Volkskrant bijlage De Community Top 100 / 2020 by De Community Top100

De poppetjes van Wallace & Gromit zijn nu tot in de kleinste en grappigste details in Groningen te bewonderen v4-6

PAGINA 2

nMondkapjesadvies geldt voor het hele land

PAGINA 3

DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

volkskrant.nl

PAGINA 6-7

n Winkel, park, museum: waar wel dragen, waar niet?

nWie zitten er achter het Red Team?

Veel bewoners Leerdams verpleeghuis besmet, maar ook veel bezoek PAGINA 5

België heeft na 493 dagen eindelijk weer een federale regering PAGINA 11

Op het Griftland College in Soest zijn na de recente coronabesmettingen mondkapjes in de gangen weer verplicht. Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

Ook scholen worstelen met het virus

Scholen die zijn getroffen door een corona-uitbraak zitten met de handen in het haar. Sommige schrijven mondkapjes voor, andere gaan tijdelijk dicht. Moet er geen landelijk beleid komen om besmettingen op vooral middelbare scholen tegen te gaan? ‘Iets van social distancing zou wel goed zijn.’ p8-9

Als corona nog lang blijft is het ook voor De Librije niet meer goed te maken PAGINA 20-21

Advertentie

Lambiorix Omdat het thema van de Kinderboekenweek ‘En toen?’ is, had de school besloten dat de leerlingen als historische figuren verkleed mochten komen. Dat kon breed geïnterpreteerd worden, ook draken vielen bijvoorbeeld onder historische figuren. Ik dacht terug aan die keer dat ik zelf als 6-jarige verkleed naar school mocht en per se wilde gaan als de gemaskerde boogschutter uit mijn favoriete Suske en Wiske, Lambiorix. Mijn moeder knutselde gedienstig een kostuumpje in elkaar en tekende op de borst

ONDANKS AFSTAND een eikenblad dat half zwart, half wit was, precies zoals bij de Lambiorix-boogschutter. Toen ik de klas binnenkwam had a) niemand door dat ik het was achter dat masker, begreep b) niemand wie ik voorstelde, ook niet toen ik nadrukkelijk naar het eikenblad wees, waarna bleek dat c) niemand de strip in kwestie gelezen had. Het is niet ideaal als je je outfit moet uitleggen, toch herinner ik mij die dag als een eclatant succes. Paulien Cornelisse

Half Leids koor besmet Amateurkoor Populus Unus in Cantione uit Leiden trekt aan de bel, nu is gebleken dat negen zangers na een repetitie zijn besmet met corona. Alle voorzorgsmaatregelen waren op de repetitie in acht genomen. Er waren twee ramen en drie deuren opengezet, de zangers zaten op afstand in een hoge zaal en bleven dat ook in de pauze. Behalve de negen koorleden testten ook drie van hun partners positief. Ernstig ziek werd niemand, al is nog niet iedereen hersteld. TEN EERSTE PAGINA 4

Misstand? Tip de Volkskrant Meer dan ooit heeft de samenleving behoefte aan journalisten die zaken tot op de bodem uitzoeken. Heeft u informatie over een belangrijke misstand die u met de Volkskrant wil delen? Ga naar: volkskrant.nl/tip

DE VOLKSKRANT BV JACOB BONTIUSPLAATS 9, POSTBUS 1002, 1000 BA, AMSTERDAM

REDACTIE@VOLKSKRANT.NL

JAARGANG 99 48 pagina’s NUMMER 29338

€ 3,45 België €4,20 Frankrijk €4,45 Luxemburg €4,20

TEL.: REDACTIE 020-562 9222

8(HLANRB!UUWUU^)+e-e-a-m-k

KLANTENSERVICE VOLKSKRANT.NL/SERVICE

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

‘GOUDEN WEEK’ IN CHINA

DIT WORDT VANDAAG NIEUWS

SHEILA SITALSING COLUMN

China viert de 71ste verjaardag van de Volksrepubliek, die dit jaar samenvalt met het traditionele Maanfeest.

ANALYSE DEBAT TWEEDE KAMER

Het einde

u Shell door de nieuwe tijd struikelt, tegen duizenden mensen moet zeggen dat er binnenkort geen plek meer in de herberg voor ze is, de heilige dividenduitkering offert, raffinaderijen wegdoet, miljarden afboekt, klem zit tussen windmolens en een olieprijs van nog geen vier tientjes per vat, nu de Koninklijke allang niet meer vanzelfsprekend een serviel luisterend oor vindt op de ministeries in Den Haag, nu ‘Big Oil’ eerder ‘Wobbly Oil’ lijkt, en nu al die dingen allang geen schokgolf door het land meer veroorzaken en enkel nog de voorpagina van Het Financieele Dagblad halen, nu de hoogtepunten van het olietijdperk ver achter ons liggen, nu moet ik terugdenken aan There Will Be Blood. Verpletterende film. Over het begin van de Grote Olietijd en een entrepreneur met gitzwart hart en onstilbare oliehonger. Met een eindscène waarin het bloed inderdaad stroomt en waarin het ruige alles-of-niets-kapitalisme wordt samengevat in één magistrale monoloog: ‘Jij hebt een milkshake en ik heb een milkshake. En ik heb een rietje. Mijn rietje reikt door de hele kamer en begint aan jouw milkshake te slurpen. Ik drink jouw milkshake. Ik drink hem op.’ Toen de film uitkwam, dertien jaar geleden, was het een mysterieuze tekst waar nog lang over is doorgeboomd. Vandaag zou het een doorsnee ochtendtweet kunnen zijn van de president van Amerika. Om olie zijn oorlogen begonnen, landen bezet, mensen vermoord, smerige regimes geaccommodeerd, gebieden

Shell was overal. De koningin van de wereld verwoest, de poolkappen in het ongerede gebracht. Dankzij olie vlogen we naar het einde van de wereld en weer terug, stonden we massaal in de file bij Roelofarendsveen, draaiden fabrieken op volle toeren, konden we naar believen de boel koelen of verwarmen, en lieten we ons bedelven onder massa’s plastic. Allemaal verslaafd aan de milkshake. Iedereen wilde bij Shell werken in de olie of in het gas of in allebei, en wie bij Shell had gewerkt kon daarna prima terecht in politiek of openbaar bestuur, want Shell leverde uitstekende bestuurders af. Shell was overal. De koningin van de wereld. Dat is voorbij. De Nederlandse premier had zich daar, mét Shell en Unilever, ernstig op verkeken toen hij dacht op verzoek even een dividendbelastingdingetje te kunnen regelen. Van Shell wordt tegenwoordig geëist dat het een ‘motor achter het goede’ is, dat het zich bekommert om ijsbeertjes en windmolens, dat het boete doet voor de verwoestingen die het hier en daar heeft aangericht, dat het sorry zegt tegen Groningen vanwege de gaswinning, én dat het tegelijkertijd onze energiehonger blijft stillen. En toen Ben van Beurden onlangs erop hintte dat een verhuizing naar Londen tot de mogelijkheden behoort, bleef het bladstil op het Binnenhof. De grote reorganisatie die Shell woensdagochtend bekendmaakte, één van de grootste uit de geschiedenis van het concern, was in het 8-uur-Journaal op ’s lands belangrijkste televisiezender een kort nieuwsitem waard. Het kwam ver na een hoop gepalaver over mondkapjes. Van de Shellzendtijd was een groot deel ingeruimd voor een club die olieconcerns probeert te bewegen tot een duurzamere bedrijfsvoering en die kritische kanttekeningen plaatst bij de aangekondigde vergroeningsplannen van Shell. Daarna volgde een reportage over een windpark in de Wieringermeerpolder. Zo ziet het einde van de Grote Olietijd eruit. Er is geen bloed.

TIJDJE NAT Een zone met bewolking en regen trekt van zuidwest naar noordoost over ons land. Later klaart het op. Het wordt 16 graden. Morgen een tweedeling: in het noorden droog, in het zuiden grijs en soms nat. Pagina V13

‘Ja’ voor mondkapje, Net als in maart, toen de scholen dichtgingen, buigt Rutte nu ook voor de publieke opinie. Voor hem hoeven de mondkapjes niet, maar als men dat wil, vooruit dan maar. Alleen: hoe duidelijk is nu de boodschap van de regering? En met welk gezag wordt die uitgedragen?

n politieke flexibiliteit kent de minister-president nog altijd zijn gelijke niet. Maandenlang wilde hij niets weten van een mondkapjesadvies, woensdagmiddag telde Mark Rutte de hoofden in de Kamer en stelde hij blijmoedig vast dat het er dan toch maar van moest komen. Met onmiddellijke ingang. Verder had hij er nog niet diep over nagedacht, waardoor het nog tot vrijdagmiddag zal duren voordat het land weet wat precies de bedoeling is. In grote lijnen is dat wel duidelijk: per direct geldt in heel het land een dringend advies van de overheid om niet-medische neusmondmaskers te dragen in winkels en andere publiek toegankelijke ruimten zoals musea, de horeca, parkeergarages, gemeentehuizen, bibliotheken, theaters en concertzalen, behalve als mensen op hun stoel zitten. In kapsalons en bij andere contactberoepen geldt het advies voor zowel het personeel als de klanten. Het is een dringend maar niet verplichtend advies. Veel wordt overgelaten aan de beheerders van de publieke ruimten. Winkels hoeven het advies niet over te nemen. Als zij dat wel doen, mogen zij mensen bij de deur weigeren als zij geen mondkapje op willen doen. ‘We willen ze wel de gelegenheid geven om te zeggen: ik wil dat je zo’n ding om doet, anders kom je niet binnen’, aldus de premier. Met het advies gaat nu in het hele land gelden wat sinds gisteren al gold in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Eindhoven en de omliggende regio’s. De Tweede Kamer liet woensdag in meerderheid merken geen voorstander te zijn van die regionale verschillen. Kamerleden vrezen dat het beleid voor veel mensen dan onduidelijk wordt. Het kabinet is van ver gekomen. De roep om mondkapjes gaat buiten de Kamer terug tot het vroege voorjaar, toen de pandemie Nederland nog maar net had bereikt. In vrijwel alle omringende landen werden de mondkapjes daarna vroeg of laat onderdeel van de strategie tegen het virus. Nederland ging niet mee. In het begin was er gebrek aan voorraad. Bovendien zag het Outbreak Management Team (OMT), bij monde van voorzitter Jaap van Dissel, er consequent niks in: mondkapjes vergen discipline van de gebruikers, anders werken ze al snel averechts. Besmette mensen die met vieze, te vaak hergebruikte lapjes over hun mond geen

reden meer zien om afstand te houden zijn een gevaar voor hun omgeving. De vrees was steeds dat mondkapjes een excuus zouden worden om de regels van afstand, hygiëne en isolatie niet meer te respecteren. Langzaam maar zeker won tot in het OMT de overtuiging terrein dat het ook anders kan werken: in het vertrouwen dat mensen wél of zelfs juist voorzichtig blijven, kan een mondkapje een beetje extra bescherming bieden. Zeker op drukke plekken, waar het soms lastig is om afstand te houden. Het openbaar vervoer is zo’n plek, erkende ook het kabinet. Evenals Schiphol. In het OMT heerste daarna maandenlang openlijk beleden verdeeldheid over de vraag of de kapjes ook elders hun nut zouden kunnen bewijzen.

Voor een mondkapjesplicht zou een wetswijziging nodig zijn, dat vinden de Kamer en Rutte te ver gaan Winkelen met mondkapjes in de

Begin deze week was het kabinet er nog steeds niet aan toe, maar werd het ingehaald door de burgemeesters van Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Eindhoven. Die wilden niet langer wachten. De volgende zet kwam woensdag van de Kamer, die vreesde dat niemand het snapt als iets in Den Haag wel gewenst is en in Utrecht niet. Brede overeenstemming Net als in maart, toen het kabinet tegen z’n eigen overtuiging in de scholen op slot deed, boog Rutte woensdag nadrukkelijk voor de publieke opinie. Van hem hoefde het niet, maar vooruit dan: ‘Ik zie binnen en buiten de Kamer brede overeenstemming dat we hier een stap moeten zetten.’ Hij benadrukt wel dat het geen mondkapjesplicht is, met bijbehorende handhaving en sancties. Daarvoor zou een wetswijziging nodig zijn. De Tweede Kamer is daar in meerderheid niet voor en Rutte vindt dat zelf ook te ver gaan. ‘Zoiets is een

grote ingreep en het is de vraag of die het houdt.’ Eerder waarschuwden staatsrechtgeleerden dat een mondkapjesplicht zal worden aangevochten bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. De premier denkt bovendien dat het niet nodig is. Hij hoopt dat het advies normerend werkt en dat de meeste winkels en openbare gelegenheden het zullen overnemen. De overgrote meerderheid van de klanten volgt dan vanzelf, is zijn verwachting. Onmiddellijk werd hij bestookt met vragen. Geldt het advies ook voor stations? Voor scholen? Wat moet een winkelier doen die het advies wil opvolgen maar te maken krijgt met opstandige klanten? Aan de scholen denkt hij niet, liet Rutte weten, omdat de leerlingen daar al 1,5 meter afstand moeten houden van hun leraren. Verder bleef hij de antwoorden schuldig. Het kabinet neemt tot vrijdag 18.00 uur om de details op papier te zetten. Raoul du Pré

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTObER 2020

Ten eerste STOPTOBER

SAAIE PAKJES

Start jaarlijkse actie om te stoppen met roken. Vanaf vandaag zijn alle stations en perrons rookvrij...

...en worden sigaretten en shag alleen nog maar verkocht in neutrale verpakkingen.

maar zonder verplichting

HOE DE OPVATTINGEN OVER HET NUT VAN MONDKAPJES VERANDERDEN Al sinds het begin van de coronacrisis hakketakt men erover: werken mondkapjes in de openbare ruimte wel of niet tegen corona? Terugblik op het voortschrijdend inzicht, in citaten. 29 JANUARI ‘Mondneusmaskers dragen zonder indicatie kan onnodige kosten en lasten en een vals gevoel van veiligheid geven’ (WHO-richtlijn) 1 APRIL ‘Mondkapjes opdoen heeft geen enkele zin’ (RIVM, Jaap v. Dissel) 1 APRIL ‘Er is genoeg bewijs om het kortdurende gebruik van maskers te ondersteunen bij gevoelige individuen in risicovolle situaties’ (Duitse en Hongkongse onderzoekers) 6 APRIL ‘Maskers alleen kunnen de pandemie niet stoppen.’ (WHOtopman Tedros Ghebreyesus) 8 APRIL ‘Het gebruik van gezichtsmaskers in de gemeenschap kan worden overwogen, vooral in drukke, gesloten ruimtes’ (Europese gezondheidsraad ECDC) 16 APRIL ‘Mondkapjes voegen niets toe aan de andere, bewezen werkzame maatregelen’ (Van Dissel) 4 MEI ‘Niet-medische mondkapjes dragen mogelijk enigszins bij aan het beperken van verspreiding van covid-19 in openbare ruimten waar voldoende afstand houden niet altijd mogelijk is’ (Advies Outbreak Management Team)

Bijenkorf in Amsterdam. Het concern heeft wel in alle filialen het dragen van mondmaskers verplicht gesteld.

Foto Joris van Gennip

Ook bij Albert Heijn in Almelo: mondkapje op Marc van den Eerenbeemt Amsterdam In de Albert Heijn in Almelo: mondkapje op. In het Groninger Museum: mondkapje op. In café Stadsbrouwerij Middelburg: mondkapje op, tot je hebt plaatsgenomen aan een tafel of de bar. In heel Nederland geldt per direct het dringend advies om in publiek toegankelijke binnenruimten een neus- en mondmasker te dragen. Sinds maandag gold dat advies al in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, brandhaarden van coronabesmettingen. Over de plaatsen waar het dragen van een mondmasker wordt aangeraden, bestond woensdag even onduidelijkheid. De minister-president sprak in de Tweede

Kamer van een advies voor ‘de openbare ruimte’. Uit zijn toelichting bleek dat het niet gaat om parken en pleinen. Het advies geldt voor de publieke binnenruimte: ‘overal waar je de hemel niet ziet’. Hij somde op: winkels, musea, gemeentehuizen, stations, vliegvelden, parkeergarages, benzinestations, restaurants, cafés en theater- en concertzalen. ‘Behalve als je zit. Als je zit kun je hem afzetten.’ De burger is niet verplicht het advies op te volgen. Op stations wordt het dragen van een mondmasker aangeraden, maar wie dat advies terzijde schuift hoeft niet te vrezen voor een sanctie. In de trein is een mondmasker wel verplicht. Wie reist zonder neus- en

mondbedekking kan een boete krijgen van 95 euro. De exploitant van een publieke binnenruimte (de definitie geeft het kabinet uiterlijk vrijdag) heeft de keuze of hij zijn bezoekers verplicht tot het dragen van een mondmasker. Bij Albert Heijn in Almelo zullen ze dat niet doen. Graag met mondkapje, maar ook zonder mogen klanten met hun winkelwagentje naar binnen. Dat is ook de keuze van brancheorganisatie CBL. Die wil het supermarktpersoneel behoeden voor ‘veel extra discussie en zelfs agressie aan de deur’. Het Groninger Museum was woensdagavond niet bereikbaar voor commentaar. Wel heeft het museum al speciale coronaroutes door de tentoonstellingsruimten.

In café Stadsbrouwerij Middelburg zullen ze het kabinetsadvies opvolgen, zegt mede-eigenaar Jacco de Wee. ‘Ik zal mijn klanten om begrip vragen en ze vragen om bij binnenkomst een masker te dragen.’ Het verschil is niet zo heel groot, denkt hij. ‘Zitten is al een verplichting in cafés.’ Het mondkapjesadvies geldt ook voor contactberoepen, zei Rutte. ‘Zowel voor de dienstverlener als de klant.’ Of dat advies in schoonheidssalons ‘praktisch tijdens een behandeling uitvoerbaar is’ weten ze nog niet bij brancheorganisatie Anbos. De vereniging wacht op de uitleg van het kabinet. Intussen blijft het eigen advies van Anbos van kracht: draag een mondmasker, spatbril en handschoenen.

1 JUNI ‘Het gebruik van gezichtsmaskers kan resulteren in een grote reductie van het risico op infectie’ (The Lancet) 5 JUNI ‘In het licht van het zich ontwikkelende bewijs adviseert de WHO het dragen van maskers aan te moedigen op plaatsen waar fysiek afstand houden moeilijk is’ (WHOtopman Ghebreyesus) 14 JULI ‘Stoffen gezichtsbedekking is een van de krachtigste wapens om de verspreiding van het virus te vertragen en te stoppen’ (CDC-directeur Robert R. Redﬁeld) 28 SEPTEMBER ‘Ik zou mensen aanraden serieus te overwegen maskers te dragen’ (corona-adviseur Anthony Fauci) 30 SEPTEMBER ‘Gegeven de wens van de Kamer doen we het voorstel om voor heel Nederland eenduidig een dringend advies af te geven over mondmaskers in winkels en andere voor publiek toegankelijke ruimten’ (Mark Rutte, Kamerdebat) Maarten Keulemans

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste Bestuur maant: coronaregels koorzang schieten tekort

CORONA IN CIJFERS

HET VIRUS IN NEDERLAND COVID-BESMETTINGEN EN ZIEKENHUISBEZETTING Positief geteste personen gemeld in Nederland

Aantal patiënten aanwezig in Nederlandse ziekenhuizen vanwege covid-19

3.500

800 Verpleegafdeling Intensive care

3.000

Maarten Keulemans Amsterdam

600

2.500 2.000

400 1.500 1.000

200

500 0

1 jul

30 sep

1 jul

30 sep

011020 © de Volkskrant. Bron: RIVM

3.294 nieuwe besmettingen gemeld, stijging ziekenhuisopnamen beperkt Het aantal besmettingen blijft flink toenemen, maar het groeitempo is iets lager dan een week geleden. Het RIVM registreert deze week 20.248 besmettingen, een toename van 42 procent ten opzichte van een week eerder. Op woensdag werden 3.294 positief getesten gemeld, 283 meer dan op dinsdag. Het aantal opgenomen covid-patiënten nam beperkt toe. Op woensdagmiddag lagen 701 personen met bevestigde covid-19 in het ziekenhuis, waarvan 150 patiënten op de intensive care. Dit zijn 8 patiënten meer dan op dinsdag. Op de ver-

Half koor besmet in Leiden, met de ramen netjes open

pleegafdelingen lagen 551 patiënten, hetzelfde aantal als een dag eerder. Dit blijkt uit cijfers van het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS). Vanwege regionale drukte zijn 12 patiënten naar een andere regio verplaatst. Dit zijn patiënten van reguliere verpleegafdelingen die geen ic-zorg behoeven. Het officiële sterftecijfer liep op met 13 overledenen naar 6.406. Dit zijn alleen de sterfgevallen waarbij het virus met een test is vastgesteld. Semina Ajrovic Xander van Uffelen

HET VIRUS IN TSJECHIË

Ze hadden twee ramen en drie deuren opengezet, zaten op afstand van elkaar in een ruime, hoge zaal en hielden ook in de pauze afstand. Toch hebben in Leiden negen zangers corona gekregen na een repetitie van hun hobbykoor Populus Unus in Cantione. Nu trekt het koor aan de bel: kennelijk werken de coronaregels niet. Behalve de negen koorleden testten ook drie van hun partners positief. Ernstig ziek werd niemand, al is nog niet iedereen hersteld. ‘Maar we zijn wel heel erg geschrokken’, zegt bestuurslid Marijke Meijer. ‘Andere koren moeten dit weten. We hebben ons aan alle re-

gels van het Koornetwerk Nederland gehouden. Wat ons is gebeurd, kan iedereen overkomen.’ Meijer, die zelf ook met lichte klachten thuiszit, vermoedt zelfs dat het openen van de ramen en deuren wellicht een averechts effect heeft gehad. ‘Misschien hebben we te veel geventileerd, waardoor het virus zich heeft kunnen verspreiden met de luchtstroom.’ Het koor, ooit begonnen als studentenkoor, bestaat opmerkelijk genoeg uit veel medisch geschoolden. Toen het koor na de zomer weer wilde gaan reperteren, vond men de oude repetitieruimte in de Leidse binnenstad niet meer geschikt: te klein, voor het in totaal 33 leden tellende koor. Uiteindelijk vond het koor een onderkomen in een veel grotere zaal in een buitenwijk. ‘Een

Juni: onbesmet koor repeteert in Wateringen. Foto Raymond Rutting / VK

Regering kondigt noodtoestand af De Tsjechische overheid heeft opnieuw de noodtoestand uitgeroepen, die vanaf 5 oktober in heel Tsjechië zal gelden, in een poging om de snelle toename van besmettingen te beteugelen. Middelbare scholen in zorgelijke regio’s worden gesloten en medische studenten worden opgeroepen om ten minste 14 dagen te helpen in ziekenhuizen. Bijeenkomsten van groepen worden beperkt en het publiek wordt geweerd bij sportevenementen. Over de afgelopen week werden 14.685 besmettingen geregistreerd.

COVID-19 IN TSJECHIË Aantal gemelde besmettingen per dag 3.500 3.000 2.500

forse zaal’, schetst Meijer. ‘Met een hoog puntdak en natuurlijke ventilatie.’ Daar nam men op donderdag twee weken geleden plaats op stoelen met ruime tussenruimte, diagonaal ten opzichte van elkaar, met twee ramen, één buitendeur en twee binnendeuren open. In de pauze stond men rond een biljart, op afstand van elkaar. ‘Maandagochtend meldde zich een van de zangers, met keelklachten’, vertelt Meijer. Zelf begon het bestuurslid toen ook net lichte klachten te krijgen. ‘Een beetje allergie, dacht ik toen nog.’ Nu steeds meer zangkoren hun hobby weer oppakken, lijken ook de uitbraken weer terug. Zo schortte zangkoor Music 4 All in Heerde eerder deze maand alle repetities op nadat zeven koorleden ziek waren geworden. Ook bij een ander Heerdes zangkoor bleken enkele besmettingen te zijn. De burgemeester verzocht daarop alle zangkoren af te zien van repetities. Aan de vooravond van de lockdown was Heerde het toneel van een heftige kooruitbraak. Bij christelijk mannenkoor De Lofzang werd toen haast de helft van de tachtig leden ziek. Zes kwamen er te overlijden. Waarom het virus zo vaak toeslaat bij zangkoren, is niet helemaal bekend. Volgens Britse experimenten komt het door de stemverheffing die met het zingen gepaard gaat: de stembanden kunnen dan fungeren als een soort bellenblaasset voor heel kleine druppeltjes, die lang kunnen blijven zweven en ver komen. Het verband met koren kwam aan het licht nadat begin maart in Seattle 52 zangers van een kerkkoor besmet waren geraakt na een repetitie.

Nederland aarzelt met analyses Abu Dhabi, Spanje gebruikt ze al

2.000

Charlotte Huisman Utrecht

1.500 1.000 500 0 15 mrt

29 sep

011020 © de Volkskrant. Bron: Johns Hopkins

REISADVIEZEN NEGATIEF REISADVIES BELGIË, LIECHTENSTEIN EN MEER FRANSE REGIO’S

Vakantiereizen mogelijk, let op risico’s Vakantiereizen afgeraden vanwege oplopende besmettingen Vakantiereizen afgeraden, beperkingen voor Nederlandse reizigers

011020 © de Volkskrant. Bron: Nederland Wereldwijd

Terwijl Nederland al twee weken Europese privacyregels aanvoert als argument om een deal over tienduizend coronatests met Abu Dhabi uit te stellen, sturen Spanje en Groot-Brittannië dagelijks zo’n vijfduizend wattenstaafjes naar een megalaboratorium in de oliestaat. Op verzoek van het Nederlandse ministerie van Volksgezondheid spraken diplomaten zondag met stafleden van het megalab in Abu Dhabi, met het doel meer informatie te vergaren over dit laboratorium. Hoewel de testcapaciteit in Nederland al weken nijpend is en er waarschijnlijk nog tot november een tekort zal zijn, is de deal nog altijd niet rond. Onbegrijpelijk vinden deskundigen. ‘Zeker nu het aantal besmettingen oploopt, hangt zoveel af van voldoende testcapaciteit, dat we alles moeten doen om het op te lossen’, zegt epidemioloog Arnold Bosman. Een woordvoerder van ‘coronaminister’ Hugo de Jonge kan niet zeggen hoe lang de onderhandelingen nog gaan duren. ‘Je bent er pas uit als je eruit bent.’ Op verzoek van het Nederlandse ministerie van Volksgezondheid bezoch-

ten de diplomaten zondag het megalab in Abu Dhabi, met het doel meer informatie te vergaren over dit laboratorium. Privacy is voor Nederland het heikele punt. Het ministerie vraagt zich af of het wel verantwoord is om genetisch materiaal te verzenden naar een land buiten de Europese Unie, dat geen wetgeving heeft voor bescherming van persoonsgegevens. Bosman: ‘Natuurlijk moet de privacy worden gewaar-

Groot-Brittannië en Spanje laten privacy minder zwaar wegen borgd, maar je kunt je tientallen manieren voorstellen waarop je dit kunt doen zonder persoonsgegevens te delen.’ Ook het vluchtschema waarmee de buisjes van Nederland naar Abu Dhabi moeten worden gevlogen, is nog een punt van discussie. Het laboratorium in Abu Dhabi maakt deel uit van het Zwitserse consortium Unilabs, waarvan ook het Nederlandse laboratorium Saltro onderdeel is. Via Saltro werd het contact gelegd met het veel grotere laboratorium in de golfstaat. Dat kan dagelijks 50 duizend coronatests analyseren. Het

laboratorium reserveert een aanzienlijk deel van die capaciteit voor zijn Europese partners, als daar onvoorziene tekorten dreigen. Toestellen van de luchtvaartmaatschappij Etihad van de Verenigde Arabische Emiraten vliegen daartoe inmiddels dagelijks van Londen en Madrid naar Abu Dhabi. De Autoriteit Persoonsgegevens volgt de Nederlandse onderhandelingen kritisch. Doorgifte van medische gegevens is volgens deze privacywaakhond niet toegestaan buiten de Europese Unie, als een land niet een passend beschermingsniveau heeft. Dan moeten er speciale waarborgen worden ingebouwd. ‘Dat is belangrijk’, zegt een woordvoerder van de autoriteit. ‘Want als je je ergens op laat testen – in dit geval corona – dan vertrouw je er blind op dat het beschermingsniveau voor jouw medische gegevens en genetisch materiaal goed is geregeld.’ Voor Spanje en Groot-Brittannië, landen die eveneens (nog) lid zijn van de Europese Unie, is dit bezwaar blijkbaar overkomelijk geweest. Volgens het laboratorium Saltro wordt aan alle privacyvoorwaarden voldaan. Waar het in de Nederlandse onderhandelingen nu op hangt, kan de woordvoerder van minister De Jonge niet zeggen. ‘Ik kan hier nu niets over kwijt.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste REPORTAGE VERPLEEGHUIS MET BESMETTINGEN

De corona-afdeling van verpleeghuis Present. 20 van de 24 bewoners raakten de afgelopen weken besmet, en 20 medewerkers.

Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het virus is er, en er is bezoek Verpleeghuis Present in Leerdam laat bezoek toe, ook al zijn veel bewoners besmet. Dit beleid wint terrein. Want ‘wie zijn wij om ze die laatste contactmomenten te ontnemen?’ Anneke Stoffelen Leerdam In een plastic schort tot aan haar enkels, een veiligheidsbril op haar neus en een mondkapje voor, zingt Anke Vermeulen sinterklaasliedjes voor haar dementerende moeder (89) met een coronabesmetting. De oude dame begint de bekende melodietjes te neuriën, haar dochter vult de teksten aan. ‘Ik zit er als een marsmannetje bij’, zegt Vermeulen (67) over haar laatste bezoeken aan het verpleeghuis. ‘Maar als we samen zingen, zie ik de herkenning. Ze wordt er vrolijk en rustig van.’ Verpleeghuis Present in Leerdam is in de tweede ronde getroffen door corona: 20 van de 24 bewoners raakten de afgelopen weken besmet, en 20 medewerkers. Vier bewoners zijn overleden. Het contrast met het voorjaar is groot. Toen waren er nul besmettingen in het bakstenen gebouw in Leerdam, maar mocht familie maandenlang niet naar binnen. Nu waart het virus weliswaar door de gangen, maar blijft het huis open voor bezoek. ‘Mensen verblijven bij ons in de laatste levensfase’, zegt verpleegkundige Deveny van Es (23). ‘Wie zijn wij dan om hun die laatste contactmomenten te ontnemen?’ Verpleeghuis Present bevindt zich met dit bezoekbeleid in de voorhoede. Brancheorganisatie Actiz publiceerde onlangs een nieuwe ‘handreiking’ over de sociale contacten van verpleeghuis-

bewoners in tijden van covid-19. Daarin wordt aanbevolen dat bezoek zoveel mogelijk welkom blijft, zelfs als de betreffende bewoner positief is getest. Hoewel beschermingsmiddelen in de verpleeghuizen nu volop aanwezig zijn, zijn nog lang niet alle zorgorganisaties klaar voor zo’n ruimhartig bezoekbeleid. ‘Ik kan me voorstellen dat je een uitzondering maakt als er sprake is van palliatieve verzorging’, zegt woordvoerder Marloes Lok van zorgorganisatie Zinn in het noorden van het land. ‘Maar in het algemeen bezoekers toelaten op een afdeling waar covid heerst? Dat is wel een risico. Ik zie het hier niet snel gebeuren.’ Zorgorganisatie Cordaan had begin september een coronabrandhaard in het Anton de Komhuis in Amsterdam Zuidoost. Tweederde van de bewoners raakte besmet, evenals een groot deel van het personeel. Drie bewoners zijn overleden. De verpleegafdeling ging na de ontdekking op slot voor bezoek. ‘Wij onderschrijven de bezoekrichtlijnen en we hebben heel hard tegen elkaar gezegd dat we nooit meer de situatie willen van afgelopen voorjaar’, zegt woordvoerder Michiel Jongewaard van Cordaan. ‘Maar het is in de praktijk lastig, daar moeten we eerlijk in zijn.’ Omdat zoveel personeel van het Anton de Komhuis ziek thuis zat, werden bewoners afgelopen maand zelfs deels verzorgd door medewerkers van defensie. ‘Bezoek is dan moeilijk te organise-

156 VERPLEEGHUISLOCATIES hadden afgelopen maand minstens één coronabesmetting. Dit aantal stijgt sinds begin september. Bij de piek half april ging het om ruim 800 locaties. ren, daarvoor heb je juist extra personeel nodig’, legt Jongewaard uit. ‘Mensen moeten worden begeleid bij de beschermingsmiddelen en op de looproutes. In een huis met besmettingen wil je niet hebben dat bezoekers door het gebouw gaan dwalen.’ Door de hoogoplopende emoties kunnen verpleeghuizen het bijna onmogelijk voor iedereen goed doen. De Brabantse zorgorganisatie Thebe kreeg half september scheldpartijen en doodsbedreigingen nadat was besloten geen bezoek toe te laten op een met corona besmette locatie in Goirle. Omgekeerd was ook niet iedereen blij met het beleid van Present om de deuren juist wel open te laten, vertelt verpleegkundige Deveny van Es. ‘Al ontstaat meestal wel begrip als je uitlegt waarom we dit doen.’ Hoewel onderzoekers van het Amsterdam UMC vorige week concludeer-

den dat de bezoekersstop in het voorjaar gemiddeld genomen geen negatief effect had op verpleeghuisbewoners, is de praktijkervaring van Van Es anders. ‘We zagen sommige mensen echt wegkwijnen. Ook al zijn er dementerenden bij die hun familie niet meer herkennen, wij merkten als personeel toch dat ze iets misten.’ Dat zag ook Anke Vermeulen toen ze in juni na drie maanden weer op bezoek kon bij haar moeder, in een ruimte achter glas. ‘Ze was enorm achteruitgegaan en moest ontzettend huilen, heel moeilijk om te zien. Ze begreep er niets van en zei dingen als: je bent boos op me, want je komt niet meer.’ Vermeulen is dankbaar dat ze nu op visite kan blijven gaan, ook al is haar moeder net als bijna al haar medebewoners positief getest. ‘Het opmerkelijke is dat ze geen klachten heeft.’ Angst om zelf besmet te raken, heeft Vermeulen niet. ‘Ik zie tijdens een bezoek alleen haar, en blijf op afstand in haar kamer. Ik zit er beschermd en zodra ik thuiskom, gooi ik al mijn kleding in de was en stap ik onder de douche. Ik denk dat de kans groter is dat ik besmet raak in de supermarkt dan in het verpleeghuis van mijn moeder.’ De Volkskrant onderzoekt hoe verpleeghuizen omgaan met de tweede golf besmettingen. Wilt u informatie delen? Mail naar tips@volkskrant.nl. Liever anoniem? Kies dan Publeaks.nl

i TESTEN MET VOORRANG GAAT NIET SNEL GENOEG De kwaliteit van de zorg in verpleeghuizen holt achteruit doordat medewerkers met klachten te lang op een testuitslag moeten wachten, waarschuwt Jacqueline Joppe, bestuursvoorzitter van de Brabantse zorggroep Elde Maasduinen. ‘Door de tekorten bij de labs duurt het ook mét voorrang vaak vier of vijf dagen voor de uitslag er is. Al die tijd moeten collega’s de gaten dichtlopen.’ Joppe heeft als gevolg van het trage testen op verschillende afdelingen van Elde al het zogenoemde noodplan geactiveerd. ‘Dat betekent dat dagactiviteiten niet doorgaan of dat mensen niet worden gedoucht.’ Elde laat op verzoek van de veiligheidsregio het personeel testen in de reguliere GGD-teststraten. Op sommige andere plekken hebben zorginstellingen een eigen teststraat opgetuigd om de wachttijden te omzeilen. ‘Als zorgorganisatie heb je de verpleegkundigen in huis die de test kunnen afnemen’, zegt Mathilde Minderhoud, locatiemanager van een woonzorgcentrum van Cordaan in Nieuw-Vennep. ‘Wij hebben sinds kort een teststraat op onze parkeerplaats, in samenwerking met het streeklab in Haarlem. Wie zich voor vijf uur ’s middags meldt, heeft nog voor middernacht de uitslag.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste

Lagerhuis pakt zijn rol terug in coronazaken Patrick van IJzendoorn Londen Het Lagerhuis kan eindelijk meebeslissen over de coronapolitiek. Na een opstand van de Conservatieve fractie heeft Boris Johnson woensdag bepaald dat een nieuwe lockdown er niet komt zonder parlementaire goedkeuring. De ‘Speaker’ van het Lagerhuis, Lindsay Hoyle, had gezegd dat de volksvertegenwoordiging op ‘minachtende wijze’ is behandeld door de regering-Johnson, iets waarmee met name Conservatieven het eens zijn. Al een half jaar wordt het Verenigd Koninkrijk per decreet geregeerd. Vanwege de urgentie van de coronacrisis nemen de premier en zijn ministers maatregelen waarover parlementsleden pas achteraf hun zegje kunnen doen. Sommige besluiten worden op het laatste moment genomen en zelfs via Twitter bekendgemaakt, nog voordat Hoyle er iets van weet. Het ongenoegen hierover

Een nederlaag dreigde ondanks Johnsons riante meerderheid neemt toe, temeer omdat het gaat over de ingrijpendste vrijheidsbeperkingen op het eiland sinds het regime van de semi-dictator Oliver Cromwell, halverwege de 16de eeuw, Conservatieve afgevaardigden hebben genoeg van het ‘autoritaire’ bewind, zeker sinds Johnson vorige week aankondigde dat de noodsituatie nog wel een half jaar van kracht blijft, ook al heerst het coronavirus nu minder dan in de lente. Het aantal besmettingen in Groot-Brittannië neemt gestaag toe, maar minder hard dan Johnsons adviseurs vorige week voorspelden. Het aantal ziekenhuisopnamen en coronaslachtoffers blijft achter bij de opwaartse trend. ‘Hoe denken mensen dat vrijheid sterft?’, vroeg rebellenleider Steve Baker zich retorisch af, een invloedrijke volksvertegenwoordiger. ‘Ze sterft op deze manier, met een regering die zich draconische macht toe-eigent zonder dat het parlement erbij betrokken is, de rechtsstaat ondermijnend door een onnavolgbare, steeds verschuivende deken van regels.’ Re-

bel Nus Ghani noemde het onacceptabel dat zogeheten Covid Marshals, Britse boa’s, zonder parlementair fiat geweld tegen burgers kunnen gebruiken en boetes van 10 duizend pond kunnen uitdelen. De premier blijkt zijn eigen regels niet meer te kunnen volgen. Bij een bezoek aan een praktijkopleiding, dinsdag, beweerde hij dat verschillende families elkaar kunnen ontmoeten in Noordoost-Engeland, terwijl dat juist tegen de regels is. Eerder op de dag raakte ook een staatssecretaris verdwaald in het regeldoolhof. Voor de rebellen een bewijs dat besluitvorming niet langer in handen moet zijn van een kliek rond een premier die telkens in paniek raakt, maar van ’s lands afgevaardigden. In een poging de democratie te herstellen had ‘fractievoorzitter’ Graham Brady een amendement opgesteld waarin staat dat het parlement voortaan stemrecht krijgt bij nieuwe coronamaatregelen. In een mum van tijd hadden tientallen Conservatieven er hun handtekening onder gezet, alsmede leden van de officiële oppositie. Een nederlaag dreigde voor de regering, hoewel die een meerderheid heeft van 80 zetels, maar ondanks zijn harde woorden weigerde Hoyle een stemming over het amendement toe te staan, uit angst voor politieke chaos in deze crisistijden. Er was voor het niet-verlengen van de noodwetgeving geen meerheid, maar Johnson begreep dat hij niet op deze manier kan doorregeren. Bij een geheim overleg werd besloten dat het parlement voortaan vooraf mag stemmen over nationale maatregelen, zoals een nieuwe lockdown. Zodoende kan Johnson niet langer regeren op basis van opinieonderzoeken. Daaruit is gebleken dat tweederde van de bevolking voors harde maatregelen is. De schrik zit er goed in. De sociale, medische en economische schade dreigt enorm te worden, reden dat minister van Financiën Rishi Sunak zijn landgenoten onlangs vroeg weer zonder angst te gaan leven, wat werd herhaald door een topman van de Bank of England. In zijn fractie wordt Sunak steeds vaker genoemd als man die Johnson vroeg of laat gaat opvolgen. De rebellen hebben het niet alleen voorzien op Johnson zelf, maar ook op zijn topadviseur Dominic Cummings en de twee speciale coronaraadgevers, Chris Whitty en Patrick Vallance. In het Lagerhuis riep de Conservatief Desmond Swayne de premier op om ze te ontslaan.

Premier Johnson spreekt, Speaker Lindsay Hoyle ziet toe. Foto AFP

PROFIEL RED TEAM COVID-19 NEDERLAND

De onbedoelde plaaggeest van het OMT komt op stoom Ze zijn deskundig, ze zijn onafhankelijk en ze laten in de media en de Tweede Kamer duidelijk weten wat het kabinet zou moeten doen om het coronavirus te bestrijden. In een mum van tijd heeft het Red Team een cultstatus bereikt. Wie zitten erachter? Door Dion Mebius

igenlijk is het de wereld op z’n kop, zegt Wim Schellekens. Zijn Red Team was opgericht om het officiële Outbreak Management Team (OMT) van weerwoord te voorzien. Maar wat hoorde hij met de rest van Nederland premier Mark Rutte zeggen, maandagavond op de persconferentie? ‘Het OMT hebben we gevraagd: breng ons advies uit over dat Red Team-advies.’ In ‘dat advies’ beveelt het Red Team, samen met topviroloog en voormalig RIVM-directeur Roel Coutinho, het gebruik van mondkapjes aan als extra maatregel om een tweede lockdown te voorkomen. Femke Halsema vroeg de partijen vorige week persoonlijk om daarover te adviseren, vertelde de burgemeester van Amsterdam maandag bij Op1. Daar stokte de opmars niet van het Red Team: woensdagochtend mochten Schellekens en teamlid Bert Slagter de Tweede Kamer vertellen wat nodig is om het virus een kopje kleiner te maken. Het is de definitieve doorbraak van het Red Team, opgericht om de ontwikkelingen kritisch te volgen, en dat in juli begon met vier deskundigen die in een brandbrief aan het kabinet hun zorgen uitten. Sindsdien breidde het team gestaag uit en veroverde het, op sociale media en aan talkshowtafels, zijn eigen curieuze plek in de nationale coronadialoog. De steeds zorgelijker coronacijfers doen de behoefte aan een kritisch tegengeluid alleen maar toenemen, zeker nu het kabinet en het OMT het zelf ook niet altijd meer lijken te weten. Het gevolg: in de beeldvorming is het Red Team recht tegenover de ‘zittende macht’ komen staan. ‘Maar we zijn geen alternatief OMT, noch een vervanging ervan’, zegt veldepidemioloog en teamlid Amrish Baidjoe. Frustratie bij OMT Dat de kabinetsadviseurs nu op hun advies moeten reageren, en Rutte dat op de persconferentie aankondigde, is allicht goed voor de naamsbekendheid van het Red Team. Maar Baidjoe houdt er geen goed gevoel aan over. ‘Het OMT wordt nu in z’n hemd gezet en daar is niemand bij gebaat. Als minister De Jonge een goede crisismanager was geweest, had hij gezegd: ga er samen maar even over babbelen.’ Dat frustraties hierover in het OMT leven, bleek woensdag wel toen leden

KERNLEDEN kent het Red Team momenteel, daarnaast is er een groep van 250 personen die het team adviseert en scherp houdt.

Het OMT wordt nu in z’n hemd gezet en daar is niemand bij gebaat Amrish Baidjoe van het Red Team over de opdracht van het kabinet aan het OMT

in de Volkskrant anoniem hun beklag deden over onder meer de groeiende adviesrol van het Red Team. Dat team trekt nauw op met de oppositie en wordt zo onderdeel van de naderende verkiezingen, klonk het ook in Den Haag. De adviezen van het Red Team en de uitlatingen van PvdA-leider Lodewijk Asscher zouden één op één overeenkomen. Het zijn beschuldigingen waar Schellekens en Baidjoe niets mee kunnen. ‘We hebben wel contact met de oppositie, waaronder met Asscher, maar net zo goed met partijen van de coalitie’, aldus Schellekens. ‘We zijn niet politiek geaffilieerd’, zegt ook Baidjoe. ‘Ik vind het frame dat we ons zouden laten gebruiken vervelend. Ja, het was de oppositie die ons al eerste vroeg: kunnen jullie niet je analyse delen op een hoorzitting? Maar juist dat uitwisselen van inzichten is het fundament van de wetenschap.’ Samen met Arnold Bosman en Xander Koolman (zie overzicht) waren zij het die in juli een brandbrief stuurden. Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid had hen en zo’n

honderd andere experts al uitgenodigd om na te denken over verbeterpunten in het beleid, maar dat proces zou veel te lang duren, dachten de vier. In de brief drongen ze aan op intensiever bron- en contactonderzoek, een laagdrempeliger testbeleid én het gebruik van mondkapjes. Die samenwerking beviel goed, zegt Schellekens, maar de oorspronkelijke leden misten nog competenties om een volledig oordeel te kunnen geven over de corona-aanpak. Het Red Team zocht daarop acht andere deskundigen aan uit verschillende vakgebieden, van een verpleegkundige en een gedragswetenschapper tot – in de persoon van Slagter – een ‘expert complexe systemen’. De naam komt uit het bedrijfsleven, waar een ‘rood team’ afzonderlijk van een ‘blauw team’ aan oplossingen werkt om tunnelvisie tegen te gaan. Vaste prik is de videovergadering op maandagavond, met meer overleggen als de rest van de week daar om vraagt. Discussiëren doen de twaalf huidige teamleden voortdurend via de berichtenapp Discord. Daar hebben ze ook een besloten community opgericht voor 250 personen die volgens het Red Team een zinvolle bijdrage aan de discussie kunnen leveren. ‘Ons eigen Red Team’, zegt Schellekens. ‘Werden paniekzaaiers genoemd’ Sinds juli deelde het team speldenprikjes uit met brieven, rapporten en veelgedeelde ‘draadjes’ van berichten op Twitter. Dat De Jonge hen had uitgenodigd om mee te denken, hielp bij het krijgen van aandacht in de media. In de Tweede Kamer hielden leden al twee keer een presentatie. Volgens Schellekens praat het Red Team ook met GGD-directeuren en burgemeesters. Onder wie dus met Halsema, op wier verzoek het team zijn mondkapjesadvies zondag vervroegd uitbracht. Die nieuwe adviesrol verontrust leden van het OMT. Tegengas is prima, maar de rolverdeling moet helder blijven, klinkt het. Het Red Team kent ook geen hoogleraren die al jaren meedraaien in de internationale top en leidende figuren zijn in ziekenhuizen. In de academische pikorde staat het team duidelijk lager dan het OMT. Hem en zijn teamgenoten om die reden diskwalificeren is te makkelijk, vindt Baidjoe. Kijk naar de reeks waarschuwingen die het Red Team sinds juli gaf. ‘We werden paniekzaaiers en klagers genoemd ’, zegt hij. ‘Maar we waren spot on.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste AMRISH BAIDJOE

Veldepidemioloog

ij bevocht ebola in Congo, zika in Frans-Guyana en malaria in Kenia. In een Bengaals vluchtelingenkamp coördineerde hij de hulp voor de aan difterie en dengue lijdende Rohingya. Het is deze praktijkervaring die volgens Amrish Baidjoe hard nodig is in de huidige coronacrisis. Opnieuw staat hij armere landen bij in hun aanpak, nu als lid van het crisisteam van het Internationale Rode Kruis vanuit Oslo. De crises waarin hij werkt ‘worden niet opgelost door de professoren van deze wereld’, zegt Baidjoe, maar door veldepidemiologen als hij, de ‘boots on the ground’. Hij bepleit handelen uit voorzorg: doe niet alleen wat je wéét dat werkt, maar ook wat zou kúnnen werken. Zoals een mondkapjesplicht.

BERT SLAGTER

spreker en programmeur

Wie zitten er in het Red Team? Twaalf leden telt het Red Team momenteel. Voormalig hoofdinspecteur Gezondheidszorg Wim Schellekens is een oudgediende. Wie zijn de andere, meest prominente leden?

WIM SCHELLEKENS

Gepensioneerd hoofdinspecteur Gezondheidszorg

ij is eigenlijk ‘helemaal geen expert’ in de bestrijding van virussen, moet Wim Schellekens toegeven. Zijn rol in het Red Team is die van de grote coördinator, die vergaderingen inplant, afspraken met politici en bestuurders maakt en de vele mediaoptredens op elkaar afstemt. In het besturen heeft hij wel ruime ervaring: eerder was hij onder meer hoofdinspecteur curatieve zorg bij de Inspectie voor de Gezondheidzorg. Zijn team is er om ‘kokerdenken’ bij het Outbreak Management Team (OMT) en het kabinet te voorkomen, zegt Schellekens. Dat moet volgens de oud-huisarts wel constructief blijven en niet in een hetze ontaarden. ‘Want het slechtste wat wij kunnen doen, is het vertrouwen van de burger in het kabinet ondermijnen.’

ARNOLD BOSMAN

Veldepidemioloog

XANDER KOOLMAN

Gezondheidseconoom

ijn studie computerwetenschappen maakte hij niet af, maar sinds het begin van de crisis ontpopte Bert Slagter zich wel als veelgevraagd coronaspreker aan talkshowtafels. Daar treedt hij op als ‘wiskundige’ en ‘expert complexe systemen’. Sinds 2001 heeft Slagter een bedrijf dat software ontwikkelt voor organisaties. Samen met zijn broer Peter (eveneens lid van het Red Team) runt hij de website LekkerCryptisch.nl, met nieuws over de fintech-sector. Net als bij de eerste golf pleit Slagter voor stevigere maatregelen dan het kabinet neemt. Destijds noemde hij dat crush the curve, nu heet dat de hammer and dance. Een zo hard mogelijke hamer is nodig, zei Slagter woensdag tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer. ‘Hoe strenger je bent, hoe korter het duurt.’

ij werkte bij de GGD en het RIVM, de twee organisaties met hoofdrollen in de Nederlandse bestrijding van het coronavirus. Daarna trok Arnold Bosman de grens over. Tussen 2006 en 2016 zat hij in Stockholm als hoofd van de opleiding veldepidemiologie voor ECDC, het Europese broertje van het RIVM. Vervolgens begon Bosman voor zichzelf, als onder meer consultant en instructeur in de bestrijding van besmettelijke ziekten. De coronapandemie is ‘echt het schoolvoorbeeld van een zogenoemd wicked problem’, zei Bosman in augustus in de Tweede Kamer tijdens een door de oppositie georganiseerde hoorzitting over de corona-aanpak. Alleen door verschillende soorten expertise te bundelen kan die aanpak volgens hem effectief zijn. Een idee dat hij niet terugziet in de huidige samenstelling van het OMT.

eer dan zijn teamgenoten houdt Xander Koolman oog voor de grote economische gevolgen van het coronavirus. ‘Dit is wat mij betreft meer een economische dan een gezondheidscrisis’, zei hij in juli. Het sectiehoofd gezondheidseconomie aan de Vrije Universiteit zocht de publiciteit op om een tweede, voor de economie verwoestende lockdown te voorkomen. Snel meer maatregelen waren volgens hem nodig. Twee maanden later doet het kabinet een laatste poging die gevreesde tweede lockdown te voorkomen. Koolman, tussen 2016 en januari van dit jaar lid van de raad van advies van de Nederlandse Zorgautoriteit, vreest het ergste voor de economie. Het blijft ‘moeilijk om te accepteren’ dat het kabinet niet meer heeft gedaan, twitterde hij deze maand.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste Advertenties

REPORTAGE GRIFTLAND C0LLEGE IN SOEST

Opnieuw schopt het De eerste middelbare scholen stappen vanwege corona-uitbraken over op afstandsonderwijs, zoals in Soest. Waar nog wel klassikaal wordt lesgegeven, vragen docenten zich af of het wel verantwoord is, samen met dertig pubers in één lokaal.

Rik Kuiper Amsterdam Zeg vooral niet dat hij zijn school half heeft moeten sluiten, want voor je het weet hangt de Onderwijsinspectie aan de lijn. De school is niet dicht, zegt rector Kees Versteeg van het Griftland College in Soest. Hij heeft alleen het onderwijs noodgedwongen ‘anders georganiseerd’. De hele bovenbouw zit thuis. Die leerlingen krijgen afstandsonderwijs. Dat zit zo. Begin vorige week werd duidelijk dat twee leerlingen uit 6-vwo positief waren getest op het coronavirus. Er volgde contactonderzoek. Bij wie waren deze leerlingen onlangs in de buurt geweest? ‘Binnen no-time’, zegt Versteeg, ‘had ik dertig tot vijfendertig leerlingen thuiszitten. Daar schrok ik van.’ Later bleken ook andere leerlingen uit 6-vwo besmet. Dus moest de hele klas naar huis. Na het weekend: meer ziekmeldingen. Van leerlingen, maar ook van docenten. ‘En dan moet soms een hele sectie in quarantaine, omdat ze onlangs nog overleg met elkaar hebben gehad’, zegt Versteeg. ‘Zie dan nog maar eens goed les te geven.’ Inmiddels zijn 23 leerlingen, vijf leerkrachten en drie mensen van het onderwijsondersteunend personeel positief getest. Nog een paar honderd mensen zitten thuis omdat ze met hen in contact zijn geweest. Rigoureus ingrijpen was daarom vereist. En dus krijgen 650 leerlingen van de bovenbouw nu afstandsonderwijs, voor minimaal een week.

Lees ook kwaliteit op het perron Zet de V op uw telefoon | Kijk op volkskrant.nl/digitaal

Nieuwe start Het Griftland College in Soest is niet de enige school waar het coronavirus het onderwijs in de war schopt. De website scholenmeldpunt.nl houdt een lijst bij van basisscholen en middelbare scholen waar besmettingen zijn geconstateerd bij een of meerdere leerlingen of docenten. De teller staat woensdagavond op ruim 250. Zo zijn op het Spinoza Lyceum in Amsterdam sinds het begin van het schooljaar al 55 leerlingen en acht personeelsleden besmet (geweest). Vanaf maandag geeft de school een week lang afstandsonderwijs. Daarna is het herfstvakantie. ‘Dat geeft ons veertien dagen om het virus uit de school te krijgen’, zegt rector Jan Paul Beekman. ‘En dan kunnen we daarna een nieuwe start maken.’ Het Linie College in Den Helder heeft deze week alle 72 leerlingen en 32 medewerkers naar huis gestuurd,

nadat een leerling besmet bleek. Het betreft een school voor voortgezet speciaal onderwijs voor zeer moeilijk lerende kinderen. Ook Aeres vmbo Lelystad doet deze week alles digitaal, omdat een besmette medewerker contact heeft gehad met andere medewerkers van de school. ‘De GGD adviseert nu dat deze collega’s in quarantaine thuis moeten blijven’, schrijft de school op de website . ‘Deze groep is te groot om het onderwijs op locatie door te kunnen laten gaan.’ Matig geventileerd Dergelijke voorvallen wakkeren de angst onder docenten op middelbare scholen aan. Ze vragen zich af waarom ze van het kabinet ’s avonds maar drie mensen te eten mogen ontvangen, terwijl ze overdag met dertig zwetende pubers in een soms matig geventileerd lokaal zitten. ‘Op mijn school zijn zowel leerlingen als docenten besmet geraakt’, schreef docent en lerarenopleider Ton van Haperen woensdag op de opiniepagina’s van de Volkskrant. ‘Het aantal groeit en als we zo doorgaan, kom ik gegarandeerd aan de beurt. Uit niets blijkt dat dit iemand interesseert. Sterker, uit een mail van mijn schoolleiding begrijp ik dat de GGD liever niet heeft dat we hierover praten, vanwege mogelijke paniekzaaierij.’ Ook rector Beekman van het Spinoza College merkte dat de onrust onder het personeel toenam toen het aantal besmettingen op school (en in de regio Amsterdam) steeg. ‘We zitten met 1280 leerlingen in een vol gebouw. Als iedereen dan tussen de lessen door de gangen loopt, vinden docenten dat spannend.’ Rector Versteeg van het Griftland College heeft ook ‘mensen die bang zijn’, bijvoorbeeld omdat ze zelf ziek zijn of een partner hebben met een zwakke gezondheid. ‘Dan wordt er gezegd: ga met ze in gesprek over alternatieven. Maar wat kan ik ze bieden, behalve begrip?’ Spatschermen De vraag is of het nog wel verantwoord is op deze manier door te gaan. Mensen als Van Haperen vinden van niet. ‘Middelbare scholen zijn hard op weg in de tweede golf de status te krijgen van de verpleegtehuizen uit de eerste golf’, schreef hij, met die klassen die net zo vol zitten als voorheen. ‘Dit kan onmogelijk goed gaan.’ Momenteel moeten docenten en

Leerlingen van het Griftland College

Wat kan ik bange docenten bieden, behalve begrip? Kees Versteeg rector van het Griftland College in Soest

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Angst scholen voor besmettingsgolf Ten eerste

virus het onderwijs in de war

650 LEERLINGEN in de bovenbouw van het Griftland College in Soest volgen afstandsonderwijs nadat 23 leerlingen en vijf leerkrachten besmet bleken met Covid-19.

154 BESMETTINGEN telde het RIVM afgelopen week op scholen en kinderdagverblijven. Dat is 3,6 procent van het totaal aantal vastgestelde besmettingen met Covid-19.

in Soest dragen in de gang mondkapjes. Bij de ingang van de school moeten ze hun handen ontsmetten. leerlingen anderhalve meter afstand houden op school. Leerlingen hoeven zich niet aan afstandsregels te houden. Verder bepalen scholen zelf welke aanvullende maatregelen ze nemen. Met tape plakken ze vakken waar leerlingen niet mogen komen. Ze laten leerlingen de handen ontsmetten bij de deur. Ze stellen spatschermen beschikbaar voor de docenten. Of stellen mondkapjes verplicht op de gang. Daarmee lijkt het aantal besmettingen op scholen redelijk binnen de perken te blijven, al laten de statistieken ruimte voor twijfel. Uit de meest recente cijfers van het RIVM blijkt dat afgelopen week 154 besmettingen plaatsvonden op scholen en kinderdagverblijven. Een week daarvoor ging het om 129 gevallen. Het is onbekend om hoeveel docenten en hoeveel leerlingen het gaat. Die 154 komt overeen met 3,6 procent van het aantal besmettingen waarvan min of meer bekend is waar die plaatsvonden. Veel meer besmettingen vonden thuis (57 procent) en op het werk (10 procent) plaats. Er past wel een kanttekening bij de cijfers. Van bijna 80 procent van alle

ruim 19 duizend coronabesmettingen van afgelopen week is de herkomst namelijk helemaal niet duidelijk. Een deel daarvan kan op scholen hebben plaatsgevonden. Knuffelen Zijn scholen daarmee broeinesten? Bestaat er een kans dat het er straks gierend uit de hand loopt? Maken docenten zich terecht zorgen? Kinderarts-epidemioloog Patricia Bruijning van het UMC Utrecht denkt dat het allemaal wel meevalt. Ze wijst erop dat er bijna een miljoen leerlingen naar middelbare scholen gaan. ‘Daar vinden besmettingen plaats’, zegt ze, ‘maar niet massaal.’ Bovendien blijkt uit onderzoek dat veel besmette leerlingen het virus vermoedelijk niet op school hebben opgelopen maar daarbuiten. Dat het vrij goed gaat, is volgens Bruijning te danken aan de maatregelen die scholen hebben genomen. ‘Docenten houden afstand’, zegt ze. ‘En om te ventileren staan deuren en ramen wagenwijd open. Ik denk dat leerkrachten in het klaslokaal minder risico lopen dan in de lerarenkamer, of ’s

avonds als ze bij familie op bezoek gaan.’ Dat neemt niet weg dat Bruijning het ‘verbazingwekkend’ vindt dat het kabinet geen nieuwe maatregelen heeft afgekondigd voor middelbare scholen, nu het aantal infecties landelijk toeneemt. Ze was al eerder voorstander van striktere regels voor scholieren. ‘Die anderhalve meter tussen leerlingen is natuurlijk moeilijk te handhaven’, zegt ze, ‘maar iets van social distancing zou wel goed zijn. Nu hebben leerlingen tot 17 jaar een vrijbrief om continu te knuffelen en om elkaars nek te hangen. Ik zou voorstellen de pauzetijden meer te spreiden en een deel van de leerlingen in lokalen te laten lunchen, om de drukte in de kantine te beperken.’ Deze week onthulde de Volkskrant dat enkele leden van het Outbreak Management Team zulke maatregelen nu ook graag ingevoerd hadden, maar dat het kabinet daar geen trek in had. Cateraar Moet de overheid meer regie nemen? Jan Paul Beekman van het Spinoza Lyceum weet het zo net nog niet. ‘Ik

Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

Leerkrachten lopen in het klaslokaal minder risico dan ’s avonds op familiebezoek Patricia Bruijning kinderartsepidemioloog UMC Utrecht

hecht waarde aan de ruimte die ik heb om zelf keuzes te maken’, zegt hij. ‘Zoals nu. Elke school is anders.’ Wel zou hij vanuit Den Haag graag wat meer begrip zien voor de docenten die elke dag naar school komen. ‘Het devies is dat iedereen zoveel mogelijk thuis werkt. Ik heb collega’s die zeggen: prima, dan geven we toch afstandsonderwijs? Maar dat is niet de bedoeling. Het zou mooi zijn als het kabinet dat benoemt. Dat wij geacht worden naar ons werk te gaan waar anderen thuis mogen blijven. Dan voelen docenten zich meer gerespecteerd.’ Rector Kees Versteeg van het Griftland College in Soest denkt wel dat een steviger regie vanuit Den Haag zinvol is. Hij probeert sinds deze week de leerlingen die wel op school zijn wat meer uit elkaar te houden: door ze te laten lunchen in het klaslokaal, de aula dicht te gooien en de cateraar naar huis te sturen. Het zou best aardig zijn als Den Haag daarvoor heldere richtlijnen geeft. ‘Dat zorgt voor eenduidigheid’, zegt hij. ‘Dat maakt het makkelijker om maatregelen te communiceren. Je staat niet zo alleen.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste KORT

Opnieuw geen bedden voor asielzoekers in Ter Apel

DENK

Kuzu wil toch Tweede Kamerlid blijven Tunahan Kuzu wil toch in de Tweede Kamer blijven voor zijn partij Denk. Dat maakte hij bekend in een livestream op Facebook. Hij zegt te zijn overtuigd door de vele berichten van Denk-leden die hem opriepen op zijn vertrek terug te komen. Kuzu kondigde zijn afscheid van de Tweede Kamer aan in maart. Als reden voerde hij aan dat de politiek ‘een behoorlijke impact op zijn persoonlijke leven’ had. Korte tijd later bleek dat een intern conflict met Denk-medeoprichter Sel-

çuk Öztürk ten grondslag lag aan die beslissing. Öztürk rakelde een incident op uit 2018, toen partijleider Kuzu werd beschuldigd van ‘grensoverschrijdend gedrag’ door een bij Denk betrokken vrouw. Na maanden geruzie legden Kuzu, Öztürk en de nieuwe fractievoorzitter Farid Azarkan het in mei verrassend genoeg weer bij. Toch kwam Kuzu aanvankelijk niet terug op zijn besluit. Nu hij toch blijft, is de vraag wat Denk gaat doen met het incident uit 2018.

BRAZILIË

Mee met het baasje

De Braziliaanse president Jair Bolsanaro heeft zijn hond Nestor meegebracht bij het ondertekenen van een nieuwe wet waarin de straffen op dierenmishandeling worden verhoogd. Foto Sergio Lima / AFP

Irene de Zwaan Amsterdam Ondanks de belofte van staatssecretaris Ankie Broekers-Knol dat asielzoekers kunnen rekenen op een matras en bed na aankomst in het Groningse Ter Apel, sliepen de afgelopen tijd weer enkele tientallen asielzoekers op de grond. Dit blijkt onder meer uit een melding die de Volkskrant heeft ontvangen van een ggz-behandelaar. Haar cliënt, een Nigeriaan, spendeerde vorige week samen met nog zo’n twintig andere asielzoekers, onder wie gezinnen met kinderen, twee nachten in een containerwoning op het terrein van het aanmeldcentrum, waar alle nieuwe asielzoekers worden geregistreerd. ‘Hij kreeg geen bed, geen stoel en de ruimte was doorlopend verlicht’, aldus de behandelaar, die niet bij naam genoemd wil worden uit angst dat dit haar werkzaamheden bemoeilijkt. Een asieladvocaat laat weten dat haar cliënt vorige week, nadat hij overdag in Ter Apel arriveerde, met achttien man de nacht heeft doorgebracht in de aanmeldruimte van het centrum. ‘Zonder matras, zonder bed, zonder deken.’ Het ministerie van Justitie, onder wiens verantwoordelijkheid asielzoekers vallen die nog niet zijn geregistreerd, verklaarde halverwege augustus dat het tekort aan bedden in Ter Apel het gevolg is van de verhoogde asielinstroom.

Sir David Attenborough wil dat de 500 miljard dollar die nu naar vervuilende sectoren gaat als olie- en gasproductie wordt verlegd naar natuurbescherming.

CHINA

Doodstraf voor juf die kleuters vergiftigde Een Chinese kleuterjuf is ter dood veroordeeld voor het vergiftigen van 25 leerlingen. Eén van hen overleed na een lijdensweg van tien maanden. Na een ruzie met een collega over orde houden in de klas nam juf Wang Yun maart vorig jaar wraak: ze deed natriumnitriet in de pap van de leerlingen van haar rivaal. Alle 25 kinderen die de pap hadden gegeten, werden ziek. Een jongetje stierf. De 37-jarige Wang verdedigde zich voor de rechtbank in Jiaozuo in de Midden-Chinese provincie

Henan met het argument dat ze niet wist dat de kinderen er ziek van zouden worden. Het is nog onduidelijk of ze in beroep gaat tegen het doodvonnis. In 2017 had ze na een ruzie thuis al eens natriumnitriet – een conserveermiddel – in een drinkbeker van haar man gedaan. Die hield daar licht letsel aan over. De rechtbank vond het ‘uitzonderlijk wreed’ dat ze opnieuw natriumnitriet had gekocht om de stof ‘zonder na te denken over de gevolgen’ in de pap van de kleuters te doen.

Klein beetje goede wil VluchtelingenWerk Nederland, die de belangen van vluchtelingen behartigt, noemt het ‘onbegrijpelijk’ dat nu blijkt dat het ministerie het probleem nog altijd niet heeft opgelost. ‘Met een klein beetje goede wil is het op zijn minst mogelijk om voldoende matrassen te regelen, maar zelfs dat blijkt nu nog steeds niet in orde te zijn’, zegt woordvoerder Martijn van der Linden. ‘Dit is niet hoe wij als land mensen willen ontvangen die op de vlucht voor oorlog en geweld bij ons aankloppen.’

Voor de cliënt van de ggz-behandelaar, een Nigeriaanse asielzoeker met psychische problemen, was het verblijf in een containerwoning zonder bed of matras een beangstigende ervaring. ‘Hij snapte niet waarom dit gebeurde, want uitleg werd niet gegeven. Sowieso is mijn cliënt al erg gedesoriënteerd in tijd en ruimte. Om dan twee nachten door te brengen in een verplichte ruimte zonder slaapmogelijkheden, is voor hem waanzinnig destructief. Hij durft niet meer naar Ter Apel, hij raakt daar paranoïde van.’ De Nigeriaanse asielzoeker kon tijdens zijn verblijf in Ter Apel geen contact opnemen met de desbetreffende behandelaar omdat zijn telefoon en spullen, zoals gebruikelijk is, bij de registratie in beslag waren genomen. ‘Na twee nachten is hij overgeplaatst naar een gymzaal met dertig à veertig matrassen. Het COA wil niet ingaan op individuele gevallen, maar zegt er alles aan te doen om asielzoekers van een slaapplek te voorzien. Naar verwachting worden deze week nog zes nieuwe paviljoens geopend waar maximaal 125 wachtenden de nacht kunnen doorbrengen. Toch kan het COA ‘niet uitsluiten’ dat asielzoekers in de toekomst nog meer nachten op de grond moeten doorbrengen, omdat het aantal bedden volgens de organisatie is afgestemd op de actuele instroom. Bij een plotselinge toename kan weer een tekort ontstaan.

KLM stuurt saneringsplan naar Den Haag, ook zonder akkoord Peter van Ammelrooy Amsterdam

Onze natuur staat nu meer onder druk dan ooit in de geschiedenis. De toekomst van de planeet is in groot gevaar

Omdat een deel van het personeel in Ter Apel tijdens de coronacrisis werd overgeplaatst naar andere afdelingen, lukte het de overgebleven medewerkers niet om alle asielzoekers voor het einde van de dag te registreren. Hierdoor kwamen zij niet in aanmerking voor de reguliere opvang via het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA). Tientallen asielzoekers brachten vervolgens de nacht door in de wachtruimtes van het aanmeldcentrum. Soms staand tegen de muur, omdat er niet alleen een gebrek was aan bedden, maar ook aan stoelen. Het ministerie beloofde beterschap door een tijdelijk paviljoen met extra slaapplekken in te richten. Alle wachtende asielzoekers zouden voortaan op een bed of matras kunnen rekenen, aldus het ministerie. In de beantwoording van Kamervragen over dit onderwerp, herhaalde staatssecretaris Ankie Broekers-Knol dit dinsdag nog eens.

KLM stuurt vandaag hoe dan ook een saneringsplan naar politiek Den Haag. Liefst doet het bedrijf dat inclusief een akkoord met de vakbonden, maar als dat er niet is, gaat het eigen plan toch naar minister Hoekstra van Financiën. Dit heeft KLM bevestigd na uitlatingen van bestuurder Kim Bruggeman tegenover het ANP. Als vicepresident voor sectorrelaties en compensatie was hij de laatste maanden een van de onderhandelaars met de vakbonden. Inzet is het voldoen aan de eisen die Den Haag stelde aan een steunpakket ter waarde van 3,4 miljard euro. Opmerkelijk aan de uitspraak van Bruggeman is dat volgens bronnen in Den Haag minister Hoekstra wel een fiat van de bonden met de herstructureringsplannen zou verlangen. De acht bonden waarmee KLM moet overleggen zijn echter onderling verdeeld. De FNV-bond voor het grondpersoneel vindt bijvoorbeeld dat er geen financieel offer mag worden gevraagd van werknemers die tot anderhalf keer modaal verdienen en heeft het eindbod van KLM woensdag verworpen. ‘Met deze houding zet KLM de staatssteun op het spel’, oordeelt bondsbestuurder Jan van den Brink. De bonden waren eerder dit jaar al gepikeerd toen de luchtvaartmaatschappij besloot om eenzijdig de in cao’s afgesproken jaarlijkse loonsverhoging op te schorten.

Om de 2,4 miljard euro aan leningen en 1 miljard euro aan staatsgaranties voor leningen te krijgen, moet KLM van de overheid de kosten met zeker 15 procent terugbrengen. Ook moet het aantal nachtvluchten omlaag en zijn er eisen gesteld aan een minimaal gebruik van biobrandstof. Aan werknemers die meer dan drie keer modaal verdienen, wordt bovendien een loonoffer van minstens 20 procent gevraagd.

Vliegtuigstaart.

Foto EPA

Bruggeman benadrukt dat de gesprekken met de bonden geen normale cao-gesprekken zijn, maar dat beide zijden het risico lopen in ‘klassieke patronen’ te vervallen. ‘Normaal knok je een beetje over hoeveel erbij komt, nu gaat het om het inleveren van arbeidsvoorwaarden en staat het voortbestaan van het bedrijf op het spel.’ Ook de traditionele onderhandelingstactiek van voor-wat-hoort-wat werkt volgens Bruggeman niet meer. ‘Dat past niet bij de situatie van het bedrijf. Het gaat echt heel slecht, de vliegtuigen zijn halfvol.’ Belangrijk struikel-

blok is de invulling van het principe dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen en de eis van enkele bonden dat personeel dat tot anderhalf keer modaal verdient, wordt ontzien. Bruggeman en KLM menen dat als verdieners van een modaal inkomen hun in de cao afgesproken loonsverhogingen niet krijgen, ze verder niets hoeven in te leveren. Volgens sommige vakbonden zouden zij echter helemaal niet moeten lijden onder de kostenbesparingen en dus wel gewoon loonsverhoging moeten krijgen. De FNV voor grondpersoneel keert zich ook tegen de afschaffing van de onregelmatigheidstoeslag. Dat maakt een kwart van het salaris uit van het personeel in bijvoorbeeld de bagage- en vrachtafhandeling. Grondafhandeling uitbesteden Onrust is ook ontstaan na berichten dat KLM een deel van de grondafhandeling zou willen uitbesteden, waardoor honderden banen zouden verdwijnen. De ondernemingsraad heeft al wel een positief advies gegeven voor de plannen. Bruggeman hoopt in een laatste onderhandelingsronde er ook met de bonden uit te komen. De ondernemingsraad van KLM liet eerder weten dat er minder ontslagen nodig zijn dan eerder werd gevreesd 1.000 in plaats van 1.500. In totaal schrapt het concern de komende jaren tussen de 4.500 en 5.000 arbeidsplaatsen. Een deel verdwijnt door natuurlijk verloop en omdat duizenden KLM’ers gebruik maken van een vrijwillige vertrekregeling.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste VIER VRAGEN OVER NIEUW BELGISCH KABINET

Eindelijk dan, een nieuwe regering

De Belgische koning Filip (midden) ontvangt de nieuwe premier Alexander De Croo en diens coformateur Paul Magnette, leider van de Waalse socialisten.

De formatie deed soms denken aan een klucht, waarbij partijleiders het podium telkens met slaande deuren verlieten. Maar zestien maanden na de verkiezingen is het dan eindelijk gelukt: België heeft een nieuwe regering.

e coalitie heeft een klinkende naam: Vivaldi. Waar komt deze vandaan? Deze verwijst naar Vivaldi’s muziekstuk De vier jaargetijden. Het blauw van de liberalen staat daarbij voor de winter, het groen van de groenen voor de lente, het rood van de socialisten voor de zomer, en het oranje van de christen-democraten voor de herfst. De coalitie bestaat overigens niet uit vier, maar uit zeven partijen: PS (socialisten, Franstalig), MR (liberalen, Franstalig), Ecolo (groen, Franstalig), sp.a (socialisten, Vlaams), Open Vld (liberalen, Vlaams), Groenen (groen, Vlaams), en CD&V (christendemocraten, Vlaams). Welke koers kunnen we verwachten? Het zijn niet alleen veel partijen, de ideologische verschillen zijn ook nog eens groot. Het is dus niet verrassend dat er een vrij zouteloos regeerakkoord op tafel ligt, met voor elk van de politieke kleuren iets lekkers. Er komen investeringen in het spoor, en bij justitie en de politie. Er zijn groene ambities, en er komt een minimumpensioen ‘richting’ 1.500 euro, maar het is ook de bedoeling het enorme begrotingstekort te dempen. Waarom heeft het zo gruwelijk lang geduurd? ‘Het was de lelijkste formatie ooit’,

zegt politicoloog Carl Devos aan de telefoon. ‘Er werden zoveel veto’s uitgesproken, zoveel spelletjes gespeeld, niet om aan te zien.’ Het was een lastige puzzel. Grote winnaar in Vlaanderen was het extreemrechtse Vlaams Belang, maar met die partij wilde vrijwel niemand regeren. Hetzelfde gold voor de extreemlinkse Franstalige winnaar, de PTB. Samen hadden zij 30 van de 150 zetels, wat betekent dat er maar 120 ‘bruikbare’ zetels waren om een coalitie te vormen. De twee grootste par-

Er ligt nu een vrij zouteloos regeerakkoord op tafel

tijen weigerden echter met elkaar in zee te gaan, links en rechts stonden tegenover elkaar, en het centrum was afgezwakt. ‘Het was hemeltergend’, zegt politicoloog Dave Sinardet aan de telefoon. ‘Er zaten alleen maar verliezers aan de onderhandelingstafel en iedereen was bang voor compromissen.’ Waarom lukte het nu dan wel? Pas toen duidelijk werd dat de twee grootste partijen (de Franstalige socialisten en de rechts-nationalisti-

sche Vlaamse N-VA) echt niet gingen samenwerken, werd serieus naar andere combinaties gekeken. Plots kwam ook het einde van de termijn van demissionair premier Sophie Wilmès in zicht: op 1 oktober moest zij het parlement opnieuw om vertrouwen vragen. De Vivaldi-partijen zetten de eindsprint in. Vorige week woensdag werden twee formateurs aangesteld, het akkoord is in een week geschreven. Woensdagavond moesten de partijen het snel voorleggen aan hun achterban en de poppetjes bij de portefeuilles invullen, die donderdag hun eed afleggen bij de koning. ‘We hebben een zestien maanden lange aanloop gehad’, merkt Sinardet op, ‘maar daarna volgde de snelste formatie ooit’. Wat zijn de verwachtingen? Door die razendsnelle formatie zijn er nog veel open eindjes in het regeerakkoord, en dat is natuurlijk een potentieel mijnenveld. Bovendien lijkt er na de zure formatie weinig onderling vertrouwen te zijn – toch een van de belangrijkste elementen in een coalitie. Veel hangt af van de samenstelling van de regeringsploeg, waar wellicht nog een goede dynamiek kan ontstaan. ‘Maar het gevaar blijft dat de partijvoorzitters zich overal als een stelletje schoonmoeders mee blijven bemoeien’, zegt Devos. ‘In dat geval wordt het lastig regeren.’ Sacha Kester

Foto Belga

Nieuwe premier België geboren voor de politiek PROFIEL ALEXANDER DE CROO

Vader De Croo was een veteraan in de Belgische politiek, maar werd nooit premier. De zoon wel, al zag het daar lang niet naar uit.

e nieuwe premier van België zit zijn leven lang al in de politiek: in 2016 vertelt zijn moeder aan de krant De Tijd over de ‘heerlijke foto’s’ waarop de kleine Alexander met een verveeld gezicht op een politiek congres op een stoel zit te wachten. ‘Met een vlagje in de hand en op je borst een foto van pappa gespeld.’ Pappa, dat is Herman De Croo, een man die 56 jaar in de politiek heeft gezeten, verschillende ministerposten heeft bekleed, en voorzitter was van de liberale partij Open Vld. Juist omdat hij niet in zijn schaduw wilde staan, koos de jonge Alexander in eerste instantie voor een ander pad: hij studeerde af als handelsingenieur, was actief als consultant en begon een eigen bedrijf. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. ‘Als je ergens geboren wordt, dan krijg je dat mee’, zei De Croo toen hij in 2009 toch de politiek in stapte. ‘Vooral als politiek zo passievol wordt bedreven.’ In dat jaar stond hij op de lijst voor de Europese verkiezingen en werd gekozen tot voorzit-

ter van Open Vld – zeer uitzonderlijk voor iemand die nog nooit een politiek mandaat heeft uitgeoefend. In deze functie trekt De Croo in 2010 de Alexander De Croo. Foto Belga stekker uit de regering-Leterme, wat leidt tot verkiezingen. In 2012 wordt hij minister van Pensioenen en vicepremier in de regering Di Rupo. In 2014 is De Croo vicepremier onder Michel, en bekleedt hij de posten Ontwikkelingssamenwerking en Digitale Agenda. Als de rechts nationalistische partij N-VA in 2018 uit de regering stapt, krijgt hij daar het departement Financiën bij. Ondertussen klimt De Croo ook op de barricaden voor vrouwenrechten en schrijft het boek De eeuw van de vrouw, waarin hij pleit voor volledig gelijke rechten. Maar premier? Vorige zomer vond hij het nog geen goed idee: zijn partij had het slecht gedaan bij de verkiezingen en Open Vld was de zevende partij in het parlement. ‘Als eerste minister zonder slagkracht ben je de dweil van je regering’, zei hij tegen de krant Het Laatste Nieuws. Tijdens de lange formatie veranderde dat, en donderdag benoemt de koning Alexander De Croo tot premier van België – die ene grote politieke functie die zijn vader nooit heeft gehad.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste

EU staat klaar om dwarse Britten te straffen, maar hoe? ANALYSE BREXITONDERHANDELINGEN

Vannacht verstreek het ultimatum dat de Europese Commissie aan Londen had gesteld. Tijd voor actie: een trage procedure met boetes of zwaarder geschut?

rekt de EU vandaag ten strijde tegen Londen? Steken de nooit eerder ingezette European Battlegroups het Kanaal over nu het Verenigd Koninkrijk weigert het omstreden wetsvoorstel in te trekken dat het Brexitakkoord ondermijnt? Hoewel de animo aan Brusselse zijde voor stevige actie groot is na vier jaar oeverloos onderhandelen, kiezen de lidstaten toch voor de behoedzame aanpak. Vannacht verstreek het ultimatum dat de Europese Commissie – gesteund door de 27 lidstaten – medio september aan de Britse premier Boris Johnson stelde. De EU is woest over het Britse wetsvoorstel dat doodleuk vermeldt dat de met zoveel moeite gemaakte afspraken over een ordelijk vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU – de Terugtredingsovereenkomst, ruim 200 pagina’s juridische betonvlechterij – indien nodig terzijde kunnen worden geschoven. Johnson vreest dat de overeenkomst (waar zijn handtekening onder staat) Britse bedrijven zal hinderen in hun export naar Noord-Ierland, dat gebonden is aan EU-regels om de grens met Ierland open te houden. De EU dreigde dat als vriend Boris het gewraakte voorstel niet van tafel haalde, de EU ‘niet zou terugdeinzen’ haar

juridische artillerie in te zetten. ‘Een beetje stoere taal’, erkent een EU-ambtenaar. Ja, naar verwachting wordt er vandaag actie ondernomen, maar die zal niet met vuurwerk gepaard gaan. De Commissie heeft twee mogelijkheden. De eerste is een strafprocedure tegen het Verenigd Koninkrijk starten omdat het omstreden wetsvoorstel haaks staat op artikel 5 van de Terugtredingsovereenkomst, dat beide partijen verplicht ‘te goeder trouw’ te handelen bij de uitvoering van de afspraken. Eenzijdig de boel opzeggen past daar niet in. Problematisch is dat zo’n strafprocedure bij het Europees Hof een kwestie van lange adem is (al snel een paar jaar) en mogelijk niet eens kan bij een voorstel

Eenzijdig de boel opzeggen, zoals vriend Boris wil, kan niet zomaar dat nog geen wet is. Het Britse Hogerhuis moet er nog mee instemmen. De tweede optie is de geschillenprocedure die is voorzien in de Terugtredingsovereenkomst. Het diagram van die arbitrage houdt het midden tussen de kaart van het Londense metronetwerk en een doolhof. Uiteindelijk zijn er boetes mogelijk en tegenmaatregelen (importheffingen), maar deze procedure kan pas worden opgestart vanaf 1 januari als de overgangsperiode (het Verenigd Koninkrijk is sinds 1 februari geen EU-lid maar omwille van een soepele landing blijft alles tot eind dit jaar hetzelfde) is afgelopen. Betrokken EU-ambtenaren noe-

men de strafprocedure de meest waarschijnlijke optie. Belangrijker is dat de onderhandelingen tussen Brussel en Londen over een nieuwe handelsrelatie ondertussen doorgaan. De voortgang tot nog toe is marginaal – de negende gespreksronde wordt deze week afgesloten zonder wezenlijke toenadering – maar de EU hoopt dat Johnson zich er snel zelf mee gaat bemoeien. Alleen hij kan de concessies doen waarom Brussel vraagt (respecteer de EU-regels voor staatssteun, milieu, arbeidsomstandigheden) zodat de EU haar eis voor handhaving van de toegang tot de Britse viswateren kan afzwakken. EU-ambtenaren en Britse diplomaten speculeren volop over zogenaamde ‘tunnelgesprekken’. Dat zijn geen geheime onderhandelingen in een afgesloten Eurostar-coupé halverwege de Kanaaltunnel, maar intense discussies tussen de twee partijen in alle beslotenheid om zonder gezichtsverlies een handelsakkoord te sluiten. De deadline voor zo’n akkoord is eind deze maand, het resultaat moet immers voor 1 januari worden goedgekeurd door de lidstaten, het Europees Parlement en het Britse parlement. Lukt dat, dan kan Johnson de omstreden passages uit zijn wetsvoorstel halen omdat de export voor Britse bedrijven is gegarandeerd. Maar dan moeten de twee tijdlijnen – die van de strafprocedure en de handelsgesprekken – wel precies op het juiste moment samenvallen. Anders is het als met een Marslander die net te vroeg of te laat van koers verandert: die verdwijnt in het heelal of slaat te pletter. Geen handelsakkoord betekent zware economische malaise én een strafprocedure. Marc Peeperkorn

ANALYSE EU-BUITENLANDBELEID

De eerste mens die van hiv genas, gaf anderen hoop op genezing POSTUUM TIMOTHY BROWN (1966-2020)

Een listige therapie tegen leukemie bestreed óók het hiv-virus. Het maakte Brown een medisch wonder.

ij was de eerste mens ter wereld die van hiv genas, bizar genoeg doordat hij kanker kreeg. De behandeling tegen leukemie bleek effectief tegen twéé dodelijke ziektes, maar de kanker die twaalf jaar geleden een zegen was keerde terug, en dit keer was er geen uitweg. Dinsdag overleed Amerikaan Timothy Brown, thuis in Palm Springs, 54 jaar oud. Brown werkte in Berlijn toen hij in 2008, dertien jaar na zijn hiv-diagnose, leukemie kreeg en zijn hematoloog een list bedacht die van Brown een medisch wonder zou maken: de arts vond een stamceldonor met immuuncellen die resistent zijn tegen hiv. Browns afweersysteem werd vervangen door een volledig nieuwe versie, die niet alleen de kanker bestreed maar voortaan ook het hiv-virus buiten de deur hield.

Jarenlang heette hij in de wetenschappelijke literatuur ‘de Berlijnse patiënt’, maar in 2010 besloot Brown zichzelf bekend te maken. Makkelijk vond hij dat niet; hij was een verlegen man die moest wennen aan de schijnwerpers en aan de vele verzoeken voor interviews en spreekbeurten. Hij deed het, vertelde hij negen jaar geleden in een interview met de Volkskrant, omdat hij zich schuldig voelde. Hij had vrienden verloren aan aids, met zijn optredens wilde hij aandacht vragen voor onderzoek. Niet dat een stamceltransplantatie voor Timothy Brown alle 38 miljoen Foto AP hiv-patiënten een optie is – zo’n behandeling is zwaar en duur – maar Brown bracht artsen én patiënten vooral de hoop dat genezing mogelijk was, vertellen arts-viroloog Anne Wensing en moleculair bioloog Monique Nijhuis, die Brown goed kenden. De twee wetenschappers raakten door hem geïnspireerd en zetten vanuit het UMC Utrecht een Europees onderzoek op. Vorig jaar maakten ze be-

kend dat twee nieuwe hiv-patiënten op vergelijkbare wijze als Brown waren genezen. Die zijn nu, twee jaar en drie jaar na hun behandeling, nog steeds vrij van hiv. Dankzij die kennis kan nu worden gezocht naar een minder ingrijpende behandeling, voor een veel grotere groep patiënten. ‘Wij brachten hem dat nieuws en hij vond het geweldig’, herinnert Nijhuis zich. ‘Hij was zo blij dat hij niet langer de enige was.’ Brown genoot van de tweede kans die hem was geboden, zegt ze. Hij was geïnteresseerd in de wetenschap achter zijn genezing, maar hij kon ook feesten, en vertellen over de beste nachtclubs in Berlijn. Wensing en Nijhuis noemen zijn dood ‘een persoonlijk verlies’. Tot het laatst toe, zeggen ze, heeft hij benadrukt dat hij ging overlijden aan kanker maar dat hij genezen was van hiv, zó belangrijk vond hij die boodschap. Vorige week stuurde hij ze vanaf zijn sterfbed een afscheidsvideo. ‘Hij moet zoveel pijn hebben gehad, hij moet bang zijn geweest, maar hij informeerde hoe het met ons was’, vertelt Wensing, ‘en vroeg of we alsjeblieft willen doorgaan met ons onderzoek. Ik beschouw dat als een ultieme daad van altruïsme.’ Ellen de Visser

‘Belarus’ legt gebrek aan cohesie in EU bloot De ministers van Buitenlandse Zaken kwamen er eerder niet uit, vandaag mogen de regeringsleiders het proberen. Kan de EU het eens worden over sancties tegen Belarus, na de repressie rond de verkiezingen die president Loekasjenko in het zadel moesten houden? Door Peter Giesen

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste De geloofwaardigheid van de Europese Unie staat op het spel Josep Borrell Buitenlandchef EU

Sancties tegen Turkije liggen niet voor de hand, nu Duitsland bemiddelt tussen Ankara en Athene Kati Piri PvdAEuroparlementariër

De Belarussische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja (midden) vertrekt woensdag na overleg met de Franse president Emmanuel Macron in het Litouwse Vilnius. Foto Andrius Sytas / Reuters

‘E

én land met één miljoen inwoners kan de hele Europese Unie voor aap zetten’, zegt PvdA-Europarlementariër Kati Piri. Vorige week werden de ministers van Buitenlandse Zaken van de 27 lidstaten van de EU het niet eens over sancties tegen Belarus, doordat het kleine Cyprus dwarslag. Cyprus wilde pas akkoord gaan als de EU ook sancties zou treffen tegen Turkije, waarmee het een conflict heeft over gasboringen in de Middellandse Zee. Op de Europese top die donderdag in Brussel begint, moeten de regeringsleiders de sancties redden. Waarschijnlijk zal Cyprus alsnog instemmen, in ruil voor stevige taal tegen Turkije. ‘De Cypriotische president Anastasiades moet iets krijgen waarmee hij kan thuiskomen’, zegt Piri. Het gedraal met de sancties is een blamage voor de Europese Unie, die zo graag een zelfstandige en krachtige rol op het wereldtoneel wil spelen. Europa moet ‘strategische autonomie’ nastreven, herhaalde de Franse president Emmanuel Macron dinsdag. Het moet zijn geopolitieke macht kunnen ontplooien, nu het geconfronteerd wordt met een steeds assertiever China en niet meer kan rekenen op bondgenoot Amerika. Daarnaast moet het opgewassen zijn tegen de autoritaire leiders die aan de randen van het continent zijn opgestaan, zoals de Russische president Vladimir Poetin en de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. Wat komt er van zulke hoogdravende Europese doelstellingen terecht als de Unie het zelfs niet eens

kan worden over strafmaatregelen tegen Belarus, een land waarvan geen enkele militaire dreiging uitgaat en waar Europa geen noemenswaardige economische belangen heeft? Hoe kan Europa een vuist maken tegen Poetin, Erdogan, Xi Jinping of Donald Trump, als het zo weifelend optreedt tegen een kleine dictator als de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko? ‘De geloofwaardigheid van de Europese Unie staat op het spel’, zei Eurocommissaris Josep Borrell, hoge vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken van de Europese Unie. De Spaanse topdiplomaat Borrell heeft als ‘minister van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie’ meer statuur dan zijn voorgangers Federica Mogherini en Catherine Ashton, maar hij loopt tegen hetzelfde probleem aan: hoe kun je Europa met één mond laten spreken? De Europese Unie telt 27 lidstaten die maar moeilijk op één lijn komen. Op het gebied van buitenlands beleid, dat van oudsher sterk met de nationale soevereiniteit verweven is, moeten besluiten bij unanimiteit worden genomen. Het kleinste landje kan de rest in gijzeling houden. Dwarsliggen Daarom moeten besluiten over mensenrechten of de invoering van sancties voortaan bij gekwalificeerde meerderheid genomen moeten worden, zei Ursula von der Leyen in haar Staat van de Unie. In dat geval wordt een besluit genomen bij een akkoord van 55 procent van de lidstaten die samen ten minste 65 procent van de Europeanen vertegenwoordigen. Nederland en andere West-Europese landen zijn hiervoor. ‘Het gaat al-

leen om verklaringen over mensenrechten en de invulling van sancties. Dat is ook weer geen enorme overdracht van soevereiniteit. Voor het uitzenden van troepen blijft unanimiteit vereist’, zegt Kati Piri, lid van de buitenlandcommissie van het Europees Parlement. Ironisch genoeg kan het besluit om over te gaan op stemmen bij gekwalificeerde meerderheid alleen bij unanimiteit worden genomen. Volgens een inventarisatie van de Duitse denktank Hertie School/Jacques Delors Centre zullen zeker negen landen dwarsliggen, vooral kleinere Zuid- en

In geopolitieke kwesties hapert de aloude Frans-Duitse as Oost-Europese landen die het machtsmiddel van een veto niet willen opgeven. Door de uitbreiding naar 27 landen heeft de EU aan cohesie verloren. In Nederland pleitte de Adviesraad Internationale Vraagstukken, die regering en parlement adviseert, in een recent rapport voor de vorming van kleinere groepen van gelijkgestemde landen. Zo zou Nederland voor militaire samenwerking aansluiting moeten zoeken bij Duitsland en Frankrijk. Toch is ook dat geen garantie voor slagvaardige geopolitiek. De stroperigheid van het Europese buitenlandbeleid is niet alleen te wijten aan de obstructie van kleine landjes. Ook ‘het motorblok’ van Europa, de Frans-

Duitse as, hapert in geopolitieke kwesties. Hoewel president Macron keer op keer het belang van Europese eenheid benadrukt, irriteert hij Duitsland door eigenmachtig een opening naar Rusland te zoeken. Terwijl de Europese Unie in Libië de regering in Tripoli steunt, zette Frankrijk zijn kaarten op de rivaliserende generaal Haftar. In het conflict tussen Turkije, Cyprus en Griekenland over de gasboringen in de Middellandse Zee schoten Franse oorlogsbodems de Grieken te hulp, terwijl Duitsland voorzichtig aan het bemiddelen is. ‘Ook in deze kwestie is de verdeeldheid van Europa heel kenmerkend’, zegt Nienke van Heukelingen, Turkije-expert van Instituut Clingendael. Frankrijk is een land met een groot leger, eigen kernwapens en een zetel in de Veiligheidsraad, dat nadrukkelijk een rol op het wereldtoneel wil spelen en daarbij (dreigen met) wapengekletter niet schuwt. Na twee verloren wereldoorlogen is Duitsland een pacifistisch exportland dat de wereld op commerciële wijze wil veroveren. Het wereldbeeld van de Europese Unie was lange tijd ‘Duits’, gebaseerd op handel. Dat ‘Duitse’ Europa wordt nu uitgedaagd door autoritaire leiders als Erdogan; hij is niet primair geïnteresseerd in handel, maar doet alles om de macht van Turkije te vergroten: dreigen, geweld gebruiken, stoken in landen die ook voor de stabiliteit van Europa van belang zijn, zoals Libië en Syrië. Hoe kan Europa Erdogan weer in het gareel krijgen? Door ‘Franse’ machtspolitiek of ‘Duitse’ voorzichtigheid? De Duitse lijn is begrijpelijk, zegt Nienke van Heukelingen van Clingen-

dael. Turkije is een Navo-partner, strategisch gelegen tussen het Midden-Oosten en Europa. Erdogan heeft de middelen om Europa, en zeker Duitsland, onder druk te zetten. Hij kan de grote Turkse gemeenschappen in Europa bespelen. Ook kan hij de poorten voor vluchtelingen en migranten weer open zetten. Escaleren Ook Europarlementariër Kati Piri steunt de Duitse aanpak. Turkije heeft zijn onderzoeksschip Oruç Reis uit de Middellandse Zee teruggetrokken en voert, zij het moeizaam, gesprekken met Griekenland. Duitsland wil beide partijen ertoe bewegen de kwestie aan het Internationaal Gerechtshof voor te leggen. ‘In die situatie ligt het niet voor de hand om nu sancties af te kondigen. We mogen deze situatie niet verder laten escaleren’, zegt Piri. Clingendael-onderzoeker Van Heukelingen: ‘Sancties leiden er bijna nooit toe dat een land zijn gedrag verandert. Sterker nog: ze zorgen vaak voor een verharding van de situatie.’ Maar welke drukmiddelen heeft Europa, als sancties niet effectief zijn en militair ingrijpen geen optie is? Zoals veel experts gelooft Piri dat de EU haar grote economische macht veel meer kan inzetten voor geopolitieke doeleinden. Meer toegang tot de grote interne markt kan een middel zijn om goed gedrag te belonen. Erdogan is weliswaar een machtspoliticus, maar hij kan zijn economie niet oneindig blijven verwaarlozen. Piri: ‘Turkije heeft een open economie. Europa is er veruit de grootste investeerder. We zouden meer handel kunnen aanbieden in ruil voor hervormingen. Dat is nog nooit geprobeerd.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste

Wat blijft er over van Shell na dit rampzalige jaar? komst – Project Reshape geheten – gepresenteerd. Woensdag werd in een voorbeschouwing op de kwartaalcijfers, die eind volgende maand definitief worden, al het een en ander duidelijk uit een begeleidende boodschap van Van Beurden. Zo wil Shell minder dan tien raffinaderijen overhouden. Vijftien jaar geleden telde het bedrijf er nog 55. Verder moeten de duurzamere activiteiten van het bedrijf, zoals de productie van biobrandstoffen, windenergie op zee, zonne-energie en waterkracht, ‘allemaal versnellen’. Mark van Baal, die met zijn aandeelhoudersvereniging Follow This oliebedrijven probeert te vergroenen, is niet onder de indruk van de briefing waar Shell woensdag mee kwam. Hij wijst erop dat in het officiële bericht aan de aandeelhouders de term ‘hernieuwbare energie’ niet voorkomt.

ANALYSE OLIEREUS IN ZWAAR WEER

Na de eerste dividendverlaging sinds WO II en een recordverlies in het tweede kwartaal, schrapt het bedrijf nu 10 procent van alle banen. Wat is er straks nog over van de oliegigant van weleer?

et was bij een lage olieprijs altijd een zekerheidje om op terug te vallen: Shells eigen raffinaderijen konden tegen lagere kosten brandstoffen produceren, waarna een lagere prijs weer tot extra vraag leidde aan de benzine- en kerosinepomp. Het systeem trok zichzelf weer in balans. Corona heeft zand in die geoliede motor gegooid: de olieprijs is ingeklapt en de vraag trekt maar niet aan. Het zorgt voor niet eerder geziene verschuivingen bij Shell. Ontwikkelingen die tot voor kort niet voor mogelijk werden gehouden, met als voorlopig dieptepunt de zeven- tot negenduizend banen die voor eind 2022 verdwijnen. En dit in een jaar waarin het ‘heiligste’ al werd geofferd: de dividenduitkering werd voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog verlaagd, en wel met tweederde. Gevolgd door een historisch verlies in het tweede kwartaal, toen het bedrijf 18,1 miljard dollar in de min ging. Waar eindigt dit, is de grote vraag. Shell-analist Jos Versteeg van de private bank InsingerGilissen heeft geen positief antwoord op die vraag. Hij voorziet een verdere neerwaartse spiraal. ‘Ten opzichte van het eigen vermogen zit Shell aan het zichzelf gestelde schuldenmaximum’, zegt hij. ‘Om financieel gezond te blijven, verbiedt het bedrijf zichzelf in deze situatie geld te lenen. Tegelijkertijd heeft Shell nog maar voor zo’n acht jaar aan voorraden onder de grond zitten. De komende jaren moet het daarom investeren in nieuwe velden. Dat kan nu alleen uit eigen middelen, wat de dividenduitkering weer verder in gevaar brengt.’ Met klimaatverandering en de toenemende vraag naar groenere energie, ziet Shell de problemen voor het fossiele-energiebedrijf al langer op-

Advertenties

Shellpersoneel bij een cao-manifestatie voor de raffinaderij in Moerdijk, april 2019.

Foto ANP

i OOK ANDERE OLIEBEDRIJVEN KRIMPEN EN VERDUURZAMEN Shell is niet de enige oliereus in problemen – en in transitie. BP kondigde in juni al aan 10 duizend banen te schrappen. Een memo van ExxonMobil, die recentelijk in handen kwam van Business Insider, rept ook over fors snijden in het per-

83 DUIZEND werknemers telt Shell nu wereldwijd. Woensdag maakte het bedrijf bekend zeven- tot negenduizend banen te zullen schrappen om kosten te besparen.

soneelsbestand, al tellen die bedrijven minder werknemers dan de circa 83 duizend van Shell. Ook de andere grote oliebedrijven werken aan meer duurzaamheid. Shell kwam als eerste met vergroeningsbeloften, maar is intussen in-

doemen. In 2050 wil Shell CO2-neutraal opereren. Maar in de praktijk is zo’n koerswijziging, net als bij een olietanker, niet zomaar gerealiseerd. Corona lijkt dit proces te versnellen, helemaal nu analisten voorspellen dat de olieprijs nog wel even laag blijft. Om een groene bedrijfsvoering mogelijk te maken en te financieren, is het nodig dat de kosten worden teruggedrongen en de organisatie minder hiërarchisch gaat opereren, was woensdag de boodschap van directeur Ben van Beurden. Het wegsnijden van bijna 10 procent van het personeelsbestand (nu zo’n 83 duizend

gehaald, zegt Mark van Baal van de activistische aandeelhoudersclub Follow This. ‘Geen van alle hebben ze concrete stappen gezet’, zegt hij. ‘BP is het verst, met de belofte de productie van olie en gas met 40 procent te verlagen in 2030.’

werknemers) is een offer dat tegen eind 2022 jaarlijks 2 tot 2,5 miljard dollar moet gaan opleveren. ‘Dit is een extreem zwaar proces’, zegt Van Beurden, die met een vertrekkersregeling dit jaar al 1.500 medewerkers vrijwillig ziet opstappen. ‘Het is erg pijnlijk te weten dat we gedag moeten zeggen tegen een flink aantal goede mensen.’ Maar, voegt hij daaraan toe, ‘we doen dit omdat we moeten, omdat het het juiste is voor de toekomst van het bedrijf.’ Dat Shell nu lijkt in te zien dat die toekomst groen is, wordt binnenkort in een nieuwe strategie voor de toe-

Klimaatakkoord ‘De bezuinigingen en ontslagen zijn een reactie op de oliecrisis, niet op de klimaatcrisis’, zegt hij. ‘Ik vind het niet netjes naar de werknemers toe dat Shell zo lang heeft vastgehouden aan een verouderd verdienmodel. Snijden in het personeel was niet nodig geweest als Shell eerder van richting was veranderd. We zijn drie jaar nadat Shell beloofde zich te committeren aan het Klimaatakkoord van Parijs, en de strategische uitwerking ervan (Project Reshape, red.) komt naar verwachting pas volgend jaar.’ Woensdag werd duidelijk dat Shell voorlopig geen afscheid neemt van fossiele brandstoffen. Wel wil directeur Ben van Beurden kieskeuriger worden: niet zoveel mogelijk olie en gas oppompen, maar selecteren op winstgevendheid van de bron, om zo met olie en gas als ‘sterke inkomensstroom’ te kunnen investeren in ‘producten die minder CO2 uitstoten. Shell maakt intussen wel degelijk werk van alternatieve energiebronnen, signaleert Sjors de Bruijn, analist bij NIFE Energieadvies. ‘Shell is duidelijk in transitie met zichzelf.’ Hij wijst op de eerdere verschuiving naar het minder vervuilende gas ten koste van olie. En overal waar nu iets groots met zon wordt gedaan, valt volgens hem de naam van Shell. ‘Maar vaak blijft het nog bij marktverkenningen’, zeft hij. ‘Voor echte vergroening hebben ze het mes nog niet genoeg op de keel gehad. Het lijkt dat covid-19 dat nu bij ze doet.’ Pieter Hotse Smit

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste ANALYSE DEBAT AMERIKAANSE PRESIDENTSKANDIDATEN

Fox News-presentator Chris Wallace probeert nog iets van orde te bewaren in het tweegevecht tussen Donald Trump (links) en diens uitdager Joe Biden.

n een debat dat door de chaos nooit een debat was, werd dinsdagavond toch iets duidelijk. Eens te meer bleken de Verenigde Staten een president te hebben die zich door geen regel, scheidsrechter, vorm van empathie of fatsoen aan banden laat leggen, en die rekent op loyalisten die in dat nihilisme mee willen gaan – of dat nou de Proud Boys zijn of de conservatieve rechters in het Hooggerechtshof. Daarmee stond het gevecht tussen Donald Trump en zijn uitdager Joe Biden, vergeefs gemodereerd door moderator Chris Wallace, symbool voor het hele presidentschap. Trumps insteek: normen zijn er om genegeerd te worden, we zien wel hoe ver we komen. Naar schatting honderd miljoen Amerikaanse kijkers konden dat, vijf weken voor de verkiezingen, nog eens live aanschouwen. Het was vooraf al duidelijk dat het een asymmetrische tweestrijd zou worden. Trump, de kooivechter, nam het op tegen de brave bokser Biden. Dat vertaalde zich in een barrage van interrupties door Trump om Biden te ontregelen, al dan niet in de vorm van leugens of beledigingen. Biden kwam eigenlijk nooit in zijn ritme en onderbrak zichzelf voortdurend om de klappen af te weren (‘niet waar’, ‘houd toch je bek, man’ en ‘het is moeilijk iets zinnigs te zeggen, met deze clown’). De Commission on Presidential Debates, die deze debatten organiseert, heeft woensdag gezegd dat er ‘aanvullende structuur’ nodig is voor een ‘ordentelijker’ verloop van de resterende twee tweegevechten. Trump, de zelfbenoemde kandidaat van het gezag, speelde op alle mogelijke manieren de anarchist. Hij viel

Duel tussen ‘clown’ en ‘radikalinski’ De brave bokser Joe Biden nam het dinsdag op tegen kooivechter Donald Trump. Het liep uit op een barrage van interrupties, beschuldigingen en gescheld. Daarin een winnaar en verliezer aanwijzen is onbegonnen werk. zelfs Wallace voortdurend in de rede, zozeer dat die de president een paar keer vertwijfeld verzocht zich aan de regels te houden, ‘zoals we met uw campagneteam hebben afgesproken’. Trump ging gewoon door. Onbehouwen Trump Ook liet Trump zich van zijn meest onbehouwen kant zien toen Biden zijn aan kanker overleden zoon Beau ter sprake bracht, en Trump daar zonder ook maar een woord van erkenning een aanleiding in zag om de aanval te openen op Bidens ándere zoon, Hunter.

Biden wist, voor de goede luisteraar, wel degelijk een paar heldere punten te maken. Van het ‘recht en orde’-mantra van Trump maakte hij ‘recht en orde en gerechtigheid’, een simpel extra woord dat een hele derde dimensie toevoegde aan het platte politiebegrip, zonder dat Biden daarbij verviel in het even platte activisme van ‘Defund the police’, de oproep om de politie te ontmantelen en er sterk op te bezuinigen. Ook distantieerde hij zich enigszins van het ambitieuze klimaatprogramma en de gezondheidszorgplannen van Bernie Sanders, zijn pro-

gressieve tegenstrever in de voorverkiezingen. ‘Het verkiezingsprogramma is van mij’, zei Biden, en ‘Ik heb Sanders verslagen’. Dat was een reactie op een aanval van Trump, die Biden graag als lege huls neerzet, gevuld met ‘socialistische’ plannen van ‘radicaal links’. Het risico voor Biden is dat hij met dit expliciete afstand nemen jong links van zich vervreemdt (wat natuurlijk Trumps doel is), maar hij kreeg na het debat hulp van Sanders zelf, die uitlegde dat Biden natuurlijk niet zo ver gaat als hij zou willen, maar ver genoeg om zich in volle overtuiging achter hem te scharen. Bidens zwakke plek Maar zijn grote zwakke plek – zijn betrokkenheid bij de politiek van de afgelopen halve eeuw, die Amerika tot dit punt heeft gebracht – kon Biden in het door Trump gecreëerde tumult niet verdedigen. ‘Ik heb in 47 maanden meer gedaan dan jij in 47 jaar’, zei Trump een paar keer, een eenvoudige boodschap waarmee Trump zich in één klap als daadkrachtige president presenteerde en waarmee hij Bidens steun voor de opsluiting van zwarte Amerikanen en voor het vrijhandelsverdrag Nafta probeerde te vangen. Bidens verweer verzandde in wellesnietes. Om in zo’n heksenketel een winnaar en verliezer aan te wijzen is onbegonnen werk. Inhoudelijk zal Biden hebben gewonnen, net als Clinton vier jaar geleden tot drie keer toe (simpelweg omdat hij minder leugens verkondigde), maar op Fox News vonden de commentatoren aan de hand van hun eigen criteria natuurlijk gewoon dat Trump gewonnen had. Die volhardende loyaliteit kan ook als ‘winst’ worden gezien, zeker als de verkiezingen niet worden beslist door de meeste stemmen.

Foto Scott Olson / Getty

En daar zinspeelde Trump dinsdagavond weer op. Allereerst weigerde hij de witte racisten en milities te veroordelen die het de afgelopen maanden voor hem hebben opgenomen, met geweld in onder meer Portland en Kenosha. In plaats daarvan zei hij iets dat meer op een bevel van een commandant leek, aan een rechtse knokploeg. ‘Proud Boys – trek je terug en sta paraat.’ Om daaraan toe te voegen dat daar het probleem niet zit, ook al denkt zijn eigen FBI daar anders over: ‘Maar ik zal je vertellen, iemand moet iets doen aan antifa, want dit is geen probleem van rechts, dit is een probleem van links.’ De Proud Boys namen de woorden van de hoogste commandant van het land op sociale media meteen op in hun logo. Ook van andere loyalisten verwacht Trump steun. Hij ‘rekent erop’ dat het Hooggerechtshof, waarin hij nog voor de verkiezingen een nieuwe conservatieve rechter wil benoemen, een oordeel over het stemproces zal moeten vellen. Trump benadrukte tijdens het debat opnieuw zonder bewijs dat er gefraudeerd wordt met het stemmen per post (een mogelijkheid waarvan naar verwachting vooral Democraten wegens corona gebruik zullen maken). Hij suggereerde dat een groot deel van die stemmen ongeldig verklaard zal moeten worden. De verkiezingen gaan ‘niet op een goede manier eindigen’, zei Trump. Als het debat iets had opgeleverd, was het in elk geval deze waarschuwing van de president zelf. Anne van Driel Michael Persson

PAGINA 25

Commentaar:Bidens frontale aanval is begrijpelijk maar riskant

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Aarsman Collectie

OFFICIEEL AFSCHEID VAN DE OVERLEDEN HOGE RECHTER RUTH BADER GINSBURG, NATIONALE B

BEELDENZAAL VAN HET CAPITOOL 25 SEPTEMBER 2020

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

FOTO ERIN SCHAFF / REUTERS

Ze is niet eens 2 jaar n de Bay to Breakers-hardloopwedstrijd die elk jaar in San Francisco wordt gehouden, rende in 2019 een groep van dertien jonge vrouwen mee. Allemaal hadden ze zwartje jurkjes aan, het haar naar achteren getrokken en op hun neus een flinke bril. Maar het opvallendste was: op hun zwarte jurkjes droegen ze een witte kanten kraag. Iedereen wist: daar rent dertienmaal Ruth Ginsburg voorbij. Lang voor haar dood was de kraag van Ruth Ginsberg al een icoon. Niet dat ze er zo vaak mee rondliep, alleen bij officiële gelegenheden. Toen ze in 1993 toetrad tot het Amerikaanse Hooggerechtshof vond ze de zwarte toga’s van haar mannelijke collega’s zo saai, er moest hoognodig een vrouwelijk accent komen. Dat werd haar kraag. Het bleef niet bij één kraag, met de jaren werden het er een kast vol. Eén als het Hooggerechtshof een beslissing had genomen waarmee ze het eens was, één voor als ze het er niet mee eens was. Toen Brett Kavanaugh in 2018 ondanks aannemelijke beschuldigingen van seksueel misbruik toch tot het Hooggerechtshof mocht toetreden, droeg ze een kraag met metalen pijlpunten. Van al die kragen was één haar favoriet, een witte kanten kraag uit Kaapstad. Die kraag draagt ze hier op de staatsiefoto op de goudglimmende ezel. Ze droeg hem ook bij de State of the Union van Barack Obama in 2011. Dezelfde kraag staat op het boekje dat het kleine meisje vasthoudt. Ze is aan de hand van haar vader net langs de kist van Ruth gelopen. Haar vader is de Democraat Eric Swalwell, in het Huis van Afgevaardigden vertegenwoordigt hij het 15de district van de staat Californië. Zijn dochter heet Kathryn en wordt eind deze maand 2. Grote kans dat ze nog niet kan lezen. Het boekje komt uit de serie I Look Up To. De serie wil kinderen een rolmodel voorhouden van vrouwen met een grote maatschappelijke betekenis. Je hebt er een met Michelle Obama, met Serena Williams, Oprah Winfrey, Malala Yousafzai. In I Look Up To Ruth Ginsburg staan citaten als: ‘Fight for the things you care about, but do it in a way that will lead others to join you.’ Dan moet je nog 2 worden als je dat al te horen krijgt. Achter Eric Swalwell loopt Joe Cunningham, ook lid van het Huis van Afgevaardigden. Op zijn mondmasker staat ‘Vote’. Alles is gepolitiseerd in de VS. Van een kraagje tot een mondmasker tot een hardloopgroepje tot een kinderboekje bij een opbaring. Hans Aarsman

ONLINE VOLKSKRANT.NL/AARSMAN UPDATES TWITTER.COM/HANSAARSMAN

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste

Windmolens tussen Zeewolde en Almere.

REPORTAGE REGIONALE ENERGIE STRATEGIEËN (RES)

Waar moeten al die molens straks De energietransitie vraagt veel meer zonneparken en windmolens. Vandaag sturen de ‘energieregio’s’ hun plannen voor de locaties naar het Planbureau voor de Leefomgeving. Maar hoe transparant is hun besluitvorming? Gerard Reijn Heerde/Amsterdam Die avond, midden september, staan er brisante punten op de agenda van een vergadering in de gemeente Heerde. Waar in de Cleantech Regio (waarin ook Apeldoorn, Deventer en Zutphen liggen) komen de windmolens, en hoeveel? Waar komen de zonneparken? De energietransitie laat ook dit landelijke dorp, ingeklemd tussen Zwolle, de IJssel en de Veluwe, niet onberoerd. Er zijn twee shifts van elk elf mensen. Van de genodigden is wethouder Wolbert Meijer er één, drie van hen zijn ambtenaar, twee zijn bestuurders van de energiecoöperatie Heerde Energiek en één is verslaggever van de Volkskrant. Honderden van zulke bijeenkomsten zijn er in het hele land geweest, om de Regionale Energie Strategieën RES voor te bereiden. In die RES’en moet, zoals is voorgeschreven door het Klimaatakkoord van 2018, worden gepland waar de windmolens komen, en waar de zonneparken die in 2030 minimaal 35 terawattuur aan duurzame stroom gaan produceren. Een heftig debat werd het niet in Heerde, integendeel: er lijkt warempel

sprake van overeenstemming. Als er een kaart op de wand wordt geprojecteerd met zoekgebieden voor windmolens langs de snelwegen die de Veluwe doorsnijden: geen uitroepen van afschuw, geen emoties. Er worden vragen gesteld, erger dan dat wordt het die avond niet. Wethouder Wolbert Meijer kan rustig uitpraten als hij met zachte stem antwoord geeft. ‘We zitten nog met dilemma’s’, erkent hij. ‘Als jullie ons daarbij kunnen helpen, graag: die hulp hebben we hard nodig.’ Op steun kan hij rekenen: ‘We moeten vooruit’, zegt een van de mannen van de energiecoöperatie, ‘het duurt allemaal te lang.’ Windmolenhaters De Volkskrant zat in enkele van deze vergaderzaaltjes – in dit proces ‘ateliers’ genoemd – en de indruk is dat de grote tegenstelling tussen windmolenhaters en klimaatredders er niet in alle heftigheid is losgebroken. In de zaaltjes zaten de vertegenwoordigers van netbeheerders, van milieuorganisaties, van vakbonden en ondernemersorganisaties, oftewel: ‘stakeholders’, meestal op uitnodiging. In het algemeen mensen die de energietransitie beschouwen als een

uitdaging, die ermee vooruit willen. Het resultaat uit al die zaaltjes lijkt op het eerste gezicht de goedkeuring van het PBL wel te kunnen wegdragen. Die 35 terawattuur lijkt er wel te komen, denkt het PBL, al is er wel een duidelijke voorkeur voor dure oplossingen; zonneparken in plaats van windparken, en zonneparken op het dak liever dan in het veld. Erg concreet zijn de RES’en

De besluitvorming is een proeftuin. Waar dit toe kan leiden? Tot ambtenarenzelfbestuur Marcel Boogers bestuurskundige Universiteit van Twente

niet. Waar al die installaties moeten komen, is op zijn best in ruimgetekende ‘zoekgebieden’ aangeduid. In februari denkt het PBL met zijn oordeel te komen, en daarna moeten de gemeenteraden, Gedeputeerde Staten en de parlementen van de waterschappen binnen elke regio hun definitieve RES nog goedkeuren. Marcel Boogers, bestuurskundige aan de Universiteit van Twente, is zeer kritisch over de manier waarop de RES’en, de ingrijpendste ruimtelijke plannen sinds jaren, tot stand zijn gekomen. Hij hekelt de constructie waarbij gemeenten, provincies en waterschappen samen energieregio’s vormen. ‘In gewoon regionaal bestuur is het duidelijk wie welke rol heeft, wie verantwoording moet afleggen aan wie. In deze regio’s niet.’ Gemeenten, provincies en waterschappen moeten in een regio samenwerken om een RES te maken. Maar wat gebeurt er als één tegen is? Dan volgt volgens Boogers ‘een soort mediation door de koepels van de gemeenten, de provincies en de waterschappen’, dus VNG, IPO en Unie van Waterschappen. En als dat niets oplevert? ‘Dan kan de provincie met een aanwij-

zing komen.’ Die kan dan bepalen dat een windpark er toch moet komen, ook al wil de gemeenteraad niet. Zijn conclusie: ‘De gemeenteraden mogen meedoen, maar hebben niet veel te zeggen.’ De bestuurskundige ziet een nog veel groter bezwaar. ‘Er is voor deze manier van besturen geen wettelijke basis. De procedure staat alleen in het Energieakkoord beschreven.’ Er is geen bestuurslaag aan te wijzen die de verantwoordelijkheid heeft, en dus is niet duidelijk ‘wie het de burger gaat uitleggen’ dat die windmolen in zijn achtertuin komt. Risico voor de rechtsstaat ‘Dit is wel een risico voor de democratische rechtsstaat. Het is voor niemand te achterhalen hoe de besluitvorming tot stand is gekomen. Een proeftuin, ja, daar lijkt het op. Er zijn zeker mensen erg enthousiast over. Zij dromen er al van om dit model ook op andere gebieden toe te passen, zoals in de woningbouw en de zorg. Vooral ambtenaren zijn er gek op. Waar dit toe zou leiden? Tot ambtenarenzelfbestuur. Zelfs de voorstanders vragen zich nog af hoe dit democratisch te legitimeren.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste

‘Wij moeten betalen in jullie musea om ons eigen erfgoed te mogen zien’ REPORTAGE KOLONIAAL ERFGOED

De pan-Afrikaanse activist Mwazulu is de Robin Hood van het koloniale erfgoed. Woensdag stond hij in Parijs terecht voor diefstal van een Afrikaans beeld. Daan Kool Parijs In zekere zin heeft Mwazulu Diyabanza niets te verliezen. Hij mag dan terechtstaan voor ‘poging tot diefstal van een geregistreerd kunstwerk’, een delict waarop een maximale gevangenisstraf staat van tien jaar en een boete van 150 duizend euro, de 41-jarige Congolese activist is ervan overtuigd dat hij zal worden vrijgesproken. Zo niet, ook geen man overboord. De boete stuurt hij gewoon door naar Quai Branly, ‘die hebben toch miljoenen’. De gevangenis vreest hij evenmin. ‘In een repressieve imperialistische staat is dat waar vrijheidsstrijders belanden.’ Op 12 juni stal Emery Mwazulu Diyabanza Siwa Lemba, kortweg Mwazulu, met vier mede-activisten een beeld uit het Musée du Quai Branly, het etnografisch museum van Parijs. Ze filmden hun daad en zonden de beelden live uit op Facebook.

Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

staan?

Grafmonument uit Tsjaad Volgens Mwazulu, woordvoerder van een pan-Afrikaanse actiegroep, is de ontvreemding van het kunstwerk, een 19de eeuws grafmonument uit het huidige Tsjaad, geen diefstal. Het beeld was immers eerder gestolen door de Franse staat. ‘Als iemand mijn telefoon jat, en ik kom hem later tegen en pak

Mwazulu moet ook voorkomen voor diefstal uit het Afrika Museum in Berg en Dal mijn telefoon terug, wie is dan de dief?’ ‘Eerst kwamen de westerlingen ons vertellen dat onze beelden duivelse objecten waren’, zegt Behanzin Egountchi, die net als tientallen andere activisten naar de Parijse rechtbank is gekomen om Mwazulu te steunen. ‘En nu worden diezelfde beelden tentoongesteld in jullie musea en moeten wij entree betalen om ons eigen erfgoed te mogen zien.’ Na de ontvreemdingsactie in Quai

om hun schouders gedrapeerd. Een man draagt een zwarte baret met een rode button. ‘Stop de Franse militaire aanwezigheid in Afrika’, staat erop. De aanwezigen hebben behalve hun activistische kleding nog iets gemeen: op een enkele uitzondering na zijn het zwarte Fransen. ‘De diaspora steunt je strijd. Guadeloupe staat achter je.’ Als Mwazulu binnenkomt, klampen zijn medestanders hem aan. Geduldig gaat de Robin Hood van de roofkunst op de foto met zijn fans en staat hij journalisten te woord, eloquent en vol bravoure. Zijn gevolg mompelt instemmend na iedere zin – en maakt afkeurende geluiden als een vraag van een journalist hen niet bevalt. Vive la république coloniale Groot is de consternatie als plotsklaps blijkt dat afgezien van de verdachten en hun verdediging bijna niemand de rechtszaal in mag. ‘Coronamaatregelen’, zegt een politiecommandant. ‘U moet daar niets achter zoeken’. Maar dat wil er niet in bij de aanwezigen, van wie sommigen vanochtend uit Bordeaux zijn gekomen om de rechtszaak bij te wonen. Vive la république coloniale, roepen ze sarcastisch tegen de tientallen toegestroomde agenten. ‘Jullie moeten je schamen!’ Het Openbaar Ministerie heeft begrip voor de strijd van de activisten, maar wijst erop dat ‘er andere methoden zijn dan een gewelddadige actie die in strijd is met de wet’. Het OM eist 1.000 euro boete voor woordvoerder Mwazulu en 500 euro voorwaardelijke boete voor zijn vier mede-activisten. 14 oktober volgt de uitspraak. Maar daarmee gaat de geest niet in de fles. ‘Wij gaan door’, zegt Mwazulu. ‘Net zolang tot al het erfgoed dat de Afrikanen en hun afstammelingen toekomt is teruggegeven.’

Strijd in het zuivelschap om ‘yoghurt’ Mac van Dinther Nijmegen

Her en der rijzen al politieke problemen. Zo gaat de gemeenteraad van Texel de hoofdzaak van de RES, wel of niet wind- en zonneparken op het eiland, in een referendum aan zijn bevolking voorleggen. De raad kwam er zelf niet uit, en het college van B en W viel in het debat uiteen. Odile Rasch, die als programmamanager de totstandkoming van de RES in Noord-Holland-Noord leidde, is niettemin best tevreden. Zelfs het feit dat er naast de officiële RES inmiddels al twee alternatieve RES’en zijn ingediend, deert haar niet, integendeel. ‘Eén alternatief is opgesteld door ondernemers en natuurclubs samen. Dat is op zichzelf al een heel interessante combinatie. Ook dat andere plan bevat heel interessante elementen, over eilandjes in het IJsselmeer waar zonnepanelen op zouden moeten komen. Dat gaan we zeker bestuderen.’ Rasch weet dat het werk nog lang niet klaar is. ‘Nu is het allemaal nog niet concreet. Maar als er straks plaatsen worden aangewezen waar die windmolens moeten komen, dan worden de mensen wakker.’

Mwazulu Diyabanza.

Branly herhaalden Mwazulu en de zijnen hun kunstje in een museum in Marseille en in het Afrika Museum in Berg en Dal. De activistische dieven willen een debat ontketenen over ‘de plundering van Afrika’. In Nederland lijkt dat vooralsnog te lukken. Het Nationaal Museum van Wereldculturen, waar het Afrika Museum onderdeel van is, heeft laten weten open te staan voor een discussie over koloniaal erfgoed. ‘Een eerste positief signaal’, zegt Mwazulu, die in januari in Nederland terechtstaat voor de ontvreemding in Berg en Dal. ‘Laten we hopen dat jullie Europese vrienden dat voorbeeld volgen.’ Er liggen zo’n 90 duizend Afrikaanse objecten in Franse musea, waarvan 70 duizend in Quai Branly. In 2017 beloofde president Macron dat Frankrijk alle werken die ‘onder dwang of onder onbillijke voorwaarden’ uit Afrika zijn meegenomen zou teruggeven. In Quai Branly gaat het om 46 duizend objecten, zo brachten twee door Macron aangestelde onderzoekers in kaart. Het plan van de president om roofkunst terug te geven werd gezien als baanbrekend. Maar wat Mwazulu en zijn medestanders betreft gaat het niet snel genoeg. Twee jaar na het verschijnen van het restitutie-rapport zijn er welgeteld 27 werken teruggeven. ‘Frankrijk praat met twee monden’, zegt Egountchi. ‘In verkiezingstijd doet Macron allerlei toezeggingen om AfroFranse kiezers te trekken. Maar als het erop aankomt gebeurt er niets.’ Dus gaat de strijd verder, ook hier in de rechtbank. Als de griffier, een kleine witte man in toga, vraagt of ‘meneer Diyabanza al is gearriveerd’ staan er al zo’n vijftig mensen voor de deur van de rechtszaal te wachten. Sommigen dragen een T-shirt met een gebalde vuist, anderen hebben een Congolese vlag

bleem in’, zegt Gijs van Maasakkers, medeoprichter van Abbot Kinney’s dat actief is in een aantal Europese landen. ‘Maar de NZO Na het verzet tegen gebruik van ziet ons kennelijk als concurrent. vleesnamen voor vegetarische alDaarom dringen zij erop aan de ternatieven, ook wel ‘schnitzelwetgeving op dit gebied te handgate’ genoemd, zijn er nu ook yohaven.’ ghurt-troubles. De zuivelinduNZO-woordvoerder René van strie wil niet dat plantaardige Buitenen bevestigt dat de brief is producten van soja-, kokos- of gestuurd. ‘Wij hebben Abbot Kinamandelmelk de naam yoghurt krijgen. Producent Abbot Kinney’s ney’s erop geattendeerd dat het gebruik van de naam yoghurt heeft zijn product daarom omgevoor plantaardige producten een doopt tot ‘yog’, dus zonder ‘hurt’, inbreuk is op de voedingsmiddedat in het Engels pijn betekent. lenwetgeving.’ Volgens hem is de Eind augustus plofte er bij Abwet duidelijk: in het Warenwetbebot Kinney’s, producent van vegasluit Zuivel staat dat de aanduinistische ‘yoghurts’ op basis van ding yoghurt ‘uitsluitend mag kokos, haver en amandel, een worden gebezigd voor het uitsluibrief op de mat van de Nedertend uit koemelk door doelmalandse Zuivel Organisatie (NZO), tige verzuring met de brancheorganisatie van behulp van microde zuivelindustrie. Het beorganismen van yodrijf werd te verstaan gegeghurt-cultuur verven dat het moest ophouden kregen vloeibare de naam yoghurt te gebruizuivelproduct’. ken voor zijn plantaardige ‘Echte’ yoghurt is producten, omdat dit onvan koemelk, plantrechtmatig zou zijn. Voor de aardige yoghurt is goede orde: de term yoghurt dat niet. staat niet op de verpakking, De brief is opmerdie aanduiding wordt alleen kelijk, omdat de gebruikt op de website. ‘Wij zagen er geen proNZO drie jaar gele‘Yog’ van kokos.

den een zaak verloor tegen Alpro, onderdeel van zuivelconcern Danone en producent van zuivelvervangers op basis van onder meer soja, zoals yoghurt. Alpro noemt het product in kwestie een ‘plantaardige variatie op yoghurt’. Het Gerechtshof in Den Bosch oordeelde dat die benaming is toegestaan. Volgens de rechters is de angst ongegrond dat de consument zou denken dat het bij Alpro-producten zou gaan om ‘echte’ zuivelproducten in plaats van plantaardige. De NZO ging tegen de uitspraak in cassatie en werd in het ongelijk gesteld. Web van regelgeving Dat klopt, beaamt Van Buitenen. Maar, zegt hij: Abbot Kinney’s noemt zijn producten kokos- en amandelyoghurt. ‘Dat gaat een stapje te ver.’ Kokosmelk mag wel, kokosyoghurt niet. ‘Het is lastig om door het web van regelgeving een goede naam voor een product te bedenken’, zucht Van Maasakkers van Abbot Kinney’s . Er zijn bedrijven die het probleem omzeilen door fantasienamen te gebruiken. Albert Heijn bijvoorbeeld noemt zijn yoghurt op plantaardige basis ‘yochurt’.

De supermarkt heeft ook ‘kwarq’ in de aanbieding. De affaire doet denken aan ‘schnitzelgate’ van jaren geleden toen parlementariërs van CDA en VVD bezwaar maakten tegen termen als ‘kipstuckjes’, ‘gehackt’ en ‘speckjes’ op vleesvervangers van de Vegetarische Slager, tegenwoordig onderdeel van Unilever. Die zaak liep met een sisser af, zegt Niko Koffeman, een van de oprichters: de minister zag er geen probleem in. Het leverde de Vegetarische Slager wel een omzetstijging op van 25 procent. Schnitzelgate krijgt mogelijk een vervolg: in oktober stemt het Europees Parlement over een voorstel om namen als worstjes en hamburgers te verbieden voor plantaardige producten. Dat zou ook gelden voor termen als sojayoghurt. ProVeg, een ngo die plantaardige voeding promoot, is daar een petitie tegen begonnen. Abbot Kinney’s wil daar niet op wachten, zegt Van Maasakkers. ‘Die brief heeft ons aan het denken gezet.’ Zo kwam het bedrijf op ‘yog’, zonder ‘hurt’. ‘Want onze producten zijn vrij van dierenleed en minder pijnlijk voor de planeet.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste

Jonnie en Thérèse Boer zijn ruim 30 jaar samen, beheren als chef-kok en sommelier reeds 27 jaar het exquise restaurant De Librije annex hotel dat inmiddels 16 jaar mag pronken met drie Michelinsterren. Vanwege het coronavirus moest ook hun zaak tien weken dicht. Het echtpaar leed een verlies van 800 duizend euro. ‘En dat haal je niet meer terug’, zegt Jonnie Boer. In het fraaie restaurant in de voormalige gevangenis in Zwolle dragen de medewerkers plexiglazen transparante mondkapjes. Thérèse Boer (49): ‘Niet alleen om de veiligheid van onze gasten te waarborgen, maar ook voor het personeel. Het is voor medewerkers in een restaurant nu eenmaal lastig om anderhalve meter afstand te houden.’ Jonnie Boer (55): ‘Ook zo’n plexiglazen kap (die iets gemakkelijker ademt, red.) geeft je toch een veiliger gevoel. En die schermen moeten ze om de zoveel uur desinfecteren.’ In de ‘warme’ keuken is een mondkapje volgens hem niet nodig. ‘Het virus overleeft vijf minuten op 60 graden, de temperatuur in de ovens ligt veel hoger.’ Dinsdagavond ging het aangescherpte coronaprotocol voor de horeca in en moesten ook de gasten van De Librije uiterlijk om 22 uur vertrekken . ‘Voor het eerst zaten we ’s avonds om tien uur in een leeg restaurant’, zegt Thérèse Boer. ‘Het was zo onwerkelijk! Maar de bezoekers begrepen het. Ik hoefde geen verkeersagentje te spelen, iedereen ging keurig naar huis. En alles beter dan een nieuwe lockdown.’ Hoe groot is jullie angst om besmet te raken? Jonnie: ‘Dat mag dus niet, we kunnen de zaak niet nog eens sluiten. Ik ben panisch voor dat virus. Ik heb een lichte vorm van astma en gebruik dagelijks een pufje. Ik ga niet eens naar de sportschool en als ik ergens ga eten, wil ik buiten zitten. Angstig leven is ongezond, je kunt slechts de risico’s zo klein mogelijk houden. ‘In de keuken rinkelt om de twintig minuten een wekkertje. En dat betekent handen wassen. Dat deden we altijd al, maar nu nog veel vaker. Handen wassen zat al in ons systeem. Als ik een hand kreeg van een gast waste ik meteen mijn handen. Je wilt geen infecties in je keuken. ‘Ons personeel moet zich melden bij lichte klachten. Ze moeten naar huis en zich laten testen. In de ruim twee maanden dat we weer open zijn, hebben we zeker 15 medewerkers naar huis gestuurd. Vlak voor onze vakantie hadden we vier koks minder in de keuken. Volgens mij ging er een keelpijntje door Zwolle.’ Thérèse: ‘Nu de richtlijnen weer zijn aangescherpt, checken we zelfs de temperatuur van onze medewerkers. We moeten wel, om ieders veiligheid te kunnen waarborgen.’ Jonnie: ‘Ik voelde me heel ongemakkelijk in mijn eigen tent. Toen premier Rutte aankondigde dat de horeca dicht moest, barstte Thérèse in tranen uit.’ Was je zo geëmotioneerd, Thérèse? ‘Elke keer als Rutte op televisie kwam, kreeg ik het te kwaad. Dertig jaar hebben we lief en leed gedeeld om deze zaak op te bouwen. Nu kreeg ik het gevoel dat binnen een maand alles kon worden af-

gebroken. Je ziet alles door je handen glippen.’ Jonnie: ‘Je weet niet waar het einde ligt. We moesten 120 medewerkers naar huis sturen. Na twee weken lockdown zagen we de beelden uit Brabant van al die begrafenissen. Mensen die via hun iPad afscheid moesten nemen van hun families. Dan is die zaak niet zo belangrijk meer.’ Thérèse: ‘Toen beseften we dat het veel langer zou gaan duren.’ Jonnie vertelde in 2018 in het AD over Thérèse: zij heeft zich er als sommelier naast geknokt. ‘We zijn volstrekt gelijkwaardig, anders was het een drama geworden. In de wereld van de koks ben je al snel de-vrouw-van, die mijlenver achter staat. Altijd die kok met zijn dikke kop op de foto, nooit de vrouw. Ik wist meteen dat we het samen moesten doen. Ik wilde voorkomen dat Thérèse na tien jaar zou zeggen: leuk met je medailles en je Michelinsterren, maar ik ga wat anders doen. Ze heeft zichzelf ontwikkeld.’ Ze zijn tevens eigenaars van brasserie Brass Boer Thuis in Zwolle en Brass Boer op Bonaire, onderdeel van een resort. ‘We werden dus driedubbel geraakt’, zegt Thérèse Boer. Jonnie: ‘Onze financiële mensen rekenden meteen voor hoeveel de sluiting ging kosten. De NOW-regeling dekte 65 procent van onze kosten. Niet genoeg, maar ik ben dankbaar dat we in dit mooie land van zo’n regeling gebruik konden maken. Anders had ik mensen moeten ontslaan. Zes of zeven stagiairs in de keuken zijn teruggegaan naar hun eigen land. Nu werken we weer met 22 koks.’ Thérèse: ‘Ook in de bediening zitten we weer op het normale niveau. In juni mochten we in overleg met de veiligheidsregio nog maximaal 40 gasten ontvangen, we zitten er nu iets onder, op 38, omdat we ook een hotel zijn.’ Jonnie: ‘Onder normale omstandigheden kunnen we er acht of negen meer hebben, het valt nu nog mee. Maar elke dag acht of negen couverts minder tikt ook aan.’ Thérèse: ‘Brass Boer heeft het wel heel zwaar. We hebben dat restaurant vorig jaar geopend en een paar contracten niet kunnen verlengen. Die zaak moet het hebben van het volume, terwijl we op 50 procent van de capaciteit draaien.’ Jonnie: ‘Het personeel op Bonaire is grotendeels teruggekeerd naar Nederland. Als er weer werk is, mogen ze weer komen. En dat gebeurt nu ook.We zijn lang niet de enigen in de horecabranche die pijn lijden. Ik heb te doen met restauranthouders die tegen het einde van hun carrière een lening moeten afsluiten. Dat wil ik graag voorkomen.’ Tussen 2001 en 2003 leed De Librije onder de geknapte ‘internetbubbel’, toen veel minder zakelijke gasten kwamen eten. Hetzelfde effect was zichtbaar na de economische crisis in 2008. ‘Toen balanceerden we op het randje’, aldus Jonnie Boer. In 2011 overleefde het echtpaar nog een crisis in hun bedrijf. Thérèse: ‘Dit is nu de vierde crisis. Deze keer kunnen we er niks aan doen. Je staat met de rug tegen de muur en je mag niks. Ik merk het aan alle collega’s die bij ons komen eten. Ze zijn blij dat we weer mogen, maar voelen ook de angst dat het weer mis kan gaan. En die angst voelen wij ook, elke dag.’ Jonnie: ‘We hebben geleerd van de eerdere crises en hebben nu wat meer vet op de botten.’ Waren jullie bang om één of wellicht twee Michelinsterren in te leveren als de zaak op halve kracht verder zou moeten? Jonnie: ‘Als dat gebeurt, zou ik nog liever stoppen.’ Thérèse: ‘Daar heb je ook nooit aan gedacht.’ Jonnie: ‘Michelin zal er niet over vallen dat we vanwege covid-19 geen valetparking meer kunnen aanbieden. Er moet geen oude langoustine op het bord lig-

INTERVIEW JONNIE EN THÉRÈSE BOER

‘Ik ben panisch voor dat virus. Als het zo doorgaat, is het klaar’ Het is de vierde crisis die ze meemaken, maar niet eerder stonden Jonnie en Thérèse Boer met hun driesterrenrestaurant De Librije zo met de rug tegen de muur. Acht ton verlies leed het echtpaar tot nu toe. Nog een keer de zaak sluiten en het is voorbij, vrezen ze. Door Robèrt Misset Foto Jiri Büller Tekeningen Jonnie Boer / De Librije

In 1993 kreeg De Librije haar eerste Michelinster. In 1999 en 2004 volgden nummer twee en drie

gen, dat pikken ze niet. De hele wereld heeft in de fik gestaan, ik geloof niet dat ze ons een ster afpakken. ‘Ik maakte me wel zorgen dat mensen vanwege de economische crisis niet meer naar dit soort restaurants zouden komen. Gelukkig zitten we weer tot volgend jaar vol. Het helpt om ook in crisistijd een team te zijn. Wij geven de moed nooit op. Bij elk initiatief kijken we eerst elkaar aan. Bij twijfel van één van ons doen we het niet.’ Jonnie Boer werkt als de schilder die eerst een voorstudie van zijn werk maakt. Hij pakt een vel papier en tekent de compositie van een gerecht. ‘Creativiteit is zijn grootste kracht’, aldus Thérèse. ‘Vroeger heeft Jonnie vele uren gebuffeld achter de kachel, nu heeft hij een team aan koks om zich

heen staan. En heeft hij meer tijd om nieuwe gerechten te maken.’ Jonnie laat een schets zien van oesters met zeewier. ‘Allemaal Nederlandse ingrediënten, Nederlands zeewier, Nederlandse geitenkaas. Het zuur van groothandel Kesbeke uit Amsterdam. Ik teken het en dan gaan we ermee aan de slag. En nu staat het op de menukaart. De ideeën zijn de motor van ons bedrijf. Ik zoek altijd nieuwe producten, in de natuur of zelfs in mijn tuin. ‘Zo kreeg ik onlangs eetbare rozen opgestuurd. De Spaanse driesterrenkok Roca heeft een eigen roos gekregen. Nu zit in mijn hoofd dat ik daar iets mee moet. Er zit altijd iets van onvrede in mij. Wil ik wat nieuws.’ Alsof Picasso voorgaat naar zijn atelier vertelt Jonnie Boer over zijn nieuwste

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste

DE ‘GIN EN JONNIE’ MET KOMKOMMER, SINAASAPPEL EN PIMPERNEL

‘Elke keer als Rutte op televisie kwam, kreeg ik het te kwaad. Dertig jaar hebben we lief en leed gedeeld om deze zaak op te bouwen’ Thérèse Boer over de corona-persconferenties

KALFSHART MET NOORDZEEKRAB EN KIPPENLEVER

Thérèse en Jonnie Boer in de keuken van De Librije in Zwolle.

creatie: roodbaars uit het IJsselmeer. ‘In mijn geboortedorp Giethoorn noemen ze deze snoekbaars roodbaars vanwege zijn mooie, rode vinnen. Ze worden allemaal geëxporteerd, omdat de meeste Nederlandse koks er niet mee werken. De roodbaars heeft stugge schubben en er zit nogal wat graat in. ‘Daar ben ik de chirurg voor, die schubben krijg ik eraf. En die graat gaat er ook uit, dat kan ik nu eenmaal. Ik ben er lang mee bezig geweest. Van de afslag in Urk kreeg ik de dikke, rode baarzen. Ik hang dat ding drie dagen in de dry agedkast (rijpingskast, red.), zodat die vis strak en droog wordt. Dan gaat-ie in de pan, op de Aziatische manier op 200 graden in de olie. Heel snel, tsshhht, en dan eruit, zodat die baars nog een beetje glazig op de graat is.

‘Dan breng ik hem naar de tafel, die gepofte vis ziet er waanzinnig uit. Die huid poft er mooi om heen. Zeg ik tegen de gasten: dit is een uniek stukje vis, het lekkerste zoetwatervisje dat je ooit hebt gegeten. Er wordt een bord opgemaakt in de keuken, we snijden de vis van de graat en serveren hem met kruudmoes op mijn manier. Met worst en spek, rozijntjes, brandnetelblad. Iedereen gaat uit zijn dak. En waarom? Omdat ze die vis hebben gezien met een verhaal erbij.’ Thérèse Boer heeft in gedachten al een passende wijn gezocht. ‘Die ultieme combinatie van smaken creëren, dat is onze kick.’ Heeft de coronacrisis jullie vak veranderd? Thérèse: ‘Met een kapje op kun je veel

Een librije is een oude kerk- of kloosterbibliotheek

minder warmte geven aan je gasten dan voorheen. En ik kan me voorstellen dat je in meerdere horecagelegenheden agentje moet spelen. Het is alles wat ik niet wil zijn.’ Jonnie: ‘Wij gingen open met de angst: als maar niemand besmet raakt. Hebben we voldoende afstand tussen de tafels, is er voldoende desinfecterende gel? Hebben we de ventilatie op orde? Kunnen we nog wel een tafelbereiding doen? ‘Mensen mochten niet van tafel, alleen om naar het toilet te gaan. En dan nog via een speciale route. Gasten moeten nu ook hun gegevens achterlaten, zo raar vind ik dat niet. Maar ze betalen wel hetzelfde bedrag voor onze lunch of diner, dan krijgen ze voor 95 procent ook dezelfde Librije-ervaring.’ Thérèse: ‘We hadden gelukkig net alle

kamers van het hotel bij De Librije gerenoveerd. Maar investeren kan nu even niet.’ Jonnie: ‘Er moet na 12 jaar een nieuwe keuken in, al is hij net weer opgeknapt.’ Thérèse: ‘Dan praat je over drie, vier ton, de helft van de winst die we normaal zouden overhouden. En die is er nu niet.’ Jonnie: ‘Dit jaar halen we niet meer in. Als het met het virus zo doorgaat, is het klaar. Dan houdt alles op.’ Thérèse: ‘Die onzekerheid blijft ons achtervolgen, ik vrees dat de nieuwe, strenge maatregelen ook langer dan drie weken gaan duren. Zolang er geen vaccin is blijft anderhalve meter afstand de norm. Het zal grote consequenties hebben. Deze crisis geeft een nieuwe dimensie aan het begrip gastvrijheid. Ik ben ervan overtuigd dat veiligheid en hygiëne nu meer dan ooit de standaard worden.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste Honderden banen weg bij BAM

BEURSCIJFERS 547,70 (548,92)

AEX

–0,22%

in punten

01/04/'20

30/09/'20

AEX-FONDSEN ABN Amro Adyen Aegon Ahold Delhaize Akzo Nobel ArcelorMittal ASM International ASML Hold. ASR Nederland DSM Galapagos Heineken IMCD ING Groep Just Eat Takeaw. NN Group Philips Elec. Prosus Randstad Relx Royal Dutch Shell A Royal KPN Unilever WFD Unibail-Rod. Wolters Kluwer

vorig slot slot 7,15 6,98 1572,50 1602,50 2,22 2,17 25,25 25,53 86,42 86,36 11,38 11,49 122,35 123,90 314,70 318,25 28,70 28,35 140,60 135,40 121,20 121,95 75,88 76,52 101,60 102,00 6,06 6,04 95,76 95,96 32,05 31,68 40,20 40,35 78,70 77,28 44,53 44,13 19,03 18,93 10,78 10,92 2,01 2,01 51,50 51,70 31,50 29,87 72,84 73,28

% 2,46 –1,87 2,49 –1,10 0,07 –0,91 –1,25 –1,12 1,23 3,84 –0,62 –0,84 –0,39 0,22 –0,21 1,17 –0,36 1,84 0,91 0,53 –1,32 –0,30 –0,39 5,46 –0,60

STIJGERS EN DALERS Uit de AEX en AMX TOPVIJF STIJGERS

TOPVIJF DALERS

7,03%

BE Semicond. –2,43%

WFD Uni.-R.

5,46%

Adyen

–1,87%

NSI

4,53%

Signify NV

–1,59%

DSM

3,84%

Roy. D. Shell A

–1,32%

OCI N.V.

3,69%

ASM Intl.

–1,25%

Eurocomm.

OVERIGE KOERSEN Euro

1,1713

–0,0027

41,82

+0,45

Tienjaarsrente -0,413%

+0,01

In dollars

($)

Brentolie per vat

($)

Nederlandse staatsobligaties

Goudprijs

($)

1.889,51 Dollars/Troy ounce

–8,31

Zilverprijs

–0,18

($)

23,81

Dollars/Troy ounce

($)

INDICES BUITENLAND slot

S&P UK DAX CAC-40

1.161,94 –0,52 12.760,73

–0,51

verliezen bij BAM International en andere AM grijpt in. Het bouwconcern problemen. uit Bunnik, dat het al een tijd ‘Hoewel dit een pijnlijke beslissing is moeilijk heeft, schrapt met een voor de betreffende medewerkers, is het verwijzing naar de coronacrisis mogelijk honderden banen. Over het pre- een noodzakelijke stap om de financiële prestaties van BAM te verbeteren’, aldus cieze aantal banen gaat BAM nog in overJoosten. Zijn voorganger Rob van Wingerleg met bonden en de OR. den vertrok eerder dit jaar onverwachts BAM, dat in diverse landen actief is, telt bij de grootste bouwonderneming van ongeveer 18 duizend werknemers. Het Nederland. Onder zijn bewind ging BAM bouwbedrijf denkt dat de grote reorganide mist in met diverse klussen. Zo vielen satie goed is voor 100 miljoen euro kosde kosten voor sluisproject OpenIJ bij IJtenbesparingen per jaar, wat de winstgemuiden vele malen hoger uit dan bevendheid structureel moet verbeteren. groot. Naast die probleemprojecten Het bedrijf hoopt de ingrepen in de kokreeg BAM net als sectorgenoten te mamende zes maanden uit te voeren, waarken met de pfas- en stikstofkwestie. door de kosten volgend jaar al omlaag De FNV reageert teleurgesteld, maar bezullen gaan. nadrukt dat er inhoudelijk nog niet veel Topman Ruud Joosten, die begin sepbekend is. De bond hoopt dat gedwontember aantrad, verwijst naar de teleurgen ontslagen zoveel mogelijk voorstellende resultaten over het eerste komen kunnen worden. Ook anahalfjaar. BAM werd onder meer gelisten wachten nog op meer inforraakt door de coronacrisis, die volmatie. Marktvorsers van ING schatgens Joosten de effectiviteit op de ten dat er mogelijk circa duizend bouwplaats en het vertrouwen geen arbeidsplaatsen geschrapt goed doen. Door de coronamoeten worden. Beleggers maatregelen kwamen er ook waren woensdag positief. bouwwerkzaamheden tijdeHet aandeel BAM stond stelijk stil te liggen. Daarnaast Foto HH/ANP vig in de plus. kampt de onderneming met

HERSTEL AUTOMARKT

De basis voor vertrouwen is weg. We werden geschoffeerd Frits van Wieringen, or-voorzitter van Tata Steel Nederland, is boos dat vlak na het begin van een overleg het aantal banen (850) uitlekte dat moet verdwijnen.

Diepvriestaartenbakker Maître Paul failliet Diepvriestaartenbakker Maître Paul uit Tilburg is door de rechter failliet verklaard. Daardoor staan ongeveer tweehonderd banen op de tocht. Wat precies de oorzaak is en of er kansen zijn voor een doorstart, wordt nog onderzocht. Curator Bart van Logtestijn liet aan het Brabants Dagblad weten dat het bankroet is aangevraagd door de Japanse moedermaatschappij Chateraisé. ‘Zij zijn ook de belangrijkste afnemer. We gaan komende dagen vooral kijken of alle orders kunnen worden afgemaakt om zo de kans op een doorstart te vergroten.’ Volgens Van Logtestijn werd er al jaren verlies geleden. Vandaar dat Chateraisé een vordering van vele miljoenen zou hebben uitstaan. Een jaar geleden woedde er nog een grote brand bij het bedrijf. Ook de coronacrisis speelt mogelijk een rol. Maître Paul ontstond in 1984 toen Albert Heijn een eigen bakkerij liet fuseren met een andere bakkerij. Sinds 2012 is Maître Paul in Japanse handen.

CORONA MEER GEBELD DOOR CRISIS

Opsteker: verkopen VW nu hoger dan jaar geleden Lichtpunt voor de zwaar getroffen auto-industrie: Volkswagen ontving in september meer orders dan een jaar geleden. Topman Herbert Diess verwacht dat de trend het vierde kwartaal aanhoudt. De Duitse autofabrikant houdt vast aan de voorspelling dat dit jaar zwarte cijfers geschreven worden. Niettemin zijn de verkopen door de pandemie ineengezakt: over de eerste acht maanden verkocht VW 22 procent minder. Diess is er nog altijd van overtuigd dat VW de grootste fabrikant van elektrische auto’s wordt. Het concern steekt tot 2025 maar liefst 33 miljard euro in de ontwikkeling van eauto’s. Als alles volgens plan verloopt, verkoopt VW in 2022 meer e-auto’s dan Tesla. Investeerders bleken niet onder de indruk en wilden weten of ze nu eindelijk verlost zijn van alle schandalen rond het concern.

4.803,44 –0,59

Bron koersen en grafieken

200 BANEN

Samengesteld door economieredactie

8 PROCENT MEER CONSUMPTIE verwacht ING in het derde kwartaal ten opzichte van het tweede. Dit doordat veel winkels en horeca weer open waren. Door de nieuwe maatregelen vlakt het herstel in het slotkwartaal weer af. Nederlanders belden tijdens de coronacrisis meer dan normaal, zowel mobiel als met een vast toestel, meldt de Autoriteit Consument & Markt (ACM) op basis van cijfers over de eerste helft van het jaar. Het dataverbruik was juist minder dan gebruikelijk, waarschijnlijk omdat veel mensen thuis wifi gebruikten

en minder vaak onderweg mobiele data nodig hadden. Het aantal belminuten voor mobiel steeg in de meetperiode met 23 procent, voor vaste telefonie 19 procent. Eerdernam het aantal belminuten juist af. Het verbruik van mobiele data steeg met 2,5 procent, veel minder dan voorheen. Foto HH / AFP

DE KWESTIE PETER DE WAARD

Eindigt ’s lands favoriete werkgever als sterfhuisconstructie?

ie denkt dat de grote droom van hoog opgeleide studenten is de wereld te verbeteren, soapie of influencer te worden of een talkshow op de televisie te krijgen, komt bedrogen uit. Academici willen het liefst een baan bij Shell, zo blijkt uit het jaarlijkse onderzoek van Intermediair dat dinsdag paginagroot in deze krant stond. Op de tweede plek staat KLM, ook al een bedrijf dat duurzaamheid niet zo hoog in het vaandel heeft staan. Greenpeace (38) en Tesla (43) staan op de lijst ver achter alle multinationals en ook de in diskrediet geraakte grootbanken. De enquête onder de op een mastertitel jagende studenten werd gehouden tussen 28 februari en 5 april, zodat het nog voor een groot deel viel in de periode dat de coro-

nacrisis al was uitgebroken. Shell en KLM behoorden toen al tot de grote losers, maar dat deed niets aan hun populariteit af. Twee jaar geleden raakte Shell nog zijn eerste plaats kwijt. Gezegd werd dat Shell voor de nieuwe generatie milieubewuste studenten ‘te vies’ zou zijn. Vorig jaar werd door studenten nog een actiegroep gevormd onder de naam Breek met Shell die de grote invloed van de multinational op de universiteiten – met name de TU’s – laakte. Maar als de mastertitel binnen is en het op het zoeken van een baan en een huisje-boompje-beestje-bestaan aankomt, is duurzaamheid meestal van secundair belang. Dan lonken het bovenmodale salaris, de vastigheid en de carrièrekansen van Shell. Blijkbaar geldt het nog sterker in een tijd dat de banen voor acade-

Twee jaar geleden was Shell nog ‘te vies’, nu wil iedereen er het liefst werken

mici dun zijn gezaaid nu alle bedrijven en instellingen pas op de plaats maken met de werving. De tijd dat Shell nog de universiteiten zal afromen in een zoektocht naar de slimste mensen, loopt langzaam ten einde. Het olie- en gasconcern ligt volledig met zichzelf in de knoop. Shell – tot dit jaar de meest waardevolle Nederlandse multinational – beseft inmiddels dat fossiele brandstoffen op lange termijn geen verdienmodel meer zijn, maar weet niet wat het nieuwe verdienmodel dan zou moeten zijn. Er zijn meer of minder duurzame energiebronnen voor het oprapen – wind, zon, waterstof, biobrandstoffen, kernenergie – maar volledig onduidelijk is wat de toekomstige winnaar zal zijn. Shell kijkt liever de kat uit de boom dan de plank mis te slaan.

Alle strategische heroriëntaties – er komt er weer een aan – hebben maar een uitkomst: kostenbesparingen om de boel overeind te houden en hopen dat in die tijd een konijn uit de hoge hoed springt. Er wordt voor 2,5 miljard dollar structureel in de kosten gesneden. Niet alleen zal een groot deel van oude garde het bedrijf verlaten, maar ook zullen door de bezuinigingen veel minder kansen worden geboden aan de volgende generatie. Niemand weet of Shell ooit weer zal groeien of dat het gedoemd is op lange termijn te eindigen als een sterfhuisconstructie. De nieuwe generatie masters gokt nog op het eerste. Reageren? p.dewaard@volkskrant.nl

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Ten eerste INTERVIEW ONNO VAN DE STOLPE

Middel tegen reuma is grote doorbraak

Voorwaarts!

Nieuwe schuldenstrop: later (of nooit) betalen

e tweede golf is een feit. Het regent ontslagen, en dat terwijl een kwart van de Nederlanders zegt het nog geen vier maanden zonder inkomen te kunnen rooien. Logisch dus dat het kabinet deze week 146 miljoen euro extra uittrok voor de aanpak van schulden. Maar waar blijven die eigenlijk? Natuurlijk, de steunmaatregelen dempen de Verelendung. Toch zullen de komende maanden steeds meer huishoudens de eindjes niet langer aan elkaar geknoopt krijgen. Daarna moeten zij hun nek in de schuldenstrop steken. Althans, zo ging het vroeger. Want er lijkt sprake van een ommekeer. Neem rood staan. In tien jaar tijd is het daarmee gemoeide bedrag ruim gehalveerd, blijkt uit cijfers van De Nederlandsche Bank. Hetzelfde geldt voor creditcards en persoonlijke leningen. Een doorlopend krediet afsluiten is al helemaal uit de mode: van 8,2 miljard euro een decennium geleden naar 1,7 miljard nu. Daarmee is het probleem helaas niet verdwenen. Eind 2018 constateerde budgetinstituut Nibud al een verschuiving van klassieke schulden naar een andere ‘oplossing’: rekeningen niet betalen. Armlastige Nederlanders laten vooral de zorgverzekering steeds vaker onbetaald liggen. Daarna volgen de energierekening en de huur of hypotheek. En als vervolgens de wasmachine moet worden vervangen? Of er nieuwe kleren nodig zijn? Ook die rekeningen kunnen steeds makkelijker worden doorgeschoven. Het kopen op de pof maakt namelijk een comeback. Niet bij de kruidenier om de hoek, maar opnieuw uitgevonden door hippe fintechbedrijven als Klarna. De Zweedse onderneming, die onlangs neer-

Het Nederlandse biotechbedrijf Galapagos brengt na 22 jaar onderzoek zijn eerste medicijn op de markt. Het is een middel tegen reumatoïde artritis. ‘Eindelijk’, zegt ceo Onno van de Stolpe.

ij bestuurt al ruim 20 jaar een achtbaantrein. Onno van de Stolpe (60) richtte in 1999 Galapagos op, dat is uitgegroeid tot een van de grootste biotechbedrijven in Europa. Maar de koers wordt gedicteerd door autoriteiten die toestemming moeten geven nieuwe medicijnen op de markt te brengen. Eind vorige week kreeg Galapagos, dat in Leiden ontstond maar zijn hoofdkantoor heeft in het Belgische Mechelen, eindelijk toestemming om filgotinib in Europa en Japan op de markt te brengen. Het medicijn bestrijdt reumatoïde artritis, een auto-immuunziekte die leidt tot gewrichtsontstekingen. Alleen al in Nederland lijden 260 duizend mensen hieraan. Na de bekendmaking schoot de beurskoers omhoog. Vier weken eerder weigerde de Amerikaanse FDA (Food and Drugs Administration) toestemming, omdat eerst nog testen afgerond moeten worden naar het effect op de spermaproductie. Daarop daalde de koers met 25 procent.

De VS is toch belangrijker? Daar heeft u een samenwerkingsovereenkomst gesloten met het grote farmacieconcern Gilead, dat vijf miljard dollar betaalde voor een licentie om het medicijn in de VS te verkopen. Het koersverlies na het besluit van de FDA is niet goedgemaakt met de toestemming in Europa en Japan. ‘De downside van de weigering in de VS is groter dan de upside van de toestemming in Europa en Japan. In de VS wordt 60 procent van de omzet van medicijnen gemaakt. Dat komt niet omdat daar meer patiënten zijn, maar omdat de marges hoger zijn. Iedereen klaagt over de hoge medicijnprijzen hier, maar we zitten voor een dubbeltje op de eerste rang. Het geld moet verdiend worden in de VS. Daar zouden wij 20 tot 30 procent royalty’s over de omzet van Gilead krijgen.’ Wanneer ligt het in de apotheken? ‘Hopelijk binnen een maand. Het medicijn is goedgekeurd. Nu moeten we nog per land een vergunning krijgen om het via apotheken te verkopen. In Nederland gaat dat meestal snel.’ De naam wordt jyseleca. Waarom? ‘Filgotinib, de stofnaam, zal het heten zodra het medicijn generiek wordt. Jyseleca is de merknaam. De prijs wordt 12- à 14 duizend euro per jaar.’

Onno van de Stolpe, oprichter van Galapagos.

Foto Jiri Büller / VK Foto HH

Eerst de weigering in de VS, nu toestemming in Europa en Japan. Bent u van de hel in de hemel gekomen? ‘De hemel zou het zijn als we ook goedkeuring hadden gehad in de VS. Maar het is wel een enorme doorbraak. Na 22 jaar brengen we eindelijk ons eerste medicijn op de markt. Dat is een heel lange weg geweest.’

Hoeveel is daarvoor geïnvesteerd? ‘De aandeelhouders hebben 1 miljard in Galapagos gestoken. Daar komt nog 1 miljard bij die Gilead heeft betaald voor het fase 3 onderzoek. En dan nog een half miljard van Gilead voor de licentie op het medicijn. Dus al gauw 2,5 miljard.’

Het gaat allemaal om toekomstige verwachtingen. We hebben 5,5 miljard op de bank staan, voornamelijk dankzij Gilead. Dus de investering door de aandeelhouders van 1 miljard de afgelopen 22 jaar, is meer dan vervijfvoudigd. Sinds onze beursintroductie in 2005 tegen 7 euro, is ons aandeel nu 120 euro waard.’

Jyseleca heeft potentie om ziektes als de chronische darmziekte ulcerative colitis en de ziekte van Crohn te genezen. Wanneer is het zover? ‘In het eerste geval is de testfase achter de rug en wachten we op toestemming. Die moet volgend jaar komen. Bij het gebruik voor de ziekte van Crohn zitten we in de laatste testfase.’

De VS vreest dat jyseleca de mannelijke vruchtbaarheid schaadt. Is het gek dat Europa en Japan hier niet bang voor zijn? ‘Nee. De Europese en Japanse autoriteiten hebben dezelfde informatie als de FDA. Er is bij dierproeven bij een hoge dosering een afname van spermaproductie gezien, maar geen effect op testosteron bij mannen. We testen nu bij 200 mannen of de spermaproductie afneemt. De Amerikanen willen die data afwachten. In Europa en Japan vonden toezichthouders dat niet nodig. Bij reuma is er een beperkt risico: 80 procent van de patiënten is vrouw. Als mannen het al krijgen, zijn het vooral 60-plussers. En die zijn meestal niet meer zo met baby’s maken bezig.’

Uw bedrijf is acht miljard euro waard. Hoe gaat u de verwachting van beleggers te gelde maken? ‘Biotechnologie is een uniek verdienmodel. Je kunt waarde opbouwen zonder direct omzet te genereren.

Hopelijk is het binnen een maand verkrijgbaar bij de apotheek

Onno van de Stolpe over het nieuwe medicijn jyseleca voor reuma-patiënten.

Heeft België een beter klimaat voor biotechnologie dan Nederland? ‘We zijn het resultaat van een fusie tussen Crucell in Leiden en Tibotec in Mechelen. België heeft een goed klimaat voor biotechnologie. De Vlaamse overheid investeert daar consistent geld in. In Nederland wordt het beleid bij elke nieuwe regering weer over de kop gegooid.’ Peter de Waard

Zonder de pijn van de rekening wordt boven je stand leven wel heel simpel streek aan het Amsterdamse Rokin, is na een nieuwe investeringsronde bijna 9 miljard euro waard. Concurrent AfterPay bedient in Nederland naar eigen zeggen al 4 miljoen consumenten. ‘Koop-nu-betaal-later’ doet denken aan het aloude postorderkrediet à la Wehkamp. Maar behalve dat het frisser oogt en populairder is onder jongeren, is het ook minder gericht op het binnen harken van zoveel mogelijk rente. Klarna en AfterPay verdienen vooral aan de winkelier: van Blokker tot Hunkemöller tot Praxis. Zij betalen graag iets extra voor deze service. Hoe makkelijker klanten immers kunnen afrekenen, hoe minder afhakers, hoe meer omzet. Alleen: zonder de pijn van de rekening wordt boven je stand leven wel héél simpel. Bij Klarna kan de klant tot 30 dagen wachten met betalen. Daarna volgen nog eens twee weken respijt, en dan pas komen er extra kosten. Dat is dus 45 dagen gratis lenen. Heel wat aantrekkelijker dan een flitskrediet tegen 10 procent rente. Vanuit de schuldhulpverlening klinken bezorgde geluiden. En er is nóg een groep die zich achter de oren mag krabben: de banken. Eerst namen start-ups als Adyen en Mollie het betalingsverkeer over. Pensioenfondsen en verzekeraars vergroten hun aandeel op de hypotheekmarkt. En nu volgt onder het mom van achteraf betalen misschien wel een deel van de kredietverstrekking aan consumenten – een trend die ook lijkt over te slaan op het MKB. Wat blijft er nog over? Economieredacteur Koen Haegens werpt wekelijks een blik op de economische toekomst. Reageren? k.haegens@volkskrant.nl

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Gratis minicursus: waarom zou je je kostbare tijd verdoen aan lezen? P27

Opinie&Debat

Meer opinie? Kijk op Volkskrant.nl/opinie

COMMENTAAR

Champagne COLUMN IN DEN HAAG Kameraad Van Haga viert bij Forum het feest van zijn onafhankelijkheid. ybrenvanHaga schudthanden.Hij wel.Eenjaargeleden werdhijuitdeVVDfractiegezet,viermaandengeleden werdhijlidvanForumvoorDemocratie.Daarzoudenwehetover gaanhebben.Maarnu,doordie uitgestokenhand,belandenwe tochmeteenincorona. IndeTweedeKamerzegthij krassedingenoverhetvirus.Zoals: ‘Coronaisstatistischgezienhelemaalvoorbij’; ‘Detweedegolfdie zogenaamdbegint’,of:‘Ookdeeerstegolfwasnietzoernstigalsverwacht.’Somsdenkje:VanHagais eenvirusontkenner,#viruswaarheidheefteenstemindeKamer. Datisnietzo,verzekerthij.Inde elleboogniezenenvaakdehanden wassen–hijvindthetprima.Maar zetgeendelenvandesamenleving stil.‘Hetiseenvenijnigvirus,vergelijkbaarmeteenernstigegriep. Enmeteenvergelijkbaresterfte.’ Datdiesterftebeperktbleefdoor delockdown,daarwilhijnietaan. ‘Jekuntonmogelijkzeggenhoehet anderswasuitgepakt.Landenhaddenverschillendemaatregelen maareenvergelijkbaremortaliteit.’ VanHagaheeftaffiniteitmet FamkeLouise(‘diemoetenwerehabiliteren’)enandereentertainers van#ikdoenietmeermee.Spreekt hijoverhartverscheurendebeelden,danzijndathuilendehorecaondernemers.Demiddelenzijn ergerdandekwaal,datisdekern vanzijnredenering.Eendeelvan desamenleving–jongeren,studenten,ondernemers,zzp’ers,deentertainmentsector–moetzijnvrijheid inleverenuitsolidariteitmeteen kleinegroep:kwetsbarenenouderen.Zijnoplossing:vraagdekwetsbarenzichvrijwilligaftezonderen, dankandesamenlevingdoordraaien.‘Coronagaatbovenalles, ookbovenandereziekten.Datis nietuitteleggen.’ Daarisvanallestegenintebrengen.Zoalsdathetnietalleenouderenzijndienudoorcoronainhet ziekenhuisbelanden.Datartsenen zorgmedewerkersvrezenstraks kopje-ondertegaanindetweede golf.‘Jemoeteenbepaaldesterfte accepteren’,zegtVanHagadan. ‘Maarkieseenscenariowaarbijje allesafweegt,ookeconomische schade,ookandereziekten.’ Opeenkastinzijnwerkkamer staanchampagneglazen,sommige noghalfgevuld.Restantvanhet feestjedathijvorigeweekgafomdathijeenjaarwegisuitdeVVDfractie.‘DeVVDisonmiskenbaar eendeelvanmijnleven’,schreefhij inzijnafscheidsbrief.Enook:‘Eris inprincipegeenrisicovoorhet kabinet.’Inmiddelswetenwe beter:VanHagatrektopmet WildersenBaudetalsfellecriticastersoprechts.Mettekstenals ‘deintimidatievandeoverheidis buitenalleproporties’eneen motievanwantrouwentegen

‘Mijn bijdragen zijn positief kritisch.’

Bevrijdingsfeest.

Met rapper Tisjeboyjay in het Forumjournaal.

Soms denk je: Van Haga is een virusontkenner, #viruswaarheid heeft een stem in de Kamer

ministerHugodeJonge.‘Mijn bijdragenzijnpositiefkritisch’, vindthijzelf. ZijngoedevriendBerntSchneiders,PvdA-burgemeestervan HaarlemindetijddatVanHagaer fractievoorzittervandeVVDwas, voorspeldehetalin2018:misschiensluithijzichaanbijFvD.‘Ik haddaartevorennooitovernagedacht’,zegtVanHaga.Baudet kendehijuithetHaarlemse.Tijdensdeeerstelockdown,toende rechterflankvandeplenairezaal leegbleefopWilders,Baudeten hemzelfna,kwamhetcontactop gang.Nuishet‘kameraadWilders’ en‘kameraadBaudet’.Hijwerdlid vanForum. Sindsdienheefthijhetechtnaar zijnzinindeKamer.‘Ikvoelme welkom,Forumiszo’nleukegroep mensen.Erzijngeenbaantjesjagers,erisgeenvalsigheid. Thierryisgeframeddoordegevestigdepartijen.Hijisgeenracistof vrouwenhaterofraresnuiter.’Van HagavergelijkthemmetdehoofdpersoonuitDe geverfde vogel van JerzyKosinski. VanHagafigureerttegenwoordigvaakinhet FVD Journaal,laatst nogmetrapperTisjeboyjay,kreeg aleenspubliekelijkmediatraining vanBaudet–‘Take five,ietsmeer passieWybren’–maarmaaktformeelgeendeeluitvandeForumfractie.Datheeftvoordelen,zoals extraspreektijdinvergaderingen endemogelijkheidineensurreële dialoogcomplimentjesuittewisselen.Baudet:‘IkhebdeheerVan Hagalerenkennenalseenzeer realistischenkritischKamerlid.’ DeVVDisverachterdehorizon verdwenen.Eenpartijvangolfbewegingen,vindthij.Herkenbaar rechtsonderBolkestein,slapte onderVoorhoeveenDijkstal. OnderRuttekwamerweereen eigenverhaalmaarmetDijkhoffis deprogressievevleugelgroot geworden.‘Hetgaatnuoverde middenklasse.Vreselijkwoord, daarwiltochniemandtoebehoren.Succesvolondernemenwordt eenschandegevonden.Datkrijgje alsamperiemandindefractieooit buitendeoverheideencentheeft verdiend.’ OfhijvolgendjaaropdeForumlijstwil?‘Ikbennietzo’nperverse baantjesjager.Maaralshetbestuur mevraagt,gaiknadenken.’

Ariejan Korteweg a.korteweg@volkskrant.nl

Kooigevecht Joe Bidens keus voor de frontale aanval is begrijpelijk, maar draagt ook een groot risico in zich. iewilzienhoedeAmerikaansedemocratiede afgelopenvierjaarisontaard,moetheteerste tv-debattussenHillaryClintonenDonald Trumpnogeensterugkijken.Ooktoenwaren detegenstellingengroot,ooktoenstrooideTrumpmet leugensenvalsebeschuldigingen,maarverderwasheteen feestvaneloquentieenbeleefdheid,vergelekenmethetverbalekooigevechtdatdinsdagnachtplaatsvond.Wienog hooptedatdeouderdomtotwijsheid,mildheideninnerlijkebeschavingleidt,werdbruutuitdedroomgeholpen.De tweeoudstepresidentskandidatenuitdegeschiedenisleken eerdersymbooltewillenstaanvooreenbeschavinginverval. Ooitwasderepresentatievedemocratiebedoeldomburgerssamentebrengen.Politiekepartijenvertegenwoordigdenbevolkingsgroepenmetverschillendeovertuigingen, maarzeprobeerdenhetniettemineensteworden,zodathet landkonwordenbestuurdendeeenheidkonwordenbe-

De zenuwen in Amerika zijn al strak gespannen waard.Decenniavanpolarisatiehebbendatsysteemgesloopt,methetdebatvandezeweekalsvoorlopigdieptepunt.Beidekandidatenkondenalleenmetminachtingover elkaarpratenenwarenslechtsbezigklovengrotertemaken inplaatsvanteoverbruggen. Bidensminachtingwastebegrijpen.Trumpgrossierde wederominranzigepersoonlijkeaanvallenenzijngedrag tijdenshetdebatwasintimiderend.Ineendemocratieishet minstewatjekuntdoenelkaarlatenuitspreken,maarzelfs datbasisprincipewerddoorTrumplosgelaten.Hijontnam Bidencontinuhetwoord. Bidenhadhetdebatechterookkunnengebruikenomzijn plannenvoordeVSnaderteonderbouwen.Inplaatsdaarvankooshijvoordefrontaleaanval.Begrijpelijk,wantover deplannenvoordetoekomstzijndeDemocratenhetniet eens.AlleeninhunafkeervanTrumpzijndepartijledenen depotentiëlekiezerseensgezind. Maarhetdraagtookeengrootrisicoinzich.Dezenuwen indeAmerikaansesamenlevingzijnalstrakgespannen,een hardeengewelddadigeconfrontatienadeverkiezingen dreigt.Debattenalsdezezijnolieophetvuur.Hetistehopen datBidenooknogeenverzoenendetoonaanslaat− alishet nietnaarTrump,daninelkgevalnaarzijnkiezers− wantvan Trumphoevenwedatnietteverwachten. Pieter Klok

STEKEL

Advies op maat Het heeft nog lang geduurd. In een tijd waarin het gezag van alle instituten wankelt, deskundigheid geen voorwaarde meer is om je op hoge toon in een debat te mengen en iedereen met een mening een eigen partij opricht, schaarde het Binnenhof zich zes maanden lang toch tamelijk eensgezind achter het Outbreak Management Team. Maar nu dat OMT-advies voor het eerst niet meer van pas komt, wint het alterna-

tieve Red team in rap tempo aan populariteit onder de beleidsmakers: kijk, zo kan het dus ook. Voor zolang als het duurt natuurlijk, want ook die Red-jongens hebben bij nader inzien vrij lang gestudeerd voordat ze hun mening gaven. Elitair clubje eigenlijk, met hun mondkapjes. Wie richt een team op dat het Red team gaat controleren? Of moet Maurice de Hond echt alles alleen doen? Raoul du Pré

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Opinie & Debat

Lars Duursma Communicatie-expert, voerde campagne voor Obama in 2008 en 2012 et ging er hard aan toe tijdens het eerste debat tussen de Amerikaanse president Donald Trump en Joe Biden, zijn Democratische uitdager bij de komende verkiezingen. Amerikaanse media spreken van een ‘kroegengevecht’ en zelfs een ‘shit show’. Een presidentieel debat onwaardig?

Lars Duursma: ‘Dit is anno 2020 dus het visitekaartje van de Verenigde Staten: deze beelden gaan de hele wereld over. Poetin zal wel gniffelen. President Trump debatteerde als een kleuter op coke, schreeuwde overal doorheen en maakte elke zinvolle en respectvolle uitwisseling van ideeën onmogelijk. Debatleider Chris Wallace probeerde soms in te grijpen, maar liet het uiteindelijk gewoon gebeuren. Tijdverspilling. ‘Maar, eerlijk is eerlijk: Biden had ook geen goede strategie hoe hiermee om te gaan, terwijl dit alles best voorspelbaar was. Waar was het ‘There you go again’-moment? Waar was de consistente strategie om het disrespect van Trump te herleiden tot disrespect voor de kiezers? Dat had natuurlijk Bidens strategie moeten zijn. ‘Bovendien ging Biden mee in het wervelende tempo waarin dit chaotische debat elke 10 seconden over een ander onderwerp ging. Het was alsof je live door een

Reken personeel in de horeca niet af op de regels Lieve gasten, jullie zijn coronamoe en dat is heel begrijpelijk, maar wij zijn dat ook. De recente cijfers liegen er niet om en de constant aangescherpte horecamaatregelen raken ons direct. Dit betekent dat wij u telkens weer verplicht moeten vragen of u symptomen heeft en of u uw contactgegevens achter wil laten. Wij snappen dat het vervelend is dat we u constant confronteren met deze pandemie, daarom proberen wij dit zo constructief mogelijk te doen. Echter, na de zoveelste uitval naar aanleiding van het stellen van deze vragen, raakt ook ons geduld een beetje op. Wij zijn ontzettend blij om weer open te zijn en willen graag openblijven, maar dat kan alleen met uw medewerking. U hoeft het niet eens te zijn met de regels, maar val het horecapersoneel daar niet persoonlijk op aan. Communiceer het in plaats daarvan naar de media of naar de politiek. Volg in de tussentijd alstublieft de aanwijzingen van het horecapersoneel op, want wij volgen op onze beurt weer de regels op van het RIVM. En als u de huidige horecamaatregelen echt heel vervelend vindt, raden wij u voor nu aan om thuis te blijven en zien we u graag terug in betere tijden. Lisa Salzmann en Lisa de Wilde, horecamedewerkers, Amsterdam

Koen Petersen Politicoloog en Amerikanist

Twitter-timeline zat te scrollen. Ook non-verbaal vond ik Biden niet zo overtuigend. Als Trump aan het woord was, keek hij naar z’n blaadje. Als Trump loog, moest hij lachen. Terwijl ik juist soms wel wat meer pit had willen zien. In 2008 maakte ik Biden mee bij veel verkiezingsbijeenkomsten. Zijn kracht: die heerlijke, bulderende stem waarmee hij ‘namens de kiezer’ boos kon worden, het voor hén opnam. Misschien miste ik dat hier ook wel. Dus ja, Biden had dit beter kunnen en moeten doen. Een ongemakkelijke waarheid: de Biden van 2008 had waarschijnlijk ook gehakt gemaakt van deze Trump.’ Koen Petersen: ‘Het debat was een genante vertoning, waarbij beide kandidaten zich gedroegen als puberende bejaarden. Veel welles-nietes-woordenwisselingen ontnamen het zicht op belangrijke discussies. Degene die het meest opgelucht was toen de anderhalf uur erop zat, is ongetwijfeld debatleider Chris Wallace. Zijn instrumentarium om de kemphanen in het gareel te houden bleef beperkt tot het onophoudelijk oproepen de gemaakte debatregels te respecteren. Maar dat bleek aan dovemansoren gericht. Ik ga ervan uit dat de debatleider bij de volgende debatten een knop krijgt om de microfoon van Trump of Biden uit te schake-

COLLIGNON

Manon Portos Minetti Amerikanist en historicus, gespecialiseerd in koloniaal geweld in de VS

PANEL VERKIEZINGEN VS

Bianca Pander Amerikanist en partner bij campagnebureau BKB

Maarten Zwiers Universitair docent Geschiedenis en American Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen

usual self: met veel zelfvertrouwen permanent in de aanval. Biden steeg niet boven zijn kabbelende campagnepatroon uit, maar viel ook niet door de mand. Amerikanen zouden zeggen: it does not move the needle. Maar we hebben nog twee debatten te gaan en daarin kan nog van alles gebeuren. Na alle verrassingen die dit verkiezingsjaar al de revue zijn gepasseerd, kunnen er nog wel één of twee bij.’

zijn best als hij staat voor het andere, het mooie, het zachte Amerika. Dat had hij nu ook moeten doen. Nu verloor hij geregeld zijn zelfbeheersing. Hij ging in op Trumps beschuldigingen en uitlokkingen. Onwillekeurig moest ik denken aan een bekende opmerking van Michelle Obama: ‘When they go low, we go high’. ‘Dit debat kent alleen maar verliezers. De Amerikanen die niet wisten of ze in november zouden gaan stemmen, gaan waarschijnlijk nu helemaal niet meer. Trump en Biden hebben met hun optreden de Amerikaanse democratie een slechte dienst bewezen.’

‘Alfamangedrag heeft de gematigde kiezer niet overtuigd’

Manon Portos Minetti: ‘Het eerste debat tussen Biden en Trump was, zoals ze in de VS zouden zeggen, een hot mess. Een deel daarvan is te wijten aan moderator Chris Wallace, maar het grootste deel toch echt aan Trump. Biden is het beste uit het debat gekomen in de ogen van de kiezers. Daarbij delen progressieve jongere stemmers enthousiast zijn opmerking ‘Will you just shut up, man!’, als het algemene gevoel dat leeft over Trump. De progressieve jongere kiezers voelen meer vertrouwen in Biden na diens optreden, en hebben gezien dat Biden de pit heeft om het op te nemen tegen Trump.’

len, als zij voor hun beurt spreken. ‘Het zou mij verbazen als veel kiezers van mening zijn veranderd en hun favoriete kandidaat de rug toekeren. Trump was zijn

Bianca Pander: ‘Het was niet om aan te zien. Trump was zo onbeschoft. Zo is hij altijd. Dat doet hij in alles. Daarom vind ik dat Biden zich toch weer te veel uit zijn tent heeft laten lokken. Biden is op

Maarten Zwiers: ‘Dit debat was totale chaos en pijnlijk om aan te zien, dus wat dat betreft representatief voor de huidige staat van de Verenigde Staten. Trump heeft opnieuw zijn autoritaire persoonlijkheid laten zien en daarmee vooral zijn hardcore supporters bediend. Biden is niet onderuit gegaan en qua fatsoen heeft hij gewonnen, maar is dat nog een norm in de huidige Amerikaanse politiek? ‘Wat Trump in ieder geval niet voor elkaar heeft gekregen met zijn alfaman-gedrag is de gematigde kiezer overtuigen. Dat kan de Republikeinen opbreken in november.’ Iñaki Oñorbe Genovesi

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Opinie & Debat

Wij smachten naar solidariteit van de EU soonlijk een hoge prijs moeten betalen. In 2003 heeft het Hooggerechtshof volkomen willekeurig de registratie van Viasna geschrapt, en sindsdien is onze juridische status onduidelijk. Intimidatie en bedreigingen zijn een dagelijkse realiteit voor onze vrijwilligers.

Ales Bialiatski is oprichter van de mensenrechtenorganisatie Viasna en was genomineerd voor de Nobelprijs voor de vrede.

BELARUS

Europa moet zich verenigen om Belarussen te steunen in hun harde strijd tegen de tirannie.

orige week werd Alexander Loekasjenko voor een zesde termijn beëdigd in Belarus. Ondanks de aanhoudende protesten en de internationale veroordelingen lijkt hij onvermurwbaar en vestigt hij zijn macht met bruut geweld. Critici zoals Marfa Rabkova, de coördinator van mensenrechtenorganisatie Viasna die ik heb opgericht, zijn sinds zijn betwiste verkiezingsoverwinning in augustus doelwitten geworden die steeds vaker ‘verdwijnen’ naar detentiecentra, zoals de Akrestsina-gevangenis in Minsk. Het past in de strategie om dissidente meningen uit te roeien. Marfa Rabkova werd op 17 september in Akrestsina aangehouden. Ze kende het detentiecentrum omdat ze meer dan een maand lang vrijwilligers had gecoördineerd die voedsel en warme kleding naar de duizenden Belarussen brachten die werden vastgehouden, nadat ze op vreedzame wijze hadden geprotesteerd tegen de vervalste verkiezingen van augustus. Zeker zo belangrijk was dat ze met dezelfde vrijwilligers de mishandelingen, de medische experimenten en de verkrachtingen van gedetineerde demonstranten documenteerde. Ze werd officieel vastgehouden voor het financieren van een massa-

Vrouwen wijzen een politieman terecht tijdens een demonstratie tegen het regime in Minsk. protest. Amnesty International heeft haar tot ‘gewetensgevangene’ uitgeroepen, Amnesty’s definitie van een politieke gevangene. Bedreiging De Belarussische autoriteiten beschouwen mensen als Marfa als een bedreiging. Haar werk met vrijwillige waarnemers om vervalsingen tijdens de presidentsverkiezingen te documenteren, was een bedreiging; haar documentatie van het misbruik van demonstranten dat zou kunnen worden gebruikt voor een onderzoek van de EU, was een bedreiging, en op een nog basaler niveau was haar steun aan gevangenen een bedreiging. Loekasjenko wil geen open samenleving gebaseerd op solidariteit, hij wil er een van gefragmenteerde angst. De internationale gemeenschap moet de invloed die ze heeft, zowel politiek als financieel, gebruiken om

druk uit te oefenen op Loekasjenko’s regering. De landen moeten gezamenlijk de hardhandige methodes van de veiligheidstroepen veroordelen en de eisen van de demonstranten voor vrije verkiezingen steunen. Meer dan ooit hebben wij die internationale steun nodig om daadwerkelijk een democratische toekomst voor ons land op te bouwen. De burgerbevolking heeft een cruciale rol gespeeld bij het bevorderen van de vrijheid en het ter verant-

We hebben nu de kans Belarus om te vormen tot een democratie

Foto AP

woording roepen van de macht in Belarus, maar de staatsrepressie heeft ons ertoe gedwongen ondergronds te gaan. De Belarussische regering blijft zich beroepen op een reeks repressieve wetten en tactieken om burgers met afwijkende meningen het zwijgen op te leggen. Mensenrechtenorganisaties worden onderworpen aan zware belastingcontroles of schandalige huurverhogingen. Voor demonstraties, zelfs van een enkeling, is toestemming nodig, die zelden wordt verleend. Organisaties zoals Viasna blijven in het vizier van de autoriteiten. In de aanloop naar de verkiezingen zijn honderden activisten gearresteerd, simpelweg omdat ze toezicht hielden op vreedzame demonstraties − een trend die zich heeft voortgezet. Voor mijn werk bij het Human Rights Centre Viasna heb ik per-

Belastingontduiking Zelf werd ik in 2011 op beschuldiging van belastingontduiking veroordeeld tot bijna vier jaar; ik heb daarvan drie jaar in de gevangenis gezeten. De oorsprong was erin gelegen dat Viasna mijn persoonlijke bankrekeningen in Polen en Litouwen moest gebruiken om het werk van onze organisatie te financieren. De ironie was dat de Belarussische regering Viasna in eerste instantie had verboden om rekeningen in ons thuisland te openen. Tijdens mijn detentie werd mijn leven bepaald door de grillen van mijn cipiers. Brieven van mijn vrouw werden voor me achtergehouden. Eten en kleren van mijn familie werden een jaar lang van me weggehouden. Zo probeerden ambtenaren me ertoe te bewegen dat ik ‘fouten’ zou toegeven, maar ik weigerde. Terwijl ik wist dat brieven mij niet bereikten, wist ik ook dat het volk me steunde. In die tijd hebben zo’n 40 duizend mensen mij geschreven, onder wie voormalig dissident en oud-president van Tsjechië Václav Havel, om me te laten weten dat ze achter me stonden. Zo ziet solidariteit eruit. Decennialang heb ik voor de vrijheid in Belarus gevochten, maar de situatie is nu anders. Voor het eerst beginnen gewone burgers de leugens van het regime te doorzien en zijn ze bereid tot actie over te gaan. Zelfs nu meer mensen achter de tralies worden gezet, zoals Marfa, is er een potentieel om het land te veranderen en om te vormen tot een echte democratie. Maar dat kunnen we niet alleen. Daarom moet in de Europese Unie een sfeer van solidariteit heersen, niet van versnippering.

Waarom zou je kostbare tijd verdoen aan lezen? Janneke Schotveld schrijft kinderboeken, zoals Avonturen van de dappere ridster.

KINDERBOEKENWEEK

De sleutel om kinderen aan het lezen te krijgen, ligt bij de volwassenen: lezers baar je door te lezen.

iverse onderzoeken wijzen al jaren uit: kinderen en jongeren in Nederland houden niet van lezen. Het gevolg is een schrikbarende toename van laaggeletterdheid onder jongeren en volwassenen. Dat is een serieuze handicap in deze geletterde maatschappij. De remedie is al jaren even bekend als simpel: lezen. Maar ja, dat is dus ‘stom’. Het is haast niet te bevatten dat een land met zo’n mooi en rijk aanbod aan kinderen jeugdliteratuur onderaan het in 2018 door PISA gepubliceerde lijstje bungelt als het om leesvaardig-

heid en leesplezier gaat. Is daar nog wat aan te doen, naast het onmiddellijk afschaffen van het akelige vak begrijpend lezen, zoals Arjen Lubach afgelopen zondag terecht betoogde? Jazeker. Maar de sleutel ligt niet bij de kinderen en óók niet bij het aanbod. Nee, de sleutel ligt bij de volwassenen om de kinderen heen. De leerkrachten en de ouders. Goed voorbeeld doet goed volgen. Of zoals Aleid Truijens het in een van haar columns vorig jaar mooi verwoordde: om lezers te baren heb je lezers nodig. Waarom is het niet genoeg om kinderen een boek in de handen te drukken en gewoon tegen ze te zeggen: van lezen word je slim, dus hup lezen jij? Waarom zou je als opvoeder van kinderen zelf óók moeten lezen? Veel volwassenen hebben ‘geen tijd’ om te lezen, zeggen ze, en dat geldt zelfs voor beroepsopvoeders, zoals docenten. Ik kom ze angstaanjagend vaak tegen tijdens mijn schoolbezoeken. Daarom hier een gratis minicursus: waarom zou je je kostbare tijd verdoen aan lezen? (leestijd nog geen minuut!) Lezen maakt je eigen kleine wereld groter: je leest over andere werelden, andere tijden, andere mensen met andere opvattingen en gedragingen. Kinderen en volwassenen worden daar

Kinderen in de met voortbestaan bedreigde bibliotheek Lienden. Foto HH empathischer van, zo hebben diverse onderzoeken al jaren onomstotelijk bewezen. En een toenemende mate van empathie is geen overbodige luxe in deze rap polariserende wereld. Boeken zijn je vrienden. Dat klinkt misschien een beetje sneu, maar als je ook een paar echte, levende vrienden hebt, zijn boekenvrienden een verrukkelijke aanvulling. Je hoeft niet te stofzuigen voor ze komen of een ingewikkeld glutenvrij recept te maken of je haar te wassen of een coronatest te

doen. Je kunt gewoon met ze in je kloffie op de bank ploffen en een paar uur later zet je ze tevreden en verrijkt terug in de kast. Je hebt je verbaasd, of juist jezelf herkend, of allebei, of je bent alleen maar even lekker ‘weg’ geweest, dat mag ook. En hoe leuk is het als je na jaren een vriend van lang geleden terugziet! Zo herlees ik nog altijd eens in de zoveel jaar Ronja de roversdochter en Minoes, de beste vrienden uit mijn jeugd. De wereld van nu gaat snel, we com-

municeren de hele dag en er komt een ongelooflijke hoeveelheid informatie binnen via smartphone, computer en Netflix. Niks mis met deze ontwikkeling, maar het is wel véél. Alle communicatie en informatiestromen hebben vaart tegenwoordig. Onze hersens zijn met die vaart niet meegeëvolueerd. Met als gevolg middelbare scholieren en studenten die geen lange teksten meer kunnen lezen, een toename van burn-outs onder jongvolwassenen en mensen die artikelen in de krant niet of slechts half begrijpen en daarom gemakshalve achter politici aanhollen waarvan het verkiezingsprogramma op één A4’tje past. Kortom: van lezen wordt je empathischer, ruimdenkender, je kunt beter participeren in de maatschappij, boeken zijn vrienden waar je geen corona van krijgt en het kan een burnout voorkomen. De boodschap aan ouders, meesters, juffen, opa’s en oma’s is dus helder: lees zelf, lees voor, vertel over wat je leest, maak een account aan op Goodreads en laat je inspireren, nodig een schrijver uit in de klas, vraag hulp aan een bibliotheekmedewerker of boekverkoper, laat de boel de boel, gooi de kat van het fleecedekentje en nestel jezelf op de bank met een (kinder)boek. Veel leesplezier!

Bijdragen en brieven tellen respectievelijk max. 700 en 200 woorden. Adres en telefoonnummer vermelden. Gelijktijdige aanbieding aan andere kranten is ongewenst.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

opinie@volkskrant.nl brieven@volkskrant.nl lezers@volkskrant.nl

Opinie & Debat

GEACHTE REDACTIE Fotofinish ‘Nog meer problemen voor coronaapp van De Jonge’, aldus de kop boven een stuk in de krant (Ten eerste 30 september). Wat zal eerder naar behoren functioneren: de app van De Jonge of een vaccin? Het zou zomaar een fotofinish kunnen worden. Elly van den Boom, Den Haag

over een herinrichting van een weg te annuleren. Ook in de nabije toekomst ziet de gemeente geen mogelijkheden voor overleg. Ik heb het gevoel dat de gemeente liever niet op inspraak zit te wachten. Ik werk al ruim een halfjaar thuis en overleg, net als veel anderen, via Zoom, Teams of een ander pakket. Blijkbaar weet de gemeente niet dat de rest van de wereld probleemloos een inspraakavond kan organiseren. Corné Smiesing, Utrecht

BRIEF VAN DE DAG ECHTE DEMOCRAAT IS TEGEN DE MONARCHIE

Verplicht Als iedereen die voor een mondkapjesplicht is, er nu alvast een gaat dragen, schieten we al aardig op. Als je denkt dat het helpt, waarom zou je dan wachten tot het verplicht is? Bertie van der Linden, Amsterdam

Geblesseerd Ik ben voetballer en lid van een amateurclub. Helaas heb ik een blessure en mag ik tijdelijk niet spelen. Het is voor mij van belang wedstrijden en trainingen bij te wonen om onderdeel van het team te blijven. De nieuwe maatregel sluit me buiten (Ten eerste, 30 september). Ik mag niet in de dug-out, in de buitenlucht, onderdeel zijn van mijn team. Terwijl ik op school wel met 24 leerlingen in de klas mag zitten zonder afstand van elkaar te houden. Wie deze logica snapt, mag het mij uitleggen. Jasper Ennen (15), Rheden

Verplicht (2) Idiote maatregel dat winkeliers zelf moeten bepalen of de klant een mondkapje op moet. In het OV laat je de keuze toch ook niet over aan de vervoerder of de conducteur die je toevallig treft? Marina Moerkens, Zutphen

Verplicht (3) De koninklijke familie voor Huis ten Bosch.

Kan dat gezeur over mondkapjes eindelijk afgelopen zijn? Baat het niet, dan schaadt het ook niet. Bovendien zien de meeste mensen er beter uit met mondkapje dan zonder! Sity de Boer, Alphen aan den Rijn

Dank aan Daniela Hooghiemstra: met haar column maakt ze op een heldere en verstandige manier duidelijk waarom iedere democraat tegen een monarchie zou moeten zijn (O&D, 29 september). Het is uitzonderlijk dat het salaris van de koning dit jaar opnieuw stijgt met 5 procent, tot 998 duizend euro, boven op de 6,5 miljoen voor zijn onkosten. Zijn vrouw ontvangt bijna vier ton en zijn oudste dochter begint komend jaar

Handhaving Ik snap niet waarom bij veel maatregelen de invoering wordt uitgesteld omdat handhaving een probleem zou zijn. Is dit omdat de overheid denkt dat de burger per definitie onbetrouwbaar is? Een geval van ‘Zoals de waard is, vertrouwt hij zijn gasten’? Ik verwacht dat ook zonder handhaving veel mensen graag willen meedoen om de epidemie te stoppen. Als de handhaving knelpunt is, moeten we meteen ook ophouden met het stoppen voor rode verkeerslichten, het dragen van autogordels of het rijden met licht in het donker. Jurgen Geerlings, Suzhou (China)

Mensenlevens Mondmaskers zijn wereldwijd een bewezen eenvoudige manier om jezelf en anderen deels tegen corona te beschermen, zeker in winkels en voor ouderen. Ze maken bepaalde draconische maatregelen overbodig, zoals in

Foto AP

haar eigen hofhouding, met een budget van 1,5 miljoen. Ik begrijp onze koning niet. Uit altruïsme of welbegrepen eigenbelang zou ieder weldenkend mens die vele malen de balkenendenorm verdient, afzien van iedere salarisverhoging in deze moeilijke tijd. Ik zou hem zelfs aanraden premier Rutte voor te stellen zijn salaris met 5 procent te verlagen. Hoe kun je zonder blikken of blozen spreken over ‘gelijke stadions. Mondmaskers zorgen ervoor dat het normale leven deels doorgaat. Bestuurders van grote steden en vervoersbedrijven smeken onze regering om een nationale draagplicht. Maar de regering en Jaap van Dissel willen geen gezichtsverlies.

kansen voor iedereen’, als jouw blijken van solidariteit met de vele onderbetaalde en ondergewaardeerde vitale beroepen uit niets anders bestaat dan verplichte nummertjes, zoals werkbezoeken en applaudisseren met het gezin op het bordes van je werkpaleis, dat op kosten van de belastingbetaler voor slechts 69 miljoen euro is opgeknapt? Hans Moonen, Utrecht

Kennis

Dat zal mensenlevens gaan kosten. Johan de Vries, Leeuwarden

Inspraak Door het verscherpen van de coronaregels ziet de gemeente Utrecht zich genoodzaakt om een inspraakavond

De column van Bert Wagendorp (Ten eerste, 30 september) over de onzekerheid die kennisvergaring geeft, deed me denken aan een uitspraak die ik op de eerste dag van mijn studie geneeskunde, in september 1968, te horen kreeg. De decaan van de medische faculteit heette de eerstejaars welkom en begon de opening van het academisch jaar met de zin: ‘Welkom op de universiteit en veel succes met uw studie, maar ik begin meteen met het maken van excuses: alles wat u de komende jaren te horen krijgt, is voor de helft gelogen. Alleen weten we nu nog niet welke helft’. Er is geen week in mijn medische carrière voorbij gegaan waarin ik niet aan deze uitspraak werd herinnerd. Dik Busscher, radioloog ‘in ruste’, Zandvoort

HARRIET DUURVOORTCOLUMN

Mondkapjes, hèhè

et is herfst. Waterkoude slagregens uit een loodgrijze hemel. Iedereen vlucht naar binnen. In het grote Rotterdamse winkelcentrum Zuidplein, waar geen enkele ventilatie is, baan ik mij door een proestende menigte een weg naar de Albert Heijn. Ik ben praktisch de enige met een mondkapje. Dat was in de zomer even anders. Toen waren ze korte tijd verplicht en het winkelpubliek zette zonder morren de mondkapjes op die door lieftallige jongeren werden uitgedeeld. Niemand klaagde, hoewel het bloedheet was met zo’n kapje in de hittegolf. Bij slechts een enkeling hing het masker op half zeven. In een winkelcentrum is een mondkapje makkelijker dan 1,5 meter afstand bewaren. Een noodzakelijke aanvulling op de afstandsregels. Het openbaar vervoer bewijst: zelfs de Famke Louise-generatie houdt zich prima aan de mondkapregels. Toegegeven, het is zuur dat je je duur opgespoten lippen aan de openbaarheid moet onttrekken. Maar daar staat tegenover dat het effect van je beklapwimperde oogopslag boven zo’n kapje, dat je inmiddels van elk hip merk bij je tasje kunt laten kleuren, vele malen magnetischer is.

Intussen kun je een opera maken van het voortslepende Hollandse mondkapjesdrama. Elke akte komt bariton Jaap van Dissel het toneel op met een langgerekt ‘neee’. Nieuwsuur poogde hem tot ander inzicht te brengen. Men liet Anthony Fauci, de viroloog die met de machtigste covidiot ter wereld, Donald Trump, te maken heeft (en ook zelf aanvankelijk mondkapjessceptisch was) Van Dissel streng toespreken. Het mocht niet baten. Ondanks wereldwijd duizenden onderzoeken, het moest nader bekeken worden, we zullen zien. Wat hebben we toch te verliezen? Ik citeer nogmaals, dat deed ik in mei ook, het onderzoek dat het RIVM zelf in 2009 deed naar aanleiding van longziekte SARS. ‘Uit de resultaten bleek dat alle soorten maskers’ , zowel chirurgische als die van theedoek, ‘de blootstelling aan aerosolen verminderden. De conclusie is dat elk type gezichtsmasker blootstelling aan virus en infectierisico op populatieniveau kan verminderen, ondanks niet optimale pasvorm en draagdiscipline.’ Het grootste mondkapjesdrama speelde in de verpleeghuiszorg. Het RIVM stelde dat die bij ‘kortstondig contact’ niet nodig waren. Pas half

Zelfs Anthony Fauci bij Nieuwsuur mocht niet baten Harriet Duurvoort is publicist

augustus trok het RIVM dat advies stilzwijgend in. Waarom zo stiekem? Als het uit schaamte is, zeer terecht. Maar onverantwoord is het wel, de beroepsgroep niet over deze aanpassing te informeren. En het warrige verhaal in Nieuwsuur maakte het er niet beter op. Men heeft de ouderen letterlijk laten stikken. Ik zal het nooit vergeten, dat filmpje van een radeloze, bijna verwarde verzorger in een Amsterdams verpleeghuis waar tientallen bewoners aan corona waren overleden. Verpleeghuizen werden vergeten bij de verdeling van de persoonlijke beschermingsmiddelen, met gruwelijke gevolgen. Kwetsbare oude mensen mochten vanwege de coronamaatregelen niet hun dierbaren zien, wél medewerkers die hoestend en proestend aan het werk moesten. Mondkapjes waren niet noodzakelijk als je binnen 1,5 meter van een patiënt bleef en je mocht ook wat aanreiken. Waarna je de naar de volgende kwetsbare bewoner ging. Onthutsend resultaat: elk verpleeghuis had binnen de kortste keren tientallen coronadoden te betreuren. De oversterfte, want de verpleeghuisdoden werden niet in de officiële statistiek meegenomen, was volgens

cijfers van het CBS eind april 7.500. Pas afgelopen dinsdag besloten de verpleeghuizen nu maar zelf mondmaskers te verplichten. Het gaat ook verder niet goed met het coronabeleid. Het testbeleid liep spaak, waarbij de financiële belangen van kleine testlaboratoria die grote testlabs buiten de deur wilden houden een dubieuze rol speelden. Het bron- en contactonderzoek: chaos. De snotneus die in de schoolbank moet verschijnen: honderden schooluitbraken tot gevolg. Het kabinet geeft graag de burger de schuld. Die houdt geen afstand, houdt zijn bek niet bij voetbalwedstrijden en doet aan prettesten. Kritisch naar het eigen beleid kijken is moeilijk, politieke verantwoordelijkheid nemen ook. Femke Halsema legde bij Op1 uit het voorzorgsbeginsel te willen honoreren. En zojuist hoor ik dat ook een meerderheid in de Tweede Kamer eindelijk ‘om’ is. Sorry, meneer Van Dissel. In mijn dromen richt Rutte zijn roemruchte krachttaal op winkeliers en ander mondkapjeskritisch gepruttel. ‘Niet zeiken! Mensen komen ook wel winkelen met mondkapjes als het verplicht is. Het is dit of de tent weer sluiten.’

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Sport KORT

Amstel Gold Race kan niet aan coronabeleid voldoen

VROUWENVOETBAL

Enige wielerklassieker van Nederland gaat niet door

KNVB wil WK voetbal, met buurlanden Nederland wil met Duitsland en België het WK voetbal voor vrouwen van 2027 houden. De drie bonden zullen in de loop van volgende maand op grootse wijze naar buiten treden met de precieze plannen. De KNVB bevestigt de ambitie, waarvan al een deel uitlekte in Duitsland. Nederland was eerst van plan het toernooi alleen te houden, als vervolg op de successen van de nationale ploeg en de ontwikkeling van het vrouwenvoetbal in Nederland. Het kabinet sprak al in 2018 de steun voor het idee uit, geïnspireerd door het succes van het gewonnen EK van 2017 in eigen land. Daarop ontstond het probleem dat de Fifa het deelnemersveld voor de volgende WK’s, vanaf 2023, uitbreidde van 24 naar 32 landen. Voor de Nederlandse bond werd de organisatie

daarbij te veelomvattend. De KNVB benaderde de Belgische en Duitse bond om de kandidatuur samen te dragen. Nederland blijft wel leidend in de organisatie. In een eerste opzet krijgt Duitsland de openingswedstrijd en Nederland de finale. Tot nog toe is niets bekend over andere kandidaten, al lijken de Scandinavische landen geïnteresseerd. Duitsland hield het WK van 2011 alleen, maar de DFB was niet echt tevreden over de effecten. De stadions zaten vol, maar de competitie wist nauwelijks te profiteren van het succes van het door Japan gewonnen toernooi. De bonden leggen bij de kandidatuur de nadruk op het feit dat ze tot de oprichters van de Fifa behoren, en dat ze tot de sterke voetballanden van de wereld gerekend mogen worden. Willem Vissers

Alle blijken van medeleven hebben me heel goed gedaan Joop Zoetemelk bij het verlaten van het ziekenhuis. Hij raakte vorige week gewond tijdens een fietstochtje.

PRIMEUR IN DUITSLAND

Vrouwelijke scheidsrechter bij Supercup

Erik van Lakerveld Amsterdam De Amstel Gold Race gaat dit jaar niet door. De aangescherpte coronamaatregelen hebben de organisatie van de enige Nederlandse wielerklassieker gedwongen om de editie van dit seizoen, die al eerder van 18 april naar 10 oktober was verzet, af te gelasten. De voornaamste beperking die uit het coronabeleid volgt is de eis dat bij sportwedstrijden geen publiek welkom is. Dat is volgens koersdirecteur Leo van Vliet onhaalbaar. ‘Bij een voetbalstadion kun je zeggen: geen publiek. Maar bij wielrennen? Dat is een grijs gebied. Aan ons parcours wonen mensen, staan hotels en restaurants.’ Aan de opzet van de Amstel Gold Race had Van Vliet al eerder gesleuteld, want het was duidelijk dat het gebruikelijke parcours, dat door tien gemeentes voert, niet paste binnen de al langer geldende coronamaatregelen. Op maandag, voor de persconferentie van het kabinet, hadden de betrokken gemeentes en de Veiligheidsregio Zuid-Limburg hem al bijna groen licht gegeven. Burgemeester Schrijen van Valkenburg schatte toen de kans dat de koers door zou gaan nog op 95 procent. Publiek zou welkom zijn, maar er zou strikt gelet op worden de anderhalvemeterregel. Van Vliet: ‘Van die regel zijn wij steeds uitgegaan, maar toen kwam die eis dat er geen enkel mens langs de kant mocht staan. Tsja, je kunt moeilijk een touw om de mensen die daar wonen spannen.’ Dinsdag zat Van Vliet weer met de gemeentes en de veiligheidsregio’s om tafel. Eigenlijk tegen beter weten in. En inderdaad, ’s avonds was duidelijk dat

i HIRSCHI WINT IN HOEI De zegetocht van Anna van der Breggen duurt voort. De afgelopen week werd ze al tweemaal wereldkampioen, in de tijdrit en op de weg, woensdag won ze de Waalse Pijl voor de zesde keer op rij. Op de steile Muur van Hoei werd de Deense Cecilie Uttrup Ludwig tweede en de Nederlandse Demi Vollering derde. Bij de mannen verliep de Waalse Pijl volgens beproefd recept: een grote groep betwistte de zege op de slotklim. Marc Hirschi, de 22-jarige Zwitser die in de Tour een etappe won en brons veroverde op de WK, had de beste benen. Benoit Cosnefroy werd tweede, Michael Woods derde.

de gemeentes geen vergunning zouden verlenen. ‘Toen was het over en uit.’ Voor de toekomst maakt de koersdirecteur zich niet al te veel zorgen. De wedstrijd, kan tegen een financieel stootje. ‘Het heeft veel geld gekost, maar we hebben een gezonde basis.’ Dinsdag hadden de verscherpte coronamaatregelen ook al een streep door de Nederlandse etappes van de Binckbank Tour gezet. De organisatie van de vijfdaagse wedstrijd door Nederland en België zag zich genoodzaakt de tijdrit van woensdag te schrappen en het parcours van twee andere etappes aan te passen. In België mag nog altijd worden gekoerst en zo wordt er vrijdag in plaats van een etappe door Zuid-Limburg een tijdrit rond Riemst verreden. Een saillant detail: dat parcours ligt op slechts 100 meter van de Nederlandse grens. Van Vliet: ‘Zo zie je, een paar kilometer verderop is het ineens een heel andere wereld.’

De Belg Mauri Vansevenant bleef lang op kop in de Waalse Pijl maar reed 4 kilometer voor de finish in het struikgewas. Foto Photo News

Na winst in bizarre partij verlaat Kiki Bertens de baan in een rolstoel ROLAND GARROS Eline van Suchtelen Amsterdam De wedstrijd om de Supercup in Duitsland stond voor het eerst onder leiding van een vrouw. Bibiana Steinhaus (l.) was scheidsrechter bij de ontmoeting tussen Bayern München en Borussia Dortmund (3-2). Foto EPA

WERELDBEKER

Geen Friese ‘schaatsbubbel’ dit najaar De internationale schaatsunie ISU wil het plan voor een ‘schaatsbubbel’ in Heerenveen niet dit najaar uitvoeren, maar wel kijken of het begin 2021 mogelijk is. Dat heeft te maken met de ontwikkelingen in de coronapandemie, die volgens de ISU onvoorspelbaar zijn. Veel landen hebben nu al aangegeven dat ze niet van zins zijn in november of december naar Thialf te komen. De mondiale bond schrapte in augustus de eerste vier wereldbekers langebaanschaatsen van het sei-

zoen in Polen, Noorwegen, de Verenigde Staten en Canada vanwege de coronacrisis. De Nederlandse schaatsbond (KNSB) en sportmarketingbureau House of Sports legden daarna een alternatief plan bij de ISU neer: een aantal weekeinden achter elkaar wereldbekerwedstrijden rijden in Heerenveen, in een bubbelconcept, waarin schaatsers, begeleiders en officials uit de schaatswereld in een veilige en beschermde omgeving hun sport kunnen beoefenen. ANP

Kiki Bertens vervolgt haar weg op Roland Garros met grote twijfels. Ze werd na haar partij in de tweede ronde, die ze na drie uur en elf minuten op wonderbaarlijke wijze won van Sara Errani met 7-6, 3-6, 9-7, schreeuwend van de pijn door kramp in een rolstoel afgevoerd. Na drie kwartier bij de fysiotherapeut voelde ze zich een stuk beter. ‘Ik wilde de baan niet verlaten in een rolstoel. Maar de fysio zei: ‘nee, je gaat niet lopen’. Toen verkrampte mijn hele linkerbeen en zeiden ze: ‘we rijden je ervanaf’. Ik had niet echt een keus’, zei Bertens lachend. Even daarvoor huilde ze nog van de pijn. Zelden speelde ze zo’n bizarre wedstrijd. ‘Ik kan nog steeds niet geloven dat ik dit heb gewonnen.’ Bertens begon vol twijfels aan het eerste grandslamtoernooi sinds een maandenlange pauze. De Nederlandse nummer 8 van de wereld sloeg de US Open over vanwege het coronavirus. Het was moeilijk spelen tegen Errani, de verliezend finalist op Roland Garros in 2012. De 33-jarige Italiaanse,

die een dopingschorsing uit heeft gezeten, worstelt al jaren met haar opslag. Errani gooide de bal alle kanten op, behalve de juiste. Uit wanhoop serveerde ze onderhands. Bertens kreeg veel punten cadeau, maar in de slopende rally’s sloeg de Italiaanse juist alles terug. Bertens maakte een 5-2 achterstand in de eerste set goed. Ze won de tiebreak, maar had het niveau waarmee ze het tennisjaar begon in januari nog steeds niet terug gevonden. Het lukte haar niet om te profiteren van de geïr-

Na drie kwartier bij de fysio voelde ze zich een stuk beter riteerde Errani, die zich aan steeds meer zaken begon te ergeren maar toch de tweede set won. In de derde set leek Bertens kapot gespeeld. Errani kreeg op 5-4 en 7-6 de kans om de wedstrijd uit te serveren, maar haar opslag was nog steeds meer een nadeel dan een voordeel. Zelfs op matchpoint serveerde ze onderhands, dat was de enige keer dat Bertens daar niet dankbaar gebruik van maakte. De

als vijfde geplaatste Nederlandse speelde met het mes op de keel alles of niets tennis terwijl ze vocht tegen kramp in benen, handen en armen. Op 8-7 kreeg ze zelf de kans om de partij uit te serveren en dat deed ze dan ook met een backhandsmash. Errani kon geen felicitatie over haar lippen krijgen en verliet al vloekend de baan. ‘Ik hou er niet van als mensen toneelstukjes spelen. Ze wordt in een rolstoel afgevoerd en ik zie haar net gewoon weer lopen in de kleedkamer.’ Bertens trok het zich niet persoonlijk aan. Ze heeft één dag rust en speelt dan tegen de nummer 61 van de wereld uit Tsjechië Katerina Siniakova. Ze was woensdag niet de enige topspeelster die in de problemen kwam. De US Openfinaliste Victoria Azarenka verloor met 6-2, 6-2 van de nummer 161 van de wereld Anna Karolina Schmiedlova en Serena Williams zag haar kansen op een 24ste grandslamtitel in rook opgaan. Williams kwam uit New York met een blessure aan haar achillespees. Ze besloot zich af te melden voor haar partij in de tweede ronde. Williams jaagt al jaren op het record van 24 gewonnen Grand Slams van Margaret Court, maar het is de vraag of ze dat nog gaat halen. Williams vierde in september haar 39ste verjaardag.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Sport

WK-topscorer Lois Abbingh Foto ANP

Kelly Dulfer: 's werelds beste verdediger Foto HH / AFP

Afstandsschutter Larissa Nusser (20) Foto BSR

Wereldkampioenen zijn weer bijeen Voor het eerst sinds het behalen van de wereldtitel (eind 2019) zijn de handbalvrouwen weer bij elkaar. Uit heel Europa zijn ze naar Nederland gekomen om zich voor te bereiden op oefeninterlands tegen Duitsland.

e handbalzomer bracht slechts ellende voor de nationale vrouwenploeg, de regerend wereldkampioen. Naast het uitstel van de Olympische Spelen en de moeizame omgang met de coronacrisis waren er ernstige knieblessures voor de twee spelmakers van het Nederlands team, de gelouterde Estavana Polman en het kwikzilveren talent Delaila Amega. Polman scheurde de voorste kruisband van de knie in juli in training, bij Amega (Borussia Dortmund) gebeurde dat in september in het Champions League-duel met Brest. De gedeeltelijk ontmanteling van de opbouwrij in het nationale team is een probleem dat moet worden opgelost door de Franse bondscoach Manu Mayonnade. Zijn voornaamste opbouwschutter, WK-topscorer Lois Abbingh, zegt twee dagen voor de ‘oefendubbel’ tegen Duitsland het probleem te zien, maar te rekenen op de creativiteit van haar teamgenoten. Abbingh: ‘Ja, de afwezigheid van met name Estavana is een groot gemis. Maar we zijn gewend aan aanpassingen. Vanaf het stoppen van Yvette Broch en daarna Nycke

Groot en Maura Visser zijn we telkens tijdens grote toernooien aan het bijsturen geweest. ‘We hebben geleerd flexibel te zijn. Dat kan onze ploeg aan. Op het EK van eind dit jaar hebben we twee weken om aan deze nieuw ontstane situatie te wennen. Dat lukt. Wij kennen elkaar al heel lang. We zijn, bij de Handbal Academie, allemaal op dezelfde manier opgeleid. We weten van elkaar hoe er gespeeld moet worden.’ Abbingh die bij het gewonnen WK in Japan op de linkeropbouw en de middenpositie, die van spelverdeler, voortdurend wisselde met intuïtiehandbalster Polman, zal de komende tijd veel samen spelen met Kelly Dulfer. Zij was in de nationale ploeg vaak de superverdediger – de beste van de wereld zelfs – en ook tijdelijk vervanger aan de cirkel, het worstelgebied op zes meter van het doel. Dulfer, door coaches uitgeroepen tot handbalster van het jaar in Duitsland, krijgt dan in het oranje shirt dezelfde plek als bij haar club, Borussia Dortmund. ‘Bij mijn clubteams heb ik heel lang altijd op die positie van linkeropbouwer gespeeld. En vorig jaar op het WK heb ik op die plek ook veel minuten gekregen. Daarvoor bekleedde ik in de nationale ploeg andere rollen. Dat was logisch. Het had

te maken met de enorme concurrentie op die plek. Polman, Abbingh, Maura Visser, Nycke Groot. ‘Toen Nycke stopte (in 2018, red.) kwam er een plaats vrij in de opbouw. En nu Estavana en Delaila zijn uitgevallen komt er veel ruimte voor mij om op te vullen. Ik denk toch wel dat

Naast de coronacrisis waren er knieblessures voor de twee spelmakers ik een van de speelsters ben die heel veel gaat spelen. Het gaat de laatste tijd lekker. Laura van der Heijden en ik maakten vorig seizoen in de Duitse Bundesliga de meeste goals. Op het ranglijstje zonder strafworpen. Wij eindigden beiden op 96.’ In de naar de ziekenboeg leeggelopen rij van afstandsschutters gaat de pas 20-jarige Larissa Nusser een plaats innemen. De Limburgse, dochter van oud-international Harold, speelt indrukwekkend goed voor het Deense Kopenhagen en heeft haar favoriete positie op het oog: de midden-

opbouw. ‘Dat is de beste plek voor mijn speelwijze. Ik ben geen afstandsschutter. Ik zoek het een-tegen-een duel op, aan de cirkel, om van dichtbij te schieten. Dat is voor mijn lengte de beste rol.’ Nusser wijst als jonkie van dienst graag op twee meer ervaren speelsters die ook op die centrale aanvalsplek van grote waarde kunnen zijn. ‘We hebben nog Inger Smits en Jessy Kramer die daar kunnen spelen. We zullen deze week, met de twee oefenwedstrijden tegen Duitsland, een beetje proberen hoe het werkt in die nieuwe samenstelling.’ Alle speelsters zijn voorzichtig in de benadering van de ongetwijfeld stevige duels tegen Duitsland, geleid door hun ex-coach Henk Groener. Het heeft te maken met de naweeën van de lockdown in maart, april en deels mei. Abbingh: ‘In die periode ben ik voor het eerst in veel jaren echt helemaal uitgerust. Ik was van mijn pijntjes af, die nu weer allemaal terug zijn hoor. In juli ben ik in Odense (Deense topclub, red.) begonnen, maar waar je normaal op 80, 90 procent van je conditie de voorbereiding aanvangt, was nu iedereen op 30, 40 procent van zijn optimale conditie. Ik liep een bovenbeenblessure op. Kostte me vier, vijf weken.’

Nusser: ‘In Denemarken mochten we een hele tijd niets doen. Toen ben ik voor vier maanden terug naar Nederland gegaan. Ik probeerde thuis te trainen, handbalacties te maken, maar zulke werk in de tuin is toch anders dan dat je echt handbal speelt. Ik ben zonder blessures, afkloppen maar.’ Dulfer: ‘Wij mochten bij Dortmund best lang doortrainen in de crisis. In Duitsland is alles best goed. Eigenlijk is alleen het dragen van een mondkapje anders dan wat Nederland doet. Wel reizen we als handbalploeg veel. Met de bus naar Denemarken, we troffen Odense in de Champions League. Daarna met het privévliegtuig van de voetbalclub Borussia naar Kroatië. Extra veilig. In de wedstrijd mag je alles. Maar ervoor en erna is het heel veel afstand houden. Het knuffelen voor de wedstrijd, ja echt een ritueel in handbal, is nu niet meer aan de orde. Wij speelsters zagen elkaar dik negen maanden na het gewonnen wereldkampioenschap hier op Papendal voor het eerst, maar het was afstand houden. Op 1,5 meter met elkaar praten, schreeuwen bijna, maar best gezellig hoor. Maar bij de trainingen mag vervolgens weer alles. Praten, aanraken.’ John Volkers

DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Kunst Media Eten Film Leven Mode Fotografie Theater Televisie

DONDERDAG FILMDAG

Met je neus op de klei

DE SETS EN PERSONAGES UIT DE VERRUKKELIJKE ANIMATIEFILMS VAN AARDMAN ZIJN NU IN GRONINGEN VAN HEEL DICHTBIJ TE ZIEN. EN DAN OPENBAART ZICH NOG BETER HUN MAGIE

Shaun het Schaap van animatiestudio Aardman.

Foto Imageselect / Alamy

De beentjes of Wie? O zij. Kapsalon Romy Die is góéd

Herkenbare geschiedenis

V VOORSPELT DE GROTE KALVERENWINNAAR VAN DIT JAAR PAG 6

JJJJ VOOR DOCU ALLEN TEGEN

WORDT CARRIE COON MET THE NEST EINDELIJK EEN STER? PAG 8

ALLEN OVER FASCISME PAG 11

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

V’s televisierecensententeam bestaat uit Haroon Ali, Julien Althuisius, Emma Curvers, Arno Haijtema en Frank Heinen.

Tv-recensie

Vandaag

ARNO HAIJTEMA

DESIGN Ook de virusvriendelijke versie van de Dutch Design Week in Eindhoven is nu afgelast Chaos bij cultuurinstellingen door ontbreken criteria bij ontheffingen.

Koud bloed ‘Putin: a Russian Spy Story’ leert ons niets nieuws over Poetin, maar de anekdotes zijn een hoorn des overvloeds.

Echt verrassend zijn ze niet meer, de aanwijzingen die in de documentaire worden aangedragen om de betrokkenheid van Vladimir Poetin (67) of – in zijn naam – het Kremlin aan te tonen bij moord en doodslag onder politieke tegenstanders. Net zo min als het verhaal van zijn bliksemcarrière van middelmatige KGB’er tot Ruslands hoogste leider in 2000 tot nieuwe inzichten leidt. Deze documentaire Deze documenmoet het vooral hebben taire moet het van de bronnen die bereid vooral hebben van zijn zich te laten interviezijn bronnen en de wen en de mate waarin ze open kaart willen spelen. mate waarin ze En op die punten is de film bereid zijn open een hoorn des overvloeds. Oud-KGB’ers, opponenten, kaart te spelen diplomaten en goed ingevoerde schrijvers en journalisten schetsen het beeld van de ‘droge, humorloze, kleine vechtersbaas’ die in Sint-Petersburg in armoede opgroeide. De enige reden dat hij niet in een jeugdbende terechtkwam, was dat hij werd gegrepen door judo. Doelgericht was Vladimir al jong. Zoals talrijke Sovjetjongens wilde hij ‘Stierlitz’ worden, het Russische antwoord op de Engelse filmheld James Bond. En hoewel zijn carrière bij de KGB weifelend begon, gedetacheerd in een DDR-provincie, groeide hij uit tot de baas van de gevreesde geheime dienst. Toen hij, opgeklommen in de rangen, in een tv-film werd geportretteerd, liet hij onder de beelden de muziek klinken van de Stierlitzserie die hem inspireerde: Seventeen Moments of Spring. Die anekdote heeft nog een romantisch zweem, maar al gauw wordt duidelijk dat het karakter van Poetin vooral is gevormd door koud bloed en een hart van steen. Als fixer voor de corrupte burgemeester van SintPetersburg is hij pleitbezorger van een vast percentage voor ambtenaren van de opbrengsten uit maffiose deals. Nadat de burgemeester in 1996 het veld moet ruimen, leert Poetin dat ‘verkiezingen te belangrijk zijn om aan het volk over te laten’. Hij verkast naar het Kremlin en weet door te dringen tot de entourage van de drankzuchtige president Boris Jeltsin, die hem al snel aanbeveelt als zijn opvolger voor het hoogste ambt. De verkiezingen in 2000 leiden tot Poetins benoeming. Een filmfragment van de uitslagenavond typeert Poetin ten voeten uit. Jeltsin probeert zijn beschermeling telefonisch felicitaties over te brengen. ‘U wordt zo door hem gebeld’, krijgt hij te horen. Jeltsin wacht en wacht. ‘Hij is vast naar buiten, orders uitdelen’, vermoedt hij eerst nog. Maar na anderhalf uur geeft Jeltsin op. Poetin heeft niets van zich laten horen.

DONDERDAG 1 OKTOBER

et verhaal van een lid van de Russische oppositie heeft een huiveringwekkende actualiteit. Tweemaal werd hij onwel tijdens een bezoek aan Moskou. Ademnood, hartkloppingen, zijn organen vielen uit. De diagnose: vergiftiging. ‘Onder Poetins opponenten heerst al twintig jaar lang een bizar hoog sterftecijfer’, constateert de man in de driedelige Engelse tv-documentaire Putin: A Russian Spy Story, waarvan de VPRO dinsdag het eerste deel uitzond. Zijn verhaal is vergelijkbaar met dat van talrijke vooraanstaande Russen die in ongenade vielen bij de almachtige Poetin. Recent slachtoffer: oppositieleider Aleksej Navalny, die in augustus een novitsjok-vergiftiging ternauwernood overleefde.

et verlenen van ontheffingen aan theaters en schouwburgen, zodat ze de komende drie weken meer dan 30 bezoekers mogen ontvangen, is woensdag in chaos geëindigd. De 25 veiligheidsregio’s hebben niet één lijn getrokken. Daardoor gelden tot 20 oktober overal in het land andere regels met ‘enorme willekeur’ tot gevolg, stelt de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties. De eerste culturele manifestaties zijn woensdag afgelast als gevolg van de maandag door het kabinet uitgevaardigde coronamaatregelen. Van de Dutch Design Week, deze maand in Eindhoven, gaat alleen het onlineprogramma door. De KunstRAI is verplaatst naar december. Optimistisch stelde de organisatie erop te vertrouwen ‘dat dit uitstel meer zekerheid biedt op een succesvol evenement’. De annuleringen en het terugschroeven van de publieksomvang slaat een volgend gat in de begroting van veel culturele instellingen. PvdAleider Lodewijk Asscher vroeg minister van Cultuur Ingrid van Engelshoven al of er aan een ‘additioneel steunpakket’ wordt gewerkt boven op de 832 miljoen euro die het kabinet extra had uitgetrokken om de culturele sector tot juli 2021 door de coronacrisis te slepen. De veiligheidsregio AmsterdamAmstelland liet weten daar al met het Rijk over in gesprek te zijn.Tien theaters en concertzalen hebben in Amsterdam-Amstelland, de regio rondom de hoofdstad, ontheffing gekregen. Voor de Amsterdamse zalen,

Dutch Design Week 2019. Foto Max Kneefel

waaronder het Concertgebouw, Paradiso, ITA en de Kleine Komedie, geldt wel een maximum van 250 bezoekers. Daardoor kan Theater Carré 200 bezoekers minder ontvangen dan het sinds juli met anderhalve meter afstand kwijt kon. Veiligheidsregio IJsselland, rondom Zwolle, wees woensdag elf theaters aan, maar daar zitten geen muziekzalen tussen. De strengste regio tot nu toe is Brabant-Noord, rondom Den Bosch, die besloot niemand een ontheffing te verlenen. ‘Het is een lastig dilemma’, zei voorzitter en burgemeester Jack Mikkers van Den Bosch, ‘want we willen zowel de maatschappelijke en economische gevolgen beperken, maar ook activiteiten voorkomen die veel mensen aantrekken. Daarbij wil ik ook zo veel als mogelijk sectoren zoals sport, horeca en cultuur gelijk behandelen.’ De onduidelijke criteria bij de verlening van ontheffingen leidt tot groeiend onbegrip in de wereld van de podiumkunsten, waar alles is gedaan om

een bezoek veilig te maken. Minister Van Engelshoven zei tien dagen geleden tijdens een bezoek aan Groningen nog: ‘Een bezoek aan het theater is veel veiliger dan aan een supermarkt.’ Vooral filmzalen vallen in verschillende regio’s buiten de ontheffingen. Bioscoopketen Pathé kon daar woensdag nog niet op reageren, omdat een landelijk overzicht ontbrak. Theater Bellevue in Amsterdam viel net onder de drempel van 100 bezoekers, die Amsterdam-Amstelland had gesteld om te kunnen definiëren wat het kabinet ‘gebouwen van groot belang voor de regio’ had genoemd. Er passen met de anderhalve meter maximaal 96 mensen in. Directeur Jeannette Smit is begripvol: ‘Den Haag heeft dit over de schutting gegooid en het vinden van criteria leek me knap ingewikkeld.’ Tot 20 oktober houden ze in Bellevue de adem in en voegen voor avonden waarvoor meer dan 30 kaartjes waren verkocht een tweede, vroege voorstelling in. Ook Bijlmer Parktheater viel buiten de boot en gaat nu de programmering omgooien, zegt zakelijk directeur Jorien Waanders. Op het programma staan onder meer voorstellingen die uit het voorjaar waren doorgeschoven: de 150 bezoekers met een kaartje van toen waren nu verdeeld over drie avonden van 50. Wat moet daar nu mee gebeuren? ‘Gelukkig hebben we vandaag wel gehoord dat schoolklassen met meer dan 30 leerlingen mogen blijven komen, en daar hebben we hier in de Bijlmer ook veel voorstellingen voor.’ Alex Burghoorn, Jeroen Junte

POSTUUM Mac Davis ( 1942-2020 ) Liedschrijver van Elvis-klassieker In the Ghetto

ij was een grootheid in de Amerikaanse muziek, zonder een overbekende naam te zijn. De dinsdag overleden Mac Davis (Lubbock, Texas, 1942) dankt zijn vaste plek in de muzikale eregalerij aan de liedjes die hij schreef voor onder anderen Elvis Presley, zoals het weldadig larmoyante In the Ghetto. Davis was in de jaren vijftig actief in de rock-’n-roll, bijvoorbeeld in de band The Zots. Hij werd gespot als bovengemiddeld liedschrijver en kon aan de slag als vaste medewerker van Boots Enterprises, het productiebedrijf van Nancy Sinatra. Eind jaren zestig vloeiden klassieke songs als In the Ghetto en It’s Such a Lonely Time of Year uit zijn vingers, die werden ondergebracht bij Presley en de zingende familie Sinatra. Rond In the Ghetto, dat in 1969 een gigantische hit werd voor Presley, hangt een wolk van geruchten en anekdotes. Zo zou Davis het nummer hebben geschreven voor de zwarte entertainer en zanger Sammy Davis Jr. Om uit te testen hoe het nummer viel, speelde hij het voor een gezel-

Parton tot Marilyn Manson en Nick Cave.

Mac Davis

Foto Getty

schap van Amerikaanse burgerrechtenactivisten, onder wie de beroemde activist en politicus Jesse Jackson. En toch kwam het lied, over een jongen die opgroeit in een straatarme wijk van Chicago, in de misdaad belandt en wordt doodgeschoten, uiteindelijk bij Presley terecht. Na de onvergetelijke vertolking door The King werd het nummer nog uitgevoerd door tientallen wereldsterren, van Dolly

Davis schreef meer songs met een lang leven in de mondiale hitlijsten. Het nummer A Little Less Conversation, uitgevoerd door Presley in 1968, werd in 2002 een groot succes voor de Nederlandse dj en producer Tom Holkenborg alias Junkie XL. De liedschrijver Davis had een mooie carrière als zanger en acteur. Het nummer Baby Don’t Get Hooked On Me was een hit in de jaren zeventig. In 1980 bracht hij het nummer It’s Hard to be Humble uit, dat ook een Nederlands tintje kreeg in de bewerking van Peter Blanker: Het is moeilijk bescheiden te blijven. In de jaren zeventig had Davis een langlopende entertainmentshow op de zender NBC, en trad hij op in vrolijke tv-programma’s als The Muppet Show en The Dukes of Hazzard. Dinsdag overleed hij aan complicaties na een hartoperatie in Nashville, Tennessee. Mac Davis is 78 jaar geworden. Robert van Gijssel

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Barokberoemdheid Ton Koopman (75) is klavecinist, organist, dirigent en een van de beroemdste specialisten in de barokmuziek wereldwijd. In 1979 richtte hij zijn Amsterdam Baroque Orchestra op, waarmee hij de mu-

ziek uit de 17de en 18de eeuw ging uitvoeren op instrumentarium uit die tijd. Met zijn orkest nam hij onder meer alle Bach-cantates op. Sinds vorig jaar is Koopman ook voorzitter van het Bach-Archiv in Leipzig.

MEDIA Nieuwe Omroep X heeft 6.000 leden De nieuwe omroep X heeft in een maand tijd ruim 6.000 leden aan zich weten te binden. De omroep is een initiatief van Guilly Koster en Ivette Forster en wil dat er meer inclusiviteit op de Nederlandse televisie komt. Het plan is om vanaf 2022 programma’s te kunnen uitzenden. Daarvoor zijn 50 duizend leden nodig. De omroep focust zich op een ‘zwart beeld’. Koster en Forster bedoelen daarmee dat de omroep staat voor inclusiviteit en gelijkwaardigheid, het draait niet om etniciteit. ‘De omroep is bedoeld voor mensen die ‘zwart’ zijn in hun visie en niet per se van huidskleur.’ Eerder deze maand maakte rapper Akwasi bekend ook een omroep te beginnen die is gericht op meer inclusiviteit, omroep Zwart.

Ton Koopman met het Amsterdam Baroque Orchestra op het openingsconcert van het Bologna Festival van 2018.

Foto Redferns

MUZIEK Ton Koopmans Amsterdam Baroque Orchestra gaat op tour met motetten van de Italiaanse non Chiara Margarita Cozzolani ‘In de klankschoonheid hoor je duidelijk de invloeden van Monteverdi.’

on Koopman gaat iets doen wat hij niet eerder heeft gedaan: een concert dirigeren dat vrijwel geheel in het teken staat van muziek van een vrouw. In het programma Concerto delle suore klinken motetten van Italiaanse nonnen uit de barokperiode en vooral van Chiara Margarita Cozzolani (1602-1677) uit Milaan. Vanavond begint Koopman in het Arnhemse Musis aan de tournee met het Nationaal Vrouwen Jeugdkoor en zijn eigen Amsterdam Baroque Orchestra. Dat orkest moest deze zomer na een reeks eerdere afwijzingen wéér een negatief subsidieadvies verwerken. De Raad voor Cultuur vond de signatuur van het ensemble te sterk afhankelijk van de artistiek leider en constateerde een ‘gebrek aan zelfreflectie in het toepassen van de Code Diversiteit en Inclusie’. Het orkest had een half miljoen euro aangevraagd, maar moet op zoek naar andere geldbronnen.

Eerst de muziek: wie was Cozzolani? ‘Veel over haar privéleven is er niet bekend, omdat ze als 18-jarig meisje al intrad. Maar als muzikale benedictijner non in Milaan werd ze een bekende naam. Haar zangkunst en composities vielen op. Als bruid van God moest je ook wat teruggeven, dat heeft zij gedaan met haar muziek. Muzieklessen kreeg ze misschien wel van de organist van de Dom van Milaan. Het schijnt daar gewoonte geweest te zijn dat de Dom-organist het klooster in mocht om nonnen les te geven.’

Ze wordt ook wel ‘de vrouwelijke Monteverdi’ genoemd. Is haar muziek even goed? ‘Jazeker, in de klankschoonheid hoor je duidelijk zijn invloeden. Ik sluit het programma af met muziek van Monteverdi. Geen vrouw, nee, ik vond het gewoon een mooie aanvulling op de muziek van Cozzolani – die 24 vrouwenstemmen, de kleur van het orkestje. Prachtig.’ Wat maakt Cozzolani’s muziek zo bijzonder? ‘De bladmuziek ziet er simpel uit. Maar wanneer je de muziek hoort, is die geweldig. De vraag waar en wat vrouwen zongen en speelden, maakt het interessant: aannemelijk is dat de plek het klooster was, maar dan hadden ze koren met alleen sopranen en alten, geen tenoren en bassen. De muziek van Cozzolani werd uitgegeven voor een gemengd koor. Waarschijnlijk hebben uitgevers gevraagd om een gemengde partituur, want dat verkocht natuurlijk veel beter. Haar klooster verdiende eraan. ‘Ik heb zelf instrumenten toegevoegd voor een kleurrijker palet en wat meer diepte, die zit dan in de lage strijkers. Het is voor het Nationaal Vrouwen Jeugdkoor moeilijke muziek om te repeteren, door de inzetten die op onverwachte plekken zitten.’ Uw huis in Bussum stond altijd vol met historische muziekboeken. Eerder dit jaar verkocht u uw bibliotheek aan het Orpheus Instituut Koetshuis in Gent. Waarom?

‘Mijn vrouw en kinderen maakten zich zorgen over wat ermee moest gebeuren. Ik vond het belangrijk dat de collectie bij elkaar bleef: 40 duizend boeken, drukken en handschriften over componisten en de 17de- en 18de-eeuwse uitvoeringspraktijk. Ik heb zelf nog het een en ander nodig, dus dat staat nog thuis. Maar zie maar eens een gek te vinden die dat allemaal overneemt. Gelukkig heeft Gent dat gedaan, met behulp van een mecenaat. Op deze manier is mijn bibliotheek voor onderzoekers en publiek toegankelijk. Ik ga er vijf keer per jaar college geven over het verzamelen van boeken en het indexeren ervan.’

De Universiteit Leiden wilde de collectie wel hebben, maar er niet voor betalen. Hoeveel heeft uw bibliotheek uiteindelijk opgeleverd? ‘Dat vind ik geen publieke informatie. Er is door Gent 60 procent van de waarde betaald, mogelijk gemaakt door de Désiré Collen Stichting. Daar ben ik erg trots op.’ U heeft weer geen structurele subsidie voor uw Amsterdam Baroque Orchestra & Choir gekregen. In 2017 zei u in de Volkskrant dat u het orkest en koor zou opheﬀen als u weer buiten de boot zou vallen. ‘Nee, dat ga ik natuurlijk niet doen. Het is mijn kindje en ik voel me verantwoordelijk voor al die musici. Er zijn gelukkig potjes hier en daar, ook van het Fonds Podiumkunsten, dat ook aan dit programma bijdraagt. Bepaalde dingen betaal ik uit eigen zak.

Ik ben nu met twee instanties in gesprek waarvan ik de krachten zou willen bundelen, een daarvan is in Noord-Duitsland. Als dat lukt, zouden we na twaalf jaar uit de problemen zijn.’

Gaat u uw koor en orkest dan in het buitenland vestigen? ‘We zijn nog in gesprek, dus daar wil ik nu nog niets over zeggen. Daarbij is het nog een lastige kwestie, want door de coronapandemie is veel geld weggespoeld. Een Duitse stad met een opera en orkest die geld nodig hebben, gaat waarschijnlijk geen Nederlands ensemble sponsoren. Dus daar moet nog goed over worden gesproken.’ U wordt vrijdag 76. Hoe lang gaat u nog door met dirigeren en spelen? ‘Mijn vrouw vroeg het onlangs. Ik zei: laten we eerst eens naar de 85 gaan. En dan zien we wel. Ik zag de documentaire over Bernard Haitink, waarin hij nee zei tegen het orkest van de Bayerische Rundfunk. Vind ik toch moedig, dat moet hem moeite hebben gekost. Maar ik snap het ook wel. Je botten worden op een gegeven moment toch broos, hè. ‘Dus over negen jaar maak ik de balans op. Waarschijnlijk ga ik dan ook gewoon nog door, maar de tijd zal het leren. Ik weet niet hoe goed ik dan nog ben.’ Maartje Stokkers Tournee: Amsterdam Baroque Orchestra met Concerto delle suore, t/m 8/10.

MUZIEK Zangeres Helen Reddy overleden Zangeres Helen Reddy is op 78jarige leeftijd overleden in Los Angeles. Dit meldt Variety. Reddy werd het toonbeeld van feminisme met haar hit I Am Woman uit 1972. Haar dochter Traci en zoon Jordan lieten in een statement het volgende weten: ‘Met veel verdriet laten we weten dat onze geliefde moeder is overleden. Ze was een geweldige moeder, oma en een fantastische vrouw. Onze harten zijn gebroken, maar het geeft ons veel steun dat ze blijft doorleven in zoveel mensen die haar lief hadden.’ De geboren Australische werd in 1974 genaturaliseerd tot Amerikaanse en zette zich met verve in voor Democratische politieke kandidaten.

THEATER Soldaat van Oranje gestopt na besmettingen De musical Soldaat van Oranje ligt weer stil, ditmaal vanwege coronabesmettingen binnen de cast. Begin september begon de musical weer na een stop van zes maanden. Ongeveer de helft van de cast, zo’n 15 personen, is positief getest op het coronavirus. Daarom is de musical sowieso tot en met 4 oktober afgelast. Begin maart werd de musical ook al stopgezet, toen vanwege de strengere maatregelen. Bij het heropstarten van de musical begin september zei producent Fred Boot blij te zijn dat het team weer aan de slag kon, ook al is de voorstelling met 300 in plaats van 1.100 mensen in de zaal lang niet rendabel. Soldaat van Oranje is de succesvolste theatervoorstelling uit de Nederlandse geschiedenis. Er zijn meer dan 3 miljoen kaartjes verkocht.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Film INTerVIew PETER LORD EN DAVID SPROXTON

Stop de motion! De magie van animatiestudio Aardman zit ’m in de details. Die zijn nu in alle rust te bewonderen in Groningen. Aardmangrondleggers Peter Lord (66) en David Sproxton (66) over hun favoriete objecten. Door Floortje Smit Foto’s David Vroom

it wist u wellicht niet van Charles Darwin, de wereldberoemde bioloog, maar hij was een liefhebber van worstelwedstrijden tussen nonnen. Tenminste: in de animatiefilm De piraten!. Of, nou ja, daar komt dat eigenlijk ook helemaal niet ter sprake. Pas als je minutenlang de ogen laat glijden over zijn hut, zoals die is bedacht door de ontwerpers van Britse Aardman Studios en zoals die nu te zien is tijdens de expositie The Art of Aardman, valt op dat er op zijn bureau een foldertje met ‘Big Bad Habits’ onder een dik boek vandaan piept. Geintje. Dit is misschien het allerleukste aan de expositie over de legendarische studio, nu te zien in het Forum in Groningen. Eindelijk kun je de sets en modellen uit de veelbekroonde kleianimatie-films als Chicken Run, Wallace en Gromit en De piraten! rustig bekijken. Dan zie je dat de hond Gromit het boek Misdaad en straf leest in zijn cel. Dat er geen Smeg maar Smug (‘zelfvoldaan’) op Wallace’ koelkast staat. Dat de shoarmaspies in de hoek van de protserige eetzaal waar koningin Elizabeth met haar gevolg een dodo verorbert – sowieso al geestig – eigenlijk een olifantenpoot is.

Zelfs voor Aardman-oprichters Peter Lord (66) en David Sproxton (66) blijft het een grote ontdekkingstocht, vertellen ze via Zoom. Zij zagen de rondreizende tentoonstelling eerder in Parijs en Seoul, en maakten toen een wandeling door hun omvangrijke carrière. Van het eerste filmpje dat ze als tieners in elkaar knutselden, via Wallace’ oranje raket, waarvoor regisseur Nick Park de klinknagels nog maakte van erwten, tot het schip uit De piraten!, dat uit veertigduizend

stukjes hout bestaat en waarvoor een muur uit de studio moest worden gebroken om het te verplaatsen. ‘Het was de eerste keer dat ik alles bij elkaar zag’, zegt Lord. Sproxton: ‘Dan valt pas op dat alles steeds geavanceerder werd.’ Hoe bepaal je wat je bewaart en wat niet? Aanvankelijk werd bij Aardman vooral praktisch gedacht. Alles stond in dienst van het eindproduct: de film of de commercial. Grote achtergrondpanelen werden rücksichtslos overgeschilderd; sommige decors konden worden hergebruikt. Sproxton: ‘Wie goed kijkt ziet dat sommige straten in Shaun het Schaap en Wallace en Gromit wel heel veel op elkaar lijken.’ Maar toen brak er brand uit, in 2005, in hun opslagruimte in Bristol. Een aanzienlijk deel van dertig jaar aan decorstukken en kleimodellen: foetsie. ‘Nee, dat was niet traumatisch’, zegt Lord. Hij wijst naar de kartonnen dozen die naast zijn bureau opgestapeld zijn. ‘Mocht dit nu afbranden, dan vind ik dat ook niet erg, simpelweg omdat ik geen idee heb wat erin zit. Nog steeds weten we niet precies wat er toen verloren is gegaan. De gevolgen ervan werden later pas duidelijk, toen we begonnen aan deze tentoonstelling en we keken wat we nog hadden van Wallace en Gromit: Op een haar na (1995). Bijna niets.’ Zo werd het toch een soort wakeupcall. Inmiddels heeft de studio twee archivarissen in dienst, om te bepalen wat er bewaard blijft van de enorme hoeveelheid spullen die per film worden geproduceerd. PL: ‘Van elk personage hebben we wel een stuk of dertig poppen. En elke pop…’ DS: ‘… is weer een kunstwerk op zichzelf.’ PL: ‘De eerste tien jaar telde vooral het eindproduct, maar we zijn steeds actiever op zoek gegaan naar opwin-

Schetsen van Freule Toeterwael uit De vloek van het weerkonijn.

dende nieuwe vormgevers en ontwerpers. Hun werk flitst soms in een paar minuten voorbij – je krijgt amper de kans om het te bewonderen. Daar is het feitelijk ook niet voor gemaakt natuurlijk; het moet sfeer creëren, karakter. Maar dat maakt deze tentoonstelling zo fijn: het is een eerbetoon aan al het werk dat iedereen erin heeft gestopt.’

DE MAGIE VAN AARDMAN IN ZES OBJECTEN Aardman (1970) - het eerste animatieﬁlmpje dat de televisie haalde. Over de superheld Aardman – zijn naam is een samenstelling van de woorden ‘aardvarken’ en ‘Superman’. PL: ‘Het filmpje waar onze belachelijke naam vandaan komt. Hoe oud waren we? 16? 17?’ DS: ‘Het is allemaal begonnen als een typische regenachtige-zondagmiddagactiviteit. Mijn vader werkte bij de BBC als producer en was fanatiek

‘Toen wij begonnen, zette je foto’s achter elkaar en moest je maar hopen dat wat je deed een beetje klopte’

amateur-fotograaf. Hij had een 16 mm camera en we dachten: eens zien wat we daarmee kunnen. Het was ten tijde van Monty Python, dus we knipten wat plaatjes uit tijdschriften en speelden daar wat mee.’ PL: ‘Hoewel die eerste filmpjes doelloos waren, merkten we meteen hoe ontzettend bevredigend het is om iets te animeren. Je bent een soort god van een kleine wereld – jij bepaalt de regels, maakt de mensen, beslist wat er gebeurt. Jij creëert leven. Dat was de reden dat we vrij snel verslingerd raakten aan het medium.’ DS: ‘Magisch is het. Nu kunnen kinderen via apps animeren en meteen terugzien wat ze fout doen. Dan leer je heel snel heel veel. Toen wij begonnen, zette je foto’s achter elkaar en moest je maar hopen dat wat je deed een beetje klopte. Daarna was het wachten tot de film was ontwikkeld, bijna een week soms. En dan opgetogen bekijken wat je allemaal verkeerd had gedaan.’ PL: ‘Via wat gezond nepotisme konden we ons werk aan een producer van de BBC laten zien, die een programma maakte voor dove kinderen. Dit Aardman-filmpje was het eerste dat ondanks al zijn onjuistheden en technische foutjes nét goed genoeg was om te vertonen. Het was niet ons eerste filmpje, wel onze eerste verkoop.’ DS: ‘Dat was een grote, en ook tamelijk enge stap voorwaarts. Er werkten veel animatoren voor dat programma. Wij waren ongetraind, ongeoefend en hadden geen ervaring.’ PL: ‘Piepjong.’ DS: ‘Maar die producer zag blijkbaar iets in ons, en hij heeft ons aangemoedigd en op weg geholpen.’

Schetsen voor Freule Toeterwael uit Wallace & Gromit: De vloek van het weerkonijn (Nick Park en Steve Box, 2005)

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

1 dag voor 2 seconden Aardman Animations (opgericht in 1972) werd bekend door de videoclip bij het nummer Sledgehammer van Peter Gabriel en korte filmpjes rond het personage Morph. In 1985 kwam regisseur Nick Park bij de studio, de bedenker van Wallace en Gromit.

2 seconden film kost de studio ongeveer een dag werk. De serie Creature Comforts (1989), de korte films De verkeerde broek (1993) en Op een haar na (1995), en de film Wallace en Gromit: De vloek van het weerkonijn (2006) wonnen een Oscar.

De tentoonstelling The Art of Aardman in Forum, Groningen. Boven: het schip uit De piraten!; onder: een set uit Shaun het schaap, waarin de belichting centraal staat.

PL: ‘Ik vind persoonlijk de personageschetsen die het niet hebben gehaald het interessantst. Neem die van Freule Toeterwael in Wallace & Gromit: De vloek van het weerkonijn. Wat weet je voordat je begint met ontwerpen? Ze is een aristocraat. Ouderwets. Daar begint het. Regisseurs Nick Park en Steve Box zijn dol op absurditeiten – ze vinden dat hun personages er ook grappig uit moeten zien. In hun tekeningen zie je hoe ze kapsels uitproberen en uiteindelijk die belachelijk grote lippen verzinnen. ‘Als je die tekeningen nu ziet, lijkt het alsof het hele proces niet anders kón dan uitkomen bij de Freule Toeterwael uit de film. Toch is niets minder waar. ‘Deze fase van het proces is zo opwindend omdat alles nog mogelijk is, en iedere ontwerper brengt zijn eigen talenten, instincten en ervaringen mee.’ DS: ‘Onze films draaien in eerste instantie altijd om de personages, en om hun onderlinge relaties. Dat is de grootste zoektocht: je moet ervoor zorgen dat het publiek met ze meeleeft. Dat ze zo écht mogelijk voelen, ook al zien ze er compleet absurd uit.’

Model van vliegmachine uit Chicken Run (Peter Lord, 2000) DS: ‘Voor dit ontwerp heb ik nog hulp gevraagd aan vrienden die in aerodynamica werken, zodat de ornithopter eruit zou zien alsof hij echt kon vliegen. Lang hebben we gedacht dat dit model tijdens de brand was gesneuveld. Totdat een jaar of tien geleden een man met een elektrischefietsenwinkel in Bristol me vertelde dat zijn vriend het ding had staan. Bleek dus dat iemand de machine per ongeluk in een container had gedumpt aan het einde van de draaiperiode, en die vriend van hem, een modelbouwer, had hem daar uit gevist. Hij bewaarde hem sindsdien in zijn garage. Echt een vondst.’

Links het model van de vliegmachine uit Chicken Run; rechts: de hut van Darwin uit De piraten!.

PL: ‘Het is een soort archeologie geworden. Ik kreeg onlangs een foto toegestuurd van een klein animatiemuseum in Lille. Daar staat blijkbaar een van de kippenrennen uit Chicken Run, en die zijn tamelijk groot. Hoe in hemelsnaam is die daar beland? Geen idee.’ DS: ‘We zijn bij de brand vooral veel kwijtgeraakt van Chicken Run. Gelukkig niet de originele tekeningen, maar we hadden wel de modellen en hun mallen op dezelfde plek bewaard. Daarom was het zo ingewikkeld een vervolgfilm te produceren (begin volgend jaar begint de productie, red.). Alles moest opnieuw gebouwd worden en dat kost veel geld.’

De hut van Darwin uit De piraten! (Peter Lord, 2012) PL: ‘Aan een interieur als dit zie je met hoeveel plezier de artdirectors werken aan een set. Het zit vol met grapjes, soms zelfs zo subtiel dat ik als regisseur niet weet dat ze er zijn. Aan de muur van deze werkkamer hangt bij-

‘We zijn bij de brand vooral veel kwijt geraakt van Chicken Run. Gelukkig niet de originele tekeningen’

voorbeeld een kleine replica van een nepfossiel, een 19de-eeuwse vervalsing, waarover ik zelf nog nooit gehoord had.’ DS: ‘Als je de film ziet, krijg je die details misschien niet allemaal mee. Maar als het er niet was, zou je het voelen. Een van mijn favoriete sets is de groentekas uit De vloek van het weerkonijn – geen bloemkool, geen krop sla is gedupliceerd. Ze zijn allemaal net even anders.’ PL: ‘Voor Darwins werkplaats hadden we een glasblazer die de miniatuurstolpen voor de skeletten heeft gemaakt. Dat soort elementen brengen leven in de sets. Ik kan me herinneren dat ik naar een set van Shaun het Schaap keek toen me plots een oud stuk gereedschap opviel – typisch iets wat een boer dertig jaar geleden heeft gekocht, en toen het kapot ging, heeft verwerkt in een soort hekwerk. Merkt het publiek zoiets op? Niet bewust, waarschijnlijk. Maar zoiets creëert de illusie van een geschiedenis, en dat maakt een set geloofwaardig.’

Set Onder de bogen (Shaun het Schaap, de film, Mark Burton en Richard Starzak, 2015) DS: toen ik klein was, stond ik ooit voor een diorama in het Londen Science Museum. Je kon de belichting veranderen en dat maakte een enorme indruk. Toen begreep ik natuurlijk niet precies waarom, maar nu wel: daar zag ik voor het eerst hoe je door het licht te veranderen ook de emotionele respons kunt beïnvloeden op iets wat feitelijk gewoon volledig statisch is.’ ‘Nog steeds vind ik het een magisch moment, als je een set voor het eerst volledig uitgelicht ziet. Daarvoor is het schitterend, tot in de puntjes verzorgd, maar vlak, levenloos. Ik heb hier toevallig een schets voor me liggen van het interieur van de hut van de piratenkapitein – er valt prachtig licht binnen via een raampje, dat een soort traliewerk op de grond reflecteert. Zoiets geeft sfeer.’

LEES VERDER OP PAG V6

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

NFF n

PROGNOSE GOUDEN KALVEREN

VERVOLG VAN PAG V5

‘Het is ingewikkeld om te laten zien hoe belangrijk licht is tijdens een tentoonstelling als deze. Vooral omdat er voor een goed uitgelichte set overal kleine lampjes staan, de animatoren bewegen door een woud van statieven, de camera moet ergens staan. Het is een groot territoriumgevecht. Maar bij deze, Onder de bogen, konden we met een computerprogramma een dag-nachtcyclus nabootsen om mensen een indruk te geven.’

Het schip uit De piraten! (Peter Lord, 2012) PL: ‘In Engeland hebben we het begrip ‘cut and shut’. Dat betekent dat een louche autohandelaar twee auto’s koopt, die wat provisorisch aan elkaar last en dan weer doorverkoopt. Koop nooit zo’n auto! Hoe dan ook,

dat was het idee achter het piratenschip – het grootste, beeldbepalende stuk uit De piraten!. Als je goed kijkt, zie je dat het uit twee schepen bestaat. De achterboeg ziet eruit alsof die uit de late 17de eeuw komt; de voorboeg vroeg 19de eeuw. En dan heb je nog het boegbeeld dat overduidelijk weer van een ander schip komt – die is veel te groot. En die zeemeermin heeft ergens haar hoofd verloren, waarna iemand er een ander houten hoofd op heeft gezet. Ontwerper Phil Lewis heeft hier zichtbaar met zoveel plezier aan gewerkt en dat is wat we willen. Het moet allemaal vooral leuk zijn. Speels, absurd, ridicuul, léuk.’ The Art of Aardman, Forum, Groningen, t/m 9/5.

BESTE FILM De beentjes van Sint-Hildegard Buladó Bumperkleef Kapsalon Romy Mi vida Wie gaat winnen? Bumperkleef zóú langszij kunnen komen. De vijfmaal genomineerde horrorachtervolgingsthriller van Lodewijk Crijns viel goed bij de ambachtslui van de Academy, die wéten hoe moeilijk het is zo’n pure poldergenrefilm van de grond te tillen. Het publiek bleef helaas weg, wat hem wellicht zat in de een tikje infantiele titel. Maar alles opgeteld en netjes gewogen mag – of moet – dit Kalf toch naar het mirakel De beentjes van Sint-Hildegard, de Twents gesproken relatiekomedie die dwars door alle quarantaines brak en zalen blééf vullen. Scenarist en hoofdrolspeler Herman Finkers roerde iets weerbarstigs en gevoeligs door de uitgekiende publiekssmaak van regisseur Johan Nijenhuis. Leuke bijkomstigheid: de komende tien jaar kan niemand uit de publieksfilmershoek de Kalveren nog aanklagen als ‘elitair filmfeestje’.

Advertentie

BESTE REGIE Lodewijk Crijns - Bumperkleef Mischa Kamp - Kapsalon Romy Elbert van Strien - Marionette Wie gaat winnen? Opvallend: naast een nominatie voor Crijns’ vermakelijke Bumperkleef ook die nominatie voor Elbert van Striens sfeervolle Schotse thriller Marionette, waarin een therapeut (Thekla Reuten) zich ontfermt over een al of niet dood en verderf zaaiend patiëntje. Zoveel eer voor een genreﬁlm zie je niet vaak bij de Kalveren. Toch mag dit Kalf naar de regisseur van Kapsalon Romy, een doorwrocht drama over gezinsverbanden en dementie dat zich niet laat vastpinnen als ‘kinderﬁlm’. De spelregie van Mischa Kamp (Het paard van Sinterklaas, Jongens), die stilletjes al jaren tot de Nederlandse regietop behoort, is uitmuntend.

BESTE ACTEUR Shahine El-Hamus - De belofte van Pisa Marwan Kenzari - Instinct Jonas Smulders - Paradise Drifters Wie gaat winnen? Hoe getalenteerd de andere genomineerden ook zijn: de mannelijke hoofdrol die het meest van een acteur vroeg, is die van de zowel vriendelijke als gevaarlijke, naïeve als doortrapte zedendelinquent Idris in Instinct. Razend knap hoe Marwan Kenzari daar één overtuigend personage van weet te maken.

BESTE ACTRICE Carice van Houten - Instinct Beppie Melissen - Kapsalon Romy Loes Luca - Mi vida Wie gaat winnen? De lastigst te voorspellen categorie. Carice van Houten, ’s lands regerend Kalverenkampioen (vijf stuks), kan en mag winnen voor haar balanceeract als verknipte én bekwame tbs-therapeut in Instinct. Maar dan zijn er die twee transformatierollen. Loes Luca, zo kwetsbaar en ontroerend als kapster die op taalreis in Spanje eindelijk aan zichzelf toekomt. En Beppie Melissen, óók als kapster, de oma die haar karakter aangetast ziet door dementie, eerst nog tot vermaak van haar kleindochter. Wint kapper Loes of kapper Beppie? Toch Beppie. Een geweldig aangrijpende rol.

BESTE SCENARIO Herman Finkers - De beentjes van Sint-Hildegard Esther Gerritsen, Halina Reijn - Instinct Tamara Bos - Kapsalon Romy Roos Ouwehand - Mi vida Wie gaat winnen? We gokken op Herman Finkers en De beentjes van Sint-Hildegard, een script vol typisch Finkeriaans drooghumoristische scènes, soms wrang, dan weer zachtmoedig. Aantekening: de komedie is een bewerking van de Tsjechische komedie Teorie Tygra uit 2016, dus eigenlijk moeten scenaristen Radek Bajgar en Mirka Zlatníková ook vermeld. Buitenstaander in deze categorie: Instinct, met het knappe kat-enmuisspel tussen therapeut en veroordeelde.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Uitreiking De Gouden Kalveren voor speelﬁlms, kortﬁlms, documentaires (lang en kort) en televisiedrama worden vrijdagavond bekendgemaakt in de Utrechtse Schouwburg. Of alle genomineerden aanwezig mogen zijn is nog onbekend. De groep stemge-

rechtigden voor de hier besproken categorieën bestaat uit eerdere Gouden Kalf-winnaars, Nederlandse winnaars van hoofdprijzen in het internationale ﬁlmcircuit en uit de leden van de Dutch Academy For Film (DAFF).

BESTE CAMERA Bert Pot - Bumperkleef Myrthe Mosterman - Goud Jasper Wolf - Paradise Drifters Wie gaat winnen? Wéér een Kalf voor de subliem filmende Jasper Wolf, vorig jaar nog winnaar met Niemand in de stad. Of nog wat erkenning voor veteraan en allereerste camerakalfwinnaar Bert Pot (Phileine zegt sorry), voor het heerlijk strak en energiek gedraaide Bumperkleef? Nee, in 2020 wint voor het eerst in de Nederlandse filmgeschiedenis een cameravrouw. Myrthe Mosterman, voor de zo voortreffelijk in beeld gebrachte pijn en fysieke intimiteit van de coachende vader en zijn topsportzoon, in het turndrama Goud.

Vrijdag worden ter afsluiting van het Nederlands Film Festival de Gouden Kalveren uitgereikt. V voorspelt de winnaars. Door Bor Beekman

Wie kalft?

BESTE LANGE DOCUMENTAIRE Lamentations of Judas (Boris Gerrets, postuum) Mijn Rembrandt (Oeke Hoogendijk) Rotjochies (Maasja Ooms) Sidik en de panter (Reber Dosky) Ze noemen me Baboe (Sandra Beerends) Wie gaat winnen? Meerdere waardige winnaars hier: ons land is en blijft goed in documentaires. Regisseur Maasja Ooms weet de ontspoorde jongeren in een verbetertraject op een boerderij knap op de huid te ﬁlmen, maar tilt Rotjochies nog extra op door het perspectief tegen het slot te kantelen – misschien behoeven de ouders van die rotjongeren óók wat opvoedles.

BESTE MONTAGE Bas Icke - De beentjes van Sint-Hildegard Wouter Jansen - De belofte van Pisa Ruben van der Hammen - Ze noemen me Baboe Wie gaat winnen? Editor Wouter Jansen hield de uit tijdsprongen, wisselende verhaalsferen en (soms iets te) plotse plotwendingen geknede muzikale comingof-agekomedie De belofte van Pisa bijeen. Fraai: hoe die politie-eenheid opdoemt uit de schuimfontein om wat personages in te rekenen. Jansen had een druk jaar, want tekende eveneens voor de montage van de speelﬁlms Mi vida en De vogelwachter.

BESTE VROUWELIJKE BIJROL Noortje Herlaar - Kapsalon Romy Aiko Beemsterboer - Wat is dan liefde? Anneke Blok - Wat is dan liefde? Wie gaat winnen? De prettige, iets van de genrevoorschriften afwijkende romantische komedie Wat is dan liefde? zag de ene na de andere bijrol genomineerd. Complimenten ook aan regisseur Aniëlle Webster. Maar dit Kalf komt toe aan Noortje Herlaar, voor haar zo treﬀende rol als goedbedoelende doch tekortschietende, vers gescheiden moeder in Kapsalon Romy.

BESTE MANNELIJKE BIJROL Thor Braun - De belofte van Pisa Bilal Wahib - Paradise Drifters Michiel Romeyn - Wat is dan liefde? Wie gaat winnen? ‘Ik wil zo snel mogelijk een Gouden Kalf’, waarschuwde Bilal Wahib in 2018 al in de Volkskrant. En nu is het tijd. De acteur (De libi, Mocro maﬃa) die zich in talkshows graag presenteert als vrolijke frans, imponeert in de roadmovie Paradise Drifters als de naar binnen gekeerde en op drift geraakte Yousef.

BESTE COSTUME DESIGN Manon Blom - Goud Alette Kraan - Mi vida Bho Roosterman - Penoza, the final chapter Wie gaat winnen? Goed initiatief, eindelijk dat eigen Kalf voor deze sectie. Wel beetje mal, dat ‘costume design’. Wat is er mis met ‘kostuumontwerp’? Zodra Godmother Carmen haar leren jas aantrekt weet je: de Penoza-penoze gaat op oorlogspad. En ook die niet zo flitsende trainingspakken in de turnfilm Goud vallen precies goed. Maar in de wijze waarop Alette Kraan de garderobe van Loes Luca’s Schiedamse kapster aanpast, als die op reis in Spanje éíndelijk voor zichzelf kiest, ontwaren we de finesses van haar vak. Het allereerste kostuumkalf ooit mag naar Mi vida.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Floortje Smit, ﬁlmrecensent, werpt haar blik op de hedendaagse beeldcultuur.

Pics

Film INTERVIEW CARRIE COON

Urinetherapie Borat is terug, maar is het conceptBorat nog wel nodig in deze tijd?

et is gisteren eindelijk officieel bekendgemaakt: de Kazachstaanse, seksistische, homofobe televisieverslaggever Borat is terug. Sacha Baron Cohen heeft de afgelopen maanden als zijn beroemde typetje door Amerika gereisd voor een vervolg op zijn succesvolle komedie Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan (2006). Eind oktober te zien, vlak voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen, via Amazon Prime. Er waren al maanden vermoedens. ‘Borat’ was al gespot in een auto; Baron Cohen dook in juli al op bij een rechtse bijeenkomst als een racistische countryzanger, waar hij in een liedje Obama de ‘Wuhan Flu’ toewenste; de burgemeester van New York Rudy Giuliani belde een weekje later de politie toen de komiek volgens hem met behaarde benen in een roze bikini een hotelkamer binnenstormde waar Giuliani nét een interview gaf aan een nep-journalist. Iedereen was door al die berichtjes zó druk aan het speculeren over een nieuwe film, dat bijna niemand zich afIedereen was zo vroeg of dit allemaal druk aan het eigenlijk nog wel grápspeculeren over pig is. Het kan, het mag, we zijn natuurlijk een nieuwe film, dat bijna niemand niet van de humorpolitie of zuurpruimen unizich afvroeg of dit ted, maar zou het concept-Borat nog werken allemaal nog wel in deze tijd? Het succes grappig is was vijftien jaar geleden immers gebaseerd op twee pijlers: dat degenen die Baron Cohen sprak niet wisten dat hij ze in de maling nam, en dat zij schaamteloos meegingen in Borats racisme en seksisme. Scherpe satire was het, die feilloos bloot legde wat in de maatschappij voor de goede orde toch vooral verborgen bleef. Inmiddels zal lang niet iedereen meer kunnen lachen om racistische, antisemitische en seksistische grapjes die bedoeld zijn om precies die zaken bloot te leggen. Maar Borat heeft een groter probleem: hij is daar niet meer voor nodig. Een Amerikaanse president kan probleemloos zeggen dat hij vrouwen graag in het kruis grijpt en wie dat niet oké vindt, kan er inmiddels ook niet meer besmuikt om lachen. En met regelmaat slingeren mensen uitspraken in de openbaarheid waarvan de Kazachstaanse verslaggever in 2006 alleen maar had kunnen dromen: er is Twitter. Daar riep ‘het officiële account van de Republiek Kazachstan’ (sinds 27 september actief) Trump gisteren uit tot winnaar van het eerste presidentiële debat, uren voordat het überhaupt begonnen was. Later: ‘Biden heeft het mis, mondmaskers zijn niet effectief tegen covid. Het enige dat werkt is urinetherapie, dat door twee jonge Oezbeekse vrouwelijke dokters is toegepast op Trump in 2013.’ Dat moet je Baron Cohen nageven: in ieder geval is zijn pr-machine ouderwets op stoom.

Floortje Smit

Sacha Baron Cohen als Borat (2006). Foto Alamy

Just Carrie on Carrie Coon (39) is zo’n actrice die je steeds opnieuw kunt ontdekken: is zij niet... die fenomenale actrice uit Fargo, uit The Leftovers? Inderdaad. Met haar rol in The Nest kan haar leven als leading lady dan toch beginnen. Door Floortje Smit

et is altijd ingewikkeld om reacties te peilen aan de telefoon, maar als het woord ‘beroemder’ valt, slikt actrice Carrie Coon (39) hoorbaar een lach weg. Hoe het is om eerst jarenlang in het theater te staan en dan langzaam, als een dieseltje, een acteercarrière op het scherm op te bouwen en via televisieseries steeds beroemder te worden? Ingehouden proest. De opgetrokken wenkbrauw, haar geamuseerde blik – je vóélt ze aan de andere kant van de lijn, tijdens een telefonisch interview met drie verslaggevers uit Europa. ‘Ik voel me helemáál niet beroemd. Ik woon in Chicago, niet in Los Angeles of New York, dus ik word niet herkend op straat. Als mensen me al opmerken, is dat eerder door mijn stem dan mijn gezicht. Ik ben kameleon-achtig.’ Dat is misschien de reden dat de naam Carrie Coon ook hier bij de wat minder fanatieke seriekijker nog weinig belletjes zal doen rinkelen. In zijn series-jaaroverzicht in de Volkskrant riep Mark Moorman 2017 al uit tot haar doorbraakjaar, na haar opzienbarende acteerwerk als de onderkoelde agente Gloria in het derde seizoen van Fargo en als de rouwende moeder Nora in het derde seizoen van de HBO-serie The Leftovers: ‘Allemachtig, Carrie Coon! Coon! C, dubbel O, N!’ Maar dan kijk je nietsvermoedend naar het tweede seizoen van Netflix-serie The Sinner, anderhalf jaar later, en denk je: wácht! Wie ís dat ook alweer, die de ijzige sekteleider Vera speelt? Wat is die geweldig! Coon is een actrice bij wie je altijd opveert, maar die je op een gekke manier steeds opnieuw ontdekt. Ze had bijrollen in David Finchers Gone Girl, in Steven Spielbergs The Post, en Steve McQueens Widows. Echt. Ook in haar nieuwste film, The Nest, valt acteur Jude Law in eerste instantie meer op dan zij. Hij speelt een gladde, op status beluste zakenman, een blufkonijn dat ergens in de jaren tachtig zijn carrière in het slop ziet raken. Hij besluit dat hij met zijn Amerikaanse echtgenote Allison (Coon) en hun twee kinderen moet verhuizen naar een gigantisch landhuis in Engeland. Terwijl hij daar steeds wanhopiger de façade van succesvolle alfaman op probeert te houden, lopen binnenshuis de spanningen razendsnel op, kantelen de verhoudingen en beginnen de haarscheurtjes in hun huwelijk dikke barsten te worden. ‘Ik had nog nooit een film over een huwelijk gezien zoals deze’, zegt Coon. ‘Het gaat niet over scheiden, of vreemdgaan. Het is niet zo dat een van de partners dood gaat. The Nest toont simpelweg de dynamiek van een huwelijk.’

Ik werd nooit gezien als klassieke schoonheid. Ik voel me dus eerder karakterspeler dan leading lady

De laatste tijd word ik steeds gecast tegenover extreem onweerstaanbare mannen. Nog steeds twijfelt een deel van mij of dat wel klopt

Psychologische spelletjes, onderhuidse spanningen: dat is het terrein waarop Coon vaak opereert. Net als veel van haar rollen, heeft ze iets ongrijpbaars, iets raadselachtigs. Iets stevigs ook. Terwijl het ego van Allisons echtgenoot versplintert, blijft zij schijnbaar onverstoorbaar proberen er het beste van te maken. Terwijl hij met geld smijt, neemt zij bijvoorbeeld een baantje als knecht aan bij de naburige boerderij. ‘Wat ik vooral herkende’, zegt Coon, ‘is dat ze zo praktisch is. Ik kom uit het Midden-Westen van de Verenigde Staten. Daar vermijden mensen emotionele uitbarstingen en hechten ze veel belang aan zelfredzaamheid. Als Allisons familie geld nodig heeft, dan is ze niet bang om zwaar lichamelijk werk te doen. Maar ze kan zich ook opdoffen voor een zakendinertje als het moet, en transformeren tot een seksuele, flirterige vrouw. Ik hou van die dubbelzinnigheid, dat aanpassingsvermogen.’ Coon groeide op in Ohio, als middelste van vijf kinderen. Voor iets frivools als acteren was geen tijd – er was trouwens überhaupt geen acteerschool in de buurt waar haar ouders haar naartoe konden brengen. Coon stond voor het eerst op de planken op de universiteit en werkte aanvankelijk in het theater; in 2013 werd ze genomineerd voor een Tony voor de rol van Honey in Who’s Afraid of Virginia Woolf?, waarna ze gecast werd voor The Leftovers en Gone Girl. The Nest is haar eerste hoofdrol in een film. Het idee is nog wennen, zegt ze. ‘Ik was altijd een tomboy, werd nooit gezien als een klassieke schoonheid. Ik voel me dus eerder karakterspeler dan leading lady. De uitdaging is om mijn onzekerheden opzij te zetten. De laatste tijd word ik steeds gecast tegenover extreem aantrekkelijke, onweerstaanbaar knappe mannen. Nog Foto Getty

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Kostuum en kapje Momenteel is Carrie Coon bezig met de voorbereidingen van het HBO-kostuumdrama The Gilded Age, van Downton Abbey-maker Julian Fellowes. Het is een van de eerste grote Hollywood-producties waarvan de draad weer is opgepakt nadat alles werd stilgelegd door covid-

19. Nu, tijdens de pre-productie, kan alles nog met mondmasker op, zegt Coon, dus ze voelt zich veilig. ‘En ik heb de luxe in een industrie te werken waar we meer mogelijkheden hebben om te testen dan de meeste anderen. Ik maak me weinig zorgen. Aan de andere kant: we zijn ook

proefkonijnen; als we straks echt op de set staan zal duidelijk worden waar de veiligheidsrisico’s liggen. Mijn echtgenoot (scenarist Tracy Letts, red.) is een 55-jarige man, dus hij behoort tot de risicogroep. En het is het niet waard om voor te sterven.’

Sean Durkin legt de fijnere mechanismen van een huwelijk bloot.

The Nest Drama

JJJJJ Regie Regie Sean Durkin. Met Jude Law, Carrie Coon, Charlie Shotwell, Oona Roche, Adeel Akhtar, Michael Culkin. 107 min., in 35 zalen.

Carrie Coon als Allison O’Hara in The Nest.

steeds twijfelt een deel van mij of dat wel klopt. En een deel van mijn familie kan dat ook nog niet helemaal geloven.’ Klaterlach. Haar cv bestaat voornamelijk uit duistere drama’s waarin ze vrouwen speelt die hun emoties verbergen, tot dat niet meer lukt. In The Nest glipt de controle Allison door haar vingers: ze maakt fenomenaal ruzie tijdens een dinertje, danst vervolgens dronken in een discotheek. ‘Dat laatste was op meerdere vlakken ingewikkeld. Dansbewegingen zijn tijdperk-gerelateerd, ik moest bestuderen hoe mensen bewogen in de jaren tachtig. Daarbij moet je je zelfbewustzijn zien uit te schakelen terwijl een kamer vol mensen naar je kijkt.’ Toch bleek dat stukken makkelijker dan een veel korter moment waarin ze tegen haar filmkinderen moest schreeuwen. ‘Dat soort woede ken ik eigenlijk niet. En ik kan er zelf niet zo goed mee omgaan als mensen schreeuwen.’ En dat geldt voor de meeste mensen, zegt ze. Die vermijden dat dus ook het

liefst. ‘Daarom vind ik het als actrice interessanter om níét all the way te gaan. Vaak zie je in films personages ontploffen zoals geen normaal mens zou doen. We maken geen ruzie op die manier: we proberen op zo’n moment juist níét te huilen. Níét te schreeuwen. Ik vertrouw op regisseurs dat zij dat weten te doseren. Jude en ik komen allebei uit het theater, we zijn niet bang om groots te acteren. Als wij op stoom kwamen, was het aan regisseur Sean Durkin om ons voldoende af te remmen.’ Omdat ze relatief zo laat op het scherm verscheen (boven de 30) wordt Coon vaak gecast als moeder. Tijdens het filmen van The Nest was ze voor het eerst ervaringsdeskundige: haar zoon is vlak voor de opnamen geboren. ‘Ik had gehoopt dat

het iets zou toevoegen, maar het enige dat ik merkte was dat ik minder tijd had om me voor te bereiden dan anders. Ik maakte daar me zorgen over, maar achteraf vroeg ik me af waaraan ik in al die jaren daarvoor al die tijd in hemelsnaam had besteed.’ En tijd, dat is nu belangrijker geworden. ‘Nu ik moeder ben, ben ik kritischer. Een project moet minstens zo belangrijk zijn als mijn zoon is, anders hoeft het voor mij niet.’ Op dat gebied merkt ze wel iets van die groeiende beroemdheid. ‘Het heeft mijn leven niet veranderd, maar ik kan nu wel ‘nee’ zeggen tegen projecten. En dat is de grootste luxe voor een acteur.’

The Nest oogt en klinkt zo fraai dat het de inhoud dreigt te overschaduwen. Als een ware held wordt de zakenman Rory O’Hara (Jude Law) onthaald bij zijn oude werkgever. Rory is teruggekeerd naar Engeland na een jarenlang verblijf in de Verenigde Staten. Daar was hij ongelooflijk succesvol, volgens zijn eigen verhalen. In werkelijkheid is Rory teruggekomen omdat zijn fortuin bijna op is. Met zijn Amerikaanse vrouw Allison (Carrie Coon) en twee tienerkinderen vestigt hij zich in een bovenmaats landhuis in Surrey. Opnieuw rijk worden, zo redeneert Rory, begint met doen alsof je al rijk bent. Allison heeft wel een vermoeden dat haar man niet eerlijk is over hun financiële situatie, maar laat haar twijfels graag dempen door een dure bontjas en de belofte van een eigen paardenstal. De kinderen moeten wennen aan het Britse schoolsysteem, het oude huis lijkt wel een spookhuis en Rory maakt steeds langere dagen op kantoor, wanhopig op zoek naar de deal die hem een klapper bezorgt. Allison probeert haar draai te vinden. Haar nieuwe paard blijft maar onrustig. Op kalme wijze bouwt regisseur-scenarist Sean Durkin een steeds beklemmender sfeer op in The Nest, zijn langverwachte tweede speelfilm na het zeer goed ontvangen Martha Marcy May Marlene (2011). Net als in zijn debuut weet hij alledaagse scènes te voorzien van een onbestemd gevoel van dreiging. Halverwege lijkt The Nest zelfs de richting van een horrorfilm op te gaan. De setting in 1986 − het tijdperk van Thatcher en Reagan, een goudmijn voor doemdenkers − leent zich daar verrassend goed voor. Op de kamer van puberdochter Sam galmt de muziek van The Cure, Thompson Twins en Hüsker Dü. Ondertussen legt Durkin, die zijn voorbeelden eerder in de Europese dan de Amerikaanse cinema zoekt, de fijnere mechanismen van een huwelijk bloot. Jude Law en Carrie Coon spelen hun rollen met verve; Rory en Allison hebben allebei meerdere gezichten, knap en subtiel blootgelegd door de acteurs. Het camerawerk van Mátyás Erdély (Son of Saul, Sunset) is duister en oogstrelend, de soundtrack van Arcade Fire-lid Richard Reed Perry prettig ontregelend. The Nest oogt en klinkt zelfs zo fraai dat het de inhoud dreigt te overschaduwen. Durkins scenario is slim, maar kent ook zwakkere momenten. Bij vlagen lijkt de film te lijden aan hetzelfde syndroom als Rory, die dure pakken draagt om maar serieus te worden genomen. Maar waar zijn hoofdpersoon uiteindelijk door de mand valt, blijft Durkin wel overeind. The Nest voldoet misschien niet aan de hoge verwachtingen die de regisseur over zichzelf afroept, maar de film is wel een fraai psychologisch drama, met een verrassende en treffende finale. Pauline Kleijer

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Filmrecensies

Ook uit De Dick Maas methode Documentaire

JJJJJ Regie Jeﬀrey De Vore. 97 min., in 40 zalen.

The Trial of the Chicago 7 Drama

JJJJJ Regie Aaron. Sorkin. 129 min., in 36 zalen. Vanaf 16/10 bij Netﬂix.

Lizzie Thriller

JJJJJ Regie Craig Macneill. 106 min., in 17 zalen.

Lara is een verfrissende tragedie, waarin de hoofdpersoon misschien wel zelf schuldig is aan haar mislukte leven.

sprekers opvoeren, maar wát een heerlijke bundeling van origineel achter-de-schermenbeeld, jarentachtigfilmscènes, stunts en interviewfragmenten. Ontroerend zelfs, als de Flodder-perikelen voorbij komen. Ook achter de schermen van de klassieker (en alle filmen

televisievervolgdelen) over sociale werker Sjakie en dat vrolijke aso-gezin dat naar een villawijk is verkast, gebeurde er van alles. Niemand in Nederland filmde zoals Maas, die Hollywood even naar Holland haalde – ook voor de inmiddels 69-jarige filmmaker zelf werd dat met de jaren steeds moeilijker.

aak uitgesteld historisch rechtbankdrama, dat nu ideaal bij de gespannen sfeer in de VS past. De film vertelt het verhaal van de rellen in het Chicago van 1968, waar studenten die tegen de Vietnamoorlog demonstreren en hippies op een wild meppende

politiemacht botsten. Nadien werden zeven demonstranten én Black Panther Bobby Seale gezamenlijk berecht voor samenzwering. The Trial of the Chicago 7 is geregisseerd en geschreven door meesterscenarist Aaron Sorkin (The West Wing, The Social

Network), die er ditmaal niet in slaagt zijn topacteursensemble, dat louter in aangescherpte dialoog converseert, écht tot leven te wekken. De scènes in de rechtszaal zijn onderhoudend, die eromheen doen op momenten denken aan een verkleedpartij. BB

seerd door Craig Macneill, is de slachting een feministische daad, Lizzies manier om zich te bevrijden van haar dominante vader en het knellende maatschappelijke korset waar ze als alleenstaande, heimelijk lesbische jonge vrouw in

wordt gedrukt. Lizzie moet het meer hebben van de drukkende sfeer dan van het scenario, maar van actrices Chloë Sevigny, ook producent, en Kirsten Stewart krijgt een mens nooit genoeg, en die moordpartij is onvergetelijk. FS

e Dick Maas methode mag dan tegen het slot iets slepen, wanneer de makers per se alle titels van de regisseur willen afvinken en heel royaal

izzie Borden zou haar vader en stiefmoeder in Massachusetts anno 1892 met een bijl om zeep hebben geholpen, maar een rechtbank sprak haar destijds vrij. Het verhaal heeft al tot meerdere films geleid. In deze versie, geregis-

Lara Drama

JJJJJ

Lara is een onaardige vrouw, maar blijft net intrigerend genoeg om te volgen.

Bor Beekman Regie Jan-Ole Gerster Met Corinna Harfouch, Tom Schilling 98 min., in 26 zalen.

Het is dat plots de bel gaat. Lara stond er al, in het open raam van haar grauwe flatje, klaar om te springen op haar 60ste verjaardag. In Lara onthult Jan Ole Gerster (Oh Boy) waarom die slonzige, meelijwekkende vrouw in haar ochtendjas daar in dat raamkozijn is terechtgekomen. Het is een schets van een mislukt leven. Ambities als concertpianist geknakt. Geen contact meer met haar zoon. Gescheiden, geen vrienden. Maar, zo blijkt, en dat maakt Lara als tragedie verfrissend, dat ligt ook behoorlijk aan Lara zelf. Ze is nogal een bitch, een tirannieke vrouw die haar leven lang keihard is geweest voor iedereen om haar heen, haar zoon voorop. Gerster volgt haar een dag, terwijl ze op de valreep nog maar wat onbeholpen pogingen doet om contact te maken. Ze knapt zichzelf op – hakken, diva-zonnebril, nette jas – en doolt door een herfstig Berlijn, gewapend met kaartjes voor het concert van haar wél succesvolle zoon, om uit te delen aan familie, vrienden of gewoon mensen die ze tegenkomt op straat. Het is daarbij moeilijk om sympathie op te brengen voor de overwegend onaardige Lara. Het is dat actrice

Corinna Harfouch af en toe iets van kwetsbaarheid door het harde pantser laat schemeren. Verder zorgen Gerster en scenarist Blaž Kutin ervoor dat ze net intrigerend genoeg blijft om te volgen. Via de ontmoetingen onthullen ze steeds een beetje meer van de complexe pijn en teleurstelling die de vrouw probeert te verbergen. Bovendien – en hier ligt de spanning van de film – is haar missie niet zo hopeloos als het lijkt. Nu en dan dreigt het Lara bijna te lukken, contact leggen. Een gesprek met haar zoon (mooie rol van Tom Schilling) gaat bijvoorbeeld zo: zij geeft hem een complimentje, hij veert dankbaar op, ze voegt een beetje kritiek toe, hij vraagt defensief hoe ze dat precies bedoelt, zij drukt zich te scherp uit, hij is weer een klein jongetje. Een wereld aan emoties zindert onder een gesprek over een muziekstuk: prachtig geschreven, schitterend gespeeld. Kun je dit soort rolpatronen doorbreken? Hoe overwin je het onvermogen om te communiceren? Kun je op je 60ste nog erkennen dat je er wellicht helemaal naast hebt gezeten in je opvattingen? Hoe slik je je eigen trots in, stel je je kwetsbaar op, als je dat nooit eerder hebt gedaan? Het zijn mooie vragen, maar door de gereserveerde Lara houdt ook Gerster de kijker uiteindelijk toch iets te veel op afstand. Floortje Smit

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

V recensies Kijk voor alle recente recensies (ook van de hiernaast aanbevolen films) op volkskrant.nl/ recensies/film

Rocks

A Life on Our Planet

Deux

Het energieke Britse drama Rocks is het indrukwekkendst in de losse, geïmproviseerde delen. Net als de titelheldin heeft de film een niet te onderdrukken positieve inborst.

Naast een verslag van een leven als natuurfilmer is de documentaire A Life on Our Planet David Attenboroughs getuigenis en missieverklaring ineen.

Het onvoorspelbare Deux is als een steeds uitgestelde dans voor twee hunkerende zielen. Filippo Meneghetti heeft een uitstekend gevoel voor benauwende huiselijke situaties.

JJJJJ

Luuk Bouwman laat in zijn documentaire zien hoe mateloos fascinerend de geschiedenis van het fascisme in Nederland is. Allen tegen allen laat zien hoe de verschillende bewegingen dezelfde retoriek hanteerden. e Bezem. Het Zwart Front. Het Verbond van Actualisten. Het Revolutionair Fascistisch Eenheidsfront. De Oranje Fascisten. Nederland kende tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog tientallen fascistische en nationaalsocialistische bewegingen, waarvan de meeste allang vergeten zijn. In schoolboeken wordt doorgaans alleen de NSB genoemd, de partij die na jaren van fusies en ruzies als grootste uit de bus kwam.

Documentairemaker Luuk Bouwman (Het nieuwe westen, Dick Verdult – Het is waar maar niet hier) verdiepte zich voor zijn film Allen tegen allen in de geschiedenis van het vroege Neder-

landse fascisme. Dat deed hij grondig. Bouwman sprak met tal van historici, dook de archieven in (waar hij onder meer een interviewserie vond met oudfascistenleiders), bezocht verzamelaars van fascistische relikwieën en ging in het Nederlandse landschap op zoek naar de resten van fascistisch erfgoed. Zo filmt Bouwman op een bungalowpark in Lunteren, waar Poolse seizoenarbeiders uitkijken op de ‘muur van Mussert’, het NSB-complex waar grote partijbijeenkomsten plaatsvonden. De 10 meter hoge muur, na lang gesteggel inmiddels aangewezen als rijksmonument, is half overwoekerd door de natuur. Toch maakt het bouwwerk indruk, precies zoals het Mussert voor ogen stond. Bouwmans uitgangspunt is simpel. Hij wil het vooroorlogse fascisme in kaart brengen en stelt daarbij de vraag wat een fascist is. Dat doet hij met een

open blik, net als de meeste onderzoekers die hij in zijn film aan het woord laat. Allen tegen allen is op de eerste plaats een historisch document. Dat is ook meer dan genoeg, want de geschiedenis die Bouwman opdiept, is mateloos fascinerend. De documentaire laat zien hoe de fascistische bewegingen, ondanks onderlinge verschillen, dezelfde retoriek hanteerden. De belangrijkste overeenkomst lijkt hun strijdkreet dat Nederland ‘kapotgemaakt’ was en rijp voor een nieuwe orde; woorden als verrotting, verkankering, moeras en chaos doken in alle geschriften en toespraken op. Politici deugden niet en richtten het mooie Nederland te gronde. Daartegenover stelden de fascisten een weinig concrete ideologie, die voornamelijk anti-politiek was. Van het fascisme is nooit een onomstreden defini-

Marionette is een lekkere psychologische thriller, maar het scenario neemt een afslag te veel.

Marionette Thriller

JJJJJ Regie Elbert van Strien Met Thekla Reuten, Emun Elliot, Peter Mullan 112 min., in 42 zalen.

Thekla Reuten is fijn en kindacteur Elijah Wolf is griezelig ongrijpbaar. Als de nieuwe vriend van kinderpsychiater Marianne Winter voor het eerst haar kantoor binnenstapt, weet hij het wel. Die bruine lambrisering op de muren eruit en dan alles wit verven. Dit is toch veel te deprimerend? Knipoogje naar de kijker. Verfpakken aan en huppakee, de boel wit sauzen – alsof dat een reële optie is in Marionette. Regisseur Elbert van Strien weet uitstekend hoe zo’n psychologische thriller rondom een misschien wel doordraaiende therapeut eruit hoort te zien. Donker. Naargeestig. Somber. In zo’n film is de lambrisering bruin en regent het het grootste deel van de tijd. Het zijn de visuele elementen waarmee hij je meteen naar een compleet andere wereld weet te transporteren. Lekker. In het geval van Marionette is dat Schotland, waar Marianne (Thekla Reuten) na een traumatische gebeurtenis een nieuw leven probeert op te bouwen. Ze belandt in een naargeestig psychiatrisch ziekenhuis waar ze twee zwijgzame, nogal griezelige patiëntjes met bleke toetjes onder haar hoede krijgt. Het jongetje lijkt de toekomst te kunnen voorspellen: met dikke zwarte krassen tekent deze Manny ongelukken en rampen op tekenvelletjes die

zich later precies zo voordoen. Of draait Marianne door, ziet ze dingen die er niet zijn, net als haar krankzinnig geworden voorganger? En dan staan we nog maar aan het begin van het intrigerende, steeds filosofischer wordende doolhof waar Van Strien en medescenarist Ben Hopkins Marianne én de kijker in sturen. Wat is echt en wat niet? Bestaat toeval en zo nee, wie bepaalt dan wat er gebeurt? Ben je dat zelf, of is het een hogere macht? En valt er aan je lot te ontkomen, of niet? Iedere keer als de antwoorden duidelijk lijken te zijn, blijkt de zaak toch weer net iets anders te liggen. Goed, het scenario van Marionette neemt een afslag te veel – wel meer, misschien. Maar Reuten is fijn als de in vrije val rakende Marianne en kindacteur Elijah Wolf is griezelig ongrijpbaar als het engelachtige duiveltje Manny. Hij kan een zinnetje als ‘Ik ben gewoon een kind’ huiveringwekkend laten klinken. Na zijn debuut, horrorfilm Zwart water, bewijst Van Strien met Marionette, waarmee hij is genomineerd voor een Gouden Kalf voor Beste regie, opnieuw dat hij de genreconventies zelfverzekerd weet toe te passen. En dat met een ambitie en een liefde voor de genrefilm die bijzonder aangenaam is. FS

tie geweest, laat Allen tegen allen zien. De partijen bestreden de gevestigde orde, maar als het zo uitkwam ook elkaar. Daarbij was er een duidelijke hang naar geweld, meestal in bedekte termen geuit, waardoor leiders hun handen ervan konden aftrekken als hun volgelingen zich misdroegen. Interessant is ook Bouwmans zoektocht naar de beweegredenen van de fascistische mens. Hij haalt filosoofsocioloog Theodor W. Adorno aan, die stelde dat een deel van de mensheid een onbewuste drang heeft naar onheil en rampspoed. Ook al gingen ze vaak aan onderlinge ruzies ten onder en waren veel van hun leiders incompetent, we moeten fascistische bewegingen niet onderschatten, vond Adorno. Bouwman levert daar met zijn intrigerende, uiterst zorgvuldig gemaakte film een bijdrage aan. Pauline Kleijer

Allen tegen allen Documentaire

JJJJJ Regie Luuk Bouwman 104 min., in 21 zalen.

Het lijkt alsof Sofia Coppola niet precies weet wat ze met haar film en heldin aanmoet. Gelukkig is daar Bill Murray.

On the Rocks Komedie

JJJJJ Regie Sofia Coppola Met Bill Murray, Rachida Jones, Marlon Wayans, Jenny Slate, Jessica Henwick, Barbara Bain 96 min., in 50 zalen.

On the Rocks steunt andermaal flink op het gortdroge charisma van Murray. Sofia Coppola en Bill Murray: het is een combinatie die vanzelf hoge verwachtingen schept. De afgelopen decennia groeiden weinig films zo makkelijk uit tot een moderne klassieker als Coppola’s weemoedig romantische Lost in Translation (2003), waarin Murray als verlopen steracteur in Tokio belandt en vriendschap sluit met een eenzame hotelgenoot (Scarlett Johansson). On the Rocks, Coppola’s zevende speelfilm, steunt weer flink op het gortdroge komediantencharisma van Murray. En opnieuw wordt hij gekoppeld aan een jongere actrice (Rashida Jones), al is de verhouding tussen de personages dit keer anders. De New Yorkse auteur Laura (Jones) worstelt met haar dertigers-gezinsleven. Sterk vermoedend dat echtgenoot Dean (Marlon Wayans) vreemdgaat, vraagt ze vader Felix (Murray) om advies. Ongetwijfeld doet ze dat omdat Felix een chronische vrouwenverslinder is en in zaken van ontrouw zijn pappenheimers kent. Prompt ontpopt de kunsthandelaar zich tot detective, ook om met dochterlief op avontuur te kunnen: lekker samen crossen door Manhattan, achter Deans taxi aan. Laat het maar aan Murray over om

van zo’n potentieel onuitstaanbaar type een innemende man van de wereld te maken. Opgetrokken wenkbrauw hier, licht hangende mondhoek daar en je gelooft meteen dat Felix half New York in zijn adresboekje heeft staan. Moeiteloos trekt Murray de film naar zich toe, ook wanneer Felix idiote evolutietheorieën uiteenzet of een biscuitje met kaviaar smeert. Zou On the Rocks niet vooral Laura’s film moeten zijn? Hoe overtuigend Jones ook speelt, haar personage beklijft minder dan Murrays vaderfiguur. Terwijl Laura opleeft in haar momenten met Felix, blijven haar eigen scènes steken in dezelfde emoties (twijfel, onzekerheid) en situaties (moet ze op het schoolplein alwéér die klagende moeder aanhoren). Dat past bij Laura’s vastgelopen bestaan, maar het lijkt ook alsof Coppola zelf niet echt weet wat ze met haar heldin moet aanvangen. Dat geldt voor de hele film. De pastelkleurige, ingetogen 35mm-beelden van Philippe Le Sourd, ook verantwoordelijk voor de cinematografie van Coppola’s The Beguiled (2017), ademen de zachte melancholische sfeer die zo kenmerkend is voor Coppola. De plot beweegt zich intussen herhaaldelijk op puur romkomterrein. On the Rocks bestaat uit twee films die het niet met elkaar eens worden: een drama over een vader-dochterrelatie én een pretentieloze klucht vol gekke toestanden. Gelukkig is er altijd nog Bill Murray. De scène waarin Felix zich onder een bekeuring uitlult zou eigenlijk niet grappig mogen zijn, maar Murrays uitgestreken gezicht maakt zelfs van de oubolligste situaties iets plezierigs. Kevin Toma

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

De ene zorgverzekering is de andere niet. Bel 088 - 013 9999 of ga naar ÜÜÜ°FRIOGFKC PN/rubrieken

We lijken soms best veel op elkaar. Toch zijn we allemaal net een tikje anders. De een wandelt netjes in de pas. Een ander rent liever buiten de gebaande paden. Ook elke zorgverzekering is een tikje anders. Bij Independer zie je HHQYRXGLJ ZDW GLH YHUVFKLOOHQ ]LMQ :LM YLQGHQ HU HHQ GLH KDDUƚ MQ ELM jouw killerbody past. Scan de QR-code voor onze gratis Zorgpremie Alert of kijk op independer.nl

DE VOLKsKRAnT DOnDERDAG 1 OKTObER 2020

Pay-Uun Hiu, tallina van den Hoed, Marcus Huibers, onno Kleyn, loethe olthuis, Marie louise Schipper en Sake Slootweg doen beurtelings suggesties voor de dagelijkse dis.

Weer

Volkskeuken

DiEpER DE hERfsT in

OnnO KLEyn

a een zeer zonnige, meestal droge en warme septembermaand, begint oktober met een fris en onbestendig weerbeeld. De wind waait soms ﬂink en vooral in de zuidelijke provincies van ons land wordt bijna dagelijks regen verwacht; met deze omstandigheden duiken we de komende tijd steeds dieper de herfst in en zullen veel bomen hun bladeren verliezen. Donderdagochtend is het op veel plaatsen bewolkt en regenachtig. Alleen in het uiterste noordoosten

zal het pas later in de ochtend nat zijn. In de namiddag wordt het in het zuiden van het land droog en klaart het soms op. De opklaringen breiden in de avonduren uit naar het noordoosten. Het wordt donderdag maximaal 17 graden. Vrijdag waait een stevige oostelijke wind en is er een tweedeling in ons land. In het noorden blijft het de hele dag droog en komt de zon soms wazig tevoorschijn bij een middagtemperatuur van 17 of 18 graden. De zuidelijke provincies hebben juist te

maken met dikke bewolking, waarbij het soms regenachtig kan zijn, bij hooguit 15 graden. In het weekend is het weerbeeld wisselvallig; droge momenten met soms zon en wolken met nu en dan regen wisselen elkaar af. Met 15 graden en een stevige wind is het koel.

Diana Woei

30° Opklaringen

25° 20°

17°

10°

14°

1000

15°

22°

20°

-5°

22°

25° 27°

25°

-25°

Dag- en nachttemperatuur Windkracht en -richting Zonkans Neerslagkans

16° 14° ZO

Vrijdag

16° 8° O

20% 80%

4 30% 50%

Koufront

-20°

Hagel

Donderdag

10-15 mm

Warmtefront

-10° -15°

24°

0°

16° 23°

24° 25°

5°

Mist

Sneeuw

Lagedrukgebied

20°

Regen

Onweer

15°

5-10 mm

15°

16°

12°

Buien

Hogedrukgebied

0 10

Bewolkt

0-5 mm

5 99

12°

Neerslagverwachting komende 24 uur 1010

35°

7°

Zaterdag

>15 mm

Luchtdruk Hectopascal

Zondag

Maandag

Dinsdag

14° 13°

15° 9°

16° 9°

14° 9°

O 4

Z 5

ZO 4

ZW 3

40% 40%

50% 50%

50% 30%

35% 85%

Woensdag

toont nog een beetje, dat doet vaag denken aan iets beesterigs. Nou, laat dat kind dan, zeg ik vaderlijk tegen mezelf. Verwarm de oven op 180 graden. Snijd de bataten in de lengte door en wrijf ze aan alle kanten in met wat olie. Leg ze in een ovenschaal en zet 30 minuten in de oven. Bak de reepjes paprika met wat olie in een koekenpan, onder een deksel, tot ze zacht zijn. Speel met vuur: ze mogen lekker iets karamelliseren, maar niet verbranden natuurlijk. Voeg wat zout toe. Draai in het bakje van de staafmixer een prutje van de walnoten, gember, knoﬂook, sojasaus, sherry en sherryazijn. Breng op smaak met zout en wat pittigheid: cayennepeper, chilivlokken of iets dergelijks. Haal de bataten uit de oven en bestrooi de gesneden kant met een snufje zout. Leg op de borden en drapeer erop en ernaast de paprika, een dot walnotenrelish en een of twee ﬂinke lepels yoghurt. Eet alles op, ook het lekker taai geworden vel van de bataat. Ja, dat moet je snijden. volkskeuken@volkskrant.nl

ZW 3 45% 80%

ingReDiËnten

Advertentie

Download de weer app

siGmunD PeteR De wit

k eet graag met een mes in de hand. Snijden, hapje, snijden, hapje. Waarom? Geen idee. Lui uit andere culturen hebben daar geen last van. In India en China en Indonesië bestaat alles uit brokjes, al dan niet in saus. Die pak je met stokjes of je vingers of met een lepel en vork; messen gelden als wapens en zijn daarom ongewenst bij zoiets vriendelijks als eten. Amerikanen snijden eerst wat er te snijden valt en leggen daarna het mes weg om met de vork in de rechterhand prikkend en scheppend verder te gaan. Dat deden wij ook, tot later in de 19de eeuw de ‘Engelse’ methode opkwam om te eten zoals wij doen. In 1905 nog schrijft mejuﬀrouw Manden in de 10de druk van Recepten van de Haagsche Huishoudschool dat in ‘steeds wijder kring op Engelse wijze met vork en mes gegeten’ wordt. Kortom, ik heb geen poot om op te staan, met mijn meswens. Niet cultureel, niet historisch. Het slaat nergens op. Misschien is het in een recept als onderstaand wel een beetje sublimatie voor het ontbreken van vlees. Zo’n forse gebraden bataat, dat

14° 10°

colofon Directeur / Uitgever Erik Roddenhof Redactie redactie@volkskrant.nl Telefoon: 020 – 562 92 22 Verantwoordelijk uitgever voor België Jan Vorstenbosch, Lanestraat 38, 3090 Overijse Klantenservice Wilt u een nieuw abonnement, een verhuizing doorgeven of digitaal lezen? Geef uw wijzigingen door via volkskrant.nl/service of neem contact op met onze Klantenservice via 088 - 0561 561, bereikbaar van maandag t/m vrijdag van 08.30 17.00 uur. De bezorgservice is bereikbaar op 088 - 0561 555 of via volkskrant.nl/service/bezorging. De Volkskrant wordt maandag t/m vrijdag bezorgd voor 7.00 uur, zaterdag voor 8.00 uur. Vanwege het coronavirus zijn wij tijdelijk minder goed bereikbaar. Advertenties Wilt u in de Volkskrant adverteren neem dan telefonisch contact op via 088 - 5722 888 of ga naar dpgmedia.nl/adverteren Auteursrechten Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van de inhoud van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij de Volkskrant, c.q. de desbetreﬀende makers.

Zoete aardappel met walnotenrelish en yoghurt Hoofdgerecht voor 2 personen

TEmpERATuuR, nEERsLAG En VOORuiTzichTEn Zonnig

Mag met mes

2 ﬂinke zoete aardappelen wat olijfolie 2 rode paprika’s, in dunne reepjes 50 g walnoot 2 cm gember ½ teen knoﬂook 2 theel. lichte sojasaus 2 eetl. sherry 1 eetl. sherryazijn wat pittigheid 200 ml Griekse yoghurt

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Geen van de sterren in Ocean’s Eleven liet zich het gebruikelijke honorarium uitbetalen. Dat zou de film onbetaalbaar hebben gemaakt

Televisie NPO 1

NPO 2

NPO 3

12.00 NOS Journaal 12.20 NOS Journaal 12.35 Kook mee met MAX 13.00 NOS Journaal 13.10 NOS Sportjournaal 13.20 NOS Journaal 13.35 NOS Journaal 14.00 NOS Journaal 14.15 Kook mee met MAX 14.30 NOS Journaal 14.45 NOS Journaal 15.00 NOS Journaal 15.20 Op1 16.20 Zondag met Lubach 17.05 Tijd voor MAX 18.00 NOS Journaal 18.15 EenVandaag 18.45 NOS Sportjournaal Magazine met het belangrijkste sportnieuws van de dag. 19.00 De Vooravond Talkshow over de actualiteit. 20.00NOS Journaal 20.35 Beste zangers Muzikale show waarin zeven artiesten elkaars hits in een nieuw jasje steken. Stef Bos. In deze aflevering staan de liedjes van Stef Bos centraal. 21.35 Klem Dramaserie. Nooit meer. Hugo is FIOD-informant en ontdekt iets schokkends over Marius. Kitty maakt ruzie met juf Judith over Chrissies rol in de musical. Konings gelooft Marius niet meer en zint op wraak. 22.30 Op1 Talkshow, afwisselend gepresenteerd door een van de wisselende presentatieduo’s van verschillende omroepen, live vanuit Amsterdam. 23.30 NOS Journaal 00.00Op1 Talkshow.

12.00 De Nieuws BV 13.40 De Monitor 14.20 Roderick Zoekt Licht 14.55 De Verwondering 15.25 Typisch Muiden 16.00 NOS Journaal 16.10 Oppassen!!! 16.30 Rail Away: Brazilië: Curitiba-Morretes 17.00 NOS Journaal 17.10 Met het Mes op Tafel 17.45 Natuur op 2: Animal Weapons 18.45 BinnensteBuiten 19.20 Typisch Muiden 19.55 Met het Mes op Tafel Quiz met Herman van der Zandt. 20.30Stand van Nederland Documentairereeks die elke maand op zoek gaat naar de verhalen achter de economische cijfers in Nederland. Werk in uitvoering. Zie tips 21.05 Danny op straat Reportagereeks waarin Danny Ghosen verslag uitbrengt van problemen op plekken of bij groepen die doorgaans moeilijk toegankelijk zijn. 21.30 Nieuwsuur Actualiteitenmagazine. 22.20 Grote vragen Magazine waarin Rob van Hattum met acht Nederlandse toponderzoekers een reis door de wetenschap maakt. Miranda Cheng. Zie tips 23.15 De Boeddhistische Blik: Kan ik de wereld veranderen? Documentairereeks waarin filosoof en publicist Jan Bor op zoek gaat naar de relatie tussen het ‘ik’ en de wereld om ons heen. Ik kan de wereld veranderen.

14.05 Sesamstraat 14.20 Ziggy en de Zootram 14.30 Babar en de belevenissen van Badou 14.40 Bob de Bouwer 14.55 Grizzy en de Lemmingen 15.05 Kosmoo 15.30 Peperbollen 16.00 De dodelijkste 60 16.30 Brugklas 16.40 SpangaS: De Campus 17.00 ZombieLars 17.15 Checkpoint 17.35 Kinderen voor Kinderen helpt mee 17.45 Jill 18.00 De regels van Floor 18.15 Brugklas 18.25 SpangaS: De Campus 18.40 Het Klokhuis 19.00 NOS Jeugdjournaal 19.25 First Dates 20.25 Keuringsdienst van Waarde Consumentenmagazine. Seizoenarbeider. 20.55 Niet Normaal Vies - De wereld van schoonmaker Tugrul Documentairereeks over de Amsterdammer Tugrul Çirakoglu, een begrip in de wereld van de extreme reiniging. Leven en dood. 21.45 De outsiders Reportagereeks waarin Tim den Besten op zoek gaat naar mensen die bewust kiezen voor een leven buiten de gebaande paden. Geloof. Zie tips 22.35 Sue Perkins: Along The USMexico Border Documentaire waarin Sue Perkins langs de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten reist. 23.40 De Vooravond Talkshow over de actualiteit.

RTL 4

ÉÉN

BBC 1

18.00 RTL Nieuws 18.15 Editie NL 18.35 RTL Boulevard 19.30 RTL Nieuws 20.00Goede Tijden, Slechte Tijden Soap. Laura raakt van slag als ze een telefoontje krijgt van iemand die ze al lang niet heeft gesproken. 20.30Chantal komt werken Realityreeks waarin Chantal Janzen aan de slag gaat in voor haar nieuwe werkvelden. 21.30 Rooijakkers over de vloer Realityreeks waarin Art Rooijakkers op bezoek gaat bij bekende Nederlanders. 22.00Jinek Talkshow. 23.25 RTL Nieuws 23.45 Jinek

18.04 Het journaal update 18.15 Dagelijkse kost 18.30 Blokken 19.00 Het journaal 19.45 Iedereen beroemd 20.10 Thuis Soap. Jacques verrast Rosa met een ontbijtje. 20.40Op de man af Realityreeks waarin Saartje Vandendriessche het elke week opneemt tegen een man in een sportieve uitdaging die hij mag kiezen. Lifesaving. 21.30 Vandaag Talkshow met Danira Boukhriss Terkessidis. 22.15 Het journaal 22.35 Beau Séjour Belgische dramaserie. 23.30 Iedereen beroemd 23.50 Dagelijkse kost

18.15 Pointless Spelshow. 19.00 Nieuws en weer 20.00The One Show Talkshow. 20.35 EastEnders Soap. Jack komt de waarheid te weten. Callum heeft het moeilijk en gaat te rade bij Phil. Voor Ian is er geen weg terug. 21.00 The Grand Party Hotel Documentairereeks die een blik werpt achter de schermen van het Shankly Hotel in Liverpool. 22.00The Apprentice Best Bits Compilatie van de beste momenten uit de voorbije 15 jaar van de talentenjacht. Most Memorable Characters. 23.00Nieuws en weer 23.45 Question Time

SBS 6

CANVAS

BBC 2

18.00 Lang Leve de Liefde 18.30 UEFA Europa League Rosenborg - PSV Liveverslag van de wedstrijd Rosenborg-PSV uit de UEFA Europa League. 21.00 Chateau Meiland Realityreeks waarin de familie Meiland wordt gevolgd. 22.00Mr. Frank Visser doet uitspraak Realityreeks waarin rechter Frank Visser en Viktor Brand hoogoplopende kwesties en conflicten proberen op te lossen voor de gewone man en vrouw in Nederland. Landgraaf. 23.05 Hart van Nederland - Laat 23.25 Shownieuws - Late editie 00.00Weer.nl

18.55 Extra Time Koers Wielertalkshow. Gasten: José De Cauwer, Tom Boonen, Eddy Merckx en Patrick Lefevere. 20.00Terzake Nieuws- en duidingsmagazine. 20.35 De afspraak Actuamagazine. 21.20 Hillary Documentairereeks over het leven en de carrière van Hillary Clinton. Becoming a Lady. 22.25 De ideale wereld Satirisch actualiteitenmagazine gepresenteerd door Jan Jaap van der Wal. 23.10 Suzi Q: The Movie Documentaire over de Amerikaanse zangeres en muzikante Suzi Quatro. Zie tips

18.15 Flog It! Antiekmagazine. 19.00 Richard Osman’s House of Games Spelshow. 19.30 The Farmers’ Country Showdown Realityreeks. 20.00Women’s FA Cup Semi-Final Liveverslag. 22.30 Motherland Britse komische serie. Mother’s Load. Julia ondervindt dat van thuis uit werken onmogelijk is met alle familieklussen die ze moet doen. 23.00Frankie Boyle’s New World Order Komische show met Frankie Boyle. Gast: Sara Pascoe. 23.30 Nick Helm: The Killing Machine Komische show. 23.45 Newsnight

TIPS TIPS MISDAAD WETENSCHAP Ocean’s Eleven Grote vragen

(Steven Soderbergh, 2001) Regisseur Soderbergh toverde HollywoodNadat Miranda Cheng op haar 22ste in Taiwan haar bachelor in de theoklassieker Ocean’s Eleven (1960) om tot een plezierig meesterwerkje. Het retische fysica haalde, kwam ze naar Sinatra, Nederland. ZeMartin, haaldeSammy haar master origineel had een sterrencast (Frank Dean Davis onder Nobelprijswinnaar ‘t Hooft en promoveerde aan de UvA. jr.). Soderbergh vond een Gerard hedendaags equivalent in George Clooney, In de Pitt, academische wereld is Cheng eenensuperster. Samen tweewerd Brad Andy García en Matt Damon Julia Roberts. Demet remake collega’s formuleerde zegangsterfilms het umbrale-maneschijn vermoeden, dat wijst een hommage aan oude met hun welbespraakte gentleop een verband tussen K3-oppervlakken en de snaartheorie. In Grote men-criminelen, die weliswaar de wet overtreden, maar niemand kwaad vragenEn vertelt Cheng over fascinatie voor deze theoretische matedoen. passant blijken dehaar beweegredenen van leider Danny Ocean rie met mogelijk consequenties, die maar door eensteeds enkeling (Clooney) andersgrote dan iedereen denkt. Soderbergh geeft net volwordt begrepen. doende informatie om je nieuwsgierig te houden. Net 5, 20.30 uur 22.20 uur, NPO 2

DOCUMENTAIRE DOCUMENTAIRE Stand van Nederland Stand van Nederland

DOCUMENTAIRE DOCUMENTAIRE De outsiders De outsiders

Nieuwe banen zijn lastig te creëren, en snel weer verdwenen. BeNieuwe banen zijn lastig te creëgin jaarsnel draaide Nederlandse ren,dit maar weerde verdwenen. banenmachine met negen miljoen Begin dit jaar draaide de Nederwerkenden als nooit tevoren. Toen landse banenmachine met negen kwam coronacrisis, kwamen miljoendewerkenden als en nooit tevoer 300 duizend op en ren. Toen kwamwerkenden de coronacrisis, straat te staan. De documentairekwamen er 300.000 werkenden reeks Stand Nederland onderop straat te van staan. De documentaizoekt vanavond het perspectief rereeks Stand van Nederland onvoor dezevanavond groep. Zijn er perspectief momenderzoekt het teel kansen de er banenvoornog deze groep.op Zijn momenmarkt, enkansen is omscholing naar de teel nog op de banenzorg een traject? Op het markt, enzinvol is omscholing naar de Catshuis premier Rutte hierzorg een gaat zinvol traject? Op het over in gesprek met jongeren die Catshuis gaat premier Rutte hiereen proberen veroveren overplekje in gesprek met te jongeren die op arbeidsmarkt. eende plekje proberen te veroveren NPO 20.30 uur op de2,arbeidsmarkt. 20.30 uur, NPO 2

Ooit was gelovigheid een karaktereigenschap die maatschappeOoit was gelovigheid een lijk aanzien opleverde. het hekaraktereigenschap dieInmaatdendaagse is haast het schappelijk Nederland aanzien opleverde. tegenovergestelde waar: Tegenwoordig is haast hetgelovigtegenheid wordt vaak gezien als teken overgestelde waar: gelovigheid van onvolwassenheid onvermowordt vaak gezien als of teken van gen om kritisch naofteonvermogen denken. In onvolwassenheid zijn outsiders, over om programma kritisch na teDe denken. In zijn mensen die buiten de gebaande programma De outsiders, over paden treden, ontmoet Timde den mensen die bewust buiten Besten vanavond enkeleontmoet gelovigebande paden treden, gen. Naast aanhangers vanenkele een Tim den Besten vanavond bepaalde zijn er ook gelovigen.godsdienst Naast aanhangers van ‘ietsisten’ die niets met religie hebeen bepaalde godsdienst zijn er ben, maar er toch van overtuigd ook ‘ietsisten’ die niets met zijn dathebben, er meermaar is tussen hemel religie er toch vanen aarde. overtuigd zijn dat er meer is NPO 3, hemel 21. 45 uur tussen en aarde. 21.45 uur, NPO 3

NET5 18.25 My Kitchen Rules Kookwedstrijd. 19.25 MasterChef Australië Culinaire wedstrijd. 20.30 FILM Oceans Eleven Amerikaanse misdaadkomedie. Zie tips 22.50 FILM Entrapment Amerikaans-Brits-Duitse actiekomedie. Zie tips 01.05 Wat Eten We? Kookprogramma.

RTL8 18.05 The Bold and the Beautiful Soap. 18.35 The Bold and the Beautiful Soap. 19.00 Married at First Sight Australia Realityreeks. 20.30 Detectives op donderdag: Silent Witness Misdaadserie. 21.35 Detectives op donderdag: Silent Witness Misdaadserie. 22.40 Detectives op donderdag: Prime Suspect Misdaadserie.

RTL5 18.30 Horrorhuurders & Huisjesmelkers Realityreeks. 19.30 Ambulance UK Realityreeks. 20.30 Bij ons aan boord Realityreeks. 21.30 Love Island Realityshow. 22.30 24 Uur in de E.R. Realityreeks. 23.30 Ambulance UK Realityreeks. RTL7 18.00 The A-Team Actieserie. 19.00 Hardcore Pawn Realityreeks. 19.30 Hardcore Pawn Realityreeks. 20.00 Hardcore Pawn Realityreeks. 20.30 FILM Extraction Amerikaans-Britse actiethriller. 22.30 FILM Sudden Death Amerikaanse actiefilm. Zie tips

SBS9 18.00 Overspel in de liefde Scriptedrealityreeks. 18.35 Achter gesloten deuren Scriptedrealityreeks. 19.30 Achter gesloten deuren Scriptedrealityreeks. 20.30 FILM Stolen Amerikaanse actiethriller. 22.20 FILM The Patriot Amerikaanse actiethriller. VERONICA 19.05 Two and a Half Men Komische serie. 19.35 The Big Bang Theory Komische serie. 20.00 The Big Bang Theory Komische serie. 20.30 Deputy Misdaadserie. 21.25 Deputy Misdaadserie. 22.25 S.W.A.T. Actieserie. 23.10 MacGyver Actieserie.

Elke dag tipt de redactie de beste programma’s (Jorrit van Broekhoven) en films (Berend Jan Bockting of Kevin Toma) op televisie

OPLOSSINGEN

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020 Kruiswoord Nr 1872 E O S N E U S I T A S G A L M M A B D A F WA S R B P E D A L U L A L P A B E E S D D C S IJ S H A L

P E S T O M O E R U

A M E E N R I M E E E S T V E E N N O L O O

E L F F K E N O R T G N A A O R M I T

X P A L U S O N A B E IJ L S A B S E T R T

Sudoku Light Nr 2241 A T E O R P A M A T A K T R R I O E D E

2 9 5 3 4 7 6 8 3 7 6

9 6

9 8 2 7 5 3 6

4 3 6 9

8 2 5 4 9

7 2 3 6 5 8

9 4

6 8 9 5

4 2 8 7 9 3 6 5

horizontaal 1 theater 6 ﬂapdrol 7 vonk 8 sop 9 pluimage 10 kapel 11 anno 12 broer 13 verlopen verticaal 2 hulpverleenster 3 alpenwei 4 ecru 5 plompverloren 8 slaapcoupé 10 kobalt

6 2 4 5 8 7 1

8 7 9 3 2 1

4 6

7 5 3 4 6 8 2 9

3 4 2 7

Woordkraker Nr 90

2 8 7 5

2 7 8 5 3 9

7 8 4 6 3 2 9

6 4 5

7 3 6

5 3 7 4 2 6 9

3 9

7 3 4 8 5 2

8 5 4 2 9

Sudoku Light Nr 2242

8 9 6 5 2 7 3

2 9 3 7 5 4 6 8

8 6 4 2 9

7 5 3

KRUISWOORD ACTIE MISDAADCOMEDY Sudden Ocean’s Death Eleven

DRAMA DOCUMENTAIRE India Song Suzi Q: The Movie

Nr 1873

HORIZONTAAL 1 insect 7 zangstuk 11 uitgestorven vogel 12 rond cakeje 14 scheepsgezagvoerder 16 schoolvak 18 niet actief 19 oude munt 21 insect 22 aardappelsoort 23 wandversiering 25 loflied 26 titel van een prinses 27 manier van praten 28 deel van een rijwiel 32 cadeau 33 sprakeloos 34 bitter vocht 36 rechtop 39 vaste spiritus 40 bezieling 41 plaats in Wallonië 42 walkant 43 vlasbewerking 45 schrompelig 46 geliefde van Tristan 47 een zekere 48 balie 49 verkiezing.

(Marguerite Duras, 1975) India Toen Suzi Quatro op haar vijfde Song, het hoogtepunt uit het voor de eerste ElvisMarguezag, filmoeuvre van keer schrijver wilde ze net zo worden als hij. gerite Duras, draait oppervlakkig Dat hij was, maakte zien omeen eenman tragische liefde inhaar de niet uit.koloniale Vorig jaar verscheen het Franse wereld van de jalaatste studioalbum Canaren dertig. ‘Maar het van gaatde om de dese rockicoon, de vorm’, schreef dedie ditinmiddels jaar overleden 70 gepasseerd is.van De steevast in filmcriticus Peter Bueren deseen leren gehulde sin-datijds in de jumpsuit Volkskrant. ‘De twee ger-songwriter was de eerste gen van die liefde worden in herinvrouwelijke bassist in een nering geroepen door vierhardstemrockband engezicht. werd een groot men zonder Deze stemvoorbeeld men richtenvoor zichsterren niet totals deJoan luisteJett of ende Debbie Harry. deautodocuraar filmkijker, zeInzijn mentaire Q: met The elkaar, Movie geeft noom, ze Suzi praten ze regisseur Liam een wekken niet de Firmager indruk beluisterd te mooi overzicht van Quatro’s worden.’ stormachtige carrière. Arte, 00.25 uur 23.10 uur, Canvas

15 19

WETENSCHAP ACTIECOMEDY Grote vragen Entrapment

DOCUMENTAIRE ACTIE Suzi Q: The Movie Sudden Death

Nadat Miranda Cheng op haar 22ste in Taiwan haar bachelor in de Jon Amiel, VS 1999 theoretische fysica had gehaald, Deze amusante misdaadfilm is kwam ze naar Nederland. Zemaar absoluut ongeloofwaardig, haalde master onder Nobelleuk omhaar te zien door de geslaagprijswinnaar Gerard ’t Hooft en de wisselwerking tussen Sean promoveerde aan de UvA. In de Connery en Catherine Zetaacademische wereld is Robert Cheng een Jones. De meesterdief superster. Samen met twee MacDougal (Connery) reist collede ga’s formuleerde ze het umbralewereld af om zoveel mogelijk maneschijn vermoeden, dat wijst kunstwerken te stelen. Under op een verband coveragente Gintussen Baker K3-opper(Zetavlakken en hem de snaartheorie. Jones) wil tot elke prijsIn Grote vragen vertelt pakken en doet zich Cheng bij hemover voor haar fascinatie voor deze theoretials een meesterdievegge. Samen sche materie met mogelijk grote plannen ze een grote diefstal aan consequenties, diehet maar door een de vooravond van nieuwe enkeling wordt millennium. Eenbegrepen. heist-film met NPO 2, actie 22.20en uur humor, spanning. 22.50 uur, Net5

Toen Suzi Quatro op haar 5de voor de eerste keer VS Elvis zag optreden Peter Hyams, 1995 op wilde ze networdt zo worEentelevisie, ijshockeywedstrijd den hij. Dat door hij een man was, ruw als verstoord een groep maakte haar niet uit. Vorig jaar verterroristen onder leiding van scheen laatste studioalbum Joshua het Foss (Powers Boothe). van de Canadese rocklegende, Ze nemen een aantal gijzelaars,die inmiddels is gepasseerd. De onder wiede de70 vicepresident. Ook steevast in een van leren jumpsuit gehet dochtertje stadionbeveilihulde singer-songwriter was de ger Darren McCord (Jean-Claude eerste vrouwelijke in een Van Damme) zit bijbassist de gijzelaars. hardrockband en op werd een groot McCord zet alles alles om haar voorbeeld voor sterren als Joan terug te krijgen. Van Damme Jett en Debbie Harry. In de documaakte deze overduidelijke kloon mentaire Suziop Q: het The hoogtepunt Movie geeft van Die Hard regisseur Liam Firmager eenactie, mooi van zijn carrière. De stevige overzicht van Quatro’s de vechtscènes en het stormachbotte tige carrière. geweld houden deze vakkundig Canvas, 23.10 uur geregisseerde film amusant. 22.30 uur, RTL 7

NATIONAL GEOGRAPHIC 20.00 Running Wild with Bear Grylls Survivalprogramma. 21.00 Lost Cities with Albert Lin Documentairereeks. 22.00 Petra: Secrets of The Ancient Builders Documentaire. 23.00 Europe from Above Documentairereeks.

ARD 18.50 In aller Freundschaft - Die jungen Ärzte Ziekenhuisserie. 20.00 Tagesschau 20.15 DonnerstagsKrimi im Ersten: Freund oder Feind. Ein Krimi aus Passau Misdaadserie. 21.45 Monitor Reportagemagazine. 22.15 Tagesthemen 22.50 Nuhr im Ersten Satirisch magazine. 23.35 Inas Nacht Latenightshow.

DISCOVERY CHANNEL 19.30 How Do They Do It? Met Joep Van Deudekom Documentairereeks. 20.00 How Do They Do It? Met Joep Van Deudekom Documentairereeks. 20.30 Salvage Hunters: The Restorers Realityreeks. 21.30 Homestead Rescue Realityreeks. 22.30 Wheeler Dealers Realityreeks. 23.30 Kindig Customs Realityreeks.

ZDF 18.00 SOKO Stuttgart Misdaadserie. 19.00 Heute 19.25 Notruf Hafenkante Misdaadserie. 20.15 Fritzie - Der Himmel muss warten Dramaserie. 21.00 Fritzie - Der Himmel muss warten Dramaserie. 22.15 Maybrit Illner Politieke talkshow. 23.15 Markus Lanz Talkshow.

COMEDY CENTRAL 21.30 Modern Family Komische serie. 22.00 Modern Family Komische serie. 22.30 Friends Komische serie. 22.55 Friends Komische serie. 23.25 How I Met Your Mother Komische serie. 23.55 How I Met Your Mother Komische serie.

40 43

38 42 45

44 46

Sanders

Een aantal van de puzzels op deze pagina is ook online in te vullen: volkskrant.nl/puzzels

Puzzelboeken

CIJFERCODE 1

Nr 730

14 9

D 4

5 14

T 6

A FOX 18.35 Will & Grace Sitcom. 19.10 Will & Grace Sitcom. 19.35 Will & Grace Sitcom. 20.05 Bones Misdaadserie. 21.00 Bones Misdaadserie. 21.55 Bones Misdaadserie. 22.50 The X-Files Sf-actieserie. 23.50 The X-Files Sf-actieserie.

21 24

9 13

(Peter Hyams, 1995). Degelijke acStevenvan Soderbergh, VS 2001 tiefilm routineklusser Hyams, Danny Ocean (George Clooney) die na het commercieel succeskomtTimecop na vier jaar gevangenisstraf volle (1994) opnieuw savrij en besluit om herwonnen menwerkte met dezijn Belgische vrijheid te vieren door drie vechtsportspecialist Jean-Claude casino’s in Las beroven. van Damme. HijVegas speeltteeen door Omverleden deze bijna onmogelijke klus het geplaagde brandte klaren verzamelt hij een bonte weerman, die zijn kinderen meegroep professionals om zichijsneemt naar een belangrijke heen. Vlotte en plezierige remake hockeywedstrijd. De Amerikaanse van de gelijknamige misdaadfilm vicepresident is ook aanwezig. uit 1960, waarvoor indrukWanneer die wordteen gegijzeld door wekkende groep Hollywoodstereen stel terroristen die dreigen de ren aantrad. maakte hele boel op Het te blazen, is de hetfilm tijd tot een kassucces, zodat voor Van Damme om aaner denog slag twee vervolgen kwamen, zoals te gaan. Fijne actiescènes, eveneens geregisseerd een met negen camera’sdoor gefilmde Soderbergh. helikoptercrash. RTL 7, 22.30 uur 20.30 uur, Net5

VERTICAAL 2 eenheid van stroomsterkte 3 rivier in Frankrijk 4 elektrische eenheid van vermogen 5 gemene vent 6 drank 7 aflevering 8 deel van een roeiboot 9 erkennen 10 goed! 13 proza 15 positieve elektrode 17 roem 20 sportterm 23 kort komisch toneelstukje 24 windzijde 26 de klanken zuiver weergevend 28 conditietraining 29 hondenras 30 draagstuk 31 scheepsschade 32 kwijtschelding 34 pluimstrijkerij 35 muziekterm 37 schaakterm 38 grond 39 gemeenschappelijke weide 42 internationale organisatie 44 deel van een dak.

26 1

16 26

15 23

16 7

14 23

9 9

21 24

21 18

V W X

Bij dit ingevulde kruiswoordraadsel zijn de letters vervangen door getallen. De gegeven letters komen minimaal één keer in het diagram voor. Gelijke getallen zijn gelijke letters.

SUDOKU 3

Light Nr 2243

9 9

1 6 7

1 6 5

8 1

4 4

1 1 8

8 4

6 8

7 7

4 6

Heavy Nr 2244

7 8

7 7

9 1 6

1 2

Plaats een cijfer van 1 tot en met 9 in een leeg vakje zodat op elke rij, in elke kolom en in elk blok van 3 bij 3, die cijfers één keer voorkomen.

DE VOLKSKRANT DONDERDAG 1 OKTOBER 2020

Koptekst

..............................................................................................................................................................................

Arnon Grunberg raakte zijn reukvermogen kwijt. Niets staat nu nog een carrière als gigolo in de weg.

ang heb ik niets geroken. Het begon begin juni, ik was net terug uit Miami, toen het op een ochtend tot me doordrong dat ik niets rook. Ik had verder geen noemenswaardige verschijnselen, een dagje hoofdpijn, maar dat komt vaker voor, vooral na veel limoncello. Ongeveer een week smaakte het eten vlakker, maar toen proefde ik alles weer als vanouds. Alleen ruiken deed ik niet meer. Een vriendin zei: ‘Je kunt in de bejaardenzorg gaan werken.’ Ik antwoordde: ‘Als het over een jaar nog zo is, meld ik me aan.’ Een bevriende psychiater zei: ‘Ik ken een vrouw die zelfmoord pleegde omdat ze niets meer rook.’ Een hint, maar ik weet doorgaans goed welke adviezen ik wel en welke ik niet opvolg.

Geurloze seks is iets minder interessant dan seks met geur, maar aan de andere kant kun je zonder geur moeiteloos seks hebben met mensen die je voorheen onaangenaam vond ruiken. Wat dat betreft lag ook het beroep van gigolo in het verlengde van dit symptoom. Af en toe miste ik geuren. Bepaalde Franse kazen. Baby’s kunnen zo lekker ruiken. Ik miste zelfs de gemene windjes van Logeetje, maar van een drama was geen sprake. Diep in augustus kwam het reukvermogen bij vlagen terug, een sigaret, wijn, een openbaar toilet. Merkwaardig genoeg alleen in de namiddag en avond. De ochtenden bleven geurloos. Ook was er af en toe sprake van fantoomgeuren, alsof de boel in de fik stond. De afgelopen week kwam het reukvermogen soms sterk terug, om de

JOHNNY CERES JR.

.................

Cora van Nieuwenhuizen (3) Je kunt haar wakker maken Voor strakgetrokken asfalt Waarvan het lijnenspel Haar libido oplijnt Genieten kan ze ook Van een schip vol granuliet volgende dag weer te zijn verdwenen. Het reukvermogen bleek zo wispelturig als God. Als dit zo blijft, zal ik vrijwilligerswerk in de bejaardenzorg combineren met het ambt van gigolo, misschien in het verpleegtehuis. Zo kan ik worden wat ik stiekem altijd ambieerde te zijn: een heilige voor deze tijd. Arnon Grunberg

Dat in de ochtendmist galant Een natuurplas volpleurt Maar haar wensdroom komt uit Als de camera draait En zij mag jokken als jokkebrok Een leugentje voor bestwil.

Johnny Ceres jr.

Foto Getty

Wekelijks geeft Micha Wertheim op deze plek berichten van het Transitieteam door aan de lezers / DiDu-2020

MEDEDELING

DAGBOEK Het Transitieteam is niet verbaasd dat het weer helemaal mis is. We zagen het aankomen en hebben er bij herhaling voor gewaarschuwd. Het is voor ons dan ook vrij eenvoudig om aan te wijzen waar de schuld ligt.

Slapen onder de sterren, met de ezel aan een boom.

Die ligt bij de regering die geen daadkracht toonde, bij de minister-president die blijft denken dat je met optimisme problemen op kunt lossen, bij de minister van Justitie die het door zijn eigen handelen onmogelijk heeft gemaakt om te handhaven, bij de oppositie die te lang in de pas van de regering is blijven lopen, bij het Outbreak Management Team dat veel eerder met de hand op tafel had moeten slaan, bij de GGD’s die het testen niet op orde hadden, bij de horeca waar men dacht dat het zo een vaart niet zou lopen, bij de burgemeesters die te bang waren om leiderschap te tonen, bij televisieprogramma’s die steeds idioten bleven uitnodigen, bij de influencers die hun influence niet hebben gebruikt om de juiste influence te influensen, bij het mediabedrijf dat de influencers had ingehuurd zonder de risico’s in te schatten, bij de wetenschap die veel te verdeeld is, bij de supermarkten die mensen maar wat laten aanrotzooien met vieze mandjes en beeldschermen omdat ze de winst boven veiligheid lieten gaan, bij de voorstanders van mondkapjes die weigeren in te zien dat die niet helpen, bij de tegenstanders van mondkapjes die niet snappen dat er van mondkapjes een waarschuwende werking uitgaat, bij de mensen die geen test deden terwijl ze wel symptomen hadden, bij de mensen die zich lieten testen terwijl ze geen symptomen hadden, bij die jongen in het park waarvan we zagen dat hij al zijn vrienden een hand gaf en zelfs knuffelde, bij de man in de trein die steeds aan zijn mondkapje zat, bij dr. Fauci die zich niet met Nederland heeft te bemoeien, bij Jaap van Dissel die beter naar dr. Fauci had moeten luisteren, bij booking.com, bij Ab Osterhaus die meteen in debat had moeten gaan met Maurice de Hond, bij Maurice de Hond die zich had moeten houden bij andere zaken waar hij ook geen verstand van heeft, bij Willem Engel die niet goed snik is, bij de columnisten die door zijn naam te noemen Willem Engel toch blijven legitimeren, bij de vleesverwerkende industrie, bij de nertsenfokkers, bij de voetbalfans, maar niet bij ons, niet bij het Transitieteam!

Lozère, 1 oktober 1878 Dinsdag vertrokken we laat in de middag uit Florac, een vermoeide ezel en een vermoeide ezeldrijver. Een klein eindje langs de Tarnon leidde een overdekte houten brug ons in de vallei van de Mimente. Steile, rode bergen staken uit boven de stroom; grote eiken en kastanjebomen groeiden op de steenachtige terrassen; hier en daar lag een gierstveld en de weg liep vlak langs twee grimmige gehuchten, één met een oud kasteel erboven waarvan het hart van de toerist een sprongetje maakt. Het was moeilijk een plek voor mijn kampement te vinden. Zelfs onder de eiken en kastanjebomen liep de grond niet alleen sterk af, maar lag deze ook bezaaid met losse stenen. Voor mij uit was de

Robert Louis Stevenson (1850-1894), Schotse romanschrijver. Ingekort fragment uit Reis met een ezel door de Cevennen. Vertaling Michèle Bernard. Hoogland & Van Klaveren, 2014.

Ook fan? didu@volkskrant.nl Kantoor: Van den Berg

WiBra k ging mijn oude moeder bezoeken in het ziekenhuis, waar zij zojuist was voorzien van een kakelverse heup. Ik had een rode roos bij me, in een leeg bierflesje van het merk Corona. Mijn kinderen drinken dat bier graag met een partje limoen in de flessenhals (in míjn jeugd moesten we het doen met... nee, niet zeuren) dus die limoen moest ik er eerst uit pulken, met behulp van een fonduevorkje. Duizenden fruitvliegjes verhuisden inschikkelijk naar een overrijpe banaan op de keukentafel. Naast mijn moeders bed bleek al een vaas vol rode rozen te staan, meegebracht door mijn broer. Vaas boven baas, maar híj had zijn rozen dan weer niet schuin afgesneden. Man en vrouw zijn, volkomen terecht, voor de wet gelijk, maar bij het genetisch pakket voor mannen wordt ‘bloemen schuin afsnijden’ nu eenmaal niet verstrekt. Mijn moeder, intussen, raakte bevangen door

Fruit flies

zon al achter de hoogste piek verdwenen en de vallei was gevuld met het diepe geluid van de hoorns die de herders gebruiken om hun kudde naar de stallen terug te roepen, toen ik in een bocht van de rivier een baai van gras ontdekte. Derwaarts daalde ik af, bond Modestine (de ezel, red.) aan een boom, en ging verder om de omgeving te verkennen. Een parelgrijze avondschaduw vulde de vallei, de duisternis steeg als een uitwaseming op. Een holle plek onder de eik werd mijn bed. Voordat ik Modestine had gevoed en mijn zak had geschikt, stonden er al drie sterren helder aan de hemel.

een stijgende onrust. Ze kon haar kam nergens vinden. Ik ook niet, bleek na lang zoeken in alle kastjes en tasjes. Geen nood, elders in het ziekenhuis bevond zich een winkeltje met ‘geschenken en toiletartikelen’. Ik bezwoer mijn moeder dat geld geen rol speelde en toog erheen. Op de liftdeuren in de hal stond met koeienletters ‘Maximaal 2 personen. Ons zorgpersoneel gaat altijd voor’. De eerste lift die openging stond stampvol mensen, onder wie 3 verpleegkundigen en één man met een scheurende hoest. Niemand droeg een mondmasker. ‘U kunt nog wel mee, hoor!’, riep een van de verpleegkundigen vriendelijk. Ik ging toch maar met de trap. De mevrouw in het winkeltje trok de ene la na de andere voor me open, maar die bleken stuk voor stuk louter kerstversiering te bevatten. Sorry, de kammetjes waren uitverkocht ‘door corona’. Terwijl ik piekerde over het verband tussen kammetjes en corona liep ik terug naar mijn moeder. Naast haar bed stond een Mesopota-

misch prinsesje glimlachend op te sommen waar ze allemaal uit mocht kiezen voor het avondeten. Vier verschillende gerechten! En ik maar meesmuilend denken dat men in zo’n ziekenhuis elke dag een natte schnitzel kreeg met puree uit een tube! Terwijl ik me stond te schamen, koos mijn moeder voor ‘tagliatelle met pesto en vegetarische kip’. ‘Maar ik eet het niet op, hoor’, zei ze er grimmig bij. That’s the spirit! Het kammetje was inmiddels tóch opgedoken, uit een brillenkoker. Voorzichtig, met ingehouden adem, kamde ik haar broze haar. Was het nu echt al een halfjaar geleden dat ik mijn moeder voor het laatst had aangeraakt? Ik dacht aan de fascinerende linguïstische hersenkraker ‘Time flies like an arrow. Fruit flies like a banana’. Die leek me te lastig voor mijn moeder. Tóch al, maar nu helemaal. s.witteman@volkskrant.nl

% !"& ! $ % &"" & %&

$ ! % "!

%% "! &" #

+ )" ! ( '# ! *

! $ % ! & $ ( % &*

" # ! % $ %&$' ! &" ! & )" ! ) " ( & "! ! &" $% $ ! % & !%& &'& & & & % )" ! &" ( & "! ! &" % & % ( % % $% &' % $ ( & & )" ! ! &

%' & "!&$ '& &"

#$"( "$ ! % & "! "'& " % *"' " ! & "$'% & & ( % )" ! & $ $ & ' % &% & & & ))) $ ! ' ! & ( % &* #$" &