis en liet ze bovendien de oven vergroten, aangezien het aantal zusters steeds toenam58. De tweede hueuerste, W ouborch van Weldene, kwam in 1429 ook uit Oudenaarde in Kortrijk wonen en volgde haar voorgangster op in de zomer van 1442. Ze verkreeg het ambt eveneens door de al genoemde deken en priester, die haar op vraag van de zusters benoemden. Ze bleef in functie tot 28 mei 1448, waarna ze opnieuw naar Oudenaarde trok. Ze stierf daar op 5 september 1460. Een gebeurtenis van groot belang onder haar gezag vond plaats in december 1444. Toen verkreeg deze overste van paus Eugenius IV een bul met loden zegel die toestond dat verscheidene vrouwenhuizen, waaronder Sion, een eigen biecht­ vader kozen. Daarnaast werd erin bepaald dat een volle aflaat werd verleend aan een stervend kloosterlid. Een andere bul van 21 juli 1504, die de orderegel goed­ keurde en vastlegde, bevestigde die van 1444. De bul van 1444 werd anno 1518 nog in het convent bewaard. Voorts zette Wouborch zich nog in samenwerking met pater Adriaen Tant in voor de textielnijverheid door een aantal getouwen op te stellen om te kunnen spinnen en linnen te weven. Ook kocht de overste nog een huis bij Philips van Yseghem voor 24 pond grote, waar ten tijde van pater Olivier Minnaert in 1514 een gasterie ‘eetplaats’ gevestigd was59. Van weinig betekenis waren de derde en vierde overste. Gheertrude van Sickele bleef slechts 3,5 maanden overste en Lijsbette Ghijs had, hoewel iets langer in functie - een kleine drie jaar -, ook maar tijdens een uiterst beperkte periode invloed als overste. Beiden vertrokken weer naar hun vroegere klooster in Oudenaarde, nadat ze zonder bekende oorzaak afgezet waren in Kortrijk, en

54 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 56-59. De rekeningen

56 Kortrijk, Rijksarchie f, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan

van het Sionklooster noemen een raad van twaalf koorzus­ ters, die ook wel conventzusters werden genoemd. Het

het klooster van Sioen, f. 81v. 57 Kortrijk, R ijksarchief, OudStadsarchief, nr. 851: registervan het klooster van Sioen, f. 89r.

waren waarschijnlijk de zusters die over het stemrecht beschikten. Cf.: A . Viaene, 'Het Sioenklooster te Kortrijk',

58 Kortrijk, Stad sb ib liothe ek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek

p. 261-262.

van het Sionklooster, f. 3v-5r en Kortrijk, Rijksarchie f, Oud

55 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register

Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen,

van het klooster van Sioen, f. 81v. Na 1504 hadden alle priorinnen wel de minimumleeftijd van 30 jaar bij het

f. 80v. 59 Kortrijk, Stad sb ib liothe ek,

hs.: Olivier M innaert, Kroniek

aannemen van hun functie. Zuster Arnoldine was echter

van het Sionklooster, f. 5r-6r en K ortrijk, Rijksarchie f, Oud

overste vóór de regel werd ingesteld.

Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 80 v. 179

overleden er. Om een niet heldere reden verbrak de biechtvader Adriaen Tant na het vertrek van Lijsbette Ghijs de relatie met Oudenaarde. Meteen smeedde deze pater nieuwe banden met Sint-Margrieten in Deinze, waar de zusters er eenzelfde levenswijze op nahielden als in Kortrijk. In de tussentijd, tussen het vertrek van moeder Lijsbette en de aankomst van Arnoldine Snellaerts, de vijfde overste, beval pater Adriaen Kateline Claerbouts het bestuur tijdelijk op zich te nemen60. Voorts, op 15 juli 1451, kwamen in Kortrijk Dieric van Heericx, pater van het fratershuis in Deventer, de pater van Zwolle en Jooris vanden Salen, pater en biechtvader in Deinze als visitatoren langs. Op aanraden van hun biecht­ vader, Adriaen Tant, kozen de zusters tijdens dit bezoek een jonge zuster uit hun midden, die voortkwam uit een welgestelde en eerzame Kortrijkse familie. Uit deze beschrijving kan de tweede verkiezingsmethode binnen het Zwolse Maatklooster, die Van Luijk beschrijft, voor het Kortrijkse Sion gereconstru­ eerd worden. Verder hadden zowel Jooris vanden Salen als Adriaen Tant sinds de aanstelling van moeder Arnoldine het toezicht op de gemeenschap en bleef een sterke band met Deinze behouden. Vervolgens was een belangrijke stap in de groei van Sion de bouw van een eigen kapel waar de mis kon worden gevierd. Sedert de toestemming uit 1444 om een biechtvader te huisvesten en een draag­ baar gewijd altaar te bezitten, werd een klein kamertje als gebedsruimte gebruikt. Pater Adriaen las er geregeld mis voor het convent. Anno 1518 was het voor­ malige kleine bedehuis omgebouwd tot keuken. Door een toegenomen aantal kloosterleden kwam al snel een echte kapel in plaats van het kleine bedehuis. Opvallend is dat pas op 21 december 1469 na toestemming van de Doornikse bisschop de kapel met altaar en een eigen kerkhof werden gewijd. Dit betekende een breuk met de deken, het kapittel en de parochie. In 1471 werd het compromis gesloten tussen Sion enerzijds, en de deken, het kapittel en de parochie ander­ zijds61. Nog onder moeder Arnoldine werd de overgang naar de Augustinusregel voltrokken, samen met pater Minnaert, in 1504. Ze was al langere tijd een voor­ stander van deze regel met daaraan verbonden de drie geloften, maar pater Jan van Dinslaeken verhinderde steeds haar plan62. Over de priorinnen kan niet veel informatie worden meegedeeld, aange­ zien de kroniek eindigt met de dood van pater Jan, omstreeks 1497. Enkel voor Adrienne vande Walle kan worden opgemerkt dat ze priorin was op het moment dat de meeste zusters noodgedwongen moesten vluchten uit Kortrijk naar Rijsel vanwege de godsdienstperikelen. Zes religieuzen overleden in Rijsel in het huis van hun ouders tussen 1570 en oktober 157963. De s u b p r i o r i n De supprieuse of subpriorin was de zuster die de overste/priorin bijstond en in geval van nood haar plaats tijdelijk innam, bijvoorbeeld bij ziekte o f afwezig­ heid. Enkel op dergelijke momenten kon de subpriorin voor kleine zaken haar goedkeuring geven. Daarenboven had ze een controletaak, want ze had het recht om de priorin te vermanen als die haar taken niet goed uitvoerde. Een subpriorin 180

had de eerste plaats in het linkerkoor en vormde op die manier een pendant van de macht van de priorin. Hoe de verkiezing van deze zuster plaatsvond, is niet voor overal helemaal geweten. Waarschijnlijk stelden de rector en de priorin een zuster aan om het ambt te vervullen, na ook de mening te hebben gevraagd van de belangrijkste zusters in het convent64. De p r o c u r a t r i x Verder was er nog de procuratrix/procuratesse die de materiële zaken op zich nam. Ze hield zich bezig met zaken die de wereld buiten het klooster aangingen en hielp de priorin op dat terrein. Het was een zuster die het overzicht behield over de inkomsten en uitgaven van het convent. Hierbij moest ze steeds alles kunnen verantwoorden in verband met de kloosterrekeningen tegenover de rector en de priorin. De gemeenschap kreeg bovendien eenmaal per jaar inzage in de rekeningen. Het was ook de taak van de procuratrix om renten te innen en uit te betalen, alsook om zoveel mogelijk eventuele schulden van het klooster te neutraliseren. De procuratrix was de enige in het convent die een afsluitbare koffer bij zich hield die geld bevatte. Enkel zij en de priorin hadden daarvan een sleutel. De verkiezing van een procuratrix, ten slotte, verliep waarschijnlijk volgens eenzelfde procedure als bij een subpriorin65. De b i e c h t v a d e r Tot slot was er de functie van pater of biechtvader die het geestelijke kloos­ terleven controleerde en ook optrad als rector of beheerder. Bij de stichting van de gemeenschap bestond deze functie niet. Voor Kortrijk was die er pas sinds 1444. Aangezien het convent eerst nog afhankelijk was van de parochie waartoe het behoorde, was het de parochiepriester die de geestelijke zorgen toediende bij de vrouwengemeenschap. Dergelijke religieuze huizen hadden behoefte aan een diepere geestelijke omkadering dan het geval was bij de gewone leken in de paro­ chie. Na een bepaalde tijd, voor Kortrijk was dat vijftien jaar, kreeg het convent via een pauselijke bul de toestemming om een eigen biechtvader te onderhouden in zijn midden. Hij bekommerde zich om de zielzorg van de zusters en tevens om

hs.: O livier M innaert, Kroniek

64 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 56,5 9-60. De verkie-

van het 5ionkiooster, f. 6r/v, 8r en K ortrijk, Rijksarchief,

zingsmethode en haar taken worden bevestigd in de

Oud Stadsarchief, nr. 8S1: register van het klooster van

statuten van het Oudenaardse Sion. Cf.: R. Van Der Donckt,

Sioen, f. 81v.

M oderne D evo tie te O u de naard e, p. 16 0 -1 6 1. De Kortrijkse

60 Kortrijk, Stad sb ib liothe ek,

61

Kortrijk, Stad sb ib liothe ek, hs.: O livier M innaert, Kroniek

kroniek vertelt niets over de functie van supprieuse, noch

van het Sion klooster, f. 5r, 6v-7r, 8r, 9v, 10r. En: Kortrijk,

over die van procuratrix.

Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het

65 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 56,60. Deze omschrij­

klooster van Sioen, f. 81v. 62 E . W arlop, 'De

ving van de procuratrix wordt weerspiegeld in de klooster-

Middeleeuwen', in: N. Maddens (red.), De

statuten van Sion in Oudenaarde. Cf. R. Van Der Donckt,

geschiedenis van K ortrijk, Tielt, 1990, p. 1 1 7 .

M oderne Devo tie te O udenaarde, p. 1 6 1 - 1 6 2 .

63 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan

het klooster van Sioen, f. 40r.

181

hun goede zeden. Hij kan dus gezien worden als hun persoonlijke priester, want hij verzorgde de missen en de sacramenten, nam de biecht af van alle zusters en gaf preken en vermaningen. Telkens als een inkleding, professie of begrafenis plaatshad, speelde hij daarbij een centrale rol. Een moeilijkheid die zich bij een biechtvader voordeed, was dat hij als een van de weinige mannen in een vrouwen­ gemeenschap leefde en hij zich dus constant in de directe nabijheid van vrouwen bevond. Dit hield mogelijk een gevaar in voor de rust en goede zeden die in een convent nagestreefd moesten worden. Het was waarschijnlijk om die reden dat pater Adriaen Tant een eigen woonst had66. De kroniek schrijft overduidelijk:

Jtem de voorseide her Adriaen Tant, deerste hiechtuadere van deser vergaderinghe, vant hier sober logijst om m e eerbaerlic vp hem seluen vuter vrauwen gheselscepe an deen sijde te wonene ende daertoe cochten hij ende de voorseide m oeder Wouborch jeghens Roeger vanden Brande een huus ende eerue ligghende vast an der susteren huusinghen vp de west sijde jn de Bogaertstraete ende her Adriaen was selue d a ero f jn eeruen ghedaen bij proosten ende scepenen van Curtericke wettelic alsoet beboerde vp den laetsten dach van septem ber 1447, welc huus ende eerue costen den gheselscepe 8 libra groten67D oor zijn taak als rector betekende hij iets in het dagelijkse bestuur van de gemeenschap. In Kortrijk, zoals dat in sommige andere conventen eveneens het geval was, beschikte hij zeker in de eerste helft van de 16de eeuw over een jon c ghesellekin den pater dienendem. Deze persoon was dus een gezel of assistent van de biechtvader, ook wel socius genoemd. Net als bij de voornoemde functies van priorin, subpriorin en procuratrix stond geen beperking op de ambtstermijn van de biechtvader. Tot slot is een interessant gegeven dat de keuze van de biechtvader iets zegt over de connecties die een klooster onderhield met andere verwante huizen69. De conventen die tot een goedgekeurde orde, kapittel of congregatie behoorden, kregen namelijk een pater toegewezen uit deze omgeving. Bovendien bestond dan ook het probleem dat biechtvaders uit een welbepaald kapittel, bijvoorbeeld dat van Windesheim, alsmaar geringer werden in aantal, naar­ mate er steeds meer vrouwenconventen werden gesticht. Er kwam op den duur een overbelasting voor het Windesheims Kapittel om voldoende in de zielzorg van afhankelijke vrouwenkloosters te voorzien. Daarom heeft het Kapittel van Windesheim als oplossing in 1436 een eind gemaakt aan het opnemen van nieuwe vrouwenkloosters70. De eerste Kortrijkse biechtvader, Adriaen Tant (1 4 4 7 -1 4 6 0 )71, was afkomstig uit een niet nader gepreciseerd fratershuis in Geraardsbergen. Uit de bijdrage van Cassiman kan worden afgeleid dat het om de broeders uit het Sint-Janshuis gaat72. Eigenaardig is dat pater Tant tijdens zijn driejarig mandaat de band met het Oudenaardse Sion in 1451 verbrak, na de terugkeer van moeder Lijsbette Ghijs in Oudenaarde op 23 mei van dat jaar. Sindsdien knoopte hij een relatie aan met de Sint-Margrietenvergadering in Deinze, die op dat moment eenzelfde soort huis vormde met in gemeenschap levende religieuzen73. De reden voor de omschakeling in relaties kan niet uit de kroniek worden afgeleid. In de zomer van 1451 kwamen de pater van het fratershuis in Deventer, Dieric van Heericx, en die

182

uit Zwolle naar Vlaanderen om, naast andere verwante huizen met broeders en zusters, onder andere ook Sion in Kortrijk te visiteren. In die periode komt ook de sterke band met Deinze naar voren, aangezien het vreemde gezelschap werd aangevuld met de pater en biechtvader van de Sint-Margrietengemeenschap, Joris vanden Salen. Tijdens het bezoek kozen de zusters uit hun midden, op aanraden van Adriaen Tant, een nieuwe moeder, Arnoldine Snellaerts. Daarnaast plaatsten de visiterende paters Joris vanden Salen in eenzelfde positie als Adriaen Tant binnen het Kortrijkse convent als pater en medebestuurder74. Was het om die reden dat Adriaen Tant goede contacten met Deinze opbouwde en die met Oudenaarde opgaf? Speelde daarin mee dat er op dat moment geen enkele zuster uit Oudenaarde nog in Kortrijk verbleef?75 Het zal helaas gissen blijven naar de reden voor de omschakeling naar een band met Deinze. Voorbeelden van personen die aan Deinze kunnen worden gelinkt, zijn Kestine Barons76, Jhane van Dickel77, Olivier Minnaert78 en Cordela de Lalaing79. De opvolger van Adriaen Tant was pater Jan van Dinslaeken (1 4 6 1 -1 4 9 7 ). Na een proefperiode van één jaar werd hij in de zomer van f461 als biechtvader aangesteld. Volgens de kroniek had het convent een pater nodig die zich harder inzette dan zijn voorganger. De vrouwengemeenschap was immers nog zeer jong. Daarom reisden de toenmalige moeder, Arnoldine Snellaerts, en een medezuster speciaal naar Deinze en nog verder naar Gent, tot bij Gillis de Clerc, die de pater was van een Gents fratershuis. Laatstgenoemde had van de Doornikse bisschop opdracht gekregen om het Kortrijkse Sion aan een biechtvader te helpen. Gillis de Clerc, moeder Arnoldine en haar medezuster gingen vervolgens op weg naar

archief, nr. 851: register van het klooster van Sioen,

66 Sion Oudenaarde beschikte ook over een apart broedershuis. Cf.: R. Van Der Donckt, H e t Sion te O u de n aard e, p. 155. 67 Kortrijk, Stad sb ib liothe ek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek

f. 86r. 77

van het Sionklooster, f. 5v.

Jhane kwam in het Sionklooster op 3 mei 1487 en bouwde een carrière als supprieuse uit, waarbij ze de kerkgezangen

68 De rekeningen van het Kortrijkse Sionklooster vernoemen

uit Deinze in Kortrijk instelde. Ze had immers de koorzang

een gezel van de biechtvader vanaf 1529. Cf. hierboven

in Deinze geleerd. Cf.: Kortrijk, Rijksarchie f, Oud Stads­ archief, nr. 851: registervan het kloostervan Sioen, f. 86v.

onder 3.2. 69 M . Van Lu ijk, Bruiden van Christus, p. 56, 61-65.

78 Olivier Minnaert was, vóór hij in Kortrijk aankwam, priester

70 M . Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 267-269.

en reguliere kanunnik in het klooster van de vrouwelijke en

71 Tussen haakjes wordt telkens de ambtsperiode van de

mannelijke regulieren te Deinze. Bovendien werd hij op 26

biechtvader vermeld.

november 1497 tot pater aangesteld in Kortrijk door de

72 Het Sint-Janshuis werd later het Sint-Gregoriushuis te

prior van Deinze, Jan van Ghele (Olivier Minnaerts overste),

Geraardsbergen. Cf.: A . Cassiman, 'De Moderne Devotie of

en Willem Eggaert, pater van Sarepta te Biervliet. Dit

Geert Grote in Oost-Vlaanderen’ , in: Ons Geestelijk E r f, 2

laatste klooster wordt ook wel het Sint-Elisabethklooster

(1952), p. 162- 16 3.

genoemd. Cf.: Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan het kloostervan Sioen, f. 88r/v.

73 K ortrijk, Stad sb ib liothe ek, hs.: O livier M innaert, Kroniek van h e t Sionklooster, f. 5v, 6v.

79

74 K ortrijk, Stad sb ib lioth e ek, hs.: O livier M innaert, Kroniek

75

Cordela de Lalaing trad in bij de regulieren te Deinze in 1487 en onderging daar ook haar inkleding en professie, respec­

van h e t Sionklooster, f. 6v-7r.

tievelijk op 19 augustus 1489 en 23 mei 1490. Ze verhuisde

Uit het necrologium is gebleken dat sinds 1451 geen enkele

naar Kortrijk op 23 juli 1504 met de goedkeuring van haar

Oudenaardse zuster nog in Kortrijk verbleef.

overste. De reden voor die verhuizing was dat ze op die dag

76 Ze trad in te Kortrijk op 18 augustus 1482, maar profeste in

tot overste benoemd zou worden in Kortrijk. Cf.: Kortrijk,

Deinze in de zomer van 1504 en bleef daarna in Deinze tot

Rijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het

haar overlijden. Cf.: Kortrijk, Rijksarchie f, Oud Stads­

klooster van Sioen, f. 89r. 183

O rth e n bij ’s-H e rto g e n b o sc h , w aa r o o k fraters leefden volgens eenzelfde levens­ stijl. N a a a n d rin g e n v erkregen ze d a t b ro e d e r en p rie ste r Jan S pellekins, g eb o re n als Jan van D inslaeken, v e rh u isd e n a a r K o rtrijk . H ij w erd in zijn p ro efjaa r gesteld d o o r m o e d e r A rn o ld in e , G illis de C lerc en Joris v a n d e n Salen, d e p a te r van h et o n d e rtu ss e n to t reg u lier k lo o ste r o m g e v o rm d e co n v e n t in D einze. N ad at h et p ro e fja a r was v erstrek en , keerd e Jan v an D inslaek en n a a r ’s-H e rto g e n b o sc h teru g , zo d a t m o e d e r A rn o ld in e en een m e d e z u ste r zich o p n ie u w g e n o o d z aa k t zagen o m d e reis n aa r O rth e n te o n d e rn e m e n en de p a te r te ru g te vrag en . Zij slaagden en d e p a te r b leef in K o rtrijk to t aa n zijn overlijden, 37 ja a r later. Z ijn v o o rg an g er, p a te r A d riaen , n am zijn in tre k in een B rugs co n v en t en k reeg v o o r d e rest van zijn leven v a n u it K o rtrijk jaarlijks d rie p o n d g ro te80. T ijd en s zijn a m b tsp e rio d e v erkreeg p a te r van D inslaeken van de v erte g en w o o rd ig er van d e D o o rn ik se b issch o p de to e ste m m in g o m d o o r de D o o rn ik se su ffrag a an b issch o p de kapel m e t b ijb e h o ­ re n d altaa r te laten w ijden, also o k een k e rk h o f v o o r d e overled en co n v en tsled en . O p 21 d ec em b er 1469 v o n d en b eid e w ijd in g en p laats zo n d e r d e aan w ezig h eid v an de deken en de p aro c h ie p rie ste r van S in t-M aa rten . N og o n d e r h et gezag van Jan van D inslaeken w erd in 1471 de o v ere en k o m st gesloten tu ssen h e t co n v en t enerzijds, en de deken v an h et O nze-L iev e-V ro u w ek ap ittel en d e p a ro c h ie p rie ste r an d erzijd s, over kerkelijke rec h ten , zoals offergaven, sa c ra m e n te n , g rafsten en , u itv a a rtp le c h tig h e d e n ... T oen w erd h e t co n v en t lo sg em aak t u it d e v erb in ten is m e t h et k ap ittel en de p a ro c h iek e rk en de sa c ra m e n te n en b eg rafen issen w erd en v o o rta a n in de eigen kapel verzo rg d d o o r d e b iech tv ad er. Een jaarlijk se so m van zeven schellingen g ro te n m o est v o o r deze to e g estan e rec h ten d o o r d e g e m e e n ­ schap w o rden afgestaan. B ovendien w erd in de o v ere en k o m st b ep a ald d a t er n ie t m e er d an 70 religieuzen in h et K ortrijk se h u is aanw ezig m o c h te n zijn. D e p ro b le m e n als gevolg van d e o v ersc h rijd in g v an d it aa n ta l w o rd e n o n d e r 3.4 w eergegeven. In datzelfde ja a r n o g w erd h e t z o g e n aa m d e c o n tra c t bevestigd d o o r d e D o o rn ik se b issch o p 81. D e volgende b ie c h tv a d e r w as O liv ie r M in n a e rt (1 4 97-1521), een reguliere p rie ste r en k a n u n n ik in h e t k lo o ster van D ein ze v o o rale er hij b ie c h tv a d e r in K o rtrijk w erd82. O livier M in n a e rt is b ek e n d als d e a u te u r van d e 16de-eeuw se k lo o sterk ro n iek , hoew el h e t m og elijk blijft d a t een o n b e k e n d e h a n d d e tek st van M in n a e rt heeft overgeschreven, al in de 16de eeuw. P ater M in n a e rts opvolger, C h ris tia e n L angel (1 5 21-1525), w as een re g u ­ liere k a n u n n ik in h e t k lo o ster v an O ignies. N a de d o o d van M in n a e rt h eeft h et S io n k lo o ster g ro te m o e ite m o e te n d o e n o m een n ieu w e b ie ch tv a d er te v in d e n . O n d e r d e biografische in fo rm a tie bij C h ristia e n Langel is de b ev estig in g te lezen d a t h et K ortrijkse S io n k lo o ste r v ó ó r die tijd n o o it een h ech te b a n d h eeft geh ad m e t h e t K apittel v an W in d esh e im , aangezien alle b iech tv ad ers, in c lu sie f p a te r Langel, w aren v ertro k k en n a a r K o rtrijk v a n u it steeds an d e re k lo o sters d a n die die to t de W in d esh e im se C o n g reg a tie b e h o o rd e n . D it n am ec h te r n ie t w eg d a t K o rtrijk p o g in g e n o n d e rn a m o m een p a te r u it W in d esh e im se K rin g te krijgen. G eregeld stu u rd e S ion een g ezan tsch ap n a a r h e t G ro e n e n d a a l- en R o o k lo o ster n abij Brussel. E r k w am e c h te r geen p o sitie f a n tw o o rd v an u it d ie ric h tin g , d u s v e rsc h o o f h et S io n k lo o ste r zijn a a n d a c h t n a a r d e p rio r van O ig n ies m e t de

184

v raag o m één v an zijn b ro e d e rs a f te staan , die vervolgens als p a te r in K o rtrijk z o u w o rd e n b e n o e m d . N a d rie ja a r en zes m a a n d e n v e rtro k C h ristia e n Langel o p n ie u w n aa r O ignies, to e n de p rio r van a ld aa r K o rtrijk b ez o ch t83. D e ta a k v an b ie ch tv a d er w erd vo o rtg ezet d o o r Jan V inc (1 5 2 5 -1 5 7 2 ), o o k reg u lier k a n u n n ik in O ig n ies v o o r hij in K o rtrijk in tra d . A lvorens d e fin itie f p a te r te w o rd e n o p 29 se p te m b e r 1525, d o o rlie p hij een p ro e fp e rio d e v a n a f 24 feb ru ari 1524. H ij stap te zelf u it de fu n ctie o p 29 o k to b e r 1572 v o o r d e h ere n C o rn elis S erlam b rech t, de p rio r van een k lo o ster in M elle, d e deken, M ichiel v an d e n B erghe, en Joos D enijs en v o o r d e p r io rin A d riaen e v an d e W alle84. De n i e t - b e s t u u r l i j k e a mb t e n Veel verschillende n ie t-b e stu u rlijk e a m b te n k o m e n in h et n e c ro lo g iu m n iet voor. H o o g stw aarsch ijn lijk w aren er m e e r d a n d e d rie d ie w erd en aan g etro ffen en h ie ro n d e r zijn toegelicht. H et n e c ro lo g iu m v e rm e ld t een hu utgan cster, een kosteres en een b ro e d e r die als b e h e e rd e r van g ro n d e n o p tra d . Slechts een m aal zijn deze a m b te n in de lijst te ru g te v in d e n 85. H e t is v o o rlo p ig n ie t gew eten o f er n o g k lo o sterled e n geleefd h e b b e n die een dergelijke ta a k u ito efen d en . In de tw eede helft van de 15de eeuw h ad z u ster M arie Seerfs d e taak van hu u t­ gancster. Suster M arie Seerfs d ou d e dese q u aem h ier w uenen den 5en jn m aerte 1446 [= 1447 volgens d e paasstijl], 17 ja e r oud. D ese zuster h eeft m eest a l hueren tijt d e hu u tgan cster ghew eest en de d e laken s vercogt d ie m en hier jn huus w o u f en d e was als een pw curaester. Se d ed e profes jn d oerd en e don atin n e up den dach d at m en hier d o erd en jn stelde. D at was up den 21 van h oy m aen t [= ju li] 1504 en d e se ou erleet up den 16en d ach van h ou stm aen t [= augustus] jn t selue jaer. D en godshuse q u a em jn van hu eren t w eghe on trent 10 libra groten**'. D e te rm huutgancster m o e t w o rd e n b eg re p en als een zu ster d ie als gevolg van h a a r fu n ctie geregeld b u ite n de m u re n v an h et co n v en t m o est gaan o m een a a n ta l regelingen te treffen. H ier w o rd t bij de fu n ctie opgegeven d a t ze erv o o r

80 Kortrijk, Stadsbibliotheek,

hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 9r en Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: re g iste rva n het klooster van Sioen, f. 83r. 81 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 9v-10r. 82 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851 : register van het klooster van Sioen, f. 88r. 83 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan het klooster van Sioen, f. 91r. 84 Kortrijk, /?;y/csorc/7;e/. Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan het klooster van Sioen, f. 92r. De grafsteen van pater Jan

Vinc lag, samen met drie andere stenen, vóór 1920 op één van de vier stenen teerlingen van de oude w indm olen in Ooigem. Nu is deze steen nog steeds aanwezig op het m olenerf. Cf.: J. 0e Cuyper, 'Oude grafzerken van Priors in het voorm alige klooster van Sion te K ortrijk', in: M. English en A. Lowyck (re d .), Studies over de ke rke lijke en kunst­ geschiedenis van W est-Vlaanderen opgedragen aan Z.E.H. M ich iel English, Brugge, 1952, p. 31. 85 K o rtrijk , R ijk sa rch ie f,O udStadsarchief,nr.8 5 1 :registervan het klooster van Sioen, f. 83v, 91r. 86 Kortrijk, R ijksarchief, 0ud5tadsarchief, nr. 851: registervan het klooster van Sioen, f. 8 lr. 185

zorgde d a t de lakens die de w eefzusters h a d d e n afgew erkt, v erk o c h t w erd en . A angezien ze vaak h e t k lo o ste r een tijd m o e st v erla ten , kon ze - zoals h et n e c ro ­ lo g iu m aangeeft - eveneens b esch o u w d w o rd e n als een so o rt p ro c u ra trix . U it de b esch rijv in g v an een p ro c u ra trix is h ie rb o v e n al gebleken d a t d eze zu ster zich m e t de b u ite n w ereld bezighield. O f M a rie Seerfs w erkelijk een p r o c u ­ r a trix was, valt te betw ijfelen, aang ezien de to p fu n c tie s in h e t k lo o ster steeds in h a n d e n w aren v an n o n n e n . F ra n c in e Trecelle, d ie m id d e n 16de eeu w expliciet als p ro c u ra trix w erd aangesteld, w as n o n 87. M a rie Seerfs ec h te r p ro fe ste d on atin o p 21 ju li 150488. E en an d e re fu n ctie die n iets m e t b e s tu u r te m ak en h ad , w as d ie v an k o steres. Z u ste r C o lette M ariceele zette zich h ie rv o o r 51 ja a r lan g in, zow el o v erd ag als ’s n ac h ts, w a n t o o k d a n w erd en de getijd en gezongen. Suster C olette M ariceele q u a em h ier den 17en jn ju lio 1520, ou d 13 V2 jaer. Se cleede up Sint M athijs d ach [= 21 se p tem b er] 1521 en de p w feste n on ne den 10en jn feb ru a rio 1522 [= 1523 volgens de paasstijl]. H uer volgde, g h em erct datse verstorue was van vader en d e van m oeder, 75 libra groten. E nde bouen dese gau en h u er brours noch 10 libra groten ter hu lpe vanden orn am en te van roe dam aste. E nde tc o n u e n tg a f tsurpluust h e t coste m etter cap p e en d e m et allen an deren oncosten van w ien e en de d ier ghelijcke 18 libra. 10 schellingen groten. D ese religieuse ou erleet deser w errelt den 2 3 e n jn h oijm aen t [= juli] 1577 en d e heeft oec neerstich ghew eest bij d ag h e en de bij n a c h tejn dofficie vanden costrie een en vichtich ja e r e n m. O o k M. Van Luijk sc h rijft over de kosteres, d ie o o k d e titel v an sacrista dro eg . A lgem een h ield h e t a m b t in d a t e r zo rg w erd g ed rag en v o o r d e gew ijde v o o rw e rp e n in de kerk o f kapel v a n h e t klooster. D a a ro n d e r v ielen litu rg isch e gew aden, b o ek e n die tijd en s de m is w erd en aan g ew en d , w ijw aterv aten en zo m eer. Bij slijtage o f b re u k liet ze v o o rw e rp e n h erste lle n o f v erv an g en . O o k b o rg ze telkens de fijne lin n e n altaa rd o e k en op. E en laatste taak d ie to t h a a r d o m e in b e h o o rd e , w as h et sc h o o n h o u d e n van d e k lo o sterk ap e l en h e t lu id e n v a n de k lokken o p geregelde tijd en . Van d a t laatste sp ree k t h e t n e c ro lo g iu m w aa rsc h ijn ­ lijk over de nach telijk e w erk za am h e id van deze z u ster90. E en laatste a m b t w aa r deze b ro n m e ld in g v a n m aak t, is d a t van b ro e d e r R oetgier Dille, d ie een aa n ta l g ro n d e n b eh e erd e: B roerder R oetgier D ille q u a em h ier w uenen up den m ey dach 1467, ou d 21 jaer. Ende up den 29en dach van ougste [= augustus] a nno 68 [1468] so was hij by den p a ter van den fraeters te G hent, h eer Gilles d e Clerc, en d e onsen eerw erdeghen p a ter heer, Jan van D inslaeketh g h em act on tfan ghen broed er ten huse jn d e presensie van der eerw erdegher m o ed er A rnoldin e Snellaerts, suster M arie Seerfs, suster M ergriete vande Walle, suster K athelin e C laerbout, suster Jh a n e Smols, suster M arie Volpin, suster C oline Sclercx, suster B eatrice Teuelins, suster M ergriete Teuelins en de suster K atelin e Swiels. D en w elke d e d e nerrenstelic tbeste en d e bestierde d e tiende, den lochtin te N iew elande, d e cu ekerie te p lasche en de plan tte d aer een en scoenen boeg aert en d e w as seere ghetrauw e. 186

H ij ou erleet deser w errelt den 8 e n jn lauw e [= ja n u a ri] 1506 [= 1507 volgens d e p aasstijl]91. Als beslu it bij deze ru b rie k geldt d a t h et n e c ro lo g iu m slechts een b e p e rk t a a n ta l a m b te n o p n o e m t. D it ste m t n ie t volledig ov ereen m e t d e w erk elijkheid, w a n t e r m o e te n n o g heel w at m e e r fu n cties b in n e n h e t dagelijkse k lo o sterlev en in g ev u ld zijn. V an Luijk sp reek t n o g over een kellerw aarster (to ezich t o p d e v o o rraa d k eld e r), een refterw aarster (v eran tw o o rd elijk v o o r d e refter), een zieken w aarster (verzorging van zieken), een kledingw aarster (v eran tw o o rd elijk v o o r d e kledij v an de zusters), een cantrix (v oorzangeres) en een h eb d o m a d a ria (g ed u ren d e één w eek de leid in g tijd en s de zegen en h e t g eb ed ). D eze fu n cties w aren in de sta tu te n van h e t S io n k ap ittel o p g e n o m e n . In h e t Zw olse M aatk lo o ster, d a t m e t W in d esh e im v erw an t w as, w as er d aa ren b o v en n o g sp rak e van een keu ken w aarster (v eran tw o o rd elijk v o o r de k lo o sterk eu k e n ), een b oeken w aarster (b ew aren v an n ie t-litu rg isc h e b o ek e n ) en een scheerzuster (to ez ich t o p d e zu sters in h et sc h ee rh u is w aar te x tieln ijv erh eid p la a ts h a d )92. 3.4

De s t er kt e van het get al : het a a nt a l z u s t e r s / k l o o s t e r l e d e n In 1298 v erk laard e p a u s B onifatius V III in d e b u l Periculoso d a t v ro u w e n ­ co n v e n te n h et a a n ta l led en m o e ste n b ep e rk en to t een aa n tal d a t p erfect k o n w o rd e n o n d e rh o u d e n m e t de in k o m ste n die h e t k lo o ster p u tte u it g o ed eren en re n te n 93. V andaar d a t de k ro n ie k m e ld in g m a a k t van een m a x im u m a a n ta l led en , vastgelegd in 1471 o p 70 p e rso n e n 94. E en dergelijke b ep alin g v ersch ild e v an p laats to t p laats95. Z oals al gezegd, w as 1471 h e t ja a r w aa rin een c o m p ro m is w erd g esloten tu ssen S ion enerzijds, en de deken, h et O n ze-L iev e-V ro u w ek ap ittel en d e p a ro c h ie p rie ste r an d erzijd s. O p d a t m o m e n t k w am h e t co n v en t los te sta an v an de p aro c h ie en h e t kap ittel. D e situ atie van h et co n v en t in a c h t g en o m en , w as een aantal v an 70 k lo o sterled e n gepast. Al snel liet de b ie ch tv a d er Jan v an D inslaeken deze g rens o v ersch rijd en . Als gevolg v an d e o v erb ev o lk in g o n ts to n d e n e r verschillende p ro b le m e n w aa ra an zijn opvolger, O liv ier M in n a e rt, h et h o o fd m o e st b ie d e n 96. T oen p a te r Jan o p 18 o k to b e r 1460 in K o rtrijk zijn in tre k n a m b in n e n Sion, leefden d a a r o ngeveer 50 v ro u w e n 97. T ijd en s zijn a m b tsp e rio d e , die liep to t 8 n o v em b er 1497, k w am e n e r 141 v rou w elijk e led en bij. D e g e m e e n ­ schap v e rm in d e rd e tegelijk o o k m e t 92 p e rso n e n , aangezien een deel overleed

87 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 91v. 88 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan het klooster van Sioen, f. 81r. 89 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan het klooster van Sioen, f. 91 r. 90 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 6 6 -6 7 . 91 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: registervan het klooster van Sioen, f. 83v.

92 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 6 5 -6 8 . 93 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 68. 94 Kortrijk, S tadsbibliotheek,

hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 10r. 95 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 6 8 -7 1 . 96 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 10r. 97 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 9v. 187

en een a n d e r deel u it h e t k lo o ster w egtrok. B o v en d ien stierv en n o g v ier m a n n e ­ lijke leden, m e er b ep a ald p a te r A driaen T ant98, M ath ijs V olpins en d e b ro ed e rs T h o m a s C a em p sae t en R oeger de H e rt. In to ta a l w o o n d e n e r b in n e n Sion o p h et m o m e n t d at p a te r Jan van D inslaeken overleed, 105 v ro u w e n en v ijf m a n n e n , n am elijk de b ro ed e rs Jacop de B rune, p rie ste r u it een G en ts fra tersh u is, Joes P ersijn, R oeger D ille en tw ee k n a p e n . D eze v ijf k reg en kost en in w o n in g b in n e n d e g em een sch ap in ru il v o o r h u n d ie n ste n . H et g ro te aan tal b ew o n e rs v e ro o r­ zaakte u ite ra a rd heel w at p ro b le m e n . Z o m o e ste n d e zu sters v erd eeld w o rd en in tw ee g ro ep e n o m te g aan eten in de refter. D e en e g ro ep at pas w a n n e e r de a n d e re h ad gegeten. O o k w erd een nieuw e gan g in g eb ru ik g e n o m e n en w erd en z o ld e rru im te s als slaapzalen in g erich t. O p m e e rd e re zolders van h u n g eb o u w en sto n d e n n am elijk kleine b e d d e n , veeleer krib b es, heel d ic h t bij elkaar. H et w as zo erg d at b ep aald e zu sters n ie t tegelijk n a a r b ed k o n d e n o f h u n b ed k o n d e n v erlaten . Boven de kerk sliepen e r zu sters o p d rie zolders b o v en elk aar en dezelfde situ atie d eed zich v o o r b o v en de refter, w aa r slechts tw ee zolders w aren . V erder o v er­ n a c h tte n er k lo o sterlin g e n o p de z o ld e rru im te b o v en h e t v o o rm alig e h o sp itaa l en zelfs n og b o v en de k o eien stal o p een zo ld er m e t een aa rd en vloer. Als d etail is te lezen d at de zu sters geplaagd w erd en d o o r luizen. D e k ro n iek v e rm e ld t v o o rts d a t so m m ig e zusters de m is h o o rd e n v a n o p d e slaap zo ld er b o v en d e kerk. Tot slot w o rd t gew ezen o p de ac h te ru itg a n g van go ed g ed rag en zed en bij een g ro o t a a n ta l in w o n ers99. O m het aa n ta l k lo o sterled e n , zow el m a n n e n als v ro u w e n , te ac h te rh a len tijd en s de eerste helft van de 16de eeuw , v o rm e n d e k lo o sterre k en in g e n die b ew a ard zijn v o o r d e p e rio d e 1520-1552, een heel in te ressa n te b ro n . D e gegevens w o rd e n h ie ro n d e r grafisch v oorgesteld . D e lijn in d e grafiek lo o p t nie t altijd door. D it k o m t d o o rd a t e r v o o r b ep a ald e ja re n geen cijfers v o o r­ h a n d e n zijn. A llereerst volgt een o verzicht m e t de precieze aa n ta lle n p e r jaar, zoals d ie in de reken in g en zijn aa n g eg ev en 100.

Tabel: A antal leden b in n e n S ion (1 5 2 0 -1 5 5 2 )101 ja a r

aa n ta l

ja a r

a an tal

ja a r

aa n ta l

1522

72

1534

67

1544

70 69

15 2 4

73

1536

73

1545

1525

75

1 537

75

1546

75

1526

78

1538

75

1547

69

1527

76

1539

80

1548

80

1528

73

1540

79

1 549

78

1529

69

1541

85

1550

82

1530

65

1542

85

1551

82

1532

64

1543

72

1552

84

188

Grafiek: Aantal leden binnen Sion (1520-1552)102

l ,

fi

Ï>U -

*

------- -

f

t

f

t

*

*

*

V

--

f t

f t

f t

&

,

a

/

'

------------------

f

t

f

t

&

9 ja a r

U it de grafiek valt in één o o gopslag o p te m a k en d a t er een k lein e p iek w as in d e ja re n 1541-1542. T oen w aren e r v o o r b eid e ja re n 85 k lo o sterled en . H e t ja a r n a d ie n , in 1543, liep h e t a a n ta l o p m e rk e lijk te ru g to t 72. D e g ren s v an 80 led en w erd pas w eer v a n a f 1548 b ereik t. H e t g ro o tste ‘d ie p te p u n t’ ligt tu ssen 1530 en 1532, to e n er slechts respectievelijk 65 en 64 led en w aren . H elaas zijn er v o o rlo p ig geen an d e re b r o n n e n te v in d e n w aa rin h e t a a n ta l led en precies v erm e ld staat. V anuit h e t n e c ro lo g iu m zo u o o k een grafiek k u n n e n w o rd e n op g esteld , m a a r d it b re n g t nogal w at m o e ilijk h ed e n m e t zich m ee. H et zo u veel tijd k o sten o m een dergelijke grafiek te tek en en . E r m o e t im m e rs rek e n in g w o rd e n g eh o u d e n m e t zow el in tre d e - als o v erlijd en sd a tu m , also o k m e t de ev en tu ele u ittre d e d a tu m u it h e t klooster. H e t is im m e rs b ek e n d d a t enkele zu sters en b ro e d e rs n a een tijd h u n in tre k zo c h te n in een a n d e r c o n v e n t103. B ovendien s ta rt h e t n e c ro lo ­ g iu m m e t een c h ro n o lo g isch overzicht, m a a r v a n a f een b ep aald m o m e n t, o n g e ­ veer ro n d 1460104, lo p e n de d ata in de k o lo m m e t in tre d e tijd stip p e n d o o ree n . D a a rn a a st zijn de o v erlijd en sd a ta u ite ra a rd ste rk v arië re n d . K o rto m , h e t is heel m oeilijk o m snel een h eld er in z ic h t te krijg en in le d en ta lle n o p basis van deze b ro n . W at ec h te r w el m og elijk is, is een ru w e b es ch rijv in g v an d e ev o lu tie in h e t aa n tal k lo o sterled e n . V oor de b e g in p e rio d e k an d u id e lijk w o rd e n v ast­ gesteld d a t er een sterke aan g ro ei v a n le d en w as v an 1445 to t en m e t 1450. In

98 De kroniek zegt dat pater Adriaer Tant in K ortrijk overleed, ïo i Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Rugmbeke, rekeningen van het maar volgens het necrologium s tie rf hij te Brugge. Cf.: Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552. van het klooster van Sioen, f. 81v. 102 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Rugmbeke, rekeningen van het 99 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 29v-30v. Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552. ïoo Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 103 Voorbeelden zijn Perone Sheesen en Katheline van Stamps, 530: fa m ilie a rch ie f Van Rugmbeke, rekeningen van het die hun in trek namen in Doornik. Cf.: Kortrijk, R ijksarchief, Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 32v, 69v, 86r, 10lr, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van 117v, 131 v, 146v, 162v, 193r, 216r, 235v, 250v, 263v, 278v, Sioen, f. 80v. 29 lv , 312r, 323r, 336r, 348r, 360v, 372v, 386r, 398v, 41 lr, 104 Rond 1460 betekent ook to t f. 83r. 424v, 437r, 4 5 lr. 189

1429 sta rtte de g eschiedenis v an S ion m e t 10 z u s te rs'05. D aa rn a volgde een trag e to e n a m e to t in 1443. O p d a t m o m e n t w o o n d e n er n o g m a a r 15 zu sters b in n e n S io n 106. D e p e rio d e 1445-1450 d a a ren te g en b ra c h t een ‘v e rd u b b e lin g ’, to e n h et a a n ta l steeg v an 15 n a a r 3 1 107. O p 20 ja a r tijd zo u d e g em een sch ap aa n d ik k e n to t een 70-tal le d en , w at o p n ie u w een kleine ‘v erd u b b e lin g ’ w as in vergelijking m e t 1450. D it gegeven is zeker, w a n t aa n h et ja a r 1471 k an h et getal 70 w o rd en v e rb o n d e n . D it w as o o k h e t ja a r w aa rin een m a x im u m a a n ta l in w o n ers w erd b ep a ald (cf. h ie rb o v e n o n d e r d it p u n t). D it a a n ta l w erd zeker o v ersc h re d en in de p e rio d e 1460 - 1473, w a n t de k ro n ie k sc h rijft d a t d e tw eede b iech tv ad er, Jan van D inslaeken, tijd en s zijn a m b tsu ito e fe n in g de lim ie t v an 70 n iet naleefde. Er staat: H oe w el den voornoem d en vadre tselue g h etal n iet en onderhilt, m a er vervulde d e plecke m et persoen en , het w elcke sine naercom m ers ja m m er lic hebben m oeten besueren en de zeer quellen eersij hem lied en den cost h ebben cuenen

H e t S io n k lo o s te r o p een 1 7 dc-e e u w s s ta d s p la n (K o rtrijk , S te d e lijk e c o lle c t ie s )

190

besorghen en de tgroote gheselscip w eder reduceren toten voornoem d en g h etale van 70 persoen en etc'os. V oorts leefden e r ein d 1497 110 p e rso n e n in S ion o p h e t m o m e n t d a t d e v o o rn o e m d e p a te r s ti e r f 09. T ijdens de ja re n die v o lg d en n a diens d o o d , sp a n d e b ie c h tv a d e r O livier M in n a e rt zich tu ssen 1497 en 1521 in o m h e t g ro te aa n tal zu sters te ru g te d rin g e n to t een getal d a t in v e rh o u d in g sto n d m e t d e k lo o sterv o o rzien in g en . D e b ew aard e rek e n in g en volgen p erfec t o p de a m b ts p e rio d e van p a te r M in n a e rt. H et is zeer o p v allen d d a t O livier M in n a e rt in zijn o p ze t w as geslaagd. Tegen 1522 w as h e t a a n ta l k lo o sterled e n ged aald to t 72. E r w erd d u s m e t succes terug g ek eerd n a a r h e t ideaal van 1471. In 1552, n a 30 jaar, h a d er geen sp ectacu laire le d en g ro ei m e e r p la atsg ev o n d en . H e t a a n ta l b le ef sc h o m m e len tu ssen grofw eg 65 en 85 p e r s o n e n 110 (cf. h ie rb o v e n o n d e r d it p u n t). Als beslu it geldt d a t d e p e rio d e 1473-1497 k an w o rd e n b esch o u w d als de sterkste g ro eip e rio d e v an h e t co n v en t in de tijd s p a n n e tu ssen 1429 en 1552. In ee rstg en o e m d e p e rio d e k w am h e t vaker v o o r d a t e r v ijf o f m e e r in tre d es p la atsv o n d en b in n e n één jaar, terw ijl d a t n a 1500 b ijn a n ie t m eer h e t geval was. D e k ro n ie k deelt v erd er m e e d a t er o n d e r h e t b e s tu u r v an p a te r Jan so m s to t 30 o f zelfs m eer o n g ep ro feste zu sters in h e t co n v en t le efd en 111. H et h o o g te p u n t o f de b lo eitijd van de g em een sch ap m o e t ec h te r g esitu eerd w o rd e n b eg in 16de eeuw , to e n p ater O livier M in n a e rt, de d e rd e b iech tv ad er, sam en w erk te m e t de eerste p rio rin , C o rd ela de Lalaing. O p d a t o g en b lik w as h e t co n v en t to t een ech t k lo o ster o m g e v o rm d m e t een regel, w as een d alin g v an h e t aa n tal zu sters g u n stig v o o r de k lo o s te rin fra s tru c tu u r en d e v lo tte w erk in g v an d e g em een sch ap , w erd h e t kerk g eb o u w afgew erkt, w erd en een spinhuis", een b ro u w h u is, een n ieu w h o sp itaa l en an d e re gebo u w en in g e rich t en k o c h te n p a te r O liv ier en p rio rin C o rd ela sam en vele g ro n d e n en re n te n aan. B ovendien zorg d e d e b ie ch tv a d er

105 Het gaat om Mergriete Vastraets, Perone Sheesen, u o Woubrouch van Weldene, Marie vander Roo, Lijsbette Reymers, Katheline Spegnters, Kestine Droms, Katheline Cauteels, Marie van up Houe en Baudine Hasewarts. Cf.: K ortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 80v. 106 Katheline van Stamps, M ergriete vande Walle, Kateline Claerbouts, Johanna Hasewaerts en M ergriete van Hertichoue kwamen er bij tussen 1429 en 1443. Cf.:

In vergelijking met het Sint-M argrietenklooster in Deinze bezat Kortrijk minder zusters. In 1530 waren e rin Deinze 172 kloosterleden, van wie er 168 e ffe c tie f in het klooster woonden. Tegen het jaar 1570 verminderde het aantal tot 100 en in 1578 waren er uiteinde lijk nog 77 leden. Onder de kloosterleden worden zusters, broeders en proveniers gere­ kend. (Proveniers zijn personen die in ruil voor een g ift door een religieuze instelling worden verzorgd.) Gezien het grote aantal leden, moeten er zeker meer zusters te Deinze hebben

Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 80v, 81r. 107 Vóór 1450 werden 31 zusters geteld. In het necrologium komt d it overeen met alle zusters to t en met Heynerie Storems. Cf.: K ortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: reg istervan het klooster van Sioen, f. 82r. los K ortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: O livier M innaert, Kroniek i n van het Sionklooster, f. 10r. 109 K ortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: O livier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 29v-30r.

verbleven dan te Kortrijk in diezelfde periode. Cf.: P. Trio, 'Kerk en religie in de Middeleeuwen', in: W. Prevenier (red .), Geschiedenis van Deinze. 1: Deinze en Petegem in de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden, Deinze, 2003, p. 278 en A. Cassiman, 'De Moderne Devotie of Geert Grote in OostVlaanderen', p. 181. K ortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: O livier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 34v.

191

erv o o r d a t de sc h u ld en van Sion w erd en afgelost, z o d a t d e g em ee n sch a p o p n ie u w m e t een sch o n e lei k o n b eg in n en en een verd ere gro ei v erw ez en lijk en 112. O o k de red a ctie v an de k ro n ie k kan b esch o u w d w o rd e n als een in d ic atie v an g ro ei/ evolutie van h et klooster. D e k ro n ie k w ijst in d ire c t o p een h o o g te p u n t van h e t klooster, aangezien de beschreven v o o rb ije tijd geldt als een tijd w aa rin de k lo o sterg em e en sc h ap stu k je bij beetje h a a r volw aardige b estaa n o p b o u w d e to t h et re d a c tie tijd stip v an h e t h a n d sc h rift. D at tijd stip v o rm t een s o o rt v o o rlo p ig e in d p u n t n a een evolutie v an een kleine ee u w 113. E en a a n v u lle n d p u n t bij d it o n d erd e el v o rm t d e selectie van d e m oeilijke ja re n v o o r de S ionzusters, na analyse v an h e t a a n ta l o v erlijd en s p e r jaar. Een ja a r m e t v ijf o f m e e r o v erlijdens v an k lo o sterled e n k a n als een lastig ja a r w o rd e n besch o u w d . Z o kw am en d e jaren 1468 (5), 1487 (11), 1489 (9 ), 1504 (7 ), 1508 (7), 1523 (5), 1579 (5), 1580 (9) en 1594 (5) n a a r v o ren . T ussen haakjes staat h e t cijfer d a t h e t a a n ta l sterfgevallen in een b ep a ald ja a r aangeeft. D e ja re n 1487 en 1489 vielen b in n e n de o o rlo g sep iso d e m e t de strijd tu ssen M ax im iliaan van O o ste n rijk en d e stad G ent. Specifiek in d e w o o rd e n d ie d e k lo o ste rle d e n in h et n e c ro lo g iu m b eschrijven, sta at bij h e t ov erlijd en sjaar 1489 v an d e zu sters Jane P in sh allin x en L ijsbette R uebins v erm e ld d a t e r to e n een g ro (e)te sterfte w a s114. V erder m o e te n de ja re n 1579 en 1580 in de w oelige g eu z en tijd g ep laatst w o rd en . Bij z u ster K ateline v an d e n D o e rn e is te lezen d a t ze n a d e v lu c h t v o o r de geuzen in au g u stu s 1578 in Rijsel w erd begraven in d e c e m b e r 1 5 7 9 'IS. B ovendien lag o o k z u ster M e rg rie te de M o n s in Rijsel begraven, n a d a t ze o p 19 ju n i 1580 g esto rv en w as. D it w as h e t gevolg v an de v lu c h t n a a r Rijsel in d a t ja a r u it sc h rik v o o r de G e n te n a re n 116. W aarschijnlijk m o e t o o k h e t ov erlijd en v an L ijsbette M a to n gesi­ tu e e rd w o rd e n r o n d 1580, aangezien ze o p 28 ju li 1566 le k en zu ster w erd en h et n e c ro lo g iu m schrijft: D ese suster is hutten clooster ou erleden jn d en quaten tyt"7. Toch m o e te n so m m ig e cijfers gerelativeerd w o rd e n , w a n t in 1468 tra d e n zeker evenveel nieuw e zu sters in als er stierven. O o k in 1487 tra d e n neg en v ro u w e n in, w a a rd o o r d e elf o v erlijdens in d at ja a r w eer v o ld o e n d e g ec o m p e n see rd w erd en . Tot slot h a d d e n in 1523 zeven in tre d es plaats, n aa st de g e n o e m d e v ijf sterfgevallen. 3. 5. Over k l e d i j en de opna me van n i e u w e z u s t er s D e k ro n ie k geeft in h e t tw eede h o o fd stu k w at in fo rm a tie o m tre n t d e kledij. N a de te ru g k e e r van m o e d e r L ijsbette G hijs n a a r O u d e n a a rd e o p 23 m ei 1451, b eslo o t p a te r A d riae n T ant to e n a d e rin g te zoek en to t d e fratressen v an h e t S intM a rg rie te n c o n v e n t in D einze. D aa r d ro e g e n d e v ro u w e n g rau w e w ollen kleren en ho g e dikke sch o en e n , patijn en g en a am d . D e b ro ed e rs in D ein ze g ingen eveneens gekleed in grau w e kledij. D aa re n b o v en d ro eg e n zij heyken (= h u ik en o f m a n tels zo n d e r m o u w e n ) in dezelfde grau w e k le u r w aa ra an een zw a rte k ap w as vastg em aak t die u itliep o p een p u n t. A ch te raan in d e g ordel o f riem stak h et u ite in d e van w aarsch ijn lijk de kap, m a a r heel d u id e lijk is d a t n ie t o p te m a k en u it de b esch rijv in g en . D e m a n te l z o n d e r m o u w en h in g te n slo tte o p e n aan de rech terzijd e en o p de sc h o u d e r w aren d rie o f v ier k n o p e n b e v e stig d 118. V oorts is h e t v ijftien d e h o o fd stu k van de k ro n ie k specifiek gew ijd a a n d e m an iere van leuene 192

van deser vergaderinghe n aer d e costu m e vanden fraters'19. D e b esch rijv in g e n van kledij en d a a rn a a st de in tre d e in h et k lo o ster slaan n o g o p de tijd v ó ó r 1504. Toen h et co n v en t d u s n o g geen regel h a d a a n g e n o m e n , liep en de fratressen r o n d m et een lange grauw e ro k (h ie r in de betek en is v an een k leed o f m a n te l). D a a ro n d e r d ro eg e n zij een w it o f eveneens g rau w k le d in g stu k . E r b e sto n d n o g geen vast k le d in g stram ien , w a n t er sta at bij v e r m e ld :. ..e n d e [droegen] anderssins sulc alssij ghecrighen consten'20. D eze kledij w erd g ed rag en v a n a f h e t m o m e n t d a t ie m a n d to t d e g em een sch ap to e tra d na een in k led in g sp lech tig h eid . W a n n ee r ie m a n d w enste in te k led en , w erd de hele g em een sch ap in v erg a d erin g sam en g e b ra ch t. H et hele g eb eu ren v o n d p laats in de g eb e d sru im te v an de zusters, w aa r d e m o e d e r h e t nieu w e v olw aardige lid aa n k le ed d e m e t een g rau w kleed en (w aarschijnlijk) een b o v e n ­ stu k m e t m o u w en . O n d e rtu sse n zegden de a n d e re n d rie collecten (= g eb ed en ) op. E nkel de m o e d e r en h a a r v rouw elijke g em een sch ap w aren erbij. D e k ro n ie k b esch rijft u itd ru k k e lijk de afw ezigheid van de p a te r en fam ilieleden en v rie n d e n v an de nieuw e fratres. W a n n e e r v ijf to t tw aa lf ja re n (o f so m s n o g m e e r ja re n ) n a in k le d in g v erstrek en w aren , k o n een professie p la atsh eb b en . O p n ie u w v o rm d e d e g eb e d sru im te de ce n trale plaats. D a a r h ield d e b ie ch tv a d er eerst een collatie v o o r de hele groep. D a a rn a w erd en alle jo n g ste le d en en in geklede v ro u w e n n a a r een a n d e re k a m e r g estu u rd . D e b ie ch tv a d er o n tb o o d d a a ro p enkel d ie g en e n die al v o ld o e n d e ja re n in de gem een sch ap w aren gekleed o m to t een professie over te gaan. A lvorens to t h e t plechtige ritu e e l over te gaan, w ees hij elke te p ro fessen v ro u w eerst o p h a a r gebreken tijd en s een k o rte v e rm a n in g . D an v ro eg hij h a a r o f ze d e w ens h a d o m te p rofessen. Als ze o p d ie vraag b ev estig en d an tw o o rd d e , legde ze h a a r h a n d in die v an de b ie c h tv a d e r en d eed h a a r gelofte d o o r een fo rm u le a f te lezen v an een fo rm u lie r o f d o o r ie m a n d a n d e rs n a te zeggen. D e fo rm u le was: Jc belou e onsen lieuen heere en de d er reinder m ag h et M aria en d e on ser w eerdegher patron esse Sente K athelin e en de alle G ods heleghen en d e hu p a ter jn spriesters h an d t eeu w eghe reynicheit en de ghetrau w icheyt des huus d it begheeric te hou den e m ijn leuen lanc ou erm ids d ie g ratie G ods . . . 121

R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register U 9 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 32v. van het klooster van Sioen, f. 88 r/v en Kortrijk, Stads­ b iblioth ee k, hs.: Olivier Minnaert, Kroniek van he t Sion- 120 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 33r. klooster, f. 45r. 113 Cf. hierbij ook: 0. A. Stracke, 'Syoens kloosterkroniek', p. 121 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 33r. De gelofte die in de Oudenaardse 184-185. 114 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register statuten te lezen is, stem t, hoewel niet w oordelijk, zeer van het klooster van Sioen, f. 82v, 86v. goed overeen met die die de Kortrijkse zusters aflegden. Een l i s Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register andere gelijkenis is dat in Oudenaarde de zuster ook haar handen in die van de priorin legde en dan haar gelofte deed. van het klooster van Sioen, f. 90v. 116 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register Daarnaast werd het gebed Veni Creator gelezen. (Een kleine van het klooster van Sioen, f. 92v. afw ijking is dat in Kortrijk de zuster bij haar gelofte de 117 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register handen niet in die van de priorin legde, maar in die van de van het klooster van Sioen, f. 95v. biechtvader.) Cf.: R. Van Der Donckt, Moderne Devotie te 118 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek Oudenaarde, p. 168-170. van he t Sionklooster, f. 6v. 112 Kortrijk,

193

E r w erd afgesloten m e t h e t lezen v an v ersch eid en e g eb ed en , zoals Veni C reator en Veni Sancte Spiritus. Van zijn k a n t b e lo o fd e d e b ie ch tv a d er d a t hij d efr a tres zo u begeleiden in ziekte en g e z o n d h e id to t ze overleed. Bij d e p rofessie w aren e v e n ­ eens v rie n d e n , fam ilieleden, also o k de o n g ep ro feste led en afwezig. N a d e pro fessiecerem o n ie v erliet de b ie c h tv a d e r de ru im te en to e n m o c h te n d e g ep ro festen en o n g ep ro festen zich o p n ie u w o n d e r elkaar m e n g en . H et w as v erd e r een g ew o o n te d a t een tijd n a de in k le d in g o f professie de v rie n d e n , van h en d ie d e p le ch tig ­ h eid h a d d e n o n d e rg a a n , o p de h o o g te w erd en g e b ra c h t v an h e t g eb e u ren . D eze v rie n d e n b etaa ld en vervolgens al d a n n ie t een m a a ltijd v o o r d e gehele g e m e e n ­ sc h a p 122. H e t n e c ro lo g iu m bevestigt de g ew o o n te v an een m aaltijd n a een in k le­ d in g o f professie. R egelm atig sta a t bij d e m ed eg av en v an een z u ste r een b ep a ald b e d ra g verm eld , d a t b ed o e ld w as v o o r b eid e m a altijd e n . M et b eid e m aaltijd e n w o rd e n d an zow el de m a a ltijd n a de in k le d in g als d ie n a de professie b e d o e ld 123. In de sta tu te n v an h et K apittel van Sion sta a t een v erb o d o p h et h o u d e n van een m a altijd o p de dag v an de in k led in g . H e t is m o g elijk d a t er d a a rn a wel een m a altijd w erd g e b ru ik t m e t fam ilie en v rie n d e n v an d e in g ek led e z u s te r124. O n re c h tstre e k s k a n h ie r een v e rb a n d m e t W in d e sh e im w o rd e n o p g em erk t. U it de plech tig e gelofte en de v o o ra fg a a n d e v e rm a n in g v a n d e z u ster kan w o rd e n afgeleid d a t h et to e tre d e n d e lid go ed o p d e h o o g te w erd g eb ra ch t v an w at h a a r te w ac h ten s to n d in h a a r verdere leven b in n e n d e g em een sch ap . V o o rd ien , bij de inkleding, w erd ie m a n d al d o o r h et hele co n v en t g ekeurd en w as h et o v eri­ gens pas na een m in im u m tijd v an v ijf ja a r d a t een in geklede fratres een professie k o n aan g aan . In 1504 m o e t de fo rm u le m e t de gelofte tijd en s d e p rofessie o m g e ­ v o rm d zijn n a a r een eed w a a rin de d rie geloften v a n a rm o e d e , g e h o o rz a a m ­ h eid en k u ish eid w erd en afgelegd. D at zal a lth a n s b e d o e ld zijn v o o r d e n o n n e n en don atin nen. O f de lekenzusters zich o o k b o n d e n a a n d e d rie g eloften, valt n ie t m e t zekerheid te bew eren (cf. h ie rb o v e n o n d e r 3.2). D aa re n b o v en b e s to n d n a de reg e laa n n am e de g ew o o n te v a n een p ro e fja a r125 en n o v ic ia a t126 v o o r een ingeklede v ro u w een v olw aardig k lo o sterlid w erd. Al deze gegevens w ijzen ero p d a t een definitieve in tre d e in Sion steeds een d o o rd a c h te keuze m o e st w o rd en , zow el v a n u it h e t s ta n d p u n t v an d e g em een sch ap , als v a n u it d a t van d e nieu w e zuster. D it w as ec h te r m issch ien n o g n ie t volledig h et geval in d e b e g in p e rio d e . Toen w as e r im m e rs n o g geen o v ere en k o m st over een m a x im u m a a n ta l led en en v erd e r w erd en e r e in d 15de eeuw h eel veel zu sters to eg elaten z o n d e r d a t m e t een lim iet rek e n in g g e h o u d e n w erd. H e t is m og elijk d a t er in die tijd n o g m e e r w erd gekeken n a a r de ev en tu ele m ed eg av en - d u s d e rijk d o m en afk o m st - v an een in tre d e n d e z u ster d a n n a a r h a a r goed e z e d e n 127. N og een o p v allen d elem e n t bij de o p n a m e v an n ieu w e zu sters is h e t geringe a a n ta l b lo e d v erw an te n die sa m en in h e t k lo o ste r leefden. E r w aren n o o it m eer d a n tw ee zussen in h e t S io n k lo o ste r o p g e n o m e n . Z u ssen d ie b in n e n Sion w o o n d e n , w aren b ijv o o rb e eld K ath elin e en Jakem yne v an S m ev o rd e, K ateline en P ie trin e v a n d e n D o e rn e , M ad eleen e en F ran sy n e v an d e n H ee en F ra n cin e en M icheline D u ce lie rs128. V erder w aren n ic h te n b ijv o o rb e eld C o lette M ariceele en Isabeele F e rm o u ts en A n n a en Jo h a n n e v a n d e r G ra c h t129. Tot slot w aren p a te r O livier M in n a e rt en M arie W illem s n e e f en n ic h t v an e lk a a r130. D e s ta tu te n van

194

h e t S ionkapittel b ep a a ld e n d a t er n ie t m e e r d an d rie zu ssen u it één gezin m o c h te n in tr e d e n 131. A angezien deze s ta tu te n g ro ten d e els m e t d ie van W in d e sh e im o v er­ een k w am en , k an een v erw an tsch a p tu ssen W in d e sh e im en h e t K o rtrijk se S ion o o k h ie r n ie t u itg e slo ten w o rd en . E en laatste p u n t k an h ie r gew ijd w o rd e n aa n d e leeftijd en w aa ro p d e v ro u w e n in tra d e n , in k le ed d e n en profesten . D e jo n g ste d ie tu ssen 1429 en 1580 in tra d , w as C alleke v a n H eeke die als b ab y aa n h e t co n v e n t w erd to e v e rtro u w d o p de leeftijd v an v ee rtien m a a n d e n en zeventien d a g e n 132. D e h o o g ste leeftijd van in tre d e w erd aa n g etro ffe n bij b ro e d e r R oetgier d e H ert. H ij was 67 ja a r to e n hij zijn in tre k n a m in K o rtrijk 133. In tre d e s w erden n ie t m e t een m in im u m le e ftijd b ep e rk t; in k led in g en en professies ec h te r h o o g stw a arsch ijn lijk wel. D e leeftijd en d ie h e t vaakst v o o rk o m e n in h e t n e c ro lo g iu m bij in tre d e n d e m eisjes, zijn tw aa lf to t ac h ttien jaar, hoew el e r n o g piek en zijn bij h e t a a n ta l 9-, 19- en 2 1 -jarig en . W at de in k led in g en b etreft, w erd een lagere leeftijd d an d e rtie n ja a r n iet g evonden. Bij de professies w as de laagst aan g etro ffen leeftijd v ee rtien jaar. O o k d e sta tu te n van h et Zw olse M a atk lo o ster sprek en o ver een m in im u m le e ftijd van v ee rtien ja a r o m te p ro fe sse n 134. O o k h ie ru it b lijk t een relatie m e t W in d esh e im . W a n n ee r ten slo tte de leeftijden bij in k led in g en en d ie bij professies n aa st elkaar w o rd e n gelegd, valt o p d a t er steeds exact één ja a r tu ssen b eid e p le ch tig h ed e n zat. E r b e s to n d d u s heel zeker een p ro e fp e rio d e v an één ja a r v o o r d e professie

122 Kortrijk, S tadsbibliotheek,

hs.: Olivier M innaert, Kroniek van he t Sionklooster, f. 33r. Eenzelfde ceremonie bij een professie vond plaats in Gent in het Sint-Agnesconvent. Cf.: A. Cassiman, 'De Moderne Devotie of Geert Grote in Oost-Vlaanderen', p. 177. 123 Cf. bijvoorbeeld: Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: reg istervan het kloostervan Sioen, f. 92v. Suster Adrienne vande Walle quaem h ie r uiuenen jn ta fe l den eersten dach van mey 1522, 6 ja e r en h a lf oud. Ende se cleede jn t doerden den 10en jn october 1532. Ende se profeste nonne den 13en jn october 1533. Huer volchde bouen 200 l ib ra pa resen diese g a f voer abyten en s to fe ringhe ende tornam ent van w itte damast, 4 l ib ra groten siaers thuere liu e ende beede de m aeltien deden de v rie n d e n .... 124 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 73. 125 Tijdens een proefjaar werd nagegaan of een toekom stige zuster geschikt was voor het kloosterleven en o f ze volledig afstand kon nemen van een werelds leven. Ze moest aanvaarden dat ze voor de rest van haar k loo ste rlijk leven in eenvoudige kled ij zou lopen, arbeid, al dan niet zware arbeid, zou verrichten, gehoorzaam en nederig zou zijn, eventuele berispingen zou aanhoren, haar eigen w il opzij zou schuiven, steeds vroom zou bidden, kuis zou leven en haar zonden zou opbiechten. Aangezien gesproken wordt van een proefjaar, zal de proefperiode een jaar in beslag hebben genomen. Dit w ordt inderdaad bevestigd na een

verge lijkin g tussen de le e ftijd e n bij in kleding en de le e f­ tijd e n bij professie. Daaruit is gebleken dat er telkens één jaar tussen de inkleding en professie zat. Cf. : M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 72. En cf. ook hieronder onder d it punt. 126 De zusters Katheline en Jakemyne van Smevorde worden verm eld als de eerste novicen. Cf.: Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 90v. 127 Nochtans wijzen de Oudenaardse statuten op het grotere belang van goede zeden en deugdzaamheid bij het aannemen van zusters. Rijkdom mocht geen beslissende factor zijn. Cf. R. Van Der Donckt, Moderne Devotie te Oudenaarde, p. 97. 128 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het kloostervan Sioen, f. 90v, 92v. 129 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 91r, 92r. 130 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 92v. 131 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 71. 132 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het kloostervan Sioen, f. 95r. 133 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 85r. 134 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 72.

195

k on p la atsv in d en . D it geldt slechts v o o r d e k lo o sterg esch ied en is n a 1504, m .a.w . n a de v e rk lo o ste rin g 135. K l e d i j s i n d s 21 j ul i 1 504 V anaf h et m o m e n t d a t de A u g u stin u sreg el in g a n g v o n d , w erd d e kledij aangepast. V o o rtaa n w erd geen g rau w m e e r g ed rag en , m a ar g in g en d e zu sters gekleed in w itte h a b ijte n 136. Toch sp rek en de rek en in g en n o g v an d on atin n en die pro fe ste n in h e t grau w e h ab ijt, n aa st don atin n en d ie in lin n e n suptijlen liep en o f in w itte hab ijten . E r m o e t d u s n o g een o n d e rsc h e id b esta a n h e b b e n tu ssen tw ee categ o rieën don atin nen. D a t zal h o o g stw a arsch ijn lijk v erb o n d e n zijn gew eest m e t een sociaal verschil. H ierb o v e n w erd al v erm e ld d a t d e don atin n en m e t suptijlen k u n n e n w o rd e n gelijkgesteld m e t die in w itte h ab ijte n . In d a t o p z ic h t zo u d e n de lin n e n suptijlen m issch ien d ie n st h e b b e n g e d a an als w e rk sc h o rte n d ie tijd en s de u ito e fen in g van h u n ta k en w erd en aan g etro k k e n . H et n e c ro lo g iu m sp reek t van 80 zusters die o m tre n t 1504 suptijlen n o d ig h a d d e n , w at een h o o g aa n ta l w as137. H et zo u k u n n e n d a t bij de o v ergang n a a r een k lo o sterreg el w as b ep aald d a t een deel v an de don atin n en v o o rta a n tijd e n s h u n w erk lin n e n suptijlen m o e ste n d ragen. H e t valt h ie r b o v e n d ie n o p d a t d e 16de-eeuw se o v erg an g van w ol- n a a r v lasbew erking in de sta d K o rtrijk w o rd t w eerspiegeld in d e kledij van de kloo sterzu sters. Ten slotte is h e t o p m e rk e lijk d at, hoew el de rek e n in g en e r geen m e ld in g v an m a k en , er o o k een professie als le k en zu ster in h e t g rau w e h a b ijt b e sto n d . Wel w erd e r slechts één v o o rb ee ld d aa rv an te ru g g e v o n d e n in h et n ec ro lo g iu m : Suster K atelin e Eghels q u aem h ier jn d e p aesch w eke 1523, ou d 17 jaer. Se p rofeste leeke zuster jn t grau ab ijt den 3 e n jn n ou em b er 1524, G ods m aecht. Se ou erleet den 18en jn sep tem ber 1555'}s.

3.6

M e d e g a v e n en s o c i a l e k l a s s e n W a n n ee r een v ro u w in S ion in tra d , g eb e u rd e h e t d a t ze v an h a a r fam ilie een h o eveelheid g o ed eren o f geld m eekreeg o m als b ru id sc h a t aan d e g em een sch ap te schen k en . U it h e t n e c ro lo g iu m is gebleken d a t m ed eg av en geen v e rp lic h tin g v o rm d e n , aangezien bij een a a n ta l zu sters expliciet w o rd t v erm e ld d a t ze h elem aal n iets van th u is in b ra c h te n in de g em eenschap . Bij an d e ren w o rd t gew oonw eg n ie t gesproken over een m edegave, w a a rd o o r h et n ie t zeker is o f ze al d a n n iet iets m eekregen. D e red e n h ie rv o o r is d a t al in 1215, tijd en s h e t V ierd e C o n cilie v an L ateran en , een v e rb o d w erd u itg e v aa rd ig d o p een v erp lich te in tred eg ift. D ergelijke sc h en k in g en w erd en o p d a t o g en b lik b esch o u w d als sim o n ie. O o k b e s to n d er geen m in im u m b e d ra g v o o r d ieg en en d ie w el een gift w en sten in te b ren g e n . D e d rie K apittels, n am elijk van Sion, v an W in d esh e im en v an U trec h t, h ie ld en zich aan h e t g en o e m d e v erb o d . O o k G ee rt G ro te v erd ed ig d e in een tr a k ­ ta a t h e t v erb o d en p leitte in de eerste p la ats n ie t v o o r rijke, m a a r v o o r v ro m e, d eu g d z am e z u s te rs139. 196

Zij die wel giften m e e b ra c h te n , sc h o n k en in b ep a ald e gevallen geld. D it k o n b e d o e ld zijn o m de k o sten te d ek k en van h e t tafelgeld, o f v an d e m a a ltijd e n en v an de kledij bij een in k le d in g o f een p ro fessie140. In an d e re gevallen w erd en o o k g ro n d , lijfren ten o f lo sre n te n m eegegeven. S om m ig e zu sters gaven één s o o rt gift u it b o v e n staa n d e o p so m m in g , a n d e re n b o d e n een c o m b in a tie v a n v ersch illen d e sch en k in g e n a a n 141. D e geldgiften v arie erd en v a n m in im a a l 240 d e n ie re n (= 2 p o n d e n V laam se g ro ten ) to t m a x im a al 28.800 d e n ie re n (= 120 p o n d e n V laam se g ro te n ) 142. Z ow at een d erd e v a n de in g e tre d e n zu sters b o o d h elem aal n ik s aan: die sc h o n k en n o c h geld, n o c h g ro n d , n o c h ren te n . Als gevolg v an d e vele sc h e n ­ k in g e n v an g ro n d e n d o o r in tre d e n d e zusters, n a a st de aa n k o p en v an g ro n d e n , b ez at h e t S io n k lo o ster sin d s b eg in 16de eeuw 20 stu k k e n g ro n d , gelegen in tien v erschillende p aro c h ies in de K ortrijkse k asselrij143. E en eigenaardig gegeven is d a t b ep a ald e zu sters over d e gehele b estu d ee rd e p e rio d e over lijfren ten b esch ik ten en o p die m a n ie r d e arm o e d eg e lo fte v an h e t k lo o ster naast zich n e e r legden. N o rm a a l gezien w aren sc h en k in g en n a een in tre d e v o o r de gehele k lo o sterg em e en sc h ap b ed o e ld , w a a rd o o r e r wel p e rs o o n ­ lijke a rm o e d e, m a a r geen collectieve a rm o e d e b e sto n d . H e t g e b ru ik v an lijfren ten w ijst h ie r w ellicht o p een b re u k m e t de arm o ed eg elo fte. D it fe n o m e e n k w am o o k v o o r b in n e n h e t K apittel van U trec h t. M e er o n d e rz o e k d aa ro v er is n o g steeds gew en st144. V oorts b e h o o rd e n de zu sters die v o o r h e t k lo o ste r financieel v an g ro te b e te ­ k enis w aren, van zelfsp rek en d to t een h o g ere sociale klasse. In to ta a l k o n d e n

135 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 7 1 -7 6 . De Latijnse

voorschriften van de Doornikse en Kamerijkse bisschoppen, gericht aan het Oudenaardse Sion, stelden u itd ru kke lijk dat er geen meisjes jonger dan tw aalf jaar mochten intreden. De statuten uit 1493 echter zwegen over een dergelijke bepaling. Wel vermeldden beide bronnen dat een postulante minstens zes maanden moest wachten om te kunnen inkleden en dat een novice m instens een jaar moest laten voorbijgaan vooraleer ze kon professen. Deze bepalingen blijken ook voor K ortrijk te hebben gegolden, hoewel de pro fessiele eftijd in te gen stelling to t die in Oudenaarde op zestien jaar voor Kortrijk niet opging. (De Oudenaardse statuten van 1493 verlaagden de le e ftijd tegenover de Latijnse bepalingen, die de pro fessiele eftijd op achttien jaar hadden vastgelegd.) Cf.: R. Van Der Donckt, Moderne Devotie te Oudenaarde, p. 96. 136 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 88r. 137 Het vermelde aantal is groot te noemen, aangezien het necrologium het c ijfe r 80 u itd ru kk e lijk meedeelt en daarbij aangeeft dat er een grote kostprijs aan de in s te llin g van d it habijt was verbonden. Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 88r. Ter vergelijking droegen de zusters in Deinze na de in ste llin g van de orderegel in 1456, in plaats van een lang

kleed, een schoudermantel en een kap, sindsdien een s u b tijl en een sluier. De onbesloten zusters gingen nog steeds gekleed in het lange kleed, de schoudermantel en de kap. Over de kleur van de kled ij bestaat niet veel du id e­ lijk h e id , omdat verscheidene documenten verschillende kleuren opgeven voor de kled ij van de zusters en broeders. Cf.: M .-R . Vanfleteren, Moderne Devotie te Deinze: geschiedenis van Sint M argrieten o f Bethiehem van de X llld e to t het begin van de XVIde eeuw, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KULeuven, 1968, p. 146-148. 138 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 91v. 139 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 76-79. 140 Inkleding en professie worden in het necrologium aange­ duid met de term b ru ilo ft. 141 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 76-79. 142 Cf. Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 83r, 94v. 143 P. Despriet, 2000 ja a r K ortrijk. Topografische atlas, van am bachtelijke Romeinse nederzetting to t moderne stad, K ortrijk, 1990, p. 196. 144 H. Van Engen, De derde orde van Sint-Franciscus in het m iddeleeuwse bisdom Utrecht. Een bijdra ge to t de in s titu ­ tione le geschiedenis van de M oderne Devotie, Hilversum, 2006 (Middeleeuwse studies en bronnen. 95), p. 222-231. 197

75 zu sters geselecteerd w o rd e n die b ijn a zeker to t een h o g er sociaal m ilieu h e b b e n b e h o o rd o p basis v an een vergelijking tu ssen d e fam ilien a m e n van de zu sters m e t die v an gegoede K o rtrijk se b u rg e rs 145. O p d ie m a n ie r k an m e t m e er ze kerheid vastgesteld w o rd e n w elke zu sters zich in d e to p laag in h e t k lo o ster b e v o n d e n . D aa re n b o v en zijn enkel d ie g en e n o p g e n o m e n in h e t a a n ta l van 75 ‘rijk e’ zu sters die én v an g ro te financiële b etek en is w aren én tev en s n o n w aren . D e g ro ep n o n n e n b in n e n een k lo o ste r o m v a tte im m e rs de m e est w elstellende v ro u w e n (cf. 3.2). N a een vergelijking v an de fam ilien a m e n , k o m e n d e v o lg en d e n a m e n van gegoede b u rg ers tu ssen 1436-1440 en tu sse n 1477-1488 o o k in d e zu sterlijst voor: Blondeel, C am m elins, Couteel, D e Clerc, D e Coninc, D e G aend, D e H ond, D en Hert, D e Vriend, D e Wale, Gheys, H eede, Keest, M aelfeit, N otebaert, Pauwels, P ipe o f D e Pipere, Porret, Robe, Ruebins, Scuddem atte, Simoens, Snellaert, Stake, Steyt, T heunebrouc, Van den Berghe, Van den Bussche o f Van den Bossche, Van den D ale, Van den D am m e, Van den H ecke, Van den Houtte, Van den M uelne, Van den Rade, Van d er Banc, Van d er B eke, Van d er Gracht, Van d er H aghe, Van d er M eersche, Van M uelne, Van Thielt, Van W elcenes (o o k g ekend als C oen kin ), V lam inck en W ulveric146. N iet alle zu sters m e t een id e n tiek e o f ste rk g elijkende fam ilien a am w aren n o n n e n , n o c h b ra c h te n ze allem aal veel geld e n /o f g o ed eren in. W a n n e e r er b ijk o m e n d w o rd t geselecteerd o p enkel g eprofeste n o n n e n , blijven deze n a m e n n o g over: C am m elins, D e Coninc, D e G aend, D e H ond, D e Wale, Gheys, H eede, Porret, Snellaerts, Van den Berghe, Van d er B eke, Van d er G racht en V lam inck147. H et zal v erd er steeds o n d u id e lijk blijven o f d e fam ilien a m e n in h e t n e c ro lo g iu m slaan o p gelijknam ige fam ilies v an w elgestelde K o rtrijk se b u rg ers. E r b e s ta a t een m o g elijk h eid d a t deze n a m e n o o k b u ite n K o rtrijk v o o rk w a m e n . Toch k a n al m e t ze kerheid w o rd e n b eslo te n d a t la a tstg e n o e m d e n a m e n in h et n e c ro lo g iu m d u id e n o p rijkere zusters, w a n t h u n m ed eg av en en h u n p o sitie als n o n b ew ijzen h u n w elstand. D a a rn a w erd en o o k de k ro n iek , lijsten m e t K o rtrijk se p o o rte rs en een o v erzich t v an K ortrijkse d ra p ie rs geco n su lteerd . D aarb ij k o n d e n b ep aald e geg o ed e zusters, hoew el n ie t m e t ab so lu te zek erh eid , w o rd e n v e rb o n d e n m e t d e sta d K o rtrijk als p laats van h e rk o m st. A llereerst n o e m t d e k ro n ie k P ero n e Sheesen, d o c h te r v a n d e stich ters van h et klooster, P iete r de H eese en Lucie. Zij w o o n d e n in d e P o ttersstra at, die b eg in 16de eeuw de K asteelstraat w erd g e n o e m d 148. V erder zijn A rn o ld in e S nellaerts, Josine B o e n s149, M a rie S n ella erts150, M arie v a n d e r H a g h e 151, K ateline P orets en h a a r zus S tevenyne152, G h e e rtru d e v an H a ru s e 153, w aarsch ijn lijk o o k Jane S co n in c x 154, M a rg rie te M edegancs en M a rg rie te d e B ru n e 155 K o rtrijk se in w o n ers gew eest. D aa re n b o v en is h e t m o g elijk d a t d e v ijf d o c h te rs v an Jacop v a n d e n H e e d e 156 o o k o o rsp ro n k e lijk in d e sta d w o o n d e n , aangezien zijn n aa m in de k ro n ie k heel vaak v o o rk o m t in de c o n te x t van d e g ro n d u itb re id in g van h et klooster. N a een kleine co n tro le k o n w o rd e n b eslo te n d a t n ie t alle g en o e m d e zu sters n o n n e n w aren, hoew el ze b ijn a allem aal een b e h o o rlijk stu k g ro n d bij h u n in tre d e v an th u is u it m eek reg en als b ru id sc h a t. V o o rts bew ijst h et feit d a t de o u d e rs en eventueel de p laats van h e rk o m st in d e k ro n ie k w erd en o p g e n o m e n , 198

d a t eveneens de don atin nen in h et lijstje to t een h o g ere sociale ra n g b e h o o r d e n 157. D a a rn a a st w erd en n o g tw ee lijsten g ec o n tro lee rd o p fam ilien a m e n . In een stu d ie o ver een K ortrijkse p o o rte rslijst u it 1440 w erd en d e h ie rn a v o lg en d e n a m e n aangetroffen: Bollin, C am m elin, Carre, Casteleyn, Daels, D e Bonte, D e Bosschere, D e Clere, D e G and, D e H ond, D e Rike, D e Smet, D e Vrient, Eghels, Keest, M arliere, N otebaerts, Nutin, Pieters, Roos, Sbosers, Scrivers, Scuenincx, Sheesen, Sherts, Sim oens, Snellaert, Staec, Stuvaert, Svos, Tant, Vanden Berghe, Vanden Broucke, Vanden Bussche, Vanden D ale, Vanden D am m e, Vanden H ecke, Vanden Houte, Vanden M uelne, Vanden Rade, Vanden Wale, V ander Bane, Vander Beke, Vander H aghe, Vander Huele, Van T huenebrouc, Vastraert, W illaert en W illecom e158. N og een a n d e re lijst die d it o n d e rz o e k v an d ie n st w as, is die m e t de K o rtrijk se d rap ie rs tu ssen 1366 en 1418. O n d e r 1406 sta a n d e n a m e n : Blondeel, D e Clerc, D e Vriend, Rose, Van den D oorne, Van den H aghe, Van den H ecke en Van den Walle. V ervolgens zijn o n d e r 1410 te v in d en : C am m elin, D e Brune, D e Hont, Keest, M aertin, Rem ers, Robe, Smeets, Vanden B eke, Van den B erghe, Van den D ale, Van den M ersch, Van d e Wale, Van G hent en Van P ru ed h om m e van Risele. E en laatste ja a rta l d a t w erd

145 C. Pauwelyn, 'De gegoede burgerij van K ortrijk in de 15“'

149 Ze was de dochter van jonkvrouw Marie vanden Dale en

eeuw (1 4 3 3 -1 4 9 6 )', in: W. Blockmans e.a. (re d .), Studiën be treffen de de sociale strukture n te Brugge, K o rtrijk en Gent in de 14* en 15“ eeuw. 1: Tekst, Heule, 1971 (Standen en Landen. 54), p. 11-20. 146 C. Pauwelyn, 'Lijsten van gegoede burgers van K ortrijk en de struktuur van hun vermogens in 1440 en 1477', in: W. Blockmans, C. Pauwelyn en L. Wynant (re d .), Studiën b e treffen de de sociale strukturen te Brugge, K ortrijk en Gent in de 14* en IS * eeuw. 3: Tabellen en re g iste r van persoonsnamen, Heule, 1973 (Standen en landen. 63), p.

O livier de Boe, een Kortrijks geneesheer. R eferenties bij deze voetnoot en de hierna volgende to t en m et voetnoot 156: cf. voetnoot 157. 150 Marie was de dochter van Pieter Snellaert en Johanne Skimpen. 151 Zij was de dochter van W illem vander Haghe. 152 Kateline was de oudste dochter van Jacop Porets. 153 Gheertrude was de weduwe van meester Jan de Juede. Toen ze intrad, was ze een oudere vrouw en w ist ze veel over het niet nader gespecificeerde ambacht van haar overleden echtgenoot. Deze zuster wordt niet in de kroniek genoemd. Cf.: Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 87v. 154 Jane was de dochter van Joos de Coninc de oude. 155 Zij was de dochter van Jan de Brune. 156 Er zijn meerdere zusters die de naam vanden Hee dragen of een variant daarvan. De dochters van Jacop waren waar­ sch ijn lijk : Jhane vanden Hee, Josyne van Hee, Barbel vanden Hee, Claere van Hee en Lijsbette van Hee. Hiervoor werd rekening gehouden met de periode waarin Jacop in de kroniek w ordt vermeld, meer bepaald tijde ns de tweede h e lft van de 15de eeuw, in de jaren 1470-1480. 157 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 7r, 13r-14r, 17r/v, 19v, 20v-21r, 22v, 27v en Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 80v, 81v, 84v, 85v, 86r, 87r/v. is s L. Baelde, Antroponym ie van de p o o rte rslijs t van K ort­ rijk anno 1440, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, KULeuven, 1982, p. 228-252.

11- 20.

147 Het gaat om de zusters: Beatrice Camelins, M ergriete

Scueninx, Jane Sconincx, Jsabeele Scueninx, Katheline Scueninx, Kateline de Gand, Marie de Gand, Jakemijne de Hont, M ergriete vande Walle, Marie vande Walle, Adrienne vande Walle, Lowijse vanden Walle, Lijsbette Gheys, Marie Gheys, Marie Gheis, M artine Gheys, Jhane vanden Hee, Josyne van Hee, Barbel vanden Hee, Claere van Hee, Lijsbette van Hee, Josine van Hee, Madeleene vanden Hee, Francyne van Hee, Kateline Porets, Steuenyne Porets, Katheline Porets, Arnoldine Snellaerts, Kateline Snellaerts, Lijsbette Snellaerts, Marie Snellaerts, Belie Snellaers, Cornelie vanden Berghe, Marie vanden Berghe, Fincente vanden Berghe, Perone vander Beke, Jannekin vanden Beke, Anna vander Gracht, Johanne vander Gracht, M argriete Vlamynck (in het necrologium doorstreept) en Marie Vlamynck. Cf.: Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 80v, 81 v, 82r/v, 83v, 84r/v, 85r/v, 86r, 87r, 88r, 90r/v, 91r/v, 92r/v, 93r, 94r/v, 95r, 96r/v. 148 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van h e t Sionklooster, f. 3v.

199

b estu d ee rd , is 1416. D a a ro n d e r vielen op: Borluut, C am m elin, Heghels, Raet, Van den Hoye, Van den Scuere, Van d er Beke, Van d er G racht en Van d er H u elel59. Een beslu it bij h e t n a m e n o n d e rz o e k is d at vele n a m e n in h e t n e c ro lo g iu m eveneens zijn te ru g te v in d e n in de v erm eld e lijsten en v aak zelfs m e e rd e re m alen . D a a ro m m ag w o rd e n b ew eerd d a t de m eeste zu sters u it de sta d zelf o f u it de n abije o m g ev in g afk o m stig w aren. A lgem een is h et resu ltaat v an d e n a m e n v e r­ gelijking d a t van de 315 k lo o sterled e n , e r 75 zijn d ie aa n b o v en g e n o em d e eisen v o ld o e n o m to t de g ro ep w elgestelde zu sters te w o rd e n g erekend. D it k o m t n ee r o p een kleine 24 p ro c e n t van de to ta le S io n g em een sch ap tu ssen 1429 en 1580. N og an d e rs v erw o o rd b etek en t het d at o ngeveer één v ierd e van de zu sters tijd en s d e late m id d eleeu w en v e rm o g e n d was. E en d erg elijk aan tal is rela tie f veel, m a a r het gaat hier to c h niet o m een zuiver adellijke klasse. V ó ó r 1500, b in n e n d e p e rio d e m et Jan van D inslaeken als b ie ch tv a d er (1 4 6 1 -1 4 9 7 ), w aren volgens de k ro n ie k de m eeste zusters afk o m stig u it een n ie t al te h o o g sociaal m ilieu , m a a r veeleer uit de m iddenklasse. Er staat: . . .tv o orseidegheselscip vergadert was van diueerschen houcken en d e m aertsen m eest al van landslieden o f am ba ch ts lieder kindren rau g h ecom m en vuter w eerelt onghew uecht en d e on gheleert en d e lettel gh ebroken en d e oic d a t sij tallecanten also vertast en d e g h esa eit w aren m allecan deren verdroetnende, alsoot voorseit es160. U it h e t citaa t b lijk t d u s d a t de m eeste v ro u w e n g eb o re n w aren in p la tte la n d sen am b ac h tsfam ilies161. D it laatste w o rd t o n d e rs te u n d d o o r d e vele o v ere en ­ k om stig e n a m e n van zu sters m e t die u it de drap iersk lasse. D a a rn a a st zou een a a n tal zusters o o rsp ro n k e lijk n ie t afk o m stig zijn gew eest u it d e sta d K o rtrijk zelf, m a a r uit de nabije o m stre k e n , zoals uit h e t h u id ig e N o o rd -F ra n k rijk . Z o n o e m t d e k ro n ie k n o n n e n die g eb o re n w aren in D ee rlijk 162, O lse n e163, S teenw erck bij Belle (B ailleul)164 en R ijsel165. V oor w at de p e rio d e n a d e reg e laa n n am e b etreft, k an een v erh o g in g v an h et aa n ta l w elgestelde zu sters w o rd e n a a n g e n o m e n , aangezien er een aan zien lijk e lijst m e t gegoede n o n n e n k o n w o rd e n o p g e ­ steld. D it gegeven h eeft u ite ra a rd b ijg ed rag en to t een bloei van h e t k lo o ster n a 1504166. 3.7

Ni j verheden H a n d e n a rb e id w as v o o r een co n v e n t van g ro te betek en is. D e m e n s w as na de zo ndeval im m ers v erp lich t o m te w erken, w o u hij overleven. M et a rb e id k o n d e n a rm e n in de sa m en lev in g w o rd e n v o o ru itg e h o lp e n . B ovendien h a d d e n lic h a m e ­ lijke in sp a n n in g e n gun stig e gevolgen v an p ositiev e g ed ach ten en v e rm in d e rin g van in d iv id u ele gebreken. B in n en d e M o d e rn e D ev o tie sto n d a rb e id sy n o n ie m v o o r de stim u la tie v an in n erlijk e zu iv erh eid en d e afb o u w v an lui gedrag. D e sta tu te n van h et M a atk lo o ster in Z w olle en van h e t K apittel van S ion leg d en vast d a t de v ro u w e n van ’s m o rg en s to t na de c o m p leten w erk zo u d e n v errich ten tu ssen de g etijden d oor. V ooral de tex tieln ijv erh eid s to n d cen traal b in n e n d e v ro u w e ­ lijke co nventen. A lgem een w as de te x tie lp ro d u c tie d o o r v ro u w en zeer b elan g rijk , 200

zow el in de sted en als o p h e t p la tte lan d . Tot n u to e k reg en deze vlijtige v ro u w en zeer w einig a a n d a c h t in de literatu u r. M. V an Luijk w ilde d aa r v e ra n d e rin g in b ren g e n d o o r ero p te w ijzen d a t er w el degelijk v o ld o e n d e b ro n n e n m a te ria a l te r b esch ik k in g is o m deze to t n u to e d u iste r gebleven vro u w elijk e a rb e id in een h eld er dag lich t te p laatsen. N a een vergelijking m e t de activ iteiten d ie V an Luijk b esch rijft b in n e n de Leidse en Zw olse v ro u w e n co n v e n ten , k an w o rd e n b eslo ten d a t die b in n e n h et K ortrijkse S io n k lo o ste r volledig d a a rin p assen 167. Textiel ni jverhei d O o k de k lo o sterg em e en sc h ap in K o rtrijk h ield zich bezig m e t a lle rh a n d e n ijv erh ed en . D a a ro n d e r v ielen zow el activ iteiten w aa r geld m ee te v erd ie n en w as d o o r verkoop, als alledaagse w erk za am h e d en o m h e t co n v en t te laten overleven. O n d e r de eerste categorie viel de textieln ijv erh eid . V oor d e b e g in p e rio d e v an de g em een sch ap b ie d t de k ro n ie k de beste in z ich ten in h o e de zu sters d e textiela rb e id o n tw ik k eld en . M o e d er M a rg rie te V astraets investeerde tu ssen d e z o m er v an 1429 en de z o m e r v an 1442 in een ru im te w aa r d e activ iteit k o n w o rd e n u itgevoerd. T ussen 1442 en 1518 v e ra n d e rd e de b e ste m m in g v an d e p laats tw ee keer. H e t was o o rsp ro n k e lijk een h u is w aa r de zu sters w ol k a m d e n , k aa rd d en en s p o n n e n o m d a a rn a te w o rd e n g e b ru ik t als w eefru im te, to e n ze n ie t m e e r zo

de groei van het convent. Marie van Houte vervolgens (ingetreden op 7 ju li 1481 en overleden op 29 april 1487) Courtrai', in : K oninklijke geschied- en oudheidkundige kan de dochter geweest zijn van W illem s vanden Houte, k ring van K ortrijk. H andelingen, 63 (1998), p. 112, 115, eveneens u it Steenwerck. Er leefde im mers nog een tweede 119. Marie van Houte (ingetreden in ju li 1485 en overleden op 160 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek 27 maart 1534) in het klooster, die ook de dochter van van h e t Sionklooster, f. 30v. W illem s vanden Houte kan geweest zijn. 161 Aangezien namen van zusters overeenkomen met bepaalde namen in drapierslijsten, kan worden verondersteld dat er 165 Valentgne Pruedomme (ingetreden op 16 maart 1539) was afkom stig u it Rijsel en s tie rf er in het huis van haar moeder am bachtslieden in de te xtielsector waren die een voorkeur in 1579. hadden om dochters in een religieuze gemeenschap te Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek plaatsen waar eveneens te xtie ln ijv e rh e id als handenarbeid van he t 5ionklooster, f. 8r/v, 19r/v, 22r, 29r en Kortrijk, voorkwam. Sion was op dat vlak een goede keuze. Cf. h ie r­ R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het boven onder d it punt. klooster van Sioen, f. 81 r, 84v, 85v, 86v, 87r, 93v. Bemerk 162 Josine Crijtschen (ingetreden op 8 augustus 1474 en over­ hierbij ook de al vermelde vlucht voor de geuzen richting leden op 7 ju li 1509) was de dochter van Roeger Crijtschen Rijsel onder het bestuur van priorin Adrienne vande Walle. u it D eerlijk. R eferenties bij deze voetnoot en de volgende Zes zusters stierven toen tussen 1570 en 1579 te Rijsel in to t en met voetnoot 165, cf.: voetnoot 165. het huis van hun ouders. Cf. Kortrijk, R ijksarchief, Oud 163 Beatrice vanden Abeele (ingetreden op 14 maart 1490 en Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, overleden op 13 december 1509) was de dochter van f. 40r. Zegher vanden Abeele en M argriete Snauwaerts uit Olsene. 164 Marie Volpins (ingetreden op 2 ju n i 1445 en overleden op 166 Dat ad ellijke dochters pas na een re g elinstellin g in een convent van het Gemene Leven meer interesse toonden om 10 septem ber 1503) was de dochter van M atthijs Volpin uit in een de rge lijk klooster in te treden, klopt voor OostSteenwerck bij Belle. M atthijs Volpin kwam op 1 mei 1460 Vlaanderen. Cf. A. Cassiman, 'De Moderne Devotie of Geert in het klooster wonen en overleed er op 28 november 1461. Grote in Oost-Vlaanderen', p. 180. Hij schonk zijn hele vermogen en dat van zijn dochter Marie aan de Siongemeenschap en was van grote betekenis voor 167 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 97-105. 159 B. Haquette, 'Les nébuleuses drapières de la châtellenie de

201

in te n sie f m e t w ol w erk ten . Tegen h e t ja a r 1518 w erd h e t n o g m aals o m g e b o u w d , d it keer to t eetzaal v an de zusters. E nde m ids dien d a t d e susteren hem ghen eerden te dien tijde m et w ulle te spinnene voor de lieden om g h elt d a er sij bij leefden, zo d ed e d e voorseid e suster M argriete een huus m aken d a er d e susteren jn n eg aerd d en , cam d en en de wulle sponnen. H et selu ehu u s es d aerten den ghew orden d er susteren w eefhuus, n aer d a t sij dw eercken jn d e w ulle hadden m eest laeten vaeren. Ende d aerten den eyst ghew orden d er susteren reeftere langhen tijt ghedu eren d e en d e noch es, an n o 1518'68. Later, tu ssen 1442 en 1448, lieten m o e d e r W o u b o rc h van W eldene en de b ie ch tv ad er A d riaen T ant w eefgetouw en in stalleren z o d a t d e zu sters k o n d e n sp in n e n en lin n e n stoffen w even, o n d e r a n d e re in ru il v o o r geld v an o p d r a c h t­ gevers u it de w ereld b u ite n h e t klooster. U it d e b esch rijv in g k o m t n a a r v o ren d a t de vroegere ac tiv iteiten , w ol k a m m e n , k aa rd en en sp in n e n , als zw aar en vuil slavenw erk g olden. D e v lasbew erking o n d e r m o e d e r W o u b o rc h h a d b lijk b aa r een h o g ere statu s. E r sta a t im m ers: Jtem w ant d e susteren van deser vergaderinghe van beghin ne des godshuus hem lieden g h en eert h adden o m m e den scam elen cost te ghecrijghen e m et ca m m en eg a erd en e en de w ulle te spin nene en d e g h elijcke vule slau ern ie doende, so h a d d e suster W ouborch van W eldene en de d ie n aer h aer q u am en m etgaders den biechtuader, h er A driaen Tant, begonnen vpsetten w at lijnen ghetau w en om m e voor de lieden te w euene en d e oic haers sellefs ghespin o m m e also w at suuerlicker den cost scam elic te ghecrijghen e'69. Tegen deze nieuw e o p d ra c h te n v o o r de zu sters k w am e n d e lin n en w ev ers en -verk o p ers v an de sta d in h e t verw eer. B iechtvad er T ant v reesde d a t deze te g e n ­ sta n d ers h u n gelijk z o u d e n h alen. O m die red e n zo rg d e hij erv o o r d a t h e t c o n v e n t v an d e g ra a f v an V laa n d eren , to e n Filips de G o ed e ( 1419-1467), een p rivilege in h a n d e n kreeg w aarbij de g em een sch ap de eeuw ige to e ste m m in g v e rw ie rf o m te sp in n e n , lijnw aad te w even en a n d e re textielw erk en te v errich ten . D it v o o rre c h t w erd v erkregen o p 18 a p ril 1451. Z eker d rie opvo lg ers v an Filips d e G o ed e h e b b e n h e t privilege bevestigd, m e er b e p a a ld Karei d e S to u te in 1468, M a x im iliaa n van O o ste n rijk in 1486 en n o g la ter o o k d ie n s z o o n , Filips d e S ch o n e170. H e t n e c ro ­ lo g iu m n o e m t n o g b in n e n d e p e rio d e 1447-1504 een zuster, M a rie Seerfs, die d e specifieke fu n ctie h a d v an huutgancster. Zij zo rg d e v o o r d e v erk o o p v an de g e p ro d u c eerd e la k en s171. V erder b esch rijft h e t v e e rtie n d e h o o fd stu k in d e k ro n ie k h o e d a t tgodshuus altijts m et sculden belast was binnen sellefs her Jan s regem ente en d e vander neeringhe des godshuus jn t lijnw aet'72. V ooral la ats tg en o e m d o n d e rd e e l laat de lezer m eer w eten over de p ro d u c tie v an lijnw aad. B in n en d e tijd d a t fan van D inslaeken b ie ch tv a d er w as, tu ssen 1461 en 1497, s to n d e n in h et co n v e n t tie n o f tw a a lf getouw en , afgesteld o p H o lla n d se b ree d te. D e zu sters sp o n n e n en w eefden d a a rm e e n ie t alleen laken v o o r eigen g eb ru ik , m a a r b ra c h te n o o k z o g e n aa m d e coeplaeken en v o o rt, b e ste m d v o o r o p d rac h tg ev e rs b u ite n d e k lo o ste rm u re n . D eze activiteit zorgde eig en aard ig g enoeg niet v o o r een aard ig e w inst. D e k ro n ie k gaat 202

v erd e r m e t h e t v erk la re n van d it fen o m e en . H e t zat n am elijk zo d a t d e zusters n ie t de w ekelijkse m a rk t v an d e sta d K o rtrijk b ez o ch ten o m g aren in te slaan, hoew el deze m a rk t n o c h ta n s n ie t ver v erw ijd e rd w as van d e k lo o sterg eb o u w en . B ovendien begaven ze zich o o k n o o it n a a r Izegem , d a t slechts o p tw ee m ijlen van h et K ortrijkse convent lag en w aar eenzelfde so o rt m a rk t p laatsh ad . H et is in d e r­ d a a d eigenaardig als blijkt d a t de lin n e n k o o p lu i en tafellakenw evers u it K o rtrijk zich steeds b e v o o rra a d d e n m e t garen tijd en s de p laatselijke K o rtrijk se m a rk t en d ie in Izegem . D a a rn a a st k w am en zelfs de zu sters u it D einze, d ie u it G e n t en o o k die u it O u d e n a a rd e de K ortrijkse m a rk t a a n d o e n o m er g aren te k o p en . In teg enstelling to t deze k lo o sterzu sters, k o ch ten de K o rtrijk se S io n v ro u w en h u n g aren in G en t bij v erschillende g a re n k o o p lied e n en n ie t o p één o f a n d e re m a rk t. H et ging daarb ij n ie t o m de aa n k o o p v an fijn garen , m a a r o m g ro f G en ts g aren , b o v en d ien tegen een ho g e p rijs. N a d a t h e t garen w as aan g ek o ch t, w erd h e t n a a r h e t co n v e n t g e tra n sp o rte e rd tegen o p n ie u w een h o g e k o stp rijs, aan g ezien h et altijd o m een g ro te h o eveelheid ging. V ervolgens v erw erk ten de zu sters h e t g aren in gew even lakens en als ze a f w aren, lieten ze die b leken, ofwel in D ro n g e n bij G en t, ofw el o p eigen g ro n d . D a a rn a k o n d e n de lakens w o rd e n v erk o ch t, m eestal in d o rp e n en aa n p e rso n e n u it B rugge. D a n pas h a d d e n d e zusters h e t geld o m d e g are n k o o p lied e n te b etale n . D eze k o o p lu i m o e ste n d u s steeds w ac h ten to t de zu sters v o ld o e n d e geld h a d d e n v erzam eld m e t de v erk o o p v an h u n lakens v o o r d e sc h u ld w erd vereffend. D e zusters k reg en h u n g aren d u s op k red ie t. W aaro m d a t zo w as, kan de k ro n iek sc h rijv er n ie t m e te e n zeggen. H ij v e ro n d e rstelt d a t de zu sters n o o it genoeg gereed geld h a d d e n o m garen o p d e nabijgelegen m a rk te n te k o p en en d a t ze een afkeer h a d d e n v an h e t g ero ep en gekrijs van d e lin n e n ­ k o o p lu i. Een a n d e re red e n zou h e t zach te k a ra k te r zijn van d e zu sters d ie de b e n o d ig d h e d e n k o c h te n en de lakens v erk o c h ten . Ze v o n d e n h et n ie t eerlijk o m d e g ro n d s to f g o ed k o o p aa n te k o p e n en h e t e in d p ro d u c t d u u r te v e rk o p e n 173. D eze o o rzak en die de k ro n iek aa n h aa lt, m o e te n w ellicht m et een k o rre ltje zo u t w o rd e n g en o m en . In realiteit w aren h e t h o o g stw aarsch ijn lijk d e K o rtrijk se k o o p lie d en die de S io n zu sters b e le m m e rd e n in n ab ije m a rk ta a n k o p e n . V olgens W arlop, die zich o p de k ro n ie k van h e t k lo o ster b aseerd e, zorg d e deze situ atie e rv o o r d a t Sion financiële m o e ilijk h ed e n o n d e rv o n d en d a t de lin n e n p ro d u c tie v an h e t co n v e n t in een d ie p te p u n t v erkeerde to t n a 1470. H ie rd o o r zo u d e n de

15ie eeuw, ook vlasverwerking. Toen verkregen de zusters Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek ook v rijs te llin g e n ten voordele van hun arbeid, maar de van het Sionklooster, f. 4v. textielam bachten probeerden deze tegen te werken. In de 169 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 6r. 16de eeuw hielden de zusters zich bovendien bezig met het weven van damast en ruwe weefsels, naast de productie 170 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van linnen. Cf.: P. Trio, 'Kerk en religie in de M idd el­ van het Sionklooster, f. 6r, 9v. eeuwen', p. 280. 171 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 81r. Een gelijkaardige situa­ 172 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van he t Sionklooster, f. 30v. tie voor wat de te xtie ln ijve rh e id be treft, deed zich voor te Deinze bij de zusters van het S int-M argrietenklooster. Zo 173 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van he t Sionklooster, f. 30v-31v. was er sprake van w ol- en, sinds de tweede h e lft van de 168

203

zu sters g e n o o d z a a k t zijn gew eest o m w eer w ol te b e w e rk e n 174. D e k ro n ie k m o e t in d it v e rb a n d n o g steeds w o rd e n b esch o u w d als een v erh a len d e en stich telijk e b ro n die de feiten v erd raa it o m een b esch rijv in g te geven van een d ev o te en d e u g d z am e zu stergem eenschap. D e o p v o lg er van

p a te r van D in slaek en , O liv ier M in n a e rt, investeerde

o m stre ek s 1520 n ie u w geld in de te x tieln ijv erh eid van h e t k lo o ster m e t d e in ric h ­ tin g van een n ie u w sp in h u is. B lijkbaar sliepen b ep a ald e zu sters o o k o p zolders b o v en w erk ru im te s, aan g ezien er zich een slaapzaal b o v en h e t sp in h u is o f h et w eefhuis b ev o n d . O f d e sp in - en w eefactiviteit tegen d ie tijd m e e r o p b ra c h t d an v o o rh e e n , is n ie t a f te le id e n 175. Als vervolgens de rek en in g en v an 1520-1552 erbij w o rd e n g eh aald , is h e t m o g e ­ lijk o m zelfs de v erschillende h a n d e lin g e n b in n e n d e te x tie larb eid te ac h te rh a len . E r w erd volgens de rek e n in g van 1524 o n d e r a n d e re vlas g e s p o n n e n , gew even en g eh e k eld 176. V erder b ie d t de rek en in g v an 1524, evenals so m m ig e a n d e re rek e­ n in g e n , een m eerw aard e, o m d a t d a a rin o o k v erm e ld w o rd t w ie w elb ep aald e ta k en u itv o e rd e. H et w aren b ijv o o rb e eld de n o n n e n , sa m en m e t d e don atin nen d ie geen slaventaken v e rric h tte n , en de tafelieren d ie fijn en g ro f g aren s p o n n e n . D a a rn a a st w o rd e n e r specifieke w eefzusters g en o e m d d ie v ersc h eid e n e so o rte n lakens w eefden, zoals o n d e r m eer volgens H o lla n d se b reed te. O o k zij z e tte n zich in o m h e t vlas te hekelen, alsook o m sa m en m e t d e tafelieren ticu177 en d e ru ban t te w euene'78. V erder w aren h e t o o k de n o n n e n , don atin nen en tafelieren in d e sch o o l d ie ghefron ste h e m d e n (= g erim p eld e h e m d e n , m e t p lo o ie n in v erw erk t) n aa id e n o m la ter te v erk o p en , also o k b o rd u u rw e rk v erz o rg d e n 179. Als lu x e h an d w erk k an n o g de verw erk in g van g o u d d ra a d en zijde w o rd e n v e rn o e m d 180. Als dagelijkse h a n d e lin g go ld h e t m a k en en verstellen v an de w ollen en lin n e n k le d in g stu k k e n van de b ro e d e rs en zusters. M et k le d in g stu k k e n w o rd e n h a b ijte n , lin n e n k o u sen en sokken b e d o e ld 181. V eralgem enend k an to c h n og een v erd er o n d e rsc h e id w o rd e n g em aak t tu ssen de tak en v an n o n n e n en die van don atin n en en tafelieren. N o n n e n , so m s sa m en m e t de kosteres, de n o v icen en k o o rk in d e re n , h ie ld en zich veeleer bezig m e t h e t s p in n e n v an garen , b o rd u re n , schrijven, w even, n a a ie n en v erstellen, sch eren en b o b ijn e n 182. D onatinnen d aa ren te g en legden zich even een s to e o p h et sp in n e n van garen, h e t w even, m a a r o o k o p h e t hekelen v an vlas en h e t v e rlu c h te n van b o e k e n 183. A n d ere g e n o e m d e w erk za am h e d en zijn m o e ilijk o n d e r te b re n g e n bij ofwel n o n n e n , ofw el donatinnen. N aast te x tielarb eid v o n d o o k enig sch rijfw erk p laats in Sion. D a a ro n d e r vielen o n d e r a n d e re h e t schrijven v an p sa lm e n b o ek en , een en vlaem schen bouc, een e v a n ­ gelieboek en een g e tijd e n b o e k 184. D a a rin b ra c h te n d e d on atin n en v erlu c h tin g e n aan. D e k an s b estaa t d a t deze b o ek e n b e d o e ld w aren v o o r m e n sen b u ite n h et k looster, zoals o o k m e ld in g w o rd t g em aa k t v an b o rd u u r- en hekelw erk v oerd iu ersche persoen en van b u ten m . E rm ee rek e n in g h o u d e n d d a t d e M o d e rn e D evotie een zeer b elan g rijk e h a n d s c h rifte n c u ltu u r m e t zich m e e b ra c h t en d a a rm e e de sp iritu a lite it en in d iv id u ele geestelijke v o rm in g van d e zu sters en b ro e d e rs w o u b ev o rd e re n , w aren de in h e t k lo o ster g e p ro d u c eerd e m a n u s c rip te n o n g etw ijfeld o o k v o o r eigen g e b ru ik b e d o e ld 186. E en bew ijs d a a rv o o r lev ert d e k ro n iek , w aar 204

te lezen valt d a t p a te r Jan van D inslaeken een g oet cleerc [was] g h eern e stu de­ ren de jn d e heleghe scriftuere en de was een g oet bibeliste en d e vergaderde h ier een g root d eel scoon der boucken, d e w elcke hij som vp d e pren te m etter p en n e en d e m et sijnder han dt verlicht heeft, zeer properlic en d e den m eerderen deel vanden an deren ghepu nctu eert en de g h eteeken t zeer h ebbelic d a t w el een teeken es d a t hij groote g hen ou chte h ad d e jn d e boucken. H ij scr eefo ic zeer w el een e g oed e steercke bastaerde lettere,. . . 187 D e intellectu ele activ iteiten v an deze p a te r p a ste n volledig b in n e n de sp iritu a lite it v an de M o d e rn e D evotie, w a n t deze stro m in g w as v o o rn a m e lijk op de stu d ie van de S chrift gebaseerd o m d a a rd o o r zoveel m ogelijk te k u n n e n te ru g ­ k eren n a a r h et zuivere g elo o f v an de eerste christelijk e g em een sch ap p en . Ja m m e r g enoeg delen de rek en in g en n ie ts m ee over even tu ele v erta lin g e n o f k o p ie ën v an w erk en v an m ystici u it de 12de-14de eeuw , die bij d e B ro ed ers en Z u sters v an h e t G em e n e Leven heel v aak v o o rk w a m e n 188. D a g e l i j k s brood en ver z or gi ng E en tw eede categorie v an h a n d e n a rb e id o m v a tte de dagelijkse h u is h o u d e ­ lijke tak en . T ijdens de b e s tu u rs p e rio d e van m o e d e r M a rg rie te w erd en v o o r de g em een sch ap enkele n o d ig e in v esterin g en g ed a an v o o r d e v o ed selv o o rzien in g . Z o w erd een b a k h u is in g e rich t m e t een ru im e re o v en p laats, aangezien d e g ro ep tu ssen de stich tin g en 1442 al aard ig w as to e g e n o m e n 189. N aast b ro o d w erd er w aarschijnlijk o o k b ie r g eb ro u w en , aangezien de k ro n ie k tijd en s d e a m b tste rm ijn v an p a te r Jan v an D in slaek en (1461-1497) m e ld in g m a a k t van een b r o u w p u t190.

174 E. Warlop, 'De M iddeleeuwen', p. 117.

183 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr.

175 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register

530: fa m ilie a rch ie f Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 117v. 184 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m iliea rch ief Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 69v, 162v. 185 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 216r. 186 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 105-111. O verhandschriftenverzam elingen bij de Moderne Devoten, cf.: W. Lourdaux en M. Haverals, B ibliotheca v allis Sancti M a rtin i in Lovanio: bijdrage to t de studie van het geestesleven in de Nederlanden ( IS * - 18'“ eeuw ), Leuven, 1978 (Sym bolae Facultatis littera rum et philosophiae Lovaniensis. Series A, 8). 187 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van h e t Sionklooster, f. 35r. 188 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 106-107. 189 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 4v. 190 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 11 r.

van het klooster van Sioen, f. 88v. 176 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 69v. 177 Ticu is een spelling voor tissu 'geweven s to f uit om het even welk soort materiaal (w ol, linnen, z ijd e ...)'. 178 Rubant is Frans ruban 'lin t'. Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 86r, lO lr. 179 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m iliea rch ief Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 86r, lO lr. 180 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 235v. 181 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 101 r. 182 Brugge, Stadsarchief, Oud Archief, Particuliere zaken, nr. 530: fa m ilie a rch ie f Van Ruymbeke, rekeningen van het Sionklooster te Kortrijk, 1520-1552, f. 117v, 162v.

205

nu, es

— —

—

* \7

ar&rurtriesL- irv *è)e Cctjtee/j&ïzdéc

G e z ich t op het S io n k lo o s te r (Korte beschrijvinge derstadt Cortryck, l? 8 l, f. l6v)

D e zusters k regen b o v e n d ie n o o k vlees te eten , w a n t ze b esch ik ten n a a st koeien en varkens o o k over een sla c h th u is191. In 1519 en 1520 vervolgens, v o o rzag p a te r M in n a e rt in een n ieu w b ak h u is en b ro u w e rij en p la atste hij in d e eerste ru im te o vens en in de a n d e re een b ro u w k e te l n a a st tw ee k lein e sto o k p la a tse n 192. O m te eten v erzam eld en d e zu sters dagelijks tw ee keer in d e refter, één keer ’s m o rg en s en één keer ’s avonds. H e t gezam en lijk tafelen zo u d e o n d e rlin g e e e n h e id van de g em ee n sch a p h e b b e n b ev o rd e rd . In v as ten p e rio d es s to n d d e o n th o u d in g ce n traa l en d a a ro m zou er slechts één m a altijd ’s m o rg en s w o rd en g e n o m e n 193. D a a rn a a st b o o d de z o g e n aa m d e fe r m e r ie o f h e t h o sp itaa l v e rz o rg in g 194. H et is n ie t d u id e lijk o f o o k b u ite n sta a n d e rs d a a r h u n to e v lu c h t v o n d e n in geval van ziekte o f zw akte. In 1520 liet p a te r O livier M in n a e rt een n ieu w h o sp ita a l b o u w en te r v erv an g in g van h e t o u d e 195. Ten slo tte h ie ld en d e S io n zu sters zich h o o g s t­ w aarschijnlijk o o k bezig m e t in te lle ctu ele v erzo rg in g v an jo n g e k in d e re n in de v o rm van o n d erw ijs. O o k in d it v e rb a n d w erd to t n u to e u ite rst w einig o n d e r­ zoek verrich t. B in n en de bew eging van de M o d e rn e D evotie h a d d e n o n d erw ijs en sc h o lin g een ce n trale p la a ts 196. H et z o u m e er d a n logisch zijn d a t d e zu sters d a a rin ac tie f zijn gew eest. D e rek e n in g en v an h et K ortrijk se k lo o ster v erm e ld en expliciet een aan tal tafelieren jn scole. D a a rn a a st is h e t in te re ssa n t d a t h e t n e c ro lo g iu m enkele zusters n o e m t die o p jo n g e leeftijd zo g e n a a m d in tafel k w am en w o n en tu ssen zes ja a r en zes m a a n d e n en v ee rtien ja a r - en later ev en tu eel p ro fe ste n in h e t k lo o ste r197. Van alle tafelieren d e d e n d e m e esten la ter een p ro fessie en v a n al deze geprofesten w aren h e t o p één n a allem aal n o n n e n . D eze g ro ep tafelieren zo u o o k h ie r w ijzen o p een h o g ere sociale klasse d ie o n d erw ijs k o n g en ieten en in 206

d e h o o g ste ran g b in n e n de k lo o sterh iërarc h ie, d u s als n o n , k o n b in n e n tr e d e n 198. B em erk d a t h e t d e n o n n e n w aren die h o o fd zak elijk h e t schrijfw erk v erzo rg d en , d u s een scholing w as h ie rv o o r o nverm ijdelijk. U it d e gegevens k an v erd er w o rd e n o p g em aa k t dat, aangezien de m eeste tafelieren la ter p ro festen , d e k lo o sterzu sters d e k in d e re n in tafel w aarsch ijn lijk v o o rb e re id d e n o p een ev en tu eel to e k o m stig k lo o sterlev e n 199. E en bevestiging d a a rv o o r k a n gezien w o rd en in d e rek en in g en w aarin scolieren binnen jn t conu ent den coer hayieren de v erm eld sta an (cf. o n d e r 3.2). U itgebreidere in fo rm a tie over o n d erw ijsa ctiv ite ite n m o e t h ie r n o o d za k elij­ kerw ijs helaas o n tb re k e n . 3.8

R e l i g i o s i t e i t en devot i e B e r i s p i n g e n en c o l l a t i e s D e k ro n ie k geeft een u itv o erig e b esch rijv in g v an d e b ie ch t- en b o e te p ra k tijk e n b in n e n Sion v o o r de p e rio d e 1461-1497, tijd en s h e t b e s tu u r van p a te r Jan van D inslaeken. W aarschijnlijk w ist de k roniek sch rijv er, p a te r M in n a e rt, zelf n o g veel o ver de gew oontes van zijn voorganger. H et is m ogelijk d at o o k d e n u v erd w en en k lo o ste rsta tu te n w erd en aa n g ew en d bij h e t to ts ta n d k o m e n van d it h o o fd s tu k in d e kroniek. B iechtvader Jan v an D inslaeken riep gew oonlijk o p kerkelijke feestdagen een collectieve vergad erin g bijeen, zoals d at o o k een g ew o o n te w as in a n d e re gelijk­ aardige fratressen huizen . D it sta at o o k b ek e n d als h e t sc h u ld k ap ittel. E en ied er w erd o p d a t m o m e n t v e rm a a n d in v e rb a n d m e t b eg a n e fo u ten en p erso o n lijk e g ebreken. D aarbij b ep a ald e de b ie c h tv a d e r v o o r ied ereen n a a r eigen g o ed d u n k e n een v o rm van p u b liek e b o e te d o e n in g . H e t doel w as o m d e ru st en o rd e b in n e n de

191 Kortrijk, Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek

195 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het Sionklooster, f. 11 v, 30r, 33v. van het klooster van Sioen, f. 88v. 192 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register 196 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 100-102. van het klooster van Sioen, f. 88v. Ook het Oudenaardse 197 Een voorbeeld is zuster Barbel vanden Doerne. Cf. Kortrijk, Sionconvent beschikte over een bakhuis en een brouw erij. R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het Daarnaast waren er een weefhuis, molen, paardenstal, klooster van Sioen, f. 87r. scriptorium en apart broederhuis opgericht. Deze in fra ­ 198 De zusters die aanvankelijk in ta fe l waren en la te r non pro­ structuur kwam er onder het bestuur van overste Catharina festen, waren: Kateline Porets, Barbel vanden Doerne, Ca's Pijcken tussen 1472 en 1490. Cf. R. Van Der Donckt, Het te lin e Tayspil, Anna vander Gracht, M artine Gheys, W ilge Sion te Oudenaarde, p. 155-156. myne Drumees, Francine en M icheline Duceliers, Adrienne 193 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 93-94. Te Oudenaarde vande Walle, Pfelippe de Lanoy, Valentyne Pruedomme, verzamelden de zusters tijde ns de vastentijd om e lf uur in Jakemyne Campenare, Lowyse de Moye, Anna de Croe. Ma­ de refter. Door het hele jaar las een non tijde ns de m aaltijd rie Gheis was de enige die la te r do na tin profeste. Er is wel een tekst voor. Deze taak werd elke week bij toerbeurt op nog een aantal ta fe lie re n bij wie geen professie vermeld een andere non overgedragen. Wanneer er n ie t werd staat. Cf. Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: gevast, kwamen de zusters een tweede maal aan ta fe l om register van het klooster van Sioen, f. 87r/v, 91 v, 92r/v, v ijf uur. Anders werd er toen enkel gedronken. Cf.: R. Van 93r/v, 94r. Der Donckt, M oderne Devotie te Oudenaarde, p. 98. 199 Cf. ook: M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 101. 194 Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van h e t Sionklooster, f. 11 v, 30r.

207

g ro ep te b ew aren en te b ev o rd e re n en de o n g e h o o rz a m e led en o p h u n n ed erig e plaats te w ijzen. D e k ro n ie k b ew e ert d a t de v o o rg esch rev en p e n ite n tie so m s w at v ree m d was. B ovendien legde hij bij zu sters o o k b u ite n d e v erg a d erin g b o etes vast die w at eig en aard ig ó v erk w am en . H ij liet zu sters vaak een p a k slaag geven d o o r m e d ez u sters o f de m o e d e r v an h et co n v en t, m eestal op h e t ac h te rw erk m e t een roede, m a a r o o k w el eens o p de hals o f o p d e sch o u d ers. A n d ere v o rm e n van p e n ite n tie w aren h e t d rag e n v an een v o o rw e rp r o n d d e hals, b ijv o o rb e eld een m es o f een p o t, h e t ro n d lo p e n in een o m g ek eerd e pels o f so m s o o k een tijd d o o r ­ b ren g e n bij de varkens, k o eien o f kalveren. Bij d it laatste k o n d e s tr a f o p lo p e n van één dag to t tw ee o f d rie dagen, al n aa rg ela n g d e p a te r d at besliste. H ij d eeld e d u s b oetes u it o m de n ed e rig h eid bij de zu sters o p te w ekken en o m h u n v erb lijf in h e t v ag e v u u r te d o e n in k o rte n , zo d a t h u n h em el sneller v e rd ie n d zo u zijn. V erder h a d de b ie c h tv a d e r e r een tra d itie van g em aak t o m d e zu sters die slechts k le in ig h e d en k w am en o p b ie c h te n , u it d e b ie ch t w eg te stu re n zo n d e r vergeving van h u n zo n d e n . Z o w erd en b ep a ald e zu sters één keer, m a a r so m s to t m e e r d a n v ier keer to e, z o n d e r a b so lu tie w egg ezo n d en , w aa rn a hij ze o p n ie u w in de biechtcel o n tv in g o m v o o r h en een p e rso o n lijk e p reek te h o u d e n . Toch h aa ld e deze m a atreg e l v an de b ie c h tv a d e r n ie t veel u it, w an t vele zu sters bleven de b ie ch t n ie t b elan g rijk v in d e n . D it k w am de g em een sch ap sg eest n ie t te n goede, w a n t so m m ig e ern stig e zu sters b esch o u w d en h e t als een triestig e situ atie, terw ijl a n d e re n er g ro o t gen o eg en in sc h ep te n o m d e b ie c h tv a d e r te kw ellen. N o g an d e re n v o n d en er een b ezigheid in o m a n d e re n o p te ju tte n d o o r w e d d e n sc h a p p e n aan te g aan in v e rb a n d m e t h e t al d a n n ie t w eg g e stu u rd w o rd en u it d e b iech t. H et p ro b lee m lag volgens de k ro n ie k in de a a rd van d e biechtsessies. D ie v o n d e n te vaak en m e t te veel p e rs o n e n 200 p laats, zo d a t d e b ie c h tin h o u d v an ied ereen vrij snel g ekend was, also o k de red e n w a a ro m ie m a n d w erd w eg gezonden. D aa re n b o v en h ad o o k de a p a rte p ree k w einig n u t, aan g ezien zu sters sto u t g enoeg w aren o m te d en k e n d a t de p a te r h e n w o u vleien. A n d eren g e n o te n zo v an een p ree k en b ie ch tten graag feiten o p die n ie t eens w aren voo rg ev allen o f d ie w erd en u itg e sp o n n e n o m h e t v erh aal la n g er te m a k en . D ie zu sters b e tek e n d en een gevaar v o o r de pater, w a n t h e t w as in zijn geval n ie t w ijs o m lang m e t h en te spreken. H e t was b eter o m de zu ster h a a r g ebreken en z o n d e n vol sc h aa m te en b e ro u w te laten belijden o m er d a a rn a als p a te r m e t k o rte en k rach tig e b ew o o rd in g e n o p te a n tw o o rd e n en te b eslu ite n m e t h e t sch en k e n v an vergiffenis en h e t opleg g en van een passen d e p en iten tie. E en volgende g ew o o n te was d a t elke zuster, o f ze n u g ep ro fest w as o f n iet, over een b ie ch tro l m o e st beschikken. D a a rin s to n d e n al h a a r g eb rek en o pges o m d , zowel die die ze n o g h a d o n th o u d e n u it h a a r k in d e rja re n , als d ie d ie in h e t co n v en t aa n h et o p p e rv la k w aren g ek o m en . D e zu sters d ie n ie t k o n d e n schrijven, m o e ste n de rol la ten o p ste lle n d o o r d e m o e d e r o f enkele m e d e z u s­ ters die d a a rto e w aren aangesteld. D aarb ij w erd geen k o stb a re w erk tijd v erlo ren , w a n t de o p so m m in g van alle zo n d e n en g ebrek en v o n d p laats tijd en s d e ac tiv i­ te ite n in h et sp in h u is. Zij die n ie t in sta a t w aren o m d e b ie ch tro l te lezen, lieten d a t aa n de p a te r over. H ie ru it k an w o rd e n g ec o n clu d ee rd d a t d e w erk en d e zu sters in h e t sp in h u is v ro u w e n v an lagere k o m a f m o e te n zijn gew eest d ie n ie t steeds 208

k o n d e n lezen o f schrijven. H e t w as o p basis van d e b ie ch tro l d a t een z u ster bij d e p a te r h aa r h a r t m o e st lu c h ten . D e o n tsta n e m is b ru ik e n m e t d e b ie ch tro lle n b e s to n d e n in h e t lezen, h e t do o rg ev en en oversch rijv en v an de ro llen , z o d a t vele zu sters n o o it b eg a n e zo n d e n o p b ie c h tte n en d u s leu g en s v erk o n d ig d e n o ver h u n gedrag. O o k zij die n ie t k o n d e n schrijven, lieten de n o te re n d e zu sters m e er gege­ vens op sch rijv en d a n n o d ig was. N og o n d e r p a te r Jan w as de g e h o o rz a a m h e id ver zoek, als o o k de s ta tu te n dikw ijls w erd en v erw o rp e n . D e v o lg en d e b ie c h t­ vader, p a te r M in n a e rt, schafte h e t g e b ru ik v an de b ie ch tro lle n a f en liet er zelfs v e rb ra n d e n , o m d a t h e t to c h n ie t b aa tte . H ij sta p te over n a a r een systeem w aarbij d e zusters zelf n a d a c h te n over h u n te k o rtk o m in g e n en die m e t o p re c h t b ero u w leerd en o p b ie ch te n o m zo de g ratie G ods zu iv erd er en d eu g d elijk er te v erd ie n en d a n d o o r h et o p n o e m e n v an een w aslijst v an a n d e rm a n s zo n d e n en gebreken. N iet alleen de b ie c h tv a d e r speelde een cen trale ro l in h e t c o n tro le re n en zuiver h o u d e n v an de g em eenschap. E r w as n am elijk n o g de tra d itie v an de visitatie, w aarbij jaarlijks tw ee o f d rie ex tern e p aters Sion b ez o ch ten . Twee erv a n w aren gew oonlijk afk o m stig u it k lo o sters in Zw olle, D eventer, F rieslan d o f ’s-H erto g en b o sc h . E en d erd e m a n w as m eestal d e p a te r van d e G en tse S intH iëro n y m u sg e m e en sc h ap . Alle d rie b e s tu u rd e n ze m a n n elijk e fra tersh u iz en w aa r de led en gekleed g ingen in lange grauw e o v erk led en m e t zw arte k ap p e n en in grauw e m o u w lo ze m a n tels die w erd en d ic h tg em aa k t m e t d rie o f vier k n o p e n o p de rech tersch o u d e r. H et b ezo ek en d e gezelschap h a d d e o p d ra c h t o m een collatie201 te h o u d e n in h e t v ro u w e n co n v e n t. D at h ield in d a t ze d e zusters v e rm a a n d e n o m de goede d eu g d e n in h e n te laten rijzen, zoals n ed e rig h eid , een v o u d , g e h o o rz aam h eid , v rien d e lijk h e id , b eleefd h eid , za ch tm o ed ig h eid ... H ie rd o o r k an d e visitatie als een o efe n in g in dev o tie w o rd e n b esch o u w d . O o k de b ie ch tv a d er en m o e d e r van Sion zelf ze tten zich in o m b ep aald e zu sters in h e t bijzijn van de v isiteren d e p aters o p h u n gebrek en te w ijzen. D ie w erd en d an d o o r la atstg en o e m d en b e risp t en o n d e rw o rp e n aa n een p en iten tie. Speciaal aan d e collatie w as d a t de jo n g ste in g e tre d e n e n en d e n ie t-g ep ro feste zu sters n ie t aanw ezig w aren. D e red e n w as h e t feit d a t h et gro te aa n tal o n g ep ro feste le d en so m s w el 30 v ro u w e n - n ie t aa n het licht m o c h t k o m e n bij d e v isiteren d en . N a h et hele g eb eu ren , n a één o f tw ee dag en , k ee rd en de v ree m d e p aters te ru g v ia G en t n a a r h u n klo o sterg em een sch ap . H e t jaarlijkse b ezo ek v erb e terd e ec h te r w einig aan de to e sta n d in Sion. O o rz aa k d a a rv a n w as d at d e p aters slechts een m aal p er ja a r v o o r één o f tw ee dagen in h et co n v en t verbleven en v o o r d e rest v an h e t ja ar geen b ijstan d m e er b o d e n . V oorts b esch ik ten ze n ie t over enige (re c h ts )m a c h t o m de gebreken bij te stu ren . E en b etere a a n p a k zo u volgens d e k ro n ie k h eb b e n

Het gebeurde dat meer dan tw aalf personen samen biechtten. Cf.: Kortrijk, S tadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van het Sionklooster, f. 33v. 201 Een collatie was oorspronkelijk een lezing van een te k s t­ fragm ent en vond gew oonlijk plaats in de kapel o f k a p it­ telzaal van een klooster. Dit gebruik evolueerde naar een vermanende preek. In vrouwenkloosters was de taal

gew oonlijk de volkstaal. Een collatie was dus als een preek van een parochiepriester, maar de zusters kregen toestem ­ ming om een dergelijke preek voor hun convent alleen bij te wonen in een eigen kloosterruim te onder le id in g van hun biechtvader. Cf.: M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 94-96.

200

209

b estaa n in de c o n tro le fu n c tie van de m o e d e r o ver h a a r o n d erg e sch ik ten in p laats van een o n efficiën t u ite rst k o rt jaarlijk s b ez o ek v an v ree m d en . T ot slo t h ie ld p a te r v an D inslaeken veelal o p zo n d a g en en kerkelijke feestdagen een collatie m e t een u itg e b reid e v e rm a n in g . D at d eed hij v a n a f zijn sto el in de k apel a c h te r een tralie. Z ijn gezag w erd bij d e S io n led en n ie t steeds h o o g g ew aar­ d eerd , o m d a t hij zich tijd en s een collatie te n zeerste im p o p u la ir m a a k te d o o r de zu sters - o n d e r w ie o o k de m o e d e r - to t vervelens to e afw isselend te la ten k n ie len en zitte n tijd e n s zijn la n g d u rig e v e rm a n in g e n 202. D e sta tu te n v an h e t K apittel v an S ion b ep a a ld e n d a t d e zu sters e e n m a al o m de tw ee w eken h u n zo n d e n m o e ste n o p b ie ch te n . D a a rn a a st w as h e t m o g elijk o m o o k b u ite n de sa m e n k o m ste n een b ie c h t te la ten afn e m en . H et sc h u ld k ap itte l in de aa n g eslo ten k lo o sters viel elke w eek o p v rijd ag . In h e t Zw olse M aatk lo o ster, d a t n ie t officieel o n d e r h e t W in d esh e im se K apittel sto n d , m o e ste n alle zu sters volgens de sta tu te n o o k n o g o p re c h t b ero u w erv a re n tijd e n s h u n b iecht. D e b esch rijv in g van de K ortrijk se b ie ch t- en sc h u ld k a p itte lp ra k tijk k o m t h ie r vaag overeen m e t zowel de sta tu te n v a n h e t S io n k ap ittel als m e t d ie van W in d esh e im . E en v ero n d e rsteld e affiliatie m e t W in d e sh e im blijft h ie r n o g steeds m og elijk 203. E r k an to t slo t n o g een b esch o u w in g w o rd e n g em aa k t bij d e k ro n iek tek st o ver b e risp in g e n en collaties. D e schrijver is en blijft een k ro n iek sc h rijv er en k ro n ie k e n h e b b e n de n eig in g o m d e realiteit o m te b u ig e n m e t d e b ed o e lin g o m een stic h te n d e b o o d sc h a p over te b ren g e n . D at d e g em ee n sch a p h ie r w o rd t afge­ sc h ild erd als een o n g ed iscip lin ee rd e gro ep , k an te m a k en h e b b e n m e t h e t feit d a t de schrijver, O livier M in n a e rt, een verschil w o u aan g ev en m e t h e t k lo o ste r n a de reg e laa n n am e in 1504, w aa rv o o r hij tevens zelf g ezo rg d heeft. Devot i e: mi s s e n en me mo r i e d i e n s t e n H et stich te n van m e m o rie d ie n ste n in b ep a ald e religieuze g e m e e n sch a p p en w as tijd en s de late m id d e le eu w en heel p o p u la ir. Ied er p o o g d e zo g o ed als h ij/ zij k o n de h em el te v erd ie n en . D a a r w erd en g ro te in sp a n n in g e n v o o r geleverd, o m d a t n ie m a n d v o o ra f m e t ze kerheid w ist o f d e b alan s tijd en s h e t L aatste O o rd e el ric h tin g h e t zalige h ie rn a m a a ls zo u o verslaan. D eg en en d ie d e fin a n ­ ciële m o g e lijk h e d en h a d d e n , w aren m e e r d an d e lagere sociale klassen in sta at o m h u n zielenheil te verzekeren. Z o w aren er fam ilie en v rie n d e n v an zu sters of b u ite n sta a n d e rs, die geen enkele b a n d m e t h e t k lo o ster h a d d e n , d ie in v esteerd en in m e m o rie d ie n ste n en als gevolg d a a rv a n v e rv u ld e n d e k lo o sters een b elan g rijk e m aatsch ap p e lijk e rol. D e m e m o rie d ie n ste n b e s to n d e n u it tw ee d elen , v erdeeld over tw ee dagen: een vigilie (= n ac h tw ak e ’s av o n d s o f in d e n a m id d a g ) en een o c h te n d m is v olgend o p h e t vigilie. Veelal sc h o n k e n d e stich te rs b o v en o p h e t geld v o o r d e m issen (al d an n ie t via te sta m e n t) n o g p ita n tie s o f m a a ltijd e n v o o r de k lo o sterlin g e n , b ijv o o rb e e ld in de v o rm v an een gift m e t b ro o d en w ijn 204. H et K ortrijkse n e c ro lo g iu m m a a k t a f en to e m e ld in g v an dergelijke stich tin g en . Z u ste r C atelin e Tayspil tra d in o p 14 ju n i 1496 o p 13-jarige leeftijd en b ra c h t 45 p o n d g ro te in v o o r Sion. In de z o m e r v a n 1524 kreeg ze van h a a r v rie n d e n 210

n o g 30 p o n d g ro te die ze aa n w en d d e o m de d ie n st v o o r G o d te v erm e erd eren . H et co n v en t zou in ru il v o o r deze sc h en k in g elke w eek b in n e n d e v a ste n p e rio d e v ier m issen m e t g ezang o p lu isteren . D e reeks m issen sta rtte o p A sw oensdag en ein d ig d e o p de a v o n d v ó ó r P alm z o n d ag en v o n d telk en s plaats o p m a an d a g , d in sd ag , w oen sd ag en zaterdag. D a a rb o v e n o p zo u d e n telkens o p 19 m a a rt, op de feestdag van Sint-Jozef, de getijden w o rd e n g ezo n g en en een h o o g m is o p g e ­ d rag en . D it laatste w erd als du plex festu m gevierd, w aarb ij de v ie rin g zow el een deel v an d e w eekdag als een deel v an de feestdag besloeg. D e stich tin g h a d n o g to t d o el d a t er jaarlijks in de v asten tijd r o n d de heilig en d ag v an S in t-Jo zef speciaal v o o r zu ster C ateline en al h a a r v rie n d e n een jaarg etijd e zo u p la atsv in d en m e t een vigilie v an negen lessen en een gezongen d o d e n m is. E r w o rd t to t slo t v e rm e ld d a t h e t geschonken b ed ra g v an 30 p o n d g ro te jaarlijk s d o o r h e t co n v en t w erd g eïn ­ vesteerd in tw aa lf razieren205 ta rw e v o o r een w aa rd e v an 28 p o n d g ro te 206. Een an d e re stich tin g k w am er d o o r b ro e d e r Jan C alew aert v an W ervik, die in tra d in 1503. H ij pro feste d o n a a tb ro e d e r in au g u stu s 1505. D ankzij h em w erd iedere d o n d e rd a g de m is v o o r h e t H eilig S acra m en t en o p d in sd a g h et lo f v o o r S in t-A n n a ingesteld. D e a a rd v an ee rstg en o e m d e m is w as afh an k elijk v an h e t ty p e d o n d e rd a g . W as de d o n d e rd a g de d ag w aaro p een triplex festu m viel, d a n w erd een h e rd e n k in g v an h e t H eilig S acra m en t g e h o u d e n . W erd o p de d o n d e rd a g een du plex festu m gevierd, d a n las h e t co n v en t een m is van h e t H eilig S acra m en t. Als h e t o m een gew one w erkdag ging, d a n zo n g en d e zu sters zelf o f d a n liet h e t k lo o ster o p zijn ko sten to t in de eeu w ig h eid d e m is v o o r h et H eilig S acra m en t zingen, d it v a n a f h e t ja a r 1505. B ro ed er C alew aert b ep a ald e v erd er d a t er v a n a f 1503 jaarlijks een ja arg etijd e m o e s t p la atsv in d en m e t een vigilie v an n eg e n lessen en een gezongen d o d e n m is v o o r hem zelf, zijn o u d e rs en zijn fam ilie. Bij zijn o verlijd en zo u v o o r h e m ee n m o o ie u itv a a rtp le c h tig h e id m e t een gezongen d o d e n m is verzo rg d w o rd e n , w at n a zijn d o o d op 10 fe b ru a ri 1521 o o k g ebeurde, en d a a re n b o v e n z o u d e n v o o r zijn ziel n o g 30 d o d e n m isse n (= een

weken een schuldkapittel werd gehouden te r verbetering Stadsbibliotheek, hs.: Olivier M innaert, Kroniek van tucht en deugd. van het Sionklooster, f. 33v-35v. In de Oudenaardse statuten staat eveneens dat er om de twee weken een 204 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 85-88. Andere lit e ­ ratuur over ja arge tijde nstichtin ge n en zielenm issen, cf.: P. schuldkapittel werd gehouden te r verbetering van tucht en Trio en R. Van Belle, Pieter Lansaem: bijdrage to t de studie deugd. Dat werd niet door de prior, maar door de priorin van de ja a rg e tijd e stich tin g e n te le pe r in de la te m id d e l­ geleid. Zij was degene die uit de statuten voorlas. Daarna eeuwen, leper, 1993 (Bijdrage to t de studie van de mochten de zusters, de jongste eerst, de gebreken en geschiedenis van de liefd a d ig h e id sin ste llin g e n te leper. overtredingen van zichzelf en van anderen opnoemen. De priorin sprak dan een vermaning en een passende straf uit. 12), p. 19-22 en T. Van Bueren, Leven na de dood: gedenken in de la te m iddeleeuw en, Turnhout, 1999, p. Uit nederigheid verdedigden de zusters zichzelf niet bij 59-63. G elijkaardige m isstichtingen, zoals die te K ortrijk beschuldiging, noch mochten ze degene die hen had voorkwamen, waren er ook te Deinze. Cf.: P. Trio, 'Kerk en terechtgewezen, op hun beurt bekritiseren. Cf.: R. Van Der Donckt, Moderne Devotie te Oudenaarde, p. 98. religie in de M iddeleeuwen', p. 280-281. 203 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 30, 89-93, 94-96 en 205 Een razier is een inhoudsmaat voor droge waren, voorna­ W. Scheepsma, Deemoed en devotie, p. 20. In de m elijk graan. Oudenaardse statuten staat eveneens dat er om de twee 206 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register van het klooster van Sioen, f. 87v.

202 Kortrijk,

211

G re g o riu sm is)207 w o rd e n gelezen. D it laatste w erd zelfs n o g aa n g ev u ld m e t n o g eens 30 d o d e n m isse n bij de K ortrijkse g ra u w b ro e d e rs208. E en v olgende fu n d a tie is te v in d e n bij z u ster M a rie G heys. Z e tra d in o p 7 ap ril 1518 o f 1519, to e n ze a c h ttie n ja a r w as en ze p ro fe ste n o n o p 28 ju li 1521. M arie v erkreeg v an h a a r m o e d e r en b ro e r Jasper d a t ze een ja arg etijd e stic h tte n v o o r h a a r en henzelf, n a a st a n d e re fam ilieleden. D aarb ij h o o rd e n een vigilie m e t d rie lessen en een g ezongen d o d e n m is, w aa rv o o r h e t co n v e n t 24 p o n d g ro te o n tv in g . D e k lo o sterzu sters v erkregen als p ita n tie elk een w it b ro o d en w ijn. D e w ijn k o stte 36 p o n d g ro te en h e t w itte b ro o d 8 p o n d g ro te. Tot slo t v o erd e ze v o o r 16 p o n d g ro te d rie jaarlijkse m issen in tijd en s d e G o ed e W eek, m e er b e p a a ld o p m a a n d a g , d in sd a g en w o en sd ag 209. V erder investeerde z u ster M ikelette K asteleyn 166 sch ellin g en g ro te n in een dagelijkse g ezongen m is tijd en s h e t o c ta a f v an h et H eilig S a c ra m e n t en in een jaarlijkse gezongen d o d e n m is v o o r h a a r m o e d e r en al h a a r v rie n d e n , k o rte tijd n a h e t v o o rn o e m d e gevierde octaaf. M ikelette tr a d in o p 9 se p te m b e r 1522 o p 2 7-jarige leeftijd en pro feste n o n o p 3 ju li 1524. Z e ov erleed o p 7 ap ril 1579210. Al deze fu n d aties bevestigen allereerst h et h o g ere sociale m ilieu w a a rto e de h ie rb o v e n o p g e n o e m d e n o n n e n en b ro e d e r b e h o o rd e n . O m g ek e erd b ew ijzen d e giften o o k h ie r d a t de sociale to p la ag b in n e n d e v ro u w e n g em een sch ap deel u itm a a k te van de g ro ep n o n n e n . D e g estich te m issen b ie d en d a a rn a a s t o o k in z ic h t in de v ersch illen d e so o rte n v ie rin g en die al d a n n ie t o p feestdagen w erd en g eh o u d e n en al d a n n ie t m e t zang ex tra w erd en o p g elu isterd . H oew el d it n ie t expliciet in de h ie r b e s tu d e e rd e b r o n n e n n a a r v o ren k o m t, zo n g en d e n o n n e n o f k o o rzu ste rs in h e t K ortrijk se S io n k lo o ster, d a t sin d s 1504 d e regel van A u g u stin u s volgde, de dagelijkse kerkelijke g etijd e n o f d e k o o rg e ­ b ed e n . V oor deze gelegenheid k w am en de k o o rz u ste rs zeven keer sa m en , m e er b ep a ald v o o r de m e tte n , p rim e n , te rtse n , sexten, n o n e n , vespers en c o m p leten . D a a rn a a st m o c h te n de v ro u w e n sin d s 1468 b ije en k o m en v o o r d e m is in h u n eigen kapel. E r v o n d e n w aarsch ijn lijk dagelijks v ie rin g en p la a ts2". A lgem een d ro e g e n m issen, b ie ch te n , collaties, litu rg ie en p rek e n allem aal bij to t een v o o ru itg a n g in h e t d eu g d z am e leven v a n d e zu sters en b ew ezen ze zo h u n n u t v o o r de g em eenschap. D e d eu g d w as to c h h e t h o o g ste m id d e l o m zo d ic h t m o gelijk bij C h ristu s te k o m e n 212. O p m e rk e lijk te n slo tte is d a t e r slechts v ier m e ld in g e n v an fu n d a tie s in h et n e c ro lo g iu m o p d u ik e n . G ezien d e v o lled ig h eid v an de b esch rev en stich tin g en bij de v ier k lo o sterled e n k an o n m o g e lijk w o rd en a a n g e n o m e n d a t fu n d a tie s eventueel n ie t w erd en o p g etek e n d . D e red e n v o o r d it b e p e rk te g e b ru ik k an de a a rd van de zu sterg em ee n sch a p zijn. D a a rn a a st k a n h et k a p itte l een rol h e b b e n gespeeld in d e b e p e rk in g v an m e m o rie d ie n ste n in Sion, z o d a t h e t k ap itte l m in d e r c o n c u rre n tie o n d e rv o n d . Van Luijk geeft in h a a r stu d ie d e situ atie v o o r h e t Zw olse M a atk lo o ster als v o o rb e e ld 213. Besl uit H e t K ortrijkse S ion v e rto o n d e een verre affiliatie m e t h et W in d esh e im se K apittel. D at is gebleken u it de h ec h te b a n d tu ssen K o rtrijk en erzijd s, en 212

O u d e n a a rd e en D einze an d erzijd s, w aa r so ortg elijk e zu sterg em ee n sch a p p en b e s to n d e n die relaties h a d d e n m e t h e t W in d esh e im se K apittel en b o v en d ien o o k de A u g ustinusregel v olgden n a een b ep a ald e tijd. S ion in K o rtrijk o n ts to n d im m ers uit de v erh u iz in g van een d rietal O u d e n a a rd se zusters en in 1451 v e rb rak p a te r A driaen T ant d e b a n d m e t Sion in O u d e n a a rd e o m , o m o n b ek e n d e red e n en , een nieu w e relatie aan te gaan m e t S in t-M arg riete n in D einze. O verig en s m o e ten n o g b a n d e n h e b b e n b e sta a n tu ssen K o rtrijk en co n v en ten w a a ru it de v ersch il­ le n d e b iech tv ad ers afk o m stig w aren. In d it artikel w erd g efocust o p h e t fu n c tio n e re n v an d e K o rtrijk se v ro u w e n ­ gem eenschap. D e k en m erk en , g eb ru ik en en g ew o o n tes b in n e n gelijkaardige co n v e n te n /k lo o ste rs blek en g ro ten d e els parallel te v erlo p e n m e t die in K o rtrijk , hoew el som s m e t tijdsverschillen. H et o n d e rz o e k h eeft aa n g e to o n d d a t d e K ortrijk se v ro u w e n v ó ó r 21 ju li 1504 er een eigen g em een sch ap p elijk e leefw ijze o p n a h ie ld e n en sin d sd ien de A u g ustinusregel volgd en en d e d rie g eloften aflegden. D it v erk lo o sterin g sp ro ces verliep ec h te r la n g zaam en in m e erd ere sta p p e n . Z o k reeg h e t convent in 1444 een eigen p rie ste r o f b ie c h tv a d e r en sc h eu rd e h e t zich pas in 1471 d e fin itie f a f v an de p aro c h ie en h e t k ap itte l m e t de to e ste m m in g o m een eigen kapel m e t d ra a g b a a r a ltaa r in g eb ru ik te n em en . V oorts w erd de k lo o ste rh ië ra rc h ie sin d s 1504 b estu d ee rd . B in n en h e t S io n ­ k lo o ste r k o n d e n zusters, n a h u n in tre d e en in k le d in g , professen als n o n - o o k wel k o o rzu ste r g e n o e m d -, don atin o f lekenzuster. V o o raleer ze p ro feste, d o o rlie p een z u ster eerst een n o v ic iaa t en v o o r ze novice w erd, o n d e rg in g ze een p roefjaar. V ó ó r 1504 w erd n o g n ie t g esproken van een noviciaat. D e m eeste m eisjes, m eestal geen fam ilie v a n elkaar, tra d e n in tu ssen h u n tw aalfde en ac h ttie n d e levensjaar. V an af v eertien ja a r k o n een professie p la atsv in d en . D e v ersch illen d e sta tu te n n a professie w aren v e rb o n d e n m e t een b ep a ald e levensw ijze en specifieke fu n c ­ ties. D e g roep n o n n e n o m v a tte rijkere zusters, die m eestal de g ro o tste b ed ra g en o n d e r de m edegaven - in de v o rm v an geld, g ro n d o f ren te n - sc h o n k en aan d e g em eenschap, die een b eslo te n k loosterleven le id d en m e t stren g e cla u su u r en d ie b o v en d ien m e er intellectuele, leidinggevende en v erfijn d e tak en u itv o e rd en . D it laatste w erd d u id e lijk n a analyse v an d e textiel- en k o p ieeractiv iteiten . H et is ec h te r o n d u id e lijk o f don atin n en en lek enzusters, die to t een lagere sociale klasse b e h o o rd zo u d e n h eb b e n , die bijgevolg klein ere giften o f n iets in b ra c h te n en die zw aardere a rb e id v e rric h tte n , al d a n n ie t b eslo te n leefden. V olgens Van

priemen

207 T. Van Bueren, Leven na de dood, p. 60.

van

het

O nze-Lieve-V rouw e-officie

baden,

waarna een m isviering plaatshad. De onbesloten zusters, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register de donatinnen en lekenzusters, zegden de gebeden op van het klooster van Sioen, f. 89r en P. Desprlet, 2000 ja a r tijde ns hun handenarbeid. Om acht uur 's avonds werden de K ortrijk, p. 175-177. com pleten gehouden en vervolgens gebeurde nog een 209 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register gewetensonderzoek. Cf.: R. Van Der Donckt, Moderne van het klooster van Sioen, f. 91 r. Devotie te Oudenaarde, p. 97. 2 10 Kortrijk, R ijksarchief, Oud Stadsarchief, nr. 851: register 212 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 8 1 -8 5 . van het klooster van Sioen, f. 91 v. 2 11 De Oudenaardse statuten delen mee dat de koorzusters 213 M. Van Luijk, Bruiden van Christus, p. 8 7 -8 8 . dagelijks om vier uur 's morgens samen de m etten en 208 Kortrijk,

213

d e r D o n ck t w a re n don atin nen o n b e slo te n zusters. D e re k e n in g en b ra c h te n ec h te r aan h e t lic h t d a t er tw ee so o rte n don atin n en b in n e n h et k lo o ste r leefden, m e e r b ep a ald don atin n en in w itte en die in g rau w e h ab ijte n . E erstg e n o em d e n k o n d e n gelijkgesteld w o rd e n a a n zo g e n aa m d e conversinnen die, in teg en stel­ ling to t de don atin n en m e t grauw e h a b ijte n , in h u n levensw ijze ste rk leken o p n o n n e n en eveneens de d rie geloften en de c la u su u r resp e cte erd en . W at d e w itte kledij b etre ft, die v o n d h a a r o o rs p ro n g bij de in stellin g van d e A u g u stin u sreg el. V oordien d ro eg e n de zu sters grau w e kleren z o n d e r d a t d a a r b ep a ald e v o o r­ sc h rifte n aa n v e rb o n d e n w aren. N og in v e rb a n d m e t d e sociale a fk o m st w erd vastgesteld d a t de m eeste rijke zu sters to t een h o g ere m id d en k lasse b e h o o rd e n , en geen deel u itm a a k te n v an adellijke fam ilies. B ovendien k w am en d e v ro u w e n over h e t algem een u it fam ilies die in K o rtrijk zelf o f in d e n ab ije o m g e v in g van de sta d w o o n d en . V erder w erd en de vier b elan g rijk ste b e stu u rs fu n c tie s b esp ro k en : d e overste, n a 1504 o o k w el de p rio rin g en o e m d , de su b p rio rin , d e p ro c u ra trix en d e b ie c h t­ vader, n a de regelinstelling o o k p a ter o f p r io r g en o e m d . V oor K o rtrijk k o n d e n op basis van de k ro n ie k en h e t n e c ro lo g iu m alleen d e fu n cties v an o v e rste /p rio rin en b ie ch tv a d er g ed e tailleerd er b e h a n d e ld w o rd e n . D a a rn a a st k w am en n o g enkele n ie t-b e stu u rlijk e a m b te n aa n bo d . V ervolgens w as h e t m og elijk o m v o o r de gehele o n d e rz o c h te p e rio d e een re c o n stru c tie te m a k en van h e t aa n ta l led en b in n e n Sion d o o r h e t sam en leg g en van d e d rie b e stu d e e rd e b ro n n e n . T ussen 1429 en 1471 g ro eid e h e t le d en ta l to t ca. 70 p e rso n e n en later, to t 1497, liep h e t a a n ta l o p van ca. 70 to t 110 led en . D aa rn a , tu ssen 1497 en 1552, d aa ld e de k lo o sterb ev o lk in g v an 110 o p n ie u w to t ca. 75 p e rso n e n , w at een te ru g k e e r n a a r h et ideaal v an 1471 b etek en d e. V ergelijkingen m e t an d e re kloosters w aren o p d it vlak v an w einig n u t. Tot slot w erd en enkele zaken to e g elich t die b e tre k k in g h a d d e n o p d e n ijv er­ h e d e n en de beleving van dev o tie in h e t co n v e n t/k lo o ster. H et w aren v o o ral de rek en in g en die m e e r in z ich t b o d e n in de v ersch eid en e te x tielw erk zaam h ed en , verzo rg d d o o r de versch illen d e zu sterty p e s, tijd en s d e eerste h elft v a n d e 16de eeuw en zo een aa n v u llin g v o rm d e n o p de b e k n o p te in fo rm a tie u it h e t n e c ro lo ­ g iu m en de k ro n iek . H et w as n o g tijd en s de 15de eeuw d a t de v ro u w e n o v ersch a­ kelden v an de w olverw erking n a a r de linnen w ev erij, zow el v o o r eigen g e b ru ik als v o o r v erk o o p aa n v ree m d en . V oor h u n w erk w erd en m e erd ere ru im te s in g e rich t, m a a r h u n o p d ra c h te n bleken w einig w in stg ev en d d o o r de c o n c u rre n tie m e t de K ortrijkse lijnw adiers. N even activ iteiten w aren h e t verschaffen v an o n d e rw ijs aan tafelieren , h e t k o p ië re n en v erlu c h ten v an h a n d sc h rifte n , die ja m m e r g en o eg n ie t n a d e r gespecificeerd k o n d e n w o rd e n , en in h et v o o rzie n in voedsel en v erzo rg in g v o o r de eigen g em een sch ap , hoew el d it laatste o o k b e tre k k in g g eh ad k a n h eb b e n o p m e n sen v an b u ite n de k lo o ste rm u re n . O v er relig io siteit en d ev o tie b in n e n Sion, te n slotte, sp ra k de k ro n ie k over de b ie c h tp ra k tijk en d e g ew o o n te van sc h u ld k ap ittels en visitaties v a n u it k lo o sters u it h e t N o o rd e n . H et n e c ro lo g iu m liet blijken d a t e r slechts een b e p e rk t a a n ta l m e m o rie d ie n ste n in S ion w erd en gesticht d o o r zusters, b ro e d e rs o f h u n fam ilie. H e t g aat h ie r o m p rak tijk en die eveneens aan te treffen w aren bij gelijksoortige g em een sch ap p en . 214

U itgebreide stu d ies w erd en zow el v o o r O u d e n a a rd e als v o o r D einze, k lo o sters w aa rm ee K o rtrijk zeer h e c h t w as v erb o n d e n , al o n d e rn o m e n in d e ja re n ’60 van v o rige eeuw , m a a r h e t K o rtrijk se S ion b le ef een b la n co folio b in n e n d it stu d ied o m e in . G ezien d e tijd slim iet die aa n de m a ste rp ro e f w as v e rb o n d e n , k o n n ie t m e er b ro n n e n m a te ria a l o n d e rz o c h t w o rd e n . O m een n o g v o lled ig er b eeld te v o rm e n van h e t K ortrijk se S ion, also o k v an h et gehele n etw e rk van k lo o sters in d e Z uidelijke N e d e rla n d e n , die in navolging zijn g etre d en v an G ee rt G ro te en d e M o d e rn e D evotie u it h e t N o o rd e n , is v erd e r o n d e rz o e k en sy stem atisch e stu d ie v an al deze g em ee n sch a p p en n o d ig . O p die m a n ie r zo u een a lo m v atten d e stu d ie, w aa r C assim an in Ons G eestelijk E rf al de aa n ze t to e h eeft gegeven m e t zijn artikel D e M odern e D evotie o f G eert G rote in O ost-V laanderen, v o lto o id k u n n e n w o rd en . Ik h o o p m e t m ijn b ijd ra g e v o o r K o rtrijk a lth a n s een v erd ere stap in deze ric h tin g te h eb b e n aangem o ed ig d .

215

Uocabula nö mtntiô grfukntt/ Uu« ij* 3poteiaty$ ncceffatia.

£ T > i p :c ( T u m Q o l o n i c e ^ a r r i m l ï>cW crfcctUJ.ppr t»o/_ nm cófuU c?;m y ic o b iirö cu (T cU o icl? iir()C r(lrac8)cö m p ;4n tc O n d e r w ijs , v e rm o e d e lijk in e en s ch o o l van h e t g em en e leven

(Gem m a Gem m arum , Keulen, 1507)

216

De p l a a t s v an het K o r t r i j k s e S i o n b i n n e n de b r e d e r e l i g i e u z e h e r v o r m i n g s b e w e g i n g i n V l a a n d e r e n g e d u r e n d e de l a t e m i d d e l e e u w e n Pau l

T rio

O m de precieze b etekenis en d raa g w ijd te v an d e o p ric h tin g v an h et K o rtrijk se co n v en t en latere k lo o ster van Sion in te k u n n e n s c h a t t e n i s h e t n u ttig en zelfs no od zak elijk even te kijken n a a r de o n tw ik k e lin g v an h e t religieuze leven elders in V laa n d eren en zelfs n o g d a a rb u ite n . V ooral d e v e ra n d e rin g e n d ie zich in h e t sem i-religieuze en religieuze (d.w .z. eigenlijke k lo o sterlev en ) afsp eeld en , en w a a rb in n e n d u s o o k h e t o n tsta a n en de verd ere o n tw ik k elin g v an S ion K o rtrijk g eplaatst k u n n e n w o rd e n , zullen h ie r a a n b o d k o m e n . N aast g em een sch ap p elijk e k e n m e rk e n zal h e t b re e d g eschetste b ee ld o n s o o k h e lp e n o m de eig en h eid v an de K ortrijk se zu sterg em een sch ap b e te r te leren k en n e n . Toen Sion K o rtrijk in 1429 h et levenslicht zag, w aren e r im m ers al g elijkaar­ dige stich tin g en in V laa n d eren 2. Al w aren deze stic h tin g e n n ie t altijd h e t re c h t­ streekse gevolg v an de in b re n g o f invloed v an d e M o d e rn e D evotie, d ie tr o u ­ w ens zelf al b in n e n een ru im e re h erv o rm in g sb e w eg in g m o e t w o rd e n gezien, to c h w aren ze vaak sc h atp lich tig aa n dezelfde id eeën en g eb ru ik en . D e b e n a ­ m in g M o d e rn e D evotie ro e p t m e tee n G ee rt G ro te op, d ie als stic h te r v an deze b ew eging besch o u w d w o rd t, hoew el hijzelf een g ro o t deel van zijn ideeën aan a n d e re n o n tle en d e . N og v o o r zijn d o o d in 1384 legde hij m e t d e o p ric h tin g v an een eerste huis v o o r zusters (1378) een m e er b lijv en d e g ro n d slag v o o r d e verd ere u itb o u w en v ersp reid in g v an zijn g edachtegoed. Z ijn fel o p tre d e n teg en aller­ h a n d e w a n to e sta n d e n in de K erk m e t v o o ro p de levensw ijze v an h a a r b ed ie n a re n (h eb z u ch t, c o n c u b in e , sim o n ie, p ra c h t en p raal, fo rm a lism e) k o p p eld e hij aan h e t streven van ee n te ru g k e e r n a a r de b e g in p e rio d e , to e n h e t c h riste n d o m n o g zuiver w as. H et w as een o p ro e p to t alle gelovigen o m te k o m e n to t in n e rlijk h eid , p erso o n lijk e m e d ita tie , stren g e ascese en so b e rh e id . D eze strak k e m a a r c o n se­ q u e n te h o u d in g sloeg aan, zo d a t al vlug allerlei m e n sen , zow el lek en als clerici,

i 'Huis' wordt hier gebruikt voor een gemeenschap van broe­ ders of zusters van het gemene leven. 'Convent'w enden we aan voor een gemeenschap zonder kloosterregel en eeuwige geloften die kloosters wei hadden. Het onder­ scheid is soms eerder theoretisch dan praktisch omdat de levenswijze in die drie soorten vrouwengemeenschappen niet noodzakelijk veel verschilde. Vrouwenconventen en huizen volgden meestal een levensregel die sterk die van

kloosters benaderde. Deze bedenkingen gaan ook op voor het enigszins arbitraire onderscheid tussen s e m i-religie us en religieus leven. 2 Waaronder we het voorm alige graafschap Vlaanderen bedoelen, dat grosso modo in de veertiende-zestiende eeuw bestond u it de huidige provincies W est- en OostVlaanderen, Zeeuws-Vlaanderen en een deeltje van Noord­ Frankrijk. 217

C/rrc i/c la Q’ir Ctwivume \ E en b ro e d e r van h et g em en e leven in k e n m e rk e n d e so b ere kled ij

(H e ly o t, H istoire des ordres m onastiques, re ligieu x e t m ilita ire s , Parijs, 1 7 1 4 -1 7 1 8 )

218

zow el m a n n e n als v ro u w e n , in v erv o e rin g k w am e n en v a n u it die b o o d sc h a p h u n leven een nieuw e in h o u d w ild en geven. D o o r d it elan o n ts to n d e n h u iz e n w aar lieden m e t dit gem een sch ap p elijk e verlan g en sam en deze idealen in d e p ra k ­ tijk g in g en o m z etten . D eze eerste v o rm v a n in stitu tio n a lise rin g v o ltro k zich in D eventer, de th u isb asis van G ee rt G ro te, o m zich later v a n u it h e t IJsseldal v erd er u it te b re id e n n a a r H o lla n d en h e t S ticht U trec h t, en in een v o lg en d e fase o o k u it te w aaieren in de ric h tin g v an h e t R ijn la n d en de Z u id elijk e N ed e rlan d en . D eze h u iz en , w aar m e n n ie t volgens een b e sta a n d e k lo o sterreg el sam en leefd e en o o k geen eeuw ige geloften aflegde, k o n d e n e c h te r slechts in sta n d g e h o u d e n w o rd e n in d ie n m e n over v o ld o e n d e in k o m ste n beschikte. In teg en stellin g to t h e t tr a d i­ tio n e le k loosterw ezen v o n d e n de b ew o n ers die v o o ral via in tellectu ele a rb e id in d e v o rm van k o p ië re n , b o e k p ro d u c tie , v erta len en o n d erw ijs. D e nieu w e ideeën en levensw ijze zo u d e n o p d en d u u r o o k h u n invlo ed k e n n e n b u ite n deze h u izen v an het gem ene leven. Z ow el bij no g al w at b e sta a n d e als bij n ieu w o p g eric h te g em ee n sch a p p en k o n d a t zich u ite n in tw ee e x tre m e v o rm en : h e t volledig navolgen van de nieu w e w eg o f een eerste sc h u ch te re p o g in g to t h e rv o rm in g . M a ar er w aren o o k vele tussenw egen m ogelijk. H et religieuze la n d sch a p v an o u d e en nieuw e stich tin g en kreeg d a a rd o o r n o g een g ro tere d iversiteit d an v o o rd ien . D o o r een to e n e m e n d e d r u k van b u ite n af, n ie t h e t m in s t vanw ege d e kerkelijke o v erh eid , zullen in de d aa ro p v o lg en d e d ec en n ia n o g al w at stich tin g en (o u d e en nieuw e, h e rv o rm d e en n ie t-h e rv o rm d e ) o vergaan to t ech te o f b ijn a ech te k lo o s­ ters, w aarb ij - g en e raliseren d u itg e d ru k t - ofw el de regel van A u g u stin u s ofw el d e d erd eo rd ereg el v an S in t-F ran ciscu s als le id ra a d w erd g en o m en . D e b ro ed e rs o f zu sters die de regel v an A u g u stin u s o v ern a m en , g ingen v o o rta a n d o o r h e t leven als reguliere k a n u n n ik e n o f k an u n n ik esse n (re g u larissen ), terw ijl d eg en en die v o o r de regel v an S in t-F ran ciscu s h a d d e n g eo p tee rd , te rtia n e n o f te rtiarisse n w erd en gen o em d . Bij deze laatste g ro e p e rin g w as d e levensw ijze d o o rg a a n s iets m in d e r streng. Toch w as de alg em en e te n d e n s in d e v ijftien d e eeuw , zeker bij v ro u w e n g em een sch ap p e n van zow el co n v en ten als h u iz en , o m daar, w aa r zelfs geen ech te k loosterregel w erd gevolgd en o o k n ie t d e g ew o o n te b e s to n d v an h et afleggen v an eeuw ige geloften d o o r d e n ie u w in g e tred en e n , to c h een leven te leiden d a t n og w einig v an het ech te k loosterleven afweek. Als verk larin g v o o r deze nieuw e religieuze ‘o p b lo e i’ v a n a f h et ein d e v an de v e e rtien d e eeuw w o rd t steevast verw ezen n a a r enkele g ro te alg em en e o n tw ik ­ k elingen en g eb e u rten issen , zoals de alg em en e m alaise in h et b estaa n d e k lo o s­ terw ezen, op h a a r b e u r t m e d e v ero o rza ak t d o o r in te rn e en ex tern e facto ren . Een schuldige daarb ij die m e n in de lite ra tu u r altijd ziet o p d o e m e n , is h e t W esterse S chism a. D e o p v a ttin g d a t er h e rv o rm in g n o d ig w as o m h e t k lo o sterw ezen in h et b ijz o n d e r en de kerkelijke en religieuze situ atie in h e t algem een u it een d ie p dal te h alen , k an m e n o o k steevast te ru g v in d e n in enkele v erh a len d e b ro n n e n d ie deze z u ste rg em ee n sch a p p en die h e rv o rm d w erd en , h e b b e n n ag elaten . D eze c o n te m ­ p o ra in e v erh a len d e getuigenissen d ie n en ec h te r m e t d e n o d ig e v o o rzic h tig h e id gelezen te w o rd en , o m d a t ze d o o r h e t z w a rtm ak e n v an d e ‘vro eg ere en a n d e re ’ to e sta n d , h u n eigen nieuw e h e rv o rm d e w eg w en sten te su b lim eren . W e k u n n e n o n s ec h te r n ie t van de in d ru k o n td o e n d a t de h isto rio g rafie v an d e M o d e rn e

219

D evotie, zelfs d e zeer recente, o n v o ld o e n d e rek e n in g h o u d t m e t d eze te n d e n ­ tieu ze b en a d erin g sw ijze d o o r de h e rv o rm in g sg e z in d e n . H ierm e e rak en we een p u n t aan dat zo ty p isch w as v o o r d eze h e rv o rm d e z u ste rg em ee n sch a p p en , n a m e ­ lijk de geschiedenis van de g em een sch ap in v erh a len d e v o rm n ee r te schrijven. D e k lo o ste rk ro n ie k van S ion K ortrijk, die recen t o p n ie u w in zijn o o rsp ro n k e lijk ‘o n tsta a n sm ilie u ’ te re c h tk w a m 3, is d u s v a n u it d a t p e rsp e c tie f geen u n ie k d o c u ­ m e n t. O o k van bv. S ion O u d e n a a rd e en A gnes G en t zijn dergelijke p areltjes van h u ish isto rio g ra fie overgeleverd. D at m e t een o p h et eerste gezicht g ro te g raa d van n a u w k e u rig h eid en o o g v o o r detail de g eschied en is v a n a f de stic h tin g e rin w o rd t uiteengezet, m ag o n s ec h te r n ie t v erb lin d e n v o o r d e ac h terlig g en d e b ed o e lin g e n van deze v o rm v an h isto rio g rafie. V oor d e zu sters v erv u ld e deze reg elm atig v o o r­ gelezen stic h te n d e geschiedenis, w a a rin de o p b lo e i van de g em ee n sch a p en de h a n d e l en w andel v an v o o ral de oversten en d e b ie ch tv a d ers staan b esch rev en , een v o o rb ee ld fu n c tie . O m de h e rv o rm in g sid e e ë n van de M o d e rn e D evotie, w aa ra an deze h u iz en , con v en ten en k lo o sters d ire c t o f in d ire c t h u n o n tsta a n te d a n k e n h a d d e n , in sta n d te k u n n e n h o u d e n , g ro eid e n er z o g e n aa m d e g e stru c tu re e rd e g ro ep e rin g e n uit, zoals de co n g reg atie van W in d e sh e im o n ts ta a n in 1395 (v o o r k lo o sters die de regel van A u g u stin u s volgden) o f h et k ap itte l van U tre c h t in 1399 (v erza m e­ ling v an conv en ten die de d e rd e regel v an S in t-F ran sciscu s als le id raad h a d d e n ). G ee rt G ro te w as die v erk lo o sterin g ze lf n ie t h elem aal o n g en eg en , o m d a t hij o o k zag d at d it een zekere w aa rb o rg b ete k e n d e v o o r h e t v o o rtlev en v an zijn d e n k ­ beeld en die een radicale te ru g tre k k in g u it de w ereld v o o rsto n d e n . V ia w etgeving, h et uitw isselen van m e n se n en h e t instellen v an een zekere co n tro le in d e v o rm van visitaties, w erd ero p toegezien d a t de dagelijkse p ra k tijk zoveel m o g elijk h et voorop g esteld e en c o n s ta n t b ijg e stu u rd e id e eën g o ed van d e co n g re g atie o f h et k ap ittel b leef volgen. O p die m a n ie r b e n a d e rd e m e n d e o rg an isa tie en w erk in g v an go ed g e s tru c tu re e rd e k lo o stero rd e n . D e invloed van de M o d e rn e D evotie b e p e rk te zich u ite ra a rd n ie t to t d e h u iz en van h et gem ene leven o f de d a a ru it g egroeide o f e rm e e v erb o n d e n g ro ep e rin g e n van W in d esh e im o f U trec h t. Z o ziet m e n v a n a f h e t b eg in van d e v ijftien d e eeuw en de d aa ro p v o lg en d e d ec en n ia o o k zu sterg em ee n sch a p p en fu n c tio n e re n die zich h erv o rm in g sg e zin d p ro filee rd e n z o n d e r d aa rb ij aan g eslo ten te zijn. D at de M o d e rn e D evotie heel veel invloed h eeft geh ad bij d ie k lo o ste rh e rv o rm in g e n , is in de h isto risch e lite ra tu u r al vaak a a n g e to o n d , bv. bij d e k ru ish ere n . Toch heeft er zich o o k b u ite n de M o d e rn e D evotie een alg em en e h e rv o rm in g sb e w eg in g gem anifesteerd bij b estaa n d e k lo o ste ro rd e n . W e k u n n e n o n d e rm e e r v erw ijzen n a a r de zo g e n aa m d e o b se rv a n tie b ew eg in g - observare b etek e n t b ew aren o f b e h o u d e n van de o o rsp ro n k e lijk e stren g e leefregels u it d e o n tsta a n sp e rio d e - die zich v o o rd ee d bij de b ed e lo rd en . Bij o.m . de fra n ciscan e n o f m in d e rb ro e d e rs leidde d at to t heel w at discussies en som s zelfs to t sc h e u rin g w aarb ij m e n n aast tra d itio n e le o f co n v en tu ele o o k h e rv o rm d e o f o b se rv a n te fra n scisca n erk lo o ste rs ziet o n tsta a n . S o m m ig e van die h e rv o rm in g sid e e ë n h eb b e n d an w eer h u n w eg g ev o n d en n a a r de M o d e rn e D evotie. D e invlo ed v an h et k a rth u iz e rid e a a l o p d e M o d e rn e D evotie is d a a r een sp rek e n d v o o rb ee ld van . In so m m ig e gevallen 220

g ing h et o m een w isselw erking van ideeën en g esch riften terw ijl o o k h e rv o r­ m ers o f zij die zich w en sten te h e rv o rm e n van de en e n a a r de a n d e re g e m e e n ­ sch ap v erh u isd e n w a a rd o o r allerlei v o rm e n van b e ïn v lo ed in g o n ts to n d e n . H et is d a a ro m n ie t altijd m ogelijk de h e rv o rm in g in deze o f gene g em een sch ap exclu­ sief aan de M o d e rn e D evotie toe te schrijven. A llereerst w as een aa n ta l ideeën gelijklopend. V ervolgens zijn er n ie t altijd v o ld o e n d e aanw ijzingen o m een re c h t­ streeks co n tac t m e t o f invloed van m e n sen en g em ee n sch a p p en v an d e M o d e rn e D evotie te retraceren . D e geschiedenis van de M o d e rn e D evotie h eeft al heel lang g ro te b elan g stel­ lin g van a llerh an d e h isto ric i g en o ten . Talloze stu d ies zijn er sin d s d e o p k o m st v an h e t ‘m o d e rn e ’ h isto risch o n d e rz o e k in lokale, reg io n ale en in te rn a tio n a le p u b licaties v erschenen. R ecent is er b in n e n h e t ac ad em isch e m ilieu in N e d e rla n d een op m erk elijk e o p sto o t van interesse v o o r deze b ew eging w aar te n em en , w elisw aar vooral g erich t n a a r de ‘b in n e n la n d s e ’ o f eigen M o d e rn e D evotie. Z eer veel a a n d a c h t ging d aa rb ij u it n a a r de vrouw elijk e g em ee n sch a p p en d ie in de v ijftien d e eeuw ald aa r een sterke bloei k en d e n , z o d a t m e n zelfs is gaan sp rek en v an een tw eede religieuze v rouw enbew eging. V oor België is n a een o p fla k ­ k erin g in de ja re n ’60 - 70 tijd en s de v o o rg a a n d e eeuw v a n u it d e u n iv ersiteit v an Leuven (m e t o.m . W illem L o u rd a u x en E rn est P erso o n s als v o o rtre k k ers) d e interesse n ag en o eg verdw enen. H et m o e t wel gezegd d a t de a a n d a c h t v an de L euvense o n d erz o ek sg ro ep vooral u itg in g n a a r g em ee n sch a p p en w aa ro p d u id e ­ lijk a a n to o n b a a r h et etik et M o d e rn e D evotie k on w o rd en geplakt. D at d aarb ij v o o ral a a n d a c h t u itg in g n a a r de b lo e ie n d e stic h tin g e n in h et B rab an tse, m e t o.m . S in t-M aa rten sd a l L euven, R o o k lo o ster in O u d e rg e m en G ro e n e n d a a l in H o eilaa rt, lag enigszins v o o r de h a n d , o m d a t h e t o n d e rz o e k d a a rv a n o o k p aste b in n e n de rijke L euvense tra d itie v an d e stu d ie v a n in tellectu ele g eschiedenis m e t o.m . h et o n d e rz o e k n a a r b o e k p ro d u c tie , religieuze lite ra tu u r en o n d erw ijs. H et eigenlijke V laa n d eren tr a d in de d o o r deze w erk g ro ep m ee g eco n cip ieerd e naslagw erken als het M onasticon Fratrum Vitae C om m unis w aa rin o p n a m e van de fra terh u iz en van S int-Jan later G reg o riu s G eraa rd sb erg en (1437) en H iëro n y m u s G en t (1438) en h et M onasticon W indeshem ense m e t d e re g u ­ liere m a n n e n g e m e e n sc h a p p e n v an te n W alle E lzegem O u d e n a a rd e (1417) en O .L .V .-ten-H ole M elle (1428) en de zu sterg em ee n sch a p v an O.L.V.-G alilea G en t (1436), veel m in d e r in de sch ijnw erpers. H e t w as v o o r d e h isto rici to e n im m e rs d u id e lijk d at h e t b e p e rk te aa n tal effectieve stich tin g en v an h u izen van b ro ed e rs v an h e t gem ene leven en v an de d a a rm e e gelink te k lo o sters van W in d esh e im een bew ijs was v o o r h e t feit d a t de M o d e rn e D ev o tie in deze u ith o e k van de N ed e rlan d en w einig a a n h a n g kende. D a a ro m is h e t o o k n ie t v erw o n d erlijk d a t m e n v o o r een w at m e e r s a m e n h a n g e n d b eeld - al is die ty p e rin g n o g te

3 De kroniek werd op 22 november 2008 door de stad Kortrijk aangekocht en wordt bewaard in de stadsbibliotheek. Een d igitale versie kan geraadpleegd worden op: h ttp ://w w w . flick r.c o m /p h o to s /b ib lio th e e kk o rtrijk . De kroniek werd

uitgegeven door: D.A. Stracke, ‘Syoens kloosterkroniek uit de XVe - XVIe eeuw', in: Ons Geestelijk Erf, 10 (1936), p. 1 7 5 -2 2 6 ,3 2 3 -3 4 4 ,40B-434.

221

eufem istisch - van de im p a c t van de M o d e rn e D ev o tie in d eze gew esten m o e t teru g v allen o p een artikel van C a ssim an in h et tijd sc h rift Ons G eestelijk E r f u it 1952 o n d e r de titel ‘D e M o d e rn e D ev o tie o f G e e rt G ro te in O o st-V la a n d e re n ’. H ie rin laat hij o o k enkele stich tin g en b u ite n O o st-V la a n d e re n , w a a ro n d e r h et K ortrijkse Sion, even de revue passeren. D it g eb rek aa n o v e rz ic h ts lite ra tu u r b etek e n t n a tu u rlijk n ie t d a t de diverse h u iz en , co n v e n te n en k lo o sters m e t h e rv o rm d e inv loed n o o it h e t v o o rw e rp van (d ie p g a a n d ) o n d e rz o e k h e b b e n g ev o rm d , m a a r h e t ging in die gevallen d a n wel m eestal o m stu d ies ( m o n o ­ grafieën o f artik els) die zich alleen m e t een afzo n d erlijk e s tic h tin g bezig­ h ie ld en , terw ijl h et m e er vergelijkend p e rsp e c tie f n a a r d e a c h te rg ro n d w erd v erd ro n g en . B ovendien is een aa n tal v an die m e er u itg e b reid e stu d ies alleen in d e v o rm van een sc rip tie aan de u n iv ersiteit (v o o ral L euven) g eb e u rd , w aarv an d e resu ltate n a c h te ra f n ie t altijd de w eg n a a r een p u b lic a tie v o n d en . O p die m a n ie r blijft n a tu u rlijk veel o n d e rz o e k van een ru im e re b e k e n d h e id v erstoken. H et h o eft o n s d a n o o k n ie t te v e rw o n d e re n d a t in b e s ta a n d e o v erzich ten van de g eschiedenis van de M o d e rn e D evotie, zoals recen t n o g in een o v erzich tsstu d ie van K oen G o u d ria a n - deze ‘u ith o e k ’ v an d e N e d e rla n d e n enigszins u it h et blikveld wegvalt. Toch is de invloed van de M o d e rn e D evotie veel g ro te r gew eest d an m e n o p basis van deze b e sta a n d e synth esew erk en d u rft v erm o e d en . D at w illen w e h ie rn a even illu streren , al is h e t d u id e lijk d a t een m e er g lo b ale stu d ie o ver d e b etek en is v an deze bew eging in V laa n d eren v o o ra lsn o g o n tb re e k t. O o k veel d e ta ilo n d e r­ zoek m a n k e e rt no g , zeker in h et licht v an de vele n ieu w e v raag stellin g en d ie in h e t o n d e rz o e k m .b .t. de N o o rd elijk e N ed e rlan d en en o o k D u itsla n d zijn g eb eu rd . O p die m a n ie r k an een goede vergelijking m e t h e t recen te o n d e rz o e k d a t v o o r d ie la n d e n en d u s v o o r d e ald aar aanw ezige religieuze h erv o rm in g sb e w eg in g e n is g eb e u rd , n o g n ie t ec h t w o rd en uitgew erkt. D e enkele h ie rn a g efo rm u le erd e m e er g en eraliseren d e b esch o u w in g e n k u n n e n d a n o o k slechts als een eerste zeer v o o rlo p ig e aa n zet w o rd e n b eschouw d. O m de c o m p aratiev e b e n a d e rin g b in n e n h e t b e p e rk te k a d e r van deze b ijd rag e enigszins zinvol te laten v erlo p e n , focussen we o n s enkel o p d e vrouw elijke stich tin g en . H et o n tsta a n van S ion K o rtrijk gaat in eerste in sta n tie te ru g o p een p riv éin itia tie f w aarbij v o o r de eerste zu sters een b ero e p w erd g ed aan o p O u d e n a a rd e , w aa r al enige ja re n eerder, m e er b ep a ald in 1420, een co n v e n t van een d ergelijk ty p e zu sters to t sta n d w as gekom en. O o k eld ers lijken dergelijke stich tin g en een so o rtg elijk v erlo o p te k en n en : een lokale w eld o en er, n u eens leek d a n w eer geestelijke, al die n ie t m e t b e h u lp van enkele g elijk g ezin d en , d ie een b ero e p d eed o p een a n d e re g em ee n sch a p o m een gelijkaard ig e v o rm v an g em een sch ap slev en in zijn sta d o p p o te n te zetten. N iet alleen bij d e eerste realisatie m a a r o o k in h et v erd er u itb o u w e n kreeg m en m eestal o o k ste u n v an d e stedelijke o v erh eid , v o o ral in de v o rm van m a teriële h u lp , en vervolgens o o k van d e b issch o p p elijk e ov erh e id d o o rd a t die de stich tin g m e er arm slag g a f te n aan zien van d e lokale p atro n a a tsh e e r, die zijn in k o m ste n en rec h ten n ie t g raag v erlo ren zag gaan. In enkele gevallen, zoals bv. in O u d e n a a rd e en D einze, k regen d e eerste b ew o n ers v o o r h u n b e h u iz in g een verlaten b eg ijn h o fco m p le x d a t to t d a n to e in h e t b eh e er 222

v an de stad w as gebleven. V oor K o rtrijk is een d ergelijk v erlo o p ec h te r n ie t g eb eu rd . S inaaï D einze (1 423/24), Sion K o rtrijk en A gnes G en t (1435) zijn alle v a n u it O u d e n a a rd e , o n tsta a n , d a t d a a rm e e een van d e o u d ste v ro u w e n stic h ­ tin g e n v an een dergelijke o rië n ta tie w as in V laan d eren . H et w ijst m e tee n o p d e sleutelpositie die O u d e n a a rd e speelde in de v ersp reid in g v an deze religieuze h erv o rm in g sb e w eg in g in V laa n d eren . M en zo u o o k k u n n e n b ew eren d at O u d e n a a rd e h e t slachtoffer w erd van zijn eigen succes, zo d at d e ov erb ev o lk in g slechts via h et u itz e n d e n v an een aa n ta l ‘o vertollig e’ k ra c h te n enigszins in g ed ijk t k o n w ord en . H e t laten u its tro m e n v an h e t h e rv o rm in g sg e zin d e g ed ach teg o ed n a a r n a b u rig e sted en d o o r enkele zu sters u it te z e n d e n n a a r nieuw e stich tin g en zal Sion K o rtrijk o o k n a d e rh a n d in de p ra k tijk o m z e tte n d o o r d e o p ric h tin g van C a m p h in in h et D o o rn ik se te h e lp e n bew erkstelligen. In een aa n ta l gevallen is de lin k m e t de M o d e rn e D evote stic h tin g e n via deze v o rm v an o p ric h tin g heel duidelijk. Z o d eed m e n v o o r A gnes G e n t o o k een b ero ep o p Leuven d a t een duid elijk e m o d e rn e d e v o tie sig n a tu u r h ad . A gnes G e n t w as d a n zelf w eer b etro k k e n bij de o p ric h tin g v an Z ic h em -te n -E lse n . W a n n ee r w e kijken n a a r de stich tin g sd ata , d a n b lijk en de ja re n ’20 en ’30 van de vijftien d e eeuw b ijz o n d e r v ru c h tb a a r te zijn gew eest. H et d e c e n n iu m d a a rv o o r h ad zich m e t de stic h tin g v an Ten W alle d o o r p aters u it R o oklooster, zelf aang eslo ten bij W in d esh e im , een g ec o n stitu tio n a lise erd e b ew eg in g v an de M o d e rn e D evotie in deze regio in gang gezet. M en zo u u it deze p erio d ise rin g k u n n e n v erm o e d en d a t h e t een tijd je d u u rd e v o o rale er d e nieu w e id eeën en de d a a ra a n v erb o n d e n o p ric h tin g v an in stellin g en v an M o d e rn e D ev o tie v a n u it h e t n o o rd e n via B ra b a n t v oet aa n wal k regen in V laan d eren . Zelfs d a n n o g b lijft h e t o n d u id e lijk o f bij enkele v an die o p g eric h te h e rv o rm in g sg e zin d e zu sterg e­ m e en sc h ap p e n , w a a ro n d e r die v an O u d e n a a rd e , D ein ze en K o rtrijk , d e nieu w e w in d wel u it die ric h tin g k w am w aaien. E r is in elk geval bij de stich tin g geen expliciete lin k m e t de M o d e rn e D evotie w a a rg e n o m en . Bij de m o tiev e n die bij de stich te rs een rol sp eeld en , bleven n a a st d e h e rv o r­ m in g sid eeën to ch o o k de tra d itio n e le stich tin g sm o tie v en een g ro te rol spelen. D it asp ect w o rd t in de recen te lite ra tu u r over stich tin g en van g em ee n sch a p p en v an M o d e rn e D evotie en a n d e re h erv o rm in g sg e zin d e no g al vaak n a a r de a c h te rg ro n d v e rd ro n g en . D e m e m o rie z o rg , w aarb ij d e led en van d e n ieu w e o f v ern ieu w d e g em een sch ap zo u d e n b id d e n , zingen en m issen b ijw o n e n te r red d in g v an h et zielenheil v an de stich te rs en w eld o en ers, b lijk t to ch telk en s d u id e lijk aanw ezig te zijn gew eest w a n n e e r ie m a n d geldelijke m id d e le n v o o r d e (nieuw e) g em een sch ap te r b esch ik k in g stelde. O p d a t vlak w as er w einig verschil m e t h et o p ric h te n van een k ap itte l o f k lo o ster in d e v o o rg aa n d e eeuw en. W el zo u m en k u n n e n aan v o eren d a t een v erh o o g d e stich tin g sijv er v o o r een d ergelijk ty p e van v rouw elijke g em ee n sch a p p en precies gro eid e u it h e t b esef d at d e k ra c h t v an h u n gebed en de diverse v o rm e n v a n litu rg isch e v ie rin g en w a a ro n d e r h e t k o o rg eb e d m e er effect so rte e rd e n d a n deze die u itg in g en v an d e tra d itio n e le k lo o sters o f kap ittels. E en ascetische levensstijl w erd in die tijd als een h o g ere v o rm v an reli­ gieus leven b eschouw d. E en duid elijk e u itin g v an d e m e m o rie z o rg c u ltu s leveren d e n ecro lo g ia die deze g e m e e n sch a p p en o p steld en . O o k v o o r S ion K o rtrijk is 223

Z u ste r van de o rd e van de re g u liere k a n u n n ik e sse n m e t S in t-A u g u stin u s, de p a tro o n van de o rd e , ca . 1 4 8 5

(U tre ch t, Museum C atharijn eco nven t )

224

een dergelijke b ro n , m e e r b e p a a ld in h e t R ijk sarch ief K o rtrijk 4, overgeleverd. O p die m a n ie r k an m e n de volledige k lo o sterb ev o lk in g re c o n stru e re n . T ypisch ec h te r v o o r deze h e rv o rm d e v ro u w e n g e m e e n sc h a p p e n is d e w ijze w aa ro p deze n ec ro lo g ia zijn opgesteld. Terw ijl m e n in a n d e re n ec ro lo g ia vaak alleen een n a a m te ru g v in d t, w o rd e n h ie r de v erm eld e p e rso n e n m e t allerlei b io g rafisch e gegevens to egelicht. V oor so m m ig e zusters en zeker v o o r de o v ersten en d e b ie ch tv a d ers en enkele b elan g rijk e w eld o en ers g ro eid e n die gegevens al v lug aan to t w are b io g ra ­ fietjes. H o e d an o o k m e t die d a ta k an een g ro n d ig u itg ew erk te p ro so p o g ra fie v an d e volledige k lo o sterb ev o lk in g w o rd e n uitg ew erk t, aan g ezien m e n er te n m in ste ja a r en leeftijd v an in tre d e , n o v iciaat en professie n a a st d ie v an h e t o v erlijden te ru g v in d t. Als we die gegevens b o v e n d ie n g aan k o p p elen aan in fo rm a tie u it a n d e re d o c u m e n te n , m o e t h e t m og elijk zijn o m zeer g ed etailleerd h e t p ro fiel van d e k lo o ste rp o p u la tie te schetsen. V oor Sion K o rtrijk is d o o r een g ro n d ig e analyse van h et n e c ro lo g iu m in de m a ste rp ro e f van A n n eleen Lybeer d a a rto e al een eerste aa n zet gegeven5. M eteen is o o k d u id e lijk d at h e t n e c ro lo g iu m een b elan g ­ rijke b ro n v an in fo rm a tie o f so m s in enkele gevallen zelfs d e basistek st v o rm d e v an enkele o n d e rd e le n v a n de h u isk ro n ie k . In die zin z o u m e n o o k d e h u is k ro ­ n ie k als een w at veredeld n e c ro lo g iu m k u n n e n bek ijk en , terw ijl h e t n e c ro lo g iu m d e v o o rb e e ld fu n c tie v an b ep a ald e p e rso n e n a a n stip te en d aa rm ee d e rol d ie de latere k ro n ie k z o u spelen, al gedeeltelijk invulde. D at deze nieu w e h e rv o rm d e zu sterg em ee n sch a p p en zich in d e sta d k w am en vestigen, d u id t o p een a n d e r ty p isch k e n m e rk van deze religieuze v ro u w e n b e w e ­ ging. H et stedelijke k a ra k te r erv a n u itte zich o o k n o g o p an d e re m a n ie re n . N ogal w at zu sters kw am en u it de sta d o f te n m in ste u it d e o n m id d e llijk e o m g ev in g . In d e sta d w aren im m e rs veel allee n sta an d e v ro u w e n . D e b in d in g m e t d e tex tie ln ij­ v erh e id (zie h ie rn a ) past o o k in d a t plaatje. In afw ach tin g v a n m eer d o o rg ed rev e n p ro so p o g ra fisch o n d e rz o e k lijkt h e t ero p d a t deze g e m e e n sch a p p en v o o ral rec ru te e rd e n u it de lagere en m id d en k lasse, terw ijl de stedelijke elite en d e ad el h e t w at lieten afw eten. Precies v ro u w e n en m eisjes u it d ie m in d e r gegoede m ilieu s k w am e n veel m in d e r aa n h u n trek k e n in h e t tra d itio n e le k lo o sterlev en vanw ege h e t al te hoge in tre d eg eld en h e t gem is aa n n e tw e rk v o rm in g o m o p g e n o m e n te k u n n e n w o rd en . T oen de v erk lo o sterin g (zie h ie rn a ) zich tijd en s d e v ijftien d e eeuw d o o rze tte, g ingen to c h o o k v ro u w e n en m eisjes v an een b etere sociale afk o m st zich v o o r deze v ro u w e n k lo o ste rs in teresseren . E en zekere a rm o e d e van d e stich tin g en h a a r bew o n ers, w o rd t m e t de reg e lm aa t v an een k lo k b esch rev en in de h u isk ro n ie k en . M a ar o f d it de effectieve realiteit w as d a n w el g o ld als de b esch rijv in g v an een n a te streven ideaal, is n ie t m e te e n du id elijk . D e b ep e rk te b ez ittin g en aa n ro e re n d en o n ro e re n d g o ed d o e n d a n w eer een a rm o e d ig b estaan bevestigen. Toch k u n n e n w e pas m e er definitiev e u itsp ra k e n d o e n als o o k de n o g b estaa n d e re k e n in g en van deze in stellin g en terd eg e zijn geanalyseerd. V oor S ion K o rtrijk zijn e r rek en in g en van enkele tie n ta lle n ja re n u it d e ze stien d e eeuw b e w a a rd in h e t S tad sa rc h ie f v an B rugge, w at m o o ie p ersp ectiev en v o o r een

4

Kortrijk, R ijk s a rc h ie f, Oud Stadsarchief Kortrijk, nr. 851.

5 Zie het artike l in d it themanummer. 225

d o o rg ed rev e n financieel o n d e rz o e k o p e n t. H et is im m ers zo d a t b u ite n enige in k o m ste n u it o n ro e re n d g o ed n aa st sp o rad isch e sc h en k in g en o o k in k o m sten w erd en g eg enereerd d o o r de v erk o o p van zelfgem aakte tex tielw aren (aa n v an k e­ lijk van wol la ter o o k lin n e n en d a m a st) en d o o r d e re sta u ra tie erv a n (zoals bv. d ie v an gew even k e rk p a ra m e n te n ). D eze h a n d e n a rb e id was w ellicht n ie t alleen lev en sn o o d zak elijk m a a r w erd o o k g ecu ltiv eerd als een stic h te n d elem e n t b in n e n h e t stren g ascetische leven d a t m e n v o o rsto n d . D at d e m eeste zu sters zich in lieten m e t de tex tieln ijv erh eid , v o o ral d a n d o o r h e t u itv o e re n v an d e m in d e r b etaald e jo b s zoals s p in n e n , k an o o k te m a k en h eb b e n m e t h e t m ilieu w a a ru it m e n a fk o m ­ stig w as. H oew el a f en to e o o k v o o rb e e ld e n v an b o e k p ro d u c tie , zoals k o p ië re n en v erlu c h ten en o n d e rw ijsin itia tie v e n o p d u ik e n , lijkt d it to ch ee rd er u itz o n d e ­ rin g d a n regel te zijn gew eest. D a a rm e e sto n d e n deze w ellicht d o o rg a a n s w einig g esch o o ld e zu sters w el in schril c o n tra st m e t h u n collega’s u it d e ec h te z u ste r­ h u iz en van h e t g em en e leven. D e te x tie lb ed rijv ig h eid v an d e zu sters zo rg d e wel v o o r s p a n n in g m e t de lokale bevolking, aangezien zij m in d e r g ere g lem e n te erd de te x tie lam b ach ten m ak k elijk k o n d e n b e c o n c u rre re n . M eerm aals m o e ste n b u rg e r­ lijke en kerkelijke o v erh e d en tu sse n k o m e n o m d e b elan g e n co n flic ten tu ssen b eid e p a rtije n te b eslech ten . E r m o e te n in elk geval g enoeg in k o m ste n gew eest zijn o m enkele tie n ta lle n zusters te o n d e rh o u d e n . S o m m ig e g e m ee n sch a p p en , zoals die v an K ortrijk, teld en zelfs o p b ep a ald e m o m e n te n m e er d a n h o n d e rd zusters. D e a a n tre k k in g s k ra c h t en de c a p ac ite it w aren b lijk b aar g ro o t genoeg. O o k al sprek en w e steeds over zu ste rg e m e e n sc h a p p e n , to ch m ag n ie t v erg eten w o rd e n d at dergelijke co n v e n te n o f k lo o sters n aa st d e b ie ch tv a d er o o k m e erd ere m a n n elijk e p e rso n e n , al d a n n ie t religieuzen, h erb e rg d e n . In b ep a ald e gevallen zelfs een tie n ta l o f m eer. D e precieze sta tu s v an deze in de b r o n n e n g en o e m d e ‘b ro e d e rs’ is n ie t altijd even d u idelijk. H e t bezw ijken v o o r de ex tern e en m og elijk o o k in te rn e d r u k o m d e fin itie f in 1506 te kiezen v o o r een k lo o ste rsta tu u t d o e t Sion K o rtrijk w at u it d e b o o t vallen als m e n h e t vergelijkt m e t de v erk lo o sterin g d ie zich eld ers v o o rd eed . D aa r zien w e d a t v ooral de ja re n ’5 0 -’60 v an d e v ijftien d e eeuw een d w in g en d o f geschikt k lim a a t creëerd en o m deze overstap te m ak en , al b ete k e n d e d at n a a r levensw ijze geen al te g ro te v e ra n d e rin g , o.a. A gnes G en t in 1454, D ein ze in 1455, O u d e n a a rd e in 1455/56 en B iervliet in 1461. D aarb ij w erd b ijn a altijd, zoals o o k la ter in K o rtrijk , gekozen v o o r de regel v an A u g u stin u s. O p d ie m a n ie r w erd b ijn a zeker een g ro te re h o m o g e n ite it tu ssen d e v ersch illen d e zu sterg e­ m e e n sc h a p p e n b ereik t, al h e b b e n deze zich m eestal n ie t laten aa n slu ite n bij een v an de b o v en g e n o em d e k ap ittels o f congregaties. G eheel a u to n o o m w aren d e zu sterg em ee n sch a p p en n u en o o k v ro eg e r n ie t o m d a t al snel, so m s zelfs v a n a f h e t eerste beg in , h et systeem v a n v isitaties w erd in g ev o erd . D ie rol w erd p rak tisch altijd to e b ed e eld aan m a n n e n die afk o m stig w aren u it die h erv o rm in g sg e zin d e instellingen w a a ro n d e r o o k so m s enkele m e t een d u id elijk e m o d e rn e d ev o tiesig n a tu u r. Een a n d e re m o g elijk h eid v an b eïn v lo ed in g , d ie al ee rd er is aa n g estip t, w as h e t laten o v erk o m e n v an zusters o f b ie ch tv a d ers, zo d a t d e n ag estreefd e h erv o rm in g sg e d ac h te ing ev o erd , b esten d ig d o f v ersterk t k o n w o rd e n . O p die m a n ie r zien w e een g ro o t n e tw e rk o n tsta a n tu ssen d e zu sterg em ee n sch a p p en 226

o n d e rlin g , alsook m e t g em ee n sch a p p en v an d e M o d e rn e D ev o tie zoals die v an W in sd esh eim . U itin g en v a n d e n ieu w e h erv o rm in g sg e zin d e id eeën die deze g e m e e n sch a p p en v o rm gaven, w aren n aa st de so bere kledij o o k te zien in d e n aam g ev in g . Bijbelse n a m e n , zoals bv. B eth leh em , Jeruzalem , G alilea o f S arepta, legden d a a r g etu ig en is v an af. Zelfs n o g v o o r de zu sters o v ergingen n a a r een k lo o sterreg el, d a n to c h w as h u n b estaa n al ste rk gelijkend o p d a t v an k lo o sterlin g en . V asten, b id d e n en h a n d e n a rb e id v u ld e n naast h et g em een sch ap p elijk slap en , eten en h e t b ijw o n en v an de getijd en de dag. D e cla u su u r die m a a k te d a t e r geen c o n ta c t m e t de b u ite n w ereld b e sto n d , lijkt o o k al vrij snel deel u itg e m a ak t te h e b b e n v a n deze stren g e levensw ijze. D at w ijst e r to c h o p d a t n a a st ev en tu ele sociale en e c o n o m i­ sche bew eeg red en en o m zich als z u ster in deze g em een sch ap te la ten in slu ite n , e r o o k religieuze m o tiev e n w aren o m v o o r een dergelijke m a n ie r v an religieus zijn te kiezen. D e v ijftien d e eeuw lijk t in V laa n d eren n e t zoals in d e rest v an de N e d e rla n d e n een b ijz o n d e r v ru c h tb a re p e rio d e te zijn gew eest v o o r d e gro ei en b loei v an een dergelijke u itin g v an g o d sd ie n stig h e id . D aa rm ee is aa n g e to o n d d a t d e refo rm atie k o n b eschikken over een stevige ‘k ath o lie k e’ v o ed in g sb o d em , die o n d e r a n d e re de M o d e rn e D evotie h a d v o o rb ereid , o m id eeën ro n d h e rv o rm in g v erd er te p ro p ag eren . S e l e c t i e v e bi b l i o g r a f i e A . Cassim an, ‘D e m oderne devotie o f G eert G rote in O ost-Vlaanderen’, in: O ns geestelijk E r f 26 (1952), p. 145-186.

R. D e Keyser en P. Trio, ‘ De inclusio van M elle uit 1447: bijdrage tot de instelling van W indesheim se kloosters’, in: R. D e K eyser e.a. (red.), Serta devota in m em o ria m G uillelm i L ou rd au x, pars p rio r: Devotio W indeshem ensis , Leuven, 1992 (M edievalia Lovaniensia

Series, 1/Studia, 20), p. 189-202. N . G eirnaert, ‘Sporen van W indesheim se invloed in en rond het laatm iddeleeuwse Brugge’, in: R. D e Keyser e.a. (red.), Serta devota in m em o ria m G uillelm i L ou rd au x, p a rs p rio r: D evotio W indeshem ensis, Leuven,

1992 (M edievalia Lovaniensia Series,

1/Studia, 20), p. 115-132. K . G oudriaan, ‘Em pow erm ent through reading, w riting and example: the D evotio m o d ern a ’, in: M . Rubin en W. Sim ons (red.), T h e C a m b rid ge o f Christianity, vol. 4: C hristianity in W estern E uro p e c. 1 1 0 0 - c. 1 500, Cam bridge, 2009, p. 407-419.

W. Kohl e.a. (red.), M onasticon W indeshem ense , deel I: B elgien, Brussel, 1976 (Archief- en bibliotheekw ezen, extranum m er 16). A. Lybeer, Kortrijk en d e M o d ern e D evotie. D e gem een sch a p van Sion tijdens d e late m iddeleeuw en (1 4 2 9 - 1 5 8 0 ), O nuitgegeven m asterproef, K.U.Leuven, 2009.

U. Berlière e. a. (red.), M onasticon beige, 3: P rovince d e F la n d re O ccidentale; 7: P rovince de F la n d re O rientale, 9 dln., Luik, 1960-1989.

R N issen ,‘Christus navolgen in eenvoud: de m oderne devotie’, in: P. Nissen (red.), G eloven 227

in d e Lage L a n d en . S ch a rn ierm o m en ten in d e geschiedenis van het ch risten d om ,

Leuven, 2004, p. 51-57. P. Trio, ‘ Begijnen en bedelorden in de Zuidelijke Nederlanden tijdens de dertiende en veertiende eeuw ’, in: P. Nissen (red.), G eloven in d e Lage L an d en . S ch a rn ierm o m en ten in de geschiedenis van het ch risten d om , Leuven, 2004, p. 35­

49. R. Van der D on ck, M o d ern e devotie te O nd en a a rde. G eschiedenis van O nze Lieve Vrouw van Sion van d e X lIId e tot het ein d e van d e X V d e eeuw , O nuitgegeven

licentieverhandeling, K.U.Leuven, 1964. H. Van Engen en G. Verhoeven (red.), M onastiek observantism e en M o d ern e D evotie in de N oordelijke N ed erla n d en , Hilversum , 2008 (M iddeleeuw se Studies

en Bronnen, 110). M .-R. Vanfleteren, M o d ern e devotie te D einze. G eschiedenis van Sint M a rgrieten o f B eth lehem van d e X lIId e tot het begin van d e X V Id e eeuw , O nuitgegeven

licentieverhandeling, K.U.Leuven, 1968. M . Van Luijk, B ru id en van Christus. D e tw eede religieuze vro u w en bew egin g in L eiden en Zwolle, 1 3 8 0 -1 5 8 0 , Zutphen, 2004.

R e s u l t a t e n v a n h e t a r c h e o l o g i s c h o n d e r z o e k o p de b o u w p l a a t s van " K in K o r t r i j k " B ert

A c k e , A n t o n

E r v y n c k , A n

L e n t a c k e r , K aat

M

a e s e n

e n

R af

T r o m m e l m a n s

B eneden w o rd e n overzichtelijk de re su lta te n v o o rg esteld v an h e t a rc h e o lo ­ gisch o n d e rz o e k o p de b o u w p la a ts van h e t w in k elco m p lex “K in K o rtrijk ”. H et o n d e rz o e k geb eu rd e in verschillende etap p es tu ssen ju n i 2006 en m ei 2007, v ó ó r d e afb raa k van de v roegere g eb o u w en in W ijn g aa rd stra at, S io n straat, S te e n p o o rt, S in t-Jan sstraat, K leine S in t-Jan sstra at en K oeiekop. N a a fro n d in g v an d e o p g ra ­ v in g e n w erd in h e t n a ja a r v an 2007 en in 2008 de slo o p v an h et b o u w b lo k en de u itg ra v in g voor h e t w in k elco m p lex in de m a te v an h e t m ogelijke arch eo lo g isch begeleid. A rcheologen v an M o n u m e n t V andekerckhove nv u it In g e lm u n ste r v o e rd e n h et o n d e rz o e k u it1. i

Waarom opgraven? D e b o u w v an h e t w in k elco m p lex ging g ep aard m e t een aa n zien lijk g r o n d ­ verzet, o n d e r m e e r d o o r de aanleg v an de g ro te o n d e rg ro n d se p ark e erg arag e in m e erd ere v erd ie p in g en . A angezien deze w erk en p la atsv o n d en in h e t o u d e h isto risch e c e n tru m v an K ortrijk, w as er een reële aa n ta stin g v an h e t h isto risc h gegroeide stadsw eefsel, zow el w at b e tre ft h e t b o u w k u n d ig erfgoed als d e o n d e r­ g ro n d se c o m p o n e n t, h e t arch eo lo g isch erfgoed. D e v o o r arch eo lo g ie bevo eg d e o v erh e id (V laam se o v erh eid , R u im te en E rfgoed) d ro n g e r d an o o k o p aa n d a t een a a n ta l m aatreg elen w erd g en o m en o m een o n g e d o c u m e n te e rd verlies v an w aard ev o l erfgoed te m in im alisere n . In h e t lich t h ie rv a n w erd in ju n i en ju li 2007 een arch eo lo g isch e te rre in v e r­ k e n n in g uitgevoerd: er w erd en enkele proefsleu v en gegraven, kelders en recen te g ro n d v e rsto rin g e n w erd en in k a a rt g e b ra c h t en er w erd en h isto risch e en ico n o -

i Bij het archeologisch project waren heel wat mensen betrokken, graag dan ook een dankwoord aan iedereen die er op een of andere manier aan meewerkte: archeologen Jan Decorte, Adelheid De Logi, Evy Huys, Liesbeth Messiaen, Katrien Sturtewagen, veldmedewerkers Jerzy H ostekint, Jeffrey Penninck en Sander Tijtgat, kraanmannen Maarten Bekaert, Thomas Christiaens en Kristof Vermaete, Philippe Despriet (Archeologie Zuid-W estVlaanderen vzw), Walter Messiaen, Peter Vertinden (S in t-

Janspoort nv), Stijn Devos en Bart Vanneste (M onum ent Vandekerckhove nv), Vincent Debonne, Koen Deforce, Mare Dewilde, Kristof Haneca en M arit Vandenbruaene (Vlaams In stitu u t voor het Onroerend Erfgoed), de medew­ erkers van het museum K ortrijk 1302, Sam De Decker (Vlaamse Overheid, Ruimte en Erfgoed W est-Vlaanderen), stad K ortrijk, Luc Bauters (provinciaal archeoloog OostVlaanderen), Dumoulin Jos bvba en de vele anonieme geïnteresseerden. 229

grafische d a ta v erzam eld. O p deze m a n ie r w erd g e p ro b e e rd o m zich t te krijg en o p a a rd , d ic h th e id , gaafh eid en w aard e v an de arch eo lo g isch e s tru c tu re n in h et plan g eb ied . O m d a t u it deze in v e n tarisa tie b leek d a t er wel degelijk g o ed b e w aa rd e arch eo lo g isch e reste n in de b o d e m v erb o rg en lagen, w erd en in d e p ro je c tz o n e d rie d eelzones geselecteerd w aa r een v o o ra fg a a n d e o p g rav in g n o o d za k elijk was. In d e zones d ie n ie t w erd en opgegraven m a a r w aa r wel n o g arc h eo lo g isch e sp o ren w erd en verw acht, w erd en de g raafw erken v o o r d e n ie u w b o u w in d e m a te van het m ogelijke archeologisch begeleid. Z o d o e n d e k o n d e n n o g enkele m in im a le registraties u itg ev o erd w ord en . D e k o ste n v an h e t hele arc h eo lo g isch e o n d e r ­ zoek, v an te rre in v e rk e n n in g to t b egeleiding, w erd en v olledig g ed rag en d o o r F o ru m in v est nv.

F ig u u r 1: A a n d u id in g van de p r o je c tz o n e op e en u ittre k se l van de k a a rt van K o r tr ijk u it 1 6 4 1 -1 6 4 4 , o p g e n o m e n in het b o e k Verheerlykt Vlaandre van S a n d e ru s.

230

2

Een s t u k j e g e s c h i e d e n i s H et p ro jectg eb ied ligt b in n e n de m id d eleeu w se o m w allin g v a n K o rtrijk en k an b o g en o p een rijke geschiedenis. E en blik o p d e sta d sk aa rt v an S an d eru s in 1641-1644 to o n t d a t e r zich o p deze plek behalve w o n in g en o o k een k lo o ster (h e t S ionklooster) en een deel van de sta d sm u u r, m e t d e P re d ik h e re n to re n , en d e sta d sg rac h t b ev o n d e n (zie fig u u r 1). D a t deze zaken arch eo lo g isch e sp o ren h e b b e n n agelaten, sta a t b u ite n kijf. S am en m e t h e t arch eo lo g isch o n d e rz o e k w erd eveneens een h isto risch e stu d ie van h et gebied g em aak t d o o r P h ilip p e D esp riet, d ie zich vooral to e sp itste o p h e t S io n k lo o ste r2. D rie ja a r n a h u n stich tin g v estigden de zu sters v an h e t S io n k lo o ster zich in enkele b estaa n d e g eb o u w en in de latere S io n stra a t en W ijn g a a rd stra a t in K ortrijk. H et k lo o ster w as o n tsta a n d o o r p riv é -in itia tie f en ric h tte zich o p d e o p v an g en de am b ach telijk e v o rm in g van a rm e m eisjes. In de eerste d ecen n ia v an z’n b estaa n h a d h e t S io n k lo o ste r te k a m p e n m e t g ro te a rm o e d e en slechte h u isv estin g . E en eerste b ie ch tv a d er w erd aangesteld in 1447, o p d a t m o m e n t w erd o o k een v o o r­ lopige g eb e d sru im te in g e rich t. H et d u u rd e to t 1469 v o o raleer d e g em een sch ap k o n b eschikken over een eigen b esch eid en k apel en b ijb e h o re n d grafveld. Pas in h e t b eg in van de 16de eeuw kw am er een v e rb e te rin g in de w einig b e n ijd e n s­ w aardige, a rm tierig e to e sta n d van h e t S ionkloo ster, to e n in 1504 d e b o u w v an een volw aardige k lo o sterk erk w erd afgew erkt en d e vestig in g ein d elijk erk e n d en o p g e n o m e n w erd in een volw aardig k erkelijk sta tu u t. D at lu id d e een p e rio d e v an bloei in, die zich o n d e r a n d e re u itte in n ieuw bo u w , sch en k in g en en aa n k o p en . H et b ew o n e rsa an tal sc h o m m e ld e r o n d 80 à 100 k lo o sterzu sters, d ie zich v o o ral to eleg d en op fijn h an d w e rk , de p ro d u c tie v an dev o te p re n te n en o n d erw ijs. In d e lo o p van de 17de eeuw z o u d e n steeds m e e r m eisjes u it adellijke en gegoede k rin g e n in tre d e n . In d e lo o p v an zijn b esta a n h a d h e t k lo o ster h e rh a ald e lijk te lijden o n d e r oorlogsgew eld. In de 18de eeuw ging h et b ew o n e rsa an tal a c h te ru it, to t a m p e r 40 le d en in 1782. In d e nasleep van d e F ran se R evolutie w erd h e t k lo o ste r opg eh ev en in 1797 en al een ja a r la ter w erd en d e g eb o u w en o n tm a n ­ teld. In 1822 al w as e r van h e t S io n k lo o ste r n iets h e rk e n b a a rs m e e r aanw ezig in h e t K ortrijkse straa tb e eld . H et te rre in w erd o n d erv e rd e eld in v ersch illen d e kavels en kw am deels in h a n d e n v an Z w arte Z u sters u it O u d e n a a rd e , d ie e r to t 1951 verbleven. D e p ro jec tzo n e w erd ce n traal, van n o o rd n a a r zu id , d o o rsn e d e n d o o r de m iddeleeuw se sta d sm u u r, een sta d sto re n (P re d ik h e re n to re n ) en d e b ijb e h o re n d e sta d sg rac h t. D e sta d s m u u r gaat te ru g o p een a a rd e n stadsw al, d ie al b e s to n d in 1353 en tu ssen 1353 en 1454 versteen d e to t een s ta d sm u u r m e t to ren s. D e P re d ik h e re n to re n zou volgens de archieven d ag tek en en v an 1406 en w erd in 1684 g esloopt. D e sta d sg rac h t is n o g o u d e r: er is al sp rak e v an in 1251. V an af 1680­ 1700 w erd hij system atisch o p g ev u ld m e t a lle rh a n d e afval en p u in .

Het K ortrijkse Sionklooster, K ortrijk, 2007 (onuitgegeven).

2 P. Despriet,

3 M. Cox 6 S. Mays, Human osteology in archaeological and fo re n s ic science, Cambridge, 2000, p. 522. 231

00

o o fN vO

-<u grs

O 4_| n t:

p o» c o N 1/1 CD O) o on C > o ro <u u.

o

cr>

o

CL

O

Figu u r 2 : O v e rz ic h ts k a a rt m et a a n d u id in g van de v e rsc h ille n d e o p g ra v in g sz o n e s.

232

Zone lb F ig u u r 3: O v e rz ic h ts k a a rt m e t de v o o rn a a m ste a rc h e o lo g is c h e sp o re n d a teren d van v o o r h et S io n k lo o s te r en u it de e erste fase van h et k lo o ster.

233

F ig u u r 4 : G e z ich t o p een oud v lo e rn iv e a u , een h a a rd str u c tu u r en de grape in zon e Ic.

F ig u u r 5: De grape a a n g e tro ffe n o n d e r een v lo er in zon e Ic.

F ig u u r 6: O u d e b a k s t e n e n m u u r in z o n e Ib, gezien v a n u i t h et o o s te n .

234

;

Resultaten H et archeologisch o n d e rz o e k sp itste zich to e o p d rie d eelzones b in n e n h et p ro jectg eb ied (zie fig u u r 2): een zone te r h o o g te v an h et v o o rm alig e S io n k lo o ster (zo n e I), een zone ro n d de v roegere sta d s m u u r (zo n e II) en een zo n e n ab ij de v erd w en en K oeiekop (zo n e III). D e re su lta te n v a n d e o p g rav in g e n w o rd e n h ie ro n d e r b e k n o p t voorgesteld..

3. 1

Zone I: het S i o n k l o o s t e r D eze zone v o rm d e h et z w a a rte p u n t v an h et arch eo lo g isch o n d e rz o e k en w erd d a a ro m n o g eens o n d e rv e rd e e ld in d rie d eelzones d ie elk tegelijk d o o r een archeologisch te am w erd en o n d erz o ch t: zo n e Ia op d e h o e k v a n de W ijn g a a rd stra a t en de S io n straa t, zo n e Ib o p d e v o o rm alig e sp eelp laats v an de lagere school v an O nze-L ieve-V rouw v an B ijstand en zo n e Ic in d e S io n straat. Bij de te rre in in v e n ta risa tie w as gebleken d a t de arch eo lo g isch e resten v an h e t S io n k lo o ster goed b ew aard w aren, de v erw ac h tin g e n w aren d a n o o k h o o g g e­ sp a n n e n bij de aa n v an g v an de verd ere opgrav in g . B e w o n i n g s s p o r e n d a t e r e nd van vóór het S i o n k l o o s t e r D e o u d ste reste n w erden aa n g etro ffe n in zo n e Ic. D aa r w aren o p een d rietal p lekken d e resta n te n aanw ezig v an o u d e vlo ern iv eau s, m u u rtje s en h aa rd en . H et zijn de enige sp o ren van o u d e sta d sw o n in g en die d ateren van v o o r de vestiging van h et S io n k lo o ste r o p deze p lek en d ie o p basis van h e t aa n g e ­ tro ffe n aa rd ew erk en enkele m u n tv o n d s te n in d e late 14de-begin 15de eeuw g ep laatst k u n n e n w o rd e n . Een volledige h u isp la tte g ro n d o f een idee v an d e g ro o tte van deze g eb o u w en viel n ie t u it de sp o ren a f te leid en , d o o r d e v e rn ie ­ tig in g erv an d o o r latere v erb o u w in g e n . O n d e r een b ak sten en v lo ertje w erd een in ta cte grote grap e (k o o k p o t o p d rie v o eten ) in zgn. grijs aard ew erk g ev o n d en (zie figuren 4 en 5). Tot deze o u d ste fase k a n v erm o e d elijk o o k een b a k sten e n m u u r g erek en d w o rd e n (o p basis v an h e t g ro te fo rm a a t v a n de ste n en , 26,0-26,5 x 11,5-13,0 x 5 ,0 -5,5cm ) die in h e t n o o rd w e ste lijk deel v an zo n e Ic w erd aa n g esn ed en en over een lengte v an b ijn a 20m k o n w o rd e n gevolgd in zo n e Ib (zie fig u u r 6). H ij m o e t deel h eb b e n u itg e m a ak t van een g ro o t gebouw , m a a r d e p la tte g ro n d erv an kon n ie t w o rd e n g e re c o n stru e e rd o m d a t h e t v erd ere v erlo o p v an d e s tr u c tu u r zich b u ite n h e t o p g ravingsvlak b ev o n d . In zo n e Ib w as o n d e r de b eg ra afp laa ts v an h e t k lo o ster een rec h th o ek ig e k u il v an ca. 5 bij 3m m e t een h o u te n b esch o eiin g b ew aard (zie fig u u r 7). M ogelijk h a d deze s tru c tu u r te m a k en m e t h e t ro te n v an vlas, m a a r d a t is slechts een h y p o th ese. In ied er geval m ag deze s tr u c tu u r b esch o u w d w o rd e n als d a te re n d v an v ó ó r h e t klooster.

235

F ig . 7 : B e e ld v a n u it h e t w e s te n o p d e o m t r e k v a n d e k u il in z o n e l b , v ó ó r h e t v r ijm a k e n v a n d e h o u t e n b e s c h o e iin g .

Figu ur 8: Li ch tn is in de kelder in zone Ia.

236

Resten van het S i o n k l o o s t e r D e te rre in e n v an zo n e I m a a k te n v an 1432 to t 1797 deel u it v an h e t d o m e in v an h e t S ionklooster, w at n a tu u rlijk heel w at sp o re n h eeft ac h terg elaten in de b o d e m . H e t gaat h ierb ij o m fu n d e rin g e n v an de g eb o u w en , b o u w ele m e n ten , m enselijke b ijz ettin g e n en overblijfselen v an h u isra a d en co n su m p tieafv al. D it alles leverde een veelheid aan arch eo lo g isch e sp o ren en een ingew ikkeld k lu w en v an g ebouw en op. In h e t volg en d e o v erzich t w o rd t deze puzzel zo veel m o g elijk o n tw ard . Fase 1 D e o u d ste resten v an h e t S io n k lo o ste r w erd en aan g etro ffen in zo n es Ia en lb (zie fig u u r 3). In zo n e Ia g aat h e t o m een b ak sten e n k eld er en enkele ero p a a n slu iten d e m u re n v an een gebouw . E en gro te k e ld e rru im te in zo n e lb en een m u u r evenw ijdig erm e e m o g e n o o k to t deze v roeg ste fase gerek en d w o rd en . Al deze s tru c tu re n w aren perfect o p de w in d ric h tin g e n g eo rië n tee rd . D e an d e re g eb o u w resten in zo n e I v e rto o n d e n een licht a n d e re o rië n ta tie , g ebaseerd o p de ligging van de S io n straat. O p basis van deze o rië n ta tie en h et b a k s te e n fo rm a a t (2 4,0-25,0 x 12,0-12,5 x 5,0-5,5cm , k le in er d an d e sten en u it d e o u d ste fase) m o g e n de s tru c tu re n u it deze fase w o rd e n b esch o u w d als d e o u d ste resten van h e t S ionkooster, u it de tw eede helft van de 15de eeuw . D e b a k sten e n kelder in zone Ia w as v o lg esto rt m e t p u in , o n d e r an d e re a fk o m stig van h e t o o rsp ro n k e lijk e to n g e w e lf erb o v en . In de zu id elijk e w a n d w as een lich tn is ing ew erk t (zie fig u u r 8). O p m erk e lijk a a n d e k eld er w as d at er geen sp o ren aanw ezig w aren die d u id e n o p een b o v en b o u w . N a enige tijd w erd e r aa n de zu id zijd e v an d e keld er een rec h th o ek ig g eb o u w aa n g eb o u w d , d a t vanw ege de gelijkaardige o rië n ta tie n o g bij fase 1 gerekend kan w o rd e n (zie fig u u r 9). E en d u b b ele h a a rd fu n d e rin g b in n e n d it g eb o u w w o rd t o o k als b e h o re n d to t deze fase b esch o u w d , hoew el n ie t d u id e lijk is h o e ze e rm e e in v e rb a n d staat. D e k e ld e rru im te in zo n e lb w as een stu k g ro te r d a n d ie in z o n e Ia: 5m b ree d en m in sten s 8m lang. D e b ak sten e n m u re n w aren aa n d e b in n e n z ijd e w itg e­ p leisterd en o p so m m ig e p la atsen v o o rzie n v an nissen. E en v lo er b e sta a n d e u it b ak sten e n en te rra c o tta tegels w as gedeeltelijk bew aard. B ovenop deze vloer w aren de resten aanw ezig v an b in n e n m u u rtje s en v an een m o g elijk e tra p co n s tru c tie (zie fig u u r 10). D elen v an de keld er w erd en v ern ield bij d e b o u w van de school in d e tw eede helft van de 20ste eeuw . In d e zan d ig e o p v u llin g w aarm ee de kelder gevuld w erd to e n die in o n b ru ik raak te, b e v o n d e n zich v ijf m enselijke b egravingen. Ten n o o rd e n v an de keld er en p arallel erm e e w erd een m u u r aan g etro ffen die aan de n o o rd z ijd e vo o rzien w as v an n a tu u rste n e n . D ie v e rra a d d e n d a t deze zijde o o it de b u ite n k a n t van een geb o u w is gew eest. D e relatie m e t de kelder is n ie t geheel d u id elijk , m a a r m ogelijk kan g ed a ch t w o rd e n aa n een o n d e rk e ld e rd g eb o u w w aarlangs aa n d e n o o rd k a n t een an d e rh alv e m e te r b re d e gang liep. M isschien k a n d it g eb o u w vanw ege d e p erfecte o o st-w est 237

F ig u u r 10: B o ve n a a n z ic h t o p d e v lo e r van de k e l d e r r u i m t e in zo ne lb. 238

239

o rië n ta tie geïd en tificeerd w o rd e n als de eerste k ap el u it 1469, m a a r d it is slechts een hypothese. Fase 2 V anw ege de gelijkaardige b a k ste e n fo rm a te n (ca. 24 cm len g te) bij d e m eeste aan g etro ffen fu n d e rin g e n in zo n e I is h et m o eilijk o m o p basis d a a rv a n een d a te rin g to e te k e n n e n aa n d e v erschillend e s tru c tu re n . E r m o e st d u s n aa r an d e re criteria g ezocht w o rd e n o m de verbo u w in g sfases c h ro n o lo g isch te ra n g ­ schikken: o rië n ta tie en m u u rw erk arch e o lo g ie . D e sp o re n u it fase 1 k e n m e rk te n zich d o o r een perfecte o rië n ta tie o p de w in d ric h tin g e n , de sp o re n m e t een iets a n d e re ric h tin g w erd en als jo n g e r g e ïn te rp re te e rd . D eze sp o ren m e t een jo n g e re d a te rin g k u n n e n o p basis v an o n d e rlin g e o v ersn ijd in g en grofw eg o n d e rv e rd e e ld w o rd e n in tw ee fases, m a a r h e t is n ie t m og elijk o m d a a ro p een exacte d a te rin g te p laatsen. Fases 2 en 3 w o rd e n ru im g e n o m e n g ed a te erd tu ssen d e late 15d e en de late 17de eeuw (zie fig u u r 11). In zo n e Ia w erd en n ag en o eg geen resten van fases 2 en 3 aa n g etro ffen , o m d a t heel w at zaken v ern ield w erd en bij d e b o u w van 19de-20ste-eeuw se w o n in g en o p deze plek. E nkele k lein ere m u u rfra g m e n te n en g ro n d sp o re n (afvalkuilen e.d.) lijken er b o v en d ien o p te w ijzen d at er zich in deze zo n e n ie t veel g eb o u w en b ev o n d e n d ie m e t d e latere k lo o sterfases te linken zijn. In zone Ib k o n d e n de resten v an een g eb o u w m e t rec h th o ek ig g ro n d p la n w o rd e n bloo tg eleg d (ca. 9,50 x 5,2 0 m ), m e t aan d e n o o rd z ijd e een overw elf­ de ru im te ingew erkt. W egens d e m oeilijke o n d e rz o e k so m sta n d ig h e d e n (o.a. g ro n d w a te r) en de onvolledige b ew a rin g k o n n ie t ac h te rh a ald w o rd e n o f deze ru im te een b e e rp u t o f een keld er was. In de n o o rd w estelijk e h o e k v an zo n e Ib w erd een m assieve fu n d e rin g van een g eb o u w aan g etro ffen , d ie d e lange m u u r d a te re n d v an v ó ó r h e t S io n k lo o ste r d o o rb ra k (zie fig u u r 12). E nkel d e z u id o o s ­ telijke h o ek v an d it g eb o u w k on w o rd e n g e d o c u m e n te e rd , d e rest viel b u ite n de o p g rav in g sp u t. D e fu n ctie erv a n blijft o p n ie u w o n d u id elijk . G elijkaardige m assieve, v erzo rg d gem etseld e fu n d e rin g e n w erd en even een s aan g etro ffen in zo n e Ic, aa n de S io n stra a t (zie fig u u r 13). S am en v o rm d e n ze een g eb o u w van m in s te n s d rie k am ers, w aarbij v re e m d g en o eg geen sp o re n van een n o ordgevel aanw ezig w aren - m issch ien m o e t h ierb ij g ed a ch t w o rd e n aa n een h o u te n gevel die geen arch eo lo g isch e sp o ren heeft n agelaten. D it g eb o u w w erd d o o r P h ilip p e D esp riet geïd en tificeerd als d e in firm erie van h e t klooster.

240

Fig u u r 12: M assieve fu n d e rin g in de n o o rd w e ste lijk e h o e k van zo n e lb , gezien v a n u it h e t z u id en .

241

F ig u u r 13: D e ta il van de m assiev e fu n d e rin g en van h et g eb ou w u it fase 2 in z o n e Ic.

F ig u ur 14: G ez ic h t o p de oo ste li jk e m u u r van d e p a n d g a n g in z o n e Ib. 242

Fase 3 In een volgende u itb reid in g sfase v an h e t k lo o ster w erd h e t rec h th o ek ig e g eb o u w u it fase 2 in zo n e Ib afgebroken en o v erb o u w d d o o r een n o o rd -z u id g eo rië n tee rd e p a n d g a n g (zie fig u u r 14). D e w estelijke m u u r v an d eze p a n d g a n g slo o t aa n op de zu id o o stelijk e h o e k v an h e t m assieve g eb o u w u it d e vo rig e fase. D eze p an d g a n g w as 2 ,6 0 m b ree d , 23,90m lan g en w erd o p g etro k k e n in tw ee b o u w cam p ag n es. H eel v ree m d w as d a t er aan de n o o rd - en d e zu id zijd e geen o o st-w est g eo rië n tee rd e p a n d g a n g aa n slo o t, zoals bij een g ebruikelijke k lo o sterp la tte g ro n d v erw ac h t m ag w o rd e n . D e m u u r die d e p an d g a n g a a n d e n o o rd z ijd e afsloot, w erd la te r w el in w estelijke ric h tin g u itg e b reid m e t een m e rk w a ard ig e h a lfro n d e , overw elfde stru c tu u r. Tegen de w estzijde v an de p a n d g a n g w erd en enkele s tru c tu re n aa n g etro ffe n die b e h o o rd m o e te n h eb b e n to t d e b ijg eb o u w en langs d e p a n d g a n g , m a a r d o o r h u n ligging n e t teg en d e sleu fw an d k o n d e n die n ie t v erd er o n d e rz o c h t w o rd e n . Ten o o ste n v an d e p an d g a n g b e v o n d zich de p a n d h o f, w aar v erschillende b eg ra v in g en w erd en aan g etro ffen . E nkele m u u rs tru c tu re n b in n e n deze p a n d h o f, aa n g etro ffe n in zo n e Ib en zo n e Ic, zo rg d e n v o o r een o n d erv e rd e lin g in d it deel v a n h e t klooster. In h e t zu id en v an zo n e Ib verscheen b o v e n o p d e resten v an d e sin d s lan g in o n b ru ik geraakte keld er u it fase 1 een n ie u w gebouw , o o st-w est g eo rië n tee rd en zo’n 8 m b reed. O p v allen d w as d a t e r v an d it g eb o u w in zo n e Ia n o g een g ro o t deel v an de gevel in o p sta n d w as bew aard , m e t d a a rin tw ee d ic h tg em etse ld e v en ster-

F ig u u r 15: G ez ic h t o p de in o p s t a n d b e w a a r d e gevel in zo ne Ia.

243

F ig u u r 16: G e z ich t op de h a a rd fu n d e rin g van een g eb ou w in zo n e Ic.

244

o p e n in g e n (zie fig u u r 15). Tegen de S io n straa t aan , w aa r d e m u u r in o p s ta n d al lan g w as afgebroken, w erd een lichte k n ik in de fu n d e rin g v an de m u u r o p g e­ m e rk t. D e netjes g em etselde gevel sto n d in schril c o n tra s t m e t d e slordige w ijze w aa ro p de fu n d e rin g e n w aren uitg ev o erd . E en a a n ta l fu n d e rin g e n in zo n e lb k an b esch o u w d w o rd e n als b in n e n v e rd e lin g v an h e t b o u w w erk . D e fu n ctie v an h et g ro te g eb o u w (m in ste n s 30 m lang) k o n n ie t ac h te rh a a ld w o rd en . In zo n e Ic k o n d e n enkele fu n d e rin g e n v an m u re n en h a a rd e n g e ïn te rp re te e rd w o rd e n als b e h o re n d to t m in ste n s één g eb o u w p la tte g ro n d (zie fig u u r 16). D e lengte erv a n w as o ngeveer 7 m , de b re e d te k o n n ie t p recies ac h te rh a ald w o rd en . E en aan tal trap v o rm ig e , v ie rk a n te fu n d e rin g e n is v erm o ed elijk te in te rp re te re n als de basissen v an pijlers, m a a r w at h u n fu n ctie w as, is o n d u id elijk . Spor en van na het S i o n k l o o s t e r N a de o n tm a n te lin g v a n h e t k lo o ste r o p h e t ein d e v an de 18de eeuw w erd en b o u w e le m e n te n v an de versch illen d e gebo u w en v a n h e t S io n k lo o ster h e rg e ­ b ru ik t in de fu n d e rin g e n v a n recen tere g ebouw en . In zo n e Ia w erd en h ie rv o o r zelfs gebeeld h o u w d e fra g m e n te n g eb ru ik t, m e e r d a n w aarsch ijn lijk afk o m stig v a n de k lo o sterk erk (zie fig u u r 17). E en fu n d e rin g in zo n e Ic w as g ro ten d eels o p g eb o u w d u it n a tu u rs te n e n fra g m e n te n v an ven stero m lijstin g en . N a de o n tm a n te lin g w erd h e t k lo o ste rd o m e in o p g ed eeld in n ieu w e kavels en o p n ie u w b eb o u w d , v o o rn a m e lijk de S io n straa t en d e W ijn g aa rd stra at. V ooral

F ig u u r 17: F u n d e r i n g m e t n a t u u r s t e n e n b e e ld e n in zo ne Ia

245

in z o n e Ia, e n in m in d e r e m a te in z o n e Ic, h a d d it e e n v e rn ie le n d e im p a c t o p h e t o u d e r e a rc h e o lo g is c h e b o d e m a r c h ie f , d o o r d e b o u w v a n h u iz e n m e t g ro te k e ld e rs e n b ijb e h o r e n d e n u ts v o o r z ie n in g e n , b e e r p u t te n e n w a te r p u tte n . Z o n e lb w e rd p a s la te r v e rs to o rd , b ij d e b o u w v a n d e s c h o o l in d e tw e e d e h e lft v a n d e 2 0 ste eeuw . D e b e to n n e n s k e le ts tr u c tu u r v a n d e s c h o o lg e b o u w e n h e e ft e r v o o r g e z o rg d d a t e r o p v e rs c h ille n d e p le k k e n v ie r k a n te ‘h a p p e n ’ u it d e o u d e r e s t r u c ­ t u r e n zijn w e g g e g ra v e n . H e t s c h o o lg e b o u w in d e S io n s tr a a t w a s b o v e n d ie n v o lle d ig en d ie p g a a n d o n d e r k e ld e r d , w a a r d o o r h ie r alle re s te n v a n h e t k lo o s te r, w a a rs c h ijn lijk zelfs d e k lo o s te rk e r k , z ijn v e rn ie ld .

3.2 3 . 2.1

Het o n d e r z o e k van m e n s e l i j k e r e s t e n Inleiding Bij h e t o n d e r z o e k in z o n e lb w e rd e n 75 g ra v e n in a n a to m is c h v e r b a n d o p g e ­ g ra v e n , n a a s t e e n g ro te h o e v e e lh e id lo sse m e n s e lijk e b e e n d e re n . V ijf g ra fre s te n b e v o n d e n z ic h in d e o p v u llin g v a n d e k e ld e r v a n d e e e rs te k lo o s te rfa s e , 26 in d e p a n d g a n g e n 4 4 in d e p a n d h o f (z ie fig u u r 18). D it is sle c h ts e e n k le in d e el v a n d e b ijz e ttin g e n d ie in h e t S io n k lo o s te r h e b b e n p la a ts g e v o n d e n tu s s e n 1471, to e n d e b e g ra a f p la a ts w e rd in g e w ijd , e n 1784, to e n h e t b e g ra v e n in k lo o s te rs v e r b o d e n w e rd d o o r e e n k e iz e rlijk e d ic t v a n Jo z e f II. A fg a a n d e o p a rc h ie fg eg e v e n s w o r d t g e s c h a t d a t e r in to ta a l z o ’n 5 7 0 p e r s o n e n b e g ra v e n z ijn in h e t k lo o s te r.

A rcheologisch ond erzoek Kortrijk Sint-Janspoort 2006-2008 Zon e lb - m enselijke b egravingen

Fase 3van het Sionklooster

Figuur 18: O verzichtskaart m et de ligging van de graven in het Sionklooster. 2 46

In d e p a n d g a n g k o n d e n m in s te n s tw e e b e g ra v in g s fases v a stg e ste ld w o r d e n , in d e p a n d h o f la g e n e r in e n k e le g e v a lle n m a a r lie fst v ie r s k e le tte n b o v e n e lk a a r. S o m m ig e m e n s e n w a re n in k is te n b e g ra v e n , a n d e re in v o lle g ro n d . S o m s w e z e n e n k e le n a a ld je s e r o p d a t d e d o d e n in lijk ­ w a d e n w a re n g e w ik k e ld . A lle o v e rle d e n e n w a re n m e t h e t h o o f d n a a r h e t w e ste n e n d e v o e te n n a a r h e t o o s te n b e g ra v e n , v o lg e n s e e n o u d e c h ris te lijk e tr a d itie . In e n k e le g ra v e n w e rd e n h e t lic h a a m

m e ta le n v o o r w e r p e n

a c h te rg e la te n bij

(s c h a p u lie re n , k ru isje s , m u n t e n , r in g e n -

z ie fig u u r 19). D it

h o o f d s tu k

b e lic h t

het

fy s is c h - a n tro p o lo g is c h

o n d e r z o e k v a n re s te n te r u g g e v o n d e n in h e t S io n k lo o s te r. E r w o r d t u itg e le g d w a t d i t o n d e r z o e k p re c ie s i n h o u d t e n Figuur 19: Metalen kruis van

w e lk e m e th o d e n d a a rb ij w o rd e n g e b ru ik t. A a n s lu ite n d

Lotharingen (lengte: 7cm)

w o r d e n d e b e la n g r ijk s te r e s u lta te n w e e rg e g e v e n , o m te

aangetroffen bij een skelet

b e s lu ite n m e t e e n v o o rz ic h tig e c o n c lu s ie .

in de pandhof.

4 . 2.2

Begripsomschrijving D e fysische antropologie, o f h e t o n d e r z o e k v a n m e n s e lijk e s k e le tre s te n a f k o m ­ stig u i t e e n a rc h e o lo g is c h e c o n te x t, le v e rt o n s e e n s c h a t a a n in f o r m a tie o p o v e r h e t v e rle d e n . Z e g e e ft o n s e e n b e e ld v a n d e g e z o n d h e id s to e s ta n d , d e le v e n s k w a ­ lite it e n d e le v e n s v e rw a c h tin g e n v a n d e o n d e r z o c h te p o p u la tie . O p d e z e w ijz e d r a a g t h e t fy s is c h - a n tro p o lo g is c h o n d e rz o e k , s a m e n m e t d e a rc h e o lo g is c h e b e v in d in g e n e n d e h is to ris c h e a a n w ijz in g e n , b ij t o t d e c o n s tr u c tie v a n e e n to ta a l­ b e e ld v a n d e o n d e r z o c h te p o p u la tie 3.

3 . 2.3

Methodiek Algemeen V o o rd a t e r ev e n w e l u its p r a k e n k u n n e n w o rd e n g e d a a n o v e r h e t d e m o g r a ­ fisch p ro fie l v a n e e n p o p u la tie m o e t ste e d s w o rd e n u itg e g a a n v a n e lk in d iv id u . C o n c re e t b e te k e n t d it d a t v o o r elk o p g e g ra v e n in d iv id u d a t in a n a to m is c h v e r b a n d lig t, e e n ‘b io lo g is c h e id e n tite it’ m o e t w o r d e n b e p a a ld . D e b io lo g is c h e id e n tite it o f h e t b io lo g is c h p ro fie l v a n e e n in d iv id u o m v a t d e to e k e n n in g v a n h e t g e sla c h t, d e b e p a lin g v a n d e s te rfte le e ftijd , d e b e re k e n in g v a n d e lic h a a m s le n g te .

4 DezewerkwijzewerdontwikkelddoorMaritVandenbruaene,

5 Dit zijn de processen die optreden na de dood.

fysisch antropologe voor het VIOE. 247

V e rd e r w o rd t o o k v eel a a n d a c h t b e s te e d a a n d e s tu d ie v a n d e b ijz o n d e r e sk e le tg eg ev en s, z o a ls d e a n a to m is c h e v a ria tie s e n h e t z ie k te b e e ld . P as w a n n e e r alle in d iv id u e le re s u lta te n g e k e n d z ijn , k u n n e n d e v e rs c h e id e n e b io lo g is c h e p ro fie le n m e t e lk a a r w o rd e n v e rg e le k e n e n k a n e e n a n tw o o r d w o rd e n g e b o d e n o p v ra g e n zoals: w e rd e n o p d e b e g ra a f p la a ts e n k e l v ro u w e n b e g ra v e n o f o o k m a n n e n ? Z ijn d e z e m e n s e n o u d g e w o rd e n ? W a re n d e z e m e n s e n g r o o t v a n g estalte? W a re n ze g e z o n d ? ... D e m a te w a a rin b io lo g is c h e in f o r m a tie k a n w o rd e n afg ele id v a n h e t sk e le t is a fh a n k e lijk v a n d e v o lle d ig h e id v a n h e t o n d e r z o c h te sk e le t e n v a n d e t o e s t a n d v a n d e b e w a a rd e b e e n d e r e n . E e n v o lw a ss e n sk e le t b e s ta a t u it m e e r d a n 2 0 0 b e e n d e r e n , d ie in v ele g e v a lle n n ie t a lle m a a l b e w a a rd z ijn g e b le v e n . D e v o lle d ig ­ h e id v a n e en sk e le t k a n p ro c e n tu e e l w o rd e n u it g e d r u k t d o o r te w e rk e n m e t 10 a n a to m is c h e z o n e s, e lk b e s ta a n d e u it v e rs c h ille n d e b e e n d e re n . V o o r elk e z o n e w o r d t b e p a a ld o f ze al d a n n ie t a a n w e z ig is4. V e rv o lg e n s w o r d t d it g eg e v e n in v e r b a n d g e b ra c h t m e t ee n id e a le s itu a tie w a a rin alle z o n e s b e w a a rd z o u d e n z ijn . Bij d e b e o o r d e lin g v a n d e to e s ta n d v a n d e b e w a a rd e b e e n d e r e n w o r d t d e k w a li­ te it v a n d e a a n w e z ig e b e e n d e r e n g e ë v a lu e e rd . Tal v a n d e s tru c tie v e p ro c e s s e n , zo als v e rs to rin g v a n h e t g r a f e n c h e m is c h e re a c tie s in d e o n d e r g r o n d z o rg e n v o o r

post mortem5-\e rw e rin g , v e rk le u rin g e n a n d e r e v o r m e n v a n b e s c h a d ig in g a a n h e t sk e le t6. D e b e w a r in g s to e s ta n d w o r d t b e o o r d e e ld m e t h e t b lo te o o g e n w o rd t u it g e d r u k t in te r m e n v a n ‘s le c h t’, ‘g o e d ’ o f ‘m a tig ’. N a d e b e o o r d e lin g v a n d e v o lle d ig h e id v a n h e t sk e le t e n d e to e s ta n d v a n d e b e w a a rd e b e e n d e r e n w o r d t h e t b io lo g is c h e p ro fie l v a n d e re s te n b e s tu d e e rd . In w a t v o lg t, w o rd t n a d e r in g e g a a n o p d e v e rs c h ille n d e a s p e c te n v a n d it p ro fie l e n w o r d t u itg e le g d w elk e m e th o d e s d a a r v o o r w o rd e n g e b ru ik t.

Het b i o l o g i s c h e p r o f i e l D e r e c o n s tr u c tie v a n h e t b io lo g is c h e p ro fie l h o u d t in e e rs te in s ta n tie in d a t h e t g e s la c h t w o r d t to e g e k e n d a a n h e t in d iv id u . H e t g e sla c h t k a n w o r d e n b e p a a ld d o o r to e p a s s in g v a n e e n a a n ta l

macroscopische technieken1'*. H ie rb ij w o rd t

g e k e k e n n a a r sp e c ifie k e u ite rlijk e g e s la c h ts k e n m e rk e n v a n d e b e e n d e r e n , v o o r n a ­ m e lijk v a n h e t b e k k e n e n d e s c h e d e l. D o o r g a a n s z ijn m a n n e n im m e r s g r o te r e n r o b u u s te r d a n v ro u w e n e n h e b b e n ze o o k s te rk e re s p ie r a a n h e c h tin g e n . V ro u w e n d a a re n te g e n z ijn k le in e r, fijn e r v a n lic h a a m s b o u w e n h e b b e n e e n b r e d e r b e k k e n m e t h e t o o g o p d e v o o r tp la n tin g . A a n s lu ite n d w o rd e n m e tin g e n g e n o m e n v a n h e t d ijb e e n ifemur), d e o p p e r a r m ( humérus) e n d e tw e e d e h a ls w e rv e l ( axis). D e g e m e te n w a a rd e n v a n d e re s p e c tie v e b e e n d e r e n w o rd e n v e rg e le k e n m e t s t a n ­ d a a rd w a a rd e n d ie a lg e m e e n g e ld e n als ‘v ro u w e lijk ’ o f ‘m a n n e lijk ’. Bij post mortem s c h a d e o f a fw e z ig h e id v a n d e sc h e d e l e n h e t b e k k e n is h e t g e sla c h t onmogelijk te b e p a le n . In d ie n in d iv id u e n w e in ig o f g e e n g e sla c h tss p e c ifie k e k e n m e r k e n v e r to n e n o p h e t b e k k e n e n s c h e d e l, is h e t g e sla c h t onbepaalbaar. N a d e g e s la c h ts d e te rm in a tie w o r d t d e s t e r f t e le e f tij d b e p a a ld . D ez e le e ftijd sb e p a lin g is s te e d s d e w e e rs p ie g e lin g v a n d e ‘b io lo g is c h e le e ftijd ’ v a n h e t sk elet. D e b io lo g is c h e o u d e r d o m v a n e e n in d iv id u e n d e w e rk e lijk e c h r o n o lo g is c h e 248

le e ftijd s te m m e n n ie t a ltijd o v e re e n . V o e d in g s g e w o o n te s , a a n le g , a rb e id , o m g e ­ v in g s fa c to r e n e n v e rs c h e id e n e z ie k te s z o rg e n e r v o o r d a t d e s c h a ttin g v a n d e lee f­ tijd m e e s ta l ee n o v e r- o f o n d e r s c h a ttin g is v a n d e w e rk e lijk e le e ftijd w a a ro p h e t in d iv id u is o v e rle d e n . D a a r o m w o r d t g e o p te e rd o m te w e rk e n m e t a n tr o p o lo ­ g isc h e le e ftijd sk la sse n . D ie z ijn : Neonatus (0 -1 2 m a a n d e n ) , Infans I (1 -6 ja a r ) ,

lnfansll ( 7 - 1 2 ja a r ) , Juvenis (1 3 -2 0 ja a r ) , Adultus I (2 0 -2 7 j a a r ),Adultus II (2 7 -3 4 ja a r ) , Adultus III (3 4 -4 0 ja a r ) , Maturus I (4 0 -4 7 ja a r ) , Maturus II (4 7 - 54 ja a r ) , Maturus III (5 4 -6 0 ja a r ) e n Senilus ( o u d e r d a n 6 0 ja a r ). I n d iv id u e n w a a ra a n e n k e l d e m in im u m le e f tijd v a n 2 4 o f 4 0 ja a r k a n w o rd e n to e g e k e n d , w o rd e n o n d e r g e b r a c h t o n d e r d e le e ftijd s c a te g o rie ë n 2 4 + e n 4 0 + . D e o o rz a a k h ie r v a n is v o o rn a m e lijk g eleg e n in d e fr a g m e n ta tie v a n d e re s te n e n in d e post mortemv e rw e rin g . H o e jo n g e r h e t in d iv id u , h o e a c c u r a te r d e le e ftijd k a n w o rd e n g e sc h a t o m d a t d e o n tw ik k e lin g s fa se s g o e d g e d o c u m e n te e r d z ijn 9, zo als d e g ro e i e n d e o n tw ik k e lin g v a n h e t g e b it e n d e la n g e b e e n d e r e n . V o o r v o lw a sse n in d iv id u e n is d e b e p a lin g v a n d e s te rfte le e ftijd v eel m o e ilijk e n Bij h e n h a n g t d e to e k e n n in g v a n d e s te rfte le e ftijd v o o r n a m e lijk a f v a n w a a rg e n o m e n o u d e rd o m s v e rs c h ijn se le n e n d e m a te v a n slijta g e v a n h e t g e h e le sk e le t (z o a ls d e w e rv e lk o lo m , d e g ro te g e w ric h te n , d e a fv la k k in g v a n d e t a n d e n ) 10. V erv o lg en s w o r d t d e s t a a n d e li c h a a m s le n g t e b e p a a ld o p b a sis v a n d e le n g te v a n in ta c te la n g e b e e n d e r e n z o a ls h e t d ijb e e n (femur), h e t s c h e e n b e e n (tibia) e n h e t k u itb e e n {fibula), d e b o v e n a r m

(humérus), d e e lle p ijp (ulna) o f h e t s p a a k ­

b e e n (radius). D e le n g te s v a n d e re s p e c tie v e b e e n d e r e n w o rd e n in g e b r a c h t in e e n fo r m u le d ie v e rs c h ille n d is n a a rg e la n g v a n h e t g e s la c h t11. H e t g e b ru ik v a n d e z e

6 W. Haglund 6 M. Sorg, 'Method and theory of forensic

sex and race: accuracy and assumptions’ , in: M. Y. Ifcan 5

taphonomic research', in: W. Haglund 5 M. Sorg (red.),

K. A. R., Kennedy (red.), Reconstruction from the skeleton, New York, 1989, p. 53-93.

Forensic taphonomy: the postmortem fate of human remains, Boca Raton, 1997, p. 13-26. 7 Bij macroscopische technieken worden

9 L. Scheuer & S. Black, Developmental juvenile osteology, Londen, 2000, p. 587.

welbepaalde

kenmerken beoordeeld met het blote oog. Deze technieken

îo J. E. Buikstra 6 0. H. Ubelaker, Standards for data

staan beschreven in basiswerken zoals: W. M. Bass, Human

collection, p. 15-38; W. M. Krogman 6 M. Y. I$can, The

osteology. A laboratory and field manual, Missouri, 1995,

human skeleton, p. 13 3-18 1; WEA, 'Workshop of European

p. 361; J. E. Buikstra 6 D. H. Ubelaker, Standards for data

Anthropologists.

collection from human skeletal remains, Fayetteville, 1994, p. 206.

diagnosis of skeletons', in: Journal of Human Evolution,

8 D. L. France, 'Observational and metric analysis of sex in the

Recommendations for

âge

and

sex

9 (1980), p. 515-549. il

M. Trotter, 'Estimation of stature from intact long bones', in: T. D. Stewart (re d.), Personal identification in mass

skeleton’, in: K. 1. Reichs (re d.), Forensic osteology: advances in the identification of human remains,

disasters, Washington DC, 1970, p. 7 1 - 8 3 ; M. Trotter 6 G.

Springfield, 1998, p. 163-186; W. M. Krogman 6 M. Y.

C. Gleser, ‘A re-evaluation of estimation of stature based

medicine,

on the measurement of stature taken during life and of

Springfield, 1986, p. 337; G. J. R. Maat, R. G. A. M.

long bones after death', in: American Journal of Physical

Panhuysen 6 R. W. Mastwijk., Manual for the physical

Anthropology, 16 (1958), p. 7 9 -1 2 3 ; A. Tellka, A. Palkama

I§can,

The human skeleton

in forensic

anthropological report, Leiden, 1999, p. 28; T. W. Phenice,

6 P. Virtama, 'Prédiction of stature from the radiographs of

'A newly developed Visual method of sexing the os pubis',

long bones in children', in: Journal of Forensic Sciences,

in: American Journal of Physical Anthropology, 30 (1969), p. 297-302; L. E. St. Hoyme 6 M. Y. Içcan, 'Détermination of

7 (1962), p. 4 7 4 -4 7 9 .

249

A a n t a l s k e le tte n

N = 75

Calvarium

42

56%

Facies

36

48%

Mandibula

43

57%

Thorax

43

57%

Columna vertebralis

58

77%

Pelvis

54

72%

'Membra superiora

59

79%

Ossa manus

49

65%

Membra inferiora

65

87%

Ossapedis

54

72%

T o t a a l a a n ta l b e w a a r d e s k e le tz o n e s

N = 75

30

s 1■ 5 c

75 20

4)

15

ro 4-*

nm

10 b 0

■ J.D.U.D.I -

■

-

4

S

6

7

8

9

10

aan tal b ew a a rd e zo n es

F iguur 20: Verdeling van de bew aarde skeletzones en het aantal bewaarde aantal anatom ische zones.

250

503

te c h n ie k g a a t u it v a n e e n c a u sa a l v e r b a n d tu s s e n d e le n g te v a n d e le d e m a te n e n d e to ta le le n g te v a n e e n in d iv id u . O m d e lic h a a m s le n g te te k u n n e n b e re k e n e n m o e t te n m in s te é é n v a n d e la n g e b e e n d e r e n v o lle d ig b e w a a r d zijn . I n d ie n d it n ie t h e t gev al is, k a n d e lic h a a m s le n g te n ie t w o rd e n b e re k e n d . T o t s lo t w o rd t v eel a a n d a c h t b e s te e d a a n m o g e lijk e s k e l e ta n o m a li e ë n o f a fw ijk in g e n o p h e t sk e le t. D e z e k u n n e n e e n a a n w ijz in g z ijn v a n e e n la n g d u r ig e z ie k te , e e n o p g e lo p e n tr a u m a o f e e n g e n e tis c h e v a ria tie . D e m e e s te z ie k te s o f p a th o lo g ie ë n la te n e c h te r g e e n s p o r e n n a o p h e t sk e le t. D e re a c tie tijd v a n h e t b o t o p e e n z ie k te v e r lo o p t im m e r s r e la tie f la n g z a a m . Z o z u lle n a c u te in fe c tie z ie k te s sle c h ts b ij e n k e lin g e n k u n n e n w o rd e n o p g e m e r k t, h o e w e l ze to t v o o r k o r t d e g r o o ts te d o o d s o o r z a a k v o r m d e n . Bij g e b re k a a n e e n e ffic ië n te m e d is c h e v e rz o rg in g , s tie r f d e o v e rg ro te m e e r d e r h e id v a n d e b e v o lk in g d u s v o o r d a t h e t b o t d e tijd h a d o m te re a g e re n o p d e in fe c tie . D e tr a g e re a c tie tijd v a n h e t b o t o p z ie k te s im p lic e e rt d a t d e z ie k te v e rs c h ijn s e le n o p d e b e e n d e r e n v a n a rc h e o lo g is c h e s k e le tte n ste e d s e e n w e e rsp ie g e lin g z ijn v a n e e n la n g d u r ig e c o n d itie , d ie m e e s ta l ja r e n to t zelfs d e c e n n ia d u u r d e . H e t m e r e n d e e l v a n d e z e a a n d o e n in g e n w a re n n ie t le v e n s b e d re ig e n d . V ele w o rd e n d a n o o k in e e n h e le n d e fase a a n g e tro ffe n o p h e t b o t, w a t a a n g e e ft d a t d e p e r s o o n in k w e stie v o lle d ig h e rs te ld w a s 12. D e m e e s te z ie k te s d ie w o rd e n v a stg e ste ld o p a rc h e o lo g is c h e s k e le tte n s ta a n d u s d o o r g a a n s n ie t in v e r b a n d m e t d e d o o d s o o r z a a k v a n h e t b e tr o k k e n in d iv id u . Z e z u lle n w el e e n z e k e re in v lo e d h e b b e n g e h a d o p d e le v e n sstijl e n -k w a lite it, o f to c h v o o r e e n b e p a a ld e p e r io d e v a n z ijn o f h a a r lev en . V o o ra fg a a n d e m e th o d e s z ijn g e b r u ik t b ij d e s tu d ie v a n d e m e n s e lijk e re s te n v a n h e t S io n k lo o s te r. T ijd e n s d e a rc h e o lo g is c h e o p g ra v in g e n z ijn d e g ra v e n v a n 75 in d iv id u e n te r u g g e v o n d e n . A rc h ie fs tu d ie s g e v e n a a n d a t o v e r e e n p e r io d e v a n m e e r d a n 300 ja a r b ijn a 6 0 0 p e r s o n e n w e rd e n b e g ra v e n o p d it g ra fv e ld . D e re s u l­ ta te n v a n d it o n d e r z o e k m o e te n d a n o o k w o r d e n g e z ie n als e e n ‘s e le c te ’ b lik o p d e fysieke k e n m e r k e n v a n d e to ta le b e g ra f e n is p o p u la tie . 3 . 2 .4

R e su lta te n : de m e n s e lijk e resten van het S io n k lo o s t e r

In e e n id e a le s itu a tie z o u d e n v a n d e 75 in d iv id u e n , v e rd e e ld o v e r 10 a n a to ­ m is c h e sk e le tz o n e s , 7 5 0 sk e le tz o n e s b e w a a rd m o e te n z ijn . F ig u u r 2 0 t o o n t a a n d a t b ij d e z e 75 m e n s e n 5 0 3 z o n e s z ijn o p g e te k e n d . D it b e te k e n t d a t m e e r d a n d e h e lft v a n h e t s k e le tm a te ria a l b e w a a rd is g e b le v e n . D e a a n w e z ig h e id v a n d e o n d e r s te le d e m a te n (membra inferiora) is h ie r b ij h e t m e e s t g e re g is tre e rd (8 7 p r o c e n t) en h e t a a n g e z ic h t (facies) h e t m in s t (4 8 p r o c e n t) . Bij ie ts m i n d e r d a n 1/3 v a n d e in d i­ v id u e n z ijn alle 10 z o n e s b e w a a rd . W a t d e to e s ta n d v a n d e b e e n d e r e n b e tr e ft, is v a stg e ste ld d a t d e o v e rb lijfse le n u ite rs t b r o o s e n p o r e u s z ijn . B o v e n d ie n v e rto n e n alle s k e le tre s te n e e n z e k e re g r a a d a a n fr a g m e n ta tie . S c h a d e a a n h e t b o to p p e r -

12

Voor de beschrijving van de pathologieën en hun etiologie

pedia of human paleopathology, Cambridge, 1998, p. 478;

werd gebruik gemaakt van volgende basiswerken: A. C.

D. J. Ortner, Identification of pathological conditions in

Auferheide 6 C. Rodriguez-Martfn, The Cambridge encgclo-

human skeletal remains, San Diego, 2003, p. 645. 251

v la k is a a n w e z ig b ij 6 7 p r o c e n t v a n d e s k e le tin d iv id u e n e n v e rk le u rin g v a n d e b e e n d e r e n bij 59 p r o c e n t. N ie tte g e n s ta a n d e e r d u s r e la tie f veel s k e le tm a te ria a l b e w a a rd is g e b le v e n , v e rk e e r t h e t b o tm a te r ia a l in e e n ‘m a tig e ’ to t ‘s le c h te ’ sta a t. B in n e n d e o n d e r z o c h te s k e le tp o p u la tie h e b b e n 3 7 in d iv id u e n ty p is c h v r o u ­ w e lijk e k e n m e r k e n e n s le c h ts 1 p e r s o o n ty p is c h m a n n e lijk e . V o o r 8 in d iv id u e n k a n g e e n u its p r a a k w o rd e n g e d a a n o v e r h e t g e sla c h t o m d a t ze w e in ig o f g ee n u itg e s p ro k e n g e s la c h ts k e n m e rk e n v e r to n e n . N o g b ij 23 in d iv id u e n is h e t o n m o ­ g e lijk o m h e t g e sla c h t te b e p a le n d o o r d e a fw e z ig h e id v a n h e t b e k k e n e n / o f d e sc h e d e l o f d o o r d e sle c h te b e w a rin g s to e s ta n d . A a n g e z ie n d e ty p is c h e g e s la c h ts ­ k e n m e r k e n p a s t o t u itin g k o m e n tijd e n s d e p u b e r t ij d w o r d t a a n d e 6 a a n w e z ig e m in d e rja rig e n g e e n g e sla c h t to e g e k e n d . D eze 6 m in d e r ja r ig e n m a k e n s le c h ts e e n fra c tie u it v a n d e o n d e r z o c h te b e g ra f e n is p o p u la tie . H ie rv a n w as 1 k in d je tu s s e n 1 e n 6 ja a r o p h e t o g e n b lik v a n o v e rlijd e n , 1 tu s s e n 7 e n 12 ja a r e n 4 tu s s e n 13 e n 20 ja a r. D a t b e te k e n t d a t b in n e n d eze p o p u la tie d e b io lo g is c h v o lw a ss e n e n m e t 6 9 in d iv id u e n d e o v e rg r o te m e e r d e r h e id v o rm e n . V o o r 2 5 v a n d e z e v o lw a ss e n e n k a n n ie t o p e e n d u id ig e w ijz e b e p a a ld w o rd e n to t w elk e le e ftijd s c a te g o rie ze b e h o o r d e n , o m d a t d e sk e le tte n e r n s tig b e s c h a d ig d z ijn o f o n v o ld o e n d e b e e n d e r e n

b e w a a rd z ijn g e b le v e n .

H ie rv a n zijn 19 p e r s o n e n m in s te n s 2 4 g e w o rd e n e n 7 m in s te n s 4 0 ja a r. V an d e v o lw a ss e n e n d ie w el k o n d e n w o rd e n to e g e k e n d a a n e e n sp e c ifie k e k la sse , z ijn 8 in d iv id u e n o n d e r g e b r a c h t in d e c a te g o rie Adultus I (2 0 -2 7 ja a r ) , 9 in Adultus

II (2 7 -3 4 ja a r ) , 10 in Adultus III (3 4 -4 0 ja a r ) , 7 in Maturus I (4 0 -4 7 ja a r ) , 3 in Maturus II (4 7 -5 4 ja a r ) , 2 Maturus III (5 4 -6 0 ja a r ) e n 4 in Senilus ( 6 0 + ). F ig u u r 2 1 g e e ft ee n s c h e m a tis c h o v e rz ic h t v a n d e le e ftijd sv e rd e lin g .

Aantal skeletten: 75

244

F iguur 21: Verdeling skeletten volgens sterfteleeftijd. 252

Figuur 22: Verdeling lichaamslengte volgens geslacht (in cm).

D e v e rd e lin g v a n d e s ta a n d e lic h a a m s le n g te s s ta a t a fg e b e e ld in fig u u r 22. B in n e n d eze p o p u la tie v o ld o e t d e g e m id d e ld e le n g te v a n d e v ro u w e n m e t 160 c m a a n h e t v e rw a c h tin g s p a tro o n . D e g r o o ts te v r o u w is 170 c m e n d e k le in s te 148 cm . D e le n g te v a n d e e n ig e m a n b e d r a a g t 161 c m . Bij g e b re k a a n in ta c te la n g e b e e n ­ d e r e n k u n n e n d e lic h a a m s le n g te s v a n d e m in d e r ja r ig e n n ie t w o rd e n b e p a a ld . T o t s lo t h e e ft d e o v e rg ro te m e e r d e r h e id v a n d e w a a rg e n o m e n b o ta a n d o e n in g e n b ij de o n d e r z o c h te p o p u la tie b e tr e k k in g o p d e g e n e ra tie v e g e w ric h ts a a n d o e n in g e n

( osteoartropathieën). D e z e w o rd e n

h o o fd z a k e lijk v e ro o r z a a k t

d o o r a a n le g , o u d e r d o m o f c h ro n is c h e o v e rb e la s tin g 13. Z o is slijta g e a a n d e g ro te g e w ric h te n , z o als d e h e u p e n , d e k n ie ë n , d e s c h o u d e r s e n d e e lle b o g e n , v a s tg e ­ s te ld b ij 57 in d iv id u e n . V o o rts is slijta g e v a n d e tu s se n w e rv e ls c h ijv e n ( vertebrale

osteofytosis) e n v a n d e fa c e tg e w ric h te n v a n d e w e rv e lb o g e n ( vertebrale osteoartritis) o p g e m e r k t b ij re s p e c tie v e lijk 25 e n 2 0 p e r s o n e n . O o k s tre s s d e fe c te n in d e w e rv e llic h a m e n ( schmorlse noduli) z ijn o p g e m e r k t in d e la g e b o rs tw e rv e ls v a n 3 p e r s o n e n . Schmorlnodes z ijn p ijn lijk e a a n d o e n in g e n , w a a rb ij d e v lo e is to f d ie z ic h tu s s e n d e w e rv e llic h a m e n b e v in d t, te g e n d e z e n u w e n a a n d r u k t. D ie w o rd e n v a a k v a s tg e s te ld bij p e r s o n e n o u d e r d a n 4 5 j a a r 14.

13 A. C. Auferheide 6 C. Rodrïguez-Martin, The Cambridge

14 A. C. Auferheide 6 C. Rodrfguez-Marti'n, The Cambridge

encyclopedia, p. 93-97; D. J. Ortner, Identification of

encyclopedia, p. 97; 0. J. Ortner, Identification of patho-

pathological conditions, p. 545-558.

logicaI conditions, p. 555-557. 25 3

Archeologisch onderzoek Kortrijk Sint-Janspoort 2006 -2008 Zone II

Figuur 23: Overzichtskaart met de ligging van de stadsmuur en de Predikherentoren in zone II.

F iguur 24: G ezicht op de massieve stadsom w alling.

254

Figuur 25: Hoornpitten van rund in een bakstenen structuur aan de Koeiekop.

Figuur 26: Twee houten tonnen gevuld m et ru n o f gem alen schors uit zone I I I .

2 55

O p v a lle n d v o o r d e z e p o p u la tie is d a t z o w el s p o r e n v a n te k o r tk o m in g a a n b e p a a ld e

v o e d in g s s to ffe n

( deficiëntieziektes)

als

sp o re n

van

o v e rv lo e d ig e

c o n s u m p tie v a n b e p a a ld e v o e d in g s s to ffe n z ijn o p g e m e r k t. Z o is c h ro n is c h e b lo e d a r m o e d e ( anemia) v a stg e ste ld in d e o o g k a s s e n v a n 1 p e r s o o n . D e z e p o r e u s ­ h e id in h e t b o tw e e fs e l v a n d e o o g k a s s e n ( cribra orbitalia) w o r d t v e ro o r z a a k t d o o r e e n ijz e rte k o rt. O v e r d e o o rz a k e n v a n h e t ijz e rte k o rt w o r d t h e e l w a t g e s p e ­ c u le e rd . H e t k a n v e ro o r z a a k t zijn d o o r e e n g e b re k a a n ijz e r in d e v o e d in g o f d o o r zie k te s, e n d a n v o o r n a m e lijk d o o r g a s tr o - in te s tin a le in fe c tie s o f p a r a s ie t e n 15. V e rd e r is e e n v ita m in e D -g e b re k ( rachitis) v a s tg e s te ld o p d e la n g e b e e n d e r e n v a n 2 v o lw a ss e n p e r s o n e n . D it g e b re k w o r d t v e ro o r z a a k t d o o r e e n te k o r t a a n d ie rlijk e v e tte n e n / o f z o n lic h t. H ie r d o o r v e rz w a k t h e t b o t e n b u ig e n d e b e n e n d o o r o n d e r h e t g e w ic h t v a n h e t e ig e n lic h a a m 16. D a a rte g e n o v e r s ta a t d a t b ij 4 in d iv id u e n d e ty p is c h e k lo o s te rz ie k te D IS H

(Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis) is w a a rg e n o m e n . N ie tte g e n s ta a n d e d e p re c ie z e o o rz a a k v a n d e z ie k te o n b e k e n d is, w o r d t ze g e a s s o c ie e rd m e t e e n w e lv a re n d e iw itrijk d ie e t, z w a a rlijv ig h e id e n d ia b e te s . V a n d a a r d a t d e z e a a n d o e ­ n in g v a a k w o r d t o p g e m e r k t bij p e r s o n e n m e t e e n ‘h o g e s o c ia le s ta tu s ’. H e t m e e s t u itg e s p ro k e n k e n m e r k v a n d e ze z ie k te is d e v e rg r o e iin g v a n m e e r d e re b o rs tw e rv e ls a a n d e re c h te rz ijd e ( anterio - lateraal). M e e s ta l b e g in t d e v e r b e n in g a a n d e m id d e ls te b o rs tw e rv e ls e n b r e id t d ie n a d ie n u it n a a r d e h a ls e n lag e ru g w e rvels. D e b e e n a c h tig e b ru g g e n d ie d e w e rv e ls m e t e lk a a r v e rb in d e n , h e b b e n e e n c o m p a c te e n h o m o g e n e s tr u c tu u r . Z e g e v en d e in d r u k d a t k a a rs v e t is u itg e lo p e n o v e r d e r u g g e n g r a a t. D ez e ziek te is v e rd e r n o g z ic h tb a a r o p h e t in d iv id u d o o r d a t h e t b in d w e e fse l v a n g e w ric h ts b a n d e n , p e z e n ( entheses) e n so m s o o k v a n d e k ra a k b e e n s tr u c tu r e n w o rd e n o m g e z e t in b o t ( entesophytes). D ez e v e rb e n in g e n zijn v a s t­ g e steld b ij 28 in d iv id u e n . H e t lo u te re v o o r k o m e n e rv a n is n ie t a fd o e n d e o m to t d e z ie k te D IS H te k u n n e n b e s lu ite n . E v en w el w o r d t d it b e s c h o u w d als e e n s y m p ­ to o m v a n d e z ie k te 17. B o tfo r m a tie d o o r a sp e c ifie k e o n ts te k in g v a n h e t b e e n v lie s (periostitis) is o p g e m e r k t o p d e s c h e e n b e n e n v a n 10 p e r s o n e n . D e o n ts te k in g w o r d t a sp e c ifie k g e n o e m d o m d a t ze v e ro o r z a a k t k a n z ijn d o o r v e rs c h ille n d e fa c to re n , z o a ls tr a u m a , in fe c tie , v e rs te rk te b lo e d in g n e ig in g o f c h ro n is c h e h u id z w e r e n 18. W e rk e lijk e t r a u ­ m a ta in d e v o r m v a n g e h e e ld e b r e u k e n z ijn sle c h ts tw e e m a a l v a stg e ste ld . A a n m o n d h y g ië n e w e rd b in n e n d e m u r e n v a n h e t k lo o s te r k e n n e lijk w e in ig a a n d a c h t b e s te e d . O p d e 5 3 6 g e a n a ly se e rd e ta n d e g n v e r t o o n t 22 p r o c e n t v a n d e ta n d e n ta n d b e d e r f e n b ijn a 6 0 p r o c e n t v a n d e ta n d e n ta n d s te e n . H e t v o o r k o m e n v a n t a n d b e d e r f ( cariës) e n ta n d s te e n ( calculus) k a n in v e r b a n d w o r d e n g e b r a c h t m e t h e t v o o r k o m e n v a n a b c e ss e n e n o n ts te k in g e n v a n h e t ta n d b e e n (paradontitis) 19. In d e o n d e r z o c h te p o p u la tie z ijn s le c h ts 11 a b c e ss e n e n 4 0 ta n d e n m e t o n ts te ­ k in g e n v a n h e t o m r in g e n d e ta n d b e e n g e te ld . D e lag e fr e q u e n tie v a n d e z e la a ts te

2 a a n d o e n in g e n h e e ft n ie t z o z e e r te m a k e n m e t e e n d a a d w e rk e lijk e a fw e z ig h e id e rv a n . H e t k a n v e e le e r w o r d e n v e rk la a rd d o o r d e o n m o g e lijk h e id o m d e a a n d o e ­ n in g e n n o g v a s t te ste lle n d o o r s c h a d e , o n v o lle d ig h e id o f h e t v o lle d ig o n tb r e k e n v a n d e b o v e n - e n / o f o n d e rk a a k .

256

3 . 2.5

C o n c lu s ie

H e t o n d e rz o e k v a n d e m e n s e lijk e re s te n v a n h e t S io n k lo o s te r m a a k t h e t m o g e ­ lijk e e n a a n ta l u its p ra k e n te d o e n o v e r d e fy siek e k e n m e r k e n v a n d e 75 o n d e r ­ z o c h te in d iv id u e n . O n d a n k s d e sle c h te b e w a r in g s to e s ta n d v a n d e b e e n d e re n b lijk t d a t b ijn a d e h e lft v a n d e o n d e r z o c h te in d iv id u e n v ro u w e lijk e k e n m e r k e n v e r t o o n t (49 p r o c e n t) .W a n n e e r d e p e r s o n e n w a a rv a n e e n g e s la c h ts b e p a lin g n ie t m o g e lijk w as, b u it e n b e s c h o u w in g w o rd e n g e la te n (2 3 ), k a n zelfs w o rd e n a fg e ­ le id d a t 71 p r o c e n t v a n d e re s te n v ro u w e lijk is (3 7 /5 2 ). V an d e o v e rig e 2 9 p r o c e n t v e r t o o n t iets m e e r d a n 15 p r o c e n t ( 8 ) g e e n sp e c ifie k e g e s la c h ts k e n m e rk e n . D e m in d e r ja r ig e n w a a ra a n g e e n g e sla c h t w e rd to e g e k e n d ( < 2 0 ja a r ) , m a k e n m e t

6 p e r s o n e n sle c h ts e e n fra c tie u it v a n d e o n d e r z o c h te b e g ra f e n is p o p u la tie . V e rd e r k a n w o rd e n b e s lo te n d a t d e g r o o ts te g ro e p v a n o v e rle d e n e n b e s ta a t u it m id d e lo u d e to t o u d e r e v o lw a ss e n e n o f p e r s o n e n o u d e r d a n 3 4 to t 4 0 ja a r (4 4 p r o c e n t) . E e n k le in e m in d e r h e id d a a r v a n is o o k o u d e r d a n 6 0 ja a r g e w o rd e n (1 2 p r o c e n t) . H e t h o e f t d a n o o k n ie t te v e r w o n d e r e n d a t d e m e e s te o p g e m e r k te b o tz ie k te s te m a k e n h e b b e n m e t slijta g e v a n d e g ro te g e w ric h te n e n d e w e rv e l­ k o lo m . H e t v e e lv u ld ig v o o r k o m e n v a n s y m p to m e n v a n ‘D IS H ’ g e eft a a n d a t e e n g r o o t d e e l v a n d e k lo o s te rlin g e n v e rm o e d e lijk e e n w e lv a re n d , p r o te ïn e r ijk d ie e t k e n d e . B o v e n d ie n z ijn tr a u m a tis c h e a a n d o e n in g e n , o n ts te k in g e n e n d e fic ië n tie z iek tes b e d u id e n d w e in ig v a stg e ste ld . E n e rz ijd s k a n d it te m a k e n h e b b e n m e t d e s le c h te b e w a r in g s to e s ta n d v a n d e b e e n d e r e n , a n d e rz ijd s v e rs te rk t d it h e t v e r m o e d e n d a t e e n b e d u id e n d a a n ta l m e n s e n v a n d e z e se lec te b e g r a f e n is p o p u ­ la tie e e n h o g e re s o c ia le s ta tu s h a d . H e t is in e lk g ev al z e k e r d a t d e z e m e n s e n n ie t veel a a n d a c h t b e s te e d d e n a a n m o n d h y g ië n e .

3.3

Z o n e II: de s t a d s o m w a l l i n g

D e p ro je c tz o n e w e rd c e n tr a a l, v a n n o o r d n a a r z u id , d o o r s n e d e n d o o r d e m id d e le e u w s e s ta d s m u u r , e e n s ta d s to r e n (P r e d ik h e r e n to r e n ) e n d e b ijh o r e n d e s ta d s g ra c h t. O p d e s p e e lp la a ts v a n d e s c h o o l O n z e -L ie v e -V ro u w v a n B ijsta n d , te n o o s te n v a n d e S io n s tra a t, w e rd e n in z o n e II d e re s te n v a n d e z e v e rd e d ig in g s e le m e n te n a a n g e tro ffe n . D e b a k s te n e n s t a d s m u u r w a s tu s s e n 1,40 e n 1,80 m b r e e d e n b e s to n d a a n d e g ra c h tz ijd e u it e e n n a tu u r s te n e n p a r e m e n t m e t d a a r-

15 S. Mays, The archaeology of human bones, Londen, 2000, p.

18 A. C. Auferheide 6 C. Rodriguez-Martin, The Cambridge

242; T. D. White 6 P. A. Folkens, Human osteology, San

encyclopedia, p. 1 7 9 - 1 8 1 ; D. J. Ortner, Identification

Diego, 2000, p. 563.

of pathological conditions, p.

16 A. C. Auferheide 6 C. Rodriguez-Martin, The Cambridge

'Infectious

encyclopedia, p. 305-310; D. J. Ortner, Identification of

206-215;

biocultural

C. Roberts,

perspective:

past,

present and future work in Britain', in: M. Cox & S. Mays

pathological conditions, p. 393-405.

(red.), Human osteology in archaeological and forensic

17 A. C. Auferheide 8 C. Rodriguez-Martin, The Cambridge

encyclopedia, p. 97-98; D. J. Ortner, Identification of pathological conditions, p. 558-560.

disease in

science, Cambridge, 2000, p. 1 4 7 - 1 4 9 . 19 S. Hillson, Dental anthropology, Cambridge, 1996, p. 373;

S. N. Bhaskar, Synopsis of oral pathology, S t .- Louis, 1981, p. 732. 2 57

b o v e n e e n b a k s te n e n a fw e rk in g . E e n m a s sie v e h a lf r o n d e f u n d e r in g d ie a a n s lo o t o p d e z e m u u r w a s h e t r e s ta n t v a n d e P r e d ik h e r e n to r e n . Bij d e a rc h e o lo g is c h e b e g e le id in g v a n d e g ra a fw e rk e n v o o r h e t w in k e lc o m p le x w a s d e s t a d s m u u r in n o o rd e lijk e ric h tin g , b u it e n z o n e II, n o g a a n w e z ig , m a a r in z u id e lijk e r ic h tin g w a s d it n ie t gev al, h ie r w a s h ij v e rn ie ld b ij d e a a n le g v a n d e k e ld e rs o n d e r d e s c h o o lg e b o u w e n . D e s ta d s g r a c h t w e rd sle c h ts g e d e e lte lijk b lo o tg e le g d , h ij w as o p d e z e p le k m e e r d a n 30 m b r e e d e n b e s to n d u it e e n k le iig -z a n d ig e v u llin g v o l m e t d ie r lijk b o t e n p o s t-m id d e le e u w s e c e ra m ie k .

;

/ /

ru

f

ué kg .:

I ! ; i

Koeiekop

i W l 'j 1

ii u - :

Ton Kuil met hoornpitten Bakstenen mestkuil

N Archeologisch onderzoek Kortrijk Sint-Janspoort 2006-2008 20m

Zone III - Koeiekop

Figuur 27: O verzichtskaart m et de sporen van leerbew erking in zone 1 258

3.4

Zone

III: e e n

le e r lo o ie rij

n a b ij

de

K o e ie k o p

Z o n e III w e rd a a n g e le g d n a b ij d e g e w e z e n K o e ie k o p , e e n n a u w z ijs tra a tje v a n d e W ijn g a a rd s tra a t, e n o m v a tte tw e e sle u v e n . N a a s t e e n b a k s te n e n s t r u c t u u r m e t d a a r in e e n o rg a n is c h rijk e v u llin g e n e e n g ro te h o e v e e lh e id h o o r n p i tt e n v a n r u n d e r e n (zie fig u u r 2 5 ), w e rd e n (s p o re n v a n ) tw a a lf h o u te n k u ip e n g e v u ld m e t k a lk e n / o f fijn g e m a le n p la n ta a r d ig m a te ria a l a a n g e tro ffe n . D e n d r o c h r o n o lo g is c h o n d e r z o e k v a n h e t h o u t v a n d e t o n n e n le v e rd e e e n d a te r in g o p v a n a f d e tw e e d e h e lft v a n d e 1 8de eeu w . Bij d e b e g e le id in g n a d e o p g ra v in g w e rd e n d e r e s ta n te n v a n in to ta a l n o g e e n s 1 0 k u ip e n g e d o c u m e n te e rd . D e a a n g e tro ffe n s t r u c tu r e n , e n d a n v o o ra l d e c o n c e n tr a tie a a n h o u te n k u ip e n v e rw ijz e n n a a r d e a rtis a n a le fu n c tie v a n h e t te r re in . E r k a n zelfs m e e r s p e c i­ fiek w o rd e n g e ste ld d a t h e t g a a t o m e e n le e rlo o ie rij; d a t b e w ijs t d e g e c o m b i­ n e e rd e a a n w e z ig h e id v a n m e e r d e re k u ip e n , k a lk e n fijn p la n ta a r d ig m a te ria a l. In h e t tr a d itio n e le lo o ip ro c e s v a n r u n d e r - o f p a a r d e n h u i d e n 20 w e rd k a lk im m e r s g e b r u ik t o m h e t h a a r e n d e o p p e r h u i d v a n d e v e lle n te v e rw ijd e re n , e n (d e lo o i­ z u r e n u it) ‘r u n ’ o f g e m a le n e ik e n s c h o rs o m h e t e ig e n lijk e lo o ie n u it te v o e re n . Z o w e l h e t w e k e n v a n d e v e lle n in d e k a lk o p lo s s in g als h e t lo o ie n m e t d e e ik e n ­ s c h o rs g e b e u rd e tr a d itio n e e l in g ro te h o u te n k u ip e n d ie d e els in d e g r o n d w a re n in g e g ra v e n . L a te r g in g m e n o v e r o p h e t a a n le g g e n v a n b a k s te n e n s tr u c tu r e n . O p v a lle n d g e n o e g v in d t m e n b ij le e r lo o ie rije n b ijn a n o o it leer, n o c h als a fg e ­ w e rk t p r o d u c t, n o c h als afv al v a n v e rw e rk in g s p ro c e s s e n 21. D a t d it m a te ria a l o o k in K o rtrijk o n tb r e e k t, is d u s g e e n a r g u m e n t te g e n d e in te r p r e ta tie als z o u h e t e e n le e rlo o ie rij z ijn . V an d e g e lo o id e v e lle n , als k o s tb a re g ro n d s to f, w e rd k la a r b lij­ k e lijk alles g e b ru ik t, o f to c h a lth a n s n a a r d e le e rb e w e rk e rs g e b ra c h t. E r is v o o r V la a n d e re n u it a rc h e o lo g is c h o n d e r z o e k sle c h ts é é n u it z o n d e r in g o p d it p a tr o o n b e k e n d : d e le e rlo o ie rij a a n d e W ille m s tra a t in B ru g g e , w a a r a fg e s n e d e n r a n d s tu k k e n v a n g e lo o id e ru n d e r v e lle n in e e n a fg e d a n k te k u ip w e rd e n g e v o n d e n 22. D a t e e n g r o o t a a n ta l h o o r n p i tt e n v a n r u n d o o k e e n ste e d s w e e rk e re n d k e n m e r k is v a n e e n m id d e le e u w s e o f p o s tm id d e le e u w s e le e rlo o ie rij, k rijg t in d e l i te r a tu u r n o g a ltijd w e in ig a a n d a c h t. H o o r n p it te n z ijn d e d e le n v a n d e sc h e d e l v a n b e p a a ld e z o o g d ie r e n ( r u n d , sc h a a p , g e it, a n tilo o p ,...) w a a r r o n d d e h o o r n zit. D e h o o r n is o p g e b o u w d u it k e ra tin e ( n e t z o a ls n a g e ls o f h a a r ) te rw ijl d e h o o r n p i t, als d e e l v a n d e sc h e d e l, u it b e e n b e s ta a t. T u sse n b o t en h o o r n z it e e n laag b in d w e e fs e l (zie fig u u r 2 8 ). H o o r n w e rd , v ó ó r d e o p k o m s t v a n k u n s ts to f fe n , o p g ro te sc h a a l g e b r u ik t o m v o o r w e r p e n u it te s n ijd e n . H e t m a te ria a l w o r d t v o u w ­ e n s n ijd b a a r n a o p w a r m in g e n w e rd g e b r u ik t o m k a m m e n , d rin k b e k e rs , a n d e r

20 Zie R. Thomson, 'Leather Working Processes', in E. Cameron

2 1 A. Ervynck, 'Everything but the leather: the search for

(red.), Leather and Fur, Londen, 1998, p. 1- 9 ; J. Cherry, 'Leather', in: J. Blair 6 N. Ramsay (red.), English médiéval

tanneries in Flemish archaeology' in: R. Thomson, Leather Tanneries: the archaeoiogical evidence, Londen, in druk.

Londen,

22 B. Hillewaert 5 A. Ervynck, 'Leerlooierskuipen langs de

industries.

Craftsmen, techniques, products,

1991, p. 295-318.

Eekhoutstraat', in: Jaarboek 1989-1990. Brugge Stedelijke Musea, Brugge, 1991, p. 109-1 23 . 259

F iguur 28: H o o rn p it en hoorn.

e e tg e re i o f zelfs d e ru itje s v a n la n ta r e n s m e e te m a k e n 23. In o n z e b o d e m s b e w a re n h o o r n e n v o o r w e r p e n e c h te r v rijw e l n ie t, w a t m a a k t d a t w e u it a rc h e o lo g is c h e o p g ra v in g e n sle c h ts w e in ig v e r n e m e n o v e r h u n p r o d u c tie e n g e b ru ik . S le c h ts e e n d e e l v a n d e h o o r n p i t t e n u it z o n e III w e rd in g e z a m e ld , m a a r d e c o lle c tie to o n t e e n s a m e n h a n g e n d b e e ld . S te e d s g a a t h e t o m e e n lin k e r o f re c h te r d e e l v a n d e b o v e n s c h e d e l, m e t é é n h o o r n p i t. D e s c h e d e lfra g m e n te n to n e n d u id e ­ lijk d a t n a d e s la c h t v a n h e t d ie r d e v o o rh o o f d s s c h e d e l, m e t b e id e h o r e n s e ra a n , w e rd lo s g e h a k t. D e b e d o e lin g w a s o m d e h o r e n s a a n d e h u id te la te n e n d ie zo v a n d e s la c h tp la a ts n a a r d e le e r lo o ie r te b re n g e n . D a t d it e e n v a st p a tr o o n w as, to n e n d e o p g ra v in g e n v a n le e r lo o ie rije n d ie in d e r d a a d ste e d s s c h e d e lfra g m e n te n m e t h o o r n p i tt e n b e r g e n 24, e n h is to ris c h e d o c u m e n t e n d ie e v e n e e n s illu s tre r e n d a t d e h o r e n s a a n d e r u n d e r h u id b le v e n z itte n b ij h e t t r a n s p o r t n a a r d e lo o ie rij25. W e llic h t zag d e le e r lo o ie r d a t als e e n g a r a n tie v o o r ra s , le e ftijd o f zelfs g e sla c h t v a n d e d ie re n (e n d u s v a n d e te lo o ie n h u id ) . D e z e e ig e n s c h a p p e n la te n z ich in d e r d a a d a fle z e n a a n d e h o r e n s v a n h e t d ier. D e h o r e n s d ie n d e n v a n d e h u id te w o r d e n lo s g e m a a k t v o o r h e t lo o ie n k o n b e g in n e n . D a a rb ij w e rd h e t b o v e n s c h e d e lffa g m e n t o v e rla n g s g e b ro k e n z o d a t lin k e r e n re c h te r h o o r n w e rd e n g e sc h e id e n . D o o r e e n c irc u la ire in s n ijd in g r o n d d e b a sis v a n d e h o o r n k o n d ie d a n s a m e n m e t h e t r e s te re n d e s c h e d e lfra g m e n t m a k k e lijk v a n d e h u id v a n h e t r u n d w o r d e n lo s g e m a a k t. D e h o r e n s w a re n z o a ls gezeg d g e e n a f v a lp ro d u c t, m a a r v o r m d e n d e g r o n d s to f v o o r d e h o o r n b e w e rk e rs, d ie e e n n a u w e b a n d m o e te n h e b b e n g e h a d m e t d e le e rlo o ie rs . V o o r h e t m a k e n v a n h o o r n e n v o o r w e r p e n d ie n d e d e h o o r n w el e e rs t v a n d e h o o r n ­ p itte n te w o rd e n v e rw ijd e rd , w a t k o n g e b e u re n d o o r d e s c h e d e lfra g m e n te n te w e k e n in w a te r, w a a r d o o r h e t tu s s e n lig g e n d e b in d w e e fs e l w e g ro tte e n d e h o o r n lo s k w a m v a n d e h o o r n p i t. V aak w a s e r e c h te r g e e n tijd v o o r d e z e b e h a n d e lin g e n s n e e d m e n d e h o r e n s g e w o o n lo s v a n d e h o o r n p i t. D a t m o e t o o k in K o rtr ijk g e b e u rd zijn ; e e n g r o o t a a n ta l h o o r n p i tt e n v e r t o o n t im m e r s s n ij- o f h a k s p o r e n a a n d e b a sis, z o n d e r tw ijfe l h e t re s u lta a t v a n h e t v e rw ijd e re n v a n d e h o o r n . H e t v e rw ijd e re n v a n d e h o o r n v a n d e h o o r n p i t b e te k e n d e w el d a t d e z e la a ts te o p d e le e rlo o ie rij a c h te rb le v e n . V aak w e rd e n ze in k u ip e n g e g o o id d ie n ie t la n g e r in 260

g e b ru ik w a re n m a a r w e llic h t s lin g e rd e n ze o o k h e r e n d e r r o n d o p d e le e rlo o ie rij. D a t d e K o rtrijk s e lo c a tie in d e lo o p v a n d e tijd d e n a a m ‘K o e ie k o p ’ k re e g , is d u s e ig e n lijk n ie t v e rw o n d e rlijk . H e t b o tm a te r ia a l o p d e le e r lo o ie rije n k a n n a tu u r li jk in f o r m a tie le v e re n o v e r d e r u n d e r e n w a a rv a n d e h u id e n v e rw e rk t w e rd e n . D e K o rtrijk s e c o lle c tie is w el n ie t g e d a te e rd , m a a r m o e t o p b a sis v a n h is to ris c h e b r o n n e n e n d e n d r o c h r o n o lo g isc h e g eg ev en s u it d e p o s tm id d e le e u w s e p e r io d e s ta m m e n . D e sc h e d e lfra g m e n te n v e rw ijz e n n a a r e e n r u n d e r ty p e m e t r e la tie f k o r te h o re n s , z o a ls d a t in alle V la a m s e la a t- e n v r o e g - p o s tm id d e le e u w s e v in d p la a ts e n o p d u ik t. L a n g h o o rn ig e r u n d e r e n , w a a rv a n d e h o o r n p i t t e n z ijn a a n g e tro ffe n o p h e t p o s tm id d e le e u w s e le e rlo o ie rij in d e W ille m s tr a a t in B ru g g e 26, o n tb r e k e n in h e t K o rtrijk s e m a te ­ ria a l. D e m e e s te h o o r n p i tt e n k o m e n v a n v o lw a sse n d ie r e n , h o e w e l o o k e e n d e e l jo n g e r e e x e m p la re n a a n w e z ig is. O f d a t p a tr o o n lo u t e r h e t r e s u lta a t is v a n w a t e r a a n d ie r e n in h e t s te d e lijk s la c h th u is b e la n d d e , is m o e ilijk te z e g g e n . M is s c h ie n v o e rd e d e le e rlo o ie r o o k n o g w el e e n se le c tie d o o r? A lles s a m e n illu s tre r e n d e v o n d s te n in z o n e III d e v ro e g e re a a n w e z ig h e id v a n e e n le e rlo o ie rij, z o n d e r d a t e r e v e n w e l veel in f o r m a tie g e w o n n e n w e rd o v e r h e t f u n c tio n e r e n e n d e e v o lu tie v a n e e n d e rg e lijk e a rtis a n a le v in d p la a ts . O m d a t e n k e l d e d ie p e r e d e le n v a n s p o r e n k o n d e n w o rd e n g e re g is tre e rd , e n h e t v ro e g e re lo o p ­ v la k v a n d e v in d p la a ts n ie t b e w a a rd w as o f o n m o g e lijk o n d e r z o c h t k o n w o rd e n , b lijv e n d e w a a rn e m in g e n b e p e r k t. D it is e c h te r e e n k e n m e r k v a n alle o p g e g ra v e n le e r lo o ie rije n in V la a n d e r e n 27.

4

Besluit H e t a rc h e o lo g is c h o n d e r z o e k o p d e te r r e in e n v a n “ K in K o r tr ijk ” h e e ft e e n g ro te h o e v e e lh e id s p o r e n u it h e t v e rle d e n o p g e le v e rd : s te n e n re s te n v a n h e t S io n k lo o s te r e n g ra v e n in z o n e I, d e s t a d s m u u r in z o n e II e n re s ta n te n v a n le e r lo o ie rs a c tiv ite ite n in z o n e III. D e g e g e v e n s v e rk re g e n u it d e o p g ra v in g k o n d e n b ij d e b e g e le id in g o p d e b o u w p la a ts n o g g e d e e lte lijk w o rd e n u itg e b re id . O p d ie m a n ie r w as h e t m o g e lijk o m d e a rc h e o lo g is c h e re s te n v a n h e t rijk e v e rle d e n v a n d it d e e l v a n K o r tr ijk te re g is tr e re n , v o o r alles o n h e r r o e p e lijk w e rd w e g g e g ra v e n . T o ch b lijv e n e r n a h e t o n d e r z o e k n o g h e e l w a t v ra g e n o m t r e n t h e t p re c ie z e u itz ic h t, lig g in g e n fa s e rin g v a n d e v e rs c h ille n d e k lo o s te rg e b o u w e n . D e g e b o u w ­ re s te n v a n h e t S io n k lo o s te r to o n d e n e e n in g e w ik k e ld e p la tte g r o n d , m e t e e n g r o o t a a n ta l v e rb o u w in g s fa s e n . D e in te r p r e ta tie v a n d e v e rs c h ille n d e k lo o s te rs p o r e n w o rd t b e m o e ilijk t d o o r e e n a a n ta l fa c to re n . H e t S io n k lo o s te r s tre k te z ic h veel v e rd e r u it d a n d e o p g e g ra v e n z o n e , z o d a t e r g e e n u its p ra k e n g e d a a n k u n n e n

23 A. MacGregor, Bone, antler, ivory 6 horn. The technology of

26 A. Ervynck, B. Hillewaert, A. Maes 6 M. Van Strydonck,

skeletal materials since the Roman period, 1985, LondenTotowa, ( N .J).

'Tannlng and horn-working at late- and post-medieval Brugge: the organic evidence', in: P. Murphy 6 P. Wiltshire

24 A. Ervynck, 'Everything but the leather’ .

(re d.),

25 B. Hillewaert & A. Ervynck, ‘ Leerlooierskuipen langs de

Oxford, 2003, p. 60-70.

Eekhoutstraat'.

The environmental archaeology of industry,

27 Zie het overzicht in A. Ervynck, 'Everything but the leather'. 261

w o rd e n o v e r d e a lg e m e n e s t r u c t u u r v a n h e t g e b o u w e n c o m p le x . B o v e n d ie n k o n d e n d e b ijg e b o u w e n d ie a a n s lo te n o p d e p a n d g a n g n ie t o n d e r z o c h t w o rd e n e n w e rd e n e r n a g e n o e g g e e n g e slo te n , p e rf e c t d a te e r b a r e c o n te x te n a a n g e tro ffe n (b ijv o o rb e e ld g e e n e n k e le o u d e b e e r- o f w a te r p u t u it d ie p e r io d e ) . D o o r re c e n te v e rs to rin g e n (k e ld e rs, b e e r p u t t e n , . .. ) w a re n h e e l w a t s p o r e n v a n h e t S io n k o o s te r v e rn ie ld o f m o e ilijk le e sb a a r, e n v a n d e v e rw a c h te k lo o s te rk e r k u it 1504 w e rd g e e n e n k e l s p o o r te r u g g e v o n d e n . D a a r n a a s t b lijk t h e t k lo o s te r o rg a n is c h g e g ro e id te z ijn e n w e rd h e t n ie t in é é n b o u w fa s e o p g e tr o k k e n . A rc h ie fg e g e v e n s b e v e stig e n d it: a a n v a n k e lijk w as h e t k lo o s te rle v e n g e o rg a n is e e rd in e e n a a n ta l p a n d e n in d e S io n s tra a t, m a a r n a v e rlo o p v a n tijd w e rd e n o o k d e tu s s e n lig g e n d e p e rc e le n v e rw o rv e n . D e v e rs c h ille n d e g e b o u w e n w e rd e n in g e w e rk t in h e t c o m p le x e n w a a r n o d ig a a n g e p a s t. E in d 1 8 d e -b e g in 1 9 d e e e u w w e rd e n d e g e b o u w e n o n t m a n ­ te ld e n g ro te n d e e ls g e s lo o p t, e n k e le m u r e n w e rd e n o p g e n o m e n in d e n ie u w e gebouw en.

© F o t o ’s e n o v e r z i c h t s k a a r t j e s : M o n u m e n t V a n d e k e r c k h o v e n v , O o s tr o z e b e k e s t r a a t 5 4 , 8 7 7 0 In g e lm u n s te r.

262

Sion en andere bijbelse namen Frans D ebrabandere

H e t is e e n w ijd v e rs p re id m is v e rs ta n d d a t d e k e n n is v a n d e b ijb e l p a s d o o r d e H e r v o r m in g v e rb r e id z o u z ijn g e ra a k t. In k e rk e n e n k a th e d r a le n w e rd e n in d e m id d e le e u w e n ta llo z e b ijb e ls e ta fe re le n u itg e b e e ld . E n Ja co b v a n M a e r la n t (1 3 d e e e u w ) b e r ijm d e d e b ijb e ls e g e s c h ie d e n is in z ijn Rijmbijbel. L a n g v o o r d e H e r v o r m in g k re g e n d e k in d e r e n d a n o o k b ijb e ls e v o o r n a m e n . In K o r tr ijk e n h e t K o rtr ijk s e ' v in d e n w e in d e m id d e le e u w e n d e v o lg e n d e v o o r n a m e n : Abel, Abraham

(Abraem, Braem), Absolon (Absaloti, Abseloen), Adam, Anna, Daniel (Daneel), David (Davyt), Elias, Efraïm (Effrem), Gabriel, Isaac, Judith, Magdalena, Maria, Martha, Michael (Michiel), Salomon (Salemoen, Salin), Samson (Sampsoen), Sara, Simon, Thomas. H e e l v a a k k re g e n d r ie z o o n tje s d e n a m e n v a n d e d rie k o n in g e n . In 1784 k re e g in D e sse lg e m e e n d rie lin g d e n a m e n Jaspar, Melchior en Balthazar de Coninck2. In 1474 v in d e n w e Jaspar, Melcior, Joossine ende Torekin van Langhemersch Roelants kinderen }. In D e e rlijk k o m t in 1 4 6 1 -6 2 Melchior Baervoet v o o r 4. E in d 1 5 d e e e u w v in d e n w e h ie r Meiskin... Swalen F. Pieters, van wie in 1507 g e z eg d w o r d t d a t Mels ghehuwet is. U it d e v le iv o rm Melsin v a n Melchior o n ts to n d tr o u w e n s d e fa m ilie n a a m Melsens5. In d e 1 5 d e e e u w : Baltazar de Sceedemakere6; 1476 in K o rtrijk : Janin van Roubaysf. Baltasaerts7; in 1480 in W erv ik : Baltazar du Bus8. O o k d e n a a m v a n d e k o n in g v a n B a b y lo n , d ie in 586 v o o r C h r is tu s J e ru z a le m e n d e te m p e l v e rn ie tig d e , n l. Nebukadnezar, k w a m v o o r: 1427 Nabugodonosor... vanden Gavere f. her Wouters9. E n in h e t d e r d e k w a rt v a n d e 1 4de ee u w is e r in Langhemere Barlebast van den Brande10 e n d a t z o u w e l e e n s Barrabas k u n n e n z ijn , te n z ij h e t d e n a a m v a n d e h e ilig e Barnabas is. D e o u d s te v e rm e ld in g e n v a n h e t S io n k lo o s te r zijn : 1471 domus conventualis vulgariter nuncupante de Sion; 1474 den huyse van sinte Catheline van Sinay datmen seyttSion; 1487 lostel Dieu de sainte Katherine de Sinay dit de Syon; 1 4 9 7 ­ 15 2 4 sent Kathelijnen te Sinay datmen ghemeenlic zeegt Tsyoen H e t S io n k lo o s te r v e r m e ld t D e F l o u 12 als v o lg t: 1571 toebehoorende het clooster vanden Syoene; 1762 het clooster van sente Catharine geseyt het Sion in Cortryck; 1770 met het land aen ’t Clooster van t’Sion binnen Cortrijck. 1 F. Debrabandere, Kortrijkse persoonsnamen omstreeks 1400, Tongeren, 1958. - F. Debrabandere, Studie van de persoonsnamen in de Kasselrij Kortrijk 1350-1400, Handzame, 1970. - F. Debrabandere, Kortrijkse naam­ kunde 1200-1300, Kortrijk, 1980. 2 Biekorf, 55 (1954) , p. 106-108. Zie ook: A. V[iaene], 'Drielingen en Driekoningen', in: Biekorf, 54 (19 53), p. 279-280. - E. N. 'Driekoningen in de naamgeving', in: Biekorf, 61 (1960), p. 55. 3 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief: Poortersboek Kortrijk 1474, f. 18r. 4 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief: Kennissen Wezerij, Deerlijk.

5 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief: Wezerijregister Bril, f. 52v. 6 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief: Poortersboek f. 6r. 7 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief: Poortersboekf. 18v. 8 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief: Wezerijregister Tscaec. 9 Kortrijk, Rijksarchief, Oud Stadsarchief: Poortersboek f. 4r. 10 J. de Cugper, in: De Leiegouw, 15 ( 19 7 3 ) , p. 46. 11 M. Nugttens, ‘ Couvent de Sion', in: Monasticonbelge\\\, vol. IV, Luik, 1978, p. 1 1 7 9 -1 1 9 0 . 12 K. de Flou, Woordenboek der Toponymie van Westelijk Vlaanderen, Brugge, 1933, XIV, p. 816.

2 63

O n m id d e llijk g e ïn s p ire e rd d o o r h e t S io n k lo o s te r is n a tu u r lijk d e Sionstraat. In 1482 h a d h e t sm a lle s tr a a tje b lijk b a a r n o g g e e n n a a m : 1482 hetstraetkin alsoo men

gaet van de Steenpoorte ten Eveldriessche waert. T o ch h e e tte h e t in d e 15 d e e e u w h e t Woormstraetje, o m d a t d a a r in 1446 e n e D a n ie l d e W o o rm e w o o n d e . In 1541 Syoenstraetkin, 1734 Sioenstraetkin, 1734 Sioenstraetje' 3. D e o ffic ië le n a a m v o r m is n u s in d s e e n h a lv e e e u w Sionstraat, n ie t h e le m a a l te r e c h t. D e g ra fie ë n v e rm e ld e n te lk e n s Sioen. E n in d e v o lk s m o n d h e e t h e t s tra a tje n o g a ltijd Sioenstratje. E n d a t is e ig e n lijk h e le m a a l n o r m a a l. R o m a a n s e n a m e n e n w o o rd e n o p - o n w e rd e n v ia h e t P ic a rd is c h in o n z e d ia le c te n als -oen g e re a lis e e rd . D e v o o r n a a m Simon w e rd Simoen, garnison w e rd garnizoen, vision w e rd vizioen, légion w e rd legioen, limon w e rd limoen, citron w e rd citroen, oignon w e rd K o rtr ijk s andzjoen, e e n Breton n o e m e n w e in V la a n d e re n e e n Bretoen, te rw ijl in d e s ta n d a a r d ta a l d e n a a m Breton is, w a n t b lijk b a a r la te r o n tle e n d . D e v o r m Sioen is d u s h e e l k la n k w e ttig . N o g a n d e re p la a ts n a m e n h e r in n e r e n a a n h e t S io n k lo o s te r. D e h u id ig e S io n la a n h e e ttte o o r s p r o n k e lijk d e S io e n w e g . D e n a a m is o n tle e n d a a n h e t Sioengoed in d e b o c h t v a n d e B e e k stra a t. D e n a a m w e rd z o g e n a a m d g e n o rm a lis e e rd to t Sionweg in 1968 e n to t Sionlaan in 1974. N o g a n d e r e n a m e n v e rw ijz e n n a a r g o e d v a n h e t S io n k lo o s te r: in M e u le b e k e 1625 tZyoen van Corteryck ...paelende noort jeghens den Syoen busch; in H e u le 1760 den Sioen bosch van Cortrijck; in B e v e re n L eie 1768 t’ Sioen lant van Cortrijck; in K o r tr ijk 1649 in Cortrijcke ... west de Doornickstraete... noort den Sijoen lochtinck; in D e e rlijk 1748 t’ Sioen meersch zuijdt de Gaverbeke '4. N ie t veel p la a ts - o f h u is n a m e n w a re n in K o r tr ijk g e ïn s p ire e rd d o o r d e b ijb e l. E en o v e ra l r u im v e rs p re id e h u is n a a m w as De Drie Koningen's. In K o r tr ijk 16: 1408

up den Nieuwen Aert tusschen der schuere toebehoerende den drien coninghen over een zijde ende fans vanden Busschef. Lauwers dit van Kuuct over ander zijde; 1440 up de Marct van Curtricke tusschen den iij coninghen ende der Traelge. In d e 18 d e e e u w w a s e r e e n h e r b e r g De Dry Coninghen in d e M a g d a le n a s tra a t ' 7. W a a r n u h e t P le in is, w a re n e r v ro e g e r s tra a tje s . In d e 14de to t 1 6 d e e e u w w as d a a r e e n h e rb e r g den Abecuck. D a t is e ig e n lijk d e n a a m Habakuk, e e n p ro fe e t u it d e z e v e n d e e e u w v o o r C h ris tu s . N a a r h e m is h e t d e r tie n d e b o e k d e r p ro f e te n genoem d. H e t n u m m e r 5 o p d e G ro te M a r k t (c a . 1830 h e t C a fé B eig e), b e s to n d v a n d e 1 6de to t d e 1 8 d e e e u w u it tw e e h u iz e n , n l. Bethlehem e n De Meulensteen 18. T o t 1801 s to n d e e n Jeruzalemkapel o p d e h o e k v a n d e D o o rn ik s e w ijk e n d e B ev erlaai. In 1503 g a f h e t L ie v e v ro u w e k a p itte l d e to e s te m m in g o m d e J e ru z a le m k a p e l te b o u w e n e n e r z o n d a g s m is te le z e n . V an w eg e d e h in d e r v o o r h e t v e rk e e r w e rd d e k a p e l in 1738 h e r b o u w d e n o p 5 s e p te m b e r 1739 in g e w ijd . O p S in t-P ie te r 1792 w e rd d e k a p e l d o o r b r a n d g e te is te rd . Z e w e rd h e rs te ld e n d o o r d e F ra n s e n in 1794 als s la c h th u is g e b r u ik t ' 9. E r w a re n o o k e e n p a a r h u is n a m e n . H e t h u is n u m m e r 104 in d e P lu im s tr a a t w a s v a n 1898 to t in d e ja r e n 1940 In Jeruzalem20. 13 E. van Hoonacker, Duizend Kortrijkse straten, Kortrijk, 1986, p. 455-456. 14 K. de Flou, Woordenboek der Toponymie, XIV, p. 8 1 6 -8 1 7 . is R. van Passen, 'De Driekoningen in de naamgeving', in: Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie, 69 ( 1 9 9 7 ), p. 143-200. 16 F. Debrabandere, 'Kortrijkse plaatsnamen tot in de 15de eeuw’ , in: De Leiegouw, 41 (1999), p. 148.

17 E. van Hoonacker, Het herbergleven in Kortrijk, Kortrijk, 2002, p. 201. 18 E. van Hoonacker, Duizend Kortrijkse straten, p. 161. 19 F. de Potter, Geschiedenis der Stad Kortrijk, 1875, III, p. 454. 20 E. van Hoonacker, Het herbergleven in Kortrijk, p. 232.

264

De ontwikkeling van het bioscoopwezen in Kortrijk ( 1 8 9 5 - 1 9 4 5 )

S ie n

Jac o b

I n l e i d i n g : Een n i e u w f e n o m e e n z ie t het l e v e n s l i c h t D e u itv in d in g v a n d e c in e m a k w a m n ie t z o m a a r u it h e t n ie ts. H e t is d a n o o k n o d ig o m in h e t k o r t te s c h e ts e n h o e d it o p m e r k e lijk e f e n o m e e n is o n ts ta a n v o o r ik k a n o v e rg a a n t o t d e sp e c ifie k e s itu a tie in K o rtr ijk . E r b e s to n d al h ee l la n g e e n fa s c in a tie v o o r b e w e g e n d e b e e ld e n . E r w a re n a p p a ra a tje s d ie d e illu sie v a n b e w e g in g w e k te n d o o r m id d e l v a n r o ta tie v a n te k e n in g e n . M e t d e u it v in ­ d in g v a n d e fo to g ra fie in 1839 w e rd e n d e p re n tje s v e rv a n g e n d o o r m e c h a n is c h e b e e ld e n . E a d w e a rd M u y b rid g e e n É tie n n e -J u le s M a re y p o o g d e n b e w e g in g o p te n e m e n d o o r sn e l o p e e n v o lg e n d e fo to ’s o p film v a s t te leg g en . D it w e rd se rië le fo to g ra fie g e n o e m d . In 1891 w e rd d e Kinetograph d o o r T h o m a s E d is o n e n L a u rie D ic k s o n u itg e v o n d e n . D it w a s e e n film ­ c a m e ra , m a a r d e b e e ld e n w e rd e n v e r t o o n d in k ijk k a s te n w a a r d o o r h e t e e n in d iv id u e le k ijk a c t b le e f. V ele f ilm h is to ric i p la a ts e n h e t b e g in v a n d e c in e m a o p 28 d e c e m b e r 1895 to e n d e g e b r o e ­ d e rs L u m iè re e e n e e rs te p u b lie k e v o o rs te llin g

Cinématographe in d e Salon indien a a n d e Boulevard des Capucines in P a rijs.

gaven m e t h u n

D it k le in e a p p a r a a tje w a s g e sc h ik t v o o r o p n a m e e n p ro je c tie v a n film s e n w e rd h e t s t a n d a a r d a p ­ p a r a a t v o o r d e film v o o rs te llin g e n . E r m o e t w el o p g e m e r k t w o r d e n d a t in d a tz e lfd e ja a r v e rs c h il­ le n d e c a m e ra ’s w e rd e n o n tw ik k e ld . Z o h a d d e n i< De Lumière C in é m a to g ra p h e

d e g e b ro e d e r s S k la d a n o w sk y d e Bioskop o n tw ik ­ k e ld e n h a d R o b e r t W . P a u l d e Animatograph u itg e v o n d e n . D e c in e m a w as d u s e e n u itv in d in g

(D . A. Cook, A History of narrative Film, p. 9 )

w a a r v e le n a a n h a d d e n b ijg e d ra g e n 1.

i d. A. Cook, A History of Narrative Film, New York, 2004, p. 2 - 1 1 . 265

FOIRE

DE

COURTRAI

FW i

P L A IN E D ES M A N ΠU V R E S ,

NOUVEAUTE. P o u r

I«

p r e m

i è r e

F o is

In v e n tio n s c ie n tifiq u e e t o rig in a le . A p p a re il r e p r o d u is a n t a v e c u n e é to n n a n te e t m e r v e ille u s e p r é c i­ s io n , to u te s le s p h a s e s d e la v ie ; la n a t u r e p r is a s u r le v if e t le s ê tr e s e n G R A N D E U R S u c c e ss io n

NATURELLE.

c o n tin u e lle d e

la b le a u x

a n im é s ,

sc è n e s d e

la

T A B L E A U X

:

v ie ,

p a y s a g e s c h a m p ê tr e s , v u e s m a r in e s , e tc . A P E R Ç U

D E

Q U E L Q U E S

Jardin des Plantes à Paris (E v o lu tio n s d e C y g n e s s u r le lac). II. Une leçon d’équitation (D re s s a g e d ’u n c h e v a l). III. Place de la Concorde à Paris (U n s o ir b ru m e u x ). IV . Groupe de farçeurs (G a m in s d e P a r i s ) . V. Course de toitures à Long champs. V I. Vue générale de Venise (G o n d o le s e t P a la is ) . V II. Un duel de Dames (M * 1' 8 P e r r i e u x e t J a u m in ) . V I I I . Danse serpentine (A p o th é o se p a r la L o ii F u lle x ). I.

N . B.

— L a

m o ra lité d an s

e st s c ru p u le u s e m e n t o b se rv é e le

p ro g ra m m e .

.

On traite à forfait pour les Ecoles et Pensionnats, D ir e c t io n ,

y

G R A N D S A R T .

^

Typo-Lithographie de JU LE S VERMAUT. rue Longue des P ierres, 24, à C ourtrai. T h e A m e ric a n Bioscop (Kortrijk, StedelijkeOpenbareBibliotheek, Fonds de Béthune, nr. 7029: Pl Paasfoor 1898)

26 6

N a d e z e a lg e m e n e o n ts ta a n s g e s c h ie d e n is is h e t tijd o m te o n d e rz o e k e n h o e h e t v e rd e r g in g m e t d e z e u itv in d in g . M e e r b e p a a ld w il ik u ite e n z e tte n h o e h e t b io s c o o p w e z e n in K o rtr ijk e v o lu e e rd e tu s s e n 1895 e n 1945. In h e t e e rs te h o o f d s tu k w o rd e n d e r o n d r e iz e n d e b io s c o o p e x p lo ita n te n o n d e r d e lo e p g e n o m e n . D a a r n a g a a t h e t o v e r h e t f e n o m e e n v a n h e t c a fé -c in é e n h e t o n ts ta a n v a n d e e e rs te v a ste b io s c o p e n . H e t in te r b e llu m w o r d t in e e n d e r d e h o o f d s tu k b e h a n d e ld e n W e re ld o o rlo g T w ee in h e t la a tste . D it h e le v e rh a a l is g e b a s e e rd o p m ijn s c rip tie , d ie d e z e lfd e tite l d r a a g t als d it a rtik e l2. U ite r a a r d k a n ik h ie r n ie t alles b e h a n d e le n w a t ik a a n b o d la a t k o m e n in m ijn m a s te rp r o e f. A ls u d e s m a a k te p a k k e n h e b t, w e e t d a n d a t ik d e h e le z a a k n o g d ie p e r h e b u itg e s p it in d ie v e rh a n d e lin g .

i 1.1

De p e r i o d e van de r o n d r e i z e n d e b i o s c o o p e x p l o i t a n t e n ( 1895-1913) De c i n e m a t o g r a a f a l s a m u s e m e n t K o rt n a d e u itv in d in g v a n d e c in e m a b e g o n h e t f e n o m e e n z ic h ra z e n d s n e l te v e rs p re id e n o v e r g e h e e l E u ro p a . B elg ië k re e g v o o r h e t e e rs t d e L u m iè re film p je s te z ie n in m a a r t 1896 in B ru sse l. D a t g e b e u rd e in d e lo k a le n v a n h e t d a g b la d

La Chronique, w a a r w el v a k e r te n to o n s te llin g e n w e rd e n g e h o u d e n o v e r alle rle i o n d e r w e r p e n 3. In d e b e g in d a g e n m a a k te h e t v o lk o o k k e n n is m e t d it n ie u w e m e d iu m o p d e k e rm is e n d e fo o r. In K o rtr ijk v ie l d e k e rm is sa m e n m e t d e g e m e e n ­ te fe e s te n e n w e rd h e t v e rm a a k d u s b e k o s tig d d o o r h e t s ta d s b e s tu u r. D e f o o r v o n d p la a ts in a p ril e n h ie r m o e s te n d e k e rm is re iz ig e rs b e ta le n v o o r e e n s ta n d p la a ts . D it e e rs te h o o f d s tu k zal d u s g a a n o v e r d e p e r io d e v a n d e r o n d r e iz e n d e b io s c o p e n d ie d e s ta d K o rtrijk a a n d e d e n tu s s e n 1895 e n 1913. 1.2

De e e r s t e b i o s c o o p e x p l o i t a n t e n in K o r t r i j k : L e v i s - G r a n d s a r t , V e r n a s s i e r en Le Théâtre c i n é ma t og ra p h e p e r f e c t i o n n é L i v i n g st on e D e P a a s fo o r v o r m d e d e id e a le g e le g e n h e id o m n ie u w e te c h n is c h e sn u fje s 1898 to e n L e v is - G r a n d s a rt m e t z ijn The American Bioscop o p h e t Plaine des manoeuvres s to n d 4. D e z e p la a ts w e rd o o k h e t Oefeningsplein g e n o e m d , m a a r is n ie t te r u g te v in d e n o p e e n k a a rt v a n 1894 (zie k a a r t) . D e lin k d ie ik z e lf h e b g e le g d is m e t d e Place d’Armes (zie k a a r t p. 2 8 0 ). te in tr o d u c e r e n . D it g e b e u rd e in

O e fe n in g e n o f m a n o e u v r e s k u n n e n m is s c h ie n b e g re p e n w o rd e n als m ilita ire o e fe n in g e n . D it is n u h e t P r e s id e n t R o o s e v e ltp le in . V an H o o n a c k e r d o e t u it d e d o e k e n d a t d it exercitieplaetse w e rd g e n o e m d , e e n o e fe n te rre in v o o r s o ld a te n 5.

2 S. Jacob,

De ontwikkeling van het bioscoopwezen te

4 Kortrijk,

Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Fonds de

Kortrijk (1895-1945), onuitgegeven masterverhandeling,

Béthune, nr. JB 7029: PI zonder datum; Kortrijk, Stedelijke

Katholieke Universiteit Leuven, 2009. 3 M. Crunelle, Geschiedenis van de Brusselse bioscopen,

Openbare Bibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB 7029: PI

Brussel, 2003 (Brussel stad van kunst en geschiedenis,

5 E.Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, Kortrijk, 1986,

Paasfoor 1898; 'La Foire', L'Echo de Courtrai, 10 april 1898.

35), p. 2.

p. 390. 267

De Grote M arkt omstreeks 1857 (E. Van Hoonacker, Kortrijk in oude prentkaarten, nr. 2) Het grote huis rechts van de Halletoren is l'H ô te l du Lion d ’O r

M e t w a t z e k e rh e id k a n d u s g e z e g d w o rd e n d a t h e t Plaine des manoeuvres d e Place

d’Armes w as. E r m o e t o o k m e t e n ig e v o o rz ic h tig h e id g e k e k e n w o rd e n n a a r d e d a tu m v a n d e e e rs te c in e m a to g r a fis c h e v o o rs te llin g in K o rtr ijk . N ie t a lle fo ld e rs in h e t Fonds de

Béthune z ijn g e d a te e rd o f z itte n in d e ju is te m a p p e n . Z o z it e r e e n s tro o ib r ie fje in d e m a p v a n 1914 d a t d a a r n ie t h o o r t . H e t g a a t o v e r v o o rs te llin g e n in Café de VAigle d’Or in d e D o o r n ik s e s tr a a t (ca fé D e G o u d e n A re n d to t ca. 1953 e n n u n u m m e r 52 sp e e lg o e d z a a k A lb io n ) m e t e e n c in e m a to g r a a f k o m e n d e u it P a rijs6. E r w e rd n o g u it d e d o e k e n g e d a a n w a t d i t a p p a r a a t d e e d , w a t n ie t m e e r g e b ru ik e ­ lijk w as in h e t ja a r 1914. B o v e n d ie n g eeft h e t p r o g r a m m a a a n d a t d it o n m o g e lijk e e n v o o rs te llin g k a n z ijn o p d e v o o r a v o n d v a n d e E e rste W e re ld o o rlo g . Train

arrivant en gare e n L’arroseur arrosé z ijn tite ls d ie v a n d e L u m iè re s z ijn . O v e rig e tite ls, zo als o n d e r a n d e r e Danse Serpentine b e w ijz e n d a t d it k o rtfilm p je s z ijn e n in 1914 w a re n d ie n ie t m e e r o v e rh e e r s e n d in d e p r o g r a m m a tie . O p d e fo ld e r s ta a t 1896 als d a tu m w a a ro p d e c in e m a to g r a a f e e n Grand Diplome d ’Honneur k re e g . W a n n e e r d e e x p lo ita n t, d ie o v e rig e n s n ie t w e rd v e rm e ld , n a a r K o r tr ijk k w a m , is d u s n ie t g e w e te n . In d e k r a n te n w e rd e n o o k g e e n a rtik e le n o v e r d it o p tr e d e n g e v o n d e n 7. D e k o m s t v a n L e v is - G r a n d s a rt is w e l te s ta v e n a a n d e h a n d v a n e e n k r a n t e n ­ a rtik e l. D e e n e fo ld e r v e r m e ld d e L e v is - G r a n d s a rt, d e a n d e re g e w o o n G r a n d s a r t. Veel k e rm is re iz ig e rs d ie al la n g d e ste d e n a a n d e d e n m e t a n d e re a ttra c tie s , to o n d e n in te re s s e v o o r d e film e x p lo ita tie . O o k d e fa m ilie G r a n d s a r t w a s al v e r m a a r d 8. O m h e t K o rtrijk s e p u b lie k te lo k k e n , w e rd v e rm e ld d a t d e b a r a k e e n g ro te p u b lie k s to e lo o p h a d g e k e n d in h e t Cursal d ’Ostende e n in h e e l E u ro p a . The American 26 8

Bioscop o o g s tte su c c es d o o r z ijn p re c ie z e e n p ra c h tig e w e e rg a v e v a n a lle fa se n v a n h e t leven: la nature prise sur le vif et les êtres en grandeur naturelle9. Jardin des

Plantes à Paris, Place de la Concorde à Paris e n Danse serpentine w a re n e e n a a n ta l ta b le a u s d ie w e rd e n v e r t o o n d 10. Bioscop d o e t d e n k e n a a n d e u itv in d in g v a n d e g e b ro e d e rs S k la d a n o w s k y 11. D ie w a re n e c h te r v a n D u its e a fk o m st. H e t is d u s n ie t g e w e te n w a a r G r a n d s a r t z ijn a p p a r a t u u r v a n d a a n h e e ft g e h a a ld . In 1899 s to n d V e rn a ssie r m e t z ijn

Théâtre des Merveilles o p d e P a asfo o r.

L o u is V e rn a ssie r w a s a fk o m s tig u it F r a n k r ijk e n z ijn r o n d r e is d o o r B elgië z o u n a d it ja a r g e e n h e r h a lin g m e e r k e n n e n 12. In K o rtrijk s to n d zijn th e a te r o p d e G ro te M a r k t re c h t te g e n o v e r G a s th o f D e n G u ld e n L eeuw , o o k w el l’Hôtel du Lion d’Or g e n o e m d . D it w e rd n a d e T w e e d e W e re ld o o rlo g v e rv a n g e n d o o r h e t n r. 50 d e B a n k v a n B ru ssel, s e d e r t 1975 B a n k B ru sse l L a m b e r t e n n u d e I N G - b a n k 13. D e h u iz e n r o n d d e H a lle to re n w e rd e n in 1899 a fg e b ro k e n , w a a r d o o r h e t m a r k tp le in g r o te r w e rd , m e t m e e r p la a ts v o o r d e f o o r te n te n 14. Z o w e l o p 19 als o p 2 4 a p ril v o n d e e n g a la v o o rs te llin g p la a ts w a a rin alle rlei n ie u w e te c h n is c h e sn u fje s w e rd e n v e r to o n d z o a ls d e x -s tra le n , d e ra d io g ra fie en d e Kinétographe Robert-Houdin. D it to e s te l, to e n al v e ro u d e r d , w as e e n u itv in d in g v a n G e o rg e s M é liè s e n z ijn c a m e r a m a n L u c ie n R e u lo s d ie h e t h a d d e n v e rk o c h t in s e p te m b e r 1896. D e n a a m v a n d e kinétographe v e rw ijs t n a a r h e t Théâtre Robert-

Houdin te P arijs, d a t s in d s 1888 in h e t b e z it w as v a n M é liè s. D it a p p a r a a t w e rd te k o o p a a n g e b o d e n in L’Industriel Forain, e e n b la d v o o r f o o r k r a m e r s e n d u s e e n m o g e lijk e m a n ie r w a a ro p V e rn a ssie r z ijn to e s te l h e e ft b e s te ld 15. O p d e fo o r v a n 1899 s to n d o o k n o g e e n a n d e re te n t m e t e e n c in e m a to e s te l, n a m e lijk Le Théâtre-cinématographe perfectionné Livingstone. D ie s to n d o p h e t Plaine des manoeuvres o f d e Place d’Armes. E lk e a v o n d z a t d e z a a l o v e rv o l e n d e g r o te a a n d a c h ttr e k k e r w a s La Vie et la Passion de Notre-Seigneur-Jésus-Christ'6. E r k a n h ie r g ew eze n w o rd e n o p e e n se le c tie v e b e ric h tg e v in g in d e v e rs c h il­

L’Echo de Courtrai m a a k te re c la m e

le n d e K o rtrijk s e k r a n te n . D e k a th o lie k e

v o o r d e te n t o p d e Place d’Armes d ie e e n film m e t k a th o lie k e in s la g to o n d e . H e t lib e ra a l-d e m o c r a tis c h e

Volksblad v e rm e ld d e e n k e l h e t Théâtre des Merveilles

v a n L o u is V ern assier. V ie r ja a r n a d e u itv in d in g v a n d e c in e m a to g r a a f w a s e r in e e n s ta d als K o rt­ rijk al c o n c u r r e n tie tu s s e n tw e e f ilm e x p lo ita n te n . D e c in e m a h a d h a a r p la a ts v e ro v e rd in d e fo o r k ra m e r s w e r e ld e n z o u d ie p a s k w ijtra k e n m e t d e k o m s t v a n d e c a fé -c in é s.

6 E . Van H o o n a c k e r, Duizend Kortrijkse Straten, p. 113.

10 K o rtrijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Bé­

thune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1898.

7 K o r tr ijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Bé­ thune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1914. 8 G . C o n ve n ts , Van kinétoscoop tot caféciné. De eerste jaren van de film in België 1894-1908, Leuven, 2000, p. 163- 16 4. 9 K o rtrijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Bé­ thune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1898.

11

0. A . C o ok , A Historg of Narrative Film, p. 11 .

12 G . C o n ve n ts, Van kinétoscoop tot caféciné, p. 167.

13 E . Van H o o n a c k e r, Duizend Kortrijkse Straten, p. 165. 14 E . Van H o o n a c ke r, Duizend Kortrijkse Straten, p. 159. 15 G . C o n ve n ts, Van kinétoscoop tot caféciné, p. 1 1 1 , p. 167. 16 'La Foire de Pâques', L'Echo de Courtrai, 19 maart 1899;

'Cinématographe', L'Echo de Courtrai, 9 april 1899. 2 69

T

H

E

A

T

R

E

O

P

H

Z

P r o p r i é t é d e la H o o ie te A n o n y m e d e s ü lo ^ ra p lie w .

CHAMP a s SEMAINE DE CLOTURE. T o u s

le s

J o u rs

îi

.‘ î

h e u re s

d e

l ’a p r è s

m idi

Grandes lUlPItÉSENTATIONS AVEC

L E C O N C O IR S

DBS DEUX f O T â l f l i E L L E S

L E S P L U S E X T R A O R D I N A I R E S D U S IÈ C L E V O I E N T T O U T ! E L L E S D E V IH E H T

T O tIT

Cea deux sor­ cières wml telleinent surprenantes que c.'est à n'y pas croire, el pourtant cola est. Avez-vous un parent, un ami dans le monde, aussitôt elles le voient et chose in­ croyable connais­ sent son existence journalière, c'est stupéfiant, leur succès est sans précalcul Blanche I—II».......... In.. devineresses 1e s plus extraordinai­ res do noire épo­ que et comme di­ sait, le savant sorcier l’enchan­ teur Merlin, pour avoir ce bonheur dans ce monde il faut consulter les sorciers, tous les caractères heureux ceux qui auvent aimer avec abné­ gation, les cœurs

I

fidèles, c t Sais, ont l'intelligence e s t supérieure, «ont en général les adeptes d u piritisme, du oiaguélisme, s’a­ donnent à la sor­ cellerie, voient l’avenir devant eux brillant, les embûches leurs sont évitée*, les obstacles, .les ayant prévus ils les écartent, ils sont en gardecon­ tralemauvais sort à ces heureux mortels tout leur réussit, ils ont un bonheur sans (m, ainsi parlait Mer­ lin.

ftL A ffO H B * I 8 0 L I M B

L K S 1>EI X S O R C I È R E S M O D E R N E S T e l e st Je S p e c ta c le O N O U R L IE ! o ffert a u T h é â tr e . O N S ’A M U S E ! L a p h o t o g r a p h i e a n im é e p a rB IO G R A P H E A M E R IC A IN Invenleur Herm. Gaselar de NEW-YORK. présentera des vues d'actualité et des scènes de la vie réelle du plus haut intérêt.

ON ECOUTE ! O N R IT !

LAVIEIITIME HE2.S. LEPAPELÉONm AUÎATICAI. Les tableaux sont complètement nouveaux, Unîtes les mes sont renouvelées pour la semaine de clôture.

MADAME BLANCHE & MISS 1SÛUME

se m e tte n t à la d isp o sitio n d es p e rso n n e s q u i v o u d ra ie n t d es séances p a rtic u liè re s , d e s leçons de d ev in atio n . de m ag n étism e e t de tra n sm iss io n de la nensée. s'a d re ss e e r au T H É Â T R E O jPIT Z .

— iüip-. J*\IJWELW , rue aux Bonis, 11^. Gand. — Théâtre Opitz (Kortrijk, 5tedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB 7029: Pl Paasfoor 1902)

270

1. 3

De

re ize n d e

b io sc o o p

in v o l l e

b lo e i

V a n a f 1900 k e n d e d e f o o r v a n K o r tr ijk e e n a a n ta l v a ste r o n d r e iz e n d e b io s ­ c o o p e x p lo ita n te n d ie e e n a a n ta l ja r e n n a e lk a a r o p d a a g d e n . D e m e e s t p r o m i ­ n e n te w a re n O p itz , G é ra rd y -X h a fla ire e n L e m e u r. Z ij v o r m d e n e e n v a ste w a a rd e o p d e f o o r e n s o m s w e rd e n h u n v o o rs te llin g e n b e s c h o u w d als h e t e n ig e in te re s ­ s a n te e n te r ta in m e n t.

Opi tz en zi j n T h é â t r e S c i e n t i f i q u e D e fa m ilie O p itz w as al e e n b e k e n d e fo o r k ra m e r fa m ilie v o o r d e u itv in d in g v a n d e c in e m a to g r a a f. V o o ra l h u n c a rr o u s e l w a s v e rm a a rd . H e n r i O p itz , z o o n v a n H e n d r ik - E d o u a r d O p itz , w e rd d e e x p lo ita n t v a n e e n n ie u w e te n t w a a rin , o n d e r a n d e re u itv in d in g e n , o o k b e w e g e n d e b e e ld e n w e rd e n v e r t o o n d 17. V an 1900 to t 1902 w as h e t O p itz d ie h e t p u b lie k o p d e P a a s fo o r e n te r ta in d e m e t c in e ­ m a to g ra f is c h e b e e ld e n . H ij s t o n d ste e d s te g e n o v e r L’Hôtel du Lion d’Or o p d e G ro te M a r k t18. Z ijn t e n t h a d d e n a a m

Théâtre Scientifique, w a t h ij h e t v o lg e n d e

ja a r v e ra n d e r d e in Théâtre Opitz. Z o a ls e e rd e r v e rm e ld w e rd e n v e rs c h ille n d e u itv in d in g e n g e to o n d in h e t th e a te r, z o a ls d e x -s tra le n , d e te le g r a a f z o n d e r d r a a d e n a n d e r e v ersie s v a n d e cinémato­

graphe. E r w e rd zo w e l g e s p ro k e n v a n d e Royal Lumière, w a t k a n v e rw ijz e n n a a r d e L u m iè re s, als v a n d e Biograph American. D it la a ts te a p p a r a a t w as e e n u it v in ­ d in g v a n d e A m e rik a a n H e r m a n C asie r. The American Mutoscope and Biograph Company, o p g e ric h t in 1897, d is tr ib u e e r d e z ijn a p p a r a a t. H e n ri O p itz w a s als e n ig e g e re c h tig d o m m e t The American Biograph te w e rk e n in B elg ië e n w a s e e n v e rte g e n w o o r d ig e r v a n d e N e d e rla n d s e B io g ra a f- e n M u to s c o p e M a a ts c h a p p ij19. D e K o rtr ijk z a n e n to o n d e n e e n g r o o t e n th o u s ia s m e v o o r al d e z e u itv in d in g e n .

Het Volksblad n o e m d e d e z e te n t een waar Eden e n b e k la a g d e de bezoekers der Kortrijksche Foore die er geen bezoek aan brengen, ’t Is waarlijk ene buitengewone occasie20. O n d e r al d e z e n ie u w e u itv in d in g e n w as d e Biograph Américain h e t b e w o n d e re n s w a a rd ig s t. Wonderschoone tafereelen, zoowel geestige als belangwek­ kende, werden ons voorgesteld met eene juistheid tot hiertoe onbekend2'. Z o w e l d e s c h e r p te v an d e b e e ld e n als d e in h o u d w e rd d u s g e s m a a k t. O p itz w as d e c lo u v a n d e fo o r, d e p o p u la ir s te t e n t 22. D e te n t z a t elk e a v o n d o v e rv o l w a a rb ij h e t zelfs n o d ig w as o m v o lk te w e ig e re n o m d a t e r g e e n p la a ts e n g e n o e g w a re n . Z o a ls v e rm e ld k w a m O p itz in 1901 o p n ie u w o p d e G ro te M a r k t te s ta a n . H e t e n th o u s ia s m e w a s e c h te r w el w a t g e slo n k e n : Il y a beaucoup de variétés, mais rien

de bien saillant, ce nous semble23. H e t n ie u w e w a s e r al v a n af. O p itz c o m b in e e r d e z ijn b e w e g e n d e b e e ld e n m e t e e n n ie u w e a ttra c tie : d e h e ld e r z ie n d e M a d a m e

17

G. Convents, Van kinétoscoop tot caféciné, p. 'La Foire', L'Echo de Courtrai, 8 april 1900.

163.

18

21 'Deze week’ , Het Volksblad, 22 april 1900.

19

G. Convents, Van kinétoscoop tot caféciné, p.

1 6 9 -17 0 . 23 'La Foire', L'Echo de Courtrai, 7 april 1901.

22 'Cinématographe', Het Volksblad, 29 april 1900.

20 'Onder de menigvuldige instellingen', Het Volksblad, 15

april 1900. 271

Cendrillon, g e m a a k t d o o r G e o rg e s M é liè s, w as e e n p u b lie k s tre k k e r24. T o c h w a s d e a lg e m e n e o p in ie o v e r d e k e rm is n e g a tie f: Zeggen wij nu maar vlakaf, dat de Foire van Kortrijk nog nooit zoo onbeduidend geweest is als dees jaar 25. D e e n ig e b e z ie n s w a a r d ig h e d e n w a re n d e p a a r d e n m o le n s v a n O p itz e n X h a ffe la ire e n h e t Theatre Henry Opitz. Buiten dat niets, volstrekt niets, om volk uit te lokken26. D it k w a m d o o r d a t e r g e e n c irc u s w as e n d o o r d a t e r g e e n B la n c h e . V o o ra l d e film

p la a ts w as o p d e G ro te M a r k t d ie al v o ls to n d m e t p a a r d e n m o le n s e n fo o r te n te n . H e t g e m e e n te b e s tu u r w as zo s to m g e w e e st o m o p a n d e re p le in e n b o o m p je s te p la n te n e n w ild e a lle e n z ijn le g e sta d s k a s s p ijz e n m e t d e s ta n d g e ld e n . In Het

Volksblad, e e n lib e ra le k r a n t, w e e rk lo n k d u s o v e rd u id e lijk d a t d e s c h u ld lag bij h e t k a th o lie k e s t a d s b e s tu u r 27. In 1902 k w a m O p itz o p n ie u w la n g s. H ij z o u d a a r n a p a s te r u g k o m e n in 1909 onder de naam

Grand Cinéma Opitz28. O p n ie u w k w a m h ij m e t v e rn ie u w in g o p

d e p r o p p e n : n a a s t M a d a m e B la n c h e , d ie h a a r k u n s te n h e t v o rig e ja a r al h a d la te n z ie n , w as e r n u o o k e e n tw e e d e w o n d e r, ju f fro u w Is o lin e 29. O p itz to o n d e d u s n o g ste e d s n ie t a lle e n b e w e g e n d e b e e ld e n . D e a v o n d w as e e n m e n g e lm o e s v a n v e rs c h ille n d e v o o rs te llin g e n , w a t g e lijk e n isse n v e r to o n d e m e t d e a a n p a k v a n h e t v a rié té th e a te r. Men krijgt er te zien en te hooren alles wat tot hiertoe uitgevonden

is op het gebied van mecanism, magnesie en goochelkunst30. H e t w a s v e re ist o m v e rn ie u w e n d e n v e rr a s s e n d te z ijn o m h e t p u b lie k te b lijv e n b o e ie n .

C

H

'te

A

M

G

r

P a

n

I D d

E P

F a

O l

a

I i

R

m

E

s

GRAMMO-VIOGRAPHE

ÏK S*

&

m

m m um m im m iM t

J

_

.

x.

_

w

T

m m nam

v

_

•_

TA

1

_

X

f

—

Stabilité des Tableaux

et des projections Lumineuses, Parlantes et Animées §|

Dernier perfectionnement du Cinématographe

Mesdames

—

Plus de tremblottements

et Messieurs,

--

&

î

I I W

Au cours «le ses voyages uni versais, l ’inventeur a reçu l ’approbationr dëÿ .personnes il.» plus compétentes. Le succès a été très grand partout. Le program m e des représentations esrXrenouvelé tous les 9 k jours : il est composé de façon que les familles peuvent y passer des moments bien agréables et de» ® pl il hinstructifs. «R Le palais du G ram m o- Viograp he ou Ciném atographe parlant, est la dernière application artistique MX du phonographe au ciném atographe, l/ensem ble de ces deux inventions a pour b ut de faire mieux /jfflh ressortir la réalité desfigures en les rendant mobiles e t parlantes. ÎÈjj Le palais du Grai n n 10- Viograp he a été breveté en France, A ngleterre, Allemagne, etc T .S .Y .P . yS

G ra mm o-Viogra phe (Kortrijk, Stedelijke OpenbareBibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB 7029: Pl Paasfoor 1904) 272

G é ra rd y -X h a fla ire

m et de G ra m m o -V io g ra p h e

In 1904 w e rd e r h e v ig g e b o d e n tu s s e n G é ra rd y -X h a fla ire e n w e d u w e L e u re n s v o o r e e n p la a tsje la n g s d e n ie u w e s p e c ia a l v o o r d e fo o r a a n g e le g d e s tr a a t o p d e G ro te M a rk t. G é ra rd y -X h a fla ire , o o k v e r m a a r d als d ra a im o le n e x p lo ita n t, k re e g d e s ta n d p le k v o o r n e g e n h o n d e rd v ijf tig f r a n k 31. D e p rijs w as al a a n z ie n lijk g e ste g e n in v e rg e lijk in g m e t d e d r i e h o n d e r d f r a n k d ie O p itz b e ta a ld e in 1901. O m p u b lie k te tr e k k e n w e rd e r e en v e rn ie u w d e v ersie v a n d e c in e m a to g r a a f g e ïn tro d u c e e r d : d e

Grammo-Viographe32. D it a p p a r a a t

p ro d u c e e r d e projections lumineuses, parlantes et animées33. E r w e rd v e rz e k e rd d a t d e b e e ld e n sta b ie l w a re n e n n ie t m e e r tr ild e n . E r w e rd e e n f o n o g r a a f a a n d e c in e ­ m a t o g r a a f v a s tg e k o p p e ld z o d a t g e lu id b ij d e b e e ld e n w e rd a fg e sp e e ld . L’ensemble de ces deux inventions a pour but de faire mieux ressortir la réalité des figures en les rendant mobiles et parlantes34. A lles w e rd n o g e e n s tu k re a lis tis c h e r m e t s p r e ­ k e n d e b e e ld e n . O p d e fo o r v a n 1905 k re e g G é ra rd y -X h a fla ire o p n ie u w e e n s ta n d p la a ts o m c in e m a to g r a fis c h e v o o rs te llin g e n te g ev e n o m d e K o rtrijk s e to e s c h o u w e r s te v e rm a k e n . V o o r v ijf h o n d e r d fr a n k m o c h t h ij o p d e a a n g e le g d e la a n o p d e G ro te M a r k t s ta a n 35. D e p rijs w as g e d a a ld in v e rg e lijk in g m e t h e t v o rig e ja a r, m is s c h ie n o m d a t e r d eze k e e r n ie m a n d w as o m te g e n h e m o p te b ie d e n e n zo d e p rijs o p te d rijv e n . G é ra rd y -X h a fla ire k w a m n o g te r u g n a a r d e fo o r in 1 9 0 7 36. E e n h e le v a rië te it a a n b e e ld e n s to n d o p h e t s p e c tr u m e n d it is d u id e lijk te le z e n in Het

Volksblad: De toeloop telken avond getuigt hoezeer het publiek die inrichting waardeert. Gansch op de hoogte der nieuwste stelsel, vertoont men daar waarlijk en wezentlijkheid de sombere drama’s van den dag, zooals de mijnramp van Courrières, de ontploffing der ‘Iena’, zoo aangrijpend in hunne akeligheid! Men is er ooggetuige der smarten en wanhoop dier slachtoffers van plicht. Onder andere groote gebeur­ tenissen nog het ‘Huwelijk van den koning van Spanje’, en andere. Daarentegen, wonderbare tooverbeelden: De reis naar het sterrenrijk, Aladin en de wonderbare lamp2,7.

24 'Het theater Opitz’ , Het Volksblad, 14 april 1901. 25 'De Paaschfoire', Het Volksblad,28 april1901. 26

‘ De

'De Grammo-Viographe', Het Volksblad, 17 april 1904. 33 K o rtrijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de

Béthune, nr.JB 7029: Pl Paasfoor 1904.

Paaschfoire', Het Volksblad,28 april1901.

27 R . Tanghe en P. V an co len , Gedenkboek stad Kortrijk 1830-

34 K o rtrijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de

Béthune, nr.JB 7029: Pl Paasfoor 1904.

1976, Kortrijk, 1978, p. 320-321. [Katholiek bestuur van 1884 tot 1915 onder burgemeester Auguste Reynaert.]

35 K o rtrijk ,

29

Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Fonds de

Béthune, nr. JB 7029: Pl Paasfoor 1905; 'La Foire', L'Echo

28 K o rtrijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de

Béthune, nr. JB 7029: Pl Paasfoor 1909.

de Courtrai, 16 april 1905; 'La Foire', L'Echo de Courtrai, 30

'De

april 1905; 'De verpachting der plaatsen', Het Volksblad,

Paaschfoore', Het Volksblad,6 april 1902.

30 'De Foore’ , Het Volksblad, 13 april 1902. 31 'Dinsdag laatst', Het Volksblad, 27 maart 1904; G . C o n ve n ts,

16 april 1905.

36 K o rtr ijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB 7029: Pl Paasfoor 1907.

Van kinétoscoop totcaféciné, p. 163.

32 K o r tr ijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de

37 'GrooteCinematograafGérardy-Xhaflaire',He(l'o/<csö/ad, 14 april 1907.

Béthune, nr.JB 7029: Pl Paasfoor 1904. 2 73

The

O rig in a l C in e m a to g ra p h

van

de w e d u w e

Lem eur

O p d e P a a s fo o r v a n 1906 w as h e t d e w e d u w e L e m e u r m e t

The Original

Cinematograph d ie d e p la a ts v a n G é ra rd y -X h a fla ire o p d e G ro te M a r k t a f s n o e p te 38. D e w e d u w e v a n C h a rle s L e m e u r, V ic to ire S a m y n , re is d e v a n a f 1903 r o n d m e t d it th e a te r e n h a d v a n a f 1905 P o ly d o re G r a n d s a r t in d ie n s t als re g is s e u r39. A lle v e r m a a r d e f o o r k ra m e r fa m ilie s h a d d e n d u s h e t lu c ra tie v e v a n d e b e w e g e n d e b e e ld e n o n td e k t. D e t e n t v a n w e d u w e L e m e u r w e rd o p fe e ë rie k e w ijz e v e rlic h t m e t e le k tric ite it d ie w e rd g e le v e rd d o o r une locomobile d’une force de 34 chevaux

vapeurA0. O p h e t p r o g r a m m a s to n d e n b e e ld e n v a n d e a a rd b e v in g e n in Ita lië , d e u itb a r s tin g v a n d e V e su v iu s e n h e t s p r o o k je La poule aux œufs d'or4'. A ls w e d e k r a n te n b e r ic h te n e n d e re c la m e fo ld e rs m o g e n g e lo v e n , w a s e r d u s b ijn a a ltijd sle c h ts é é n c in e m a te n t o p d e P a a s fo o r a a n w e z ig . E r is sle c h ts é é n u it z o n d e r in g o p d e z e re g e l in h e t ja a r 1899, to e n h e t Théâtre des Merveilles e n het

Théâtre-cinématographe perfectionné Livingstone a lle b e i a a n w e z ig w a re n .

H e t s ta d s b e s tu u r s te ld e é é n p la a ts te r b e s c h ik k in g e n d a a r w e rd s o m s h e v ig o p g e b o d e n , z o a ls te z ie n w as in h e t ja a r 1904 tu s s e n G é ra rd y -X h a fla ire e n L e u re n s. B u ite n d e f o o r w a re n f o o r te n te n n ie t w e lk o m in K o rtrijk . D it w e rd d u id e lijk g e m a a k t in e e n b r i e f a a n d e A m s te r d a m m e r W ille m F o r tu in , d ie in 1906 g ra a g n a a r d e s ta d w a s g e k o m e n tu s s e n 23 s e p te m b e r e n 2 o k to b e r 42. D e r e d e n e n h ie r to e w e rd e n n ie t d u id e lijk g e m a a k t.

1.4

De n a d a g e n van de c i n e m a op de f oor M e t h e t o p d u ik e n v a n c a fé -c in é s e n d e e e rs te v a ste b io s c o p e n w e rd d e tr a g e n e e rg a n g in g e lu id v a n d e c in e m a o p d e fo o r. E r k o m t e e n e in d e a a n d e r o n d r e i­ z e n d e b io s c o p e n v o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g . A lle e n o p e n lu c h tv o o r s te llin g e n w e rd e n tijd e n s h e t in te r b e llu m g e o rg a n is e e rd te r g e le g e n h e id v a n d e fo o r, m a a r

T he O rig in a l C in em atograph (Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, F ond s de B é th u n e , nr. JB 7 0 2 9 : P I z o n d e r d a tu m )

274

d it w as e e n g ro te u itz o n d e r in g . D e c in e m a h a d h a a r v a ste ste k g e v o n d e n e n d e f o o r te n t k o n e r n ie t a a n tip p e n . O o k h e t K o n in k lijk B e slu it v a n 13 ju li 1908 m e t e e n u itg e s tip p e ld e v e ilig h e id s p ro c e d u r e m a a k te h e t m o e ilijk v o o r d e f o o r ­ k r a m e r 43. D e p r o je c to r s to n d v eel v e ilig e r in e e n d a a r v o o r a a n g e p a s t g e b o u w d a n in e e n te n t. In h e t n a ja a r v a n 1907 s ta r tte Cinématographe Théo in h e t Café des Arcades in de R ijse ls e stra a t 32. In d e c e m b e r 1910 z ie t d e e e rs te v a ste b io s c o o p Cinéma Pathé in d e S te e n p o o r t n u m m e r 6 h e t le v e n s lic h t. V a n a f d a t m o m e n t is e r v o o r d e c in e m a o p d e f o o r n o g w e in ig p u b lie k te v in d e n .

1. 5

Openluchtvoorstellingen V aak w e rd e r te r g e le g e n h e id v a n d e k e rm is (g e m e e n te fe e s te n ) in K o rtr ijk in a u g u s tu s e e n o p e n lu c h tv o o rs te llin g g e g ev e n m e t d e c in e m a to g r a a f. D it g e b e u rd e e e n e e rs te k e e r in 1902 m e t d e v ie r in g v a n d e z e s h o n d e r d s te v e rja a rd a g v a n d e G u ld e n s p o r e n s la g 44. E r w e rd b e r ic h t in d e k r a n t d a t d e h e e r M a tte la e r u it A n tw e rp e n d e v o o rs te llin g z o u k o m e n g ev e n m e t h e t a p p a r a a t v a n E d is o n . E r w e rd o o k g e s p ro k e n v a n M a tte le u r. D e z e la a ts te n a a m k a n m is s c h ie n w ijz e n o p A im é M a rte le u r, e e n b e k e n d e p r o je c te e r d e r v a n o p e n lu c h tb e e ld e n 45. H e t v o lg e n d e ja a r w a s h e t w e l d e g e lijk M a r te le u r d ie a a n w e z ig w as o p d e k e rm is 46. D e v o o rs te llin g e n v o n d e n ste e d s p la a ts o p d e G ro te M a r k t r o n d n e g e n u u r ’s a v o n d s e n w a re n e e n g ro te v o lk s tre k k e n H e t g e m e e n te b e s tu u r b e ta a ld e h ie r v o o r tw e e h o n d e rv ijf tig f r a n k in 1 9 0 3 47. H e t v o lg e n d e ja a r w as h ij o p n ie u w p a r a a t48. D itm a a l b e ta a ld e h e t s t a d s b e s tu u r tw e e h o n d e r d fr a n k 49. T ijd e n s d e v o o rs te llin g lie p e r e c h te r ie ts m is:

Une séance cinématographique qui a été loin de répondre à l’attente du public et de ses promoteurs. Une interminable et fastidieuse théorie de vues voilées et endeuillés ont défilé sur un immense écran au milieu de l’indifférence - voire de l’indulgence - générale50. H e t p u b lie k za g n ie ts a n d e r s d a n w a z ig e b e e ld e n e n s c h a d u w e n e n w as z o to e g e e f­ lijk o m e r z o n d e r veel p r o te s t n a a r te k ijk e n .

38 'La foire de Pâques', L'Echo de Courtrai, 8 april 1906.

45 G . C o n ve n ts, Van kinétoscoop tot caféciné, p. 2 1 7 - 2 1 8 .

39 G . C o n ve n ts , Van kinétoscoop tot caféciné, p. 17 2.

46 'Fête Communale', L'Echo de Courtrai, 6 augustus 1903;

40 K o r tr ijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de

'De Kermis', Het Volksblad, 9 augustus 1903; K o rtrijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB

Béthune, nr. JB 7029: PI zonder datum. 41 K o r tr ijk , Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de

Béthune, nr. JB 7029: PI zonder datum.

7034: Kermis in augustus te Kortrijk ( 1 8 7 5 - 1 9 1 4 ) . 47 K o r trijk ,

42 K o r tr ijk , Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Fonds de

Béthune, nr. JB 7021 A: Gemeenteraad Kortrijk.

1584: Uitgaande brieven - minuten en dubbels betreft

48 'La Kermesse', L'Echo de Courtrai, 31 juli 1904.

foren, markten en prijskampen ( 1 8 6 1 - 1 9 1 4 ) .

49 'Conseil communal', L'Echo de Courtrai, 28 juli 1904; 'De

43 G . C o n ve n ts , Van kinétoscoop tot caféciné, p. 150. 44 K o rtrijk ,

Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Fonds de

gemeenteraad', Het Volksblad, 31 juli 1904. 50 'La séance cinématographique', L'Echo de Courtrai, 28

Béthune, nr. JB 1844: Kortrijk Kermis (130 2-1 9 02); 'Fêtes

augustus 1904.

nationales', L'Echo de Courtrai, 17 juli 1902; 'Programma der feesten', Het Volksblad, 17 augustus. 275

V a n a f 1903 w e rd e n e r o o k o p d e P o tte lb e r g k e rm is o p e n lu c h tv o o r s te llin g e n g e g ev en , o p n ie u w d o o r M a r te le u r 51. D e w ijk fe e s te n o p d e P o tte lb e r g w e rd e n s te e d s g e o rg a n is e e rd o p h e t e in d e v a n s e p te m b e r. D e z e v o o rs te llin g e n w e rd e n n o g ste e d s als e e n r a r ite it b e s c h o u w d : une séance cinématographique comme on a rarement la bonne fortune d’en voir52. In 1910 k w a m e r e e n a n d e r e b e k e n d e p ro je c te e r d e r n a a r d e P o tte lb e rg , C h a rle s B e lo t, a fk o m s tig u it B ru ss e l53. O o k d e v o lg e n d e ja r e n w e rd h ij a a n g e n o m e n o m b e e ld e n te v e r to n e n o p d e k e rm is in a u g u s tu s 54. In 1912 w e rd e n e r o p e n lu c h tv o o rs te llin g e n g e g e v e n d o o r d e c in e m a g e le g e n in d e S te e n p o o r ts tr a a t55. D e z e re g e lm a a t v a n v o o rs te llin g e n v e rd w e e n n o g v o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g 56. In h e t in te r b e llu m g e b e u rd e h e t sle c h ts z e ld e n d a t e r te r g e le g e n h e id v a n e e n k e rm is o f e e n w ijk fe e st in K o r tr ijk b e e ld e n in d e o p e n lu c h t w e rd e n v e r to o n d .

i.6

R o n d r e i z e n d e b i o s c o o p e x p l o i t a n t e n in f e e s t z a l e n R o n d re iz e n d e b io s c o o p e x p lo ita n te n k w a m e n n ie t e n k e l te r e c h t o p d e fo o r. E r w a re n b e p a a ld e e x p lo ita n te n d ie d e v o o r k e u r g a v e n a a n e e n z a a l e n d a a r v o o r e e n a a n ta l d a g e n o f w e k e n v o o rs te llin g e n g a v e n . Z o k w a m Barnum Excelsior in 1905 v o o rs te llin g e n g e v en in d e m a a n d a p ril, d e f o o r m a a n d , in d e g r o te zaal v a n m e n e e r D e v o s-V e rg o te , te v e n s h e t lo k a a l Den Handboog v a n d e katolijken cerkel in d e H a n d b o o g s tr a a t57. D it lo k a a l g a a t te r u g o p e e n h e r b e r g d ie in 1722 Sint-

Sebastiaen o f Den Nauwen Handboog h e e tte . H e t w e rd v e rn ie ld in d e T w eed e W e re ld o o rlo g e n is s e d e r t 1979 d e re s id e n tie Speytoren58. H e t w a s w a a rs c h ijn lijk g o e d k o p e r o m te p r o je c te r e n in e e n z a a ltje d a n d e s ta n d p r ijz e n v a n d e f o o r te tr o ts e r e n . T even s w e rd e r sle c h ts é é n c in e m a te n t to e g e la te n d o o r h e t s ta d s b e -

A u to -C in é m a (Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 315) 276

s tu u r. D e z e v o o rs te llin g e n w e rd e n g eg e v e n in e e n k a th o lie k lo k a a l e n d u s w a s h e t p r o g r a m m a onderwijzend, nuttig en zedelijk59. T o c h to o n d e h e t p r o g r a m m a n ie t zo v eel v e rsc h il m e t w a t e r v e r t o o n d w e rd o p d e P a a sfo o r: Ali Baba en de veertig

dieven, Samson en Dalila e n De helsche Cake-Walk w a re n film s d ie o o k in d e c in e m a te n t w e rd e n v e r t o o n d 50. H e t d r a a id e v o o ra l r o n d d e sfe e r e n h e t p u b lie k d a t e r d o o r a a n g e tro k k e n w e rd . E r w e rd g e s p ro k e n v a n ‘b ijz o n d e re in g a n g ’ e n d e k a a rtje s k o n d e n e n k e l g e k o c h t w o rd e n in h e t k a th o lie k e lo k a a l. H e t is d u s d u id e ­ lijk d a t e r g e m ik t w e rd o p e e n k a th o lie k , re s p e c ta b e l p u b lie k . In 1908 w e rd e e n c in e m a to g r a a f v o o r e e n a a n ta l w e k e n g e ïn s ta lle e rd in zaal d e Scala in d e P lu i m s tr a a t61. D e z e za a l, h u is n u m m e r zev e n , w e rd e e n g a ra g e m a a r is n u o p n ie u w z a a l d e Scala62. D e

Ciné Opera Mondial g a f e r v o o r s te l­

lin g e n in d e m a a n d e n n o v e m b e r e n d e c e m b e r. Z ij k w a m v o lg e n s h e t k r a n t e n ­ a rtik e l v o o r d e e e rs te k e e r n a a r B elg ië e n h a d v eel su c c e s g e o o g st in R ijsel. D e

zingende ciné w a s e e n w a a r fa m ilie sp e k ta k e l. E lke a v o n d w a s e r e e n v o o rs te llin g o m a c h t u u r e n d e z o n d a g e n d e d o n d e r d a g o o k o m d r ie u u r 63. V o lg e n s V an H o o n a c k e r w as d e z e z a al e e n b io s c o o p g e w o rd e n v o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g 64. O fficiële d o c u m e n te n h ie r o v e r z ijn n ie t in h e t a r c h ie f te r u g g e v o n d e n . D it z ijn d e e n ig e tw e e v o o rb e e ld e n v a n ro n d r e iz e n d e e x p lo ita n te n in fe e stz a le n . H e t k a n e c h te r w el z ijn d a t e r v e e l m e e r v o o rs te llin g e n z ijn g e g e v e n in z a le n , m a a r d a t d ie g e e n re c la m e h e b b e n g e m a a k t in d e lo k a le k r a n te n . O o k h ie r w e rd e x p lo ita n te n s o m s n ie t to e g e s ta a n o m v o o rs te llin g e n te g ev en . In 1912 d e e d A . S to c k m e t z ijn Auto-Cinéma e e n a a n v ra a g o m v o o rs te llin g e n te g e v e n in d e P lu im s tr a a t n u m m e r 9 o p 2 2 ,2 3 , 25 e n 2 6 d e c e m b e r 65. D it w e rd h e m g e w e ig e rd z o n d e r d a a rb ij r e d e n e n te g e v e n w a a r o m 66. M is s c h ie n v o ld e e d d e z a a l n ie t a a n

51 ‘ Les kermesses faubouriennes', L'Echo de Courtrai, 18 sep­

58 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 176.

tember 1904; 'Fêtes des Faubourgs', l'Avenir de Courtrai,

59 Kortrijk,

17 september 1904; 'Pottelberg-kermis', De Stad Kortrijk,

Béthune, nr. JB7029: PI Paasfoor 1905. 60 Titels worden letterlijk overgenomen van de folder.

17 september 1904; 'Pottelberg-luisterrijke feesten', Het

de

61 'Courtrai-attractions', L'Echo de Courtrai, 15 december

53 ‘Au Pottelberg', L'Echo de Courtrai, 18 september 1910. G. Convents, Van kinétoscoop tot caféciné, p. 218-219 .

1907. 62 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 382.

63 'Scala', Gazette van Kortrijk, 15 november 1908,

54 'Kermesse', L'Echo de Courtrai, 8 augustus 19 11 .

Fonds

19

de

november 1908, 26 november 1908, 29 november 1908,

Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Bé­

64 E. Van Hoonacker, Kortrijk 14-18: een stad tijdens de eerste

3 december 1908, 6 december 1908 en 13 december 1908.

Béthune, nr. JB 7043: Kortrijkse kranten. thune, nr. JB 7034: Kermis in augustus te Kortrijk ( 1 8 7 5 ­ 19 14 ).

wereldoorlog, Kortrijk, 1994, p.30. 65 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 315:

55 'Cinéma en plein air', L'Echo de Courtrai, 18 augustus 1912.

Stukken in verband met allerlei feestelijkheden

'Projections en plein air', L'Echo de Courtrai, 13 oktober

huisnummer in E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse

1912. Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek,

en

vermakelijkheden (18 6 3 -1 9 1 4 ) . [Geen vermelding van dit

56 G. Convents, Van kinétoscoop tot caféciné, p. 211. 57

Fonds

Eventuele foute benamingen worden dus niet verbeterd.

Volksblad, 4 september 1904. 52 'Au Pottelberg', L'Echo de Courtrai, 25 september 1904.

Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Fonds

Straten.) de

66 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1905; 'De Foore', Het

8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke

Volksblad, 23 april 1905.

inrichtingen ( 0 4 . 0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) . 277

d e v e ilig h e id s v o o rs c h rifte n . O o k d e e e rs te c in e m a v o o rs te llin g in K o r tr ijk m e t film p je s v a n d e L u m iè re s in Café de l’Aigle d’Or m a g e ig e n lijk o n d e r d e z e p a r a ­ g r a a f w o rd e n g e p la a tst.

1.7

P r i j z e n en p r o g r a m m a t i e D e e e rs te film v o o rs te llin g in K o rtr ijk k o s tte v ijftig c e n t v o o r d e e e rs te ra n g e n d e r tig c e n t v o o r d e tw e e d e ra n g . T u sse n 1899 e n 1911 w e rd m e e s ta l e e n fr a n k g e v ra a g d v o o r d e e e rs te ra n g . D e p rijs ste e g w a n n e e r e r s p e c ia le v o o rs te llin g e n w a re n , z o als e e n g a la -a v o n d . D a n w e rd g e m ik t o p e e n m e e r w e lg e ste ld p u b lie k . S c h o le n e n g e p e n s io n e e rd e n k re g e n v a a k k o r tin g . In d e la a ts te w e e k d a t h e t k r a a m e r s to n d , w a s e r o o k v a a k p r ijs v e r m in d e r in g . A ls m e n s e n h u n p la a ts w ild e n re s e rv e re n , w e rd h u n m e e s ta l v ijftig c e n t m e e r g e v ra a g d . H e t g e m id d e ld d a g e lijk s lo o n v a n e e n a r b e id e r in 1896 in B elg ië b e d r o e g d r ie to t d rie e n h a lf f r a n k 67. E e n fr a n k w a s v o o r h e n d u s b e h o o r lijk d u u r , g e lu k k ig w a re n tw e e d e e n d e r d e ra n g e e n stu k je g o e d k o p e r. D e e x p lo ita n t p r o b e e r d e zo v eel m o g e lijk k la s se n n a a r zijn te n t te lo k k e n . In d e b e g in p e r io d e v a n d e c in e m a w e rd e n b e e ld e n g e to o n d v a n d e re a lite it. H e t w a re n d e actualités v a n d e L u m iè re s d ie g e ïn tr o d u c e e r d w e rd e n als d e e e rs te film p je s in Café de L'Aigle d ’Or e n d e z e tr e n d w e rd la n g v o o rtg e z e t. Z o s to n d o p h e t p r o g r a m m a b ij G r a n d s a r t in 1898: zwanen op het water, een onweer in

Parijs, een autorace, een panorama van Venetië. E r z a t n o g g e e n v e rh a a l in h e t g e film d e . H e t w a s v e rb a z e n d g e n o e g d a t d e b e e ld e n b e w o g e n 68. D e c in e m a to g r a a f w e rd o o k h e e l v a a k s a m e n v o o rg e s te ld m e t a n d e r e te c h n is c h e u itv in d in g e n z o als d e x -s tra le n e n d e te le g ra a f. H e t p u b lie k w e rd ste e d s v e r r a s t m e t a lle rle i n ie u w ig h e d e n . N a a s t o p n a m e s v a n b e w e g e n d e re a lite it k w a m e n al sn e l o o k a c tu a lite itb e e ld e n in z w a n g . D ie to o n d e n b e la n g r ijk e fig u re n e n g e b e u rte n is s e n in d e w e re ld , z o a ls d e O o r lo g in T ra n sv a a l, D e R u ss is c h -J a p a n s e O o r lo g e n p a u s L eo X III. D eze o p n a m e s w a re n n ie t a ltijd a u th e n tie k . Z o w e rd e n o o rlo g s s c è n e s v a a k n a g e s p e e ld . E r w a re n n o g g e e n c a m e r a m a n n e n a a n w e z ig in h e t s t r ij d ­ g ew o el. G e o rg e s M é liè s w as e e n v a n d e e e rs te n d ie in z a g d a t je m e t film o o k e e n v e rh a a l k o n v e rte lle n . Z ijn film s z ijn v o o ra l b e k e n d v o o r h e t fe e ë rie k e e n illu s io n is tis c h e . In 1901 w e rd o o k e e n v a n z ijn film s d o o r O p itz v e r to o n d , n a m e ­ lijk

Cendrillon. D e film s d u u r d e n ste e d s la n g e r n a a r m a te e r g r o te r e v e rh a le n

w e rd e n v e rte ld e n d e te c h n ie k v e rb e te rd e . O n d e r d e g r o o ts te p u b lie k s tre k k e rs w a re n d e film b e e ld e n v a n lo k a le g e b e u r ­ te n is s e n . Z o v e r to o n d e O p itz in 1901 e e n d ia m a n te n h u w e lijk v a n e e n K o rtrijk s e c h tp a a r o p h e t s ta d h u is . E r w e rd o o k a a n g e k o n d ig d d a t e r e e n n ie u w e o p n a m e g e m a a k t z o u w o rd e n b ij d e u itg a n g v a n d e S in t-M ic h ie ls k e rk 69. K o r tr ijk z a n e n d ie in d e k ijk e r w ild e n s ta a n , k o n d e n z ic h d u s m a a r b e te r n a a r d e m is re p p e n . O n d e r d e p r o g r a m m a tie b e v o n d e n z ic h d u s a c tu a lite its b e e ld e n , s p r o o k je s e n la te r k w a m e n d a a r o o k n o g k lu c h te n e n d r a m a ’s b ij. W a t k o m is c h e n d r a m a tis c h w as, w e rd v a n a f 1909 d u id e lijk a a n g e g e v e n o p d e fo ld e rs.

2 78

2

2.1

Een

E ig e n

H u is

(1 9 0 7 -1 9 1 4 )

O n t s t a a n van de b i o s c o o p , het c a f é - c i n é , het K o n i n k l i j k B e s l u i t F ilm k ijk e n w e rd e e n p o p u la ir e a m u s e m e n ts v o r m e n d it v o r m d e e e n g r o n d v o o r h e t o n ts ta a n v a n p e r m a n e n te film v o o rs te llin g e n d ie h e t h e le ja a r d o o r k ijk ­ p le z ie r b o d e n . In d e c e m b e r 1904 w e rd d e e e rs te B elg isch e b io s c o o p g e o p e n d in B ru ssel. D e e x p lo ita n t L o u is V a n G o its e n h o v e n e x p lo ite e rd e d e Théâtre du Cinématographe a a n d e N o o r d la a n . D a n ië l B ilte re y st d u id t h e t a a n als e e n ‘v o o rb ijg a n g e r s film th e a te r’. D e b e z o e k e rs k o n d e n in e n u it w a n d e le n w a n t h e t p r o g r a m m a lie p d e h e le d a g d o o r e n w e rd o m h e t h a lf u u r h e r h a a ld 70. N a a s t d ez e v o r m v a n e x p lo ita tie w a s e r o o k h e t c a fé -c in é , e e n f e n o m e e n d a t o n ts to n d in 1905 tijd e n s d e L u ik se w e r e ld te n to o n s te llin g 71. V o o rste llin g e n w e rd e n in e e n z a a ltje g eg ev en e n d e to e s c h o u w e r s k o n d e n o n d e r tu s s e n e e n d r a n k je d r in k e n . B eid e e x p lo ita tie v o r m e n w a re n o o k in K o r tr ijk o n ts ta a n . D e e e rs te v e rm e ld in g v a n e e n c a fé -c in é d a te e r t v a n 1907 e n d e e e rs te b io s c o o p o p e n d e z ijn d e u r e n in d e c e m b e r 1910. N a d a t e e n a a n ta l o n g e v a lle n w a re n g e b e u rd in z a le n m e t p ro je c tie to e s te lle n , b e s lo o t d e B elg isch e O v e rh e id e e n re g le m e n te rin g v o o r b io s c o p e n o p te ste lle n . D ie w e rd u itg e v a a rd ig d o p 13 ju li 1908 m e t als tite l: Gevaarlijke of hinderlijke

inrichtingen: voorschriften over de cinematografie. D e c a ta s tro fe s w a re n v o o ra l te w ijte n a a n brandgevaar, het gebrek aan nooduitgangen en noodverlichting en

aan losstaand meubilair72. H ie r w o u h e t r e g le m e n t e e n o p lo s s in g v o o r b ie d e n . Bij ie d e re a a n v ra a g m o e s t e e n o n d e r z o e k d e c o m m o d o e t in c o m m o d o w o rd e n o p g e s ta r t. D it h ie ld o n d e r m e e r in d a t o m w o n e n d e n e e n k la c h t k o n d e n in d ie n e n te g e n d e k o m s t v a n e e n c in e m a . H e t h e le d o s s ie r m o e s t o o k n a a r d e p ro v in c ia le o v e rh e id w o rd e n v e r z o n d e n o m d a a r e x tr a g o e d k e u rin g te k rijg e n 73. D o o r d a t d e g o e d k e u rin g la n g o p z ic h k o n la te n w a c h te n e n h e t r e g le m e n t d e v o o r k e u r g a f a a n v a ste z a le n , b e te k e n d e h e t d e d o o d s te e k v o o r d e a m b u la n te c in e m a .

2.2

Het e e r s t e c a f é - c i n é in K o r t r i j k : C i n é m a T h é o O p z a te rd a g 2 8 s e p te m b e r 1907 o p e n d e

Cinéma Théo h a a r d e u r e n . H e t

v o o rm a lig e Café des Arcades in d e R ijse ls e stra a t n u m m e r 32 w e rd v o o rz ie n v a n e e n p ro je c tie to e s te l z o d a t o o k in h e t n a ja a r m e n s e n n a a r film b e e ld e n k o n d e n k ijk e n 74. In 1980 w e rd d it h u is s a m e n m e t d e n u m m e r s 3 4 e n 3 6 g e s lo o p t o m e r

67 M. Neirynck, De lonen in België sedert 1846, Antwerpen,

denis van bioscopen, filmvertoningen en filmcultuur in

1944 (Economisch-sociale bibliotheek. Monographieën, 21) p. 91.

Vlaanderen, Leuven, 2007, p. 25. 71 D. Biltereyst, De verlichte stad, p.

29.

68 D. A. Cook, A History of Narrative Film, p. 1 2 - 1 3 . 69 'Het theater Henry Opitz', Wet Volksblad, 21 april 1901.

72 D. Biltereyst, De verlichte stad, p. 73 D. Biltereyst, De verlichte stad, p.

31. 32.

70

74 Kortrijk,

D. Biltereyst en Ph. Meers, De verlichte stad: eengeschie-

Stedelijke Openbare

Bibliotheek,

Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1907. 279

Fonds de

5,

nor w chnr rrn

'egrond van Kortrijk Cinéma Théo (ca fé

é>■2: TAtófrc Cinémi

h e t fla tg e b o u w M a y fa ir te p la a ts e n 75. D it is n u e e n z a a k v o o r d a m e s k le d in g . E lke z a te rd a g , z o n d a g , m a a n d a g e n d in s d a g w a s e r ’s a v o n d s o m h a lf a c h t e e n v o o r ­ s te llin g . D e z o n d a g m id d a g w e rd g e v u ld m e t e x tr a v o o rs te llin g e n o m d r ie e n zes u u r. O o k d e d o n d e r d a g w a s e r e e n v o o rs te llin g o m d r ie u u r. Ie d e re z a te rd a g w e rd h e t p r o g r a m m a v o lle d ig v e ra n d e r d . D e p rijs v ie l g o e d m e e : v ijfe n z e v e n tig c e n t v o o r d e e e rs te r a n g e n v ijftig c e n t v o o r d e tw e e d e ra n g . E r w as e e n c o n s u m p tie te r w a a rd e v a n tie n c e n t in b e g r e p e n in d ie p rijs. V an 17 o k to b e r t o t 12 d e c e m b e r w e rd e n e r lo v e n d e a rtik e le n g e sc h re v e n o v e r

Cinéma Théo in L’Echo de Courtrai. D it t o o n t a a n d a t e e n k a th o lie k e k r a n t z e k e r in d e b e g in fa s e v a n d e c in e m a p o s itie f s t o n d te g e n o v e r c o m m e rc ië le b io s c o p e n . N o g v o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g z o u d ie h o u d in g d ra s tis c h v e ra n d e r e n . N a 12 d e c e m b e r w e rd e r g e e n m e ld in g m e e r g e m a a k t v a n h e t c a fé -c in é v a n m e n e e r T h é o . W a a rs c h ijn lijk w as h e t e e n tijd e lijk fe n o m e e n o m a m u s e m e n t a a n te b ie d e n in h e t n a ja a r. A a n g e z ie n e r in d e z e p e r io d e n o g g e e n o n d e r z o e k w e rd in g e s te ld o f e e n b io s c o o p w el w e n se lijk w as, is n ie t g e w e te n w ie m e n e e r T h é o w as. H e t k a n d e ca fé b a a s g ew eest z ijn m a a r o o k e e n r o n d r e iz e n d e e x p lo ita n t.

Cinéma Théo is h e t e n ig e b e k e n d e c a fé -c in é . D e b r o n n e n z ijn n a tu u r li jk n ie t a ltijd v o lle d ig e n v eel n ie u w s v e rs p re id d e z ic h v ia m o n d - a a n - m o n d - r e c l a m e . D a t e r s le c h ts é é n c a fé -c in é in K o r tr ijk z o u z ijn o n ts ta a n , m a g d u s m e t e e n k o rr e l z o u t g e n o m e n w o rd e n . H e t café v o r m d e e e n g o e d e b a sis v o o r film v o o rs te llin g e n e n o o k in K o rtr ijk z o u Café Royal Bioscoop Royal w o rd e n . 2

]

B i o s c o p e n i n g e v o l g e de r e g l e m e n t e r i n g van het K o n i n k l i j k B e s l u i t C o m m e r c i ë l e b i o s c o p e n : T h é â t r e C i n é m a Pa t h é ( ° 1 d e c e m b e r 1910) en B i o s c o o p R oy a l ( °28 maa r t 1913) D e e e rs te v a ste b io s c o o p h a d o o k z ijn w o rte ls in e e n café. I n café De Molen, S te e n p o o r t n u m m e r 6 , w e rd v a n a f 1910 e e n

Cinéma Pathé g e ïn s ta lle e rd . V a n ­

d a a g d e d a g is lin g e rie w in k e l H u n k e m ö lle r d a a r g e v e stig d . D e d a n s z a a l v a n café

De Molen w e rd o m g e v o r m d to t b io s c o o p z a a l76. C h a rle s P a th é r ic h tte in 1896 d e firm a Pathé Frères o p . D it b e d r i jf h a d e e n d o m i n a n te p o s itie o p d e w e re ld m a rk t to t d e E e rste W e re ld o o rlo g e n b e s c h ik te o v e r filia len in b ijn a alle la n d e n 77. In 1901 v e stig d e Pathé z ic h o o k in B ru sse l e n b e g o n s ta d v o o r s ta d te v e ro v e re n m e t b io s c o p e n . Z o z o rg d e h e t o o k v o o r d e e e rs te v a ste b io s c o o p in K o rtrijk . O m c o n c u r r e n tie te w e re n , w e rk te Pathé Frères m e t e x c lu s iv ite its c o n tra c te n , w a a r ­ d o o r d ie b io s c o o p a lle e n film s m e t e e n Pathéla b e l m o c h t v e r to n e n . T o c h z o u d it la te r in h u n n a d e e l w e rk e n , w a n t d e v ra a g v a n h e t p u b lie k b le e f stijg e n w a a r ­ d o o r e r m e e r d a n é é n b io s c o o p in e e n s ta d le v e n s v a tb a a r w as. B io s c o p e n d ie g e e n c o n tr a c t h a d d e n m e t Pathé g in g e n a a n d e d e u r k lo p p e n b ij a n d e re d is tr ib u te u r s , z o a ls Gaumont e n Nordisk. O p d ie m a n ie r w a s e r d u s w e l c o n c u r r e n tie m o g e lijk b in n e n d e m u r e n v a n e e n s ta d 78.

75 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 405-406. 77 D. A. Cook, A History of Narrative Film, p. 42. 76 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 4 7 1 . 78 D. Biltereyst, De verlichte stad, p. 32-33. 281

AI o p

16 f e b r u a r i 1910 d ie n d e d e h e e r

Ja n s se n s e e n a a n v ra a g in o m to e s te m m in g te k rijg e n v o o r h e t p la a ts e n v a n e e n c in e ­ m a to g ra a f , e e n m o t o r e n e e n d y n a m o . D o o r d e r e g le m e n te r in g in h e t K o n in k lijk B eslu it m oest

deze

a a n v ra a g

e e rs t

o n d e rw o rp e n

w o rd e n a a n e e n o n d e r z o e k d e c o m m o d o e t in c o m m o d o 79. Ja n s se n s w o o n d e in B ru sse l e n w a s v e rte g e n w o o r d ig e r v a n d e firm a

Pathé.

H e t d u u r d e e c h te r b e h o o r lijk la n g e e r d e c in e m a g e ïn s ta lle e rd m o c h t w o rd e n . O p 13 a u g u s tu s w e rd d e h e e r Ja n s se n s g e v ra a g d o m d e b o u w p la n n e n o p te s t u r e n 80. Z ijn g e d u ld ra a k te o p e n h ij s c h r e e f in s e p te m b e r e e n b r i e f a a n b u r g e m e e s te r e n s c h e p e n e n o m to e s te m ­ m in g te k rijg e n o m z ijn b io s c o o p te o p e n e n v o o r h ij d e o ffic ië le a u to r is a tie z o u k rijg e n v a n d e p ro v in c ia le o v e rh e id 81. D e o v e rh e id v a n K o r tr ijk h a n te e r d e e c h te r d e n o r m a le p r o c e d u r e u itg e s tip p e ld in h e t K o n in k lijk B e slu it. D it b e s lu it b e p a a ld e d a t d e b u re n

van

h e t e ta b lis s e m e n t d e k a n s

m o e s te n k rijg e n o m te p ro te s te r e n . D it k o n ­ d e n zij s c h rifte lijk d o e n , m a a r zij k o n d e n o o k d e p la n n e n in z ie n o p h e t s ta d h u is e n d a a r h u n b e z w a re n in d ie n e n . O p 14 o k to b e r 1910 s to n d d e c in e m a S te e n p o o r t o p d e a g e n d a e n d e in w o n e rs h a d d e n d e m o g e lijk h e id o m t o t v ijftie n d a g e n n a d e z e z ittin g h u n b e k la g E s t a m in e t a u M o u l i n ( 1907 ) (K o r tr ijk , Stadsarchief, B o u w v e rq u n n in q d o s s ie rs , nr. XVI, G, 4, i )

te d o e n 82. E e n a rtik e l in

L’Echo de Courtrai

to o n d e h e t e n th o u s ia s m e r o n d d e o p r ic h tin g v a n e e n b io s c o o p in K o rtr ijk 83. N ie t ie d e re e n w as e c h te r v o l lof. D e in w o n e r v a n h e t h u is

n u m m e r 8 a a n d e S te e n p o o r t, A lb e rt D e s c a m p s , w ild e g e e n film v o o rs te llin g e n n a a s t z ic h to le re r e n . H ij w a s a p o th e k e r e n w a s b a n g v o o r b r a n d - e n o n tp l o f ­ fin g sg e v a a r. Z ijn h u is m e t lic h t o n tv la m b a r e m e d ic ijn e n g re n s d e a a n h e t c a fé 84. In n o v e m b e r w a s h e t a k k o o rd n o g ste e d s n ie t g eg e v e n . A lles m o e s t g e c o n tr o ­ le e rd w o rd e n e n c o n f o r m d e reg e ls z ijn 85. U it d e b rie v e n b le e k d a t h e t v o o ra l d e K o rtrijk s e o v e rh e id w as d ie m o e ilijk d e e d . D e p ro v in c ia le o v e rh e id in B ru g g e w ild e h e t w el g o e d k e u re n . Ja n s se n s v e rv ie l in s m e e k b rie v e n a a n d e b u rg e m e e s te r o m h e m to c h d e to e s te m m in g te g ev en . H ij s lo o t e e n lijst m e t h a n d te k e n in g e n v a n d e b u r e n in e n z ei d a t e r s le c h ts é é n n ie t te v r e d e n w a s m e t d e e v e n tu e le o p r i c h tin g v a n e e n b io s c o o p 86. In e e n fo ld e r w e rd a a n g e k o n d ig d d a t d e Théâtre Cinéma Pathé o p z a te rd a g 26 n o v e m b e r 1910 o m a c h t u u r z o u o p e n e n 87. D e o ffic ië le to e s te m m in g w e rd e c h te r 2 82

p a s o p 1 d e c e m b e r b e k e n d g e m a a k t88. D e o p e n in g zal d u s v e rp la a ts t z ijn n a a r e e n la te re d a tu m . D e o p lu c h tin g k lo n k d o o r in e e n a rtik e l in d e k r a n t: Courtraiattractions est - en fin! - dotée d’un cinéma-théâtre*9. D e ‘e n fin ’ w a s z e k e r te re c h t. H e t h a d e e n k le in e tie n m a a n d e n g e d u u r d e e r Ja n s se n s d e d e u r e n v a n z ijn e ta b lis s e m e n t m o c h t o p e n z w a a ie n . In d e e e rs te w e e k v a n d e c e m b e r w e rd e n d e e e rs te v o o rs te llin g e n g e h o u d e n . E r w e rd e n film s v e r to o n d o p z o n d a g e n d o n d e r d a g o m v ie r u u r e n ’s a v o n d s o m a c h t u u r o p z o n d a g , m a a n d a g e n d o n d e r d a g 90. B ijn a w ek elijk s w e rd e r e e n a rtik e l in L’Echo de Courtrai g e w ijd a a n d e z e n ie u w e b io s c o o p . E r w e rd lo f g e u it o p h e t in t e r i e u r e n d e p r o g r a m m a tie , e n e r w e rd m e ld in g g e m a a k t v a n d e in h o u d v a n d e film s. O p 2 6 m a a r t 1914 w e rd alle m a t e ­ ria a l v a n d e c in e m a S te e n p o o r t e n h e t g e b o u w z e lf o p e n b a a r v e rk o c h t v a n w e g e e e n fa illiss e m e n t. D it z o u g e b e u re n o n d e r le id in g v a n d e u r w a a r d e r M a tte la e r u it K o rtrijk . V an H o o n a c k e r s c h r e e f d a t d e b io s c o o p n o g v e rd e r w e rd u itg e b a a t to t 192091. H ie rv a n z ijn g e e n b e w ijz e n g e v o n d e n in d e d a g b la d e n o f a rc h iv a lisc h e b r o n n e n . In e e n re c e n te r b o e k v a n d e z e lfd e a u te u r s ta a t d a t d ez e b io s c o o p to t ca. 1912 w e rd u itg e b a a t92. O p 8 ja n u a r i 1911 s to n d in e e n a rtik e l in L’Echo de Courtrai d a t e r g e ru c h te n w a re n d a t e r e en n ie u w e b io s c o o p g e v e stig d z o u w o r d e n o p d e G ro te M a r k t v a n K o r tr ijk 93. A ls d e z e in f o r m a tie k lo p te , z o u e r d u s al e e n m a a n d n a d e o p e n in g v a n d e c in e m a a a n d e S te e n p o o r t c o n c u r r e n tie o p k o m s t zijn . D e p r o c e d u r e to t d e a a n v ra a g e n to e s te m m in g v o o r h e t o p r ic h te n v a n e e n b io s c o o p z o u e c h te r o p n ie u w la n g d u r e n . O p 14 m e i 1911 v ro e g a rc h ite c t Ju les V e rc o u te re n a a r d e p la n n e n v a n h e t Café Royal ( h u i s n u m m e r 4 5 ) d a t g e r u n d w e rd d o o r m e n e e r

79 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

85 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ).

ongezonde inrichtingen (19 0 8 -19 1 6 ). 80 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

86 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

843S: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

inrichtingen ( 0 4 .0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) .

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ).

81 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

87

Kortrijk, 5tedelijke Openbare Bibliotheek,

Fonds

de

Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1910.

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

88 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ). 82 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

8436: Register met toelatingen tot het oprichten van

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

hinderlijke inrichtingen van eerste klas ( 1 7 . 0 5 . 1 8 9 7 ­ 24.0 2.193 7).

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en ongezonde inrichtingen (19 0 8 -19 1 6 ) ;

Kortrijk,

Rijks­

archief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8441: Register

89 'Courtrai-attractions', L'Echo de Courtrai, 4 december 1910. 90 Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1910.

opening van onderzoeken ( 0 2 .0 5 .1 9 0 1 - 1 8 .1 2 .1 9 1 9 ) . 83 'Courtrai-attractions', L'Echo de Courtrai, 2 oktober 1910. 84 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

91 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 4 7 1 . 92 E. Van Hoonacker, Het herbergleven in Kortrijk, Kortrijk, 2002, p. 270.

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

93 'Un nouveau cinéma-théâtre', L'Echo de Courtrai, 8 januari

19 11 .

ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ). 28 3

S te n g e r94. D ie w a re n v e rlo re n g e g a a n , m a a r ze w a re n v a n e s s e n tie e l b e la n g v o o r h e t o n d e r z o e k in z a k e d e w e n s e lijk h e id v a n e e n b io s c o o p o p d ie p la a ts. H ij h o o p te d a t d e s te d e lijk e o v e rh e id d e k a d a s tra le p la n n e n k o n v in d e n z o d a t d ie k o n d e n w o rd e n o p g e z o n d e n te r in z a g e e n g o e d k e u r in g d o o r d e p ro v in c ia le o v e rh e id . O p d o n d e r d a g 2 7 ju li 1911 w a s e r e e n o p e n b a r e z ittin g o v e r d e in s ta l­ la tie v a n d e z e n ie u w e b io s c o o p , w a a r d e o m w o n e n d e n h u n b e z w a re n k o n d e n in d ie n e n 95. E e n a a n ta l in w o n e rs n a m d e z e u itn o d ig in g te r h a r te e n s c h r e e f e e n k la a g b rie f. In h e t d o s s ie r v a n h e t Théâtre Cinéma Pathé w a s e r é é n o p p o ­ s a n t. H e t Bioscoop Royal-p ro je c t k re e g g ro te te g e n k a n tin g . In h e t R ijk s a rc h ie f w e rd e n v ijf b rie v e n g e v o n d e n v a n b u r e n d ie n ie t g e d ie n d w a re n m e t d e k o m s t v a n h e t e ta b lis s e m e n t96. D e m e e s te n w a re n b e v re e s d v o o r b ra n d g e v a a r . D it h ie ld o o k in d a t h u n v e rz e ­ k e rin g s p re m ie s z o u d e n stijg e n o m d a t h e t ris ic o g r o te r w e rd . D e Banque centrale

de la Lys ( h u i s n u m m e r 5 0 ) u itte d e z e k la c h t, m a a r w ild e h e t w el o p e e n a k k o o rd l'Hôtel du Damier ( h u i s n u m m e r 4 1 ), m e n e e r V a n d o rp e , v re e s d e o o k v o o r h e t v ele law aai,

g o o ie n als d e b io s c o o p d e z e k o s te n z o u d e k k e n 97. D e e ig e n a a r v a n

d a t d e b e z o e k e rs v a n h e t r e s ta u r a n t e n d e lo g e e s z o u s to r e n 98. O p n ie u w w as e r o o k e e n a p o th e k e r d ie v re e s d e v o o r z ijn lic h t o n tv la m b a r e m e d ic ijn e n . E r w e rd o o k n o g g e s p ro k e n v a n d e g r a d a tie v a n d e h u is w a a r d e d o o r d e tr illin g e n v a n d e p r o je c to r e n la w a a ih in d e r. O p 2 6 a u g u s tu s 1911 w e rd h e t d o s s ie r v e rz o n d e n

De Grote Markt omstreeks 1910 (E. Van Hoonacker, Kortrijk in oude prentkaarten, nr. 16) Van links naar rechts: l ’H ôtel du D a m ier, banketbakkerij, C a fé de la B ourse, banketbakkerij, C a fé Royal (Pilsner Urquell op gevel), herberg, tabakswinkel, apotheek De Neus, C a fé Prins B o u d ew ijn , B a n qu e centrale de la Lys, C a fé Savoyard.

28 4

n a a r d e p ro v in c ia le o v e rh e id in B ru g g e " . O p 31 o k to b e r 1911 w e rd d e o fficië le to e s te m m in g o p e n b a a r g e m a a k t100. V o lg e n s e e n a rtik e l in

L’Echo de Courtrai

z o u d e n d e w e r k z a a m h e d e n b e g in d e c e m b e r s t a r t e n 101. D eze b o u w w e rk e n n a m e n h e e l w a t tijd in b e sla g w a n t h e t v o lg e n d e ja a r in n o v e m b e r w e rd a a n g e k o n d ig d d a t d e b io s c o o p m e t K e rstm is z ijn d e u r e n z o u o p e n e n 102. O f d it o o k d a a d w e rk e lijk g e b e u r d is, is n ie t in d e b r o n n e n te r u g te v in d e n . T o ch k a n v e r m o e d w o r d e n d a t d e b io s c o o p n ie t g e o p e n d is, w a n t in een b r i e f a a n R u d o lp h D e jo n g h e o p 2 7 ja n u a r i 1913 w e rd g e sp ro k e n v a n e e n n ie u w e a a n v ra a g v o o r d e z e lfd e b io s c o o p 103. H ij h a d e e n b r i e f a a n d e B e ste n d ig e D e p u ta tie g e sc h re v e n o p 1 2 ja n u a r i e n h ij w e rd v e rz o c h t o m d e g r o n d p la n n e n o p te s tu re n . R e d e n e n w a a r o m d e a a n v ra a g o p n ie u w w e rd g e d a a n z ijn n ie t te v in d e n . U it d e b r i e f k a n e c h te r w el o p g e m a a k t w o r d e n d a t e r al e e n n a a m lo z e v e n n o o ts c h a p

Royal Cinéma w a s o p g e ric h t o m d e b io s c o o p te r u n n e n . B lijk b a a r h a d d e s ta d K o r tr ijk in d ie p e r io d e n o g g e e n e le k tric ite its n e tw e rk , w a n t D e jo n g h e v ro e g d e to e s te m m in g t o t h e t a a n le g g e n v a n e e n lu c h tk a b e l v a n a f d e C e n tra le R e in tje s to t a a n z ijn b io s c o o p 104. H ij z o u d e z e k a b e l v e rw ijd e re n als d e sta d K o r tr ijk e e n eig e n n e tw e r k h a d o p g e ric h t. D o o r te w e rk e n m e t e le k tric ite it w as e r g e e n g a s m o to r n o d ig , z o u d e n e r o o k g e e n tr illin g e n z ijn e n w a s e r m i n d e r b ra n d g e v a a r. O p 25 fe b r u a ri la g e n d e p la n n e n o p h e t s ta d h u is o m d e b e w o n e rs d e g e le g e n h e id te g e v e n ze in te k ijk e n 105. E r k w a m n ie m a n d o p d a g e n . D e jo n g h e w e rd e c h te r o n g e d u ld ig 106. D e C e n tr a le R e in tje s h ie ld z ic h n ie t a a n z ijn w o o r d en d e a a n le g v a n e e n a lg e m e e n e le k tric ite its n e tw e rk in K o r tr ijk lie p o o k v e r tr a g in g o p . A ls o p lo s s in g w e rd ‘u n g ro u p e é le c tro g è n e ’ v o o rg e s te ld , m a a r d ie w a s p a s

94 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

inrichtingen ( 0 4 .0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) .

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

ïoo Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

8436: Register met toelatingen tot het oprichten van hinderlijke inrichtingen van eerste klas ( 1 7 . 0 5 . 1 8 9 7 ­

ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ). Huisnummer ge­ vonden in E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 164. In de bronnen werd Café Royal aangeduid met huis­

2 4 .02.193 7). ïoi 'Nouveau Cinéma-Théâtre', L'Echo de Courtrai, 19 no­

nummer 48. Waarschijnlijk is dit na verloop van tijd veran­ derd.

vember 19 1 1 . 102 'Le Royal-Cinéma', L'Echo de Courtrai, 3 november 1912.

95 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

103 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

inrichtingen ( 0 4 .0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) .

ongezonde inrichtingen (19 0 8 -19 1 6 ) ;

Kortrijk,

Rijks­

104 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

archief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8441: Register

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

opening van onderzoeken ( 0 2 .0 5 .1 9 0 1 - 1 8 .1 2 .1 9 1 9 ) .

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

96 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ). 4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de 105 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en 4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de ongezonde inrichtingen (19 0 8 -19 1 6 ).

9 7 Huisnummer gevonden in E.

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

Van Hoonacker, Duizend

Kortrijkse Straten, p. 165.

ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ). 106 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

98 Huisnummer gevonden in E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 164.

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de

99 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ).

commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en

8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke 285

g e ïn s ta lle e rd o p 2 0 m a a r t. D e s te d e lijk e o v e rh e id w ild e h e t d o s s ie r n ie t o p s tu r e n n a a r d e B e ste n d ig e D e p u ta tie v o o r d e z e in s ta lla tie w as v o lto o id . D e jo n g h e h o o p te d a t h ij n u a a n a lle v o o rw a a rd e n h a d v o ld a a n e n d a t d e to e s te m m in g s le c h ts e e n f o r m a lite it z o u zijn . H ij w ild e g ra a g o p 23 m a a r t z ijn e ta b lis s e m e n t o p e n e n z o d a t h ij k o n p ro f ite r e n v a n d e b e v o lk in g s to e lo o p n a a r d e P a a sfo o r. D e fo ld e rs w a re n al g e d r u k t, m a a r d e b io s c o o p w e rd n ie t g e o p e n d o p d e g e p la n d e d a tu m . D e v e r g u n n in g w e rd p a s v e rle e n d o p 2 8 m a a r t e n o p d e fo ld e rs w e rd 23 m a a r t g e s c h r a p t e n 30 m a a r t k w a m in d e p la a t s 107. D e ze k e e r h a d h e t d u s m e e r d a n tw e e ja a r g e d u u r d e e r alles in k a n n e n e n k r u ik e n w as. V o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g p a s s e e rd e n v e rs c h ille n d e b io s c o o p d ir e c te u r s d e re v u e . D a t w a re n S c h u e rm a n s , Je a n T h e y s e n D e jo n g h e 108. D e Bioscoop Royal z o u o o k n o g b e s ta a n tijd e n s h e t in te r b e llu m . D e v e rd e re g e s c h ie d e n is w o r d t in h e t v o lg e n d e h o o f d s tu k b e h a n d e ld .

' G e k l e u r d e b i o s c o p e n ' : Ons H u i s ( °15 j u ni 1912) en G i l d e de r a m b a c h t e n (° 2 3 j a n u a r i 1914) A l in d e p e r io d e v o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g w a re n e e n a a n ta l b io s c o p e n v e r b o n d e n a a n v e re n ig in g e n m e t e e n p o litie k e k le u r. In K o rtr ijk w a s e r e e n b io s c o o p v a n lib e ra le e n é é n v a n k a th o lie k e s ig n a tu u r. In e e n a rtik e l in L'Echo

de Courtrai w e rd g e sc h re v e n d a t de blauwe rivalen e e n n ie u w lib e ra a l h u is z o u d e n o p r ic h te n in d e L a m b re c h ts tra a t 13, d .i. n u d e L a n g e -B ru g s tra a t. O p d e e e rs te e ta g e z o u e r e e n r u i m t e k o m e n d ie g e tr a n s f o r m e e r d k o n w o rd e n in e e n sp e k ta k e lz a a l, w a a r tijd e n s d e v e rk ie z in g e n c in e m a to g r a fis c h e b e e ld e n v e r to o n d k o n d e n w o rd e n . H e t h u is z o u g e o p e n d w o rd e n in s e p te m b e r 1 9 1 1109. O p 5 a p ril 1912 w e rd e e n z ittin g g e h o u d e n o p h e t s t a d h u is o m d e in w o n e rs d e k a n s te g ev e n d e p la n n e n in te z ie n e n e v e n tu e e l p r o te s t in te d ie n e n . D e s a m e n w e r k e n d e m a a ts c h a p p ij Ons Huis h a d e e n a a n v ra a g in g e d ie n d v o o r h e t

Façade Ons Huis

(Kortrijk, Stadarchief, B o u w v e r g u n n in g d o s s ie r s , n r. X V I , E , 6 , g )

286

o p r ic h te n v a n e e n to n e e lz a a l e n h e t p la a ts e n v a n e e n g a s m o to r, e e n d y n a m o e n e e n p r o je c tie to e s te l" 0. H e t w ild e z ich d u s n ie t a lle e n p ro file re n als e e n b io s ­ c o o p . H ie r k a n ee n e e rs te te k e n v a n v e rz u ilin g o p g e m e r k t w o rd e n . T ijd e n s h e t in te r b e llu m z o u d e n d e so c ia lis te n o o k e e n b io s c o o p o p r ic h te n . N a d e o p e n b a r e in z a g e w e rd e n d e d o s s ie rs o p g e s tu u r d n a a r d e g o u v e r n e u r v a n d e p ro v in c ie in B ru g g e. O p 15 ju n i 1912 w e rd d e o ffic ië le to e s te m m in g g e a ffic h e e rd 111. D e z e b io s c o o p z o u e e n v e rd e r le v e n le id e n in h e t in te rb e llu m . E in d d e c e m b e r 1913 w e rd e e n a a n v ra a g v a n d e Gilde der ambachten v o o r d e p la a ts in g v a n e e n p r o je c to r d o o r g e s tu u r d n a a r d e p ro v in c ia le o v e rh e id in B ru g g e 112. D ie w e rd g o e d g e k e u rd o p 23 ja n u a r i 1914 e n zo w e rd h e t lo k a a l g r e n ­ z e n d a a n d e S in t-J a n s la a n e n d e W ijn g a a r d s tr a a t in g e r ic h t als e e n c in e m a z a a l113. H o e la n g d eze b io s c o o p h e e ft b e s ta a n , is n ie t g e w e te n . V an H o o n a c k e r s c h r e e f e c h te r d a t tu s s e n 1918 e n 1935 d e d ru k k e r ij

Vooruitgang e r g e v e stig d w a s 114.

U it e e n fo ld e r k a n o p g e m a a k t w o rd e n d a t d e z e c in e m a v a n k a th o lie k e s ig n a ­

Volkscinema ten einde aan het katho­ liek publiek een nieuw en uitstekend goed werk van propaganda en verzet te doen kennen"5. O p 26 ja n u a r i 1914 w e rd e e n fa m ilie v o o rs te llin g m e t o rk e s t o m a c h t

t u u r w as. H ij w as o p g e r ic h t m e t d e n a a m

u u r ’s a v o n d s g e o rg a n is e e rd . D e to e g a n g s k a a rte n w e rd e n p e r p o s t v e rz o n d e n n a a r b e p a a ld e p e r s o n e n e n d ie w e rd e n v e rz o c h t o m d e u itn o d ig in g e n n ie t d o o r te g e v e n 116. D e v o o rs te llin g w a s d u s e x c lu s ie f v o o r e e n b e p a a ld p u b lie k . E r w as o n te v r e d e n h e id o v e r d e sfe e r e n d e to e s c h o u w e r s in c o m m e rc ië le b io s c o p e n . E r w e rd e n im m o r e le film s v e r to o n d e n e r w e rd g e e n to e z ic h t g e h o u d e n . In e e n e ig e n k a th o lie k e za a l k o n a a n d e z e n o r m e n w el v o ld a a n w o rd e n . 2.4

Prijzen In d e z e p a r a g r a a f v e rte lle n w e h o e v e e l d e to e s c h o u w e rs m o e s te n b e ta le n v o o r e e n v o o rs te llin g . T o c h m o e t e r n o g e v e n a a n d a c h t b e s te e d w o rd e n a a n e e n a n d e r fe n o m e e n d a t e e n k e n m e r k is v a n d e p r o g r a m m a tie . H o e w e l d e

hinderlijke inrichtingen van eerste klas ( 1 7 . 0 5 . 18 9 7­

107 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

24.02.193 7).

7489: Stukken met plans in verband met machtigingen tot het oprichten van gevaarlijke, ongezonde en hinderlijke

112 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

inrichtingen ( 1 9 13 -19 4 0 ); Kortrijk, Stedelijke Openbare

8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke

Bibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor

inrichtingen ( 0 4 .0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) .

113 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

1913. los Kortrijk,

Stedelijke Openbare Bibliotheek,

4827: Dossiers met plans en machtigingen voor de instal­

Fonds de

laties van gasmotoren voor de productie van elektriciteit,

Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1914.

109 'La maison libérale à Courtrai’ , L'Echo de Courtrai, 26 maart

als gevaarlijke, ongezonde en hinderlijke inrichtingen (19 04-1917).

19 1 1 . n o Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

114 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 445.

4805: Stukken in verband met aanvragen, onderzoeken de li s Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Bé­ thune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1914. commodo en incommodo van gevaarlijke, hinderlijke en ongezonde inrichtingen ( 1 9 0 8 -19 1 6 ). in

116 Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Bé­

thune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1914.

Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8436: Register met toelatingen tot het oprichten van 2 87

g e lu id s film p a s v o lle d ig o n tw ik k e ld w as in d e ja r e n tw in tig , w a s d e ‘s to m m e ’ film n o o it v o lle d ig stil. Al v a n a f h e t b e g in w e rd g e ë x p e r im e n te e r d m e t g e lu id s ­ e ffe c te n e n le v e rd e e e n v e rte lle r c o m m e n ta a r b ij d e film b e e ld e n . D e n k b ijv o o r ­ b e e ld a a n d e Grammo-Viograph d ie in 1904 o p d e P a a s fo o r s to n d . In d e v a ste b io s c o p e n w e rd e n d e film s v a a k b e g e le id d o o r e e n p ia n is t e n o p s p e c ia le g a la a v o n d e n zelfs d o o r e e n o rk e s t. In h e t

Théâtre Cinéma Pathé z o rg d e m e n e e r

R e y n a e rt, a fk o m s tig u it R o n se , v o o r e e n a a n g e n a m e b e g e le id in g 117. V a n a f a u g u s tu s 1913 s ta a t R e m y V erb aey s s te e d s als p ia n is t v e rm e ld o p d e fo ld e rs v a n d e Bioscoop Royal' '8.

Théâtre Cinéma Pathé 1910 Namiddag Avond

Zetels 50 cent 1 frank

Eerste rang 30 cent 75 cent

Tweede rang 15 cent 30 cent

Prijzen der plaatsen in Théâtre Cinéma Pathé (Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, F onds de B é th u n e , nr. JB 7 0 2 9 : P l P a a s fo o r 1910 )

E e n a v o n d v o o rs te llin g in Cinéma Théâtre Pathé w a s v o o r a lle p la a ts e n v ijfe n ­ tw in tig c e n t d u u r d e r d a n e e n m id d a g v o o rs te llin g . D e la a g s te p rijs w a s v ijftie n c e n t o p d e tw e e d e ra n g e n d e h o o g s te p rijs é é n f r a n k v o o r e e n sto e l. In v e rg e ­ lijk in g m e t d e b e d r a g e n o p d e P a a sfo o r, w a a r d e m i n im u m p r ijs in 1911 tw in tig c e n t w as, w as e e n b io s c o o p b e z o e k d u s g o e d k o p e r. E e n a r b e id e r v e rd ie n d e in 1896 g e m id d e ld d r ie to t d r ie e n e e n h a lv e f r a n k 119. E e n ta r w e b r o o d k o s tte in 1891 tw e e ë n d e rtig c e n t120, ’s A v o n d s g o e d k o o p n a a r d e c in e m a g a a n , w as d u s g e lijk a a n e e n b r o o d . V o o r e e n a r b e id e r w a s e e n b io s c o o p b e z o e k d u s e e n lu x e.

2.5

De e e r s t e n e g a t i e v e k l a n k e n B eg in 1913 d o k e n d e e e rs te n e g a tie v e s te m m e n o p o v e r d e b io s c o o p . In e e n g e m e e n te ra a d s v e rg a d e rin g u itte d o k te r P e e te rs z ijn b e z o rg d h e id o v e r d e n e g a ­ tie v e in v lo e d v a n d e film b e e ld e n o p d e k in d e r e n . H ij w ild e e e n le e f tijd s b e p e r­ k in g e n w as e rv a n o v e rtu ig d d a t d e film e e n n e fa s te in v lo e d h a d o p d e h e rs e n e n e n m e n in g itis k o n v e ro o rz a k e n . D e b u r g e m e e s te r zag o o k n o g e e n a n d e r n a d e e l a a n h e t fr e q u e n te c in e m a b e z o e k v a n d e k in d e r e n : les dépenses énormes qui en

résultent pour les familles'2'. I n e e n a rtik e l v a n d e m a a n d ja n u a r i w e rd d e z a a k d u id e lijk e r u itg e le g d . D e c in e m a k o n e e n g o e d e in v lo e d h e b b e n , m a a r d ie h a d hij n ie t b e n u t:

Ils pourraient donc avoir une influence excellente dans le monde, instructive, éducative, moralisante. En est-il ainsi ? Hélas non. Les entrepreneurs des cinémas [...] n’ont nullement en vue l’amélioration de la société, mais bien leur intérêt immédiat'22. E ig en w in s tb e ja g b e le tte d e w e ld o e n d e k w a lite ite n v a n d e film . E r w e rd o o k e e n v o o rb e e ld g e g e v e n v a n d e n e g a tie v e in v lo e d v a n d e film s o p d e fa n ta s ie e n m o r a a l v a n d e k in d e r e n : 288

L’agent Stockman, de la brigade judiciaire de Saint-José-ten Noode, vient d’arrêter un gamin de quinze ans et demi, signalé comme étant porteur de deux brownings; en effet, lors de son arrestation il avait sur lui une arme contenant cinq balles blindées. Ce mauvais garnement, dont les parents sont de très braves gens, est une victime des cinémas; depuis quelque temps il ne rêvait plus que d ’apaches, crimes, vols, etc'23. K in d e re n k o n d e n , zo w as d e v re e s , g e e n o n d e r s c h e id m a k e n tu s s e n fic tie e n w e rk e lijk h e id . N o g e v en o p m e r k e n d a t d e z e b e r ic h te n in e e n k a th o lie k e k r a n t z ijn g e p u b lic e e rd e n d a t d e K o rtrijk s e o v e rh e id o o k v a n k a th o lie k e s ig n a tu u r w a s 124. E e n c o n s e rv a tie v e h o u d in g e n d e z o rg v o o r d e m o r a a l z ijn in h e r e n t a a n h e t k a th o lic is m e . In L’Echo de Courtrai, o o k e e n k a th o lie k e k r a n t m a a r a ltijd vol lo v e n d e b e r ic h te n o v e r d e la a ts te film s, w e rd d e z o rg u itg e d r u k t o v e r d ra s tis c h e m a a tre g e le n d ie k in d e r e n o n d e r d e z e s tie n ja a r z o u d e n v e rb ie d e n o m z o n d e r b e g e le id in g v a n e e n o u d e r d e b io s c o o p te b e tr e d e n . In h e t a rtik e l w e rd d e w e n s u itg e d r u k t: que notre autorité locale ne se laissera pas entrainer par le courant de

mesures prohibitives à l’excès et quelle saura sagement veiller à éloigner de nos cinémas toutes nuisances, de quelque nature qu’elles soient, sans en écarter ni grands ni petits enfants12S. N ie t ie d e re e n d e e ld e d u s d e p a n ie k s te m m in g . In ju li 1913 w e rd e e n b la d o p g e ric h t d a t d e b e la n g e n v an d e f o o r k r a m e r s b e h a rtig d e : De Vriend van den Reiziger. D e b io s c o o p w as e e n g e d u c h te c o n c u r ­ r e n t v a n d e fo o r k r a m e r s e n o n tf u ts e ld e h u n v eel k la n te n . D e k r itie k w as d u s zo w el te g e n d e a m b u la n te als d e v a ste b io s c o p e n g e ric h t. H e t b la d w e rd g e d r u k t in K o r tr ijk en w a s v a n k a th o lie k e s tre k k in g . D e k r itie k la g in d e z e lfd e lijn als d ie in h e t Journal de Courtrai:

De cinema is slechts een middel. Wordt hij voor ontwikkeling, ontspanning en opvoeding gebruikt, à la bonne heure, we juichen met twee handen toe. Wordt hij misbruikt om de driften op te zweepen, om aan te zetten tot het kwaad, om het kwaad aan te leren, we zouden ze met de geeselroede uit ons land willen verbannen'26. D e k ritie k w e rd o p n ie u w m e t m e n ig v o o rb e e ld g e ïllu s tre e rd v a n k in d e r e n d ie g e z ie n e z a k e n e e n s in h e t e c h t w ild e n u itp r o b e r e n z o a ls k a n n ib a lis m e , tr e in -

117 ‘ Fulgarisation artistique', L'Echo de Courtrai, 6 augustus

122

lis

Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1913.

telling was pas mogelijk voor 1930: gemiddeld 50 frank

de de

124 R. Tanghe, Gedenkboek Stad Kortrijk, p. 320-321. 125 'Les enfants aux cinémas', L'Echo de Courtrai, 9 februari 1913.

loon per dag voor een man. 120 M. Neirynck, De lonen in België, p. 162. Een volgende

126

'Cinema en Cinema', De Vriend van den Reiziger,

13

december 1913. [zit in Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Béthune, nr. JB 5600.]

telling was pas mogelijk voor 1929: 2,28 frank voor een brood. Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds

Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds Fonds de 123 Kortrijk, Béthune, nr. JB 7021 B.

119 M. Neirynck, De lonen in België, p. 91. Een volgende

121

Kortrijk,

Béthune, nr. JB 7021 B.

19 11 .

Fonds de

Béthune, nr. JB 7 0 2 1 B. 289

Soldatenheim nr. I I en links Bioscoop Royal

(E . Van H o on acker, Kortrijk 14-18, p. 1 59)

Bioscoop Ons Huis ingericht als Soldatenheim nr. I (E . Van H o o n a cke r, Kortrijk 14-18, p. 250)

290

o n ts p o r in g , d ie fsta l e n v e rg iftig in g . P as n a d e E e rste W e re ld o o rlo g z o u d e w e tV a n d e rv e ld e e e n r e g le m e n te r in g o p s te lle n w a a rb ij film s g e la b e ld w e rd e n m e t ‘K in d e re n to e g e la te n ’ o f ‘K in d e re n n ie t to e g e la te n ’.

2 .6

W e r e l d o o r l o g I: K o r t r i j k o n d er de D u i t s e b e z e t t i n g (1914-1918) D e m o o r d o p d e O o s te n r ijk s e k r o o n p r in s F r a n s - F e r d in a n d o p 2 8 ju n i 1914 te S a ra je v o d o o r e e n S e rv isc h n a tio n a lis t b e te k e n d e h e t b e g in v a n d e E e rste W e re ld o o rlo g . D e C e n tra le M o g e n d h e d e n s c h a a r d e n z ic h te g e n o v e r d e G e a llie e rd e e n G e a s s o c ie e rd e M o g e n d h e d e n . O p 2 a u g u s tu s v o lg d e e e n D u its u lt im a tu m a a n B elgië, d a t d e v o lg e n d e d a g g e w e ig e rd w e rd . O p 4 a u g u s tu s s ta r tte d e Blitzkrieg in B elg ië m e t d e v o ltre k k in g v a n h e t V o n S c h lie ffe n p la n . K o rtr ijk w e rd d o o r D u its e tr o e p e n b e z e t o p z a te rd a g 17 o k to b e r 1 9 1 4 127. E e n v a n d e e e rs te m a a tre g e le n w a s e e n a v o n d k lo k o m a c h t u u r ’s a v o n d s. A v o n d v o o rs te llin g e n in b io s c o p e n w a re n d u s o n m o g e lijk . E r z ijn sle c h ts w e in ig b r o n n e n o v e r d e z e p e r io d e d ie ie ts z e g g e n o v e r d e b io s ­ c o p e n . A lleen d e

Gazette van Kortrijk w e rd v e rd e r u itg e g e v e n v a n a f 1916. In

d e a rc h ie v e n is e r n ie ts g e v o n d e n . Vele d o c u m e n t e n z ijn o p g e b r a n d tijd e n s d e b o m b a r d e m e n te n d o o r d e g e a llie e rd e n tijd e n s d e T w ee d e W e re ld o o rlo g . In d e k r a n t w e rd n ie t g e s p ro k e n v a n e n ig e p r o g r a m m a tie o f b e la n g w e k k e n d e film s. E r w e rd e n e e n p a a r a rtik e le n g e sc h re v e n w a a r in k r itie k w e rd g e g ev en o p d e c in e m a in d e t r e n d v a n d ie g e u it in d e Vriend van den reiziger. D a a r n a a s t is e r o o k n o g e e n o fficie el d o c u m e n t d a t d e s c h a d e a a n Ons Huis b e s p r a k . N a d e o o r lo g w e rd e r o o k e e n reek s a rtik e le n g e sc h re v e n m e t d e tite l ‘K o r tr ijk o n d e r d e b e z e ttin g ’. D it w as e e n d a g b o e k v e rs la g o v e r d e s itu a tie in d e s ta d tijd e n s d e o o rlo g . H e t b o e k v a n V an H o o n a c k e r o v e r K o rtr ijk tijd e n s d e E e rste W e re ld o o rlo g b ie d t w a t m e e r in f o r m a tie d a n d e a r c h ie f b r o n n e n . H ie r in w o r d t v e rte ld d a t

Bioscoop Royal d e b e la n g r ijk s te b io s c o o p w a s. E r w e rd e n F ra n s e film s g e d ra a id d ie v e ro u d e r d w a re n o m d a t e r d o o r d e o o rlo g g e e n n ie u w e b in n e n k w a m e n . T ijd e n s d e T w eed e W e re ld o o rlo g z o u d e n o o k v eel o u d e film s o p n ie u w v e r to o n d w o rd e n o m d e z e lfd e re d e n . V an H o o n a c k e r s c h r e e f d a t e r in s e p te m b e r 1915 o p z a te rd a g v o o rs te llin g e n w e rd e n g e h o u d e n v o o r d e m ilita ir e n e n o p z o n d a g v o o r d e b u r g e r s 128. A a n d e h a n d v a n d e z e fe ite n k u n n e n tw e e z a k e n w o rd e n g e c o n c lu ­ d e e rd . T en e e rs te is e r e e n v e r m in d e r in g v a n h e t a a n ta l film d a g e n te b e m e r k e n . E r z ijn sle c h ts w e in ig g eg e v e n s h ie r o v e r m a a r d e e e rs te b io s c o o p in K o rtr ijk , d e

Théâtre Cinéma Pathé, w as o p e n o p z o n d a g , m a a n d a g e n d o n d e rd a g . T ijd e n s d e o o rlo g w e rd h e t v o lk e n k e l o p z o n d a g o n tv a n g e n . T en tw e e d e is e r o o k e e n v e rs c h il te b e m e r k e n m e t a n d e r e s te d e n . In s te d e n als G e n t e n S in t-N ik la a s h a d d e D u its e o v e rh e id e n ig e in v lo e d o p d e p r o g r a m m a tie 129. In K o r tr ijk w e rd e n e r e n k e l o u d e

127 R. Tanghe, Gedenkboek Stad Kortrijk, p. 169. E. Van Hoonacker, Kortrijk 14-18, p. 80. 129 D. Biltereyst, De verlichte stad, p. 2 1 7 - 2 1 8 ; E. 128

De wereld achter het witte doek: een geschiedenis van de bioscopen in Sint-Niklaas (1897-2000), Onuitgegeven Magerman, licentiaatsverhandeling, KULeuven, 2007, p. 49-56. 291

F ra n s e film s v e r to o n d . D a t in K o rtr ijk d e s itu a tie a n d e r s lag, k w a m m is s c h ie n d o o r d a t h e t in e e n Etappengebied la g w a a r h e t m ilita ire b e la n g p r i m e e r d e 130. H e t w as e e n r u s t- e n b e v o o rr a d in g s g e b ie d v o o r h e t leger. K o rtr ijk v iel d u s o n d e r e e n m ilita ir e n n ie t o n d e r e e n b u rg e r lijk b e s tu u r. U it h e t s c h a d e v e rs la g v a n Ons Huis b le e k d a t d it w e rd in g e r ic h t als S oldatenheim nr. 1. Soldatenheim nr. II s t o n d re c h ts v a n d e Bioscoop Royal. D a a r w e rd e n h e e l w a t a c tiv ite ite n g e o rg a n is e e rd v o o r d e s o ld a te n . E r w as e e n le esza a l m e t b ib lio th e e k . E r w as d r a n k - e n e e tg e le g e n h e id . E r w e rd e n re g e lm a tig to n e e lv o o r ­ s te llin g e n g eg e v e n e n d e d in s d a g a v o n d w e rd e n e r v o o r d r a c h te n g e h o u d e n 131. E r w a s in

Ons Huis v o o ra l o p p e r v la k te b e s c h a d ig in g e n g la s b re u k v e ro o r z a a k t

d o o r d e o o r l o g 132. U it h e t d a g b o e k v e rs la g d a t w e rd g e p u b lic e e rd in o p g e m a a k t w o rd e n d a t d e

Het Kortrijksche Volk k a n

Bioscoop Royal o p d e G ro te M a r k t b e w a a k t w e rd

d o o r w a c h tp o s te n . E r w a s ste e d s e e n h e le p a r a d e v o o r d e a flo ssin g v a n d e w a c h t e n d e jo n g e K o rtr ijk z a n e n d re v e n e r g ra a g d e s p o t m e e . D e z e b io s c o o p w as d e h o o fd z e te l v a n d e p o litie w a c h t e n d ie n d e o o k als g e v a n g e n is v o o r ‘b la u w e rs ’ (s m o k k e la a rs ), s p io n n e n e n v e rk o p e rs o p d e z w a rte m a r k t. Ie d e re e n d ie d e D u its e rs in d e w e g liep , k re e g b ij w ijz e v a n s p re k e n e e n sto e l in d e b io s c o o p 133. O p 19 o k to b e r 1918 w e rd K o rtr ijk b e v rijd m a a r h e t w e rd w el n o g g e te is te rd d o o r b o m b a r d e m e n t e n to t 2 6 o k to b e r 134. 3

3.1

De g l o r i e u z e d a g e n van de b i o s c o o p in het i n t e r b e l l u m (1919-1940) De b i o s c o p e n f l o r e r e n Een s t a n d van z a k e n en de oude rotten in het v a k A a n d e v o o r a v o n d v a n d e E e rste W e re ld o o rlo g w a re n e r v ijf b io s c o p e n in K o rtrijk . H e t

Théâtre Cinéma a a n d e S te e n p o o r t w a s fa illie t v e rk la a rd o p 2 6

m a a r t 1914. D e Volkscinema v a n d e Gilde der Ambachten in d e S in t-J a n s la a n w e rd tu s s e n 1918 e n 1935 e e n d r u k k e r ij. O v e r z aal Scala in d e P lu im s tr a a t w e rd e n e r g e e n b r o n n e n m e e r g e v o n d e n . Ons Huis e n Bioscoop Royal z o u d e n e c h te r h e t h o o f d b o v e n w a te r h o u d e n , o n d a n k s d e in k w a r tie r in g , e n in h e t in te r b e llu m v e rd e r b lijv e n b e s ta a n . M e t z e k e rh e id k a n g e z e g d w o rd e n d a t Ons Huis v a n a f 1919 o p n ie u w v o o r ­ ste llin g e n g a f w a n t in e e n fo ld e r w e rd a a n g e k o n d ig d d a t o p 2 5 e n 2 6 a p ril o m ze v e n u u r ‘s a v o n d s g ro te la c h s u c c e sse n g e p ro je c te e r d z o u d e n w o r d e n 135. D e b io s c o p e n h a d d e n e e n r u s tig le v e n tje . E r w e rd n o o it m e ld in g g e d a a n v a n e n ig e b r a n d . T o ch w a s e r o p 9 ja n u a r i 1921 e n ig e c o m m o tie in Ons Huis to e n e e n re v o lv e rs c h o t w a s a fg e g a a n tijd e n s e e n film v o o rs te llin g . E en a c h ttie n ja r ig e jo n g e m a n w e rd m e e g e n o m e n d o o r d e p o litie . A c h te ra f b le e k e c h te r d a t h ij g e s c h o te n h a d m e t e e n s p e e lg o e d re v o lv e r d ie g e v u ld w a s m e t p a p ie r e n k o g e ls 136. V an e c h te r a m p e n b le v e n d e K o rtrijk s e b io s c o o p b e z o e k e rs d u s g e sp a a rd . O p 12 a u g u s tu s 1932 k re e g d e b io s c o o p o p n ie u w to e s te m m in g o m v o o r s te l­ lin g e n te g ev e n n a d a t h ij e e n g r o o t a a n ta l v e r b o u w in g e n h a d d o o r g e v o e r d 137. 292

Bioscoop Ons Huis aan de Lange-Brugstraat ca. 1937 (E. Van H oon acker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 270)

Ons Huis w as e e n lib e ra le b io s c o o p . Z ijn re c la m e w e rd a lle e n in lib e ra le k r a n te n , z o als De Vrijheid g e d ru k t. N a a s t d e z e v e rz u ild e b io s c o o p z o u e r o o k n o g ee n g e s tic h t w o rd e n d o o r d e so c ia liste n . D e k a th o lie k e n h a d d e n in d e z e p e r io d e g e en v a s te b io s c o o p . Z ij h ie ld e n h e t b ij g e le g e n h e id s v o o rs te llin g e n in v e rs c h ille n d e lo k a le n . Ons Huis b le e f o o k n o g n a d e T w e e d e W e re ld o o rlo g b e s ta a n . In 1976 v e r a n d e r d e d e n a a m in

Cinema Retro, m a a r in s e p te m b e r 1978 w e rd d e zaal

d e fin itie f g e slo te n . S in d s d ie n w a s h e t g e b o u w a a n h e t v e r k r o tte n 138. E r w e rd e n n o g e e n a a n ta l d o c u m e n te n g e re d d ie w e e r e n w in d h a d d e n d o o r s ta a n v o o r d a t h e t g e b o u w e in d e 1990 w e rd p la tg e g o o id . D e Bioscoop Royal w as ee n n e u tr a le b io s c o o p . H ij p la a ts te z ijn re c la m e v o o ra l in e e n k r a n t diezichzelfonpartijdignoemde: De Waarheid: OnpartijdigVolksblad. O o k d e z e b io s c o o p w as a lw e e r in w e rk in g in 1919. E r z o u d e n e c h te r w el v e rb o u w in g e n

130 R. Tanghe, Gedenkboek Stad Kortrijk, p. 17 2.

134 R. Tanghe, Gedenkboek Stad Kortrijk, p. 18 2-18 3.

131 E. Van Hoonacker, Kortrijk 14-18, p. 80.

135 Kortrijk,

132 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 1168: Stukken betreffende oorlogsschade ( 1 9 1 7 - 1 9 1 9 ) ;

Stedelijke Openbare Bibliotheek,

Fonds de

Béthune, nr. JB 7029: PI Paasfoor 1919. 136 'Cinemavertooning gestoord', Het Kortrijksche Volk, 9

R. Tanghe, Gedenkboek Stad Kortrijk, p. 17 3. [Er was ook

januari 1921.

nog een tweede Soidatenheim op de Grote Markt die ook

137 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

diende voor iichtspiele, 'lichtspel'. Dit zou geïnterpre­

7489: Stukken met plans in verband met machtigingen tot

teerd kunnen worden als filmvertoningen, maar misschien is dat vergezocht. Het kan ook wijzen op licht vertier.]

het oprichten van gevaarlijke, ongezonde en hinderlijke inrichtingen (19 13 -19 4 0 ) .

133 'Kortrijk onder de bezetting IV', Het Kortrijksche Volk, 30 138 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 2 7 1. november 1919. 293

« » Lambrechtstraat, 15, KORTRIJK. . Zaterdag 17 Mei om en nrt. ls,e Programma z„ndag , 8 , omI BfC. Dinsdag 20 BE LIEFDE DIE BO M T C

i n

e m

a

O

N

S

H

U

/ S

om 8 are.

41/2

8

TWEETALIGE TEKST.

Groote dramatische superproductie in 7 deelen, met de beroemde E s t e l l e TAYLOR en L e w i s STONE.

D e B r u in e V r o u w Groote dramatische komedie in 4 deelen met B a r b a r a BEDFORD PA TIIÉ-G A ZET -

WERELD - ACTUALITEITEN

Maandag i 9 le Programma Woensdag 21 Donderdag 22 „ om en ure. De Koningin der Zonde M ei »

om 41/1 en 8 ore. o« 8 «re.

::

4 1/2

8

TWEETALIGE TEKST.

::

MODERNE KOMEDIE-TRAGED1E in 11 deelen, waaronder een voorspel, op het Bijbelsch verhaal van « SODOMA & GOMORRHA » toegepast, met de befaamde speelster Lucy DORAINE. « De Koningin der Zonde » : ’t Is de kreet der begeerte, ’t is de rede in opstand tegen het verdorven en behaagziek vrouwelijk geslacht, wiens gebrek aan zedelijkheid en wulpschheid van den machtigen potentaat opwekte. — ’t Is een film dat iedereen moet komen bewonderen.

VLIEGENDE HOND Komiek in 2 deelen. P A T H É -G A Z E T

-

I V e r e ld -A c tu a lite ite n .

DE KINDEREN BENEDEN DE 16 JAAR WORDEN NIET TOEGELATEN. Toekomende week : D r o o g K r u l t , groot film buiten serie met den beroemden Tom MIX. - M i j n e ü l e i u e n , groot drama uit het leven van eenen foorkramer met M a r i o AUSONIA.

SYMFONISCH ORKEST onder de leiding ran M. Nestoe HERM ANS. Hei Bestuur behoudt nch het recht hei PBOGBAMMA te wytigen. T e le f o o n 1 Reclame voor cinema Ons H uis in De Vrijheid, 1924 (Kortrijk, Private collectie)

294

4 0 4 .

m o e te n p la a ts v in d e n o m d a t n ie t alles m e e r v o ld e e d a a n d e n ie u w e re g le m e n te ­ rin g e n . D it g o ld o o k v o o r Ons Huis. H e t s t a d s b e s tu u r in f o r m e e r d e b ij e e n a r c h i­ te c t w a t d e v o o rs c h rif te n n u p re c ie s w a r e n 139. D e b io s c o o p w as d a n w el n e u tr a a l, m a a r w e rd to c h u itg e k o z e n v o o r g a la - a v o n d e n g e o rg a n is e e rd d o o r d e o u d - k o lo n ia le n .140 D eze b io s c o o p w e rd g e s lo te n in 1979 e n w e rd la te r c a fé - r e s ta u r a n t Royal'4'. H e t g e b o u w d a t n a d e T w e e d e W e re ld o o rlo g w e rd g e b o u w d , s ta a t e r n o g ste e d s.

De n i e u w k o m e r s : O l i m p i a ( ° 1920), De G o u de n L a n t e e r n ( ° 15 j u l i 1921), De S t a d s s c h o u w b u r g ( ° 6 j a n u a r i 1928) D e d o c u m e n te n o v e r d e b io s c o o p Olimpia z ijn n ie t a lle m a a l b e w a a rd . A lle en d e o fficië le a a n k o n d ig in g v a n d e o p e n b a r e z ittin g o p h e t s ta d h u is o p 2 2 m a a r t 1920 e n d e b e v e s tig in g d a t e r n ie m a n d k w a m o p d a g e n z itte n in h e t R ijk sa rc h ie f. M e n e e r M e s td a g w ild e e e n fe e stz a a l b o u w e n d ie o o k u itg e r u s t z o u z ijn v o o r c in e m a v o o rs te llin g e n in d e N o o r d s tr a a t 7 142. M e t zo w e in ig in f o r m a tie h a d ik d it d o s s ie r b ijn a b ij d e tw ijfe lg e v a lle n g e k la s se e rd w a re h e t n ie t d a t V an H o o n a c k e r o o k h e e ft v e rm e ld d a t d a a r e e n c in e m a w e rd g e b o u w d 143. H o e la n g e r v o o rs te l­ lin g e n w e rd e n g eg e v en , is n ie t g e w e te n . In 1932 w e rd e r a lv a st g e e n re c la m e g e m a a k t in h e t b la d Publicity e n s to n d h e t o o k n ie t v e rm e ld in d e c in e m a k a le n d e r w a a rin alle a n d e r e b io s c o p e n , n e u tr a a l o f v e rz u ild , w el w e rd e n o p g e te k e n d . H e t g e b o u w z o u la te r e e n a u to f a b r ie k w o rd e n e n is n u e e n ta n d a r ts p r a k ti jk 144. In e e n a rtik e l v a n 2 7 m a a r t 1921 s to n d d a t e r e e n n ie u w e b io s c o o p o p g e ric h t z o u w o rd e n in d e Ja n P e rs ijn s tra a t n u m m e r 6 145. De Gouden Lanteern z o u p la a ts b ie d e n a a n a c h th o n d e r d m e n s e n 146. D e a a n v ra a g w e rd g e p la a ts t d o o r R ic h a rd A cke e n d e p la n n e n la g e n te r in z a g e o p h e t s ta d h u is o p 16 j u n i 147. H e t f e n o ­ m e e n w as al b e k e n d v o o r d e K o rtr ijk z a n e n w a a r d o o r a n g s te n v o o r b r a n d - e n o n tp lo ffin g s g e v a a r n ie t m e e r w e rd e n g e u it. O p 15 ju li 1921 k re e g A cke d e o ffi­ ciële to e s te m m in g 148. D e b io s c o o p w e rd o p 17 s e p te m b e r g e o p e n d 149. O o k n a d e T w eed e W e re ld o o rlo g b le e f d e b io s c o o p o p e n . D e n a a m v e r a n d e r d e in 1979 in

kinema Orly e n n a v e r b o u w in g e n w e rd h e t o p 4 d e c e m b e r 1980 d e Limelight'5". D it w a s to t v o o r k o r t h e t m u z ie k c e n tr u m De Kreun.

139 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

145 In de volksmond wordt dit steegje het Persilstraatje ge­ noemd.

8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke inrichtingen ( 0 4 . 0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) . 140 'Cinéma Royal', Publicity, 19 april 1935.

146 'Nieuwe Cinema', Het Kortrijksche Volk, 27 maart 1921. 147 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8442: Register met bekendmakingen van het instellen van

141 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 164. 142 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

een onderzoek de commodo et incommodo voor hinderlijke

8442: Register met bekendmakingen van het instellen van een onderzoek de commodo et incommodo voor hinderlijke

inrichtingen ( 2 3 .1 2 .1 9 1 9 - 0 5 .1 1 .1 9 2 3 ) . 148 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

inrichtingen ( 2 3 .1 2 .1 9 1 9 - 0 5 .1 1 .1 9 2 3 ) ; Kortrijk, Rijks­

7489: Stukken met plans in verband met machtigingen tot

archief, Modern Stadsarchief Kortrijk nr. 8444: Proces­ verbalen van het verhoor de commodo et incommodo in

het oprichten van gevaarlijke, ongezonde en hinderlijke inrichtingen (19 13 -19 4 0 ).

verband met de vraag tot het oprichten van een hinderlijke

149 'Onze Feestkalender', Het Kortrijksche Volk, 11 september 1921.

inrichting (10 .0 4 .1 9 1 9 -2 2 .0 1 .1 9 2 3 ) . 143 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 347.

150 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 212.

144 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 347. 295

Voorgevel, buffet en zaal van cinema “ De Gouden Lanteern” (Gent, Universiteitsbibliotheek, topografische collectie)

2 96

2 97

Voorgevel De Gouden Lanteern (Kortrijk, Stadsarchief, Bouwvergunningdossiers, nr. XVI, F, 6, c)

D e to e s te m m in g to t h e t b o u w e n v a n e e n n ie u w e s ta d s s c h o u w b u r g in K o r tr ijk w e rd g eg e v e n o p 14 ja n u a r i 1921. Z e v e n ja a r la te r, o p 6 ja n u a r i 1928, w e rd d e to e s te m m in g g eg e v e n o m e r film s te p r o je c te r e n 151. D e s c h o u w b u r g , in d e S c h o u w b u rg s tra a t, w e rd n o o it e e n v a ste b io s c o o p m a a r d ie n d e w el v o o r g e le g e n h e id s v o o rs te llin g e n . V o o ra l d e k a th o lie k e n z o u d e n h ie r g e b r u ik v a n m a k e n . D e ze s t r a a t w e rd in 1981 e e n d e e l v a n h e t S c h o u w b u rg p le in e n d e s c h o u w b u r g d ie in d e ja r e n tw in tig w e rd g e b o u w d s ta a t e r n o g s te e d s 152.

Verzui l de bi os copen: Ons Huis en Ci nema F e es t pa l ei s (°23 november 1923) N a a s t d e lib e ra le b io s c o o p Ons Huis w e rd e r in 1923 o o k e e n s o c ia listisc h e b io s c o o p o p g e ric h t. O p 30 a p ril 1919 d e e d d e s a m e n w e r k e n d e m a a ts c h a p p ij

Het Volksrecht e e n a a n v ra a g v o o r d e o p r i c h tin g v a n e e n b io s c o o p a a n d e S in tJa n s la a n 9 153. D e z e m a a ts c h a p p ij w as v a n s o c ia listisc h e in s la g 154. H e t lo k a a l v a n d e so c ia liste n b e v o n d z ic h in d e z e lfd e s tr a a t o p h e t n u m m e r 1 3 155. E r w e rd e e n o p e n b a r e z ittin g g e p la n d o p 16 m e i 1919 z o d a t d e b u u r t b e w o n e r s h u n b e z w a re n k o n d e n la te n h o r e n 156. E r w e rd e c h te r d ie z e lfd e d a g b e s lo te n d a t h e t d o s s ie r z o u

29 8

w o rd e n u itg e s te ld o m d a t e r e rg v eel v e rb o u w in g s w e rk n o d ig w as a a n d e z a a l o m a a n d e re g le m e n te rin g te v o ld o e n 157. E r v o lg d e e e n la n g e stilte. In 1923 w e rd e e n n ie u w e a a n v ra a g in g e d ie n d m a a r w el v o o r e e n a n d e r g e b o u w .

Het Volksrecht w ild e e e n fe e st- e n c in e m a z a a l o p r ic h te n in d e S la c h th u is s tr a a t. D e o p e n b a r e z ittin g w e rd g e h o u d e n o p 2 6 o k to b e r 1 9 2 3 158. E r k w a m n ie m a n d o p d a g e n o m k la c h t in te d ie n e n 159. H e t d o s s ie r w e rd n a a r B ru g g e v e r z o n d e n e n d e a a n v ra a g w e rd d o o r d e B e ste n d ig e D e p u ta tie g o e d g e k e u rd o p 23 n o v e m b e r 160. D e n a a m v a n d e z e s o c ia listisc h e b io s c o o p z o u la te r v e r a n d e r d w o rd e n in Cinema

Feestpaleis'6'. V a n a f 1937 w e rd e r n a a s t d e a lg e m e n e p r o g r a m m a tie o o k ste e d s e e n v o lk s p ro g ra m m a g e o rg a n is e e rd . D e m i n d e r v e rm o g e n d e n k o n d e n v o o r e en la g e re p rijs d u s o o k n a a r d e film . H e t g e b o u w z o u tijd e n s d e T w eed e W e re ld o o rlo g a f b r a n d e n e n in s to r te n tijd e n s e e n b o m b a r d e m e n t e n z o u n ie t m e e r h e r o p g e ­ b o u w d w o rd e n . O p d e p la a ts k w a m M e u b e lh a ll B a lle g e e r162.

De t w i j f e l g e v a l l e n V an e e n a a n ta l a a n v ra g e n is n ie t z e k e r g e w e te n o f d e to e s te m m in g g e g ev e n is o m d a t d it n ie t in e e n o fficie e l d o c u m e n t sta a t. A l v o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g h a d J o s e p h A m e z e e n a a n v ra a g g e d a a n v o o r h e t o p r ic h te n v a n e e n b io s c o o p in d e D o o rn ik s e w ijk in h e t s tra a tje n a a r d e S in t-R o c h u s k e rk . D e z a a k w e rd e c h te r u itg e s te ld o m d a t h e t g e b o u w n ie t v o ld e e d a a n d e v o o rs c h rif te n . A m e z w as e c h te r b e re id o m v e rb o u w in g e n te d o e n . O p 8 m a a r t 1919 w e rd in e e n b r i e f o p n ie u w g e s p ro k e n v a n h e t d o s s ie r- A m e z 163. In e e n fo ld e r w e rd e n v o o rs te llin g e n v a n o o rlo g s film s a a n g e k o n d ig d o p m a a n d a g 31 m a a r t 164. D e o fficië le z ittin g , w a a r d e o m w o n e n d e n d e p la n n e n k o n d e n in z ie n , w e rd e c h te r p a s g e h o u d e n o p 1 0 a p ril 1 9 1 9 165. O p d ie d a g k w a m e r n ie m a n d o p d a g e n , w a t d o e t v e r m o e d e n d a t h e t

een onderzoek de commodo et incommodo voor hinder­

151 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

lijke inrichtingen ( 2 3 .1 2 .1 9 1 9 - 0 5 .1 1 .1 9 2 3 ) .

5394: Stukken in verband met gevaarlijke, hinderlijke en ongezonde inrichtingen (19 23 -19 42); Kortrijk, Rijks­

159 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk nr.

archief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8436: Register

8444: Proces-verbalen van het verhoor de commodo et

met toelatingen tot het oprichten van hinderlijke inrich­

incommodo in verband met de vraag tot het oprichten van een hinderlijke inrichting ( 1 0 .0 4 .1 9 1 9 -2 2 .0 1 .1 9 2 3 ) .

tingen van eerste klas ( 1 7 .0 5 .1 8 9 7 -2 4 .0 2 .1 9 3 7 ) . 152 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 4 27-4 28 .

160 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

153 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

7489: Stukken met plannen in verband met machtigingen

8441: Register opening van onderzoeken ( 0 2 .0 5 .19 01­

tot het oprichten van gevaarlijke, ongezonde en hinder­ lijke inrichtingen ( 19 13 -19 4 0 ).

1 8 .1 2 .1 9 1 9 ) . 154 Er is een map van deze maatschappij bewaard in het AMSAB.

161 'Cinema Feestpaleis', Publicity, 8 januari 1932.

155 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 444-445.

162 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 457.

[Nu is dit een zaak voor videospelletjes.]

163 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke

156 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

inrichtingen ( 0 4 . 0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) .

8441: Register opening van onderzoeken (0 2 .0 5 .19 0 1­ 1 8 .1 2 .1 9 1 9 ) .

164 Kortrijk, Stedelijke Openbare Bibliotheek, Fonds de Bé­ thune, nr. JB 7 1 1 0 K L

157 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8441: Register opening van onderzoeken (0 2 .0 5 .19 0 1­ 1 8 .1 2 .1 9 1 9 ) .

165 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8441: Register opening van onderzoeken (02.05.1901 1 8 .1 2 .1 9 1 9 ) .

158 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 8442: Register met bekendmakingen van het instellen van 2 99

p ro je c t w a a rs c h ijn lijk g o e d g e k e u rd w e r d 166. D a a r is e c h te r g e e n o ffic ie el d o c u ­ m e n t v a n te r u g g e v o n d e n . M o g e lijk w a s d it d u s e e n k a th o lie k e b io s c o o p , m a a r d a t is d u s n ie t m e t z e k e rh e id te z e g g e n . E r w e rd in m e i 1929 w el e e n k a th o lie k e film v e r to o n d , m a a r d a t is d e e n ig e v e rm e ld in g v a n e e n v o o rs te llin g in d ie z a a l167. In d a tz e lfd e ja a r w e rd o p 15 s e p te m b e r o o k e en a a n v ra a g in g e d ie n d d o o r A r th u r M a s u re . H ij w o o n d e in D o o r n i k 168. M a s u re h o o p te e e n b io s c o o p - b r o u w e rij te k u n n e n o p r ic h te n in d e B u d a s tr a a t n u m m e r 10. D e p la n n e n la g e n te r in z a g e o p h e t s t a d h u is o p 28 o k to b e r 169. E r w e rd e n g e e n k la c h te n g e s c h r e v e n 170. E r is n o g e e n v e rm e ld in g d a t d e p la n n e n n a a r d e p ro v in c ia le o v e rh e id in B ru g g e w e rd e n v e rz o n d e n , m a a r d a a r n a is e r d o o d s e s tilte 171. A ls d e to e s te m m in g w e rd g e g ev en , d a n w a s d e b io s c o o p al o p g e d o e k t in 1932 a a n g e z ie n z ijn p r o g r a m m a tie

Plan van Kortrijk 1918 ( K o r tr ijk , Broelmuseum, nr. MOS/2098) 1: O n s H uis, 2: B ioscoop R oyal, 3: S in t-R och u s, 4: C in em a -b rou w erij M asure, 5: O lim p ia , 6: D e G ouden Lanteern, 7: C in em a Feestpaleis, 8: Stadsschouw burg, a: Vlaam s H uis, b: Lokaal H . G erm ana, c: M idden sta n dh uis, d: S in t Eloois M eisjesp a tron a at, e: 't W erkersverbond # bioscoop

# twijfelgeval

# gelegenheidsvoorstelling

3 00

n ie t w e rd v e rm e ld in h e t re c la m e b la d Publicity. H e t g e b o u w h e e tte De Trompe e n v o r m t s e d e r t 1975 s a m e n m e t h e t n u m m e r 8 d e Buda Galerijm.

3 .2

De p r o g r a m m a t i e en de p r i j z e n De w e t - V a n d e r v e i d e In h e t lic h t v a n d e k r itie k d ie g ro e id e a a n d e v o o r a v o n d v a n d e E e rste W e re ld ­ o o rlo g , d a t d e film e e n n e g a tie v e in v lo e d h a d o p d e je u g d , w e rd g e z o c h t n a a r e e n re g le m e n te rin g . In m a a r t 1920 d ie n d e m in is te r v a n J u s titie E m ile V a n d e rv e ld e s a m e n m e t d e m in is te r v a n W e te n s c h a p p e n e n K u n s te n Ju les D e s tré e e e n v o o rs te l in . D a t h ie ld in d a t d e to e g a n g to t b io s c o p e n v o o r k in d e r e n jo n g e r d a n z e stie n ja a r v e r b o d e n w e rd . D is tr ib u te u r s d ie w el n o g h u n film s w ild e n v e r to n e n a a n k in d e r e n , m o e s te n h u n film s v o o rle g g e n a a n e e n k e u r in g s c o m m is s ie 173. V o o r K o rtr ijk is e r p a s d u id e lijk h e id in d e p r o g r a m m a tie te v in d e n v a n a f h e t ja a r 1932. H e t re c la m e b la d Publicity w e rd v a n a f d it ja a r u itg e g e v e n e n b e v a tte e e n c in e m a k a le n d e r e n s o m s o o k p o s te rs v a n s o m m ig e b io s c o p e n m e t h u n p r o g r a m ­ m a tie . O p v a lle n d is d a t h e t la b e l ‘K in d e re n to e g e la te n ’ ‘K in d e re n n ie t to e g e la te n ’ s p o r a d is c h b ij h e t p r o g r a m m a w e rd v e rm e ld . D e b e z o e k e r w ist d u s p a s a a n d e in g a n g z e lf o f h ij d e film m o c h t b e k ijk e n . V a n a f 1935 w e rd e r p ra k tis c h b ij ie d e re b io s c o o p e n ie d e r p r o g r a m m a v e rm e ld o f k in d e r e n d e film s m o c h te n z ie n o f n ie t. H e t is d a n o o k v o o r d e p e r io d e 1 9 3 5 -1 9 4 0 d a t ik d e p e rc e n ta g e s h e b u itg e re k e n d . T ijd e n s d e T w eed e W e re ld o o rlo g w e rd d i t la b e l o p n ie u w sle c h ts s p o r a d is c h b ij d e p r o g r a m m a tie g ezet. V o o r h e t ja a r 1936 w e rd e n k e l d e b io s c o o p Ons Huis o n d e r d e lo e p g e n o m e n , o m d a t d e a n d e r e b io s c o p e n n ie t zo v eel re c la m e m a a k te n in d e k r a n t e n ik d u s n ie t o v e r v o lle d ig e in f o r m a tie b e s c h ik te . In 1935 lag in d r ie v a n d e v ie r b io s c o p e n h e t p e rc e n ta g e ‘K in d e re n n ie t to e g e ­ la te n ’ h e t h o o g s t. A lle e n in d e Bioscoop Royal w e rd e n e r veel film s g e d ra a id d ie o o k d o o r k in d e r e n g e z ie n m o c h te n w o rd e n . H e t v o lg e n d e ja a r w e rd in Ons Huis ev en v eel ‘K in d e re n n ie t to e g e la te n ’ als ‘K in d e re n to e g e la te n ’ la b e ls g e p la k t o p d e p r o g r a m m a tie . V a n a f 1937 w as d e p r o g r a m m a tie o v e r h e t a lg e m e e n k in d v r ie n ­ d e lijk . A lleen in Bioscoop Royal in 1940 w as sle c h ts d e r tig p r o c e n t v a n d e g e h e le p r o g r a m m a tie to e g a n k e lijk v o o r k in d e r e n o n d e r z e stie n ja a r. H e t is d u s d u id e -

166 Kortrijk,

Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk nr.

170 Kortrijk,

Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk nr.

8444: Proces-verbalen van het verhoor de commodo et

8444: Proces-verbalen van het verhoor de commodo et incommodo in verband met de vraag tot het oprichten van

incommodo in verband met de vraag tot het oprichten van

een hinderlijke inrichting ( 1 0 .0 4 .1 9 1 9 -2 2 .0 1 .1 9 2 3 ) .

een hinderlijke inrichting ( 1 0 .0 4 .1 9 1 9 -2 2 .0 1 .1 9 2 3 ) .

167 'Wat zal dat worden?', Het Kortrijksche Volk, 5 mei 1929.

171 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke

168 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

8435: Afschriften van brieven in verband met hinderlijke inrichtingen ( 0 4 .0 3 .19 0 1-16 .1 1.19 20).

inrichtingen ( 0 4 .0 3 .1 9 0 1 - 1 6 .1 1 .1 9 2 0 ) . 172 E. Van Hoonacker, Duizend Kortrijkse Straten, p. 7 1 .

169 Kortrijk, Rijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr.

173 L. Depauw en D. Biltereyst, 'De kruistocht tegen de slechte

8441: Register opening van onderzoeken ( 0 2 .0 5 .19 01­

cinema. Over de aanloop en de start van de Belgische film­

1 8 .1 2 .1 9 1 9 ) .

keuring ( 1 9 1 1 - 1 9 1 9 ) ' , in: Tijdschrift Media Geschiedenis, 8:1 (2005), p. 1 0 - 1 1 . 301

K in d e r e n to e g e la te n /n ie t to e g e la te n 1 9 3 5 -1 9 4 0

100% 90% 80% 70% 60% 50% 40%

I III I I I I I

30%

20% 10% 0%

I I

I

I I

Percentages Kinderen toegelaten/niet toegelaten 1935-1940 ( Publicity, Reklaamblad, De Vrijheid, De Waarheid) ‘F ’ is Feestpaleis, ‘G ’ is Gouden Lanteern, ‘O ’ is Ons Huis, ‘R ’ is Royal en ‘T O T ’ is het totaal van alle bioscopen.

lijk d a t d e film s e c to r zo v eel m o g e lijk p r o b e e r d e o m alle d o e lg r o e p e n te b e re ik e n o m d a t h e t d a a r o o k d e h o o g s te o p b r e n g s t m e e k o n h a le n . A ls d e d is tr ib u te u r s h u n film s n ie t w ild e n v o o rle g g e n a a n d e k e u rin g s c o m m is s ie , k re g e n ze a lle m a a l h e t ‘K N T ’-la b e l e n r a a k te n d e e x p lo ita n te n e e n g r o o t d e e l v a n h u n k la n te n k w ijt. D a t z o u e e n v e rlie s b e te k e n e n v o o r d e g e h e le film se c to r.

De k o m s t van het g e l u i d Bij d e u itv in d in g v a n to e s te lle n v o o r h e t p r o d u c e r e n v a n b e w e g e n d e b e e ld e n w e rd g e p o o g d o m h ie r a a n o o k g e lu id te k o p p e le n . T h o m a s E d is o n d e e d d it d o o r m id d e l v a n z ijn phonograph. E r w a re n e c h te r ste e d s p r o b le m e n v a n s y n c h r o n i­ sa tie m e t h e t sound-on-disc sy ste e m . E r w a re n o o k m o e ilijk h e d e n m e t d e v e r s te r ­ k in g v a n h e t g e lu id b ij p u b lie k e v o o rs te llin g e n e n d e g r a m m o f o o n p l a a t h a d o o k n ie t d e c a p a c ite it o m la n g g e lu id o p te n e m e n . D e film s w e rd e n s te e d s la n g e r e n d e p la te n w a re n o n to e r e ik e n d 174. H e t sound-on-film s y s te e m w e rd u itg e d o k te r d tijd e n s e n n a d e E e rste W e re ld o o rlo g . Z o w e rd e n d e p r o b le m e n v a n s y n c h r o n i­ s a tie e n le n g te o p g e lo s t. D e s tu d io ’s w a re n e c h te r h e e l s c e p tis c h e n n e g a tie f o v e r d e z e u itv in d in g o m d a t h e t e e n s e rie u z e in v e s te rin g b e te k e n d e . N ie u w e a p p a r a ­ tu u r , h e r i n r ic h tin g v a n d e film z a le n e n e e n h e le b o e l stille film s d ie n ie t m e e r z o u d e n o p b r e n g e n , w a re n sle c h ts e n k e le o b s ta k e ls 175.

Warner Brothers Pictures w a a g d e e c h te r d e s p r o n g e n z o rg d e v o o r e e n e e rs te film m e t m u z ik a le b e g e le id in g v ia h e t Vitaphone sy s te e m . D it w a s d e film Don Juan d ie in a u g u s tu s 1926 w e rd v e r s p r e id 176. D e z e u itv in d in g m o e s t e e n o p lo s s in g z ijn v o o r z a le n d ie z ich g e e n o rk e s t o f o rg e l k o n d e n p e r m itte r e n . D e n o tie d a t e r o o k g e s p ro k e n film m o g e lijk w as m e t d e z e a p p a r a tu u r , w e rd n o g n ie t g e o p p e rd . 302

D it g e b e u rd e p e r to e v a l m e t d e film The Jazz Singer (1 9 2 7 ). D e p r o d u c e r s h a d d e n e e n m u s ic a l o p h e t o o g , m a a r d e z a n g e r A l Jo lso n h a d g e s p ro k e n o p d e se t e n ze b e s lo te n o m h e t e ro p te la te n s t a a n 177. D e z e film w as d u s d e e e rs te talky. D e

talkies z o u d e n e e n e c h te ra g e w o rd e n e n in A m e rik a w e rd o p k o r te tijd d e stille film o p z ij g e d u w d d o o r d e g e lu id sfilm . In E u ro p a e n d u s o o k B elgië z o u alles veel tr a g e r v e rlo p e n . D e film

The Jazz Singer w e rd in d e Trianon in B ru ssel g e ïn tr o d u c e e r d in

h e t n a ja a r v a n 1929. D e H o lly w o o d film s k re g e n e e n k le in e te ru g s la g o m d a t e r p r o b le m e n w a re n m e t h e t b e g r ijp e n v a n d e ta a l. D a a r d o o r w a re n F ra n s e g e lu id s ­ film s m e e r in tre k . E r w e rd e c h te r s n e l e e n o p lo s s in g g e v o n d e n v ia d u b b in g e n o n d e r tite lin g . D e o v e rs c h a k e lin g n a a r g e lu id b e te k e n d e e e n g ro te in v e s te rin g e n in h e t b e g in h a d d e n a lle e n g ro te z a le n in d e d ic h tb e v o lk te s te d e n m id d e le n g e n o e g o m d e s ta p te w a g e n . In h e t ja a r 1933 w a re n d e m e e s te z a le n in B elgië u itg e r u s t m e t g e lu id s a p p a r a tu u r m a a r d e stille film w e rd z e k e r n o g to t d e tw e e d e h e lft v a n d e ja r e n d e rtig in k le in e s te d e n g e d r a a id 178. V o o r K o rtrijk is e r p a s v o lle d ig e in f o r m a tie v a n a f 1932 m e t d e k r a n t Publicity. E r w e rd e c h te r v o o r d ie n in Het Kortrijksche Volk e e n a rtik e l g e w ijd a a n h e t n ie u w e fe n o m e e n . D e g e lu id s film w e rd v o o rg e s te ld in h e t Vlaams Huis, G r o e n in g e s tr a a t 19, o p z o n d a g 15 f e b r u a r i 1 9 3 1 179. H e t a p p a r a a t w a s e c h te r d e fe c t z o d a t d e K o rtr ijk z a n e n n ie t v eel h a d d e n g e h o o rd . I n ja n u a r i 1932 w e rd in d e p r o g r a m ­ m a tic v e rm e ld d a t e r s p r e k e n d e e n z in g e n d e k la n k film s w e rd e n v e r to o n d . A llee n d e Bioscoop Royal b le e f a c h te ro p . In e e n ja a r b o e k o v e r d e B elg isch e c in e m a w e rd o o k n e e rg e s c h re v e n d a t De Gouden Lanteern, Ons Huis e n Cinema Feestpaleis o v e r g e lu id s in s ta lla tie s b e s c h ik te n . Bioscoop Royal h a d sle c h ts e e n k le in o r k e s t180. V a n a f fe b r u a ri 1934 m a a k te Bioscoop Royal o o k re c la m e v o o r m u z ik a le film s.

Wa t s t on d er op het me nu? V o o r d e G ro te O o r lo g b e s to n d h e t p r o g r a m m a u it e e n tie n ta l film s d ie m e e s ta l d e one-reel le n g te n ie t o v e r s c h r e d e n 181. D e Ita lia a n s e film s e n d e Films d ’a r f - p r o d u c tie s z o rg d e n v o o r k w a lite itsv o lle film s d ie ste e d s la n g e r w e rd e n . Z e b e w e z e n d a t h e t p u b lie k z ijn a a n d a c h t n ie t v e rlo o r d o o r d a t d e v o o rs te llin g la n g e r d u u r d e . M e t w a t m e e r c o m f o r t b le v e n zij r u s tig z itte n e n k w a m e n e r o o k m e e r g e g o e d e b u rg e r s n a a r d e b io s c o o p . T ijd e n s h e t in te r b e llu m zag d e p r o g r a m m a tie e r d a n o o k b e h o o r lijk a n d e r s u it. E r w a s ste e d s e e n h o o fd f ilm d ie w e rd a a n g e v u ld m e t e e n jo u r n a a l. D a a rb ij k w a m o fw el e e n te k e n film , e e n k o r te k o m e d ie , e e n d o c u m e n ta ir e o f e e n B -film . D e B -film o f b ijfilm w e rd h e e l g o e d k o o p g e p r o d u ­ c e e rd e n w as m e e s ta l e e n w e s te r n o f e e n k o m e d ie . H e t p r o g r a m m a v e ra n d e r d e

175 D. A. Cook, A History of Narrative Film, p. 209.

174 D. A. Cook, A History of Narrative Film, p. 205.

179 'Kath. VI. Hoogeschooluitbreiding', Het Kortrijksche Volk, 22 februari 1922.

176 D. A. Cook, A History of Narrative Film, p. 209.

I 80 Annuaire Belge du Cinéma, Brussel, 1932, p. 4 7 .

177 D. A. Cook, A History of Narrative Film, p. 2 1 0 - 2 1 1 .

i8i One reel is één filmspoel en duurt ongeveer vijftien

178 D. Biltereyst, De verlichte stad, p. 50-5 1.

minuten. 303

w e k e lijk s e n e r w e rd e n h e t h e le ja a r d o o r v o o rs te llin g e n g e g e v e n . De Gouden

Lanteern e n Ons Huis w a re n ie d e re d a g o p e n . Bioscoop Royal w as d e v rijd a g g e s lo te n e n Cinema Feestpaleis d e d in s d a g e n d e v rijd a g . In alle b io s c o p e n w a re n e r o p z o n d a g , m a a n d a g e n d o n d e r d a g o o k m id d a g v o o rs te llin g e n . In 1935 w e rd e n o n g e v e e r v ijf h o n d e r d film s v e r to o n d in alle b io s c o p e n . D e a c tu a lite ite n w e rd e n n ie t m e e g e te ld . S o m s le e k h e t e c h te r a ls o f h e t n ie t film s m a a r s te r r e n w a re n d ie o p h e t m e n u s to n d e n . D e n a m e n v a n d e a c te u rs w a re n v a a k g r o te r g e d r u k t d a n d e film tite l zelf. D it h e e ft te m a k e n m e t h e t star system d a t v o o r h e t e e rs t d o o r C a rl L a e m m le w e rd g e ïn tr o d u c e e r d 182. D it g e b e u rd e n o g v o o r d e E e rste W e re ld o o rlo g m a a r w e rd n ie t o n m id d e llijk d o o r alle A m e rik a a n s e s tu d io ’s o v e rg e n o m e n . H e t star system h ie ld in d a t e r veel re c la m e e n p u b lic ite it w e rd g e m a a k t r o n d d e f ilm s te r re n z o d a t e r m e e r p u b lie k n a a r d e film k w a m . Z o d o e n d e z o u d e n m e n s e n fa n w o rd e n v a n b e p a a ld e a c te u rs e n ste e d s n a a r elk e film v a n d ie s te r g a a n k ijk e n . E e n a a n ta l b e r o e m d e a c te u rs e n a c tric e s d ie o o k v a a k d e re v u e p a s s e e rd e n in K o rtrijk , w a re n C a r y G r a n t, Ire n e D u n n e , K a th e rin e H e p b u r n e n C la rk G a b le v o o r A m e rik a e n D a n ie lle D a rrie u x , Jea n M u r â t, Je a n G a b in e n F e rn a n d e l v o o r F ra n k rijk .

Prijzen O n d a n k s d e a a n z ie n lijk e in f o r m a tie o v e r h e t in te r b e llu m is e r o v e r d e p rijz e n w e in ig g e w e te n . S le c h ts s p o r a d is c h k w a m e r o p e e n a ffic h e te s ta a n h o e v e e l e e n v o o rs te llin g k o s tte . K in d e re n k o n d e n te g e n lag e re p rijz e n m id d a g v o o r s te l­ lin g e n b ijw o n e n . Bij d e p rijz e n v a n De Gouden Lanteern w e rd n ie t g e z e g d bij w elk e p la a ts e n d a t h o o r d e . N o r m a a l w a re n d e g o e d k o p e re p le k k e n b e n e d e n e n d e d u u r d e r e o p h e t b a lk o n .

De Gouden Lanteern September 1921 Oktober 1921 kindervoorstelling

1 frank 0,50 frank

1,50 frank 1,00 frank

2,50 frank 1,50 frank

Prijzen De Gouden Lanteern ('De Gouden Lanteern', Het Kortrijksche Volk, 18 september 1921 en 2 oktober 1921)

H o e v e rd e r in h e t in te r b e llu m , h o e h o g e r h e t b e d r a g d a t w e rd n e e rg e te ld v o o r e e n v o o rs te llin g . In ja n u a r i 1940 k o s tte h e t d u u r s te k a a r tje in Ons Huis tie n fr a n k e n h e t g o e d k o o p s te vijf. In 1930 v e rd ie n d e e e n m a n g e m id d e ld v ijftig fr a n k p e r d a g e n e e n v r o u w d e r t ig 183. In v e rg e lijk in g m e t d e b e g in p e r io d e v a n d e r o n d ­ re iz e n d e c in e m a , to e n e e n a rb e id e r d rie f r a n k p e r d a g v e rd ie n d e e n e e n b e z o e k m in im a a l v ijftig c e n t k o s tte , w as e e n b io s c o o p b e z o e k d u s g e e n g ro te in v e s te rin g m e e r, w a n t in d e ja r e n d e r tig k o s tte h e t g o e d k o o p s te k a a r tje tw e e fra n k .

304

3 .3

De k a t h o l i e k e f i l m v o o r s t e l l i n g e n en de K a t h o l i e k e Fi lm A c t i e E i g e n f i l m v o o r s t e l l i n g e n v o o r een k a t h o l i e k p u b l i e k D e k a th o lie k e z u il h a d in d e z e p e r io d e g e e n e ig e n b io s c o o p . Z ij h a d w el v e rs c h ille n d e lo k a le n to t h a a r b e s c h ik k in g w a a r film s v e r to o n d k o n d e n w o rd e n . H e t is w el m e r k w a a r d ig d a t v o o r s o m m ig e lo k a le n g e e n a a n v ra a g w e rd g e d a a n bij d e s ta d s o v e rh e id . D e p la a ts e n z ijn o o k a a n g e d u id o p d e k a a r t m e t d e b io s c o p e n . V an 1924 to t 1936 w e rd e n e r m e e s ta l é é n to t tw e e film s p e r ja a r v e r to o n d . V a n a f 1937 n a m d it a a n ta l to e to t v ie r o f v ijf. D e a v o n d e n w a re n m e e s ta l te n v o o rd e le v a n m is s ie v e re n ig in g e n . D ie b ije e n k o m s te n w a re n e x c lu s ie f v o o r k a th o lie k e n e n d e film s w e rd e n v a a k b e g e le id m e t c o m m e n ta a r v a n e e n p a te r. D e film Golgotha w a s o o k v e r to o n d in e e n K o rtrijk s e b io s c o o p , m a a r in Kerkelijk Leven s to n d d a t e r n ie t g e n o te n k o n w o rd e n v a n z o ’n film in e e n b io s c o o p . Daartoe is een uitgelezen publiek noodigl84. W a t te ld e w a s d e sfe e r e n h e t p u b lie k d a t d e e ln a m a a n d ez e a v o n d . D e p la a ts w a a r d e m e e s te v o o rs te llin g e n w e rd e n g e g ev e n , w a s d e s ta d s ­ s c h o u w b u rg .

Een e i g e n c e n s u u r D e k a th o lie k e n w a re n al la n g a c tie f r o n d film e n c in e m a . De Vriend van den Reiziger w a s im m e r s o o k e e n k r a n t v a n k a th o lie k e s ig n a tu u r e n s p u id e al k ritie k v o o r d e E erste W e re ld o o rlo g . In 1928 w e rd d e K a th o lie k e F ilm C e n tra le o p g e ric h t o p in itia tie f v a n k a n u n n ik B ro h é e . Z e m o e s t e e n g ro e p e r in g v a n film z a le n o n d e r z ic h d ra g e n . B in n e n d ie c e n tr a le zag e e n k e u rin g s d ie n s t h e t le v e n slic h t: d e K a th o lie k e F ilm k e u r ra a d . In 1931 w e rd D O C IP ( D o c u m e n ta tie v a n d e C in e m a to g ra fis c h e P ers) g e stic h t d o o r P a te r F elix M o rlio n . D ie m o e s t d e b e sliss in g e n v a n d e k e u rr a a d v e rs p re id e n v ia e en F ilm le id in g . In 1932 v o lg d e d e K a th o lie k e F ilm lig a d ie m e e m o e s t h e lp e n in d e v e rs p re id in g v a n d e F ilm le id in g in d e lo k a le p e r s o r g a n e n 185. V a n a f 1935 w e rd in K o rtrijk h e t b la d Kerkelijk Leven u itg e g e v e n . In h e t ja a r 1937 k w a m e r o o k ee n r u b r ie k m e t d e tite l F ilm le id in g d ie a a n g a f w a t d e k e u r r a a d v o n d v a n d e w ekelijkse p r o g r a m m a ’s d ie in d e K o rtrijk s e b io s c o p e n w e rd e n v e rto o n d . D eze c e n s u u r w o r d t w e erg e g e v e n in d e h ie rn a v o lg e n d e g rafiek . A ls d e z e p e rc e n ta g e s w o rd e n v e rg e le k e n m e t d ie v a n ‘K in d e re n T o e g e la te n ’ o f n ie t to e g e la te n , d a n is h e t w el d u id e lijk d a t d e K a th o lie k e F ilm lig a n ie t a k k o o rd g in g m e t d e z e m ild e c e n s u u r. D e p e rc e n ta g e s ‘V o o r a lle n ’ s c h o m m e le n a ltijd r o n d d e tie n p r o c e n t, te rw ijl d a t v a n ‘K in d e re n to e g e la te n ’ v a n a f 1936 tu s s e n d e v ijftig e n ze stig p r o c e n t lag . O o k w a re n d e k a th o lie k e n v a n m e n in g d a t s o m m ig e film s b e te r h e le m a a l n ie t w e rd e n b e k e k e n . T w in tig to t d e rtig p r o c e n t v a n d e ja a rlijk s e p r o g r a m m a tie w a s ‘A f te r a d e n ’ o f ‘Te m ijd e n ’. H e t w as e e n w a re z o n d e o m n a a r

182 D. A. Cook, A History o/ Narrative Film, p. 36. 183 M. Neirynck, De lonen in België, p. 124. 184 'De Golgothafilm', Kerkelijk Leven, 13 september 1936.

185 j. p. Wauters, '50 jaar KFA in België’ , in: Film en Televisie, 282 (1982), p. 23-24.

305

e e n s le c h te film te g a a n k ijk e n . H e t la b e l ‘A f te r a d e n ’ b e te k e n d e d a t g e e n e n k e le c h ris te lijk e m e n s n a a r z o ’n v e r to n in g z o u g a a n . ‘Te m ijd e n ’ w a s b e d o e ld v o o r alle m e n s e n d ie e e n z u iv e r g e w e te n w ild e n b e h o u d e n 186. A ls d e F ilm le id in g h e t la b e l ‘V o o r a lle n ’ g e b ru ik te , b e te k e n d e d it n o g n ie t d a t d e zaal w e rd g o e d g e k e u rd .

Want er zijn in ons land zalen waar deftige menschen geen voet zouden willen zetten: ofwel omdat de uitbating geschiedt door lieden die met dat geld onzen godsdienst openlijk bekampen; en er dus bij den toeschouwer een onrechtstreekse medewerking is met het kwaad; ofwel omdat wat ik noemen zou de stemming in de zaal zwoel en ongezond is 187. E r k o n v a n g e e n e n k e le K o rtrijk s e z a a l g e z e g d w o rd e n d a t zij a ltijd deftige film s v e rto o n d e . H e t is n ie t zo d a t p o litie k e riv a le n , z o a ls d e lib e ra le n e n d e s o c ia lis te n e x tr a g e v is e e rd w e rd e n m e t d e z e c e n s u u r. H e t is m e e s ta l d e n e u tr a le

Bioscoop Royal d ie h e t la a g s te p e rc e n ta g e ‘V o o r a lle n ’ k re e g . T ijd e n s d e T w eed e W e re ld o o rlo g w e rd Kerkelijk Leven n ie t m e e r u itg e g e v e n w a a r d o o r d e c e n s u u r o o k n ie t m e e r v e rs p re id w e rd . D e lo k a le n v a n d e K a th o lie k e F ilm a c tie in B ru sse l w e rd e n o o k o n m id d e llijk d o o r d e D u its e b e z e tte r in b e sla g g e n o m e n . D e film w e rk in g w e rd v o o rtg e z e t in d e c la n d e s tin ite it188.

Filmleiding 1937-1940 10 0 %

90% 80% 70% 60% 50% 40% 30%

20% 10 % 0% F

G

O

1940 ■ V o o r a l le n

■ V o o r v o lw a s s e n e n

« A f te ra d e n

F ilm le id in g 1 9 3 7 -1 9 4 0

(KerkelijkLeven) 3 06

■ T e m ijd e n

R

TOT

4

4 .1

Een

v lu c h t u it d e

e lle n d e

(1 9 4 0 -1 9 4 4 )

O p n i e u w w o e d d e er o o rl o g door het land O p 1 s e p te m b e r 1939 v ie l D u its la n d P o le n b in n e n e n w e rd d e o o r lo g v e rk la a rd tu s s e n D u its la n d e n e rz ijd s e n P o le n , E n g e la n d e n F ra n k r ijk a n d e rz ijd s . In d e p e r io d e tu s s e n d e z e in v a l e n d e A c h ttie n d a a g s e V e ld to c h t d ie in g e z e t w e rd o p 10 m e i 1940 p o o g d e B elg ië z ijn n e u tr a le p o s itie te b e w a re n . E r w e rd e e n m in is ­ te r ie v a n N a tio n a le V o o rlic h tin g o p g e r ic h t o m d e m e d ia te c o n tr o le r e n . A l w a t d e n e u tr a lite it k o n s c h a d e n , w e rd v e rb o d e n . Z o d o e n d e w e rd d e p e rs g e c e n s u ­ re e r d e n w e rd d e v e r to n in g v a n b u ite n la n d s e p ro p a g a n d a f ilm s in c o m m e rc ië le b io s c o p e n v e r b o d e n 189. In ja n u a r i 1940 v e rs c h e e n e e n a rtik e l in De Waarheid d a t h e t o v e r d e z e k w e stie h a d . D e film w a s een gevaar voor onze onzijdigheid'90. H e t b le e k d a t d e c e n s u u r n ie t a ltijd b ij m a c h te w a s o m d e v o o rs te llin g e n te v e rb ie d e n :

Het heet op zijn minst loutere schande dat de censuur dergelijke uitdagende propagandafilms doorlaat en dit terwijl gansch het land zich schaart achter de Opperste Leiding, die in haar wijs beleid, de neutraliteit verkoos boven het nutte­ loos en wraakroepend bloedvergieten191. D eze v o o rs te llin g e n z o rg d e n e r v o o r d a t d e h o o f d e n o p h o l slo e g e n van zekere verdachte Brusselaars en andere slechte Belgen die steeds meenen dat hun vader­ land te Parijs, te Londen of te Berlijn ligt'92. H e t h e le a rtik e l w as d u s e e n p le id o o i v o o r d e n e u tr a lite it. D a t is n ie t v e rw o n d e rlijk w a n t De Waarheid w a s o n p a r tijd ig . A l d e z e v o o rz o r g e n m o c h te n e c h te r n ie t b a te n . O p 10 m e i 1940 w e rd B elg ië d o o r h e t D u its e le g e r a a n g e v a lle n e n a c h ttie n d a g e n la te r m o e s t h e t z ic h g e w o n n e n g ev en . V a n a f d ie d a tu m al h a d K o rtr ijk te lijd e n o n d e r D u its e l u c h t b o m b a r d e ­ m e n te n . T u sse n 24 m e i e n 2 7 m e i w e rd d e Slag a a n d e L eie, d ic h t b ij K o rtrijk , g e le v e rd . N a d e c a p itu la tie v a n B elg ië w e rd g e h e e l h e t la n d b e z e t. B elgië w e rd tijd e n s d e b e z e ttin g s p e r io d e b e s t u u r d d o o r e e n Militârverwaltung. A lle o p e n b a r e m e d ia d ie g e sc h ik t b le k e n v o o r p r o p a g a n d a , v ie le n o n d e r le id in g v a n d e Propaganda-Staffel B d ie la te r in

Propaganda-Abteilung Belgien (PA B )

w e rd v e ra n d e r d . O o k d e B elg isc h e film s e c to r v ie l o n d e r d a t b e s tu u r. D e Gruppe

Film w e rd g eleid d o o r d e Sonderführer R o b e r t V a n D a a le n . H o e w e l al d e z e b e s tu u rs n iv e a u s o n d e r le id in g v a n d e Wehrmacht v ie le n , h a d r ijk s p r o p a g a n d a m in is te r Jo se p h G o e b b e ls to c h in v lo e d in d e PAB. D a t w e rd to e g e s ta a n o m d a t d e Wehrmacht s le c h ts b e p e rk te fin a n c ië le m id d e le n h a d e n G o e b b e ls o p h e t v la k

186 'Aan de gelovigen van Kortrijk', Kerkelijk Leven, 4 april 1937.

191 'De film een gevaar voor onze onzijdigheid', De Waarheid,

187 'Filmleiding', /fer/ce/yTc iei/en, 18 april 1937 188 J. P. Wauters, '50 jaar KFA in België', p. 26.

21

januari 1940.

192 'De film een gevaar voor onze onzijdigheid', De Waarheid,

189 D. Bilteregst, De verlichte stad, p. 63.

21

190 ‘ De film een gevaar voor onze onzijdigheid', De Waarheid, 21 januari 1940. 3 07

januari 1940.

v a n p r o p a g a n d a z e k e r e e n h a n d je w o u h e l p e n 193. D e f il m s e c t o r w e rd o n d e r d e d u im g e h o u d e n d o o r f ilm v e r h u u r d e r s e n b i o s c o o p e x p lo it a n t e n te v e r p lic h t e n z ic h a a n te s lu it e n b i j d e b e r o e p s o r g a n i s a t ie s B e lg is c h e S y n d ic a le K a m e r v a n

F ilm v e r h u u r d e r s e n V e ree n ig in g d e r C in e m a b e s t u u r d e r s v a n B e lg ië ' 94. D e K o r t r i jk s e b i o s c o p e n b le v e n o n d e r d e z e b e z e t t i n g m e e r o p e n e n h e t c i n e m a b e z o e k w e rd v o o r h e t v o lk e e n v lu c h t u it d e e lle n d e . D e b i o s c o o p g e b o u w e n d ie n d e n e c h t e r n i e t e n k e l v o o r f il m v o o r s t e l li n g e n . In

O n s F lu is w e r d e n g e w o n d e n v e r z o r g d t ijd e n s d e A c h tt ie n d a a g s e V e l d t o c h t 195. N a d a t d e D u it s e r s w a r e n b i n n e n g e d r o n g e n in d e s t a d , w e r d e n k r ijg s g e v a n g e n e n o p g e ë is t. A lle m il i t a i r e n w e r d e n o p g e p a k t e n n a a r d e B io s c o o p R o y a l g e b r a c h t 196. In d it s t r ijd g e w o e l w e r d e n e r g e e n f ilm s v e r t o o n d . E in d ju n i w e rd e r w e e r e e n c i n e m a k a l e n d e r in d e k r a n t g e d r u k t . In O n s H u is w e rd t ijd e n s d e b e z e t t i n g o o k e e n d e e l v a n h e t b e s t u u r o n d e r g e b r a c h t . I n d it g e b o u w w e rd h e t k a n t o o r v o o r g e r e c h t e li jk e a k t e n , d o m e in e n , z e g e ls e n b o e t e n g e v e s t ig d 197. S o m s w e r d e n e r o o k s p e c ia le f ilm a v o n d e n g e h o u d e n i n d e c i n e m a ’s. D e V la g o r g a n i s e e r d e d e z e g e le g e n h e d e n i n D e G o u d e n L a n t e e r n e n v e r t o o n d e e r b i jv o o r b e e l d d e film “V l a a n d e r e n V e c h t a a n h e t O o s t f r o n t ” 198. D e K o r t r i jk z a n e n w e r d e n d o o r d e c la n d e s t i e n e k r a n t L a R é s is ta n c e s o m s o p g e r o e p e n t o t p a s s i e f v e r z e t. D i t h ie ld o n d e r a n d e r e in d a t z e n i e t m e e r n a a r d e b i o s c o o p z o u d e n g a a n 199. T i jd e n s d e T w e e d e W e r e l d o o r l o g w e rd K o r t r i jk e r g g e t e is te r d d o o r g e a llie e r d e l u c h t b o m b a r d e m e n t e n . V a n a f 1 9 4 4 g e b e u r d e d it in h e t l ic h t v a n d e o p e r a t ie

O v e r lo r d d ie d e D u i t s e t r o e p e n m a c h t e n m o e s t v e r h i n d e r e n e e n s n e lle o p m a r s

C in e m a Feestpaleis in g e s to rt (J. Vanbossele, K o rtrijk tijd e n s d e Tw eede W ere ld o o rlo g , d l.3, p. 9 i) 308

D e g e b o u w e n , w a a ro n d e r de B io s c o o p R o yal, aan de w estk a n t van de G ro te M a rk t in g e s to rt

(E. Van Hoonacker, K o rtrijk V ro e g er 6 Nu, Kortrijk, 1998, nummer 16 )

in g a n g t e z e t te n w a n n e e r d e la n d in g in N o r m a n d ie z o u p la a t s v in d e n . K o r t r i jk w e rd g e v is e e r d v a n w e g e h e t b e la n g r i jk e s p o o r w e g e n n e t w e r k . I n t o t a a l v ie le n e r 6 1 9 s la c h t o f f e r s e n 2 7 6 g e w o n d e n 200. D e m a t e r ië l e s c h a d e w a s a a n z i e n l ijk e n a lle K o r t r i jk s e b i o s c o p e n k r e g e n h e t h a r d te v e r d u r e n . O p 4 s e p t e m b e r 1 9 4 3 w e rd

C i n e m a F e e s tp a le is g e t r o f f e n d o o r e e n b o m b a r d e m e n t . N a u r e n la n g in b r a n d te h e b b e n g e s t a a n , s t o r t t e h e t g e b o u w i n 201. E in d j u l i 1 9 4 4 w e r d e n d e a n d e r e b i o s ­ c o p e n g e t r o f f e n 202. N a d e l a n d in g in N o r m a n d ië o p 6 j u n i 1 9 4 4 w e rd K o r t r i jk o p 6 s e p t e m b e r b e v r i jd 203. O n s H u is, B io s c o o p R o y a l e n D e G o u d e n L a n t e e r n z o u d e n h e r o p g e b o u w d w o r d e n in d e ja r e n n a d e o o r l o g . O p d e p la a ts w a a r C in e m a

F e e s tp a le is s t o n d , k w a m e e n m e u b e lz a a k 204.

193 D. Biltereyst, De verlichte stad, p. 64. 194 D. Biltereyst, De verlichte stad, p. 67. 195 J. Vanbossele, K o rtrijk tijde ns de Tweede Wereldoorlog. Kroniek naar het dagboek van do kter Robert M attelaer, K ortrijk, 1986, dl. 1, p. 39. 196 J. Vanbossele, K ortrijk tijdens de Tweede W ereldoorlog, dl. 1, p. 90. 197 J. Vanbossele, K ortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, dl. 3, p. 189. 198 J. Vanbossele, K ortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, dl. 2, p. 201. 199 J. Vanbossele, K ortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, dl. 2, p. 41.

R. Tanghe, Gedenkboek Stad K ortrijk, p. 208. Kortrijk, R ijksarchief, Modern Stadsarchief K ortrijk, nr. 2848: Stukken met kaart in verband m et verslagen over luchtaanvallen, de opgave van de beschadigde huizen en van de slachtoffers, maatregelen voor de begrafenis van de slachtoffers (19 43 -194 5). 202 K ortrijk, R ijksarchief, Modern Stadsarchief K ortrijk, nr. 2848: Stukken met kaart in verband met verslagen over luchtaanvallen, de opgave van de beschadigde huizen en van de slachtoffers, maatregelen voor de begrafenis van de slachtoffers (19 43 -194 5). 203 R. Tanghe, Gedenkboek Stad K ortrijk, p. 219. 204 Zie deel 3.

20 0

2 01

309

4-2

Programmatie

H e t f il m m e d i u m w a s d a n w el e e n g e s c h i k t p r o p a g a n d a m id d e l m a a r G o e b b e l s h a d o o k w in s t o p h e t o o g . D a a r d o o r w a s z e k e r n i e t d e h e le p r o g r a m m a t i e o v e r s p o e ld m e t l o f o p D u i t s e o o r l o g s u c c e s s e n . E r w e rd v o o r a l g e p o o g d o m v ia h e t v e r p lic h t e U f a - jo u r n a a l e e n e e n z ijd ig e , D u i t s e v is ie v a n d e w e r k e lijk h e id t e g e v e n . M a a r d a a r n a a s t w e r d e n e r v e e l a m u s e m e n t s f i l m s g e s p e e ld d ie h e t v o lk t e v r e d e n m o e s t e n h o u d e n . I m p l ic ie t w e rd h i e r m e e g e p o o g d o m d e k ijk e r s D u its g e z in d te m a k e n o m d a t d e f ilm s im m e r s v a n D u i t s e m a k e lij w a r e n 205. E c h t e p r o p a ­ g a n d a f ilm s z o a ls J u d S ü fl ( 1 9 4 0 ) w e r d e n in d e p r o g r a m m a t i e v a n K o r t r i jk n ie t g e v o n d e n , m a a r a a n g e z ie n e r in h e t j a a r 1 9 4 1 g e e n k r a n t w e rd u it g e g e v e n , k a n d e z e s t e llin g n i e t g e s ta a fd w o r d e n . H e t a n t i c o m m u n i s t i s c h e D o r f im R o te n S tu r m ( 1 9 4 1 ) w e rd v e r t o o n d in 1 9 4 2 , w a t d o e t v e r m o e d e n d a t J u d S ü fi w e l w e rd a f g e ­ s p e e ld . H e t b i o s c o o p b e z o e k w e rd a a n b a n d e n g e le g d o n d e r d e b e z e t t i n g . O n s H u is e n

D e G o u d e n L a n t e e r n w a r e n t ijd e n s h e t in t e r b e l lu m a lle d a g e n o p e n . D a a r v a n k o n n u g e e n s p r a k e m e e r z i jn . D e v o o r s t e llin g e n w e r d e n e n k e l g e h o u d e n o p z a te r d a g , z o n d a g e n m a a n d a g 206. T w e e d a g e n m e e r d a n t ijd e n s d e E e r s t e W e r e ld o o r lo g . S le c h t s o p e e n

fe e s td a g , z o a ls H e m e lv a a r t s d a g , w e r d e n e x t r a v o o r s t e llin g e n

g e g e v e n 207. I n s e p t e m b e r 1 9 4 0 w e r d e n d e u r e n v e r v r o e g d . I n p la a t s v a n a c h t u u r ’s a v o n d s w e r d h e t z e v e n u u r 208. D e z e k l e in e a a n p a s s in g h a d te m a k e n m e t d e u u r v e r a n d e r i n g d ie w e r d d o o r g e v o e r d . A lle B e lg is c h e k l o k k e n m o e s t e n a a n d e D u i t s e t i jd w o r d e n a a n g e p a s t e n d u s w e r d e r e e n u u r b i jg e t e ld 209. E r w e r d e n h e t h e le j a a r d o o r v o o r s t e llin g e n g e g e v e n . S o m s w e r d e n d e b i o s c o p e n e e n w e e k g e s lo t e n v a n w e g e d e r o u w v o o r d e v e le b u r g e r s la c h t o f f e r s t ijd e n s d e b o m b a r d e ­ m e n t e n 210. In 1 9 4 2 w e r d e n in t o t a a l o n g e v e e r v i e r h o n d e r d f ilm s , jo u r n a a l s u i t g e ­ z o n d e r d , v e r t o o n d in a lle b i o s c o p e n . D i t w a s h o n d e r d m in d e r d a n e e n n o r m a a l j a a r in h e t i n t e r b e l lu m . D it k w a m d o o r d a t d e p r o g r a m m a t i e a a n r e g e ls w erd o n d erw o rp en . E r z i jn w e in ig g e g e v e n s o v e r d e p r i jz e n v a n e e n b i o s c o o p b e z o e k o n d e r d e b e z e t t in g . A lle e n d e b e d r a g e n v a n C in e m a F e e s tp a le is w e r d e n v e r m e ld . E e n p la a ts b e n e d e n b e d r o e g tw e e f r a n k , o p h e t z i jb a l k o n d r i e f r a n k e n o p h e t m id d e n b a l k o n v i e r f r a n k 211. In v e r g e lijk in g m e t d e p r i jz e n v a n O n s H u is i n j a n u a r i 1 9 4 0 w a r e n d ie o n d e r d e b e z e t t i n g m e t m e e r d a n d e h e lf t g e r e d u c e e r d .

205 0. B iltereyst, De verlichte stad, p. 65. 2 0 6 'Nieuws der cinema's van K ortrijk', P ublicity, 10 mei 1940. 207 P ublicity, 9 augustus 1940. 2 0 8 P ublicity, 21 septem ber 1940. 209 J. Vanbossele, K ortrijk tijde ns de Tweede Wereldoorlog, dl. 1, p. 96.

2 10 K ortrijk,

R ijksarchief, Modern Stadsarchief Kortrijk, nr. 2848: Stukken met kaart in verband met verslagen over luchtaanvallen, de opgave van de beschadigde huizen en van de slachtoffers, m aatregelen voorde begrafenis van de slachtoffers (1 9 4 3 -1 9 4 5 ). 211 'Feestpaleis', P ublicity, 28 ju n i 1940. 310

Boekbespreking

•

J. DE ROCK

z ek er n ie t h e t g eval v o o r d e e in d d a tu m . 1 4 5 3

H e t b e s tu u r v a n d e k a s s e lr ij K o r t r i jk in de

B o u r g o n d is c h e p e r io d e

w as een b e la n g r ijk b r ee k p u n t in d e g e s c h ie d e ­

(13 8 7 -14 5 3 )

nis van h et g ra a fs c h a p V la an d eren (p . 1 3 ). D e

( A lg e m e e n R i j k s a r c h i e f e n R i j k s a r c h i e f i n

V red e v a n G a v ere ( 2 8 ju li 1 4 5 3 ) b r a k im m e rs

d e P r o v in c ië n . S t u d ia , 1 2 1 ) .

d e m a c h ts p o s itie v a n G e n t in h e t g ra a fsch a p

Algemeen Rijksarchief, Brussel, 2 0 0 9 ,3 4 5 blzn., -8°,

V la a n d e re n e n z ijn v e rs tik k e n d e d o m in a n tie

ISBN: 978 90 5 7 4 6 1 9 7 2.

o p fisca a l, g e re c h te lijk e n m ilita ir g eb ied ov er

Bestelnummer: Publ. 4835.

h e t G e n ts e k w a rtie r , w a a r to e d e sta d e n d e k a s s e lr ij K o r t r i jk b e h o o r d e n . G e n t g a f z ich

O p h e t e in d e v a n z ijn b o e k (p . 3 2 4 ) s c h r ijft

n ie t g e w o n n e n , m a a r d e V red e v a n C a d z a n d

d e a u te u r d a t h e t o n d e r z o e k n a a r d e V la am se

( 2 9 ju li 1 4 9 2 ) b e v e stig d e d e V red e v a n G av ere.

p la tte la n d s d is tric ten ( . . . ) o p v ele v la k k e n n og

N a e e n g ro n d ig e u ite e n z e ttin g - b e s c h e i­

in d e k in d ers ch o e n e n (s ta a t). H e t v o lsta a t h e t

d en e e n o v e rz ic h t g e n o e m d - o v er h e t k a ssel-

b o e k D e g ew estelijk e en lo k a le o v erh eid sin stel­

r ijb e s tu u r (p . 4 3 - 8 2 ) b e h a n d e lt d e a u te u r h e el

lin gen in V la an d eren tot 1795 o n d e r d e re d a c­

k o r t d e g e re c h te lijk e o r g a n is a tie v a n d e k a s ­

tie v a n W . P re v e n ie r e n B . A u g u sty n (B ru ss e l,

s e lrij, z ich d a a rb ij b a s e re n d o p o n s a rtik e l “ D e

A lg e m e e n R ijk s a r c h ie f , 1 9 9 7 ) o p e n te sla a n

k a ss e lrij K o r t r ijk ”, in : D e L eieg ou w , 2 5 ( 1 9 8 3 ) ,

e n zelfs d e b ib lio g r a fie v an J. D e R o c k s stu d ie

p. 2 3 3 - 2 5 5 .

z e lf te b e k ijk e n o m te z ie n d a t d ie o p m e r k in g

In e e n d a a ro p v o lg e n d h o o fd s tu k le re n w e

n ie t h e le m a a l m e t d e w e rk e lijk h e id s tro o k t.

d e fisca le e n fin a n c ië le o rg a n isa tie v an d e k a s­

O o k d e k a s s e lr ij K o r t r ijk k re e g al v eel a a n ­

se lrij k e n n e n (p . 8 9 - 1 5 4 ) . D e a u te u r g aat h ie r

d a c h t, o .m . v a n o n d e r g e te k e n d e , m a a r d a t

u itv o e rig o p in . M e t red en , w a n t d e b e la s tin ­

zeg t de a u te u r in z ijn w o o rd v o o r a f (p . 5 ) . D a t

g en e n h e t d a a rb ij b e h o r e n d fin a n c ie e l b e h e e r

n e e m t n ie t w eg d a t e r o o k v o o r o n z e k a ssel­

v o rm d e n d e k e rn ta a k v a n de k a ss e lrijb e stu re n .

rij n o g le e m te n a a n te v u lle n z ijn , v o o ra l w at

Z e h e b b e n e r zelfs h u n o n ts ta a n aan te d a n k e n .

d e b e g in g e s c h ie d e n is e rv a n b e tre ft. D e R o c k

D e k a s s e lr ijb e la s tin g e n w a re n r e p a r tit ie -

h e e ft d a t o p e e n v o o r tr e ffe lijk e w ijz e g ed aan .

b e la s tin g e n . Z e w e rd e n m .a .w . g e h e v e n v o l­

is u it e r a a r d

g e n s h e t o m s la g s te ls e l. O n d e r c o n t r o le v a n

n ie t w ille k e u r ig g e k o z e n . D e b i jn a v o lle ­

D e b e g i n - e n e in d d a t u m

h e t k a s s e lr ijb e s tu u r b e ta a ld e e lk d o rp d a a rin

d ig e r e e k s K o r t r i jk s e k a s s e lr ijr e k e n in g e n

e e n v ast a a n d e e l. H o e d ie v e rd e lin g - d e p o in -

- v e ru it d e b e la n g r ijk s te b r o n n e n v o o r d eze

tin g h e e n d e z e ttin g h e - o v e r d e d o r p s b e w o ­

s tu d ie - v a n g t a a n in d e c e m b e r 1 3 8 7 , v r o e ­

n e rs g e b e u rd e , v e rn e m e n w e e v e n e e n s in d it

g e r d u s d a n d e K o r t r ijk s e s t a d s r e k e n in g e n ,

h o o fd s tu k . V eel v e rs c h il m e t d e e e rs te h e lft

d ie te ru g g a a n to t 1 3 9 3 . W as d e b e g in d a tu m

v an d e z e stie n d e eeu w , d ie w ij o p p u n t b e s tu ­

o p g e d ro n g e n d o o r d e b r o n n e n , d a n w as d at

d eerd h e b b e n , s c h ijn t e r n ie t g ew eest te z ijn .

311

V a n a f 1 5 4 3 v e rs c h e n e n e r n ieu w e s o o rte n

sen d e sta d e n de k a s s e lr ij v o o r d e R a a d v an

b e la s tin g e n (p e n n in g h e ffin g e n en a c c ijn z e n ),

V la a n d e re n e n d e G r o te R a a d v an M e c h e le n .

m a a r h e t o u d e o m s la g s te ls e l b l e e f e r n a a s t

I n v e e l g e v a lle n tr a d d e k a s s e lr ij d a a r b ij o p

b e s ta a n . In te g e n s te llin g m e t w a t d e a u te u r

v o o r een h e e rlijk h e id d ie v o n d d a t h a a r ju s t i ­

b e w e e r t (p . 1 5 1 ), k w ijn d e h e t d u s n ie t w eg.

tie r e c h te n g e s c h o n d e n w a re n .W e k u n n e n b i j­

Z o a ls al g ezeg d , w erd d e k a ss e lrij K o r tr ijk

g ev o lg n ie t a k k o o rd g aan m e t d e a u te u r w aar

als o n d e r d e e l v a n h e t G e n ts e k w a rtie r g e d o ­

h ij s c h r ijft d a t h e t k a s s e lr ijb e s t u u r e ig e n lijk

m in e e rd d o o r de sta d G e n t, d ie v o o rtd u re n d

w el g ew o n n en w as v o o r h e t b e h o u d en zelfs d e

h e t g ez a g v a n d e la n d s h e e r - d e h e r to g v a n

u itb reid in g van d e p riv ile g ie s d ie a a n h e t K o rt­

B o u r g o n d ïe -

t r o t s e e r d e . In e e n b o e ie n d

r ijk s e b u it e n p o o r t e r s c h a p v e r b o n d e n w a re n

h o o fd s tu k (p . 1 5 5 - 1 9 1 ) v e rte lt d e a u te u r h o e

(p. 2 4 2 ) . [E ld e rs s c h r ijft d e a u te u r h e t te g e n ­

d it to t u itin g k w a m en h o e d e k a ss e lrij v o o r t ­

o v e rg e ste ld e : H e t K o r t r ijk s e k a s s e lr ijb e s tu u r

d u re n d lav eerd e tu ss e n d e c e n tr a le m a c h t (d e

v o r m d e in d e v e e r tie n d e e n v ijft ie n d e eeu w

h e r to g ) en de k w a rtie r h o o fd p la a ts .

e e n n ie t a fla te n d e s tr ijd teg en d eze in s te llin g

D e b u i t e n p o o r t e r i j - d .w .z . h e t b u r g e r ­

n l. d e b u ite n p o o r t e r ij (p . 3 2 2 ) ] . W e sp re k e n

s c h a p v a n e e n sta d z o n d e r e r te w o n e n -

d a n n o g n ie t o v e r h e t k w ijts p e le n d o o r d e

v e r tr o e b e ld e d e v e r h o u d in g tu s s e n d e sta d

b e z itte r s v a n d e h e e r lijk h e d e n v a n h e t b e ste

e n h e t p la tte la n d (p . 1 9 3 - 2 4 6 ) . Z o w a re n e r

k a tte e l - o f h e t b e s te stu k u it d e n a la te n s c h a p

v o o rtd u re n d s p a n n in g e n tu sse n d e stad G e n t

- in h e t s te rfh u is v a n e e n b u ite n p o o r te r . Veel

e n d e k a ss e lrij K o r tr ijk , n ie t h e t m in s t o m d a t

b e s tu u r s le d e n v an d e k a s s e lr ij b e z a te n h e e r ­

d e G e n ts e b u ite n p o o r te r s in d e k a ss e lrij g een

lijk h e d e n ! O o k h ie r w a re n d e p ro c e ss e n leg io .

b e la s tin g w ild e n b e ta le n m e t d e p la a ts w aar ze

E n v e rd e r w a re n e r c o n flic te n i.v .m h e t g eb ied

w o o n d e n . D e z e lfd e m o e ilijk h e d e n d e d e n zich

w a a r b in n e n d e sta d b e la s tin g e n m o c h t h e f ­

v o o r m .b .t. d e v ele G e n te n a a rs d ie w elisw aar

fe n ( h e t p r o b le e m v a n d e z g n . k e u r s ta k e n ).

in G e n t w o o n d e n , m a a r g ro n d e n b e z a te n in d e

A n d e r z ijd s w e r k te n d e sta d e n d e k a s s e lr ij

k a ss e lrij. O o k de b u ite n p o o r te r s e n in w o n ers

s o m s s a m e n , b.v. w a n n e e r e r m ilita ir e p re sta ­

v a n a n d e r e s te d e n , o .m . B ru g g e e n O u d e n ­

tie s g elev erd d ie n d e n te w o rd e n o f b ij o n d e r ­

a a r d e , v e r k o c h t e n o p d it g e b ie d v e e l la s t.

h a n d e lin g e n m e t d e h o g e re o v e rh e id . T u ssen

Z o a ls b e k e n d , b e z a t K o r t r i jk e e n z e e r

d e sta d e n d e k a s s e lr ij b e s to n d e r a .h .w . een

o m v a n g r i jk e b u i t e n p o o r t e r i j, d e b e la n g ­

lie fd e -h a a tv e rh o u d in g (p . 2 4 7 - 2 6 3 ) .

rijk s te v a n V la a n d e re n . In 1 4 4 0 w aren 8 .3 3 3

L o b b y e n b ij h o g e re in s ta n tie s m e t alle rlei

g e z in s h o o fd e n in d e k a s s e lr ij K o r t r ijk s b u i­

al d a n n ie t v r ijw illig e g ifte n ( h o v e s s c h e d e n ,

te n p o o r t e r . Z ij v o r m d e n m in s t e n s v i jf t i g

p re sen ten ) is v a n a lle tijd e n . D a t b lijk t o o k u it

p r o c e n t v a n d e k a s s e lr ijb e v o lk in g . H e t zou

h e t rela a s v a n D e R o c k o v e r g iften en n e tw er­

o n d e n k b a a r g ew eest z ijn d a t al d eze b u ite n ­

ken (p . 2 6 5 - 2 7 9 ) .

p o o r te r s in h u n w o o n p la a ts fis ca le v rijs te llin g

In e e n la a ts te h o o f d s t u k (p . 2 8 1 - 3 1 7 )

g e n o te n z o u d e n h e b b e n . O p d a t g e b ie d w aren

o n d e r z o e k t d e a u t e u r d e m a a ts c h a p p e lijk e

e r d a n o o k g e e n sp a n n in g e n .

s t a t u s v a n e n k e le le d e n v a n h e t k a s s e lr ij­

W el re z e n e r v a a k c o n flic te n in z a k e fisca le

b e s tu u r . H o e b e p e r k t d it o n d e r z o e k o o k is,

v r ijs t e llin g e n v a n z g n . K o r t r ijk s e a fd r y v ers ,

to c h m a a k t h e t m o g e lijk te b e slu ite n d at d e

m .a .w . v an K o r tr ijk s e ( b in n e n ) p o o r t e r s m et

k a s s e lr ij, n e t als e ld e r s, e e n “p lu t o c r a t is c h e ”

g ro n d in d e k a s s e lr ij. M a a r v o o r a l in zak e de

b e s tu u r s v o rm h ad . H o e ft h e t o n s o v e rig e n s te

ju r is d ic t ie v a n d e K o r tr ijk s e sc h e p e n e n o v er

v e rw o n d e re n d a t d e le d e n v a n h e t k a s s e lr ij­

h u n b u ite n p o o r te r s ra a k te n de g eesten so m s

b e s tu u r to t d e m a a ts c h a p p e lijk e e lite b e h o o r ­

v e rh it. G e tu ig e d e vele p ro ce ss e n terz a k e tu s ­

d en e n veelal a d e llijk e tite ls d ro eg en ?

312

D e g e m e e n t e S p ie r e - H e l k ijn , o n t s t a a n o p

H e t b o e k e in d ig t m e t e e n g o ed a lg e m e e n b e slu it (p . 3 1 9 - 3 2 4 ) e n e n k e le n u ttig e b ijla g e n

1 ja n u a r i 1 9 7 7 , b e s to n d to t 31 d e c e m b e r 1 9 7 6

(p . 3 2 7 - 3 4 5 ) .

u it tw ee g e m e e n te n : S p ie re e n H e lk ijn . H e lk ijn

E e n p a a r o n d u id e lijk h e d e n n i e t t e n a

b e h o o r d e to t a a n d e F ra n se R e v o lu tie t o t h e t

g e sp ro k e n , b ijv o o r b e e ld i.v .m . de tr a n s p o r t-

D o o r n ik s e {Ie T ou rn a isis). S p ie r e b e h o o r d e

re n te (p . 1 0 5 - 1 1 2 ) [i.v .m d ie t r a n s p o r tr e n te ,

t o t tw e e g e w e s te n . E e n d e e l r e s s o r te e r d e

zie: N . M a d d e n s , ‘E e n v e r g ev o lg v a n d e G u l-

o n d e r h e t g ra a fsch a p V la a n d e re n , m e e r

d e n sp o re n sla g . D e re p a r titie v a n d e b e la s tin ­

b e p a a ld o n d e r de k a ss e lrij K o r tr ijk ; e e n a n d e r

g en in d e k a sse lrij K o r t r ijk ’, in : D e L eieg ou w ,

d eel v iel o n d e r h e t D o o r n ik s e . M a a r terzak e.

1 9 ( 1 9 7 7 ) , p. 3 8 9 - 3 9 7 ] e n i.v .m .d e B r u g s e

H e t b o e k , u itg e g e v e n in s a m e n w e r k in g

o p s ta n d v a n 1 4 3 6 - 1 4 3 8 (p . 1 7 6 , 1 7 8 - 1 7 9 ) ,

m e t d e H e e m k u n d ig e K rin g S p ir a -H e lc in iu m ,

h e e ft D e R o c k o n s o p e e n g o e d g e s t r u c tu ­

bevat

re e r d e e n o v e rz ic h te lijk e m a n ie r d e k a ss e lrij

m en sen

K o r t r ijk in d e la te m id d e le e u w e n le r e n k e n ­

S p ie r e e n H e lk i jn

n e n . W a a r s c h ijn lijk is “o n z e ” k a s s e lr ij n u de

A lle a s p e c te n k o m e n , s o m s n o g a l o r d e lo o s ,

b e s t b e k e n d e v a n a lle V la a m s e k a s s e lr ije n .

a a n b o d : d e v o o r o o r lo g s e m a a n d e n , de

Ja m m e r d a t d e t a a lc o r r e c to r h e el w at t a a lfo u ­

m e id a g e n , d e b e z e ttin g , d e h o u d in g v a n de

h o o f d z a k e l i jk

h e r in n e r in g e n

van

d ie d e jo n g s t e w e r e l d o o r lo g

in

m eegem aakt hebben .

te n h e e ft la te n sta a n . O o k de v o e tn o te n z ijn

D u its e so ld a te n - c o r r e c t e n g e d is c ip lin e e rd -,

n ie t a ltijd u n ifo rm .

h e t d a g e lijk s e le v e n , d e r a n t s o e n e r i n g d e v e r p lic h t e t e w e r k s t e llin g in D u i t s la n d e n

E e n k le in e o p m e r k in g . S. v erg ist zich w aar h ij m e e n t d a t d e a fk o n d ig in g e n ter cru se o f d e

de

cru u s g h eb o d en , w a a rv a n d e k a ss e lrij r e k e n in ­

in d e s t r e e k in s e p te m b e r 1 9 4 4 e n d e ro l

g e n g e w a g e n , in d e p a r o c h ie s p la a ts v o n d e n

d a a r b ij v a n h e t v e rz e t, d e n a o o r lo g s e d a g e n ,

(p. 1 6 1 - 1 6 2 ) . H e t b e tr e ft h ie r h e t k ru is o p d e

e n z . S e n s a tio n e le g e b e u r te n is s e n

G r o te M a r k t, d a t d ie n d e a ls s c h a n d p a a l e n

o n g e tw ijfe ld d e c r a s h e s v a n a a n g e s c h o te n

v a n a f w a a r d e v e r o r d e n in g e n w e rd e n a fg e -

g e a llie e r d e v lie g t u ig e n , o p 1 4 m a a r t 1 9 4 4

o n t s n a p p in g e n

era a n , de

g e v e c h te n

w aren

k o n d ig d , o o k d ie v a n d e k a s s e lr ij (F. D e b r a -

in H e lk ijn e n o p 2 2 a p r il 1 9 4 4 in S p ie r e .

b a n d e re , “ K o rtrijk s e p la a ts n a m e n v o o r 1 4 0 0 ”,

V o o r a l a a n d it tw e e d e v o o r v a l e n a a n d e

in : V erslagen en M ed ed e lin g e n v a n D e L e ie ­

lo tg e v a lle n v a n d e b e m a n n in g w ijd t h e t b o e k

gouw , II ( 1 9 6 0 ) ,p .7 2 ) .D a a r d o o r k r e g e n z e e e n

v eel a a n d a c h t. D e o p g e te k e n d e g e tu ig e n isse n

o ffic ie e l k a ra k te r. N a tu u r lijk b r a c h te n b o d e n

o v e r to e s ta n d e n e n g e b e u rte n is s e n , tie n ta lle n

ze d a n n a a r d e o n d e r s c h e id e n p a r o c h ie s .

ja r e n g e le d e n , b e a n t w o o r d e n o n g e tw ijfe ld

H e t i n i t ia t i e f v a n h e t A lg e m e e n R ijk s a r ­

n ie t v o lle d ig m e e r a a n d e w e rk e lijk h e id . H e t

c h ie f o m w a a rd e v o lle stu d ie s, z o a ls d ie v a n J.

m e n s e lijk e g e h e u g e n is n u e e n m a a l b e p e r k t.

D e R o c k , in z ijn re e k s S tu d ia te p u b lic e r e n ,

M a a r t o c h k r ijg e n w ij e e n g o e d b e e ld v a n

k u n n e n w e a lle en m a a r to e ju ic h e n .

d e b e r o e r d e p e r io d e , d ie d e o o r lo g w as. D e h e r in n e r in g e n z ijn n e t o p t ijd o p g e te k e n d ,

„Niklaas Maddens

w a n t w ie to e n tw in tig w as, is n u sto k o u d en sta a t a a n d e p o o r t v a n d e h e m e l. D e ta lr ijk e

SIG NALEMENT

f o t o ’s m a k e n h e t b o e k n o g in te re s sa n te r. W ij zeg g en h e t n ie t g ra a g , m a a r z eg g en h e t to c h :

PH. VANDECASTEEL

h e t b o e k k r io e lt v a n d e k r o m m e z in n e n en

S p i e r e - H e l k i j n i n d e T w e e d e W e r e ld o o r lo g .

t a a lf o u t e n . E n w e h e b b e n h e t d a a r b ij n ie t

Groeninghe, Kortrijk, 2 0 0 9 ,1 8 4 blzn., -8°, ill.,

o v er de g e tu ig e n iss e n . K o n n ie m a n d d e tek st

ISBN 9 78-9077723-86-9.

o p ta a lk u n d ig g eb ied n a z ien ? (n m )

313

Kroniek

IN M E M O R IA M SILVÈRE H ANSSENS

v o o r h e t w e rk v a n H a n s s e n s a ls b ib li o g r a a f v a n d e R H E . A ls lid v a n h e t d ir e c tie c o m it é

N a e e n g e lu k k ig e n la n g p rie s te r le v e n o v e r­

v a n d e R H E w erd

le e d in K o r t r i jk o p

16 ju n i 2 0 1 0 S ilv è r e

h o o g le r a a r z o n d e r le s o p d r a c h t a a n d e f a c u l­

H a n s s e n s , e r e k a n u n n ik v a n d e B ru g se S in t-

te it k e rk e lijk r e c h t, d e o u d s te fa c u lte it v a n de

h ij in 1 9 6 2 b e n o e m d to t

S a lv a t o r s k a t h e d r a a l. H a n s s e n s w erd o p 31

u n iv e r s ite it. O p 1 ja n u a r i 1 9 7 9 b e r e ik t e h ij

d e c e m b e r 1 9 0 8 in G u lle g e m g e b o r e n in een

h e t e m e r ita a t , m a a r h ij b e s te e d d e n o g v eel

d ie p c h r is t e lijk g e z in v a n z ev en k in d e r e n en

tijd a a n a c h te r e e n v o lg e n s d e T ables g én ér a les

o p 1 4 d e c e m b e r 1 9 3 2 t o t p r ie s te r g e w ijd . In

v a n d e ja r e n 1961 - 1 9 7 6 en d ie v an 1941 - 1 9 6 0 .

1 9 3 6 b e h a a ld e h ij h e t d ip lo m a v a n lic e n tia a t

In ja n u a r i 2 0 0 9 w erd z ijn h o n d e rd s te v e r ja a r ­

in d e g e sc h ie d e n is m e t e e n v e rh a n d e lin g o v er

d ag g ev ierd te m id d e n v a n z ijn t a lr ijk e n e v e n ,

D e p a u s e lijk e leg a ten in B elgië. 1073-1198. In

n ic h t e n , a c h te r n e v e n e n a c h t e r n ic h t e n . W e

1 9 3 4 w erd h ij b e la s t m e t d e b ib lio g r a fie v an

d a n k e n D r ie s V a n y sa ck er, a d ju n c t - s e c r e t a r is

d e R ev u e d ’H is to ire ecc lé sia s tiq u e (R H E ) , h e t

v a n d e R H E , v o o r d e in lic h tin g e n .

p re stig ie u z e tijd s c h r ift v a n d e K a th o lie k e U n i­

_Niklaas Maddens

v e rs ite it L e u v e n , d a t in 1 9 0 0 o p g e r ic h t w erd d o o r p ro fe s s o r A lfre d C a u c h ie ( 1 8 6 0 - 1 9 2 2 ) . D ie b ib lio g r a fie b e v a t n ie t a lle e n stu d ies o v er

IN M E M O R IA M EMIEL DELRUE:

re lig ie u z e g e sc h ie d e n is , m a a r r u im t o o k veel

LIEFDE VOOR CULTUREEL ERFGOED

p la a ts in v o o r d e a n d e r e d o m e in e n v a n d e O p 2 3 ju li 2 0 1 0 is E m ie l D e lru e in h e t rvt D e

g e sc h ie d e n is , z o d a t ze o o k v a a k g eraad p leeg d w o rd t d o o r a n d e re h is to r ic i. W e re ld w ijd w erd

P o tte lb e r g , w a a r h ij s le c h ts e e n m a a n d v e r­

d e b ib lio g r a fie v a n d e R H E b e sc h o u w d als e e n

b le e f , o v e r le d e n . H ij w o o n d e a l e e n a a n ta l

d e r b e ste b ib lio g r a fie ë n - zo n ie t d e b e ste - te r

ja r e n in h e t B e g i jn h o f 8 e n w as o o k e e n v a n

w e re ld . W ijle n p ro fe s s o r J o z e f M a r ia D e s m e t,

d e m e d e s tic h te r s v a n d e v zw V r ie n d e n v a n

d ie tijd e n s o n z e o p le id in g veel b e la n g h e c h tte

h e t B e g ijn h o f . H ij w as v o o r a l o o k b e k e n d als

a a n a c c u r a t e v o e tn o t e n e n b o e k v e r m e ld in -

k u n s tfo to g r a a f en c in e a s t m e t e e n g ro te lie fd e

g e n , w ist o n s in z ijn co lle g e m e e te d elen d at

v o o r h e t c u ltu r e e l e rfg o e d .

d e U N E S C O d e b ib lio g r a fie v a n d e R H E als

H ij w a s o p 3 n o v e m b e r 1 9 2 8 in H e u le

e e n m o d e l a a n b e v a l. In z ijn a rtik e l ” La R ev u e

g e b o r e n v la k b i j h e t g e b o o r te h u is v a n S t ijn

d ’H is to ir e e c c lé s ia s tiq u e d e 1 9 5 2 à 1 9 9 0 ”, in :

S tr e u v e ls , v o o r w ie h ij z ijn le v e n la n g e e n

R H E , 9 5 ( 2 0 0 0 ) , 2 , p. 5 2 3 - 5 3 9 is o o k w ijle n

g r o te v o o r lie fd e k o e s te r d e . M e t z ijn o u d e r s

p ro fe s s o r R o g e r A u b e rt, ja r e n la n g d e h o o fd ­

v e r h u is d e h ij n a a r K o r t r i jk . I n z ijn je u g d ­

r e d a c t e u r v a n h e t t ijd s c h r i f t , z e e r lo v e n d

ja r e n w a s h ij a c t i e f a ls le id e r b i j K A J S in t-

314

W ijle n E m iel D e lru e , die als f o to g r a a f en c in e a st e en v o o rlie fd e had v o o r h e t c u ltu r e e l erfg o e d in de L e ie stree k en h e t lan d van S treu v els. (F o to a -H o l-W illy B a e rt)

E lis a b e th e n sp e e ld e h ij b ij d e h a r m o n ie K u n st

G e z e lle , S tre u v e ls, V e rrie st e n A n d ré D e m e d ts .

n a A r b e id . H ij s tu d e e r d e a a n d e S te d e lijk e

O o k m e t z ijn g e b o o r te d o r p H e u le b l e e f h ij

T u in b o u w s c h o o l. In 1 9 4 7 w erd h ij te e ltc o ö r -

s te r k v e r b o n d e n , o n d e r m e e r als b e s tu u r s -

d in a to r b ij d e K o r tr ijk s e P la n ts o e n d ie n s t. H ij

lid -m e d e w e r k e r v a n d e h e e m k u n d ig e k r in g

b l e e f e r 4 5 ja a r w e rk e n t o t a a n z ijn p e n sio e n

L an g s d ’H eu le b o o rd e n . Z i jn G e z e lle -e v o c a t ie D e v ie r s e iz o e n e n

in 1 9 9 1 . Ja re n la n g w as h ij e r m e t z ijn e c h tg e ­

( 1 9 6 7 ) w erd b e k r o o n d d o o r d e V T B e n m e t

n o te o o k c o n c i ë r g e . E m ie l w as v o o r a l o o k b e k e n d in d e w ereld

z ijn f ilm ‘T e g a s t in H e u le ’ ( 1 9 6 9 ) o v e r d e

v a n d e f o t o g r a f ie . P r e c ie s 5 0 ja a r g e le d e n

T in e k e s fe e s te n w o n h ij d e P r ijs v a n W e s tto e -

sto n d h ij m e t z ijn b r o e r e n zw ag er a a n de w ieg

rism e . N o g in 1 9 6 9 h e e ft h ij S tre u v e ls k u n n e n

v a n d e K o r tr ijk s e fo t o - e n film g ro e p K u ltu ra.

film e n o p z ijn s te rfb e d v o o r de d o c u m e n ta ir e

D e ‘E m ie ls ’, k e ra m ie k b e e ld je s d ie als tro fe e ë n

‘A fsc h e id ’ o v er d e u itv a a rt v a n d e sch rijv e r. In

u itg e r e ik t w o rd e n , z ijn n a a r h e m g e n o e m d .

1 9 7 3 m a a k te h ij zelfs e e n film o v er d e k a m p i­

H ij w as o o k h e rh a a ld e lijk ju r y lid b ij fo to w e d ­

o e n e n v ie r in g v a n C lu b B ru g g e. In 1 9 8 5 w erd

s trijd e n .

h ij la u re a a t v a n e e n n a tio n a le fo to w e d s tr ijd

D e V la a m s e m e n s e n , d e v o lk sa a rd , la n d ­

v a n d e K o n in k lijk e C o m m is s ie v a n M o n u ­

s c h a p s- e n s te d e n s c h o o n w a re n E m ie ls g e lie f­

m e n te n e n L a n d s c h a p p e n . D a a r w as h ij b i j ­

k o o s d e th e m a ’s. H ij lie t z ich in s p ir e re n d o o r

z o n d e r tr o ts op .

315

B ij z ijn p e n s io n e r in g k o n E m ie l m e t z ijn

re g e n ta a t S in t- A n d r ie s in B ru g g e e n n a d ie n

e c h tg e n o te z ijn in tr e k n e m e n in h e t K o r t r ijk ­

le ra re s . V an 1 9 6 2 to t 1 9 6 8 w as zij se c re ta re ss e

se b e g ijn h o f : ze w a re n to e n h e t e e rs te e c h t ­

v a n o n z e v e re n ig in g . W e d e n k e n m e t d a n k ­

p a a r in h e t b e g i jn h o f sin d s 1 8 0 2 . S in d s d ie n

b a a r h e id a a n h a a r te ru g (n m ).

z e tte E m ie l z ic h o o k in v o o r h e t b e g ijn h o f , in h e t b ijz o n d e r v o o r h e t b e h o u d en de h e r ­

VAN 'HUYS VAN CARITATE' NAAR DE K' IN KORTRIJK

w a a rd e rin g v a n de k a p e l. S a m e n m e t C la u d e B o u c k a e r t s t ic h t t e h ij d e V r ie n d e n v a n h e t B e g i jn h o f . D o o r z i jn t o e d o e n k w a m e r in

T o e n h e t s t e d e lijk e m a n c ip a t ie p la t f o r m in

2 0 0 5 e e n (p riv é )p o s tz e g e l b ij d e 8 5 s te v e rja a r­

sa m e n w e rk in g m e t de K o r tr ijk s e g id se n k rin g

d ag v a n h e t la a ts te b e g ijn t je M a r c e lla P a tty n .

in 1 9 9 4 d e ‘v r o u w e n w a n d e lin g ’ u itw e r k te ,

H a a r 9 0 s te v e rja a rd a g stra k s k a n h ij n ie t m e e r

k w a m e n ze u ite ra a rd te r e c h t b ij Jo a n n a F r a n -

m eem aken.

c is c a A m e r lin c k ( 1 7 7 3 - 1 8 1 0 ) . D e z e s o c ia a l

In 2 0 0 7 m a a k te h ij s a m e n m e t R o e la n d

b e w o g e n v r o u w u it d e g e g o e d e K o r t r ijk s e

V a n d e ca s te e le n o g e e n dvd m e t als tite l ‘S tre u -

b u r g e r ij k re e g in 1 7 6 8 o c t r o o i v a n K e iz e rin

v e ls c o c k ta il’ e n in 2 0 0 8 w as h ij in it ia t ie f n e ­

M a r ia T h e r e s ia o m h a a r ‘H u y s v a n C a r ita te ‘

m e r v o o r e e n g r o te f o t o t e n t o o n s te llin g m e t

o p te r ic h te n . V o o r d it p r o je c t - g ra tis o n d e r ­

h e t b e g i jn h o f als th e m a . S in d s d ie n g in g h e t

w ijs v o o r de m e is je s u it d e v o lk sk la sse en zo rg

m in d e r g o e d m e t z ijn g ez o n d h e id .

v o o r a r m e ziek e v ro u w e n - v o n d ze in s p ir a ­

E m ie l, d ie o o k n o g e re b u r g e r v a n Z o u te -

tie in h e t w e rk v a n h a a r sta d s g e n o o t, p r ie s te r

n a a ie w a s, w as g e tro u w d m e t Je n n y D e M e u -

Jo z e f V an D a le .

le m e e s te r, d ie in 2 0 0 0 o v e rle d e n is, e n v a d e r

Een m on u m en t op het naar hem g en o em ­

v an tw ee d o c h te r s , K rista e n L u t. H ij h a d o o k

d e p le in e n e e n g e d e n k p la a t o p d e p la a ts w aar

tw ee k le in k in d e re n e n é é n a c h te r k le in k in d .

h ij z ijn s c h o o l s t a r t t e , e e r t h e t le v e n s w e rk

_Noël Maes

v a n d ie m a n . N ie ts d a a r v a n v o o r J o a n n a F r a n c is c a A m e r lin c k . O p i n i t i a t i e f v a n d e W e s t- V la a m s e g id s e n k r in g K o r t r ijk - M e n e n

OVERLIJDEN LILIANE POLFLIET

w erd ze in 1 9 9 8 p o s tu u m e rk e n d . B lijv e n d e h e r in n e r in g d a a ra a n w as e e n k le in e k o p e re n

O p 3 0 j u l i 2 0 1 0 o v e r le e d in K o r t r i jk o p

g e d e n k p la a t a a n d e gevel v a n h e t k lo o s te r v an

7 1 - ja r i g e l e e f t i jd L ilia n e P o lf lie t . Z ij w a s

d e z u ste rs v a n O .-L .-V r o u w v a n B ijs ta n d in d e

o u d -s tu d e n te v a n o n z e e re v o o r z itte r a a n h e t

S in t-Ja n s s tr a a t.

J O A N N A FRANC1 SCA’A ME RLI NCK * 1 73 3- 181 0 S T I C H T T E H I E R 1 Nv 17 0 '3 H E T H U Y S V A N C A KI I A I I V O O R o n d e r w i j s UATER O O K B E J A A R D E N Z O R G ■ •

_

H ET B Eti.O ÖRD ETOTJ U l.l -'20 07-T Ü E-AAIV ■U bl U S I ER S V A liO N Z H lE V E -V R O ü W-VAIM-BIJSIÓN D

316

E e r d e r d a n v e rw a c h t v e rd w e e n h e t h e le

DE FAMILIE DE BETHUNE: ARCHIEF EN BIB LIO­

p a n d , k lo o s te r, te c h n is c h e s c h o o l e n ru sth u is ,

THEEK. ONTSLUITIN G EN PUBLIEKE VALORISATIE

o n d e r d e s lo o p h a m e r v a n de p r o je c to n tw ik ­ k e la a r F o r u m in v e s t. E e n g r o o ts w in k e lc e n ­

H u ish o u d b o e k je s , lie fd e sb rie v e n , o u d e k o o k ­

tru m in h e t h a r t v an de stad zo u K o r tr ijk w eer

r e c e p te n , p e r s o o n lijk e a a n te k e n in g e n ... H e t

b r u is e n d m a k e n . V a n m e e t a f aa n d ru k te n de

z ijn a lle m aal zak en d ie te ru g te v in d e n z ijn in

z u ste rs d e w e n s u it, d a t d a a r ‘ie ts’ z o u h e r in ­

h e t a r c h ie f v a n d e fa m ilie d e B e th u n e . Z e b ie ­

n e re n a a n h e t h is to r is c h e H uys van C a ritate.

d e n e e n u itz o n d e r lijk e k ijk o p h e t d a g e lijk s

F o r u m in v e s t m a n a g e r P e te r V e r lin d e n g in g

fa m ilia a l lev en v a n d ie a d ellijk e fa m ilie e n v o r­

g ra a g o p d it v e rla n g e n in .

m e n z o n d e r tw ijfe l e e n b e la n g rijk e b r o n v o o r

D e z u s te r s w a r e n d a n o o k b i jz o n d e r

d iv erse o n d e r z o e k e n . O m d ie u n ie k e d o c u ­

o p g e to g e n t o e n ze h u n te k s t la z e n o p d e

m e n te n o p e e n g o e d e m a n ie r te b e w a re n , te

g e d e n k p la a t (L . 1 ,6 m , H . 5 5 c m , D . 3 ,5 c m ) in

o n tslu ite n e n b ij een b r e d e r p u b lie k b e k e n d te

H e n e g o u w se b la u w e h a rd s te e n b ij de in g an g

m a k e n , g in g in ju li 2 0 0 9 m e t de ste u n v a n de

v a n d e K in d e S i n t - J a n s s t r a a t . D e n a a m

V la a m s e o v erh eid een p r o je c t v a n sta rt. O n d e r

J o a n n a F r a n c is c a A m e r lin c k s ta a t in s m a lle

b e g eleid in g v a n o n d e r m e e r K A D O C o p tim a ­

R o m e in s e k a p ita le n in b la d g o u d vereeu w igd .

lis e e rt de S tic h tin g d e B e th u n e d e o n tslu itin g

D e te k st z e lf - s tic h tte h ie r in 1 7 6 8 h e t H u y s

e n p u b lie k e v a lo r is a tie v a n h e t a r c h ie f e n de

v a n C a r it a t e v o o r o n d e r w ijs / l a t e r o o k

b ib lio th e e k v a n d e fa m ilie d e B e th u n e te M a rk e

b e ja a r d e n z o r g / h e t b e h o o r d e t o t ju l i 2 0 0 7

( K o r t r i jk ) . H e t p r o je c t m o e t a ls v o o r b e e ld

to e a a n d e Z u ste rs v a n O n z e - L ie v e - V ro u w -

f u n g e r e n v o o r d e v ele z e lfs ta n d ig b e w a a r ­

v a n - B ijs ta n d - in g e w o n e k la ssiek e R o m e in s e

d e fa m ilie a r c h ie v e n d ie V la a n d e r e n r i jk is.

k a p ita le n is m e t a c ry lv e r f b ijg e w e rk t in te rra -

De fa m ilie de Bethune

k leu r.

A l sin d s d e a c h ttie n d e eeu w sp e e lt d e fa m ilie

H e t w as h e t id e e v a n de k u n s te n a a r , d e B ru g s e s c h r if tb e e ld h o u w e r P ie te r B o u d e n s ,

de B e th u n e e e n b e la n g rijk e ro l in h e t p o litie k e ,

o m e r e e n relig ie u s s y m b o o l a a n to e te vo eg en .

e c o n o m is c h e e n a rtis tie k e lev en v a n d e reg io

H ij k o o s v o o r d e v is , e e n v r o e g c h r is te lijk

K o r t r ijk e n b ij u itb r e id in g V la a n d e r e n . H u n

sy m b o o l

o u d s te b e k e n d e v o o rv a d e r w as L o u is B e th u n e

voor

C h r is tu s .

D at

h ij

tw e e

v is s e n b e it e ld e m e t e e n k r u is je m id d e n in ,

( 1 5 5 1 - 1 6 3 2 ) , e e n l a n d b o u w e r a f k o m s t ig

h e e f t e n k e l m e t d e s y m m e t r i e te m a k e n .

u it M o n t - S a in t - A u b e r t , n a b ij D o o r n ik . V ia

H e t o n t w e r p d a t p e r f e c t s y m m e t r is c h is

P ie r re B e th u n e ( 1 6 7 2 - 1 7 3 5 ) t r o k d e fa m ilie

o p g e b o u w d , v ro e g , a ld u s d e k u n ste n a a r, o o k

r ic h tin g R ijs e l, w a a r ze la te r e e n w e lv a re n d e

o m e e n s y m m e tr is c h e g ra fis c h e fig u u r. E e n

s p e c e r i je n h a n d e l

o p ric h tte .

De

jo n g s t e

a a n d a c h tig e to e ris t o f e e n v lu c h tig e b e z o e k e r

z o o n v a n P ie r r e B e t h u n e , J e a n - B a p t i s t e ,

a a n d e K w o rd t h o e d a n o o k g e c o n fro n te e rd

v e rh u is d e n a a r a a n le id in g v a n z ijn h u w e lijk

m e t d e h is to ris c h e b e te k e n is v a n d eze p laats.

n a a r K o r tr ijk . S a m e n m e t z ijn s c h o o n fa m ilie

D e o u d e g e d e n k p la a t w o rd t b e w a a rd in h e t

r ic h tt e h ij e r e e n b e la n g r ijk e lin n e n h a n d e l

k lo o s te r v a n d e z u s te rs in de B u r g e m e e s te r

o p , h e t la te re ‘ B e th u n e 8c fils’. D e h a n d e ls z a a k

P y c k e stra a t.

b le e f to t h e t m id d e n v an d e n e g e n tie n d e eeu w

_Helena Demeestere

a c tie f. V an d a n a f a a n zo u d e fa m ilie z ich n a m e ­ l i jk m e e r p o li t ie k g a a n o r i ë n t e r e n . F e lix

317

B e th u n e ( 1 7 8 9 - 1 8 8 0 ) w as lid v a n h e t N a tio ­

u its p r a a k w e e rs p ie g e lt d e k a r a k t e r t r e k b i n ­

n a a l C o n g r e s , s e n a t o r e n b u r g e m e e s te r v a n

n e n d e fa m ilie d e B e th u n e o m alles n a u w g e ­

K o r t r i jk . Z i jn k in d e r e n e n k le in k in d e r e n

zet te b e w a re n . H u n tr a d itie re su lte e rd e in een

z o u d e n in z ijn v o e ts p o re n tre d e n . T o t n u to e

u n ie k e a r c h ie f - e n b i b li o t h e e k c o l l e c t ie v a n

te lt d e fa m ilie m a a r lie fs t v ie r b u rg e m e e ste rs ,

o m e n b ij d e 1 3 0 0 s tre k k e n d e m e te r.

d r ie s e n a to r e n , v i j f s c h e p e n e n , e e n g o u v e r­

H e t rijk e e n v e e lz ijd ig e fa m ilie a r c h ie f g aat

n e u r e n e e n v o lk sv e rte g e n w o o rd ig e r. O o k o p

te r u g t o t 1 7 2 4 e n k a n v a n u it d iv e rse in v a ls­

a r t is t ie k v la k lie t d e f a m ilie z ic h n ie t o n b e ­

h o e k e n w o rd e n b e stu d e e rd . D e b e w a a rd e

tu ig d . V o o r a l J e a n - B a p t is t e B e th u n e ( 1 8 2 1 ­

c o r r e s p o n d e n tie m e t fa m ilie le d e n b ie d t in de

1 8 9 4 ) v e r w ie r f a ls p io n ie r v a n d e n e o g o tie k

e e rs te p la a ts e e n b e la n g r ijk e b ijd r a g e a a n de

in B e lg ië g r o te fa a m . P o litie k -m a a ts c h a p p e -

stu d ie v a n h e t d a g e lijk s lev en v a n e e n fa m ilie

lijk e e n a r t is t ie k e o p v a tt in g e n w a re n in d e

u it d e h o g e re b u rg e rij en la te r d e a d el. In de

n e g e n tie n d e e eu w im m e r s n a u w v erw ev en .

b r ie fw is s e lin g w e rd e n n ie t a lle e n d e o p v o e ­ d in g , d e stu d ie s, h e t h u w e lijk e n d e fin a n c ië n

De c o lle c tie de Bethune: rijk aan verscheidenheid

b e s p r o k e n , m a a r k w a m e n o o k p r a k t is c h e

Jo s e p h d e B e th u n e ( 1 8 5 9 - 1 9 2 0 ) g a f a a n d e

w e e tje s o v e r k o k e n , h a n d w e r k o f z ie k te b e e l­

le d e n v a n d e O u d h e id k u n d ig e K r in g v a n

d en a a n b o d .

K o r t r i jk o o it d e ra a d n o o i t e e n g e s c h re v e n

O v e r d e p o litie k e e n s o c io c u lt u r e le a c t i ­

o f g e d ru k t d o c u m e n t te v e rn ie tig e n , w a n t n a

v ite ite n v a n d e fa m ilie le d e n b l e e f e v e n e e n s

v e rlo o p v a n t ijd z o u h e t a a n b e la n g w in n e n

h e e l w at in f o r m a tie b e w a a rd . H e t g e sla c h t d e

e n m is s c h ie n z e lfs o n m is b a a r w o rd e n . D ez e

B e th u n e sp e eld e sin d s d e a c h ttie n d e eeu w een

Marche-sur-Lys. Château.

Jobes -BHPTH-C.7\ROLtis-FKmiciscü3 BflRO BêTHURê " A r tis ChRisTiADfiL nenouaribre. p r h lc ip u u s h p u ö B ê l g r s

fao to »

^ S ffllT O S C ö R T R H C I ttfl A p r i MS lX «l O r i i t in M m tcUF iR h iN it HHUi

J e a n -B a p tis te B e th u n e ( 1 8 2 1 - 1 8 9 4 )

K asteel de B e th u n e

318

o n tw erp van e en sc h r ijn v o o r h et H . H a a r d o o r J.B . B e th u n e ( 1 8 5 9 )

d o rp V iv e n k a p e lle e n h e t k a ste e l in L o p p e m .

b e la n g r ijk e ro l in h e t p o litie k e le v e n v a n d e stre e k . D a t w e e rsp ie g e lt z ich d a n o o k in de ta l­

T o t s lo t k u n n e n o o k h e t h a n d e ls a r c h ie f

rijk e d o ssie rs o v e r h u n b e n o e m in g t o t b u rg e ­

‘ B e th u n e 8 ; fils’ ( 1 7 2 4 - 1 8 5 6 ) , d e v o o rm a lig e

m e e s te r v a n M a r k e , K o r t r ijk o f O o s tr o z e b e k e ,

lin n e n h a n d e l v a n d e f a m ilie , e n h e t a r c h ie f

h u n lid m a a ts c h a p v a n d e p ro v in c ie ra a d , h u n fu n c tie als se n a to r o f v o lk sv erteg e n w o o rd ig er, d e v e r k ie z in g e n , d e a r b e id e r s k w e s tie e n z o ­ v o o rt. H e t a r c h ie f b e v a t o o k v eel d o ssie rs ov er v e re n ig in g e n , z o a ls d e O u d h e id k u n d ig e K rin g v a n K o r tr ijk , d e H a r m o n ie S in t- C e c ilia o f h e t G e n o o t s c h a p v a n S in t - V i n c e n t iu s a P a u lo . E e n a n d e r e r i jk e b r o n v o o r o n d e r z o e k v o rm t h e t p e r s o o n s a r c h ie f v a n Je a n -B a p tis te B e th u n e ( 1 8 2 1 - 1 8 9 4 ) . Z i jn a r c h i e f b e s ta a t o n d e r m e e r u it e n k e le h o n d e r d e n b o u w - en re s ta u ra tie d o s s ie rs , z o ’n 3 0 0 0 stu d ie te k e n in g e n e n m a a r lie fs t 5 0 0 0 p la n n e n , w a a r o n ­ d e r e e n v o u d ig e s c h e t s e n , g e d e ta ille e r d e en m e t w a te r v e r f in g e k le u r d e u itv o e r in g s te k e n in g e n e n o n t w e r p t e k e n in g e n . H e t b e tr e ft n ie t a lle e n o n tw e r p e n v o o r b o u w p r o je c t e n , m a a r o o k v o o r m e u b ila ir , g la s r a m e n , v lo e ­ re n , k a n d e la a rs, a lta r e n , k a z u ife ls e n z o v o o rt. Je a n -B a p tis te B e th u n e w as d a n o o k e e n e c h te ‘ t o t a a l - k u n s t e n a a r ’. B e la n g r i jk is d a t z ijn o n tw e r p e n n ie t lo u te r b e s te m d w a re n v o o r d e r e g io K o r t r ijk , m a a r o o k v o o r e ld e r s in V la a n d e re n , W a llo n ië e n zelfs h e t b u ite n la n d . C O U K T K A I. - L ’E g lis c S a in t-M a rtin

B e k e n d z ijn o n d e r m e e r z ijn o n tw e rp v o o r de k o e p e l v a n de d o m v a n A k e n , h e t n e o g o tis c h e

Sint-Maartenskerk

319

v an d e o n r o e r e n d e g o e d e re n een b e la n g rijk e

fa m ilia s , E m m a n u e l d e B e th u n e ( ° 1 9 3 0 ) . O m

in f o r m a t i e b r o n v o r m e n , e v e n a ls d e d o c u ­

e e n h e r h a lin g v a n d ie p r o b le m a t ie k in de

m e n ta ir e c o lle c tie s , m e t o n d e r m e e r ta lr ijk e

to e k o m s t te v e r m ijd e n , r ic h tte h ij in 2 0 0 4 de

p r e n tb r ie fk a a r te n , f o t o ’s, k r a n te n k n ip s e ls en

S tic h tin g de B e th u n e o p . D ie h e e ft als d o e l te

ro u w b rie v e n .

w ak en o v e r d e b e s c h e r m in g , h e t b e h o u d , de

D e b ib lio th e e k is n e t als h e t a r c h ie f d o o r

u itb r e id in g en de e ig e n tijd s e in v u llin g v an de

h a a r v e rs c h e id e n h e id g e k e n m e rk t. A lle re e rst

b e s te m m in g v a n d e g o e d e re n e n re c h te n v e r­

is er d e c o lle c tie W e s t-F la n d r ic a , m e t o m en b ij

b o n d e n m e t h e t e rfg o e d g e h e e l v an d e fa m ilie

d e 3 0 .0 0 0 w e rk e n , d ie te ru g g a a n to t d e zev en ­

d e B e th u n e . Z e z o r g t e r v o o r d a t h e t a r c h ie f

tie n d e eeu w . D e c o lle c tie r ic h t zich in h o o fd ­

e n d e b ib lio t h e e k v a n d e f a m ilie a ls g e h e e l

z a a k o p d e p ro v in c ie W e s t-V la a n d e re n en d e

b e w a a rd b lijv e n .

re g io N o o r d -F r a n k r ijk . U n ie k z ijn d e ‘m is ce l-

O m h e t a r c h ie f en d e b ib lio th e e k o p e e n

la n e a ’, w a a ro n d e r h e ilig e n le v e n s ( o n d e r m e e r

g o e d e m a n ie r te o n ts lu ite n e n b ij e e n b r e d e r

v an d e H e ilig e G e n o v e v a , d e H e ilig e G o d e lie v e

p u b lie k b e k e n d te m a k e n , g in g d e S t ic h tin g

e n de H e ilig e B o n if a c iu s ) , p r o g r a m m a b o e k ­

d e B e t h u n e d iv e r s e p a r t n e r s c h a p p e n a a n .

je s , t e n t o o n s te llin g s c a t a lo g i, w a n d e lr o u te s ,

S in d s d e a a n v a n g v an h e t p r o je c t w o rd t n au w

to e r is tis c h e in f o r m a t ie fo ld e r s , r e g le m e n te n

sa m e n g e w e rk t m e t K A D O C , F A R O (V la a m s

(z o w e l s t e d e lijk e r e g le m e n t e n a ls b i jv o o r ­

s te u n p u n t v o o r c u ltu r e e l e r fg o e d ), E r fg o e d -

b e e ld een re g le m e n t v an d e A u to m o b ile -c lu b

b ib lio t h e e k V la a n d e r e n , C e n t r u m V la a m s e

d es F la n d r e s ) , a ffic h e s , a lm a n a k k e n , o n d e r -

A r c h it e c t u u r a r c h ie v e n (C V A a ) e n d e E r f-

w i js b o e k je s e n t a lr ijk e o v e r d r u k k e n . E e n

g o e d c e l K o r tr ijk . Z e v e rle n e n e x p e r tis e w a a r

tw e e d e d e e l w o rd t g e v o rm d d o o r d e n a s la g ­

n o d ig e n k o m e n g ereg eld s a m e n o m d e v o o r t ­

w e rk e n . E e n v o lg e n d o n d e r d e e l is d e b ib lio ­

g an g v a n h e t p r o je c t te b e sp re k e n . S a m e n m e t

t h e e k c o ll e c t i e v a n J e a n - B a p t i s t e B e th u n e ,

d e S t ic h tin g z o e k e n ze ste e d s n a a r o p lo s s in ­

d ie z ich in h o o fd z a a k to e s p its t o p de n e o g o ­

g e n w a a r b ij d e c o n t in u ït e it e n d e la n g e te r -

tiek . E e n la a ts te b e la n g r ijk e v e rz a m e lin g is de

m ijn g a r a n tie c e n tr a a l s ta a n . Z o w erd e r v o o r

t ijd s c h r ift e n c o lle c tie ( 1 7 8 5 - h e d e n ) , m et 6 8 3

g e k o z e n o m zo w el h e t a r c h i e f a ls d e b i b li o ­

v e rs c h ille n d e - in h o o fd z a a k W e s t-V la a m s e -

th e e k o n d e r de K A D O C -k o e p e l to e g a n k e lijk

t ijd s c h r ift e n , w a a rv a n z o ’n 1 5 0 n o g lo p e n d .

te m a k e n .

De S tichting de Bethune: zorg voor ontsluiting en va lo ris a tie O n d a n k s d e w en s v a n d e fa m ilie d e B e th u n e o m a lle s zo g o e d m o g e lijk te d o c u m e n te r e n e n te b e w a r e n k o n , z o a ls in v eel fa m ilie a r ­ c h ie v e n , e e n z e k e re v e r s n ip p e r in g v a n h e t p a tr im o n iu m n ie t w o rd e n v e rm e d e n . D iv erse e rfe n is s e n z o rg d e n e r v o o r d a t d e a r c h ie f- en b ib lio th e e k b e s c h e id e n o v e r d e v e rs c h ille n d e ta k k e n v a n d e fa m ilie v e rsp re id ra a k te n . D ie v e r s n ip p e r in g w erd h a lv e rw e g e d e t w in tig ­ ste e e u w s to p g e z e t e n g e le id e lijk o n g e d a a n

o n tw erp van e en vlag van de S in t-S e b a s tia a n s g ild e

g e m a a k t d a n k z ij d e in z e t van d e h u id ig e p a te r

van M a rk e ( 1 8 9 6 )

320

N IE UW E OPGRAVINGEN OP DE COLLEGEWIJK IN

H e t a r c h ie f w o rd t o n t s lo t e n v ia d e d a ta ­

HARELBEKE

b a n k S c o p e . D it a rc h ie fo n ts lu itin g s s y s te e m m a a k t d ee l u it v a n L IA S , h e t L e u v e n s I n t e ­ g ra a l A rc h iv e rin g s s y s te e m d a t in 2 0 0 2 w erd

D e O C M W -r a a d b e s lo o t o m in h e t k a d e r v a n

o p g e s ta r t. D e d a ta b a n k v o lg t d e in t e r n a t io ­

d e g e p la n d e re n o v a tie e n u itb r e id in g v a n h e t

n a le s ta n d a a r d e n in z a k e a r c h ie fo n t s lu it in g

h u id ig e ru s t- e n v e rz o rg in g ste h u is “ D e C e d e r

( I S A D -G ) e n is v o ld o e n d e g e b r u ik s v rie n d e ­

a a n de G a v e r” e e n a rc h e o lo g is c h v o o r o n d e r ­

lijk , z o d a t d e S t ic h tin g v o o r d e o n ts lu itin g

z o e k te d o e n o p d e p la a ts v a n h e t te h u is . N a d it

v a n h a a r e r f g o e d c o lle c t ie s a a n s lu itin g k a n

v o o r o n d e r z o e k w as v e rd e r o n d e r z o e k n o d ig ,

v in d e n b i j h e t p r o f e s s io n e le e r fg o e d v e ld .

w a a rm e e de O C M W -r a a d in s te m d e o p ad v ies

D a a r n a a s t le g d e d e S t ic h tin g c o n t a c t e n m e t

v a n h e t A g e n tsch a p R u im te e n E rfg o e d . E en

d e B e e ld b a n k W e s t-V la a n d e r e n o m een d eel

a r c h e o lo g is c h te a m v a n M o n u m e n t V a n d e -

v a n h a a r r ijk e c o ll e c t i e a n s ic h t k a a r t e n e n

k e rc k h o v e n v v o e rd e e r in f e b r u a r i 2 0 1 0 e e n

f o t o ’s to e g a n k e lijk te m a k e n . V e rd e r w o rd t

a r c h e o lo g is c h v o o r o n d e r z o e k u it. V e rsp re id

o o k s a m e n g e w e r k t m e t d e o n lin e d a ta b a n k

o v e r h e t te r r e in w e rd e n z e stie n p ro e fsle u v e n

O D I S , w a a r in g e s t r u c tu r e e r d e i n f o r m a t i e

g e g ra v e n . H e t le v e rd e e e n g r o o t a a n ta l s p o ­

w o rd t o p g e n o m e n o v e r h e t V la a m s e en B e l­

re n o p , g a a n d e v a n g re p p e ls e n g r a c h te n to t

g isc h e m id d e n v e ld .

p a a ls p o r e n e n a n d e r e k u ile n . D e z e s p o r e n

V o o r d e o n t s lu it in g v a n d e b ib lio t h e e k

w e rd e n a a n g e s n e d e n o v e r h e t h e le p la n g e ­

w erd g e o p te e rd v o o r de p ro fe ssio n e le b ib lio ­

b ie d , m e t u itz o n d e r in g v a n e n k e le p la a tse lijk e

t h e e k c a ta lo g u s A le p h . D e in t e g r a t ie in e e n

v e rs to rin g e n d ie g e lin k t k u n n e n w o rd e n a a n

g ro o t n e tw e rk g e eft a a n d e c o lle c tie n a m e lijk

e e n o u d e h o e v e m e t w a lg r a c h t e n v r o e g e r e

e e n g r o te r e z ic h t b a a r h e id e n zal d e in v o e r

o p g ra v in g sc a m p a g n e s. D e h o g e s p o re n d e n s i­

e v e n e e n s v e rs n e lle n

p rin c ip e

te it, d e v rij g ro te h o e v e e lh e id R o m e in s g e d a ­

v a n ‘s h a r e d c a t a lo g u in g ’. B o v e n d ie n is d e

te e rd a a rd e w e rk e n d e ta lr ijk e a n d e re v o n d s ­

S t ic h tin g m e t d ie c a ta lo g u s n ie t a lle e n zek er

te n v o r m e n e e n d u id e lijk e a a n w ijz in g v o o r

v a n e e n d u u r z a m e o n t s lu itin g , m a a r z o rg t

e e n in te n s ie v e R o m e in s e b e w o n in g o p d eze

d ie w erk w ijz e o o k v o o r e e n in b e d d in g in h e t

p la a ts in d e p e r io d e 7 0 - 2 5 0 n .C . D i t slu it

c u lt u r e e l e r fg o e d v e ld , e e n n o o d z a a k v o o r

a a n b ij d e re s ta n te n v a n d e R o m e in s e vicus d ie

door

het

p r iv é a r c h ie v e n , d ie v a a k v e r b o r g e n b lijv e n

ee rd e r al in d e n a b ije o m g e v in g a a n g e tro ffe n

v o o r h e t b r e d e p u b lie k .

w erd en .

B e h a lv e e e n g o e d e o n t s lu itin g is o o k de

H e t g e b ie d h e e ft e e n r ijk e b e w o n in g s -

v a lo r is a tie v a n d e e r f g o e d c o lle c t ie o n o n t ­

g e s c h ie d e n is d ie t e r u g g a a t t o t h e t l a a t -

b e e r l ijk . O m d a t te v e r w e z e n lijk e n w o rd t

p a le o lith ic u m . A r c h e o lo g is c h o n d e r z o e k

m o m e n t e e l g e w e rk t a a n e e n e ig e n w e b s ite

v a n a f d e ja r e n

v o o r d e S tic h tin g d e B e th u n e . D a a r o p zu llen

A rc h e o lo g is c h e

’5 0

d o o r d e to e n m a lig e

d e g e s c h ie d e n is v a n d e f a m ilie , d e c o lle c tie s

V la a n d e re n b r a c h t v o o r d e C o lle g e w ijk e c h te r

e n d e a c t iv it e it e n v a n d e S t ic h tin g w o rd e n

v o o r a l R o m e in s e s p o r e n a a n h e t lic h t . D e

S tic h tin g

Z u id -W e s t-

to e g e lic h t. D e w e b s ite d ie n t o o k a ls p o r ta a l

g r o o ts te c o n c e n tr a tie a a n R o m e in s e s p o r e n

v o o r h e t ra a d p le g e n v a n d e d iv erse d a ta b a n ­

b e v o n d z ic h ev en w e l in d e C o lle g e w ijk . Z o

k e n w a a rm e e h e t a r c h i e f e n d e b ib lio th e e k

w erd en d ir e c t te n z u id e n v a n h e t p la n g e b ie d

w o rd e n o n ts lo te n .

v ijf t ie n R o m e in s e w a te r p u tte n o n d e r z o c h t ,

_Gwenny Vlaemynck

n a a s t ta l v a n

321

g e b o u w s p o r e n , a r tis a n a le

a te lie r s e n z e lfs e e n in h e e m s h e ilig d o m . D e

D e r g e lijk g ro o ts c h a lig o n d e r z o e k in d e vicus

r ijk e m a t e r ië le c u lt u u r v a n d e v in d p la a ts

v a n H a r e lb e k e z o u v o o r d e e e rs te m a a l e e n

v a lt in h e t o o g , m e t d e v o n d st v a n tie n ta lle n

d u i d e l i jk e n o v e r z i c h t e l ijk b e e ld k u n n e n

g o d e n b e e ld je s in te r r a c o tta , e e n g ro te b r o n z e n

o p le v e r e n

k e te l e n d e ta lr ijk e b r o n z e n m a n te lsp e ld e n en

b i n n e n d e n e d e r z e t t in g e n d e e v o lu tie v an

van

d e r u i m t e l i jk e

stru ctu u r

v e rs ie rin g e n . T en n o o r d e n v a n h e t p la n g e b ie d

de r u im te lijk e o n tw ik k e lin g , te rw ijl v ro e g e re

w erd in d e ja r e n ’8 0 e e n in h e e m s -R o m e in s

o p g r a v in g e n d o o r g a a n s b e p e r k t b le v e n to t

g r a f v e ld

m in s te n s

k le in e r e p e r c e le n e n d a a r d o o r s le c h ts e e n

v ie r e n n e g e n tig b r a n d r e s t e n g r a v e n a a n h e t

o n d e r z o c h t , w a a r b ij

z e e r v e rs n ip p e rd b e e ld g aven . H e t u itg e b re id

l ic h t k w a m e n . O o k o p d e t e r r e i n e n v a n

o n d e r z o e k k a n o o k n ieu w e in z ic h te n b ie d e n

d e v e r k a v e lin g H u y z e n tr u y t, o n m id d e llijk

o v er d e f u n c tie s e n e c o n o m is c h e ro l v a n d eze

t e n o o s t e n v a n h e t p la n g e b ie d , w e rd e n in

R o m e in s e n e d e rz e ttin g s v o rm e n d e b e te k e n is

2 0 0 8 b ij e e n a r c h e o lo g is c h v o o r o n d e r z o e k ,

e rv a n v o o r d e o m lig g e n d e g e b ie d e n .

u itg e v o e rd d o o r M o n u m e n t V an d e k e rc k h o v e

_Frederik Bossuyt

nv, h o n d e rd e n R o m e in s e sp o re n e n v o n d ste n a a n g e tro ffe n .

Al

deze

sp o ren

w erd en

RENOVATIE VAN HET STREUVELSHUIS' EN HET

g e ïn te r p re te e rd als re lic te n v an e e n R o m e in s e n e d e r z e ttin g

of

v ic u s .

D eze

'LIJSTERNEST'

o n tsto n d

v e r m o e d e l i jk o m s t r e e k s 7 0 n .C . e n b l e e f z ek er b e sta a n to t in d e tw eed e h e lft v a n de 3 d e

In a p ril 2 0 1 0 g a f h e t K o r tr ijk s e sta d s b e s tu u r

eeu w . D e e x a c te b e g r e n z in g e n h e t p re c ie z e

a a n b r o u w e r ij B o c k o r e e n v e r g u n n in g v o o r

u itz ic h t v a n d e n e d e rz e ttin g z ijn n ie t g ek en d ,

d e r e n o v a tie v a n h e t S tre u v e ls h u is in H e u le

m a a r o p b a s is v a n d e ta lr ijk e v o n d ste n in de

(H e u le p la a ts 9 ) . D a a r m e e k o m t e e n h a a st tie n

o n m id d e llijk e o m g e v in g k a n w o rd e n afg eleid

ja a r o u d d o s s ie r e in d e lijk in e e n s tr o o m v e r ­

d a t h e t p la n g e b ie d z ich w e llich t v rij ce n tra a l

s n e llin g . D e jo n g e S tre u v e ls w o o n d e e r v a n

in h e t v e ro n d e rs te ld e v icu s-a rea a l b e v in d t.

1 8 7 9 to t 1 8 8 7 , to e n h e t g e z in n a a r A v elg em

D e k a n s is d a n o o k b i jz o n d e r g r o o t d a t

v e r h u is d e . D e a c h t t i e n d e - e e u w s e d o r p s ­

b ij d e re a lis a tie v a n h e t ru s th u is R o m e in s e

w o n in g is h e t e n ig e b e w a a rd g e b le v e n h u is

s p o re n a a n h e t lic h t z u lle n k o m e n . R eed s b ij

w a a r in h e t g e z in L a te u r in H e u le w o o n d e .

de b o u w v a n h e t ru s t- e n v e rz o rg in g sh u is in

S tr e u v e ls b r a c h t e r h e t g r o o t s t e d e e l v a n

d e ja r e n c60/’7 0 w e rd e n v e rs c h ille n d e a r c h e o ­

z ijn je u g d d o o r. S in d s 1 9 9 4 is h e t h u is o n b e ­

l o g is c h e s p o r e n v a s t g e s t e ld , z o a ls e n k e le

w o o n d . In 2 0 0 1 t r o k d e h e e m k u n d ig e k r in g

R o m e in s e w a te r p u t t e n . D e w a a r n e m in g e n

v a n H e u le a a n d e a la rm b e l. O v e r d e b e s te m ­

b e p e r k te n z ich e c h te r v o o r n a m e lijk to t e e n

m in g v a n h e t h u is is n o g g een d u id e lijk h e id .

b e g e le id in g v a n d e w e rk e n , z o n d e r h e t a a n ­

O f er e e n s c h rijv e rs h u is k o m t, z o a ls g e m e e n ­

leg g en v a n g ro te o p g ra v in g sv la k k e n . D it b e te ­

te r a a d s lid M o n i e k G h e y s e n s e n d ic h t e r e s

k e n t w el d a t e r n o g o m v a n g r ijk e c o n c e n tr a ­

L u t d e B lo c k v o o r s te ld e n , is la n g n ie t zek er.

tie s a a n a r c h e o lo g is c h e sp o re n aan w ezig k u n ­

O o k h e t L ijs te rn e s t, de w o n in g in In g o o i-

n e n z ijn , v o o r zo v er d ie n ie t w e rd e n v erg rav en

g em w a a r S tre u v els w o o n d e to t a a n z ijn d o o d

b ij d e to e n m a lig e b o u w w e rk e n .

in 1 9 6 9 , k r i jg t e e n g r o n d ig e o p k n a p b e u r t .

M e t d e v e rd e re o p g r a v in g sc a m p a g n e k an

D e p r o v in c ie k o c h t h e t g e b o u w ru im d e rtig

e e n z ic h t g e k re g e n w o rd e n o p d e a a rd v a n

ja a r g eled en a a n . H e t v o lle d ig e in te r ie u r e n de

d eze d u id e lijk b e la n g r ijk e R o m e in s e p la a ts.

b o e k e n c o lle c tie b le v e n b e h o u d e n . D e la a ts te

322

d e la a r D e La C r o ix h e t in g e b r u ik . P as in

ja r e n b e g o n n e n d e g evels v a n h e t g eb o u w te s c h e u r e n , z o d a t e e n re n o v a tie n o d ig w as.

1 9 3 5 k w am er d e k o ffie b r a n d e r ij V e rsch e u re ,

.H e n d rik C allewier

g ev o lg d d o o r k o f f ie b r a n d e r ij B r u y n o o g h e , d ie e r v a n 1 9 5 0 t o t 1 9 8 3 e e n o n d e r d a k v o n d .

GEBOUW BRUYNOOGHES KOFFIE TEGEN DE

In 1 9 8 4 , n a d e in s to r tin g v a n e e n vleu g el

VLAKTE

v a n d e lag ere s c h o o l ’t F o r t, w erd en in h e t g e b o u w n o o d k la s je s in g e r ic h t. O n d e r h e t

A a n h e t P le in in K o r tr ijk w erd re c e n t h e t o u d e

c o m p le x b e v o n d zich e e n 18 d e -e e u w s k e id e r-

g e b o u w w a a r d e k o ffie b r a n d e r ij B ru y n o o g h e

c o m p le x , o o r s p r o n k e lijk e e n a te lie r e n een

g e v e stig d w as v o o r ze v e rh u is d e n a a r de

o p sla g p la a ts v o o r b o u w m a te r ia le n . V ia een

h u id ig e lo c a tie in de M in is te r L ie b a a rtla a n ,

s o o r t g lijg a te n k o n d e n s te n e n g e m a k k e lijk

g e slo o p t. In d e p la a ts k o m t e r een a p p a r­

w o rd en a a n - en afg e v o erd . H e t c o m p le x zou

t e m e n t e n c o m p le x ‘d ’o u d e b r a n d e r ie ’, e e n

to e b e h o o r d h e b b e n a a n d e Ie rse z a k e n m a n

v e rw ijz in g n a a r de v ro e g e re fu n c tie v a n h e t

M a c L e o d . V a n a f d e la te m id d e le e u w e n w as

p a n d . H e t g e b o u w u it 1 8 5 4 w erd e c h te r o o r ­

e r e e n d ru k k e p o tte n b a k k e rs a c tiv ite it in d e

s p r o n k e lijk o p g e tro k k e n v o o r b r o u w e r ij Le

b u u r t ro n d d e K le in e L e ie s tra a t.

F o r t v a n V e rs ch e u re . In 1 9 1 2 n a m w ijn h a n ­

.H e n d rik C allewier

B r* s # e rie M a lle n * (( L e F o r t )) V A N D A M M E -V E R S C H E U R E B ie r * en fû ts e( en b o u te ille s

Esplanade 12 COURTRAI

H oek van de K le in e L e ie stra a t en H et P le in : de o u d e b ro u w e rij V a n d a m m e , la te r w ijn h u is en k o ffie b ra n d e r ij B ru y n o o g h e . In h et h o e k h u is b e v in d t z ich nu e e th u is ‘ D e T ro g ’.

323

VOORRADIGE PUBLICATIES VAN DE LEIEGOUW

O ude jaargangen : Vanaf 1981: 25 euro per jaargang

T h em atisch e n u m m ers:

M enen , 1 9 8 1 ,1 7 6 blzn.: 10 euro De Kasselrij Kortrijk , 1983, 192 blzn.: 20 euro R ekkem , 1984, 136 blzn.: 7,5 euro Congreshandelingen, 1 9 86-1987, 3 5 2 + 3 3 6 blzn.: 25 euro

De Sint-M aartenskerk, 1988, 192 blzn.: 10 euro Kortrijk 800, 1990, 192 blzn.: 12 euro

O verdrukken H. D E FO O R T , Broederschappen in de K ortrijkse Sin t-M aarten skerk, 1986, 144 blzn.: 7 euro F. D ELEU , P. D E BR A BA N D ER E, De K ortrijkse stadsbeiaard, 1 9 8 0 ,4 0 blzn.: 3 euro

"DE GOUDEN LANTEERN" BEDREIGD

H. D E M E E ST E R E , Leven en werk van Joanna Francisca A m erlinck 1 7 3 3 -1 8 1 0 ,1 9 9 9 ,3 2 blzn.:

S in d s D e K re u n v o rig ja a r z ijn in tre k n a m in

3 euro

h e t n ie u w e g e b o u w b ij h e t C o n s e r v a to r iu m

P. D E W IN 8c F. M O E N S, De roepstenen in de

v a n K o r t r i jk s ta a t d e v o o r m a lig e b io s c o o p

p rovincie W est-V laanderen, 1988, 32 blzn.: 3 euro

“ D e G o u d e n L a n te e rn ” ( P e r s ijn s tr a a t 6 ) leeg . H e ta r t- d e c o g e b o u w w e r d in 1921 o n tw o rp e n

K. SPEELM A N , D e K ortrijkse Kunstwerkstede in

d o o r d e K o r tr ijk s e a r c h ite c t R ic h a rd A cke. T o t

de eco no m isch e collaboratie, 1997, 110 blzn.: 7 euro

1 9 6 8 b l e e f d e n a a m “ D e G o u d e n L a n te e r n ”

E. VAN H O O N A C K ER , Ikonografie van K ortrijk.

b e h o u d e n (o v e r d ez e b io s c o o p , zie h e t a r t i ­

Aanvullingen. 1 9 9 0 ,4 2 blzn.: 3 euro

k e l e ld e r s in D e L e ie g o u w ), d a a r n a w erd e r g e k o z e n v o o r “C in e O r ly ”. I n 1 9 8 0 n a m k u n ­ s te n c e n tr u m L im e lig h t e r z ijn in tre k . O n d e r

Verhandelingen

le id in g v a n d ir e c te u r W illy M a lis s e w e rd e n

V I. P. D E BR A BA N D ER E, De K ortrijkse ed el­ sm eedkunst, 1 9 7 9 ,3 2 0 blzn.: 18 euro

m e e r d a n e e n k w a rte e u w la n g e ig e n z in n ig e

V II. F. D E BR A BA N D ER E, K ortrijkse naam k u n­

v o o r s te llin g e n g e o r g a n is e e r d . H e t g e b o u w

de, 1 2 00-1300, 1980, 288 blzn.: 15 euro

sta a t n u te k o o p . D e gevel sta a t w elisw aar o p d e in v e n ta ris v a n w a a rd ev o l e rfg o e d , m a a r is

V III. P. D E BR A BA N D ER E, K ortrijkse gevels II:

n ie t b e s c h e r m d . B ij e e n v e r k o o p is e e n v o l­

van neoklassicism e tot nieuwe zakelijkheid,

le d ig e a f b r a a k g e e n d e n k b e e ld ig s c e n a r io .

1 9 8 3 ,2 0 8 blzn.: 15 euro

H e t n ie u w s o v er d e m o g e lijk e v e rk o o p zo rg d e

IX . N. M A D D E N S e.a., B ibliografie van de ge­

v o o r p ro te st. E e n fa c e b o o k g ro e p m e t de n a a m

schiedenis, taal- en volkskunde van W est-

‘ R e d c i n e m a d e G o u d e n L a n te e r n / L im e -

V laanderen, 1950-81, 2 delen, 8 0 0 blzn.: 21

lig h t’ te lt o n d e r tu s s e n al m e e r d a n 3 5 0 led en .

euro

_H endrik C allewier

324

R o e d e v a n H a r e lb e k e

X I. P. D EBR A BA N D ER E, Franse stijlinterieu rs in de 18de eeuw en het E m pire in K ortrijk , 1990,

Dr. ir. E. R. LAM BERT, voorzitter,

160 blzn.: 17 euro

Brugsestraat 1 0 2 ,8 5 3 1 Hulste,

X II. P. D E BR A BA N D ER E, H istorische parken en

lam bert_etien ne@ sen ioren net.zzn .com

tuinen in K ortrijk, 1992, 184 blzn.: 18 euro

P. VA N D EBU ER IE t , ondervoorzitter

X III. F. D EBR A BA N D ER E, K ortrijks W oord en­

F. LAMPAERT, secretaris,

boek, 1999, 556 blzn.: 48 euro

Wagenweg 4 4 ,8 5 3 0 H arelbeke G. O P SO M E R , penningm eester,

Bovenverm elde uitgaven zijn te verkrijgen d oor

A cacialaan 60, 8530 Harelbeke

girering op rek. 3 8 5 -0 4 1 1 6 0 0 -9 2 van D e Leie-

W. BAERT, archivaris,

gou w -K ortrijk. Leden kunnen al deze publicaties

Forestiersstraat 21, 8530 H arelbeke

krijgen m et 2 0 % korting.

F. B O SSU Y T , coörd inator m et D e Leiegouw BESTU U R C u ern a Dr. F. D EBR A BA N D ER E, erevoorzitter, A. B ER N O LET, erevoorzitter,

Keizer Karelstraat 8 3 ,8 0 0 0 Brugge, 05 0 31 73 66,

M erelhoek 1 2 ,8 5 2 0 K uurne

frans.debrabandere@ skynet.be

D. VA N D EK ER CK H O V E, erevoorzitter, Beeklaan 8,

G . V ER SC H A T SE, voorzitter,

8 5 2 0 K uurne

Jan Breidellaan 1 0 9 ,8 5 0 0 K ortrijk , 056 22 75 22,

N. BRU N EEL, ereondervoorzitter, arch.,

greet.verschatse@ kortrijk.be

M ontgom erystraat 125, 8520 K uurne

D r.N .M A D D E N S.ond ervoorzitter-bibliothecaris,

J. CA LLEN S, voorzitter,

L entedreef 1 1 ,8 5 0 0 K ortrijk, 0 5 6 21 52 17,

H eilig-H artstraat 7 ,8 5 2 0 Kuurne,

m addens.klaas@ skynet.be

jozef.callens@ pandora.be

Dr. Y. C O U TA N T, secretaris, ’t Rode Paard 39, 8 5 1 0 Bellegem , 05 6 21 74 62,

ERELED EN

yves.coutant@ pandora.be H. C A LLEW IER , redactiesecretaris,

F.

Elfdejulilaan 119, 8 5 0 0 K ortrijk, 0 5 6 29 07 66,

W erner A N D R IE S, 8500 K ortrijk

hendrik.callew ier@ ku leuven-kortrijk.be

Hans BAERT, 8550 Zwevegem

SANTY, penningm eester,

H erm an BLO M M A ERT, 8530 H arelbeke

Bergstraat 3 9 ,8 5 1 1 Aalbeke, 0 5 6 42 33 05,

M ichel B O H E -D E C O N IN C K , 8560 M oorsele

filip.santy@ telenet.be

Dr. m ed. G ustaaf B O SSU Y T , 8511 Aalbeke Luc CA LLEN S, 8500 K ortrijk

P. B O N C Q U E T , hoofd ledenadm inistratie, Jan Breidellaan 1 0 9 ,8 5 0 0 K ortrijk , 05 6 22 75 22,

D o m in iek CA LLEW IER , 8930 Lauwe

piet.boncquet@ skynet.be

Daniel CA RTO N , 8501 Heule Rafaël CLA ER H O U T, 8530 Harelbeke

Dr. m ed. E. VAN H O O N A C K ER , bestuurslid,

W alter C L EPPE , 8501 Heule

Stationsstraat 1 1 ,8 5 0 0 K ortrijk

M ichel CLO ET, 3010 Kessel-Lo

A. A U G U STYN , bestuurslid, B. D anneelstraat 8 3 ,8 5 0 0 K ortrijk,

Jean-M arie DE BRA BA N D ERE, 8500 K ortrijk

ann .augu styn@ kortrijk.be

Pierre D E M E EST E R E , 8500 K ortrijk Ivan D E W IT T E , 8550 Zwevegem Frans D EBA ILLIE, 8500 K ortrijk

325

Georges D EC A LU W E, 8 5 2 0 Kuurne

Drs. P. C A TTEEU W , 2 5 5 0 K ontich

Frans D EC R A EN E, 9 0 0 0 G ent

Dr. Y C O U TA N T, 8 5 1 0 Bellegem

Jacques D ELEYE, F -2 2 5 2 0 Binic

|. D E S U T T E R , 8 3 1 0 Assebroek

Joël D EVO S, 8 5 0 0 K ortrijk

Ing. B. D E BR A BA N D ER E, 8 5 1 0 M arke

Bernard D ’H EYG H ER E, 8 5 1 0 K ortrijk

Dr. fil. F. D E BR A BA N D ER E, 8000 Brugge

G. D U FO U R -V E R FA IL LE , 8550 Zwevegem

Dr. jur. A. D E C E U N IN C K , K ortrijk

Philippe HAEYAERT, 8 560 Wevelgem

Lie.hist. W. D E K IM P E , 8510 Bellegem

Filiep H U Y SE N T R U Y T, F -5 9 9 7 Fresne-sur-

Prof. dr. M . DEPAEPE, 8510 Bellegem

Escaut

Dr. m ed. L. G O E M IN N E, 9 7 8 0 Zulte

René LABEEU W , N L -R T 2641 Pijnacker

Dr. ir. E. LAM BERT, 8531 Hulste

Jacques LAVERGE, 8 5 0 0 K ortrijk

Dr. hist. N. M A D D E N S, K ortrijk

M arc L EM A ITR E, 8 5 0 0 K ortrijk

Dr. m ed. P. M A TTELA ER, K ortrijk

Liesbeth M A ERTEN S, 8 570 Ingooigem

Dr. hist. R. O P SO M M E R , 8 9 0 0 leper

Ir. Aimé PAUW ELS, 8 5 0 0 K ortrijk

E. PAUW ELS, 8 5 1 0 M arke

Eric PAUW ELS, 8 5 1 0 M arke

Lie. hist. F. SANTY, 8511 Aalbeke

D iederik QUATANNENS, 2020 Antwerpen

G . VAN B E T SB R U G G E , 8510 Bellegem

G odfried VAN D E M E U L E B R O E K E , 8573 T ie-

Dr. m ed. E. VAN H O O N A C K ER , K ortrijk

gem

J. V A N BO SSELE, K ortrijk

Paul VAN D E R ST U Y FT , 8 5 0 0 K ortrijk

M . V A N D EN BR O U C K E, K ortrijk

C onstan t VAN M A R C K E, 9 2 0 0 D enderm onde

Y. V ERM EU LEN -V A N LED E, K ortrijk

Raoul VANDE M E U L E B R O U C K E , 8510 M arke

Lie. hist. G. V ER SC H A T SE, K ortrijk

D ries V A N D EK ER C K H O V E, 8 5 2 0 Kuurne IN H O U D V RO EG ERE JAARGANGEN

Luc V A N D EN BO G A ER D E -H ER M A N , 8500 K ortrijk G odelieve V A N D EN BU LC KE, 8500 K ortrijk

Jg. 1 ( 1 9 5 9 ) - 10 (1 9 6 8 ) in 11 (1 9 6 9 ), 3 -2 4

André V A N E EC K H O U T E, 8 5 1 0 Bellegem

Jg. 11 ( 1 9 6 9 ) - 2 0 (1 9 7 8 ) in 21 (1 9 7 9 ), 3 -3 0

Dr. Jan V E R B R U G G E N , 1800 Vilvoorde

Jg. 21 ( 1979) - 30 ( 1988) in 31 ( 1989), 2 0 9 -2 3 6

Yolande V ERM EU LEN -V A N LED E, 8 5 0 0 K ort­

Jg. 31 (1 9 8 9 ) —40 (1 9 9 8 ) in 41 (1 9 9 9 ), 3 -2 4

rijk

Jg. 41 ( 1 9 9 9 ) - 5 0 (2 0 0 8 ) in 51 (2 0 0 9 ), 5 -2 4

Bernard VERSA VEL, 8 5 0 0 K ortrijk Luc V L IE G H E , 2 6 4 0 M ortsel

W E R K EN D E LED EN

A. A U G U STYN , K ortrijk W. BAERT, 8 5 3 0 H arelbeke Lie. hist. P. B O N C Q U E T , K ortrijk Dr. hist. S. BO SSU Y T , K ortrijk Lie. hist. F. B O SSU Y T , 8 5 3 0 H arelbeke N. BRU N EEL, 8 5 2 0 Kuurne Lie. hist. E. CA LLEN S, K ortrijk J. CA LLEN S, 8 5 2 0 Kuurne Drs. H. C A L LE W IER , K ortrijk

326

I n h o u d jg . 5 2 (2 0 1 0 )

B o e k b e s p r e k in g e n

B e rt Acke, A nton Ervynck , An Lentacker, Kaat

J.J. M attelaer, Van Hospitaal tot A/Z G roeninge,

M aesen en R af Trom m elm ans, Resultaten van

D e geschiedenis van de ziekenzorg in K ortrijk

het archeologisch onderzoek op de bouwplaats

(E . Van H oonacker)

van “K in K ortrijk ”

127

229 T. Reniers (red .), D e dood ingeprent. H uldeblijk

H endrik C allew ier, Een schandaal in het O nze-

voor L.W. Trom penaars, collection eur

Lieve-Vrouw ehospitaal van K ortrijk (1 6 1 2 -1 6 1 4 ):

(F. Bossuyt)

129

de losbandige priorin M argriete de H ertoghe 35 C . M oors, Stadsrekeningen T ielt: 1394 -1 5 0 0 (H. Callew ier)

H end rik Callew ier, Tom broek, de 18d'-eeuw se “calvinistenhoek” van Rollegem

130

39 A. D eprez, D e vriendschap tussen F.A. Snellaert en J.A. de Laet (1 8 3 8 -1 8 7 1 ) (F. D ebrabandere)

F ran s D ebraban dere, Sion en andere bijbelse 263

132

Sien Jacob , D e on tw ik k elin g van het bio sco op -

D. V and rom m e (red .), Van hofbouw kundige tot

nam en

wezen in K o rtrijk (1 8 9 5 -1 9 4 5 )

groenm anager. Sierteelt en groenvoorziening in

265

W est-V laanderen (N. M addens)

133

A nneleen Lybeer, K o rtrijk en de M o d ern e D ev o­ tie. D e kloosterg em een sch ap van Sion tijd ens de

J. Billiet (red .), D e geschiedenis van T ielt. Een

late m iddeleeuw en (1 4 2 9 -1 5 8 0 )

nieuwe k ijk op een rijk verleden (N . M addens)

165

134 N. M addens en E. Van H oon ack er, De kroniek van Jacques G oethals-Vercruysse

J. D e R o ck , H e t b e s tu u r v an d e k a s s e lr ij K o rtrijk in de B o u rg o n d isch e p erio d e ( 1 3 8 7 ­ 1453) (N . M addens) 311

57

Paul T rio, D e plaats van het K o rtrijk se Sion b in n e n de brede religieuze hervorm ing sbew e­

P h. V and ecasteel, S p iere-H elk ijn in de Tweede W ereldoorlog. (N . M addens) 313

ging in V laan d eren gedurende de late m id del­ eeuw en

217

O m er V andeputte, Q u irin Louncke’s Reis rond de wereld. Een K ortrijkzaan (en andere Belgen) bij het K oninklijk N ederlands Indisch Leger

5

Jef Van M eensel, G uido Gezelle en Van Oyes spijbelincid ent van 12-13 ju li 1858

45

Jaarverslag 2 0 0 9

139

K r o n ie k

143,314

327

M e d e w e r k e r s aan di t n u m m e r

A rcheologen B ert Acke en R af Trom m elm ans

hij diverse prijzen. H ij is m edestichter en ere­

zijn verbonden aan M onum ent Vandekerckhove

voorzitter van De Leiegouw.

nv (O ostrozebekestraat 5 4 ,8 7 7 0 Ingelm unster,

Contactgegevens: frans.debraband ere@ skynet.be

b e rt.a ck e @ m o n u m en t.b e); A nton E rvynck en An Lentacker aan het V laam s Instituu t voor

Sien Jacob (leper, ° 1987) volgde een m aster-

het O n roerend Erfgoed (V IO E ), K oning Albert

opleiding geschiedenis (K .U . Leuven, 2 009).

II-laan 19, bus 5, 1210 B russel); K aat Maesen

Contactgegevens: sien jaco b @ h o tm ail.co m ;

(D am sevaart-N oord 9, 8 340 D am m e)

Kwakkelstraat 8 ,8 9 7 0 Poperinge

F ra n s D ebraban dere (°Kuurne, 1933) studeerde

Anneleen Lybeer (°1987) studeerde geschiedenis

G erm aanse Filologie (K .U . Leuven 1956) en

(K .U . Leuven, 2 009) en archivistiek en heden­

prom oveerde tot d octor (K .U . Leuven 1965) m et

daags d ocu m en tbeheer (V.U. Brussel, 2 0 1 0 ).

een studie over de persoonsnam en in de kasselrij

Contactgegevens: an n eleen.lybeer@ m sn .com

K ortrijk (1 3 5 0 -1 4 0 0 ). Hij publiceerde talrijke artikelen en w erken, w aaronder Verklarend

Paul Trio (° 1958) is d octor in de geschiedenis

w oordenboek van de fam ilien am en in Kortrijk

(K .U . Leuven, 1989) en hoogleraar m iddeleeuw ­

en N oord-Frankrijk ( 1993, 2 0 0 3 ) en Kortrijks

se geschiedenis aan de K.U. Leuven. C o n tact­

w oordenboek ( 1999). V oor zijn werk ontving

gegevens: pau l.trio@ k u leu ven-k ortrijk .be

328