Waddenvereniging jaarverslag 2016 by Waddenvereniging

Jaarverslag

2016

Inhoud Waddenvereniging 4

Governance 60

Woord vooraf 6

Vooruitblik 2017 64

2016 in vogelvlucht 8

Begroting 2017 68

Wie wij zijn 14

FinanciĂŤn en risicobeheersing 2016 70 Financieel resultaat 2016 71 Financieel beleid 2016 73

Hoe we werken 16 Waar we voor kiezen 18 Vier programmaâ€™s 22 Het natuurlijke natte wad 23 Klimaat en delfstoffen 26 Werelderfgoed, toerisme en educatie 30 Goed beheer en beleid 34 Waddenwacht 36

Financieel verslag 2016 I Balans per 31 december 2016 II Staat van baten en lasten III Kasstroom IV Toelichting op de balans en de staat van baten en lasten V Toelichting op afzonderlijke balansposten van de jaarrekening 2016 VI Toelichting op de staat van baten en lasten

76 77 78 80 82 84 90

Wadliefhebbers verenigen 40 Controleverklaring van de accountant 96 Fondsenwerving 44 Resultaatbestemming 100 Samenwerking 48 Samenwerking nationaal 49 Samenwerking internationaal 51

Ondertekening 101 Colofon 102

Organisatie 52 Algemene ledenvergadering 54 Ledenraad 55 Bestuur 56 Het bureau 58

Waddenvereniging

e Waddenvereniging is dé toonaangevende landelijke organisatie die opkomt voor de belangen van het wad. De vereniging beïnvloedt het beleid van overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties en bevordert de belangstelling voor de Waddenzee. De Waddenzee is in 2009 uitgeroepen tot UNESCO Werelderfgoed. De Waddenvereniging is sinds 1965 actief in het gebied als hoeder en kenner van het wad. In 2015 vierde de Wadden vereniging haar vijftigjarig bestaan.

Naam Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee – beter bekend als ‘Waddenvereniging’ – is gevestigd in Harlingen.

Bezoekadres Droogstraat 3 8861 SR Harlingen

Postadres Postbus 90 8860 AB Harlingen Tel. 0517 - 493 693 Fax. 0517 - 493 601 info@waddenvereniging.nl www.waddenvereniging.nl

Volg ons op Twitter via @waddentweets

Bekijk de waddenfilmpjes op youtube.com/user/Waddenvereniging

Plaats je mooiste foto op instagram.com/dewaddenvereniging

Word fan van de Waddenvereniging op Facebook

Schrijf je in voor onze gratis wekelijkse e-mailnieuwsbrief

Ondersteun als lid of donateur de duurzame bescherming van het wad. en je ondernemer met hart voor het wad? Sluit je aan bij WAD500, ons ondernemersnetwerk. B Kijk voor meer informatie en aanmelden op www.waddenvereniging.nl/wad500. Kijk op www.waddenvereniging.nl op welke manieren je de Waddenvereniging nog meer kunt steunen.

Woord vooraf

nze vereniging zet zich dagelijks in voor het Mooiste Natuurgebied van Nederland en dat doen we niet voor niets. Dat blijkt uit de grote successen die we boeken, mede dankzij de groeiende samenwerking met anderen. ‘Jullie hebben gewonnen’, aldus minister Kamp dit jaar tijdens een bezoek aan Terschelling. In 2016 lukt het ons om samen met eilanders zodanig druk uit te oefenen op de politiek, dat de Tweede Kamer ervoor zorgde dat mijnbouw in het waddengebied een stuk moeilijker is geworden. Ook krijgen we na jaren duwen en trekken voor elkaar dat de overheid daadwerkelijk kiest voor verbetering van de troebele Eems-Dollard. Er worden nu miljoenen geïnvesteerd om de onnatuurlijke toestand van de Eems te herstellen. De Vismigratierivier krijgt het finale groene licht nadat Provinciale Staten hun goedkeuring hebben gegeven en de formele procedures met succes zijn doorlopen. En ondertussen is de binding met onze achterban vergroot, enerzijds in het echt met excursies in het veld, anderzijds in de digitale wereld via het groeiende aantal deelnemers op onze social media. In 2016 worden de Wadden gekozen tot het Mooiste Natuurgebied van Nederland. De Facebookpagina van de Waddenvereniging werd bedolven onder felicitaties. We relativeren de waarde van zo’n door de overheid georkestreerde verkiezing, maar om eerlijk te zijn deden de vele felicitaties ook wel goed. Het voelt toch ook als een erkenning voor waar we al meer dan vijftig jaar mee bezig zijn - staan voor de waarden van het wad. Werelderfgoed, Dark Sky-gebied: aan erkenning van de waarde van het gebied is momenteel niet zoveel gebrek. De vereniging heeft het daarom niet minder druk. Het baggeren van vaargeulen neemt toe, het uitvoeren van afspraken met de visserijsector blijft uitermate moeizaam en de grootste domper van 2016 was voor ons het oordeel van de rechtbank dat zoutwinning onder het wad wordt toegestaan. Dit alles klopt niet, daar moeten we dus wat aan doen.

Het binden van wadliefhebbers om gezamenlijk voor de waarden van het wad te staan, dat is de kern van het beleidsplan dat we voor 2016 als vereniging hebben vastgesteld. We zijn daarmee op de goede weg en vol energie om daar in de komende jaren verder werk van te maken. Dit jaarverslag laat zien dat we hiertoe goed zijn uitgerust. We zijn er klaar voor! Arjan Berkhuysen Directeur Waddenvereniging

Januari

doe de dubbele

afsluitduik 1 januari 2016

Frisse duik in 2016 Met een zonovergoten en windstille ‘Dubbele Afsluitduik’ openen wij het jaar 2016! Op 1 januari duiken meer dan veertig fanatiekelingen in zoet en zout. Boswachter en tv-persoonlijkheid Arjan Postma wordt de allereerste Nationale Viswachter van Nederland. Hij is wild enthousiast over de Vismigratierivier: ‘het spannendste natuurproject in Nederland’.

Februari Waardering van de Nationale Postcode Loterij In 2016 krijgt de Waddenvereniging weer € 500.000 van de Nationale Postcode Loterij. Deze bijdrage is van grote waarde voor onze excursies en het indienen van juridische procedures. Ook besluit de Nationale Postcode Loterij haar steun aan de Waddenvereniging met nog eens vijf jaar te verlengen. Een prachtige waardering voor het werk dat wij doen!

Het jaar in

vogelvlucht

Maart Klokhuis Werelderfgoeddag Meer dan 6000 jonge bezoekers komen naar de Klokhuis Werelderfgoeddag in de Van Nelle fabriek Rotterdam. Daar presenteren zich tien wereld erfgoederen en wij zijn er ook: voor de Waddenzee. Kinderen maken kennis met de scholekster en leren wat hij wel en niet eet, wij spelen het kokkelspel en maken een puzzel van het hele waddengebied. Die dag start ook de Klokhuis Werelderfgoed-tv-serie.

Mei Lancering blijevis.nl op Wereldvismigratiedag Op de Wereldvismigratiedag lanceert de Waddenvereniging het platvorm blijevis.nl. Dat is vanaf nu dé plek om meer te weten te komen over vissen en vismigratie. De Blije Vis staat symbool voor de vrije doorgang van trekvissen en de Vismigratierivier. Als je je aanmeldt als Vriend van de Blije Vis, hoor je bij de School van Blije Vissen.

Juni ‘Jouw idee voor de Waddenzee’ Twaalf finalisten voor de wedstrijd ‘Werelderfgoed moet beter – Jouw idee voor de Waddenzee’ presenteren op 25 juni hun ideeën: van wonen in afval tot spooknetten die fashion worden. De jury prijs gaat naar ‘Vissers van de Kust’ voor hun Kompas voor Werelderfgoedvisserij. De publieksprijs is voor drie leerlingen van het Simon Vestdijk College in Harlingen met hun idee voor een Filter in de Rijn. Winnaars Wadden Award 2016: gefeliciteerd!

Het jaar in

vogelvlucht

Juni Stormtent van 25 spijkerbroeken Op het Oerol festival test de Waddenvereniging de allereerste stormtent van gereclycled denim. In de nieuwe tent met de naam BlueCamp, zijn 25 versleten spijkerbroeken verwerkt. Met de stormtent wil de Waddenvereniging samen met Blue LOOP Originals duurzame innovatie in het waddengebied stimuleren. Arjan Berkhuysen: ‘we laten zien dat recycling prima producten oplevert die bestand zijn tegen de extreme omstandigheden van het waddengebied.’ In 2016 en 2017 zijn de tenten het onderkomen voor de wadgidsen van de Waddenvereniging.

Wadden Vijfje Ter ere van Werelderfgoed Waddenzee is er een speciale munt uitgebracht. Op 10 juni slaat directeur Arjan Berkhuysen het eerste Wadden Vijfje bij de Koninklijke Nederlandse Munt. Hij ziet wel een parallel tussen het waddengebied en het muntstuk: ‘Dergelijke munten worden steeds meer waard, men is er zuinig op. Zo voel ik dat ook voor de werelderfgoedstatus van de Waddenzee. Men ziet er steeds meer de waarde van in.’

Augustus Jij & Fotografie Natuurlijk Eind augustus gaan kinderen van 9 t/m 14 jaar de natuur in voor het project Jij & Fotografie Natuurlijk. Gewapend met een fotocamera struinen de kinderen door de natuur en maken foto’s van het wad, kwelders en duinen. Van natuurfotograaf Sterre Delemarre leren ze de kneepjes van het vak. Twee weken later worden de mooiste foto’s, gedrukt op canvas, bij Natuurcentrum Ameland geëxposeerd.

Goede Dagen voor spelers van de Postcode Loterij Tijdens de Goede Dagen brengen spelers van de Nationale Postcode Loterij een bezoek aan Texel. Onder begeleiding van gidsen van de Waddenvereniging worden drooggevallen wadplaten bezocht. Met een eilandbries door de haren en een zonnetje op het gezicht worden de wonderen van de wadplaat toegelicht en wordt stilgestaan bij het resultaat van vijftig jaar waddenbescherming door de Waddenvereniging en de uitdagingen voor de komende vijftig jaar. Voor velen was het een eerste aanraking met het slib en zand van de Waddenzee. ‘Ik kijk nu wel heel anders naar deze moddervlakte, nooit geweten dat er zoveel leven van afhankelijk is’, aldus een deelnemer.

September WaddenWerkWeekend Het laatste weekend van september reizen we af naar Terschelling voor het WaddenWerkWeekend, één van de meest populaire evenementen van de Waddenvereniging. We combineren nuttig werk in de natuur met muziek, lekker eten en gezelligheid. Dit jaar ruimen we met 150 mensen niet alleen de stranden op, maar doen we ook klussen op het wad en in de duinen. Naast werken en leren (over kunstige kwelders, dynamische duinen en de sterrenhemel) zijn er prachtige verhalen rond het kampvuur.

Oktober Kees Wevers opent wadpost kwelder Holwerd Op de oostelijke kwelder bij Holwerd onthult op 28 oktober Kees Wevers, oprichter van de Waddenvereniging, de naar hem vernoemde wadpost. Dit is een cadeau van Staatsbosbeheer ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de Waddenvereniging in 2015. Wevers toont zich zeer verheugd met dit geschenk. ‘Op het wad lopen en de rijkdom aan flora en fauna kunnen bekijken, is een heel bijzondere ervaring.’ Nergens langs de vastelandskust kun je zo dicht bij de Waddenzee komen.

De Wadden het Mooiste Natuurgebied van Nederland Het waddengebied wordt op 31 oktober verkozen tot Mooiste Natuurgebied van Nederland. ‘Dat zo veel mensen op het wadden gebied hebben gestemd, zien we als een grote steun voor de bescherming en duurzame ontwikkeling van het waddengebied’, aldus directeur Arjan Berkhuysen. ‘Voor ons komt het niet als een volslagen verrassing. Het zou eerder vreemd zijn als het enige natuurlijke Werelderfgoed dat Nederland rijk is en dat jaarlijks door meer dan een miljoen mensen wordt bezocht, deze prijs niet in de wacht had gesleept.’

Nacht van de nacht De Waddenzee is het meest duistere gebied in ons land. Die duisternis moet een kernkwaliteit blijven van het waddengebied. Dé plek waar je nog écht kunt genieten van het volledige spectrum aan nebula’s, sterren en planeten. Een goede reden om de ‘Nacht van de Nacht’ op zee te vieren. We vertrekken vanuit Harlingen, met aan boord een Werelderfgoedgids. Eenmaal buiten de Pollendam gaat MS Petra voor anker, motoren en lichten uit. Dan hult het schip zich in stilte en duisternis. Met het zicht op duizenden sterren zijn er momenten van sprakeloosheid. Een prachtige ervaring om niet te vergeten.

Het jaar in

vogelvlucht

Toch zoutwinning in Waddenzee Slecht nieuws! Het Harlinger bedrijf Frisia krijgt toestemming om zout te winnen onder de Waddenzee. De Raad van State heeft 12 oktober de bezwaren van diverse natuurorganisaties, waaronder de Waddenvereniging, afgewezen. Juridische protesten en de actie Stop Fout Zout! van de Waddenvereniging mochten niet baten. We zijn er niet van overtuigd dat zoutwinning onder de Waddenzee geen schade oplevert aan de beschermde waddennatuur. â€˜De Waddenzee is een Werelderfgoed en een maand eerder uitgeroepen tot het Mooiste Natuurgebied van Nederland. Daar moet je zuinig op zijn. Dan moet je als overheid durven zeggen: we doen het nietâ€™, aldus Auke Wouda van de Waddenvereniging.

December Toenemend animo ondernemers voor WAD500 Ons WAD500 Ondernemersnetwerk is voor ondernemers die actief zijn op en rond de Wadden. In 2016 telt het netwerk al 100 deelnemers. Hoe communiceer je als ondernemer met je gasten of klanten over UNESCO Werelderfgoed Waddenzee? Hoe kunnen de ondernemers inhaken op vooral de kansen van duurzaam toerisme en recreatie in het Werelderfgoed? Op 14 december, tijdens een kennis- en netwerkbijeenkomst, is er een workshop Storytelling & Hospitality. Daar krijgen de deelnemers handreikingen om de uitzonderlijke universele waarde, het unieke landschap en het kwaliteitsaanbod van het Werelderfgoed te verwoorden en over te dragen.

November

WAD

Nieuwe Mijnbouwwet aangenomen De Waddenvereniging is blij met de nieuwe Mijnbouwwet die door de Eerste Kamer is aangenomen en per 1 januari 2017 in werking treedt. Met deze wet wordt de winning van aardgas en andere delfstoffen in kwetsbare gebieden aan strengere regels gebonden. De Waddenvereniging ziet de wet als een stap in de goede richting om energietransitie te stimuleren en af te zien van het aanboren van de laatste beetjes fossiele energie. In deze nieuwe wet wordt beter rekening gehouden met de belangen van de natuur en niet alleen met die van de mijnbouwbedrijven. Goed nieuws dus!

n j i z e w Wie 14

e Waddenvereniging is dé landelijke organisatie die opkomt voor de belangen van de Waddenzee. Dat doen we door sterk in te spelen op alle ontwikkelingen die plaatsvinden in het gebied én door zo veel mogelijk mensen bij ons werk te betrekken. Wij zijn een particuliere, onafhankelijke en kritische vereniging. Al onze standpunten zijn gebaseerd op feiten en wetenschappelijk onderzoek. Wij kunnen ons werk alleen doen met de steun van onze leden en donateurs.

Statutaire doelstelling De vereniging streeft naar behoud, herstel en goed beheer van natuur, landschap en milieu en van de ecologische en cultuurhistorische waarden van het waddengebied, waaronder begrepen het noordelijk zeekleigebied en de Noordzee, als onvervangbare en unieke natuurgebieden. De vereniging stelt zich tevens ten doel de belangstelling voor deze gebieden te bevorderen. In haar handelen gaat zij uit van het besef, dat de mens een onderdeel is van het ecosysteem.

Nieuwe koers In 2016 heeft de vereniging gekozen voor een nieuwe koers, vastgelegd in het beleidsplan 2016-2020, waarbij verbinding centraal staat. In de afgelopen vijftig jaar hebben we de erkenning voor de natuurwaarden van het waddengebied zien groeien. Met als voorlopig hoogtepunt de erkenning van de Waddenzee als UNESCO Werelderfgoed. Steeds meer organisaties en ondernemers dragen de waarden van het gebied actief uit of gebruiken het als inspiratiebron. Bezoekers komen alsmaar vaker voor de beleving van de natuur, stilte, weidsheid en duisternis. De vele veranderingen in en aandacht voor het gebied zorgen voor een breed werkterrein voor de Waddenvereniging. Er zijn meer ‘spelers in het spel’ dan vroeger. Mede hierdoor heeft de Waddenvereniging vaak verschillende rollen. We zien onszelf regelmatig als spreekwoordelijke spin in het web, waarbij we alles in de gaten houden en daar waar kansen liggen proberen we voor het waddengebied voordeel te halen.

Visie In de visie van de Waddenvereniging is het waddengebied uniek in de wereld door de combinatie van rust, ruimte en weidsheid, met de voortdurende veranderingen in wind, land en water en de natuur die zich daar op aanpast.

Missie De Waddenvereniging heeft als missie mensen met passie voor het waddengebied te verenigen. Samen staan we sterk voor het behoud van het gebied met zijn rust, ruimte en ruige natuur. De Waddenvereniging wil dat mensen nu en in de toekomst dit unieke gebied kunnen beleven en gebruiken. Om dat te bereiken, bewaakt de Waddenvereniging de unieke waarden van het gebied, komt met initiatieven voor een verrijking van het gebied én betrekt en verbindt mensen - jong en oud - aan het waddengebied.

In het verleden werd vaak door organisaties of overheden ‘van bovenaf’ bepaald wat beschermd moest worden. Daarbij werd dan voorbijgegaan aan de mensen die in het gebied wonen en werken of het gebied bezoeken. De Waddenvereniging vindt dat juist zij vaak een nuttige bijdrage kunnen leveren, omdat zij betrokken zijn bij het gebied. We zoeken daarom naar de verbinding met hen. Op die manier ontstaat er een groep ambassadeurs en kan de Waddenvereniging samen met hen opkomen voor de unieke waarden van het gebied.

Onze droom Onze droom is dat wind, water en getij zo ongestoord mogelijk hun eigen gang blijven gaan in het Mooiste Natuurgebied van Nederland. Dat de bijzondere waarden van rust, ruimte en ruige natuur voor de vele liefhebbers van het wad - in tegenstelling tot de mondiale trends erop vooruitgaan. Dat onze goedgetrainde gidsen het bijzondere van de waddennatuur ook voor nieuwe generaties tastbaar maken, opdat ook zij zich verbonden voelen met de rust en ruimte van het gebied.

n e k r e w e w e o H

e Waddenvereniging is ontstaan als protest van een groep bevlogen wadliefhebbers tegen de vergaande inpolderingsplannen van de Waddenzee. Het bewaken van het gebied zit in het DNA van de Waddenvereniging. Nog steeds is dit de basis voor ons werk. We zien onszelf dan ook al vijftig jaar als ‘hoeder van het wad’. Maar we zijn ook gegroeid. We verzetten ons niet alleen tegen plannen, zoals die van de inpoldering, maar denken daarna ook verder hoe we het gebied kunnen verrijken. In ons werk schatten we voor iedere situatie in wat er op dat moment nodig is en daar passen wij als Waddenvereniging onze houding op aan. In een vernieuwde werkwijze komen onze acties voort uit drie verschillende rollen.

Wij bewaken Op een positief kritische manier volgen we de ontwikkelingen in het waddengebied. Als het nodig is trekken we aan de bel, komen in actie en zetten we het op de bestuurlijke agenda of op de agenda van partijen die het onder de publieke aandacht brengen. Zo behouden we de bijzondere kwaliteiten van het waddengebied.

Wij jagen aan We komen actief met nieuwe plannen en voorbeeldprojecten waarbij we rekening houden met mens én natuur. Zo herstellen we de natuurwaarden en creëren we belangstelling en bewustwording voor goed natuurbeheer in het gebied.

Wij verbinden Met activiteiten verbinden we groepen mensen met elkaar en met (ont wikkelingen in) het waddengebied. Het gaat hierbij om een breed publiek: zowel landelijk als lokaal; bezoekers, bewoners en beleidsmakers. Zo zetten we het gebied landelijk op de kaart en investeren we in draagvlak en lokale betrokkenheid. 17

Waar we voor kiezen

De Waddenvereniging heeft haar missie en visie voor 2016-2020 vertaald in vijf doelen:

1. Focus op vier programma’s Om kwalitatief goed werk te kunnen leveren, focussen we in de jaren 2016-2020 op vier actuele programma’s, met doelstellingen waarvan we verwachten dat deze, in tegenstelling tot andere onderwerpen, de komende jaren aan de orde zullen zijn. De focus op de vier meerjarige programma’s zorgt ervoor dat we met de kleine organisatie van de vereniging effectief zijn als belangenbehartiger van het gehele waddengebied, het verschil maken én ons onderscheiden. In 2016-2020 richt de Waddenvereniging zich op:

Het natuurlijke natte wad De visstanden in de Waddenzee zijn nog maar 10% in vergelijking met vijftig jaar geleden. Dat past natuurlijk niet bij een Werelderfgoed! Daarom moeten er randvoorwaarden gecreëerd worden voor een natuurlijk en gezond onderwaterleven. Zo is een gezond watersysteem belangrijk, een beheerste en duurzame visserij, een evenwichtig voedselweb, herstel van estuaria en van verbindingen tussen zoet en zout voor vis. Vandaar onze betrokkenheid bij de Afsluitdijk, de Lauwersmeerkust en het Eems-Dollard estuarium. Omdat andere organisaties zich al veel meer met vogels en hun trekroutes bezighouden, focussen wij ons specifiek op de visstand.

Klimaat en delfstoffen De afspraken op de klimaattop in Parijs versterken onze inzet om nieuwe plannen voor delfstoffenwinning tegen te gaan. Heftig verzet van de lokale bevolking in het noorden van Nederland draagt daartoe bij. Dit is het momentum om het tij te keren en ons te richten op alternatieve vormen van energiewinning. Wij zijn de enige ngo in de waddenregio die deze kritische rol tot nu toe oppakt.

Werelderfgoed: toerisme en educatie Sinds de Waddenzee de erkenning heeft gekregen als Werelderfgoed, wordt van dit bijzondere predicaat te weinig gebruikgemaakt en met te weinig diepgang. Wij hebben de kennis over dit gebied in huis en trainingen ontwikkeld om de waarden van het Werelderfgoed verdieping te geven en uit te dragen. Dat biedt ook kansen voor duurzaam toerisme /recreatie en educatie en om bewoners en ondernemers hierbij te betrekken.

Goed beheer en beleid De herziening van het waddenbeleid van het Rijk die in 2015 startte, biedt een uitgelezen kans voor een beter beleid. Daarnaast is er dankzij een rapport van de Rekenkamer uit 2013 over het waddenbeheer beweging in dit dossier. Ook ligt er nu een uitdaging om een goed beheer van het waddengebied in het aanstaande regeerakkoord opgenomen te krijgen. Mede door ons zijn verschillende beheerders in het gebied al gestart om beter samen te werken. Wij willen net een stapje verder gaan door iemand verantwoordelijk te maken voor een gezamenlijke uitvoer van het beheer. Als niet-beheerder en niet-gebonden organisatie zijn wij in staat de lobby anders in te zetten dan natuurbeheerders.

2. Waddenwacht Er spelen nog veel meer zaken in het waddengebied dan die onderwerpen die in de vier programma’s aan de orde komen. Deze brengen wij samen onder de noemer ‘Waddenwacht’ en staan voor ons op een ‘waakvlam’. We zijn alert, volgen de ontwikkelingen en ondernemen direct actie als dat nodig blijkt, bijvoorbeeld als zich een bijzondere kans voordoet of als er een acute bedreiging is. De vier programma’s en Waddenwacht worden verderop in dit jaarverslag uitgebreid behandeld. 19

3. Vergroot het draagvlak De Waddenvereniging wil als vereniging meer mensen betrekken bij bescherming en versterking van het wad. We willen wadliefhebbers bereiken met inhoudelijke informatie over en inspireren voor het gebied. Daarbij denken we aan delen van informatie via nieuwsbrieven, maar ook steeds meer via social media. Ook willen we bewoners en ondernemers in het gebied actiever betrekken bij ons werk. In de praktijk zullen we dat vooral doen door binnen de programma’s te zoeken naar samenwerking in het gebied.

4. Ontwikkeling van de organisatie Het werken in meerjarige programma’s vraagt intern om een andere sturing en manier van samenwerken. In 2016 zijn we gaan werken vanuit een matrixorganisatie waarbij we zowel werken vanuit teams als vanuit programma’s. Er zijn drie teams. Het eerste team draagt met grote inhoudelijke kennis van zaken met betrekking tot het waddengebied bij aan de realisatie van de vier programma’s en Waddenwacht. Het tweede team zoekt met educatie, communicatie, marketing, publiekscampagnes en merchandising steeds de verbinding tussen inhoud en publiek. Het derde team zorgt voor de bedrijfsvoering van de interne organisatie en faciliteert daarmee de realisatie van de programma’s. Programmatisch werken doen we vanuit vier meerjarige programma’s en Waddenwacht zodat we ons beter kunnen focussen op de doelstellingen die er in de komende jaren toe doen. Voor elk programma is er een programmateam, samengesteld uit bovengenoemde drie teams; de verantwoordelijke programmaleider werkt met zijn of haar programmateam aan het behalen van de doelstellingen.

5. Financieel gezond blijven Het huidige aantal leden en donateurs en de jaarlijkse schenkingen en nalatenschappen vormen de financiële ruggengraat van de Waddenvereniging. Daar komt de jaarlijkse schenking van de Nationale Postcode Loterij nog eens bij. Het betaalde lidmaatschap lijkt minder populair te worden. De Waddenvereniging heeft zich daarom ten doel gesteld dat zij ondanks deze ontwikkeling financieel gezond blijft. Dat doen we door beter in kaart te brengen wat leden van ons verwachten, daar op te reageren en meer in te zetten op nieuwe, incidentele donateurs. Overigens mag duidelijk zijn dat de ideële doelstellingen van de Waddenvereniging (en niet het geld verdienen) voorop staan en blijven staan. 20

Onze vier

programma's

Het natuurlijke natte wad

e natuurlijke rijkdom en diversiteit in de Waddenzee zijn sterk verstoord door menselijk toedoen. Het omdijken van de Waddenzee, de hoge visserijdruk, het baggeren en suppleren van zand en slib en de opwarming van het zeewater hebben tot een verstoord en verarmd systeem geleid. Nu liggen er kansen om het onderwaterleven te herstellen en die kansen wil de Waddenvereniging grijpen. De Waddenvereniging richt zich daarom in 2016 op een beheerste en duurzame visserij, onderzoek naar zandsuppleties en het herstel van ecologische verbindingen tussen zoet en zout.

Doelstellingen 2016 Bewaken Het resultaat van de verduurzamingsafspraken met de verschillende visserijvormen wordt steeds beter zichtbaar. De Waddenvereniging was nauw betrokken bij het tot stand komen van visserijconvenanten (mosselen en kokkels). Het areaal mosselbanken groeit en ook andere schelpdierbestanden nemen toe. Goed nieuws voor de trekvogels die hiervan afhankelijk zijn. We volgen de voortgang binnen deze convenanten nauwgezet, zodat de stijgende lijn wordt vastgehouden. De garnalenvisserij blijft hierin achter. De Waddenvereniging zet zich actief in om tot zo goed mogelijke afspraken te komen voor een duurzame garnalenvisserij.

Aanjagen De zandige Nederlandse kust wordt met zandsuppleties op z’n plek gehouden. Met een stijgende zeespiegel zullen de hoeveelheden zand die er op de kust worden gebracht verder toenemen. Over de effecten van deze manier van kustbeheer op de natuurwaarden van de kust is weinig bekend. We dringen er bij Rijkswaterstaat op aan te investeren in meer kennis over de effecten van suppleren, teneinde een veilige kustlijn te combineren met een rijk onderwater-, stranden duinleven. De Vismigratierivier gaat er komen! De Vismigratierivier wordt een belangrijke verbinding tussen Waddenzee en IJsselmeer, zodat vissen de Afsluitdijk kunnen passeren. Onze wensen en plannen die wij voor de Vismigratierivier hebben ontwikkeld, zijn grotendeels verwerkt in De Nieuwe Afsluitdijk, een programma dat straks samen met Rijkswaterstaat de algehele opknapbeurt van de Afsluitdijk uitvoert. We ondersteunen het projectteam van De Nieuwe Afsluitdijk en zetten ons in om het verhaal van de vistrek en het belang van deze verbindingen goed onder de aandacht te brengen. Het Eems-Dollard estuarium, de laatste plek waar zoet water nog vrij de Waddenzee in stroomt, is in een slechte staat. Door menselijk ingrijpen is er zoveel slib in het water dat er gedurende het jaar perioden van zuurstofloosheid ontstaan. Hiervoor is het leefgebied voor veel onderwaterleven sterk aangetast. Herstel is hard nodig! Rijk en regio werken een programma uit met als doel een gezonde Eems in 2050. Wij volgen dit proces kritisch. Na ruim tien jaar agenderen is 2016 het jaar van de waarheid. In samenwerking met het Programma naar een Rijke Waddenzee is het initiatief genomen om te verkennen of het Lauwersmeer weer het karakter kan krijgen van de Lauwerszee. Deze oude zeearm kan een waardevolle bijdrage leveren aan een rijke Waddenzee als deze weer wordt aangesloten. Het doel is om in het stroomgebied - met behulp van een innovatieve getijdeturbine - voor een betere waterveiligheid te zorgen en een noodzakelijk herstel van de natuur.

Verbinden De Vismigratierivier is een ongekend project. We zetten stevig in op het betrekken van omwonenden, het onderwijs en andere geïnteresseerden in dit project. Met de ‘Dubbele Afsluitduik’ op Nieuwjaarsdag, activiteiten op Wereldvismigratiedag en een website ‘Vrienden van de Blije Vis’ zetten we het project in de schijnwerpers. Ook gaan we aan de slag met een programma voor het onderwijs. 23

Impact: wat is gelukt in 2016

Wat kan beter

Op de valreep van 2016 is er na lang onderhandelen een akkoord gesloten met de garnalenvissers en de overheid over de voorwaarden van de nieuwe Natuurbeschermingswetvergunning. De vissers gaan door verplichte technische maatregelen selectiever en lichter vissen. Met als resultaat minder bijvangst en minder verstoring van het bodemleven. Ook zullen stapsgewijs delen van de Noordzeekustzone boven de Waddeneilanden en de Waddenzee worden gesloten voor de garnalenvisserij.

De gesprekken met de garnalenvissers over het verminderen van de bijvangst en het terugbrengen van de verstoring van het bodemleven bleken bijzonder lastig. Waar eerder convenanten tot stand kwamen na juridische uitspraken, probeerden we dit deze keer te voorkomen. De onderhandelingen verliepen helaas bijzonder stroef. Het eerder en concreet ter tafel brengen van wederzijdse wensen en eisen had voor een hoop tijdwinst kunnen zorgen. Er is te lang om de hete brij heen gedraaid.

Het convenant met Rijkswaterstaat om onderzoek te doen naar de ecologische effecten van zandsuppleties is vernieuwd. Ook de komende jaren wordt er hard gewerkt om meer inzicht te krijgen in de effecten van suppleren op de beschermde natuurwaarden. Met deze kennis kunnen we de effecten van het opspuiten van zand als kustverdediging minimaliseren en waar mogelijk gebruiken om de natuurwaarden zelfs te versterken. Voor het programma Natuurlijk Natte Wad was 2016 een bijzonder succesvol jaar. Bij de aanwijzing van het Eems-Dollard estuarium als natuurgebied, heeft het een herstelopgave gekregen. Dit gecombineerd met de start van het meerjarig adaptief programma Eems-Dollard 2050 en toezeggingen dat er de komende vijf jaar voor een bedrag van € 70 miljoen wordt geïnvesteerd om het verziekte gebied gezond te maken. Na jaren actievoeren, lobbyen en constructief meedenken, krijgt het gebied nu eindelijk de aandacht die het verdient. Tientallen mensen deden op 1 januari de ‘Dubbele Afsluitduik’. Zij sprongen zowel in de Waddenzee als in het IJsselmeer om het belang van de verbinding van beide wateren en de komst van de Vismigratierivier te onderstrepen. Op ‘Wereldvismigratiedag’ werd het online platform ‘Vrienden van de Blije Vis’ gelanceerd: tweehonderd mensen vormden een Blije Vis op Kornwerderzand. Via www.blijevis.nl, social media en een nieuwsbrief kan iedereen de ontwikkelingen rondom de Vismigratierivier volgen.

Het bleek een uitdaging om een onafhankelijk, nieuw online platform Vrienden van de Blije Vis onder de aandacht te brengen. Het vraagt creativiteit en een lange adem om de geïnteresseerden in de Vismigratierivier online te vinden. Na een stroeve start groeit het aantal Vrienden van de Blije Vis nu gestaag.

Plannen voor 2017 De verduurzaming van de waddenvisserij maakt goede stappen en die lijn willen we in 2017 weten vast te houden. Voor de mosselzaad- en garnalenvisserij moeten er in 2017 goede afspraken worden gemaakt over de gebieden die worden ontzien. Voor een rijke Waddenzee is het belangrijk dat de oude en bestaande zeearmen weer gaan floreren. Naast het IJsselmeer en het Eems-Dollard estuarium kan ook het Lauwersmeer van grote toegevoegde waarde zijn voor herstel van de visstand in de Waddenzee. In 2017 bekijken we of hier mogelijkheden voor zijn. De hoeveelheden gesuppleerd zand en gebaggerd slib en zand nemen jaarlijks toe. We willen dat er slimmer en meer toekomstgericht wordt gekeken waar het gaat om de vaargeulen en de bereikbaarheid van de waddenhavens. De dynamiek van de Waddenzee, en daarmee het vrije transport van sediment, is een van de belangrijkste waarden. Meer en meer wordt hieraan voorbijgegaan. We betrekken steeds meer mensen bij het unieke project van de Vismigratierivier en zorgen zo voor steun en draagvlak voor het herstellen van trekroutes voor trekvissen.

De Eems-Dollard is een uniek natuurgebied. Het is de enige plaats in het

Vrienden van de Blije Vis gelanceerd op Wereldvismigratiedag

Nederlandse waddengebied waar een rivier nog vrij in zee uitstroomt.

Op Wereldvismigratiedag was het feestelijke startschot voor het online

Na jarenlange inzet krijgt de Eems-Dollard in 2016 officieel de status van

platform ‘Vrienden van de Blije Vis’ (www.blijevis.nl). Op 21 mei begeleidde

Natura-2000 gebied met een zogeheten ‘verbeterdoelstelling’. Dit houdt in

Nationale viswachter Arjan Postma de 120 enthousiastelingen om de

dat er vastgelegd is welke vogels, planten, dieren en hun leefgebieden er

contouren van de Blije Vis te vormen op de Afsluitdijk bij het IJsselmeer.

beschermd worden en waar dat moet gebeuren. Arjan Berkhuysen van de

Arjan Berkhuysen, directeur van de Waddenvereniging: ‘Dit nieuwe platform

Waddenvereniging: ‘We zijn ontzettend blij en dankbaar dat het belang van

zie ik als voeding voor nog meer moois voor vissen en vismigratie. Projecten

een gezonde Eems nu wordt gezien en aangepakt. Het vergt tijd en inzet,

als de Vismigratierivier geven mij het vertrouwen dat we samen de

maar dan heb je ook wat!’

wereld een stukje beter kunnen maken.’ De website is dé plek om meer te

Vreugde over verbeterdoelstelling Eems

weten te komen over vis en vismigratie. Het platform is opgezet door de Het Rijk wilde aanvankelijk alleen behouden wat er is, maar de ambitie van

initiatiefnemers van de Vismigratierivier Afsluitdijk.

de regio lag een stap hoger. Bedrijfsleven, overheid en natuurorganisaties vroegen samen om de ‘verbeterdoelstelling’ om de kwaliteit van de aanwezige natuur te verbeteren. Het is voor het eerst in Nederland dat op voorstel van de regio een hoger ambitieniveau wordt afgesproken dan het Rijk aanvankelijk wilde toekennen. Door samen de schouders eronder te zetten, krijgt de natuur van de Eems-Dollard een impuls. De eerste acties worden de komende jaren al uitgevoerd.

Klimaat en delfstoffen

oor klimaatverandering zal de zeespiegel in de Waddenzee stijgen; door delfstoffenwinning treedt er bodemdaling op. Bodemdaling, sedimentatiesnelheid en zeespiegelstijging zijn moeilijk te voorspellen en te beheersen. De combinatie heeft invloed op de dynamiek van het waddengebied. Zo kunnen wadplaten geheel verdwijnen, omdat ze niet of minder zullen droogvallen. De Waddenvereniging wil daarom de huidige gaswinning in het waddengebied zo veel mogelijk aan banden leggen, meer aandacht voor de risicoâ€™s van delfstoffenwinning vragen en nieuwe gaswinning - of andere delfstoffenwinning - voorkomen. Ook wil de Waddenvereniging bijdragen aan een overgang naar duurzame energie die past bij de waarden van het waddengebied. Alle signalen wijzen erop dat de Nederlandse bevolking klaar is voor de energietransitie en daar willen we op inspelen.

Doelstellingen 2016 Bewaken We volgen de bodemdaling op de voet. We streven ernaar dat de nieuwe Mijnbouwwet wordt aangenomen en leveren input om de belangen van natuur en milieu in het waddengebied voldoende te borgen. Door nieuwe vergunningen kritisch te toetsen houden we uitbreiding van gaswinning in het gebied tegen. Tot slot voeren we een procedure bij de Raad van State om zoutwinning onder de Waddenzee te stoppen.

Verbinden Wij zoeken samenwerking met landelijke organisaties als Urgenda, Milieudefensie en Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers om oproepen voor andere vormen van energiewinning te steunen. Om landelijk aandacht te genereren voor de kwetsbaarheid van het gebied en alternatieve vormen van energiewinning starten we een publiekscampagne.

Aanjagen Door lobbyactiviteiten in de Tweede Kamer informeren we de politieke partijen en brengen de problematiek van de gaswinning constant onder de aandacht en in de pers.

Impact: wat is gelukt in 2016 Er zijn veel resultaten geboekt in het afgelopen jaar. We hebben de gang van zaken rondom de bestaande gaswinningen in het waddengebied scherp gevolgd. Uit monitoring bleek voor het tweede jaar op rij een onverwachte bodemdaling in de Waddenzee. Omdat de gemiddelde bodemdaling nog beneden de gestelde grens gebleven is, heeft de minister tot nu toe geen aanleiding gezien om in te grijpen. De Waddenvereniging wil snel duidelijkheid hoe lang de voorspellingen en de metingen nog zover uit elkaar mogen lopen. Daarom hebben we eind vorig jaar de minister aangeschreven, en gaan we met de betrokken partijen om tafel. De Waddenvereniging heeft bezwaar gemaakt tegen de wijziging van de vergunning voor de waddengaswinning. We zijn partij bij het beroep tegen het instemmingsbesluit met het winningsplan van de Groninger gaswinning. In dit winningsplan wordt aangegeven hoeveel gas de NAM op welke locaties binnen het Groninger gasveld wil gaan winnen. Daarnaast loopt nog een procedure tegen het ontbreken van een vergunning op basis van de Natuurbeschermingswet bij de Groninger gaswinning. Ook hebben we ons hard gemaakt voor een betere bescherming van het waddengebied in de Mijnbouwwet. We hebben veel tijd besteed aan het vertellen waarom dit zo belangrijk is voor het gebied. Door het amendement van de Tweede Kamerleden Jan Vos (PvdA) en Liesbeth van Tongeren (GroenLinks) zijn de mogelijkheden om naar olie en gas te zoeken rondom de eilanden en tot delfstoffenwinning in het waddengebied

fors beperkt. Een groot succes voor iedereen die natuur en landschap een warm hart toedraagt, en in het bijzonder voor de eilanders en alle anderen die zich hebben ingezet voor het behoud van een goede leefomgeving. De nieuwe Mijnbouwwet is aangenomen in de Eerste Kamer, waardoor de bescherming van het waddengebied nu ook daadwerkelijk van kracht geworden is. Dit is een immense doorbraak. We zijn dan ook heel blij dat alle partijen die het amendement gesteund hebben onze visie delen dat het waddengebied het waard is om beschermd te worden. Het afgelopen jaar is het vergunningstraject voor de gaswinning bij Ternaard van start gegaan. Dit is een gasveld onder de Waddenzee waarnaar de NAM vanaf het vasteland wil gaan boren. Dit wil de Waddenvereniging niet en heeft daarom een zienswijze ingediend ten aanzien van de vergunningenprocedure. We zijn in gesprek met de bewoners. Ternaard is het laatste â€˜groteâ€™ kleine veld van Nederland. Er zijn grote zorgen voor het gebied zelf, wat betreft de gevolgen van de gaswinning, de beheersbaarheid en de voorspelbaarheid van deze gevolgen. Het afgelopen jaar speelde ook de zoutwinning. Juridisch verzet was nog de enige mogelijkheid om een vergunning voor zoutwinning tegen te houden. Helaas hebben we na vele jaren onze juridische strijd bij de hoogste rechter uiteindelijk verloren. Wel hebben we bereikt dat de zoutwinning streng gemonitord wordt. Deze moet zodanig in elkaar zitten dat zodra er consequenties dreigen voor het gebied, deze ook door het monitoringsprogramma worden geconstateerd en er onmiddellijk maatregelen worden genomen.

Begin 2016 is de actie Waddensea Fossilfree geïnitieerd met een speciale pagina op de website. Daarbij werd het publiek aangespoord om bedrijven te vragen af te zien van investeringen in (nieuwe) fossiele brandstoffen in het waddengebied. Als kers op de taart publiceerde de Waddenvereniging een rapport waarin de rol van de investeerders in nieuwe gaswinning is beschreven. Ook hun visie daarop werd in kaart gebracht. Dit rapport is vervolgens aangeboden aan de voorzitter van de Nederlandse UNESCO Commissie. We zijn voortdurend in gesprek met de diverse investeerders over het niet-investeren in gaswinning in het gebied. In 2016 hebben we in een Brede Coalitie Niet Boren voor Schiermonnikoog samen opgetrokken met de bewoners van Schiermonnikoog. Wij hebben een manifestatie georganiseerd en een petitie aangeboden. De zitting bij de Raad van State tegen gaswinning bij Schiermonnikoog is goed verlopen en heeft veel persaandacht gekregen. De uitspraak is pas in 2017 te verwachten. In september was er veel aandacht voor de bezoeken van minister Henk Kamp aan de eilanden Schiermonnikoog en Terschelling. We hebben de activiteiten van GasTvrij Terschelling gesteund om samen de gasboring bij Terschelling te voorkomen. Mede door onze inzet is het besluit om bij Terschelling en Schiermonnikoog te boren uitgesteld. De motie Jan Vos en Liesbeth van Tongeren, waarbij de Tweede Kamer zich uitsprak tegen gaswinning bij Schiermonnikoog, is daarbij een belangrijke factor geweest.

Wat kan beter We hebben eerder te veel hooi op onze vork genomen dan te weinig. Omdat dit jaar bewust de nadruk lag op het stopzetten van de gaswinning, is er minder tijd en aandacht geweest voor energietransitie. Weliswaar is er contact met andere organisaties geweest maar de samenwerking heeft nog niet tot concrete plannen geleid.

Plannen voor 2017 De insteek van ons programma Klimaat en delfstoffen is om de strategie van 2016 voort te zetten. We willen zowel nieuwe als uitbreiding van bestaande gaswinningen voorkomen. Daarnaast willen we de risico’s van deze winningen helder krijgen en onder de aandacht blijven brengen. Dit doen we door ons juridisch werk, lobby en voorlichting voort te zetten, zowel alleen als samen met andere partijen.

‘ Laat dat gasbelletje toch zitten’ In

Nederlandse

Frank Petersen polste voor het

Aardolie Maatschappij (NAM) de

WADDENmagazine het humeur rond

eerste poging om aardgas boven

het nieuwe gaswinningsplan. ‘De

de grond te halen bij het Friese

sfeer in het dorp is dat het tij niet

waddendorp Ternaard. Die boring

meer is te keren.’ Klik hier voor een

mislukte.

PDF van het artikel. (WM 2016-4)

een

Volgens het klimaatakkoord van Parijs moet Nederland 80% van de fossiele brandstoffen in de grond laten zitten. De keuze om nu nog gas te willen winnen in kwetsbare natuurgebieden zoals de Waddenzee, is dan ook volstrekt onlogisch. Daarom zijn we de campagne GEEFtegenGAS gestart. We versturen regelmatig persberichten, doen een oproep voor steun op een speciale pagina van onze website en houden onze achterban op de hoogte in de nieuwsbrief. 28

1991

deed

nieuwe

waagt poging.

NAM

Journalist

Zout: we laten het er niet bij zitten Onbegrip, boosheid, verontwaardiging: de Waddenvereniging kreeg veel reacties binnen naar aanleiding van ons nieuwsbericht dat Frisia B.V., ondanks alle protestacties, toch gewoon naar zout mag boren onder de Waddenzee. Ook

Tweede Kamer steunt ons

de Waddenvereniging heeft er een flinke kater van. Niemand wil het, het is niet nodig en de risicoâ€™s zijn groot. Hoe kan het dat deze mijnbouwactiviteit dan toch wordt toegestaan?

Mede door het rapport rond de investeerders is al duidelijk dat enkele

Tot aan de hoogste rechter hebben we gestreden tegen

financiers uiterst kritisch zijn over bijvoorbeeld de voorgenomen winning

zoutwinning. Juridisch gezien is er nu voorlopig niks meer

van aardgas bij Schiermonnikoog. Op 29 juni sprak de Tweede Kamer

aan te doen, maar wij leggen ons er niet bij neer. We

haar steun uit voor een wetswijziging van de PvdA die gaswinning op de

gaan door met onze strijd tegen delfstoffenwinning in

Waddeneilanden, op de Waddenzee, in Natura2000-gebieden, waaronder de

de Waddenzee omdat wij vinden dat zoutwinning, en ook

Noordzeekustzone, verbiedt. De Waddenvereniging heeft een rol gespeeld

gaswinning, te veel risicoâ€™s voor het Werelderfgoed met

bij het verbinden van alle initiatieven tot een coalitie van organisaties en

zich meebrengen. We zullen onze strijd dan ook pas stoppen

bewoners. Door onze gezamenlijke inzet is de gaswinning bij Terschelling en

als het belang van het Werelderfgoed bij de overheid op de

Schiermonnikoog vertraagd en zal deze hopelijk nooit gaan plaatsvinden.

eerste plaats komt.

Naar gas boren onder een belangrijk en kwetsbaar natuurgebied. Dat doe je toch niet? Alleen samen met jou kunnen wij gaswinning in het waddengebied stoppen. Doneer en geef tegen gas op geeftegengas.nl

Een van de advertenties gebruikt in de campagne GEEFtegenGAS

Werelderfgoed: toerisme en educatie

n 2009 heeft UNESCO de Nederlandse en Duitse Waddenzee aangewezen als Werelderfgoed. Denemarken volgt in 2014. Daarmee is de hele internationale Waddenzee ĂŠĂŠn natuurlijk Werelderfgoedgebied. Toch weten weinig mensen waarom het waddengebied deze status heeft gekregen en wat die precies inhoudt. Daarom stelt de Waddenvereniging zich in de komende periode ten doel de unieke waarden van het gebied als Werelderfgoed actief uit te dragen en grote groepen mensen over het belang daarvan te informeren. We willen bewoners, gebruikers, ondernemers en bezoekers nauw betrekken bij het behouden en beleven van het unieke gebied en via een duurzaam toerisme de economie van het gebied bevorderen.

Doelstellingen 2016 Bewaken Tal van organisaties, overheidsinstellingen en ondernemers zien kansen in de Werelderfgoedstatus van de Waddenzee. Overal in het gebied ontstaan initiatieven, formuleren partijen projecten en zien verschillende publiek-private samenwerkingsvormen het licht. De Waddenvereniging wil een omgevingsanalyse maken voor wat betreft (duurzaam) toerisme en educatie in het waddengebied: hoe er inhoud wordt gegeven aan het begrip Werelderfgoed, welke initiatieven er zijn, welk beleid wordt gevolgd, welke projecten er spelen, welke regelingen er zijn en waar kansen liggen.

Aanjagen Het begrip duurzaam toerisme als strategie lijkt onvoldoende bekend in het Werelderfgoed. De Waddenvereniging zal dit jaar duurzame ontwikkelingen bestuderen, kansen voor duurzaam toerisme in kaart brengen en ondernemers via WAD500 hiervoor interesseren. Voorts wil de Waddenvereniging het voortouw nemen bij de ontwikkeling van voorbeeldprojecten, zoals het duurzaam kamperen.

Verbinden In de afgelopen jaren heeft de Waddenvereniging een breed aanbod aan educatieve activiteiten opgezet voor bewoners, bezoekers, ondernemers, schippers, gidsen en voor het onderwijs. Dit jaar wordt het pakket tegen het licht gehouden, waar nodig aangepast en uitgebreid. De Waddenvereniging heeft de ambitie met een meerjarig educatief programma - met excursies, workshops, cursussen etc. - zo veel mogelijk mensen kennis te laten maken met en te verbinden aan het Werelderfgoed Waddenzee.

Impact: wat is gelukt in 2016 De relatie tussen het Werelderfgoed Waddenzee en het toerisme is onderwerp van onderzoek binnen het lectoraat Mariene Wetlands Studies. Vanuit de Waddenvereniging is Hans Revier als lector gedetacheerd op Stenden Hogeschool. Het lectoraat levert door middel van kennisontsluiting en kennisontwikkeling een bijdrage aan de duurzame ontwikkeling van het waddengebied. Het onderzoek concentreert zich op de ontwikkeling van het toerisme in het gebied. Het lectoraat is ingebed bij het European Tourism Futures Institute. De lector verzorgt inleidende colleges in de curricula van de bacheloropleidingen Leisure en Tourism Management en tijdens de onderzoeksmodule in het derde jaar voeren groepen studenten onderzoeksopdrachten voor het lectoraat uit. In het kader van het RAAK-PRO OILS-project onderzoeken studenten de invloed van een (denkbeeldige) olievervuiling op het toerisme in het waddengebied. Daarnaast levert het lectoraat inhoudelijke bijdragen aan modules van de masteropleiding International Leisure & Tourism studies. In samenwerking met de Waddenacademie organiseert het

lectoraat een podiumdag voor praktijkgericht onderzoek. Aan ruim tweehonderd aanwezigen uit het waddenwerkveld presenteren onderzoekers en studenten hun resultaten. Dit betreft onder andere het effect van de Werelderfgoedstatus op het toerisme in het waddengebied, de toeristische potentie van Holwerd aan Zee en een verkenning van toekomstige ontwikkelingen. In opdracht van het Common Wadden Sea Secretariat verzorgt het lectoraat, samen met Duitse en Deense onderzoekers, een inventarisatie van het toerisme in de internationale Waddenzee ten behoeve van het Wadden Sea Quality Status Report. We nemen deel aan de vergaderingen van het kernteam Werelderfgoed Waddenzee, met vertegenwoordigers van het Programma Rijke Waddenzee, met regiomarketeers in Friesland en Groningen, periodiek met de ‘Werelderfgoedaanjager’ en - internationaal - met de trilaterale Taskgroup Sustainable Tourism Strategy. Het maken van juiste keuzes rond het Werelderfgoed Waddenzee, een adequate rolverdeling tussen de verschillende partijen en wederzijdse versterking zijn voor de Waddenvereniging de belangrijkste uitgangspunten in dit overleg, naast het benutten van kansen die bijdragen aan de specifieke doelstellingen van de vereniging. Dat de Waddenvereniging zich in 2016 sterker positioneert als hoeder van het Werelderfgoed Waddenzee blijkt ook uit de uitnodiging van de staatssecretaris van Financiën aan directeur Arjan Berkhuysen om in juni de eerste exemplaren van het Wadden Vijfje te slaan. Deze herdenkingsmunt is onderdeel van een serie en uitgebracht ter ere van het Werelderfgoed Waddenzee.

De Waddenvereniging lanceert in het kader van duurzaam kamperen twee nieuwe producten. Het bedrijf Blue LOOP Originals ontwikkelt in nauwe samenwerking met de Waddenvereniging tenten gefabriceerd van gerecycled materiaal, onder andere oude spijkerbroeken. Vrijwilligers van de werkgroep Excursies testen de tenten en zijn enthousiast over het ontwerp en de gebruikte materialen. De komende jaren zijn de vrijwilligers tijdens het excursieseizoen gehuisvest in deze tenten. Onder grote belangstelling van de pers presenteren we de tenten tijdens Oerol op Terschelling. Tijdens het festival Into the Great Wide Open op Vlieland worden de tenten verhuurd als exclusieve accommodatie. Vrijwilligers van de WEX (Werkgroep Excursies) testen ook het tweede model van de solarjas, een door modeontwerpster Pauline van Dongen ontwikkelde weer- en windbestendige jas die voorzien is van zonnecellen om bijvoorbeeld smartphones op te laden. Met in totaal 264 excursies van de WEX op Texel en Terschelling, het programma van het natuurinformatiecentrum ’t Kuitje nabij Den Helder en de excursies in het kader van de Werelderfgoedweken laten we duizenden bezoekers van het waddengebied (zie tabel op pagina 33) kennismaken met de unieke waarden van het Werelderfgoed Waddenzee. Tien Werelderfgoedgidsen heeft de Waddenvereniging intussen opgeleid die ook door derden worden ingehuurd.

De opbrengst van een fondsenwervingsactie onder de leden van de Waddenvereniging maakt het mogelijk een speciaal educatief project voor basisschoolleerlingen op te zetten. In april vindt een succesvolle test plaats op een basisschool in Harlingen. Centraal in de lessen staat het jeugdboek Uitblinkerz van Thomas Leerink. De uitgave van dit boek is tot stand gebracht in samenwerking met Natuurmonumenten, het NIOZ (Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee) op Texel en de Waddenacademie. Alle jeugdleden van de Waddenvereniging krijgen een door de auteur gesigneerd exemplaar toegezonden, met speciale dank aan de Waddenacademie. Leerlingen van basisscholen op de eilanden Ameland en Schiermonnikoog brengen in november onder begeleiding van professioneel natuurfotografe Sterre Delemarre de natuur van hun eiland in beeld. Met tentoonstellingen van de mooiste foto’s wordt het project Jij & Fotografie Natuurlijk afgerond. De Waddenvereniging participeert in de voorbereiding van twee grote projecten rond de Waddenzee. We Bird is een vervolg op het project Rust voor Vogels, Ruimte voor Mensen. De Waddenvereniging is vooral betrokken bij activiteiten die het bewustzijn en draagvlak van bezoekers voor de vogelrijkdom van het waddengebied vergroten. In het project WAD, leven op de grens van water en land werken we onder andere samen met de bekende natuurfilmer Ruben Smit. De Waddenvereniging adviseert over de inhoud van korte filmpjes, telkens een aspect van de Waddennatuur. Deze worden in een educatief programma ingezet en dienen als opmaat naar een lange film over de unieke natuur van de Waddenzee. Evenals in 2015 organiseert de Waddenvereniging samen met Ecomare, in het kader van het project Waddenambassadeurs, vier succesvolle havenmarkten. Watersporters in onder andere de jachthavens van Texel, Terschelling en Schiermonnikoog maken kennis met de bijzondere dieren en planten die leven in het Werelderfgoed Waddenzee. Het project beoogt ook de gebruikers van de Waddenzee te laten optreden als ambassadeur van het Werelderfgoed. Het ondernemersnetwerk WAD500, dat tijdens het jubileumjaar in 2015 is opgezet, groeit gestaag. In de loop van het jaar wordt het honderdste lid ingeschreven. De leden van WAD500 laten zich inspireren door het Werelderfgoed Waddenzee en zoeken

naar mogelijkheden een bijdrage te leveren aan de duurzame ontwikkeling van het gebied. Tijdens drie bijeenkomsten komen leden van het netwerk bijeen, wisselen informatie uit en laten zich informeren over de verschillende aspecten van het Werelderfgoed Waddenzee. De laatste bijeenkomst wordt onder de vlag van de Waddenagenda georganiseerd, een INTERREG-project waarin ook de provincie Fryslân participeert. Vijf leden van WAD500 vormen een stuurgroep die in nauw overleg met de programmaleider het netwerk coördineert.

Wat kan beter De veelheid aan organisaties en instellingen en de vele plannen die rond het Werelderfgoed Waddenzee het licht zien, maken het voor de Waddenvereniging soms lastig om een positie in te nemen die het meeste rendement oplevert. Overleg en afstemming vragen veel tijd. De contacten die in 2016 zijn gelegd beginnen wel hun vruchten af te werpen en zullen in 2017 bijdragen aan het behalen van de doelstellingen binnen dit programma. Door personele wisselingen lukte het niet het basisschoolproject ‘Wad in de klas’ volledig af te ronden. Gelukkig konden we eind 2016 de uitvoering uitbesteden aan het IVN, zodat in 2017 dit project op scholen in Noord-Nederland wordt uitgevoerd.

Plannen voor 2017 Naast het organiseren van tal van activiteiten die de bezoeker van het waddengebied laten kennismaken met het Werelderfgoed Waddenzee, zetten we vooral in op kwaliteitsverbetering van onze gidsen en excursies. De activiteiten en excursies die nu worden aangeboden zijn in kaart gebracht, de kwaliteit is beoordeeld en is bekend hoeveel mensen worden bereikt. Deze bevindingen vormen de uitgangspunten voor het opzetten van een kwaliteitsstandaard en een trainingsprogramma. Vanaf nieuwe locaties, onder andere Holwerd en Lauwersoog, geven we excursies en samen met regionale marketingorganisaties organiseren we op 24 en 25 juni de Dag van het Wad. In het project Waddenambassadeurs organiseren we een symposium voor wadloopgidsen, zodat ook tijdens wadlooptochten aandacht wordt besteed aan de Werelderfgoedwaarden. We zetten in op een verdere groei van het ondernemersnetwerk WAD500 en organiseren in samenwerking met de Waddenagenda ten minste twee bijeenkomsten voor ondernemers.

De ideale wadlooptocht Renate de Backere is betrokken bij de organisatie van veel

moet gegeten worden als de wadplaten droogliggen. Een

Werelderfgoed-activiteiten van de Waddenvereniging.

tijdlang evenwijdig aan de dijk lopen, daarna de ‘echte’

Zo neemt zij deel aan een nachtelijke wadlooptocht. Die

oversteek. Rond 4 uur begint het duidelijk te schemeren.

tocht maakt indruk en Renate noteert:

Schoorvoetend duwt de lichtblauwe dageraad de duisternis naar het westen. Nog geen half uur later knalt

‘De ideale wadlooptocht is ’s nachts. Ja, midden in de

de lucht van kleur uit elkaar. Dit belooft een zonsopkomst

nacht de eerste slikstappen zetten, met volle maan. Wat

te worden om in te lijsten. Op een zandplaat net onder

een genot. Om stil van te worden. Iets na 2 uur ’s nachts

Ameland stoppen we even. Een randje zon doet ons allen

stappen we het wad op, onder toeziend oog van de volle

verstommen. Het is zo vanzelfsprekend dat de zon elke

maan die ons bijna de hele tocht heeft bijgelicht. Het zicht

dag weer opkomt. Maar het blijft bijzonder om het op

is nog aardig, het water voelt niet koud, opgetogen sfeer.

deze manier mee te maken, om warm en koud en stil en

We gaan het beleven. Als je niet veel ziet worden andere

uitgelaten en alles tegelijk van te worden. De stilte wint.

zintuigen sterker. Voelen, horen, je ruikt het zilt en ’t slik.

Ik sta en staar en kijk en ben dankbaar dat ik dit mag meemaken. Na een half uur bereiken we Ameland. Een duik

Turen naar de einder; vuurtorens en de groene en rode

in de Noordzee, slik wegspoelen, nog eens twee uur lopen

lichten van de betonning. En een luidruchtig gekwetter,

langs de vloedlijn, dit mag nog wel even duren. Alles is zo

honderden scholeksters! Die trekken zich niets aan van

leuk en zo mooi.’

het dag/nachtritme. Eb en vloed, dat is hun ritme, want er

Overzicht van de excursies in 2016 Tochten

Deelnemers

Kuitje

715

WEX TS

1635

WEX TX

2471

325

Werelderfgoedexcursies

311

Varen SHZH*

220

Varen Regina Andrea*

160

Varen Zonnewind en Willem Jacob*

Vlieland -gwo plus filmweekend

BuitenSeizoen

Waddenwerkweekend**

145

Ingehuurd door Neptunus/Petra*

175

Ingehuurd/anders***

250

264

6527

TOTAAL

* Is een schatting, want geen beschikking over de werkelijk aantallen deelnemers ** Geen excursie as such, maar wel allemaal buitenactiviteiten en kennismaking met het wad *** WAD500, Dag van het Wad, incidentele schoolklas, etc. Rood is Werelderfgoedexcursie en inzet Werelderfgoedgidsen

Goed beheer en beleid

et beheren van het waddengebied is een flinke uitdaging. Er speelt van alles: ingrepen in de natuur, vergunningen, toezicht houden, herstel, monitoring, enzovoorts. Dit moet in goede banen geleid worden. Daarbij ligt het waddengebied in drie provincies en in een heel aantal gemeentes; allerlei organisaties beheren er natuurterreinen. Niemand weet wie er nu eigenlijk voor moet zorgen dat het goed gaat met het wad. De Waddenvereniging streeft naar één beheerder die zorgt voor een goed en samenhangend beheer van de Waddenzee. Zo kan de ruige waddennatuur en het open landschap goed beschermd en verbeterd worden.

Impact: behaalde resultaten 2016 Op het gebied van het waddenbeleid is er op verschillende vlakken beweging. De Waddenvereniging levert input in processen rond de nieuwe Omgevingswet, de nieuwe Wet Natuurbescherming en de Beleidsverkenning Waddenzee. In dit laatste traject bekijkt de Rijksoverheid hoe de toekomst van het waddenbeleid eruit moet zien. Mede dankzij onze inzet wordt de afbraakwet van Henk Bleeker omgevormd tot een nieuwe Wet Natuurbescherming. Daarin is de achteruitgang van de natuurbescherming veel beperkter. De wet wordt in 2016 door het parlement aangenomen en treedt 1 januari 2017 in werking. De Wet Natuurbescherming zal onverkort worden overgenomen in de Omgevingswet.

Doelstellingen 2016 Bewaken De Waddenvereniging volgt de lopende zaken op het gebied van beheer en beleid en levert op een actieve manier input voor borging van een goed beheer en beleid.

Aanjagen De Waddenvereniging stelt in 2016 een visie op over goed beheer en draagt er zorg voor dat elke hierbij betrokken organisatie ervan op de hoogte is en - niet onbelangrijk - dat er draagvlak voor onze visie wordt gecreëerd.

Verbinden De Waddenvereniging wil bewoners en ondernemers in de regio betrekken bij het plannen van en lobbyen voor goed beheer en beleid.

Begin 2016 liggen de ontwerp-beheerplannen Natura 2000 voor de Waddenzee, de Waddeneilanden en de Noordzeekustzone ter inzage. De Waddenvereniging dient hier een uitgebreide zienswijze over in. Pas in december volgt de reactie hierop in de vorm van definitieve beheerplannen. Ook houden we het proces rond de evaluatie van de Europese vogel- en habitatrichtlijn in de gaten. In december komt uiteindelijk het besluit van de Europese Commissie om de richt lijnen te handhaven en actie te ondernemen om de uitvoering ervan te verbeteren. De Waddenvereniging is hier heel blij mee. Het is lastig om mensen te activeren als het om een abstract begrip als ‘beheer’ van de Waddenzee gaat. Toch is de campagne Werelderfgoed moet beter – Jouw idee voor de Waddenzee naar volle tevredenheid verlopen: 39 deelnemers dienen een idee in voor verbetering van de Waddenzee. Ook raakt een grote groep wadliefhebbers dankzij de campagne betrokken bij het beheer van de Waddenzee: bijna 1000 mensen stemmen op de ingediende ideeën en ontvangen nog extra informatie over de campagne en een uitnodiging voor de finaledag. Een even grote groep van politici en bestuurders wordt via digitale mailingen uitgenodigd om mee te denken en aanwezig te zijn bij finale. Twaalf finalisten presenteren op de finaledag hun idee aan de jury en een publiek van zestig mensen. De Waddenvereniging bekijkt over welke onderwerpen de ingediende ideeën gaan. Dat zijn: • Tegengaan plastic soup • Duurzaam toerisme • Behoud en herstel stilte en duisternis • Duurzame visserij • Behoud en herstel natuurlijke processen

In het nieuwe beleid voor de Waddenzee moeten deze onderwerpen natuurlijk terugkomen! De Waddenvereniging vraagt daarom het ministerie van Infrastructuur en Milieu of deze de onderwerpen wel op het netvlies heeft. In het hele proces rond het tot stand komen van het nieuwe beleid zal de Waddenvereniging aandacht blijven vragen voor deze onderwerpen. In mei verschijnt er een speciale editie van het magazine Noorderbreedte over beheer met de titel Weerbare wadden. De special bevat een interview met directeur Arjan Berkhuysen waarin hij pleit voor één uitvoerend beheerder die draagvlak heeft in het hele gebied: het Wereldpark Waddenzee. In het interview draagt hij aan wat er rond beheer op het wad allemaal mogelijk is, zoals toekomstscenario’s, voorbeelden van mensen die zelf aan de slag zijn gegaan met verbeteringen, problemen en oplossingen. De lancering van deze special vindt plaats in Lauwersoog. Lokale ondernemers vertellen ter plekke aan zo’n 25 bij deze editie betrokken mensen over hun manier om de Waddenzee beter te maken. Om meer mensen te informeren het belang van één beheerder voor het gebied, worden zevenhonderd extra exemplaren van Noorderbreedte verspreid onder lokale, regionale en nationale bestuurders, politici, beheerders en wadliefhebbers.

Wat kan beter Er is een verschil tussen communiceren over een visie en het creëren van draagvlak daarvoor. Het eerste is prima te doen en is grotendeels zelf te regisseren. Voor het creëren van draagvlak is echter ook medewerking van andere partijen nodig. Het is lastig te meten of dit gelukt is. Wel valt op dat het onderwerp steeds meer leeft.

Volle kracht vooruit met het Werelderfgoed Kompas Jaap Vegter won met zijn idee ‘Kompas voor Werelderfgoed Visserij’ de Award voor het Beste Idee voor de Waddenzee. Als prijs koos hij voor advies van Kees van Es van WING. ‘Een goede keus, want we profiteren van zijn enorme ervaring op het speelveld van de Wadden’, zegt Vegter. ‘Zo kunnen we full speed verder met het uitwerken van het Kompas.’ Er is nu al een website online waarin iedereen per vissoort of schelpdiersoort zowel wetenschappelijke gegevens als kennis en ervaringen van vissers kan vinden. Dat laatste vindt Jaap Vegter belangrijk. ‘Het is nodig beide kennisbronnen te combineren, zodat we onze visserij zelf op tijd aanpassen op basis van onze eigen gegevens. Zo kunnen we beter sturen dan wanneer we alleen maar naar visserijquota en vergunningen kijken.’ De website moet zich de komende jaren gaan ontwikkelen als kennisplatform voor Werelderfgoedvisserij. ‘We willen vanaf nu consequent kennis gaan verzamelen en verwerken. Dan kunnen we in de toekomst ook trends gaan herkennen en daar lering uit trekken’. Kees van Es blijft de komende periode betrokken bij het aanjagen van het idee van de ‘Vissers van de Kust’. Vegter: ‘Het idee is goed, de ambitie is goed, maar het is niet genoeg dat we van onszelf vinden dat we goed bezig zijn. We willen nog meer een partner worden voor collega-vissers en beheerders. Kees van Es gaat verder helpen om goed te kunnen laten zien dat het werkt. Dus wordt vervolgd.’

Plannen voor 2017 In 2017 blijven we werken aan goed beheer van en beleid voor het waddengebied. Om dat te bereiken willen we draagvlak creëren voor Wereldpark Waddenzee en een goed nationaal waddenbeleid. 35

Waddenwacht

aast de in de vier programma’s genoemde onder werpen, zijn er nog andere kwesties die permanent onze aandacht verdienen. Zo zijn we in het wadden gebied waakzaam op het terrein van verkeer/vervoer, baggeren, uitbreiding van industrie, scheepvaart en havens, militaire activiteiten, rampenbestrijding, bedreiging van het open landschap, alternatieve vormen van energiewinning en ingrepen in relatie tot klimaatadaptatie. Ook internationale samenwerking valt hieronder. Deze onderwerpen hebben we verzameld in ‘Waddenwacht’. Het belang van Waddenwacht is vooral om de vinger aan de pols te houden, te zorgen dat er geen activiteiten plaatsvinden in het waddengebied die schade veroorzaken op gebied van natuur, rust en ruimte, maar we verzilveren ook kansen!

Doelstellingen 2016 Het doel van Waddenwacht is om de ontwikkelingen in het gebied alert te volgen. We verzamelen informatie en beoordelen deze, we houden contact met bewoners en gebruikers in het gebied, maar ook met overheden, organisaties en andere belanghebbenden. Indien nodig zorgen we er voor dat er actie wordt ondernomen óf door ons zelf óf door andere organisaties. We hebben hier vooral een wakende functie en komen alleen tot actie als er zich een bijzondere kans voordoet of als er een acute bedreiging is voor het gebied.

In het kader van het Ecologisch Spoorboekje zijn de inzetplannen bij oliebestrijding – wie doet wat bij een incident – voor calamiteitenbestrijders en gebiedsbeheerders grotendeels gereed. Deze zijn tijdens een eerste workshop getest op bruikbaarheid, wat veel discussie en aanpassingen opleverde, maar het mooiste resultaat was de sfeer na de workshop: we gaan hier samen onze schouders onder zetten. Het RAAK-PRO OILS-project, een samenwerkingsproject met de drie Noordelijke Hogescholen en Rijkswaterstaat, is in 2016 volgens de projectplanning uitgevoerd. Er zijn instrumenten ontwikkeld waarmee in geval van een calamiteit snel de juiste keuzes worden gemaakt voor een zo efficiënt mogelijke bestrijding. Rijkswaterstaat en de Waddenvereniging zijn begin 2016 gestart om met belanghebbenden vast te stellen wanneer de vaarroute van Harlingen naar zee (ter hoogte van de Pollendam en bij de Blauwe Slenk) nautisch veilig is. Aanleiding was een verschil van mening tussen de gebruikers over de nautische veiligheid van de vaarweg en de noodzaak van wel of geen loods aan boord van een zeeschip richting Harlingen. De bevoegde instanties hebben hun operationeel overleg weer opgestart en de betonning is aangepast. Er is consensus onder de stakeholders dat de samenwerking op nautisch gebied beter kan en dat dit ten goede komt aan de veiligheid.

Impact: wat is gelukt in 2016 Waddenwacht is een jong programma. In korte tijd zijn we goed aangehaakt op een aantal onderwerpen vanwege hun urgentie en belang. Dit doen we samen met collega-natuurorganisaties. In 2016 was er aandacht voor onder andere klimaatbuffers, plastic soup en de afvalverbrander in Harlingen. Ook een lange reeks kleinere activiteiten is getoetst op negatieve effecten, waarna bleek dat actie niet nodig was of dat andere organisaties het konden overnemen. We zijn op de hoogte wat er speelt, maar omgekeerd weet men ons ook goed te vinden! Specifiek op gebied van baggeren zijn we weer actief een rol gaan spelen en oefenen we invloed uit door op experten bestuurlijk niveau te opereren en resultaten of keuzes te beïnvloeden. Voorbeelden zijn het geulmanagement bij Vierhuizergat in Groningen, de vaargeul naar Ameland en de door de omgeving gewenste drempelverwijdering bij Westgat (bij Schiermonnikoog). We sturen aan op het ombuigen van een toenemende naar een dalende baggertrend en op de natuurlijke dynamiek. 37

Al jaren voert Defensie vliegoefeningen uit boven natuurgebieden, waaronder het waddengebied. Dat heeft impact op het milieu. Daarom willen wij dat er regels worden vastgelegd in een vergunning voor militaire activiteiten, zodat duidelijk is wat wel en niet kan in het waddengebied. Defensie maakt geen vorderingen om tot een goede aanvraag voor een vergunning te komen, ondanks de inspanningen van de Waddenvereniging. Het is een moeizaam proces doordat de projectorganisatie van Luchtmacht, bestuursstaf en Dienst Vastgoed bedrijf niet soepel verloopt. Hier heeft de Waddenvereniging helaas weinig invloed op. De Waddenvereniging steunt de overstap naar duurzame energie. Wij vinden dat er ook in het waddengebied plek moet zijn voor windenergie, maar dan op een beperkt aantal plaatsen. Er moet één plan komen voor alle windmolens in het waddengebied. Voor het Windpark Fryslân is in het voorjaar een zienswijze en in het najaar een beroep aangetekend samen met acht andere Natuurbeschermingsorganisaties. Verder houden we de vinger aan de pols voor de uitbreiding van het windpark in de Eemshaven-West en verzetten ons tegen megawindmolens in deze testlocatie vanwege landschappelijke en ecologische effecten. Een optelsom van de effecten die verschillende activiteiten op de Waddenzee hebben, vraagt onze aandacht. Wij werkten mee aan de organisatie van het symposium ‘Cumulatieve effecten in mariene ecosystemen’ van de Waddenacademie en het NIOZ. Na veel overleg en onderzoek werd besloten om de helihaven Eemshaven in de noordwesthoek van de Eemshaven

te vestigen. De Waddenvereniging blijft de ontwikkeling en vergunningverlening van deze helihaven volgen om zeker te stellen dat verstoring voor de natuur tot een minimum beperkt blijft. In januari was de Waddenvereniging medeorganisator van een bijeenkomst van natuurbeschermingsorganisaties uit de drie waddenlanden, het Wadden Sea Team. De collega’s werden bijgepraat over de ontwikkelingen in het trilaterale waddenoverleg en zijn er principe-afspraken gemaakt over de voorbereiding van de trilaterale regeringsconferentie die in 2018 in Leeuwarden wordt gehouden. Als gevolg van langdurige ziekte van een medewerker van de Waddenvereniging stond het internationale werk dit jaar op een laag pitje. Wel was de Waddenvereniging aanwezig bij twee vergaderingen van het Wadden Sea Forum en, als ‘advisor’ bij twee bijeenkomsten van de Wadden Sea Board. Er is input geleverd bij internationale overleggen en we volgen de activiteiten van Seas at Risk (SAR). Dit is een onafhankelijke, particuliere federatie van internationale milieuorganisaties, die zich richt op een duurzaam gezond zeemilieu. Om goed op de hoogte te zijn van wat er in de buitenwacht speelt, raadpleegden we ons externe netwerk, namen we deel aan workshops en is een aantal collega’s meegegaan met de boten van de Waddenunit. Deze Waddenunit is een onderdeel van het ministerie van Economische Zaken dat aan een goede balans in het waddengebied werkt. Bijna dagelijks houden vier inspectieschepen allerlei activiteiten op de Waddenzee in de gaten.

Chapeau van Rijkswaterstaat Bij

ontwikkeling

Spoorboekje,

van

het

gezamenlijk

Ecologisch

partijen samen te werken. Het vraagt een goede

Rijkswaterstaat,

voorbereiding. Een van de medewerkers van

is geconstateerd dat Rijkwaterstaat in een

Rijkswaterstaat stuurde na de workshop het

overmacht

volgende aan de Waddenvereniging:

Waddenvereniging situatie

kan

initiatief

het best ingewikkeld om met veel verschillende

van

een

komen

waarbij

niet in staat is alle olieverontreiniging op het water te ruimen. Daarom is de hulp van andere

‘Vandaag dacht ik veel terug aan het ontstaan

partijen absoluut noodzakelijk. Zij kunnen een

van het Ecologische spoorboekje. Het is een

aanmerkelijke bijdrage leveren om in voorkomend

van de mooiste resultaten van mijn werk. De

geval de schade in kwetsbare gebieden te beperken

Waddenvereniging heeft zich daarvoor het vuur

of te bestrijden. Om deze samenwerking goed te

uit de sloffen gelopen. Het is allemaal niet vanzelf

organiseren zijn in eerste instantie inzetplannen

gegaan, maar vandaag bleek des te meer dat er

per gebied opgesteld. Een van de doelen van een

meters zijn gemaakt. Chapeau!’

door de Waddenvereniging en Rijkswaterstaat georganiseerde

opgestelde

De Waddenvereniging is blij dat verschillende

inzetplannen te testen en eventueel te verbeteren

workshop

organisaties er nu de schouders onder zetten. Wij

en andere knelpunten te inventariseren.

hebben geen formele rol bij rampenbestrijding, maar willen graag ons steentje bijdragen met

De Waddenvereniging is enthousiast over de

kennis over het gebied en de internationale

bijeenkomst. Het ademde echt de sfeer van dat we

literatuur over rampenbestrijding in kwetsbare

gezamenlijk deze klus moeten klaren. Uiteraard is

natuurgebieden.

Wat hebben we geleerd in 2016 De doelstellingen volgens het jaarplan van 2016 zijn behaald maar het kan altijd beter. Waddenwacht is nog jong en kan nog beter en effectiever worden ingericht zodat er transparante en consequente keuzes worden gemaakt. Ook het uitbouwen van ons netwerk in het veld is een aandachtspunt. Idealiter komen mensen naar de Waddenvereniging om zaken te signaleren. Daar maken we werk van!

Plannen voor 2017 In 2017 komt Waddenwacht echt van de grond. We ontwikkelen ons ‘bewakingssysteem’ verder en maken het operationeel. Dit doen we door een streefbeeld voor ons zelf op te stellen als inhoudelijk toetsingskader, door een beslisboom te ontwikkelen zodat we snel kunnen bepalen wat belangrijk is en waar we wel of niet op moeten inzetten, door te bepalen wie aanspreekpunt is voor welk onderwerp en door de contacten met onze collega-organisaties waar nodig nog beter aan te halen (verbinden). Zo kunnen we meteen actie ondernemen en waarborgen dat bedreigingen zo snel mogelijk stoppen of kansen worden verzilverd. Daarnaast netwerken we nationaal en internationaal, zowel door praktijkkennis op te doen als goed op de hoogte te zijn van de laatste wetenschappelijke bevindingen en kennis bij andere instanties zoals de overheid. We gaan naar relevante symposia en bestuderen literatuur. Ons doel is geen enkele belangrijke ontwikkeling te missen en vooral de natuur, rust en ruimte in het waddengebied te (waar) borgen.

Wadliefhebbers

verenigen

e genieten ervan als mensen zich - net als wij - verbonden voelen met de rust en de ruimte in het gebied. Van onze geschiedenis hebben we immers geleerd dat we het Werelderfgoed alleen kunnen behoeden met mensen die van de Waddenzee zijn gaan houden. We vinden het belangrijk dat we onze leden en andere belanghebbenden betrekken bij het werk dat we doen en dat we draagvlak blijven behouden. Dit draagvlak bestaat uit leden, donateurs, vrijwilligers en andere belanghebbenden.

Communicatie met belanghebbenden We stellen onszelf tot doel om in 2016 meer de verbinding op te zoeken met leden, potentiële leden en verdere achterban. Hiertoe passen we de huidige marketingcommunicatiestrategie aan, zodat we nog beter in staat zijn om leden en andere belanghebbenden te bereiken. Wij communiceren het liefst via onze eigen kanalen (WADDENmagazine, website, nieuwsbrief, social media), door middel van free publicity en door persoonlijke ontmoetingen met mensen in het gebied. Een enkele keer zullen wij betalen voor een advertentie om onze boodschap extra kracht bij te zetten.

Zichtbaarheid in pers en media Wij vinden het belangrijk dat onze belanghebbenden regelmatig over ons lezen in de krant of van ons horen via radio of tv. We maken daarmee zichtbaar wat we doen en hoe we onze middelen inzetten. We willen graag dat mensen die zich bij ons aangesloten hebben zich herkennen in ons werk en daar trots op zijn. Daarnaast staat transparantie hoog op onze agenda. We berichten over de successen die we behaald hebben, maar ook over zaken die ons minder goed gelukt zijn. De Waddenvereniging heeft voor de verschillende onderwerpen die binnen de programma’s spelen persaandacht gekregen. In totaal werd er 250 keer over ons werk bericht. Bijna 30% daarvan gebeurde in de landelijke media (dagbladen, radio en televisie). De meeste aandacht was er voor gaswinning, de Werelderfgoedweken, de campagne ‘Werelderfgoed moet beter – Jouw idee voor de Waddenzee’ en zoutwinning. Wij vinden het belangrijk om niet alleen persberichten te verspreiden, maar ook actief deel te nemen aan maatschappelijke discussies over het waddengebied. Via free publicity bereiken we onze eigen leden, donateurs, vrijwilligers, collega-organisaties, aan hangers én criticasters van de Waddenvereniging.

Elk van onze kanalen kent een eigen doelgroep en we zorgen ervoor dat we onze boodschap aantrekkelijk maken voor die specifieke doelgroep, zonder daarmee de inhoud van de boodschap te veranderen. 41

Waddenvereniging online

Samenwerken en versterken

We hebben in 2016 bijna 10% minder websitebezoekers gehad dan in 2015. In dat jaar leidde er veel verkeer naar de website vanwege ons jubileumjaar. We zien wel dat bezoekers in 2016 gemiddeld langer op de website bleven en meer pagina’s hebben bezocht.

De Waddenvereniging hecht veel waarde aan het samenwerken met derden, zoals ondernemers in het waddengebied, hotels, gemeentes en festivals. Samen met De Friesland Zorgverzekeraar zijn in het kader van het collectief Groen & Fit diverse gezamenlijke acties gevoerd.

Er zijn 9.700 mensen geabonneerd op onze nieuwsbrief. Dit is een stijging van 8% ten opzichte van vorig jaar. De nieuwsbrief wordt door 45% van de ontvangers geopend en er wordt door bijna 11% van de lezers doorgeklikt naar de website. Deze aantallen liggen veel hoger dan de non-profit benchmark. Op social media hebben we in 2016 meer mensen bereikt dan een jaar eerder. We hebben eind december 8.200 vind-ik-leuks, bijna een verdubbeling ten opzichte van 2015. Het aantal volgers op Twitter groeide met bijna 20% naar 5.400. Daarnaast is er eind 2016 een Instagramkanaal gelanceerd waar we expliciet de verbinding opzoeken met gebruikers. Dit kanaal wordt door meer dan 300 instagramgebruikers gevolgd. Via de nieuwsbrief bereiken we vooral onze eigen leden, journalisten en professionals uit het werkveld. Op Facebook zitten zowel onze eigen leden als een nog grotere groep niet-leden die wel geïnteresseerd zijn in ons werk. Twitter gebruiken we vooral om met journalisten en professionals te communiceren. Via de website bereiken we onze leden, maar ook niet-leden die geïnteresseerd zijn in het nieuws dat we bieden.

Plannen voor 2017 We werken in 2017 verder vanuit het programma ‘Wadliefhebbers verenigen’. Daarbinnen stellen we onszelf ten doel om minstens 150.000 wadliefhebbers te bereiken, te onderzoeken waar onze leden behoefte aan hebben, meer activiteiten, service en ontmoetingen voor onze leden te organiseren en de verbinding met bewoners en ondernemers in het gebied steeds te blijven opzoeken.

Vind ik leuk!

102

Vind ik leuk!

272

Vind ik leuk!

660

Wil je op de hoogte blijven? • Volg ons op Twitter via @waddentweets • Bekijk de waddenfilmpjes op youtube.com/user/Waddenvereniging • Plaats je mooiste foto op instagram.com/de_waddenvereniging • Word fan van de Waddenvereniging op Facebook • Schrijf je in voor onze gratis wekelijkse e-mailnieuwsbrief.

Fondsenwerving

l enkele jaren blijkt dat het werven van nieuwe leden moeizamer gaat. Het vraagt steeds meer tijd en geld om de juiste personen te interesseren voor een lidmaatschap. Een lidmaatschap associeert men veelal met een langdurige verplichting die men liever niet aangaat. Steun aan de Waddenvereniging is niet langer onvoorwaardelijk: ledenwervers krijgen vaak te horen ‘what’s in it for me’. Ondanks de vele extra inspanningen is het niet gelukt de uitstroom te overtreffen met de instroom.

Werving

Ledenaantal

De Waddenvereniging verstuurt in 2016 drie keer een verzoek voor financiële ondersteuning aan leden en donateurs. Zo vragen we in juni een bijdrage voor het werven en opleiden van goed gekwalificeerde gidsen die het belang van het Werelderfgoed kunnen uitdragen. In september doen we een oproep voor een extra bijdrage voor het verzet tegen gaswinning in het gebied. Een derde, algemene giftvraag wordt samen met het decembernummer van het WADDENmagazine verstuurd. In totaal ontvangt de vereniging in 2016 een prachtig bedrag van € 135.000 door deze direct mailings.

In 2016 verwelkomen wij 1.326 nieuwe leden en donateurs en nemen wij afscheid van 2.481 leden. Dit zijn deels reguliere opzeggingen vanwege leeftijd, overlijden of hoogte financiële bijdrage. Ook heeft er een administratieve opschoning plaatsgevonden waarbij niet-betalende leden en niet-actieve donateurs uit ons bestand zijn verwijderd.

Marketingstrategie fondsenwerving Met het opstellen van de nieuwe marketingstrategie is er een begin gemaakt met het beter verbinden van (nieuwe) leden aan de vereniging. Ook hebben we daarin een andere manier van ledenwerving beschreven. We zijn gaan werken met een doelgroepsegmentatiemodel van Motivaction en hebben dit in het laatste kwartaal voor het eerst toegepast binnen specifieke campagnes en uitingen.

De Waddenvereniging heeft in 2016 op diverse locaties leden geworven. We merken dat mensen steeds minder geneigd zijn om een lidmaatschap af te sluiten, maar juist wel weer vaker losse donaties doen of producten willen aankopen om ons te steunen. Met de start van de nieuwe fondsenwervende marketingstrategie zetten we expliciet in op het werven van eenmalige donaties. De campagne GEEFtegenGAS is daarvan een mooie eerste aftrap gebleken met 125 nieuwe donateurs.

De jaarlijkse werving bij de terminal van Rederij Doeksen levert minder leden op dan het jaar daarvoor. Er werd echter wel door meer dan 1.400 mensen een eenmalige donatie gedaan of een product aangeschaft, resulterend in een bedrag van ruim € 14.000.

Speciale giften De inkomsten uit eigen fondsenwerving zijn gelijk gebleven. We hebben naast de contributies en donaties ook in 2016 weer een aantal nalatenschappen mogen ontvangen. We ervaren het als een waardering voor al onze inspanningen voor het waddengebied.

Nationale Postcode Loterij Onze belangrijkste begunstiger - naast alle leden en donateurs van de Waddenvereniging - is de Nationale Postcode Loterij. In 2016 ontvangen wij weer een bijdrage van â‚Ź 500.000. Het bijzondere aan deze bijdrage is dat de Waddenvereniging zelf mag bepalen waaraan deze gelden besteed worden. Ook in 2016 is de bijdrage gebruikt voor de doelstellingen van de vereniging: behoud en versterking van het wad. De bijdrage is van enorme waarde voor activiteiten als excursies, maar ook voor het indienen van juridische procedures. In 2016 besluit de Nationale Postcode Loterij om haar steun aan de Waddenvereniging weer met vijf jaar te verlengen. Wij zijn dankbaar voor dit vertrouwen en zien de toekenning als waardering voor het werk dat wij doen.

Verhouding wervingskosten / som van geworven baten Goededoelenorganisaties met het CBF-Keur mogen maximaal 25% van de som van de geworven baten inzetten voor werving, berekend als gemiddelde over drie jaar. Voor heel 2016 bedragen de totale wervingskosten 10,3% van de som van de geworven baten. In 2015 was dat 10,4%.

Plannen voor 2017 We zetten in op een maximale uitstroom van 2.500 leden en een minimale instroom van 1.560 nieuwe leden. We zullen 2017 gebruiken om het nieuwe marketingplan te operationaliseren en te experimenteren met wat wel en niet werkt in werving. Dit doen we om ervoor te zorgen dat we in de jaren daarna de dalende trend in ledenaantal weer kunnen keren.

Gulle gevers, bedankt! Veel leden en sympathisanten hebben in 2016 iets extra’s aan de Waddenvereniging gegeven. Vaak was een 65ste verjaardag (€ 467 en € 250) of een jubileum de aanleiding voor de gift. In 2016 vierde Bouwbedrijf VORM het 25-jarig jubileum van zijn directeur. Op hun ‘waddenfeest’avond ontving onze voorzitter € 9.000. Dit bedrag wordt besteed aan de Vismigratierivier. Het bedrijf Moscerdam uit Oegstgeest doneerde € 8.000. Van slager Van Es uit Utrecht ontvingen we € 947,20. Zijn klanten betaalden dit voor de plastic tasjes. Een schakelklas van OSG Schoonoord in Zeist bleek na een strandopruiming € 674,18 aan sponsorgelden overgehouden te hebben. Dit maakten zij over aan de Waddenvereniging. Uit een nalatenschap mochten wij € 91 ontvangen. Het is het bedrag dat een in 1936 afgesloten levensverzekering uitkeerde. De broer van de overledene vond deze polis en schonk de Waddenvereniging het bedrag. Zijn overleden broer die in 1956 naar Canada was geëmigreerd, had namelijk warme herinneringen aan Terschelling. Een oproep voor onze activiteiten tegen gaswinning in het waddengebied bracht € 54.438 op. Dit wordt ingezet voor onderzoek en het toetsen van vergunningen, lobby en publieksvoorlichting. En enkele waddenvrienden steunen ons de komende vijf jaar met een periodieke schenkingen van € 27 tot € 500 per jaar. Al deze giften zijn een onmisbare steun voor ons werk. Alle gevers, ontzettend bedankt!

Samenwerking

Samenwerking nationaal Coalitie Wadden Natuurlijk In het algemeen werkt de Waddenvereniging al jaren goed samen met andere natuurorganisaties die actief zijn in het gebied. Met Vogelbescherming Nederland, Landschap Noord-Holland, It Fryske Gea, Stichting Het Groninger Landschap, Stichting WAD, Vereniging Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer vormen we de Coalitie Wadden Natuurlijk (CWN). De coalitie stemt af op onderwerpen van gezamenlijk belang in het gebied. Ook werkt de Waddenvereniging samen met colleganatuurorganisaties rond het IJsselmeer in de Stichting Het Blauwe Hart.

Programma Rijke Waddenzee Bij ons programma Natuurlijk Natte Wad hebben we nauw contact met het programma ‘Naar een Rijke Waddenzee’ (PRW). Wij hebben als inhoudelijk deskundige en belanghebbende zitting in verschillende stuurgroepen, klankbordgroepen en expertteams als het gaat om het invullen van het Natura 2000-beheerplan voor het waddengebied en de eilanden. Daarnaast werken we samen met partners van de Coalitie Wadden Natuurlijk aan de transitie van de mosselen garnalensector. De Waddenvereniging zoekt actief samen werking met vissers die in de praktijk stappen zetten naar verduurzaming, zoals Stichting Geïntegreerde Visserij en de Goede Vissers. De samenwerking met Sportvisserij Nederland, Stichting Het Blauwe Hart en enkele beroepsvissers heeft ertoe geleid dat het concept Vismigratierivier daadwerkelijk wordt gerealiseerd.

Samenwerking met bewoners en ondernemers Nu het gebied is erkend als Werelderfgoed, is de tijd rijp dat bewoners, lokale ondernemers en natuurbeschermers intensiever samenwerken om het gebied te behouden en te ontwikkelen.

de Waddenvereniging de samenwerking tussen bewoners van Schiermonnikoog en andere organisaties zoals Urgenda, Natuurmonumenten en Milieudefensie om gaswinning bij Schiermonnikoog te voorkomen. Ook werd er nauw opgetrokken met de eilanders van GasTvrijTerschelling. Bij het programma Goed beheer en beleid heeft de Waddenvereniging bewoners en ondernemers uitgenodigd om mee te denken hoe het beheer van de Wadden beter kan. De campagne ‘Jouw idee voor de Waddenzee’ leverde ideeën op van jong en oud voor de regio. De Waddenvereniging werkt samen met bedrijven die haar actief steunen in haar doelstellingen. Dat zijn Ideavelop, ASN Bank, Stayokay, WestCord Hotels, de rederijen Doeksen en Wagenborg, Stichting Texel Campings. Een initiatief van De Friesland Zorgverzekeraar (Groen & Fit Collectief) voor meer gezondheid en natuur, heeft bijgedragen aan onze ledenwerving. In het waddengebied werkt de Waddenvereniging samen met ondernemers die de waarden van het Werelderfgoed serieus nemen, zoals Flang Cupido op Terschelling en Nienke Dijkstra van Doe Eens Wad vanuit Lauwersoog. Daarnaast is er goede samenwerking met schipperscoöperatie Historische Zeilvaart Harlingen (SHZH). Met ons nieuwe initiatief, Ondernemersnetwerk WAD500, zoeken we naar verdere mogelijkheden om ondernemers bij onze doelstellingen te betrekken. Binnen het programma Werelderfgoed, toerisme en educatie werkt de Waddenvereniging samen met de Waddencentra van de eilanden en filmmaker Ruben Smit aan een educatieprogramma voor scholen. De Waddenvereniging zit daarnaast ook in de Raad van Toezicht van Stichting Waddengroep. Deze Stichting werkt aan het keurmerk Waddengoud voor duurzame producten en diensten uit het waddengebied.

Bij het programma Klimaat en Delfstoffen trekt de Waddenvereniging samen op met bewoners daar waar plannen voor delfstoffenwinning concreet worden. Het succes van de lobby voor aanscherping van de Mijnbouwwet laat zien dat deze samenwerking haar vruchten afwerpt. De Waddenvereniging kent de weg in Den Haag en verbindt met andere landelijke natuur- en milieuorganisaties. De aanwezigheid van bewoners tijdens debatten in de Tweede Kamer vergroot de aandacht van pers en Kamerleden voor de doelen. In 2016 coördineerde 49

Wetenschap

Diversen

De Waddenvereniging stemt regelmatig af met de Waddenacademie en het NIOZ en betrekt ook wetenschappers van andere instellingen erbij, zoals bij het zoeken naar alternatieven voor de problematiek rond de Eems en mogelijkheden voor herstel van visstanden. Waddenvereniging, Waddenacademie en Ecomare werken samen bij het toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis voor een breed publiek. Dat doen we concreet met de populairwetenschappelijke column WadWeten. De artikelen staan in de e-mailnieuwsbrief en op de website en worden veel gelezen en geprezen.

Verder heeft de Waddenvereniging zitting in diverse expertgroepen, zoals Regie College Afsluitdijk, Permanente Beheerscommissie Lauwersmeer, Beheersadviescommissie Rottum en Commissie Monitoring Waddengas.

De Waddenvereniging participeert in 2016 met Hans Revier in het lectoraat Mariene Wetlands Studies aan Stenden Hogeschool Leeuwarden. Het lectoraat vormt een platform voor het initiĂŤren van praktijkgericht onderzoek en de uitwisseling van kennis met betrekking tot de duurzame ontwikkeling van het waddengebied.

Ook in 2016 werkt de vereniging met het communicatiebureau Junction, dat proactief meedenkt en ook als sparringpartner voor de Waddenvereniging fungeert.

Samenwerking internationaal Trilateraal waddenoverleg

Internationale organisaties

In januari was de Waddenvereniging medeorganisator van een bijeenkomst van natuur beschermingsorganisaties uit de drie wadden landen, het Wadden Sea Team (WST). De collega’s werden bijgepraat over de ontwikkelingen in het trilaterale waddenoverleg en er zijn principeafspraken gemaakt over de voorbereiding van de trilaterale regeringsconferentie die in 2018 in Leeuwarden wordt gehouden. De Waddenvereniging was aanwezig bij twee vergaderingen van het Wadden Sea Forum (WSF) en als ‘advisor’ bij twee bijeenkomsten van de Wadden Sea Board (WSB). De Wadden Sea Board vormt als het ware het dagelijks bestuur van de trilaterale samenwerking met Duitsland en Denemarken. De Wadden Sea Board voert de besluiten van de regeringsconferenties (de laatste was in 2014 in Denemarken) uit en bereidt de volgende conferentie voor. Behalve inhoudelijke onderwerpen als bijvoorbeeld visstand, (trek) vogels en klimaatverandering zal deze keer veel aandacht uitgaan naar het opbouwen van een trilaterale faciliteit om de kansen die de werelderfgoedstatus biedt verder te benutten.

De Waddenvereniging is lid van drie internationale organisaties, te weten het Europees Milieu Bureau (European Environmental Bureau, EEB), de International Union fort he Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN) en Seas at Risk (SaR). Als gevolg van langdurige ziekte van een medewerker van de Waddenvereniging was de participatie in activiteiten van deze organisaties beperkt. In feite was de Waddenvereniging slechts aanwezig bij twee bijeenkomsten van het Nederlands Comité IUCN, een overleg van de Nederlandse lidorganisaties van IUCN. Verder levert de Waddenvereniging sinds 2007 de voorzitter van het Nationaal Ramsar Comité. Dit comité, dat de Nederlandse inbreng in de uitvoering van de Ramsar Conventie coördineert, vergaderde dit jaar slechts één keer.

Organisatie

e Waddenvereniging is een vereniging met een Algemene Ledenvergadering (ALV), bestuur, ledenraad en bureau. De ledenvergadering is het hoogste orgaan. De ledenraad adviseert de ledenvergadering en het bestuur. Het bestuur bestuurt; de directeur is, samen met de drie teamleiders verantwoordelijk voor de strategievoorbereiding, de operationele leiding en de dagelijkse aansturing van het bureau. Vanaf 2016 wordt binnen het bureau gewerkt vanuit een functionele organisatie en een programmaorganisatie, waarbij drie functionele teams in programma’s samenwerken. De drie teamleiders - van kennis, publiek en bedrijfsvoering - vormen samen met de directeur het kernteam. Het eerste team draagt met grote inhoudelijke kennis van zaken bij aan de realisatie van de vier programma’s en Waddenwacht. Het tweede team legt met educatie, communicatie, marketing, publiekscampagnes en merchandising steeds de verbinding tussen inhoud en publiek. Het derde team zorgt voor de bedrijfsvoering van de interne organisatie en faciliteert waar mogelijk de realisatie van de programma’s. Om de ledenraad in staat te stellen zijn werk te doen, informeert de directie en het bestuur de raad over het werk van het bureau. Door de mandatering aan de directie bestuurt het bestuur op hoofdlijnen en houdt tevoren actief toezicht. Op zijn beurt legt het bestuur verantwoording af aan de Algemene Ledenvergadering (ALV), die op deze wijze achteraf toezicht houdt. De ledenraad adviseert gevraagd en ongevraagd het bestuur en de ALV.

Verantwoording

Algemene Ledenvergadering

Informatie / advies

Bestuur

Ledenraad

Vereniging

Benoeming

Directie Kernteam

Team Publiek

Team Bedrijfsvoering

Bureau

Team Kennis

Algemene Ledenvergadering

e Algemene Ledenvergadering (ALV) is het hoogste orgaan binnen de Waddenvereniging. Alle betalende leden hebben binnen de ALV een stem in het vaststellen van het beleid. Besluiten worden genomen bij meerderheid van stemmen. De taken van de ALV zijn: vaststellen van het beleidsplan, goedkeuren van het jaarverslag en de jaarrekening over het voorgaande jaar, benoemen en ontslaan van bestuursleden, benoemen en ontslaan van leden van de ledenraad, het vaststellen en wijzigen van de statuten, vaststellen en wijzigen van het huishoudelijk reglement, besluiten nemen op grond waarvan aan de leden verplichtingen worden opgelegd en beslissen over het voortbestaan van de vereniging.

Verslag bijeenkomst Algemene Ledenvergadering op 28 mei 2016 Ongeveer negentig leden van de Waddenvereniging zijn bijeengekomen op Kornwerderzand aan de Afsluitdijk. Er wordt kort stil gestaan bij de ontwikkelingen van de Vismigratierivier en het beoogde beleefcentrum. Bestuursvoorzitter Alexander de Roo gaat in zijn jaarrede uitgebreid in op klimaatverandering, lage visstanden in de Waddenzee en de in het beleidsplan omschreven ambitie om mensen te verbinden aan de doel stellingen van de vereniging. De Roo is tevreden met de ontwikkelingen en uitdagingen in dit beleidsplan en ziet het daarom als een geschikt moment om na zeven jaar het stokje over te dragen aan een volgende generatie. Jan Castelein beaamt namens de ledenraad de ambitie om van de Waddenvereniging een actieve club te maken waar mensen zich aan binden. Er ontstaat discussie of de activiteiten van de ledenraad nog zichtbaarder kunnen zijn voor de overige leden. Daarin zou verbetering moeten komen. Penningmeester Sietze Haringa noemt het belang van goede relaties met de bewoners in het gebied. Zij zijn de belangrijkste ambassadeurs. Vervolgens licht hij de cijfers toe in de jaarrekening van 2015 en de begroting van 2016. Hij benadrukt dat financiën geen doel op zich zijn, maar een middel.

We hebben het wel nodig. Solide financiën zijn een voorwaarde voor continuïteit en slagvaardigheid. Transparantie in financiën is een noodzaak voor vertrouwen in de vereniging. De jaarrekening 2015 wordt goedgekeurd, de begroting 2016 vastgesteld en er wordt decharge verleend aan het bestuur met dank aan de penningmeester. Er ontstaat nog discussie over de vraag of de banken die de Waddenvereniging gebruikt groen genoeg zijn. De penningmeester licht toe dat het beleid is om in de eerste plaats veilig te bankieren en vervolgens zo groen mogelijk. Er is in 2015 meer geld bij de ASN bank weggezet. Hij wil jaarlijks bekijken of het groener kan. Arjan Berkhuysen presenteert het nieuwe meer jarenbeleidsplan en bijbehorende meerjarenbegroting. Hij benoemt de ambities ten aanzien van de Lauwerskust, Werelderfgoed en het ontwikkelen van de organisatie om mensen te kunnen verbinden waarvoor extra financiering wordt vrijgemaakt. Inmiddels komt erelid Kees Wevers ook binnen. Er wordt afgesproken dat de hoogte van de contributie gelijk blijft en jaarlijks wordt bekeken. Sietze Haringa wordt herkozen voor een termijn van vier jaar. Jan Drent en Alexander de Roo treden af en zijn niet meer herkiesbaar. Zij worden met bloemen en applaus bedankt voor hun uitvoerige inzet. Vice-voorzitter Janette Worms noemt hen waardevolle bestuursleden, Jan als mosselman en Alexander als klimaatman. Kim van Nieuwaal wordt door de vergadering als nieuwe voorzitter gekozen en Eelke Folmer als nieuw bestuurslid. Alexander de Roo licht de plannen voor een nieuwe verenigingsstructuur toe. Er zijn wat onduidelijkheden die nog nader moeten worden besproken. Het nieuwe bestuur zal een nieuw voorstel in een volgende ALV aan de orde stellen. Ester Kuppen licht de campagne ‘Werelderfgoed moet beter – Jouw idee voor de Waddenzee’ toe. Na afloop van de vergadering zijn er excursies bij Kornwerderzand.

Ledenraad

e ledenraad van de Waddenvereniging heeft een zware adviesfunctie. De raad adviseert over het beleidsplan, de begroting, de jaarrekening en het jaarverslag. Daarnaast adviseert hij het bestuur en de Algemene Ledenvergadering (ALV) over alle andere zaken, zowel gevraagd als ongevraagd.

Volgend op de ALV van 2016 wordt verder uitgezocht hoe de structuur van de vereniging kan worden aangepast. Daarbij zouden de controlerende taken van de ALV worden overgenomen door de Ledenraad. Daar zou een statutenwijziging voor nodig zijn, waar in 2017 een voorstel voor wordt gedaan.

In 2016 kwam de ledenraad negen keer bijeen, waarvan één keer op een gezamenlijke studiedag met alle geledingen en eenmaal op de ALV. De ledenraad kent een aantal werkgroepen (financiën, organisatie, profielen nieuwe ledenraadsleden) die los hiervan ook een aantal keren vergaderen met bestuur en vertegenwoordigers van het bureau. In 2016 werden tien adviezen geformuleerd, waarvan acht gevraagd door het bestuur en twee ongevraagd. Een advies werd beredeneerd afgewezen, twee werden aangehouden tot de volgende ALV en zeven werden opgevolgd.

De ledenraad telt maximaal 25 leden die benoemd worden door de Algemene Ledenvergadering. Op dit moment telt de ledenraad, na het overlijden van Chris Weijer, tien leden, te weten:

Het streven is de samenstelling van de ledenraad, op grond van betrokkenheid en deskundigheid, evenwichtig te laten zijn. De leden van de ledenraad zijn geografisch over Nederland verspreid. De ledenraad krijgt ondersteuning vanuit het bureau van de vereniging. Ter voorbereiding van die vergaderingen vormt een aantal leden het dagelijks bestuur (DB). Bij de bijeenkomsten van de ledenraad zijn bestuur en directie vertegenwoordigd. De bijeenkomsten van de ledenraad zijn openbaar.

Jan H. de Boer Jan Castelein (voorzitter) Peter de Groot Hans Hiemstra Foppe Huitema Wietske Jonker-ter Veld (secretaris) Sergej Koopmans-Molenveld Rosalie Martens Gerard van Vliet Astrid van de Weijenberg In 2016 hebben zich twee kandidaat-leden aangemeld.

Bestuur

et bestuur bestuurt de Waddenvereniging, betrokken, op hoofdlijnen waar het kan en diepgaander bij belangrijke zaken. Het bestuur delegeert bevoegdheden aan de directie van het bureau zoals die zijn vastgelegd in het directiestatuut. De directie legt verantwoording af aan het bestuur, dat op zijn beurt ter verantwoording wordt geroepen door de Algemene Ledenvergadering (ALV). Het bestuur bestaat uit minimaal vijf en ten hoogste negen personen. Deze bestuursleden worden door de ALV benoemd uit leden van de vereniging. De voorzitter wordt door de ALV voorgedragen. Het bestuur kiest zelf een vicevoorzitter en een penningmeester. De leden van het bestuur worden benoemd voor een periode van maximaal vier jaar. Aansluitend kan een bestuurslid voor nog eens vier jaar worden benoemd. Na de maximale zittingsduur van acht jaar komen bestuursleden vier jaar lang niet in aanmerking voor herbenoeming. In 2016 zijn twee bestuursleden, onder wie de voorzitter, statutair afgetreden en opgevolgd. Eind 2016 bestaat het bestuur van de Waddenvereniging uit zes personen. Bestuursleden ontvangen geen vergoeding, maar kunnen de door hen gemaakte onkosten tot een redelijk bedrag declareren. De gemaakte onkosten in 2016 staan, met toelichting, vermeld in de jaarrekening.

Voorzitter Kim van Nieuwaal (1e termijn, per ALV 2016) Bestuurskundige en wetenschappelijk adviseur op het gebied van klimaatadaptatie (Climate Adaptation Services). Nevenfuncties: doctoral supervisor Maastricht School of Management, guest lecturer Stikes Guna Bangsa, Yogyakarta

Vicevoorzitter / lid Janette Worm (per ALV 2011, vice-voorzitter per ALV 2012) Senior Delta Expert bij Ministerie van Buitenlandse Zaken Nevenfuncties: bestuurslid Giants of the Sea Foundation, lid Watertafel

Penningmeester Sietze Haringa (per ALV 2012) Voormalig partner KPMG, student en adviseur Stuifdijk Nevenfuncties: bestuurslid Oerol, lid Raad van Advies Garcia Jeans en Jeans Centre, voorzitter Raden van Advies Veerdiensten Terschelling en Vlieland, bestuurslid Stichting Oer-IJ

Lid Eelke Folmer (1e termijn, per ALV 2016) Marien ecoloog, werkzaam op het NIOZ en als zelfstandig onderzoeker (Ecospace) Nevenfuncties: voorzitter en lid Young Wadden Academy, bestuurslid Friese Milieufederatie, medeoprichter van het dronebiology consortium

Lid Harmen van der Hoek (per ALV 2014) Zakelijk directeur Noord Nederlands Toneel en Club Guy & Roni Nevenfuncties: lid van Raad van Toezicht Innofest, bestuurslid Podium Asteriks

Lid Rudolph de Jong (per ALV 2014) Mede-eigenaar Rubia 100% Natural Colours, International Business Development Baur-Vliesstoffe GmbH en Van Riel Textile Refiners, Founder Dutch Sustainability Association Nevenfuncties: bestuurslid Wools of Holland 56

Het bestuur kwam in 2016 zes keer bijeen. De vergaderingen werden voorafgaand aan de organisatiewijziging bijgewoond door de directeur en de interim-manager. Daarna door de directeur en een van de teamleiders. In iedere vergadering lichtten zij de externe ontwikkelingen en de interne organisatiezaken toe. In 2016 heeft het bestuur van de Waddenvereniging een zelfevaluatie uitgevoerd. Het bestuur is tevreden over de onderlinge verhoudingen binnen het bestuur. De vergaderingen en communicatie verlopen effectief. De relatie met de directeur is goed en constructief-kritisch te noemen. De verhouding met de ledenraad is positief, maar kan duidelijker. Het jaar 2016 stond in het teken van de organisatorische veranderingen binnen de vereniging en een betere verbinding met de leden. Nu de Waddenvereniging een krachtige interne organisatie kent die zich richt op programmatisch werken, wil het bestuur - tenzij de omstandigheden anders dicteren - meer op

afstand besturen en de aandacht nadrukkelijker richten op strategische onderwerpen en op zaken van langere termijn, naast de reguliere planning en controle op jaarplannen, -rekening en begroting en tussentijdse voortgang. Het bestuur bekijkt in het kader van de ontwikkelingen of versterking gewenst is, en zo ja, op welk vlak. Daarbij wordt nadrukkelijk nagegaan hoe er beter gebruikgemaakt kan worden van binnen het bestuur aanwezige capaciteiten. Ook binnen de ledenraad en het bureau aanwezige capaciteiten worden hierbij betrokken. De versterking van de verbinding van de vereniging met de achterban houdt de komende tijd grote prioriteit. De resultaten van de zelfevaluatie zullen op gezette tijden - als de organisatieverandering en de in voorbereiding zijnde statutenwijziging zijn doorgevoerd - door het bestuur tegen het licht worden gehouden om vast te stellen of de gestelde ambities worden geĂŤffectueerd. 57

Het bureau Directie

Medewerkers

De directeur geeft, in samenwerking met de drie teamleiders, dagelijks leiding aan het bureau van de vereniging. Hiervoor zijn taken en verantwoordelijkheden gemandateerd door het bestuur aan de directeur. In een door het bestuur vastgesteld directiestatuut is omschreven welke besluiten de directeur rechtsgeldig kan nemen en welke besluiten de goedkeuring van het bestuur nodig hebben. Dat laatste geldt in ieder geval voor het vaststellen van het meerjarenbeleidsplan, het jaarplan, de begroting en de jaarrekening. Met het vaststellen van het nieuwe meerjarenbeleidsplan, is ook gekozen voor de nieuwe manier van werken vanuit een matrixorganisatie.

2016 was een jaar met vele interne veranderingen. De nieuwe organisatiestructuur heeft vorm gekregen en er heeft een interne verhuizing plaatsgevonden. De verhuizing is zodanig gedaan dat er bespaard wordt in kosten en beter flexwerken mogelijk wordt. Dat laatste draagt bij aan het werken in integrale programmateams, zodat communicatie tussen de verschillende disciplines vanzelfsprekender is. Dit alles heeft echter ook voor de nodige onrust gezorgd. Desondanks bereiken de medewerkers in 2016 goede resultaten.

Arjan Berkhuysen is directeur sinds 2011 en woont op Terschelling. Hij schrijft regelmatig een persoonlijk getinte blog over de Waddenzee of over zijn werk voor de Waddenvereniging. De directeur vertegenwoordigt de Wadden vereniging in meerdere advies- en bestuurs colleges. De belangrijkste hiervan zijn de Coalitie Wadden Natuurlijk (coalitie van Noordelijke natuurorganisaties) en Stichting Het Blauwe Hart (coalitie van natuurorganisaties rond het IJsselmeer). Hij neemt op persoonlijke titel deel aan het comité van aanbeveling van Stichting Baai Dellewal, zit in de Raad van Toezicht van de Terschellinger Energie Coöperatie en is bestuurslid van het Explore the North festival. De beloning van de algemeen directeur ligt onder het gemiddelde van de directiesalarissen bij andere natuur- en milieuorganisaties. Meer informatie staat vermeld in de jaarrekening.

Een belangrijk deel van de werkzaamheden wordt vanuit het Waddenhuis in Harlingen verricht. Hier verzorgen we ook de service aan onze leden, de fondsenwerving, de financiën en veel van onze communicatie over dit unieke natuurgebied. In december 2016 werken er tweeëntwintig medewerkers vanuit drie teams. Binnen het team Kennis werken acht medewerkers met grote inhoudelijke kennis van zaken met betrekking tot het waddengebied. Het team Publiek, van waaruit door educatie, communicatie, marketing, publiekscampagnes, fondsenwerving en merchandising steeds de verbinding tussen inhoud en publiek wordt gezocht, bestaat uit negen medewerkers. Het team Bedrijfsvoering bestaat uit vier medewerkers.

Bezetting bureau (per december 2016) Algemeen directeur Arjan Berkhuysen

Medewerkers team Kennis Esmé Gerbens Wouter van der Heij (teamleider) Ellen Kuipers Ester Kuppen Lies van Nieuwerburgh Hans Revier Kees Terwisscha (Vismigratierivier) Herman Verheij

Medewerkers team Publiek Marrit van den Akker Renate de Backer Jeroen van der Brugge Tessa van Bussel (teamleider) Jojanneke Drijver Laura Haanstra Lotte Hartman Lian Zigterman René Jellema

Medewerkers team Bedrijfsvoering Petra Hoekstra Corina van der Meulen Maron Pothast (teamleider) John de Vries

In 2016 uit dienst: Marloes Credit, financiële administratie, 13 maart 2016 Taco van der Heiligenberg, voor Coalitie Wadden Natuurlijk, 31 dec 2016 Linda Jongsma, management assistente, 31 december 2016 Lidewij Kemme, communicatie, 23 april 2016 Allard Polak, educatie, 1 augustus 2016 Hinke Postma, financiële administratie 1 juli 2016 Ruth ter Voort, marketing, 1 juni 2016 Renee Waale, interim directeur, 1 oktober 2016

Vrijwilligers De vereniging is blij met de geweldige inbreng door vrijwilligers. Zij zorgen ervoor dat onze zichtbaarheid in het waddengebied, en ver daar buiten, vergroot wordt. Bijna honderd waddenfans, jong en oud, zetten zich regelmatig in voor de Waddenvereniging. Op een braderie, voor een groep watersporters, tijdens een symposium, op het wad of aan de keukentafel vertellen ze graag over de schoonheid én kwetsbaarheid van het wad. De vrijwilligers zijn georganiseerd in drie werkgroepen: Den Helder, de Werkgroep Excursies (WEX) en een kleine groep die lezingen verzorgt. Ook het bureau in Harlingen wordt ondersteund door enthousiaste vrijwilligers die helpen bij de nieuwsbrieven, documentatie, archivering, merchandise en huishoudelijke taken. Dit jaar zijn dat Ittie Atema-De Vries, Linda Kreike, Agnes Mulder, Anne Nippel en Margriet Tichelaar. Vrijwilligers worden gezien als volwaardige werknemers, maar ontvangen geen loon voor hun werkzaamheden. Wel worden kosten en reiskosten vergoed. Vrijwilligers werken op basis van een contract. Daarin is vastgelegd dat de Waddenvereniging de kosten draagt van een ongevallenverzekering en die van het lidmaatschap van de vereniging.

Ziekteverzuim Dit jaar is het ziekteverzuimpercentage 7,97% (In 2013 - 7,86%, 2014 - 5,81%, 2015 – 9,23%). Dit percentage wordt vooral bepaald door drie langdurig zieke medewerkers in het begin van het kalenderjaar.

Vergoedingenbeleid Bestuursleden en ledenraadsleden krijgen geen vergoeding. Vrijwilligers, bestuursleden en andere betrokkenen krijgen wel reis- en verblijfkosten vergoed, indien dat van tevoren zo is afgesproken. Die vergoeding is niet hoger dan de gemaakte kosten. Medewerkers krijgen een vergoeding voor woon-werkverkeer en kunnen daarnaast gemaakte onkosten declareren. 59

Governance

e Waddenvereniging is een organisatie met doelstellingen van ideële aard en wordt vooral gefinancierd met vrijwillige bijdragen. Daarom vindt de Waddenvereniging het belangrijk transparant en integer met verkregen vertrouwen en middelen om te gaan. Dit moet worden geborgd door ‘good governance’. We sluiten daarom aan bij initiatieven die helpen om dit handen en voeten te geven. Nederland kent geen overheidstoezicht op goededoelenorganisaties. Daarom heeft de sector zelf normen geformuleerd waaraan iedere goededoelenorganisatie moet voldoen. Het Centraal Bureau Fondsenwerving (CBF) beoordeelt als onafhankelijk toezichthouder of dit inderdaad het geval is. Alleen erkende organisaties mogen het keurmerk ‘Erkend goed doel’ voeren.

Erkenning als goed doel De Waddenvereniging hoort bij de organisaties die in 2016 als eerste de nieuwe ‘Erkenning’ ontvangen. Deze erkenning is een voortzetting van het oude CBF Keurmerk. Dit betekent dat de Waddenvereniging voldoet aan de door de sector opgestelde normen, die door toezichthouder CBF zijn getoetst. De Waddenvereniging is daarbij getoetst op missie/maatschappelijke waarde, middelen, activiteiten en organisatie, doelrealisatie, governance, verantwoording en omgang met belanghebbenden.

Verantwoordingsverklaring Het bestuur van de Waddenvereniging onderschrijft en hanteert de drie principes van ‘good governance’, zoals deze door het CBF zijn geformuleerd. In de verantwoording die de directeur aflegt aan het bestuur en het bestuur aan de ledenvergadering wordt bij de toepassing van deze principes stilgestaan.

Bestuursevaluatie en opvolging governance evaluatie In 2015 heeft het bestuur naar aanleiding van de bestuursevaluatie besloten om de governance te verbeteren ten aanzien van een drietal punten. Daar is in 2016 als volgt opvolging aan gegeven. Ten eerste zijn de doelstellingen voor het jaarplan 2017 concreter geformuleerd met meetbare beoogde resultaten en het benoemen van beoogde impact. Ten tweede is de indeling van het meerjarenbeleid, jaarplan en jaarverslag zodanig opgesteld dat zij gemakkelijker met elkaar kunnen worden vergeleken. Ten derde zijn er stappen ondernomen om de bedrijfsvoering te verduurzamen. Naar aanleiding van de bestuursevaluatie van 2016 heeft het bestuur zich voorgenomen om met een krachtige professionele interne organisatie meer op hoofdlijnen te besturen - tenzij de omstandigheden anders dicteren en de aandacht nadrukkelijker te richten op strategische onderwerpen en zaken op langere termijn, naast de reguliere planning en control op jaarplannen, -rekening, begroting en tussentijdse voortgang. De versterking van de verbinding van de vereniging met de achterban houdt de komende tijd grote prioriteit. In het hoofdstuk ‘Organisatie’ wordt nader ingegaan op de uitkomsten van de bestuursevaluatie van 2016.

1. Toezicht houden en bestuur op afstand

2. Optimale besteding van middelen

Het eerste principe van ‘good governance’ vraagt dat binnen de instelling de functie ‘toezicht houden’ (vaststellen of goedkeuren van plannen, het kritisch volgen van de organisatie en haar resultaten) duidelijk gescheiden is van ‘besturen’, dan wel van ‘uitvoering’. Van een apart toezichthoudend orgaan is geen sprake, de functie van toezichthouder is verdeeld over twee organen. Door de mandatering aan de directie kan het bestuur op hoofdlijnen besturen en tevoren actief toezicht houden. Het bestuur kan zo ‘op afstand’ zorgen dat de vereniging niet afwijkt van haar statutaire doelstellingen en blijft voldoen aan de opgaven die tijdens de Algemene Ledenvergadering (ALV) worden vastgesteld. Het bestuur legt op zijn beurt verantwoording af aan de ALV, die op die manier achteraf toezicht houdt. Werknemers kunnen niet als bestuurslid of ledenraadslid worden benoemd. Wanneer een ledenraadslid tot bestuurslid wordt gekozen, treedt die af op de dag van benoeming tot bestuurslid. Bestuursleden wordt gevraagd naar hun nevenactiviteiten en indien er conflicterende belangen zijn, moeten die worden gemeld. Bij een significant risico op vermenging van belangen wordt dit opgepakt volgens de Code Wijffels. Jaarlijks tekenen de bestuursleden een verklaring waarin dit wordt bekrachtigd.

De directeur, het bestuur en de ALV zien toe op een optimale besteding van middelen om zoveel mogelijk impact te hebben in het kader van onze doelstellingen. Bepalend hiervoor zijn het meerjarenbeleidsplan en de meerjarenbegroting en de daaruit voortvloeiende jaarplannen en jaarlijkse begrotingen. Het bestuur betrekt de ledenraad actief bij het borgen van de optimale besteding en transparante verantwoording van middelen.

In het hoofdstuk ‘Organisatie’ is een uitgebreide verantwoording opgenomen van de samenstelling en werkwijze van de verenigingsorganen, waar onder het bestuur, en een uitgebreide toelichting op de belangrijkste onderwerpen die de aandacht vroegen en aan de orde zijn geweest. Het bestuur is van mening zorgvuldig en geheel in lijn met dit eerste principe van goed bestuur te hebben gehandeld.

Het bestuur hanteert daarbij concrete uitgangspunten en normen voor de reserves, voor het op deposito zetten van middelen en voor de bestedingsratio’s, waaronder de hoogte van wervingskosten en de kosten van beheer en administratie. De ALV stelt deze uiteindelijk formeel vast. Het monitoren en evalueren van de uitvoering van de belangrijkste activiteiten vindt elke vier maanden plaats op het bureau. De directeur rapporteert hierover viermaandelijks aan het bestuur. Jaarlijks vindt monitoring en evaluatie plaats bij de afwikkeling van de jaarplannen en het opstellen van jaarverslag en jaarrekening. Als externe bron van informatie voor het bestuur is de rapportage van de accountant van belang. Verbeterpunten, al dan niet op advies van de accountant, worden in de bestuursvergaderingen behandeld. In 2016 is tijdens de ALV het jaarverslag en het financieel verslag van 2015 goedgekeurd en de begroting van 2016 formeel vastgesteld. Ook wordt het meerjarenbeleidsplan vastgesteld.

3. Optimale relaties met belanghebbenden

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

De Waddenvereniging werkt samen met een brede waaier aan actoren in het gebied, zodat anderen ook het verhaal en de doelen van de vereniging vertellen en daar voor staan. De interesse voor de unieke waarden van het gebied is enorm toegenomen en het aantal organisaties die daar ook werk van willen maken neemt toe. De Waddenvereniging maakt daar gebruik van als het past bij de visie van de vereniging op het gebied, of sluit coalities als het bedreigingen betreft.

De leden en omgeving van de Waddenvereniging gaan ervan uit dat de vereniging haar activiteiten op verantwoorde wijze uitvoert. Ten aanzien van kantooractiviteiten en evenementen koopt de Waddenvereniging zoveel mogelijk in op basis van biologische en/of fair trade certificering. De Waddenvereniging is geen eigenaar van het pand waar het kantoor is gevestigd. Bij de huisbaas is er op aangedrongen om het pand zo goed mogelijk te isoleren. In 2016 is besloten de laatste enkelvoudige ruiten te vervangen door dubbel glas. Daarnaast zijn alle lampen vervangen door LED verlichting. Eind 2016 is de Vereniging van twee naar een verdieping gegaan om kosten te besparen en efficiënter met energie en middelen om te gaan. Het papier dat op kantoor wordt gebruikt is FSC gecertificeerd. Ook worden de WADDENmagazines gedrukt op FSC gecertificeerd papier en zijn de folies om de magazines gemaakt van 100% afbreekbaar biofolie. Werknemers worden aangemoedigd om gebruik te maken van openbaar vervoer. Bij de producten die de Waddenvereniging verkoopt via de webshop staat eerlijke en duurzame productie centraal. Zo zijn de truien gemaakt van gerecyclede spijkerbroeken en is op Terschelling Blue Camp gelanceerd, stormtenten waarin gereclyced denim is verwerkt en waarmee wij het duurzaam kamperen een impuls willen geven.

De belangrijkste samenwerking van de Waddenvereniging is die met de Coalitie Wadden Natuurlijk, waarin de acht grootste natuur- en milieuorganisaties in en rond de Waddenzee samenwerken en afstemmen. Hierdoor kunnen taken, waar de Waddenvereniging voorheen alleen voor stond, beter worden verdeeld of afgestemd. Meer informatie over organisaties waarmee wordt samengewerkt is te vinden in het hoofdstuk over Samenwerkingsverbanden. Voeling met onze achterban gebeurt via onze ledenraad. Een bijzondere groep vormen die mensen die zich actief voor de doelstelling van de vereniging inzetten: actieve leden, vrijwilligers, medewerkers en bestuursleden. Speciale aandacht voor deze vitale relaties is belegd bij de directeur. Dit geldt ook voor de Nationale Postcode Loterij, met wie een bijzonder partnerschap is opgebouwd. Er is groeiende aandacht voor bewoners en betrokken ondernemers, opdat het draagvlak voor de doelen van de vereniging in het gebied zo groot mogelijk is. Onze Werelderfgoedgidsen worden steeds vaker gevraagd door ondernemers en de vereniging heeft actief lokale bewoners gesteund bij grote onderwerpen zoals verzet tegen gaswinning.

Momenteel heeft het financieel beleid van de vereniging als uitgangspunt dat twee derde van de middelen om veiligheidsredenen bij ‘first rating’ banken worden belegd en een derde bij banken met uitgesproken herkenbaar groen en duurzaam profiel. De verantwoordelijkheid voor MVO binnen de vereniging is belegd bij teamleider bedrijfsvoering.

Bezoldiging directeur en bestuursleden Het bestuur heeft vastgesteld dat de vergoeding van de directie goed binnen de sectorale richt lijn is gebleven. Bestuur en leden van de Ledenraad ontvangen geen vergoeding voor hun werkzaamheden. De te declareren kosten beperken zich tot de werkelijke reiskosten (zie jaarrekening).

Klachten Een formele klachtenprocedure (ook te vinden op de website) zorgt voor een transparante verwerking van externe signalen over ons functioneren. Klachten kunnen via de website, telefonisch of schriftelijk worden gemeld. Binnen twee weken worden deze beantwoord of schrif telijk afgehandeld. Leden van de Waddenvereniging die klachten of ideeën hebben, kunnen dit via de Algemene Ledenvergadering melden. In 2016 zijn er geen klachten binnengekomen.

Vooruitblik 2017

e Waddenvereniging begint het nieuwe jaar 2017 met goed nieuws, de nieuwe Mijnbouwwet is per 1 januari 2017 van kracht gegaan. Daar zijn we blij mee, omdat we in 2016 samen met bewoners uit het gebied ervoor hebben gezorgd dat het boren in het waddengebied nu een stuk moeilijker wordt. Wij verwachten dat met de nieuwe eisen in de Mijnbouwwet de bedrijven - nu geconfronteerd met hogere kosten en gebrek aan draagvlak - zich uit de winningsvelden boven Terschelling en Schiermonnikoog terugtrekken. Het jaar 2017 zal ook in het teken staan van de verkiezingen en een nieuwe regeerÂ akkoord. De Waddenvereniging ziet kansen om de taaie ontwikkelingen rond beleid en beheer van het waddengebied een stap verder te brengen. In 2017 bespreekt de Tweede Kamer een beleidsverkenning voor het waddengebied in aanloop naar een Toekomstvisie. We willen draagvlak creĂŤren voor Wereldpark Waddenzee en voor een goed nationaal waddenbeleid. Naast het organiseren van tal van activiteiten die de bezoeker van het waddengebied laat kennismaken met het Werelderfgoed Waddenzee, zetten we vooral in op een hoge kwaliteitsstandaard van onze excursies en training van de gidsen. We geven excursies vanaf nieuwe locaties, onder andere Holwerd en Lauwersoog. Bij evenementen werken we samen met verschillende partners om een bezoek aan het Werelderfgoed met kennis over het wad te verrijken. We gaan voor een verdere groei van het WAD500netwerk en organiseren in samenwerking met de Waddenagenda ten minste twee bijeenkomsten voor ondernemers.

We jagen versterking aan van de Waddennatuur met projecten die bijdragen aan herstel van oude en bestaande zeearmen. We werken aan verdere afspraken met de visserij opdat zij zich aanpassen aan wat de zee te bieden heeft. We betrekken steeds meer mensen bij de unieke Vismigratierivier en zorgen zo voor steun en draagvlak voor het herstel van trekroutes voor vissen. We ontwikkelen het â€˜bewakingssysteemâ€™ van onze Waddenwacht verder en maken het operationeel. Daardoor kunnen we snel actie ondernemen als er zich in het gebied kansen of bedreigingen voordoen en waarmee iets gedaan moet worden, zoals olierampen, bouwplannen voor windparken of baggeren van vaargeulen. Ons doel is geen enkele belangrijke ontwikkeling te missen en vooral de natuur, rust en ruimte in het waddengebied te (waar)borgen! We blijven ook in 2017 leden en donateurs werven die de basis vormen voor onze vereniging. We experimenteren met een nieuwe marketingstrategie, om na 2017 de dalende trend in ledenaantal te keren.

In 2017 begroot de Waddenvereniging een financieel tekort dat aan de reserves wordt onttrokken. Het gaat hierbij om extra impuls voor het team kennis, ecologisch herstel van de Lauwerskust, kwaliteit van beleving van het Werelderfgoed en voortzetting van de organisatieontwikkeling zoals die in 2016 is ingezet. Belangrijk daarbij is de voorbereiding van een nieuwe aanpak van de ledenadministratie die in 2018 naar Harlingen terug verhuist. In lijn met onze nieuwe koers stellen we verbinding centraal, met wadliefhebbers in het hele land, met bewoners en ondernemers in het gebied en met onze leden. We stellen onszelf ten doel om minstens 150.000 wadliefhebbers te bereiken, te onderzoeken waar onze leden behoefte aan hebben, meer activiteiten, service en ontmoetingen voor onze leden te organiseren en de bewoners en ondernemers in het gebied steeds te blijven opzoeken. Om dit duidelijk handen en voeten te geven wordt een nieuwe functie â€˜verenigingszakenâ€™ geĂŻntroduceerd. Daarnaast wordt bekeken of de verenigingsstructuur gemoderniseerd kan worden. De statuten zouden in dat geval zodanig gewijzigd moeten worden dat een ledenraad de controlerende taken van de ALV overneemt. De wereld is in beweging en de Waddenvereniging ook. Met al onze activiteiten koersen we af op onze droom. Een droom waarbij wind, water en getij zo ongestoord mogelijk hun eigen gang kunnen blijven gaan in het Mooiste Natuurgebied van Nederland. Dat de bijzondere waarden van rust, ruimte en ruige natuur voor de vele liefhebbers van het wad er - in tegenstelling tot de mondiale trends - wel op vooruitgaan.

Begroting 2017

Alle bedragen zijn in euro’s Begroting 2017

Begroting 2016

Baten Baten van particulieren Baten van bedrijven Baten van loterijorganisaties Baten van subsidies van overheden

1.520.000

1.455.850

5.000

4.150

500.000

50.000

20.000

SOM VAN DE GEWORVEN BATEN Baten als tegenprestatie voor levering van producten Overige baten en lasten Som der baten

2.075.000

94,5%

1.980.000

94,4%

20.000

0,9%

17.000

0,8%

100.000

4,6%

100.000

4,8%

2.195.000 100,0%

2.097.000

100,0%

2.195.098

81,1%

Lasten Besteed aan de doelstellingen Programma Waddenwacht

444.862

522.183

Programma Het natuurlijke natte wad

599.459

400.463

Programma Klimaat en delfstoffen Programma Toerisme en werelderfgoed educatie Programma Goed beheer Programma Op weg naar 50.000 ambassadeurs

218.618

193.819

416.687

399.825

193.236

200.890

430.406

477.918 2.303.268

Wervingskosten

80,0%

327.610 15,8%

292.496 14,8% 327.610

11,4%

292.496

10,8%

246.622

8,6%

220.406

8,1%

Som der lasten

2.877.500 100,0%

2.708.000

100,0%

Saldo voor financiële baten en lasten

-682.500

-611.000

47.500

75.000

-635.000

-536.000

225.000

155.000

-410.000

-381.000

Kosten van beheer en administratie

Saldo financiële baten en lasten Saldo van baten en lasten Gedekt uit bestemmingsfonds Vismigratierivier Resultaat na overheveling bestemmingsfonds Vismigratierivier

FinanciĂŤn en risicobeheersing

Financieel resultaat 2016 De totale inkomsten zijn met € 2.384.000 ruim € 287.000 hoger dan geraamd. Hogere baten van particulieren en dan in het bijzonder uit nalatenschappen zijn hiervan de oorzaak. De totale bestedingen vallen lager uit dan begroot. Begroot was € 2.708.000 en daadwerkelijk werd er € 2.489.000 uitgegeven; een verschil van € 219.000. De bestedingen aan de doelstellingen waren € 119.000 lager. De wervingskosten kwamen € 58.000 lager uit en aan de kosten van beheer en administratie werd € 42.000 minder dan geraamd uitgegeven. Het saldo financiële baten en lasten komt in 2016 uit op € 64.000, terwijl in de begroting werd uitgegaan van € 75.000. Uiteindelijk resulteert een resultaat van -/- € 42.000 (begroot -/- € 536.000). De kosten gemaakt in 2016 en gedekt uit het Bestemmingsfonds Nieuwe Afsluitdijk- de Vismigratierivier bedragen € 122.000 waardoor er per saldo € 80.000 aan de reserves wordt toegevoegd.

Overige baten en lasten 4%

Subsidies 0%

Kosten Beheer en Administratie 7%

Baten levering producten 1%

Wervingskosten 10%

Nationale Postcode Loterij 21%

Baten van bedrijven 0% Besteed aan doelstellingen 83%

Baten van particulieren 74%

Baten 2016 Baten van particulieren Baten van bedrijven Nationale Postcode Loterij Subsidies

Lasten 2016 1.763.750

74%

3.350

500.000

21%

6.424

Baten levering producten

19.303

Overige baten en lasten

91.426

2.384.253

100%

TOTAAL

Besteed aan doelstellingen

2.075.828

83%

Wervingskosten

234.262

Kosten Beheer en Administratie

179.224

2.489.314

100%

TOTAAL

Het saldo financiële baten en lasten komt uit op een opbrengst van € 63.505. Dit saldo wordt conform de nieuwe Richtlijn RJ 650 afzonderlijk gerapporteerd en is derhalve niet meer onderdeel van de baten of lasten. Er is in 2016 een exploitatietekort van € 41.556 gerealiseerd. Begroot was een exploitatietekort van € 536.000.

Kengetallen Met kengetallen kunnen we onze financiële prestaties vergelijken met die van andere goededoelenorganisaties en bewaken we ook, over een reeks van jaren, de ontwikkeling van deze prestaties. Wij noemen de volgende prestatiegebieden en onze onder normale omstandigheden geldende streefniveau’s op lange termijn: • Kosten besteding aan de doelstelling (bestedingsratio’s) (> 80% van de som van de lasten) • Wervingskosten (< 20% van de som van de geworven baten) • Kosten beheer en administratie (< 10% van de som van de lasten)

Herrekening kengetallen Bij de invoering van de nieuwe RJ 650 is de indeling van de baten en lasten veranderd. Voor een goede vergelijking zijn de kengetallen vanaf 2015 herrekend. Uit de cijfers blijkt dat we in 2016 goed aan die streefniveaus voldoen.

Kengetallen berekend op basis van de nieuwe richtlijn RJ 650

2016

2016 begroot

2015

Bestedingspercentage baten Besteed aan de doelstellingen Som van de baten

Som van de lasten

87,1% 104,7%

79,0%

Som van de geworven baten

83,4%

81,1%

82,3%

Som van de lasten

2013

2012

Besteed aan de doelstellingen Totale baten

75,1%

85,9%

45,2%

80,9%

Besteed aan de doelstellingen Totale lasten

80,5%

80,1%

80,8%

79,3%

15,5%

18,9%

17,5%

16,8%

7,4%

8,6%

8,8%

10,3%

Wervingskosten % (CBF norm 25%) 10,3%

14,8%

10,4%

Beheer en administratie Kosten beheer en administratie

2014

Bestedingspercentage lasten

Wervingskosten % (CBF norm 25%) Wervingskosten

2015

Bestedingspercentage baten

Bestedingspercentage lasten Besteed aan de doelstellingen

Kengetallen berekend op basis van de oude richtlijn RJ 650

Kosten eigen fondsenwerving Baten eigen fondsenwerving Beheer en administratie

7,2%

8,1%

7,6%

Kosten beheer en administratie Totale lasten

Noot In verband met de extra bijdrage van de Nationale Postcode Loterij zijn de totale baten in 2013 ruim 2 miljoen hoger dan andere jaren. Hierdoor valt het bestedingspercentage baten veel lager uit. Exclusief deze bijdrage zou het uitkomen op 88,5%.

Financieel beleid Algemeen De Waddenvereniging heeft geen winstoogmerk. Financiële soliditeit is wel een voorwaarde voor ons functioneren, maar niet het doel ervan. Een structureel sluitende meerjarenbegroting is een belangrijke pijler in ons financieel beleid. Als er ruimte is om extra middelen in te zetten dan doen we dat snel, maar uiteraard wel verantwoord en altijd in het licht van onze doelstellingen. Jaarlijks wordt via de jaarbegroting en het jaarplan vastgesteld hoeveel budget er binnen de vereniging beschikbaar is voor het realiseren van de jaardoelen. Per vier maanden worden de actuele financiële resultaten gevolgd en wordt er waar nodig bijgestuurd. Per kalenderjaar wordt de jaarrekening vastgesteld door het bestuur en gecontroleerd door de externe accountant. In de Algemene Ledenvergadering wordt de jaarrekening ter goedkeuring voorgelegd. De ledenraad adviseert hierbij het bestuur en de Algemene Ledenvergadering.

Beleid ten aanzien van reserves De financiële positie van de Waddenvereniging is goed. De reserves geven een stevige buffer voor de toekomst en geven ons ook na 2016 de ruimte voor de geplande extra inzet van middelen voor onze doelen. Reserves kunnen ontstaan door meevallers en overschotten, maar het aanhouden van die middelen moet altijd gerechtvaardigd worden vanuit de doelstellingen van de vereniging. Dit gebeurt op basis van de volgende uitgangspunten: 1. Er worden bestemmingsreserves ingezet om een volgende fase in te gaan in het Waddengebied. Na vijftig jaren strijd

om de unieke waarden van het gebied te behouden, is het tijd om actiever werk te maken van verbetering van die waarden. We gaan programmatisch aan de slag om daar aan te werken; voor een natuurlijker natte wad, het voorkomen van schadelijke mijnbouw, een betere Werelderfgoed-educatie en een beter beheer van het gebied. Voor optimale impact van deze programma’s is het nodig dat mensen uit het gebied en wadliefhebbers in het hele land zich daar sterk voor willen maken. Deze programmatische aanpak vraagt om een nieuwe werkwijze van de vereniging waarin de komende jaren extra wordt geïnvesteerd. Meer informatie over de beoogde impact, doelen en activiteiten van deze programma’s kan worden gevonden in het meerjarenbeleid van de vereniging. Hiervoor is een bedrag beschikbaar van € 1.328.000. Dit bedrag zal ingezet worden in de periode 2017-2020. 2. Er is een ‘Huisvestingreserve’ van € 900.000. Deze is ontstaan door de boekwinst op verkoop van de panden aan de Voorstraat te Harlingen. Het uitgangspunt is om deze de rentebaten uit deze reserve te gebruiken om daarmee de huisvestingskosten te dekken. 3. De ‘Continuïteitsreserve’ is bedoeld als buffer voor het opvangen van risico's en tegenvallers en moet in uitzonderlijke situaties een doorstart of zorgvuldige afbouw mogelijk maken. In relatie tot de risico's is geraamd dat een voorziening van € 1.500.000 hiervoor toereikend is. Hierbij is ook rekening gehouden met het feit dat de ‘Huisvestingsreserve’ in dergelijke situaties ook als buffer dient. De ‘Continuïteitsreserve’ komt met de genoemde € 1.500.000 (vaste) lasten op circa een keer de jaarlijkse (vaste) organisatiekosten. Dit blijft ruim binnen het maximum dat volgens de CBF-regels is toegestaan (1,5 maal de jaarlijkse kosten van de werkorganisatie).

Beleid ten aanzien van treasury De vereniging belegt niet in aandelen. Conform het beleggingsstatuut van de vereniging worden beleggingsrisico’s op twee manieren vermeden. Allereerst kiezen wij ervoor ons geld alleen toe te vertrouwen aan de zogenaamde systeembanken en risicomijdende banken die zich focussen op duurzame ontwikkeling. Ten tweede beperken we het wegzetten van middelen tot veilige vormen zoals in deposito’s, zodanig dat deze beschikbaar zijn als we ze weer inzetten voor de doelstelling. Als uitgangspunt wordt gebruikt dat tweederde van deze middelen om veiligheidsredenen worden ondergebracht bij ‘first rating’ banken en éénderde bij banken met uitgesproken herkenbaar groen en duurzaam profiel.

Rendement per jaar op uitgezette gelden over de afgelopen 5 jaar Rentebaten Gemiddeld rendement op jaarbasis

2016

2015

2014

2013

2012

63.505

81.619

94.914

91.104

92.213

1,7%

2,0%

2,3%

3,0%

Beleid ten aanzien van beheersing risico’s Het beheersen van risico’s begint met het onderkennen van het bestaan van bedreigingen die er zijn waardoor ons werk niet, niet voldoende of niet correct kan worden uitgevoerd. Het gaat dan om operationele risico’s, financiële risico’s en reputatierisico’s.

Operationele risico’s Operationele risico’s zijn er in verschillende vormen. Met beleidsbeïnvloeding als een van onze primaire taken is het werk goeddeels afhankelijk van ontwikkelingen in de buitenwereld. Veranderingen in de publieke opinie, in de politiek, in weten schappelijke inzichten of in de regionale context van partners met wie veel wordt samengewerkt, vinden grotendeels plaats buiten onze invloedssfeer. Deze kunnen echter grote weerslag hebben op ons werk, onze operationele slagkracht en de mate waarin wij onze doelen kunnen realiseren. Om deze risico’s te beheersen, wordt geïnvesteerd (in geld en in capaciteit) in de deskundigheid van de medewerkers en in het beheer van een omvangrijk relatienetwerk. Het gaat om relaties die vaak over lange periodes lopen. Ook intern zijn er operationele risico’s, namelijk op het vlak van de continuïteit van het team medewerkers en van de benodigde ondersteunende diensten en middelen. Te denken valt aan ziekteverzuim, brandveiligheid en de dreiging van uitval en schade aan computersystemen en -bestanden. Om deze risico’s te beheersen worden enkele ondersteunende diensten niet intern verzorgd, maar uitbesteed aan specialisten.

Financiële risico’s Financiële risico’s vormen een tweede categorie risico’s. In de beheersing van de uitgaven speelt de relatieve invloed van externe ontwikkelingen een grote rol. Een voorbeeld is de raming van kosten voor te voeren procedures: als door vertraging de kosten pas in een later jaar worden gemaakt, is dat een onverwachte belasting van de begroting van dat jaar. Mede uit oogpunt van risicobeheersing is daarom geïnvesteerd in de verzorging van goede viermaandelijkse rapportages met managementinformatie per programma. In de groei en beheersing van de inkomsten gaat het enerzijds om het professionaliseren van de fondsenwerving en anderzijds om het beheer van belangrijke relaties. Onze samenwerking met de Nationale Postcode Loterij is een belangrijke steun voor de onafhankelijke positie van de vereniging. De jaarlijkse bijdrage stelt de Waddenvereniging al jaren in staat een van overheidssubsidies onafhankelijke positie in te nemen. De Nationale Postcode Loterij volgt de vereniging op een kritisch opbouwende manier. Daarvoor heeft de vereniging veel waardering. Het verantwoord en gericht inzetten van de opgebouwde reserves ten behoeve van de doelstellingen is een maatregel die voorvloeit uit de samenwerking met de Nationale Postcode Loterij.

Reputatierisico’s Reputatierisico’s zijn de derde en minst tastbare categorie van risico’s. Het vertrouwen dat de samenleving in het werk van de Waddenvereniging stelt, is ons grootste kapitaal. Tegelijk is dat vertrouwen ook het meest vluchtige kapitaal. Een goede reputatie is een belangrijke buffer: hetzelfde incident leidt dan eerder tot een kras op het blazoen dan tot een forse deuk. In die zin is reputatiemanagement een instrument van risicobeheersing. ‘Goed Bestuur’ en investeren in de competenties van de medewerkers en ons netwerk zorgen er voor dat signalen uit het veld en (sociale) media tijdig worden opgevangen.

Financieel verslag

I. Balans per 31 december 2016 Na resultaat verwerking Alle bedragen zijn in euro’s 31 december 2016

31 december 2015

Immateriële vaste activa

30.874

34.533

Materiële vaste activa

51.462

24.831

Financiële vaste activa

1.000.000

Activa

1.082.336 Voorraden

15.350

1.059.364 18.200

Vorderingen en overlopende activa

1.047.745

1.071.983

Liquide middelen

3.732.985

3.667.695

TOTAAL ACTIVA

4.796.080

4.757.878

5.878.416

5.817.242

Passiva Reserves en fondsen Reserves continuiteitsreserve

1.500.000

bestemmingsreserve

2.256.583

1.500.000 2.176.479 3.756.583

3.676.479

Fondsen bestemmingsfonds

Kortlopende schulden TOTAAL PASSIVA

1.595.100

1.716.760 1.595.100

1.716.760

5.351.683

5.393.239

526.733

424.003

5.878.416

5.817.242

II. Staat van baten en lasten Alle bedragen zijn in euroâ€™s 2016 werkelijk

2016 begroot

2015 werkelijk

Baten Baten van particulieren Baten van bedrijven

1.763.750

1.455.850

1.893.722

3.350

4.150

500.000

6.424

20.000

39.527

Baten van loterijorganisaties Nationale Postcode Loterij (reguliere bijdrage) Baten van subsidies van overheden

Som van geworven baten

2.273.524

1.980.000

2.433.249

Baten als tegenprestatie voor levering van producten

19.303

17.000

24.000

Overige baten en lasten

91.426

100.000

136.283

2.384.253

2.097.000

2.593.532

SOM VAN DE BATEN

Alle bedragen zijn in euroâ€™s 2016 werkelijk

2016 begroot

Waddenwacht

398.696

522.183

Programma Het Natuurlijke natte Wad

424.563

400.463

Programma Klimaat en delfstoffen

210.456

193.819

Programma Toerisme en Werelderfgoed educatie

421.342

399.825

Programma Goed beheer

192.149

200.890

Wadliefhebbers verenigen

428.623

477.918

2015 werkelijk

Lasten Bestedingen aan doelstellingen

Gebiedsbescherming

953.814 1.094.224

Bevorderen van de belangstelling 2.075.829

2.195.098

2.048.038

Wervingskosten

234.262

292.496

253.364

Kosten van beheer en administratie

179.223

220.406

188.279

2.489.314

2.708.000

2.489.681

-105.061

-611.000

103.851

Saldo financiĂŤle baten en lasten

63.505

75.000

81.619

SALDO VAN BATEN EN LASTEN

-41.556

-536.000

185.470

SOM VAN DE LASTEN Saldo voor financiele baten en lasten

Bestemming saldo van baten en lasten Toevoeging/onttrekking aan: Bestemmingsreserve Bestemmingsfonds

80.104 -121.660 -41.556

De bestemming van het saldo van baten en lasten in 2016 is conform het besluit van het bestuur uitgevoerd.

III. Kasstroomoverzicht Alle bedragen zijn in euroâ€™s

Saldo van baten en lasten Afschrijvingen

2016

2015

-41.556

185.470

48.164

23.221

24.238

-177.800

102.730

-123.855

2.850

-4.500

Mutaties in werkkapitaal: Kortlopende vorderingen Kortlopende schulden Mutatie voorraden

136.426

Kasstroom uit operationele activiteiten: Investeringen in materiĂŤle vaste activa

71.136

-97.464 -35.086

Kasstroom uit investeringsactiviteiten:

71.136

-35.086

Mutatie geldmiddelen

65.290

-132.550

Per 1 januari

3.667.695

3.800.245

Per 31 december

3.732.985

3.667.695

65.290

-132.550

Geldmiddelen

Mutatie geldmiddelen

IV. Toelichting op de balans en de staat van baten en lasten Algemeen Activiteiten

Grondslagen voor de waardering van activa en passiva Immateriële vaste activa

De Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee te Harlingen stelt zich tot doel het waddengebied te beschermen en te behouden voor generaties na ons. Zij doet dit via politieke lobby, beleidsbeïnvloeding, juridische acties en communicatie.

De immateriële vaste activa worden gewaardeerd op verkrijgingsprijs, verminderd met de cumulatieve afschrijvingen en indien van toepassing met bijzondere waardeverminderingen. De afschrijvingen worden gebaseerd op de geschatte levensduur en worden berekend op basis van een vast percentage van de verkrijgingsprijs, rekening houdend met eventuele residuwaarde. Er wordt afgeschreven vanaf het moment van ingebruikneming.

Schattingen Bij toepassing van de grondslagen en regels voor het opstellen van de jaarrekening vormt de directie van de Waddenvereniging zich verschillende oordelen en schattingen die essentieel kunnen zijn voor de in de jaarrekening opgenomen bedragen. Indien het voor het geven van het vereiste inzicht noodzakelijk is, is de aard van deze oordelen en schattingen inclusief de bijbehorende veronderstellingen opgenomen bij de toelichting op de desbetreffende jaarrekeningposten.

Algemene grondslagen voor de opstelling van de jaarrekening De jaarrekening is opgesteld volgens de bepalingen van Richtlijn 650 Fondsenwervende instellingen van de Raad voor de Jaarverslaggeving (aangepast 2016). De grondslagen zijn ten opzichte van vorig jaar niet gewijzigd. Door de aanpassing van de Richtlijn is de indeling van de staat van baten en lasten veranderd. Voor de vergelijkbaarheid zijn de gegevens van de begroting 2016 en de gerealiseerde cijfers van 2015 aangepast aan deze nieuwe indeling.

Materiële vaste activa De materiële vaste activa worden gewaardeerd op verkrijgingsprijs, verminderd met de cumulatieve afschrijvingen en indien van toepassing met bijzondere waardeverminderingen. De afschrijvingen worden gebaseerd op de geschatte levensduur en worden berekend op basis van een vast percentage van de verkrijgingsprijs, rekening houdend met eventuele residuwaarde. Er wordt afgeschreven vanaf het moment van ingebruikneming.

Financiële vaste activa De vorderingen worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de reële waarde en vervolgens gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs, welke gelijk zijn aan de reële waarde, onder aftrek van noodzakelijk geachte voorzieningen.

Voorraden De waardering van activa en passiva en de bepaling van het resultaat vinden plaats op basis van historische kosten, tenzij anders vermeld. Baten en lasten worden toegerekend aan het jaar waarop ze betrekking hebben. Winsten worden slechts opgenomen voor zover zij op balansdatum zijn gerealiseerd. Verplichtingen en mogelijke verliezen die hun oorsprong vinden voor het einde van het verslagjaar, worden in acht genomen indien zij voor het opmaken van de jaarrekening bekend zijn geworden.

Voorraden worden gewaardeerd tegen verkrijgingsprijs of lagere netto-opbrengstwaarde. Deze lagere netto-opbrengstwaarde wordt bepaald door individuele beoordeling van de voorraden.

Vorderingen De vorderingen worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de reële waarde en vervolgens gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs. De reële waarde en de geamortiseerde kostprijs zijn gelijk aan de nominale waarde. Noodzakelijk geachte voorzieningen voor mogelijke verliezen als gevolg van oninbaarheid worden in mindering gebracht. Deze voorzieningen worden bepaald op basis van individuele beoordeling van de vorderingen.

Liquide middelen De liquide middelen worden gewaardeerd tegen de nominale waarde.

De brutowinst is de netto-omzet verminderd met de kostprijs van de verkochte artikelen.

Lasten Eigen vermogen De Waddenvereniging kent een continuïteitsreserve en bestemmingsreserves. De continuïteitsreserve is door het bestuur vastgesteld op ongeveer 1x de vaste jaarlasten conform de (maximum) norm van het Centraal Bureau Fondsenwerving (CBF). Deze reserve geeft de vereniging bij grote tegenslagen de tijd zich op zorgvuldige wijze aan te passen aan de dan ontstane situatie. Voor de overige bestemmingsreserves heeft het bestuur op basis van de strategische doelstellingen van de vereniging de bestemming bepaald. Dit is in de toelichting op de post nader verklaard. Bestemmingsfondsen worden gevormd voor gelden die door derden zijn ontvangen en zijn geoormerkt voor een bepaald doel. Dit is in de toelichting op de post nader verklaard.

Kortlopende schulden Schulden worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de reële waarde en vervolgens gewaardeerd op geamortiseerde kostprijs.

Grondslagen voor de bepaling van het resultaat Baten van particulieren De baten van particulieren worden verantwoord in het jaar waarop zij betrekking hebben. Baten uit nalatenschappen worden opgenomen in het boekjaar waarin de omvang betrouwbaar kan worden vastgesteld. Voorlopige uitbetalingen in de vorm van voorschotten worden in het boekjaar waarin ze worden ontvangen verantwoord als baten uit nalatenschappen, voor zover deze niet reeds in een voorgaand boekjaar zijn verantwoord. Bij de waardering van nalatenschappen wordt rekening gehouden met eventuele rechten van vruchtgebruik.

De lasten van 2016 worden bij de kostentoerekening onderverdeeld in drie categorieën van activiteiten (bestemmingen): 1. besteed aan de doelstellingen (onderverdeeld in programma’s) 2. wervingskosten 3. kosten beheer en administratie In de eerste plaats worden voor zover mogelijk de directe kosten toegerekend aan één van deze categorieën. De lasten die niet rechtstreeks kunnen worden toegerekend (kosten personeel, huisvesting, kantoor, algemeen en afschrijvingen) worden toebedeeld op basis van de daadwerkelijk bestede uren van het personeel aan de activiteiten, zoals blijkt uit de sluitende urenregistratie van medewerkers. Het gaat hierbij om de volgende percentages in 2016: 1. besteed aan de doelstellingen 83% 2. wervingskosten 10% 3. kosten beheer en administratie 7%

Pensioenlasten Medewerkers van de Waddenvereniging nemen deel aan een pensioenregeling op basis van middelloonregeling. Deze heeft het karakter van een premieregeling. De Waddenvereniging heeft bij een onverhoopt dekkingstekort van het pensioenfonds geen verplichting tot aanvullende stortingen, anders dan via hogere toekomstige premies.

Grondslagen voor de opstelling van het kasstroomoverzicht Het kasstroomoverzicht wordt opgesteld volgens de indirecte methode.

Baten als tegenprestatie voor de levering van producten Baten als tegenprestatie voor de levering van producten worden als afzonderlijke post in de staat van baten en lasten verantwoord. Bij deze baten is de brutowinst verantwoord. 83

V. Toelichting op afzonderlijke balanspostsen van de jaarrekening 2016 Alle bedragen zijn in euro’s IMMATERIËLE VASTE ACTIVA VOOR DE BEDRIJFSVOERING Het verloop is als volgt: Software Waarde op 1 januari 2016

34.533

Investeringen

11.547

Afschrijvingen

-15.206

Waarde op 31 december 2016

30.874 afschrijving in procenten

aanschaf waarde

cumulatieve afschrijving

33%

46.080

15.206

Gebouwen

Inventaris

Computerinventaris

Totaal

Waarde op 1 januari 2016

13.123

8.268

3.440

24.831

Investeringen

21.959

34.240

3.390

59.589

Afschrijvingen

-12.132

-16.266

-4.560

-32.958

Waarde op 31 december 2016

22.950

26.242

2.270

51.462

afschrijving in procenten

aanschaf waarde

cumulatieve afschrijving

Gebouwen

10-20%

144.406

121.456

Inventaris

20-33%

60.680

34.438

33%

13.584

11.314

Specificatie

Software

Alle bedragen zijn in euro’s MATERIËLE VASTE ACTIVA VOOR DE BEDRIJFSVOERING Het verloop is als volgt:

Specificatie

Computerinventaris

De vereniging is gevestigd in een huurpand aan de Droogstraat 3 te Harlingen.

Alle bedragen zijn in euro’s FINANCIËLE VASTE ACTIVA De specificatie luidt per einde boekjaar:

Overige vorderingen

2016

2015

1.000.000

Eind 2016 staat er € 1.000.000 vast op een termijndeposito tot 3 maart 2020. De jaarrente is 4,25%.

Alle bedragen zijn in euro’s VOORRADEN De specificatie luidt per einde boekjaar: 2016

2015

2.000

13.350

16.200

15.350

18.200

Voorraad benodigd voor de bedrijfsvoering Voorraad kantoorartikelen (geschat) Voorraad beschikbaar voor de doelstelling Voorraad merchandise

TOTAAL

De voorraden zijn gewaardeerd tegen de inkoopwaarde. Hierbij is het nodig gebleken om een voorziening voor incourante voorraden voor € 12.500 te vormen. Deze voorziening is ten laste van het resultaat van 2016 gekomen.

Alle bedragen zijn in euro’s VORDERINGEN De specificatie luidt per einde boekjaar:

Te ontvangen bijdrage Nationale Postcode Loterij Te ontvangen subsidies Te ontvangen uitkeringen uit nalatenschappen

2016

2015

500.000

5.535

14.470

374.000

405.000

Te ontvangen van debiteuren

77.588

13.949

Te ontvangen rente

56.286

74.400

Overige vorderingen en vooruitbetaalde bedragen

34.336

64.164

1.047.745

1.071.983

TOTAAL

De opgenomen vordering nalatenschappen is gesaldeerd met de te verwachten successierechten die hierover verschuldigd zijn. De vorderingen hebben een looptijd korter dan één jaar.

Alle bedragen zijn in euro’s LIQUIDE MIDDELEN De specificatie luidt per einde boekjaar:

Tegoeden bij banken Contanten TOTAAL

2016

2015

3.732.801

3.666.688

184

1.007

3.732.985

3.667.695

De tegoeden staan op direct opvraagbare (spaar)rekeningen. Voor een bedrag van € 1.077.222 is er een opnamebeperking, waarbij jaarlijks 25% van het hoogste saldo zonder boete opgenomen kan worden.

Alle bedragen zijn in euro’s RESERVES Continuïteitsreserve

Bestemmingsreserves Verbreding van maatschappelijke steun a/h gebied

Huisvestingsreserve

TOTAAL

Bestemmingsreserve Meerjarenbeleidsplan

Campagne Wereld Erfgoed

Stand per 31 december 2015

53.760

900.000

1.222.719

1.500.000

3.676.479

Mutaties resultaatbestemming Toevoeging/afname via resultaatbestemming

-24.931

Stand per 31 december 2016

28.829

80.104

105.035

900.000

In het verloop van de reserves over en per ultimo 2016 is de bestemming van het resultaat verwerkt. Het resultaat 2016 is voor wat betreft specifieke bestedingen over 2016 ten laste van de betreffende specifieke bestem mingsreserves gebracht. Het per saldo resterende bedrag van (voordelig) € 105.035 komt als sluitpost ten gunste van de bestemmingsreserve 'Meerjarenbeleidsplan'. De reserve 'Huisvestingsreserve' blijft ongewijzigd. In het verleden is de boekwinst op de verkoop van de panden aan de Voorstraat te Harlingen als reserve voor een 'bron van inkomsten' ingesteld om met de rentebaten daarvan huisvestingskosten te dekken die de Vereniging tot dan niet had. Daarnaast zijn in het verleden jaarlijks overschotten aan deze reserve toegevoegd omdat deze als sluitpost diende. Wij hebben berekend dat voor het doel van dekking van huisvestingslasten een reserve van € 900.000 voldoende renteopbrengsten geeft voor de komende jaren. De 'Continuïteitsreserve' is bedoeld als buffer voor het opvangen van risico's en tegenvallers en moet in uitzonderlijke situaties een doorstart of zorgvuldige afbouw mogelijk maken. In relatie tot de risico's

1.327.754

1.500.000

3.756.583

is geraamd dat een voorziening van € 1.500.000 hiervoor toereikend is. Hierbij is ook rekening gehouden met het feit dat de 'Huisvestingsreserve' in dergelijke situaties ook als buffer dient. De 'Continuïteitsreserve' komt met de genoemde € 1.500.000 (vaste) lasten op circa een keer de jaarlijkse (vaste) organisatiekosten. Dit blijft ruim binnen het maximum dat volgens de CBF regels is toegestaan (1,5 maal de jaarlijkse kosten van de werkorganisatie). Er resteert een bedrag van € 1.327.754 dat door het bestuur is bestemd voor de uitvoering van navolgende programma's uit het meerjaren beleidsplan: • Programma Het natuurlijke natte wad • Programma Klimaat en delfstoffen • Programma Toerisme en werelderfgoed educatie • Programma Goed beheer • Waddenwacht • Wadliefhebbers verenigen 87

Alle bedragen zijn in euroâ€™s BESTEMMINGSFONDS Nieuwe Afsluitdijk- de Vismigratierivier Stand per 31 december 2015

1.716.760

Bij:

oprenting 2016

17.168

Af:

besteding 2016

-138.828

Stand per 31 december 2016

1.595.100

In 2013 ontving de Waddenvereniging â‚Ź 2.070.000 van de Nationale Postcode Loterij voor het realiseren van een Vismigratierivier door de Afsluitdijk. Hiermee wordt deze barriere beter passeerbaar voor trekvissen als de aal en de spiering. Deze bijdrage is uit de extra trekking van de Nationale Postcode Loterij van 2012 gedoneerd. De uitgaven in het kader van dit project zullen in de periode 2013 tot en met 2018 geschieden ten laste van dit bestemmingsfonds.

Alle bedragen zijn in euro’s KORTLOPENDE SCHULDEN De specificatie luidt per einde boekjaar:

Vooruitontvangen subsidies projecten Vooruitontvangen contributies volgend jaar

2016

2015

5.368

8.239

5.467

7.236

28.350

Crediteuren

115.203

74.503

Niet-opgenomen vakantiedagen en vakantiegeld

106.705

96.439

37.532

34.134

Vooruitgefactureerde bedragen

Af te dragen loonbelasting en sociale premies Nog te betalen declaraties werknemers

5.865

3.983

112.667

62.768

Nog te betalen kosten Coalitie Wadden Natuurlijk

24.788

37.089

Diverse schulden

84.788

99.612

526.733

424.003

Nog te betalen kosten ledenadministratie

TOTAAL

Onder de vooruitontvangen bedragen worden de contributieontvangsten van het volgend boekjaar, die in het huidige boekjaar zijn ontvangen, verantwoord.

NIET IN DE BALANS OPGENOMEN RECHTEN EN VERPLICHTINGEN

Rechten De Waddenvereniging heeft een aantal nalatenschappen aanvaard, waarvan de omvang nog niet betrouwbaar is te schatten. Derhalve zijn deze conform de richtlijnen RJ 650 niet in de jaarrekening opgenomen. Hierbij kan het gaan om materiele bedragen.

Meerjarige financiele verplichtingen Met ingang van 1 november 2016 wordt de begane grond van het pand aan de Droogstraat 3-5 te Harlingen gehuurd. Tot die tijd werd ook de eerste verdieping gehuurd. De huurovereenkomstloopt tot 1 november 2020. De aanvangshuurprijs bedraagt op jaarbasis € 32.036 en wordt jaarlijks geïndexeerd. Met ingang van 11 juni 2014 is een leaseverplichting aangegaan met betrekking tot een leaseauto.Het contract is per 1 juli 2015 aangepast. De maandelijkse termijnen bedragen € 705, de gebruiker betaald een eigen bijdrage van € 218 per maand. Per 31 december 2016 resteren er 6 leasetermijnen.

VI. TOELICHTING OP DE STAAT VAN BATEN EN LASTEN Algemeen

Baten van loterijorganisaties

In 2016 sluit de staat van baten en lasten met een negatief saldo van -/- € 41.556. Begroot was een negatief resultaat van -/- €536.000. De baten vallen € 287.253 hoger uit, met name door inkomsten uit nalatenschappen. Daarnaast is er in 2016 ook € 218.686 minder uitgegeven.

De ongeoormerkte bijdrage van de Nationale Postcode Loterij voor 2016 is vastgesteld op € 500.000. Dit bedrag is ook in de begroting meegenomen.

Baten Baten van particulieren Op grond van de herziene RJ 650 die de Waddenvereniging vrijwillig voor het boekjaar 2016 toepast, dienen de contributies en donaties afzonderlijk gepresenteerd te worden. Bij de huidige inrichting van de ledenadministratie is het niet mogelijk deze splitsing aan te brengen, waardoor dit als gezamenlijke post is opgenomen. Aan contributies en donaties is er in 2016 € 1.181.840 ontvangen, € 74.000 minder dan begroot. Daarentegen zijn de baten uit nalatenschappen ruim € 381.000 hoger dan begroot en komen totaal uit op € 581.910.

Baten van subsidies van overheden De opbrengsten uit subsidies bedragen € 6.424 en zijn ruim € 14.000 lager dan begroot. Het betreft hier incidentele subsidies. De subsidieopbrengsten worden genomen naar rato van de voortgang van de werkzaamheden van de subsidiabele projecten. Deze zogenaamde ‘dekking’ wordt per jaar bepaald aan de hand van de voortgangsinformatie uit de betreffende projectadministraties.

Baten als tegenprestaties voor levering van producten. Deze opbrengst is als volgt toe te lichten: - netto opbrengst € 43.862 - kostprijs € 24.559 Per saldo resteert € 19.303

Baten van bedrijven

Overige baten en lasten

De baten van bedrijven bedragen € 3.350 en komen iets lager uit dan voorzien in de begroting (€ 4.150).

De overige baten zijn bijna € 9.000 lager dan begroot en komen uit op een totaal van € 91.426. De opbrengsten van de vrijwilligerswerkgroepen van de Waddenvereniging voor excursies, het Waddenwerkweekend en de Werelderfgoed excursies bedragen in totaal € 65.000. In 2016 is er € 25.000 ontvangen voor de bijdrage van de Waddenvereniging aan het Lectoraat Marien Wetland Studies.

Lasten Besteed aan doelstellingen Ten opzichte van de begroting 2016 zijn de totale bestedingen aan doelstellingen in 2016 € 119.000 lager. Totaal is er € 2.075.828 uitgegeven. In onderstaande tabel zijn de bestedingen per onderdeel uitgesplitst:

Alle bedragen zijn in euro’s Besteed aan de doelstellingen

2016

Begroot 2016

Verschil

Waddenwacht

398.696

522.183

-123.487*

Programma Het natuurlijke natte wad

424.563

400.462

24.101

Programma Klimaat en delfstoffen

210.456

193.819

16.637

Programma Toerisme en werelderfgoed educatie

421.342

399.825

21.517

Programma Goed beheer

192.149

200.890

-8.741

Wadliefhebbers verenigen

428.623

477.918

-49.295

2.075.828

2.195.097

-119.269

TOTAAL

* De gerealiseerde kosten Waddenwacht zijn deels geboekt onder andere programma's. Dit verklaart waarom de kosten Waddenwacht lager uitvallen dan begroot.

Wervingskosten De wervingskosten bedragen ruim € 234.000 en komen daarmee € 58.000 lager uit dan begroot. Voor de inning van de reguliere contributie bedragen deze kosten € 43.000. Dit is inclusief het direct aan fondsenwerving toegerekende deel van de kosten van uitbesteding van de ledenadministratie, 25% van de totaalfactuur. Voor wervingsacties is er ruim € 84.000 uitgegeven De toegerekende kosten op basis van de bestede uren bedragen € 107.000. De totale wervingskosten blijven met 10,3% van de som van de geworven baten ruim binnen de door het CBF vastgestelde norm van 25%.

Kosten van beheer en administratie De kosten voor beheer en administratie bedragen € 179.000. Dit is € 41.000 lager dan begroot. De kosten voor beheer en administratie zijn 7,2% van de totale lasten.

SALDO FINANCIELE BATEN EN LASTEN De rente inkomsten bedragen nagenoeg € 64.000. Dit is € 11.000 lager dan de begroting. Er zijn geen kosten die drukken op deze inkomsten. In de loop van 2010 is er € 1.000.000 vastgezet op een 10-jaars termijndeposito. De jaarrente bedraagt 4,25% en valt ieder jaar in maart vrij. Een bedrag van € 1.077.000 staat op een spaarrekening waarvan jaarlijks 25% boetevrij kan worden opgenomen. De overige liquiditeiten staan op vrij opneembare spaarrekeningen.

Alle bedragen zijn in euro’s SPECIFICATIE EN VERDELING KOSTEN NAAR BESTEMMING

2016 werkelijk Doelstelling

Klimaat en delfstoffen

Werelderfgoed: toerisme en educatie

Goed beheer

56.847

90.673

76.313

144.942

81.728

Communicatiekosten Personeelskosten

Wadliefhebbers verenigen

Natuurlijke Natte Wad

Uitbesteed werk

Waddenwacht

Bestemming

209.945 253.950

248.094

99.686

205.353

81.992

162.488

Huisvestingskosten

18.852

18.417

7.400

15.244

6.087

12.062

Kantoor- en algemene kosten

59.191

57.826

23.235

47.864

19.111

37.873

9.857

9.553

3.822

7.938

3.232

6.255

398.696

424.563

210.456

421.342

192.149

428.623

16,0%

17,1%

8,5%

16,9%

7,7%

17,2%

Afschrijvingen

TOTAAL In procenten

2016 totaal

2015 werkelijk

Kosten beheer en administratie

Beheer en administratie

Wervingskosten

Werving baten

2016 begroting

24.835 126.855

475.338

546.000

285.587

336.800

447.000

726.785

79.749

114.764

1.246.075

1.220.000

1.173.362

5.920

8.519

92.500

88.000

87.693

18.588

26.749

290.437

368.000

193.033

3.150

4.355

48.164

39.000

23.221

234.262

179.223

2.489.314

2.708.000

2.489.681

9,4%

7,2%

100,0%

Alle bedragen zijn in euroâ€™s PERSONEELSKOSTEN De personeelkosten zijn als volgt onder te verdelen: 2016 brutolonen

945.757

werkgeversdeel sociale lasten

159.052

pensioenkosten

109.047

overige personeelskosten Totaal

32.218 1.246.075

Aan het einde van het jaar zijn er 24 medewerkers in dienst (2015: 20). Gemiddeld voor 2016 in full-time equivalenten: 16,9fte (2015: 16,1). Beloning bestuur Bestuursleden verrichten hun werkzaamheden onbezoldigd en hebben recht op een reiskostenvergoeding en vergoeding voor kosten van telefoon e.d. In 2016 is er â‚Ź 1.065 aan kostenvergoeding betaald. Er zijn geen voorschotten, leningen of garanties verstrekt aan bestuursleden.

Alle bedragen zijn in euro’s BEZOLDIGING DIRECTIE Naam Functie

A. Berkhuysen Directeur

Dienstverband Dienstverband

Onbepaald

Uren

Part-time percentage

Periode

geheel 2016

Bezoldiging Jaarinkomen Bruto loon/salaris Vakantiegeld

62.006 4.907

Eindejaarsuitkering, 13e /14e maand

Variabel inkomen

TOTAAL SV lasten (wg deel)

66.913 9.587

Belastbare vergoedingen/bijtellingen

1.197

Pensioenlasten (wg deel)

5.751

Overige beloningen op termijn

Uitkeringen beëindiging dienstverband

TOTAAL BEZOLDIGING 2016

83.448

Totaal bezoldiging 2015

91.794

(tot 1 juni fulltime daarna 0,8 FTE) Het bestuur heeft het bezoldigingsbeleid, de hoogte van de directiebeloning en de hoogte van andere bezoldigingscomponenten vastgesteld. Het beleid wordt periodiek geactualiseerd. Bij de bepaling van het bezoldigingsbeleid en de vaststelling van de beloning volgt het bestuur de Adviesregeling Beloning Directeuren van Goede Doelen van VFI en de Code Wijffels (zie ww.vfi.nl) Het jaarinkomen van de directie blijft binnen het geldende maximum van € 88.094 volgens de VFI Beloningsregeling. Voor een toelichting op het beleid en de uitganspunten voor de directiebezoldiging verwijzen we naar het hoofdstuk Governance in dit jaarverslag. Aan de directieleden zijn geen leningen, voorschotten of garanties verstrekt.

CONTROLEVERKLARING CONTROLEVERKLARING VANVAN DE DE ONAFHANKELIJKE ONAFHANKELIJKE ACCOUNTANT ACCOUNTANT Aan:Aan: het het bestuur, bestuur, de Ledenraad de Ledenraad en de en Algemene de Algemene Leden Leden Vergadering Vergadering vanvan de Landelijke de Landelijke Vereniging Vereniging tot Behoud tot Behoud vanvan de Waddenzee de Waddenzee OVER OVER DE IN DEHET IN HET JAARVERSLAG JAARVERSLAG OPGENOMEN OPGENOMEN JAARREKENING JAARREKENING 2016 2016 VERKLARING VERKLARING

ONSOOORDEEL NS OORDEEL Wij Wij hebben hebben de jaarrekening de jaarrekening 2016 2016 vanvan de Landelijke de Landelijke Vereniging Vereniging tot Behoud tot Behoud vanvan de Waddenzee de Waddenzee te te Harlingen Harlingen gecontroleerd. gecontroleerd. Naar Naar onsons oordeel oordeel geeft geeft de op de bladzijde op bladzijde 76 tot 76 en tot met en met bladzijde bladzijde 95 in 95het in het jaarverslag jaarverslag opgenomen opgenomen jaarrekening jaarrekening eeneen getrouw getrouw beeld beeld vanvan de grootte de grootte en de en samenstelling de samenstelling vanvan het het vermogen vermogen vanvan de de Landelijke Landelijke Vereniging Vereniging tot Behoud tot Behoud vanvan de Waddenzee de Waddenzee per per 31 december 31 december 2016 2016 en van en van het het resultaat resultaat overover 2016 2016 in overeenstemming in overeenstemming metmet de in deNederland in Nederland geldende geldende RJ-Richtlijn RJ-Richtlijn 650650 Fondsenwervende Fondsenwervende Instellingen. Instellingen. De jaarrekening De jaarrekening bestaat bestaat uit: uit: 1. 1. de balans de balans per per 31 december 31 december 2016; 2016; 2. 2. de winst-en-verliesrekening de winst-en-verliesrekening overover 2016; 2016; en en 3. 3. de toelichting de toelichting metmet eeneen overzicht overzicht vanvan de gehanteerde de gehanteerde grondslagen grondslagen voorvoor financiële financiële verslaggeving verslaggeving en andere en andere toelichtingen. toelichtingen. VOOR VOOR ONSONS OORDEEL OORDEEL DE BASIS DE BASIS Wij Wij hebben hebben onze onze controle controle uitgevoerd uitgevoerd volgens volgens het het Nederlands Nederlands recht, recht, waaronder waaronder ookook de Nederlandse de Nederlandse controlestandaarden controlestandaarden vallen. vallen. Onze Onze verantwoordelijkheden verantwoordelijkheden op grond op grond hiervan hiervan zijn zijn beschreven beschreven in de in de sectie sectie 'Onze 'Onze verantwoordelijkheden verantwoordelijkheden voorvoor de controle de controle vanvan de jaarrekening'. de jaarrekening'.

Wij Wij zijn zijn onafhankelijk onafhankelijk vanvan de Landelijke de Landelijke Vereniging Vereniging tot Behoud tot Behoud vanvan de Waddenzee de Waddenzee zoals zoals vereist vereist in in de Verordening de Verordening inzake inzake de onafhankelijkheid de onafhankelijkheid vanvan accountants accountants bij assurance-opdrachten bij assurance-opdrachten (ViO) (ViO) en en andere andere voorvoor de opdracht de opdracht relevante relevante onafhankelijkheidsregels onafhankelijkheidsregels in Nederland. in Nederland. Verder Verder hebben hebben wij wij voldaan voldaan aanaan de Verordening de Verordening gedragsgedragsen beroepsregels en beroepsregels accountants accountants (VGBA). (VGBA). Wij Wij vinden vinden dat dat de door de door onsons verkregen verkregen controle-informatie controle-informatie voldoende voldoende en geschikt en geschikt is als is basis als basis voorvoor onsons oordeel. oordeel. OVER OVER DE IN DEHET IN HET JAARVERSLAG JAARVERSLAG OPGENOMEN OPGENOMEN ANDERE ANDERE INFORMATIE INFORMATIE VERKLARING VERKLARING

Naast Naast de jaarrekening de jaarrekening en onze en onze controleverklaring controleverklaring daarbij, daarbij, omvat omvat het het jaarverslag jaarverslag andere andere informatie, informatie, die die bestaat bestaat uit: uit: • •de diverse de diverse onderdelen onderdelen vanvan het het bestuursverslag bestuursverslag (bladzijde (bladzijde 4 tot4 en tot met en met 73);73); • •de overige de overige gegevens. gegevens.

Ref.:Ref.: J.NO.17179 J.NO.17179 accon accon avm avm controlepraktijk controlepraktijk B.V.,B.V., Zonnedauw Zonnedauw 11, 9202 11, 9202 PE Drachten, PE Drachten, Postbus Postbus 623, 623, 92009200 AP Drachten AP Drachten T: 0512 T: 0512 52 575206, 57F: 06, 0512 F: 0512 52 57 5206, 57www.acconavm.nl 06, www.acconavm.nl De accon De accon avm controlepraktijk avm controlepraktijk B.V. maakt B.V. maakt deel uit deel vanuitdevan Stichting de Stichting accon■avm accon■avm controlepraktijk. controlepraktijk. Op onze Op dienstverlening onze dienstverlening en/of andere en/of andere rechtshandelingen rechtshandelingen zijn steeds zijn steeds de algemene de algemene voorwaarden voorwaarden van accon■avm van accon■avm van toepassing, van toepassing, waarinwaarin een beperking een beperking van van aansprakelijkheid aansprakelijkheid is opgenomen. is opgenomen. Deze algemene Deze algemene voorwaarden voorwaarden zijn gedeponeerd zijn gedeponeerd bij de Kamer bij de Kamer van Koophandel van Koophandel onder onder nummer nummer 09173535 09173535 en zullen en zullen op eerste op eerste verzoek verzoek kosteloos kosteloos aan u aan worden u worden toegezonden. toegezonden. Tevens Tevens kunt ukunt de algemene u de algemene voorwaarden voorwaarden via onze via website onze website www.acconavm.nl www.acconavm.nl raadplegen. raadplegen. Bezoek Bezoek ook onze ook website onze website voor meer voor informatie meer informatie over onze over dienstverlening, onze dienstverlening, onze mensen onze mensen en onze en ambities. onze ambities.

VAN DE ONAFHANKELIJKE ACCOUNTANT Op CONTROLEVERKLARING grond van onderstaande werkzaamheden zijn wij van mening dat de andere informatie: • met de jaarrekening verenigbaar is en geen materiële afwijkingen bevat; het bestuur, de Ledenraad envan de Algemene Vergadering van de Landelijkevereist Vereniging • Aan: alle informatie bevat die op grond RJ-RichtlijnLeden 650 Fondsenwervende Instellingen is. tot Behoud van de Waddenzee Wij hebben de andere informatie gelezen en hebben op basis van onze kennis en ons begrip, DE IN HET JAARVERSLAG OPGENOMEN JAARREKENING VERKLARING verkregen vanuitOVER de jaarrekeningcontrole of anderszins, overwogen of de 2016 andere informatie materiële afwijkingen bevat. ONS OORDEEL hebben de jaarrekening 2016 de Landelijke Vereniging tot Behoud van MetWij onze werkzaamheden hebben wijvan voldaan aan de vereisten in RJ-Richtlijn 650 de Waddenzee te Harlingen gecontroleerd. Fondsenwervende Instellingen en de Nederlandse controlestandaard 720. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Naar ons oordeel geeft de op bladzijde 76 tot en met bladzijde 95 in het jaarverslag opgenomen een getrouw beeld groottevan en de vanenhet van de Het jaarrekening bestuur is verantwoordelijk voorvan het de opstellen hetsamenstelling bestuursverslag devermogen overige gegevens Landelijke Vereniging tot Behoud van Waddenzee per Instellingen. 31 december 2016 en van het resultaat in overeenstemming met RJ-Richtlijn 650 de Fondsenwervende over 2016 in overeenstemming met de in Nederland geldende RJ-Richtlijn 650 Fondsenwervende VAN VERANTWOORDELIJKHEDEN MET BETREKKING TOT DE JAARREKENING BESCHRIJVING Instellingen. VERANTWOORDELIJKHEDEN VAN De jaarrekening bestaat uit:HET BESTUUR VOOR DE JAARREKENING Het 1. bestuur is verantwoordelijk voor2016; het opmaken en getrouw weergeven van de jaarrekening in de balans per 31 december overeenstemming met RJ-Richtlijn 650 Instellingen. In dit kader is het bestuur 2. de winst-en-verliesrekening overFondsenwervende 2016; en verantwoordelijk voor met een een zodanige interne die het bestuur noodzakelijk acht om het 3. de toelichting overzicht vanbeheersing de gehanteerde grondslagen voor financiële verslaggeving opmaken de jaarrekening mogelijk te maken zonder afwijkingen van materieel belang als envan andere toelichtingen. gevolg van fouten of fraude. DE BASIS VOOR ONS OORDEEL Wij opmaken hebben onze uitgevoerd volgens het Nederlands waaronder Bij het van controle de jaarrekening moet het bestuur afwegen ofrecht, de vereniging in ook staatdeisNederlandse om haar controlestandaarden vallen.voort Onzeteverantwoordelijkheden op grond hiervan zijn beschreven in de werkzaamheden in continuïteit zetten. Op grond van genoemd verslaggevingsstelsel moet 'Onze verantwoordelijkheden devan controle van de jaarrekening'. het sectie bestuur de jaarrekening opmaken opvoor basis de continuïteitsveronderstelling, tenzij het bestuur het voornemen heeft om de vereniging te liquideren of de bedrijfsactiviteiten te beëindigen Wijbeëindiging zijn onafhankelijk vanrealistische de Landelijke Vereniging of als het enige alternatief is. tot Behoud van de Waddenzee zoals vereist in de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (ViO) en andere voorendedeopdracht relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebben wij De Ledenraad Algemene Ledenvergadering zijn verantwoordelijk voor het uitoefenen van voldaan aanproces de Verordening gedragsen beroepsregels accountants (VGBA). toezicht op het van financiële verslaggeving van de vereniging. VOOR DE CONTROLE VAN DE JAARREKENING WijVERANTWOORDELIJKHEDEN vinden dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ONZE Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een controleopdracht dat wij ons oordeel. daarmee voldoende en geschikte controle-informatie verkrijgen voor het door ons af te geven VERKLARING OVER DE IN HET JAARVERSLAG OPGENOMEN ANDERE INFORMATIE oordeel.

Naast de jaarrekening enmet onze controleverklaring omvat het jaarverslag andere informatie, Onze controle is uitgevoerd een hoge mate maar daarbij, geen absolute mate van zekerheid waardoor bestaat uit: wij tijdens onze controle niet alle materiële fouten en fraude ontdekken. het die mogelijk is dat • de diverse onderdelen van het bestuursverslag (bladzijde 4 tot en met 73); • de overige gegevens.

Ref.: J.NO.17179 accon avm controlepraktijk B.V., Zonnedauw 11, 9202 PE Drachten, Postbus 623, 9200 AP Drachten T: 0512 52 57 06, F: 0512 52 57 06, www.acconavm.nl Landelijke Vereniging tot Behoud Waddenzee Ref.: J.NO.17179 De van acconde avm controlepraktijk–B.V. maakt deel uit van de Stichting accon■avm controlepraktijk. Op onze dienstverlening en/of andere rechtshandelingen zijn steeds de algemene voorwaarden van accon■avm van toepassing, waarin een beperking van aansprakelijkheid is opgenomen. Deze algemene voorwaarden zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 09173535 en zullen op eerste verzoek kosteloos aan u worden toegezonden. Tevens kunt u de algemene voorwaarden via onze website www.acconavm.nl raadplegen. Pagina 2 van 4 Bezoek ook onze website voor meer informatie over onze dienstverlening, onze mensen en onze ambities.

CONTROLEVERKLARING DEvan ONAFHANKELIJKE Afwijkingen kunnen ontstaan alsVAN gevolg fraude of fouten enACCOUNTANT zijn materieel indien redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze, afzonderlijk of gezamenlijk, van invloed kunnen zijn op de Aan: het bestuur, de Ledenraad en de op Algemene Leden de Landelijke Vereniging economische beslissingen die gebruikers basis van dezeVergadering jaarrekeningvan nemen. De materialiteit tot Behoud van de Waddenzee beïnvloedt de aard, timing en omvang van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van onderkende afwijkingen op ons oordeel. VERKLARING OVER DE IN HET JAARVERSLAG OPGENOMEN JAARREKENING 2016 Een meer gedetailleerde beschrijving van onze verantwoordelijkheden is opgenomen in de bijlage ONS OORDEEL bij onze controleverklaring. Wij hebben de jaarrekening 2016 van de Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee te Harlingen gecontroleerd. Drachten, 1 mei 2017 Naar ons oordeel geeft de op bladzijde 76 tot en met bladzijde 95 in het jaarverslag opgenomen accon avm controlepraktijk B.V. jaarrekening Namens deze: een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van het vermogen van de Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee per 31 december 2016 en van het resultaat over 2016 in overeenstemming met de in Nederland geldende RJ-Richtlijn 650 Fondsenwervende Instellingen. w.g. F. Kroon De jaarrekening bestaat uit: Registeraccountant 1. de balans per 31 december 2016; 2. de winst-en-verliesrekening over 2016; en 3. de toelichting met een overzicht van de gehanteerde grondslagen voor financiële verslaggeving en andere toelichtingen. DE BASIS VOOR ONS OORDEEL Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens het Nederlands recht, waaronder ook de Nederlandse controlestandaarden vallen. Onze verantwoordelijkheden op grond hiervan zijn beschreven in de sectie 'Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening'. Wij zijn onafhankelijk van de Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee zoals vereist in de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (ViO) en andere voor de opdracht relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebben wij voldaan aan de Verordening gedragsen beroepsregels accountants (VGBA). Wij vinden dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel. VERKLARING OVER DE IN HET JAARVERSLAG OPGENOMEN ANDERE INFORMATIE Naast de jaarrekening en onze controleverklaring daarbij, omvat het jaarverslag andere informatie, die bestaat uit: • de diverse onderdelen van het bestuursverslag (bladzijde 4 tot en met 73); • de overige gegevens.

Ref.: J.NO.17179 accon avm controlepraktijk B.V., Zonnedauw 11, 9202 PE Drachten, Postbus 623, 9200 AP Drachten T: 0512 52 57 06, F: 0512 52 57 06, www.acconavm.nl Landelijke Vereniging tot Behoud Waddenzee Ref.: J.NO.17179 De van acconde avm controlepraktijk–B.V. maakt deel uit van de Stichting accon■avm controlepraktijk. Op onze dienstverlening en/of andere rechtshandelingen zijn steeds de algemene voorwaarden van accon■avm van toepassing, waarin een beperking van aansprakelijkheid is opgenomen. Deze algemene voorwaarden zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 09173535 en zullen op eerste verzoek kosteloos aan u worden toegezonden. Tevens kunt u de algemene voorwaarden via onze website www.acconavm.nl raadplegen. Pagina 3 van 4 Bezoek ook onze website voor meer informatie over onze dienstverlening, onze mensen en onze ambities.

BIJLAGE CONTROLEVERKLARING BIJ ONZE CONTROLEVERKLARING VAN DEOVER ONAFHANKELIJKE DE JAARREKENINGACCOUNTANT 2016 VAN DE LANDELIJKE VERENIGING TOT BEHOUD VAN DE WADDENZEE Aan: het bestuur, de Ledenraad en de Algemene Leden Vergadering van de Landelijke Vereniging In aanvulling opvan watde is Waddenzee vermeld in onze controleverklaring hebben wij in deze bijlage onze tot Behoud verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening nader uiteengezet en toegelicht wat ERKLARING OVER DE IN HET JAARVERSLAG OPGENOMEN JAARREKENING 2016 eenVcontrole inhoudt. ONS OORDEEL VAN DE ACCOUNTANT VOOR DE CONTROLE VAN DE JAARREKENING DE VERANTWOORDELIJKHEDEN Wij Wij hebben hebben deze deaccountantscontrole jaarrekening 2016 van professioneel de Landelijke kritisch Vereniging uitgevoerd tot Behoud en hebben van waar de Waddenzee relevant te professionele Harlingen gecontroleerd. oordeelsvorming toegepast in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Onze controle bestond onder Naar andere ons oordeel uit: geeft de op bladzijde 76 tot en met bladzijde 95 in het jaarverslag opgenomen • jaarrekening het identificeren een en getrouw inschatten beeldvan vande derisico’s groottedat ende dejaarrekening samenstelling afwijkingen van het vermogen van materieel van de Landelijke belang bevat Vereniging als gevolg tot van Behoud fouten van of de fraude, Waddenzee het in reactie per 31op december deze risico’s 2016bepalen en van en het resultaat over uitvoeren 2016 van in overeenstemming controlewerkzaamheden met de inenNederland het verkrijgen geldende van controle-informatie RJ-Richtlijn 650 Fondsenwervende die voldoende Instellingen. en geschikt is als basis voor ons oordeel. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten. Bij fraude kan sprake zijn van samenspanning, De valsheid jaarrekening in geschrifte, bestaathet uit:opzettelijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd 1. voorstellen de balans vanper zaken 31 december of het doorbreken 2016; van de interne beheersing; • 2. het de verkrijgen winst-en-verliesrekening van inzicht in de interne over 2016; beheersing en die relevant is voor de controle met als doel 3. controlewerkzaamheden de toelichting met eenteoverzicht selecteren vandie depassend gehanteerde zijn ingrondslagen de omstandigheden. voor financiële Deze verslaggeving werkzaamheden en andere toelichtingen. hebben niet als doel om een oordeel uit te spreken over de effectiviteit van de interne beheersing van de vereniging; E BASIS VOOR van ONSde OORDEEL • D het evalueren geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële verslaggeving Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens het Nederlands waaronder ook de Nederlandse en het evalueren van de redelijkheid van schattingen door hetrecht, bestuur en de toelichtingen die controlestandaarden vallen. Onze daarover in de jaarrekening staan;verantwoordelijkheden op grond hiervan zijn beschreven in de 'Onze verantwoordelijkheden voorgehanteerde de controle continuïteitsveronderstelling van de jaarrekening'. • sectie het vaststellen dat de door het bestuur aanvaardbaar is. Tevens het op basis van de verkregen controle-informatie vaststellen of er gebeurtenissen Wij zijn onafhankelijkzijn vanwaardoor de Landelijke Vereniging totkunnen Behoudbestaan van de of Waddenzee zoals vereist in en omstandigheden gerede twijfel zou de vereniging haar de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (ViO) en bedrijfsactiviteiten in continuïteit kan voortzetten. Als wij concluderen dat er een onzekerheid andere voor debelang opdracht relevante onafhankelijkheidsregels Verder hebben van materieel bestaat, zijn wij verplicht om aandacht in in Nederland. onze controleverklaring te wij voldaan de relevante Verordening gedragsen beroepsregels (VGBA). vestigenaan op de gerelateerde toelichtingen in deaccountants jaarrekening. Als de toelichtingen inadequaat zijn, moeten wij onze verklaring aanpassen. Onze conclusies zijn gebaseerd op de Wij vinden dat de door verkregen voldoende en geschikt is als basis voor controle-informatie die ons verkregen is totcontrole-informatie de datum van onze controleverklaring. Toekomstige ons oordeel. gebeurtenissen of omstandigheden kunnen er echter toe leiden dat een vereniging haar continuïteit niet langer kan handhaven; ERKLARING OVER HET JAARVERSLAG OPGENOMEN INFORMATIE en de daarin • Vhet evalueren vanDE deIN presentatie, structuur en inhoud ANDERE van de jaarrekening opgenomen toelichtingen; de jaarrekening en onze controleverklaring daarbij, jaarverslag andere informatie, • Naast het evalueren of de jaarrekening een getrouw beeld geeft omvat van dehet onderliggende transacties en die bestaat uit: gebeurtenissen. • de diverse onderdelen van het bestuursverslag (bladzijde 4 tot en met 73); de overige gegevens. Wij •communiceren met de met governance belaste personen (‘het bestuur en de ledenraad’) onder andere over de geplande reikwijdte en timing van de controle en over de significante bevindingen die uit onze controle naar voren zijn gekomen, waaronder eventuele significante tekortkomingen in de interne beheersing. Ref.: J.NO.17179

accon avm controlepraktijk B.V., Zonnedauw 11, 9202 PE Drachten, Postbus 623, 9200 AP Drachten T: 0512 52 57 06, F: 0512 52 57 06, www.acconavm.nl Landelijke Vereniging tot Behoud Waddenzee Ref.: J.NO.17179 De van acconde avm controlepraktijk–B.V. maakt deel uit van de Stichting accon■avm controlepraktijk. Op onze dienstverlening en/of andere rechtshandelingen zijn steeds de algemene voorwaarden van accon■avm van toepassing, waarin een beperking van aansprakelijkheid is opgenomen. Deze algemene voorwaarden zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 09173535 en zullen op eerste verzoek kosteloos aan u worden toegezonden. Tevens kunt u de algemene voorwaarden via onze website www.acconavm.nl raadplegen. Pagina 4 van 4 Bezoek ook onze website voor meer informatie over onze dienstverlening, onze mensen en onze ambities.

Resultaatbestemming

e bestemming van het resultaat geschiedt conform het besluit van het bestuur. Voorgesteld wordt, na de onttrekking aan het bestemmingsfonds en de specifieke bestemmingsreserves, het resterende saldo toe te voegen aan de reserve meerjarenbeleidsplan. Dit voorstel voor resultaatbestemming is al in deze jaarrekening verwerkt.

100

Ondertekening

it jaarverslag en de jaarrekening zijn per 1 mei 2017 opgesteld onder verantwoordelijkÂ heid van het bestuur van de Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee. Direct aansluitend worden deze, na goedkeuring door de Algemene Ledenvergadering op 20 mei 2017, door het bestuur conform de statuten geautoriseerd.

Harlingen, het bestuur,

Kim van Nieuwaal, voorzitter

Janette Worm, vice-voorzitter

Sietze Haringa, penningmeester

Eelke Folmer, lid

Harmen van der Hoek, lid

Rudolph de Jong, lid

101

Colofon

e Waddenvereniging presenteert haar jaarverslag 2016 online. Een PDF-versie van het jaarverslag van de Waddenvereniging is te downloaden via www.waddenvereniging.nl/jaarverslagen.

Wilt u reageren op het jaarverslag van de Waddenvereniging dan kan dat via info@waddenvereniging.nl. De controleverklaring van de onafhankelijke accountant is opgenomen in de PDF-versie van het jaarverslag.

Redactie Jojanneke Drijver Anne Nippel

Vormgeving Junction, Leeuwarden

Beeldredactie Marrit van den Akker Jojanneke Drijver

102

Fotoverantwoording De fotoâ€™s en afbeeldingen in dit jaarverslag zijn gemaakt door: Renate de Backere (pagina 7, 10, 12, 20, 22)| Marcel van Kammen (pagina 25, 50, 57, 76, 77, 78, 80, 82, 86, 90/91, 100/101) Nanet Por (pagina 44, 45) Henk Postma (cover, pagina 4, 6, 9, 12, 14, 16, 17, 18, 21, 24, 26, 28, 30, 31, 32, 34, 36, 37, 38, 40, 41, 46, 47, 48, 51, 55, 58/59, 60, 61, 62, 64, 65, 66, 68, 70, 74, 83, 85, 87/88, 88/89, 94, 98. Gerard Roos (pagina 27) Herman Verhey (pagina 52) Roy Vrouwenvelder (pagina 35, 73, 92/93) Beeld uit dit jaarverslag mag alleen worden gebruikt met toestemming van de fotograaf.

103