Skip to main content

SÁNG KIẾN XÂY DỰNG TÀI LIỆU VỀ SỐ PHỨC NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT

Page 1

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MÔN TOÁN

vectorstock.com/30416001

Ths Nguyễn Thanh Tú eBook Collection DẠY KÈM QUY NHƠN EBOOK PHÁT TRIỂN NỘI DUNG

SÁNG KIẾN XÂY DỰNG TÀI LIỆU VỀ SỐ PHỨC NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT WORD VERSION | 2021 EDITION ORDER NOW / CHUYỂN GIAO QUA EMAIL TAILIEUCHUANTHAMKHAO@GMAIL.COM

Tài liệu chuẩn tham khảo Phát triển kênh bởi Ths Nguyễn Thanh Tú Đơn vị tài trợ / phát hành / chia sẻ học thuật : Nguyen Thanh Tu Group Hỗ trợ trực tuyến Fb www.facebook.com/DayKemQuyNhon Mobi/Zalo 0905779594


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn sáng kiến Theo Tạp chí Mathematical Reviews (Mỹ, 1997), mỗi năm có hơn mười vạn bài nghiên cứu toán học được công bố; nhịp điệu tăng trưởng theo hàm số mũ, cứ 10 năm lại tăng lên gấp đôi. Rõ ràng không nhà trường nào có thể dạy cho người học hết tất cả các kiến thức đó. Trong khi đó nhu cầu của con người cần phải học tất cả. Chỉ có biết cách tự học mới có thể đáp ứng được sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật. Nội dung số phức được đưa vào trường phổ thông từ những năm 1997, với chương trình thí điểm và chính thức triển khai diện đại trà từ năm học 2008 – 2009. Từ khi được đưa vào chương trình Toán học phổ thông, các bài toán về số phức đã xuất hiện trong các kỳ thi Tốt nghiệp; thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng; thi THPT Quốc gia và thi học sinh giỏi. Nó là một nội dung cơ bản nằm trong Cấu trúc đề thi Tốt nghiệp và thi tuyển sinh Cao đẳng, Đại học của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Qua nghiên cứu các đề thi Tốt nghiệp, tuyển sinh Đại học, Cao đẳng từ những năm 2009 đến năm 2014 và đề thi THPT Quốc gia năm 2015, tôi nhận thấy có ba dạng toán liên quan đến số phức thường xuất hiện trong các kỳ thi này. Đó là, biến đổi số phức; biểu diễn hình học của các số phức thỏa mãn điều kiện cho trước và tìm số phức thỏa mãn điều kiện cho trước. Câu hỏi về số phức trong các đề thi không quá khó đối với các thí sinh nhưng không phải thí sinh nào cũng đạt được điểm tuyệt đối trong câu hỏi này. Trong quá trình dạy học cũng như chấm thi tốt nghiệp, tuyển sinh Đại học, tôi nhận thấy rằng lỗi phổ biến nhất đối với các thí sinh là ở khâu trình bày, lập luận và kỹ năng biến đổi. Phần biểu diễn hình học của số phức cũng là một vấn đề khó đối với thí sinh. Bởi lẽ, nội dung này có liên quan đến phân môn Hình học. Bài tập về số phức vẫn còn nằm chủ yếu trong các cuốn sách tham khảo về Giải tích mà chưa có một tài liệu tham khảo chuyên biệt về số phức cùng các dạng toán cơ bản liên quan đến nó. Nếu xây dựng một cách hợp lý tài liệu về số phức thì học sinh không những được rèn kỹ năng giải toán mà còn được bồi dưỡng năng lực tự học Với những lý do nêu trên, tôi lựa chọn sáng kiến “Xây dựng tài liệu về số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh” để làm đề tài nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường phổ thông. Đồng thời, góp phần bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh và đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở trường THPT 2. Giả thuyết khoa học Nếu xây dựng được một hệ thống bài tập và phân dạng một cách hợp lý các bài toán về số phức và những nhận xét, đánh giá sau mỗi dạng toán thì sẽ giúp cho người học hiểu rõ và sâu sắc về nội dung số phức. Đồng thời, góp phần phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh. Bên cạnh đó cũng giúp học sinh được bồi dưỡng năng lực tự học và do đó góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường. 3. Mục đích của sáng kiến Xây dựng hệ thống bài tập về số phức và phân dạng hợp lý các bài tập để từ đó giúp học sinh biết cách nhận dạng từng bài toán và định hướng cách giải quyết đối với bài toán đó. Cũng thông qua các dạng toán đó học sinh thường xuyên được củng cố kiến thức về Đại số, Hình học và Giải tích. Đồng thời, cũng là tài liệu tham khảo cho giáo viên trong khi giảng dạy nội dung số phức ở trường phổ thông và là tài liệu để học sinh tự học.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 1/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 4. Phạm vi nghiên cứu Sáng kiến tập trung nghiên cứu nội dung số phức theo chương trình Chuẩn trong chương trình Giải tích 12 ở trường THPT. Bên cạnh đó cũng có đề cập đến dạng lượng giác của số phức một cách thích hợp. 5. Phương pháp nghiên cứu a) Nghiên cứu lý luận: Tìm hiểu về các tài liệu đề cập đến số phức, đặc biệt là các đề thi tốt nghiệp THPT, đề thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng và đề thi THPT Quốc gia. b) Nghiên cứu thực tiễn: Tìm hiểu về cách giảng dạy nội dung số phức mà giáo viên thường làm. Phân tích và làm rõ ưu điểm, nhược điểm của từng cách dạy để từ đó xây dựng tài liệu một cách hợp lý nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh. c) Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm nhằm đánh giá tính khả thi, tính hiệu quả và tính phổ dụng của sáng kiến. Đồng thời, cũng nhằm hoàn thiện về mặt nội dung và lý luận trong sáng kiến. 6. Những điểm mới và ý nghĩa thực tiễn của sáng kiến a) Về mặt lý luận: - Phân dạng một cách hợp lý các bài toán về số phức trong sách giáo khoa, sách bài tập và trong các đề thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng. - Trong mỗi dạng toán có đưa ra kiến thức cần nắm và phương pháp giải từng dạng toán đó, các ví dụ minh họa và bài tập đề nghị. - Đề xuất phương án sử dụng tài liệu nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh. b) Về mặt thực tiễn: - Các dạng toán mà sáng kiến đã xây dựng bám sát chuẩn kiến thức, kỹ năng và góp phần nâng cao chất lượng dạy và học nội dung số phức. - Rèn luyện tính cẩn thận, sự linh hoạt, tính tích cực, chủ động và sáng tạo trong giải toán nói riêng và trong các hoạt động nói chung. Đặc biệt là góp phần bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh. - Sáng kiến đã phân loại và giải được 50 ví dụ minh họa cho các dạng toán về số phức. Nội dung sáng kiến này là tài liệu tham khảo bổ ích cho giáo viên và học sinh. 7. Cấu trúc của sáng kiến Sáng kiến gồm 54 trang, ngoài phần mở đầu và kết luận, ở phần nội dung của sáng kiến gồm 2 chương và phần phụ lục: Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chương 2: Xây dựng tài liệu về số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh. Phụ lục: Bài tập chọn lọc về số phức.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 2/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1. Cơ sở lý luận Luật Giáo dục năm 2005 có ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo ghi rõ về mục tiêu của giáo dục phổ thông: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời. ...”. Theo các nhà lý luận thì trong quá trình học ở trường phổ thông, học sinh có thể tiến hành hoạt động tự học trong những điều kiện, hoàn cảnh khác nhau và dưới nhiều hình thức khác nhau. Có thể nêu lên ba hình thức tự học cơ bản sau đây: Một là, hoạt động tự học diễn ra nhằm đáp ứng nhu cầu hiểu biết riêng, bổ sung và mở rộng tri thức ngoài chương trình đào tạo ở ngoài nhà trường phổ thông. Người học tự đọc tài liệu tìm vấn đề, tự suy nghĩ, tự xoay sở giải quyết vấn đề, tự rút ra kinh nghiệm và không cần có sự điều khiển của giáo viên. Đó là hình thức tự học ở mức độ cao. Hai là, hoạt động tự học của học sinh diễn ra khi không có sự điều khiển trực tiếp của giáo viên. Học sinh tự sắp xếp thời gian, điều kiện vật chất để tự ôn tập, tự củng cố, tự đào sâu những tri thức và tự hình thành những kỹ năng, kỹ xảo ở một vấn đề nào đó theo yêu cầu của giáo viên hoặc vấn đề nào đó nằm trong quy định của chương trình đào tạo của nhà trường. Ba là, hoạt động tự học của học sinh diễn ra dưới sự điều khiển trực tiếp của giáo viên. Thày là tác nhân, hướng dẫn, tổ chức, đạo diễn để trò phát huy những phẩm chất và năng lực vốn có và tiềm ẩn của mình như: óc quan sát, phân tích, tổng hợp; năng lực khái quát hóa, tương tự hóa; ... tự tìm ra tri thức, hình thành và củng cố các kỹ năng, kỹ xảo mà thày đã định hướng cho hoạt động này. 1.2. Cơ sở thực tiễn 1.2.1. Yêu cầu về chuẩn kiến thức, kỹ năng phần số phức Thời gian dành cho nội dung số phức ở chương trình lớp 12 Chuẩn là 11 tiết trong tổng số 78 tiết. Theo tài liệu Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kỹ năng môn Toán lớp 12 thì việc giảng dạy nội dung số phức cần giúp học sinh: a) Về kiến thức: - Biết dạng đại số của số phức; - Biết cách biểu diễn hình học của số phức; - Biết cách tính môđun của số phức, xác định số phức liên hợp; - Biết khái niệm căn bậc hai của số phức; - Biết cách giải phương trình bậc hai với hệ số thực và có nghiệm phức; b) Về kỹ năng: - Thực hiện được các phép tính cộng, trừ, nhân và chia số phức; - Biết cách tính căn bậc hai của số phức; - Biết tìm nghiệm phức của phương trình bậc hai với hệ số thực; - Biết tìm các số phức thỏa mãn điều kiện cho trước. Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 3/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 1.2.2. Cấu trúc đề thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng Qua nghiên cứu đề thi tuyển sinh Cao đẳng, Đại học từ năm 2009 đến năm 2014, và đề thi THPT Quốc gia năm 2015, tôi nhận thấy đề thi được ra theo cấu trúc dưới đây: Câu 1 (1,0 điểm). Khảo sát sự biến thiên và vẽ đồ thị của hàm số. Câu 2 (1,0 điểm). Các bài toán liên quan đến ứng dụng của đạo hàm và đồ thị của hàm số: Chiều biến thiên của hàm số; cực trị; giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số; tiếp tuyến; tiệm cận (đứng và ngang) của đồ thị hàm số; tìm trên đồ thị những điểm có tính chất cho trước; tương giao giữa hai đồ thị (một trong hai đồ thị là đường thẳng); ... Câu 3 (1,0 điểm). a) Số phức. b) Phương trình mũ, lôgarit; bất phương trình mũ, lôgarit. Câu 4 (1,0 điểm). Giới hạn. Nguyên hàm, tích phân. Ứng dụng của tích phân: tính diện tích hình phẳng, thể tích vật thể khối tròn xoay. Câu 5 (1,0 điểm). Phương pháp tọa độ trong không gian. Câu 6 (1,0 điểm). a) Công thức lượng giác, phương trình lượng giác. b) Tổ hợp, xác suất, thống kê. Câu 7 (1,0 điểm). Hình học không gian (tổng hợp): Quan hệ song song, quan hệ vuông góc của đường thẳng, mặt phẳng; diện tích xung quanh của hình nón tròn xoay, hình trụ tròn xoay; thể tích của khối lăng trụ, khối chóp, khối nón tròn xoay, khối trụ tròn xoay; diện tích mặt cầu và thể tích khối cầu. Câu 8 (1,0 điểm). Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng. Câu 9 (1,0 điểm). Phương trình, bất phương trình, hệ phương trình. Câu 10 (1,0 điểm). Bài toán tổng hợp (Ghi chú: thông thường là: bất đẳng thức; giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất; các bài toán liên quan đến tham số; tổ hợp; khai triển nhị thức;...). 1.2.3. Kiến thức cơ bản về số phức Trong phần này chúng tôi tóm tắt lại một số kiến thức cơ bản về số phức. Những kiến thức này về cơ bản đã được trình bày trong sách giáo khoa. Bên cạnh đó, một số tính chất của số phức không đề cập trong sách giáo khoa nhưng có trong các bài giảng về số phức ở trên lớp. a) Dạng đại số của số phức và các phép toán về số phức. - Mỗi số có dạng z = a + bi được gọi là số phức, trong đó a, b ∈ ℝ và i 2 = −1 . Số thực a được gọi là phần thực ( Re z ; Re là viết tắt của Real: thực, số thực, phần thực), còn b được gọi là phần ảo ( Im z ; Im là viết tắt của Imaginary: ảo, số ảo, phần ảo) của số phức z . Tập hợp các số phức, kí hiệu là ℂ (C là chữ cái đầu trong Complex: số phức). - Số phức z = a + bi, (a, b ∈ ℝ ) là số thuần ảo khi và chỉ khi a = 0 ; Số phức z = a + bi, (a, b ∈ ℝ ) là số thực khi và chỉ khi b = 0 . - Các phép toán về số phức: Giả sử z1 = a + bi; z2 = c + di , trong đó a, b, c, d ∈ ℝ . Khi đó: (a) z1 + z2 = (a + c ) + (b + d )i ; z1 − z2 = (a − c ) + (b − d )i . (b) z1 z2 = (a + bi )(c + di ) = (ac − bd ) + (ad + bc ) i . (c)

z1 a + bi ac + bd ad − bc = = − i , với z2 ≠ 0 . z2 c + di c 2 + d 2 c 2 + d 2

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 4/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh b) Số phức liên hợp. - Cho số phức z = a + bi, (a, b ∈ ℝ ) . Khi đó số phức liên hợp của z là z = a − bi . - Các tính chất về số phức liên hợp của số phức: (a) z = z , ∀z ∈ ℂ ;

(b) z1 ± z2 = z1 ± z2 , ∀z1 , z2 ∈ ℂ .

(c) z1.z2 = z1.z2 , ∀z1 , z2 ∈ ℂ ;

z  z (d)  1  = 1 , ∀z1 , z2 ∈ ℂ, z2 ≠ 0 .  z2  z2

(e) z là số thực khi và chỉ khi z = z ; z là số thuần ảo khi và chỉ khi z = −z . Chú ý: Tính chất e) đôi khi được sử dụng để chứng minh một số phức là số thực hoặc một số phức là số thuần ảo. c) Môđun của số phức. - Cho số phức z = a + bi, (a, b ∈ ℝ ) . Khi đó môđun của số phức z là z = a 2 + b 2 . - Các tính chất về môđun của số phức: 2

2

(a) z = z = z.z , ∀z ∈ ℂ ; (c)

z z1 = 1 , ∀z1 , z2 ∈ ℂ và z2 ≠ 0 ; z2 z2

(b) z1 z2 = z1 . z2 , ∀z1 , z2 ∈ ℂ ; (d) z1 − z2 ≤ z1 + z2 ≤ z1 + z2 , ∀z1 , z2 ∈ ℂ .

d) Hai số phức bằng nhau. a = c . Cho hai số phức z1 = a + bi; z2 = c + di , trong đó a, b, c, d ∈ ℝ . Khi đó z1 = z2 ⇔   b = d Chú ý: Điều kiện để hai số phức bằng nhau thường được vận dụng trong các bài tập về tìm số phức thỏa mãn điều kiện cho trước nên chúng ta cần nắm vững điều kiện này. e) Biểu diễn hình học của số phức. Mỗi số phức z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) được biểu diễn bởi điểm M = ( x; y ) hoặc bởi vectơ u = ( x; y ) trong mặt phẳng tọa độ Oxy . Nếu các số phức z1 , z2 được biểu diễn bởi các điểm A, B trong mặt phẳng tọa độ Oxy thì số phức z1 + z2 được biểu diễn bởi OA + OB ; số phức z1 − z2 được biểu diễn bởi OA − OB = BA .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 5/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

Chương 2. XÂY DỰNG TÀI LIỆU VỀ SỐ PHỨC NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH A. XÂY DỰNG TÀI LIỆU VỀ SỐ PHỨC Trong khuôn khổ sáng kiến này, tôi tập trung đề cập đến dạng đại số của số phức và bên cạnh đó có đề cập đến cả dạng lượng giác của số phức. Liên quan đến dạng đại số của số phức, chúng tôi đề cập đến một số dạng toán như: Biến đổi số phức; Biểu diễn hình học của số phức; Tìm số phức thỏa mãn điều kiện cho trước; Số phức với môđun lớn nhất, môđun nhỏ nhất; Bất đẳng thức liên quan đến môđun của số phức và Số phức và ứng dụng. Việc phân dạng các loại toán về số phức được căn cứ vào chuẩn kiến thức, kỹ năng và qua tìm hiểu, nghiên cứu các đề thi Tốt nghiệp THPT, đề thi Đại học, Cao đẳng và đề thi THPT Quốc gia từ năm 2009 đến năm 2015. Trong mỗi dạng toán về số phức, chúng tôi trình bày 3 vấn đề: Kiến thức chuẩn bị; Các ví dụ minh họa và Bài tập đề nghị. Riêng dạng toán Số phức và ứng dụng chúng tôi chỉ minh họa bằng một vài ví dụ cụ thể. Dưới đây, là nội dung chi tiết cho từng dạng toán đó.

2.1. DẠNG 1. BIẾN ĐỔI SỐ PHỨC Trong phần này chúng ta đề cập đến hai loại biến đổi liên quan đến số phức. - Biến đổi liên quan đến số phức cụ thể: ta sử dụng các phép toán về số phức (phép cộng, phép trừ, phép nhân, phép chia, phép lũy thừa, ...) kết hợp với công thức xác định số phức liên hợp và môđun của số phức để thực hiện phép biến đổi. - Biến đổi liên quan đến số phức nói chung: ta sử dụng dạng đại số để thực hiện phép biến đổi. Tuy nhiên, đối với dạng này chúng ta thường sử dụng các tính chất của số phức (chẳng hạn như tính chất về số phức liên hợp, tính chất về môđun) để biến đổi mà không cần viết dạng đại số của số phức.

2.1.1. Kiến thức chuẩn bị Để giải dạng toán này chúng ta cần nắm được các phép toán về số phức (cộng, trừ, nhân, chia các số phức) và các tính chất của số phức (về môđun, về số phức liên hợp) đã được trình bày ở trên. Bên cạnh đó, khi làm việc với số phức ta cần tách rõ phần thực và phần ảo của số phức để thuận lợi cho việc xác định số phức liên hợp, tính môđun của số phức và tìm điều kiện cho hai số phức bằng nhau. 2.1.2. Một số ví dụ minh họa Ví dụ 1. Tìm phần thực và phần ảo của số phức z , biết: a) z =

24

1− i 3   . b) z =   1 + i 

(8 + 3i)(2 − 4i ) 1+ i

Lời giải (8 + 3i )(2 − 4i ) 28 − 26i (28 − 26i )(1− i ) 2 − 54i a) Ta có z = = = = = 1− 27i . 1+ i 1+ i 2 (1 + i )(1− i ) ⇔ z = 1 + 27i . Vậy số phức z có phần thực bằng 1 và phần ảo bằng 27. 12

6 24 2 12 b) Ta có +) (1 + i ) = (1 + i )  = (2i ) = 212.(i 2 ) = 212 .  

(

2

)

(

)

(

+) 1− i 3 = −2 1 + i 3 nên 1−i 3

24

)

8

8 2 8  8 =  1−i 3  1−i 3 = (−2)  1+ i 3 1−i 3     

(

) (

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

)

(

)(

)

Trang 6/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

(

24

(

⇔ 1− i 3

24

)

1− i 3  1− i 3 224  = = 28.48 = 224 . Do vậy z =  = = 212 = 4096 . 24 12  2  1 + i  (1 + i)

24

)

Vậy số phức z có phần thực bằng 4096 và phần ảo bằng 0. Nhận xét: - Đối với ý a) chúng ta chỉ cần thực hiện phép nhân và chia hai số phức là có thể giải 2

2

(

)

quyết bài toán. Tuy nhiên, đối với ý b) vì số mũ cao nên chúng ta cần tính (1 + i ) và 1− i 3 ; ...

để định hướng cho việc biến đổi. - Nếu sử dụng dạng lượng giác của số phức thì chúng ta có giải ý b) một cách gọn gàng hơn. Các bạn kiểm chứng điều này xem nhé. 4k

(

k

- Tổng quát chúng ta có kết quả: Với k ∈ ℕ thì (1 + i ) = 22 k .(−1) ; 1 + i 3

3k

)

3k

= (−2) .

Ví dụ 2. (Trích đề thi TS ĐH KA năm 2010) 3

Cho số phức z

(1− 3i) thỏa mãn z = 1− i

. Tìm môđun của số phức z + (2 − i ) z .

Lời giải 3 −8 (1 + i ) −8 (1 + i ) −8 Ta có 1− i 3 = −8 nên z = = = = −4 − 4i ⇔ z = −4 + 4i . 1− i (1− i )(1 + i ) 2

(

)

Do đó z + (2 − i ) z = −4 − 4i + (2 − i )(−4 + 4i ) = −4 − 4i − 4 +12i = −8 + 8i 2

⇒ z + (2 − i ) z = (−8) + 82 = 8 2 .

Ví dụ 3. Gọi z1 , z2 là hai nghiệm của phương trình z 2 + 2 z + 10 = 0 . 2

2

Tính giá trị của biểu thức A = 2 z1 − 3 z2 + 3 z1 − 2 z2 .

Lời giải 2

2

2

Ta có z + 2 z + 10 = 0 ⇔ ( z + 1) = −9 = (3i ) ⇔ z = −1− 3i; z = −1 + 3i . Giả sử z1 = −1 + 3i; z2 = −1− 3i . Khi đó: 2

2

2

+) 2 z1 − 3 z2 = 2 (−1 + 3i )− 3(−1− 3i ) = 1 + 15i = 12 + 152 = 226 2

+) Tương tự, ta cũng có 3 z1 − 2 z2 = 226 . Vậy A = 226 + 226 = 452 . 15

(−1+ i 3) Ví dụ 4. Tính giá trị của biểu thức A = 20

(1− i )

15

(−1− i 3) + 20

(1 + i )

.

Lời giải 2 10

5 20 10 5 Ta có: +) (1− i ) = (1− i )  = (−2i ) = 210.(i 2 ) = 210.(−1) = −210   5 20 2 10 10 5 +) (1 + i ) = (1 + i )  = (2i ) = 210.(i 2 ) = 210.(−1) = −210   2

(

)

(

)

(

+) −1 + i 3 = −2 1 + i 3 nên −1 + i 3

15

)

5

2  =  −1 + i 3  −1 + i 3  

(

5

) (

5

)

5 5 = (−2)  1 + i 3 −1 + i 3  = −25.(−4) = 215 . Tương tự, ta có −1− i 3  

(

)(

)

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

(

15

)

= 215 .

Trang 7/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

215 215 + = −(25 + 25 ) = −64 . 10 10 −2 −2 Nhận xét: Trong ví dụ trên chúng ta đã thực hiện thao tác rút gọn từng thành phần trong tổng trước khi tính tổng đó. Việc khai triển biểu thức với số mũ lớn gặp không ít khó khăn. Vì vậy, khi gặp biểu thức với số mũ lớn đòi hỏi chúng ta phải linh hoạt và khéo léo trong khâu biến đổi. Một cách làm đơn giản nhất là ta tính với số mũ 2, số mũ 3, …. để dự đoán được quy luật và từ đó đưa ra cách tính hợp lý nhất. Ví dụ 5. Tìm các số thực x, y thỏa mãn một trong các điều kiện sau: Do đó A =

3

a) (2 x + 1)(2 − i ) − y (−3 + 2i )(2 − 3i ) = 6 − 94i 2

3

b) x (1− 3i ) + ( x + 2 y )(1 + 2i ) = 25 − 4i .

Lời giải a) Ta có

3

3 (2 − i) = 2 −11i;(−3 + 2i)(2 − 3i) = 13i nên (2x +1)(2−i) − y(−3+2i)(2−3i) = 6−94i

⇔ (2 x + 1)(2 −11i ) −13 yi = 6 − 94i ⇔ (4 x + 2)− (22 x + 11 + 13 y )i = 6 − 94i x = 1 4 x + 2 = 6  ⇔ ⇔ 61 . Vậy cặp số ( x; y ) cần tìm là 22 x + 11 + 13 y = 94  y = 13  2

3

 61 1;  .  13 

2

3

b) Ta có (1− 3i ) = −8 − 6i và (1 + 2i ) = −11− 2i nên x(1−3i) +( x + 2 y)(1+ 2i) = 25− 4i

⇔ x (−8 − 6i ) + ( x + 2 y )(−11− 2i ) = 25 − 4i ⇔ (−19 x − 22 y )− (8 x + 4 y ) i = 25 − 4i  47 69  −19 x − 22 y = 25 47 69 ⇔  ⇒ x = ; y = − . Vậy cặp số ( x; y ) cần tìm là  ; −  .  25 25  8 x + 4 y = 4 25 25 Nhận xét: Khi gặp dạng toán này chúng ta cần thực hiện các phép biến đổi số phức như phép cộng, phép trừ, phép nhân và phép chia hai số phức để tách rõ phần thực và phần ảo ở cả hai vế của đẳng thức đã cho. Sau đó sử dụng điều kiện để hai số phức bằng nhau, dẫn đến một hệ phương trình hai ẩn số x, y . Việc giải quyết hệ phương trình hai ẩn này đòi hỏi chúng ta phải có kỹ năng giải hệ như rút, thế; đặt ẩn phụ; sử dụng tính đơn điệu của hàm số; …..

(

Ví dụ 6. Tìm phần thực, phần ảo của số phức z = 1 + i 3

5n

)

, biết rằng n là số nguyên dương

thỏa mãn điều kiện log 2 (3n − 5) + log 3 (2n + 13) = 7 .

Lời giải 5  Xét hàm số f (t ) = log 2 (3t − 5) + log 3 (2t + 13) trên khoảng  ; + ∞ .  3  Do f '(t ) =

3 2 5 + > 0 , với mọi t > nên hàm số f (t ) đồng biến trên khoảng 3 (3t − 5) ln 2 (2t + 13) ln 3

5   ; + ∞ . Do vậy phương trình f (t ) = 7 có nhiều nhất 1 nghiệm trên khoảng này.  3  Mặt khác f (7) = 7 nên phương trình f (t ) = 7 có nghiệm duy nhất t = 7 . Vậy log 2 (3n − 5) + log 3 (2n + 13) = 7 ⇔ n = 7 .

(

2

)

(

)

(

Ta có 1 + i 3 = −2 1− i 3 nên z = 1 + i 3

35

)

2  =  1+ i 3   

(

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

12

11

) (1+ i 3)

Trang 8/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 12

(

⇔ z = (−2) 1− i 3

(

12

11

) (1+ i 3)

= 212 1− i 3  1− i 3 1 + i 3   

(

)(

)(

)

11

)

⇔ z = 212 1− i 3 .411 = 234 − 234 i 3 . Vậy số phức z có phần thực bằng 234 và phần ảo bằng −234. 3 . Nhận xét: - Điểm mấu chốt trong lời giải trên là việc tìm ra số nguyên dương n và khéo léo biến

(

đổi để tính được giá trị của biểu thức 1 + i 3

35

)

.

- Việc tìm ra số nguyên dương n không thể dựa vào việc biến đổi logarit thuần túy mà phải dựa vào tính đơn điệu của hàm số. Dấu hiệu nhận biết để sử dụng tính đơn điệu nằm ở chỗ: thứ nhất hai cơ số không giống nhau và cũng không biểu diễn trực tiếp được qua nhau; thứ hai là các biểu thức lấy logarit lại không giống nhau nên việc giải phương trình logarit bằng cách biến đổi tương đương hay đặt ẩn phụ đều không thành công. Ví dụ 7. Chứng minh rằng với mọi số phức z1 , z2 , ta luôn có đẳng thức: 2

(

2

2

a) z1 + z2 + z1 − z2 = 2 z1 + z2

2

2

)

(

2

b) 1− z1.z2 − z1 − z2 = 1− z1

2

)(1− z ) 2

2

Lời giải a) Cách 1: (Sử dụng dạng đại số của số phức) Giả sử z1 = a + bi; z2 = c + di , trong đó a, b, c, d ∈ ℝ . Khi đó: 2

2

2

+) z1 + z2 + z1 − z2 = (a + c) + (b + d )i + (a − c ) + (b − d ) i

2

(

)

2 2 2 2 2 2 = (a + c ) + (b + d )  + (a − c ) + (b − d )  = 2 (a 2 + b 2 + c 2 + d 2 ) = 2 z1 + z2 .     Cách 2: (Sử dụng các tính chất của số phức) 2

Sử dụng các tính chất z = z.z và z1 + z2 = z1 + z2 , ta có: z1 + z2 + z1 − z2 = ( z1 + z2 )( z1 + z2 ) + ( z1 − z2 )( z1 − z2 ) 2

2

(

= ( z1 + z2 )( z1 + z2 ) + ( z1 − z2 )( z1 − z2 ) = 2 ( z1 z1 + z2 z2 ) = 2 z1 + z2 2

2

).

b) Chứng minh tương tự như a). Nhận xét: Trong ví dụ này chúng tôi trình bày lời giải theo cả 2 cách để bạn đọc thấy được ưu điểm của từng cách. Từ đó, có sự lựa chọn linh hoạt và sáng tạo trong giải quyết các bài toán về số phức nói riêng và các bài toán trong toán học nói chung. Cách 1 có trong hầu hết các tài liệu tham khảo về Số phức. Cách 2 là do tác giả đề xuất. Ví dụ 8. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) Cho hai số phức z1 , z2 bất kỳ. Chứng minh rằng z = z1.z2 + z1.z2 là một số thực.

Lời giải Cách 1: (Sử dụng dạng đại số của số phức) Giả sử z1 = a + bi, z2 = c + di , trong đó a, b, c, d ∈ ℝ . Khi đó z1 = a − bi, z2 = c − di . Vì vậy z = (a + bi )(c − di ) + (a − bi )(c + di ) = 2 (ac + bd ) hay z là một số thực. Cách 2: (Sử dụng các tính chất của số phức: Tác giả sáng kiến đề xuất) Ta có z = z1 z2 + z1 z2 = z1 z2 + z1 z2 = z (do z1 = z1 ; z2 = z2 ). Vì vậy z là một số thực.

Ví dụ 9. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu)

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 9/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn các điều kiện z1 = z2 = 1 và z1 z2 + 1 ≠ 0 . Chứng minh rằng z=

z1 + z2 là một số thực. 1 + z1 z2

Lời giải Cách 1: (Sử dụng dạng đại số của số phức) Giả sử z1 = a + bi; z2 = c + di, (a, b, c, d ∈ ℝ ) . Theo giả thiết, ta có a 2 + b 2 = c 2 + d 2 = 1 . Ta có z =

(a + c) + (b + d ) i  .  ac − bd +1−(ad + bc)i  (a + c) + (b + d ) i z1 + z2    = = 2 2 1 + z1 z2 ac − bd +1 + (ad + bc)i (ac − bd +1) + (ad + bc)

Phần ảo của số phức z là

−(a + c )(ad + bc) + (b + d )(ac − bd + 1) 2

2

(ac − bd + 1) + (ad + bc )

.

Ta có −(a + c)(ad + bc ) + (b + d )(ac − bd + 1) = −(a 2 d + abc + acd + bc 2 ) + (abc − b 2 d + b + acd − bd 2 + d ) = −d (a 2 + b 2 ) − b (c 2 + d 2 ) + b + d = 0 (do a 2 + b 2 = c 2 + d 2 = 1 ). Vậy số phức z có phần ảo bằng 0 nên z là số thực. Cách 2: (Sử dụng các tính chất của số phức: Tác giả sáng kiến đề xuất) 1 1 2 Do 1 = z1 = z1 z1 nên z1 = . Tương tự z2 = . z1 z2 1 1 + z + z2 z + z2 z + z2 z z2 z + z2 Ta có z = 1 = 1 = 1 = 1 = 1 = z . Vậy z là một số thực. 1 1 1 + z1 z2 1 + z1 z2 1 + z1 z2 1 + . 1 + z1 z2 z1 z2

Nhận xét: - Trong lời giải ở cả 2 ví dụ trên chúng ta đã sử dụng đến kết quả: z là số thực khi và chỉ khi z = z . - Qua ví dụ 9, chúng ta thấy được việc sử dụng dạng đại số của số phức dẫn đến lời giải có phần phức tạp hơn so với lời giải chỉ sử dụng tính chất của số phức. Qua ví dụ trên đây chúng ta thấy được ưu điểm nổi bật của việc vận dụng các tính chất của số phức. Tuy nhiên, mỗi cách giải đều có ưu điểm và nhược điểm của nó. Điều quan trọng là chúng ta biết lựa chọn cách giải quyết hợp lý cho từng bài toán, chứ không được rập khuôn máy móc. Ví dụ 10. (Trích đề thi thử đại học năm 2011, THPT chuyên Nguyễn Huệ, Hà Nội) Cho hai số phức z1 , z2 thỏa mãn các điều kiện z1 = z2 = 1 và z1 + z2 = 3 . Tính z1 − z2 .

Lời giải Cách 1: (Sử dụng dạng đại số của số phức) Giả sử z1 = a + bi; z2 = c + di , với a, b, c, d ∈ ℝ . Khi đó, ta có : +) z1 = z2 = 1 ⇔ a 2 + b 2 = c 2 + d 2 = 1 (1) . 2

2

+) z1 + z2 = 3 ⇔ (a + c) + (b + d ) i = 3 ⇔ (a + c ) + (b + d ) = 3 ⇔ (a 2 + b 2 ) + (c 2 + d 2 ) + 2 (ac + bd ) = 3 (2) .

Từ (1) và (2) , ta có 2 (ac + bd ) = 1 (3) . 2

2

2

2

Ta lại có z1 − z2 = (a − c ) + (b − d ) i = (a − c ) + (b − d )

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 10/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 2

⇔ z1 − z2 = (a 2 + b 2 ) + (c 2 + d 2 ) − 2 (ac + bd ) . 2

Kết hợp (1) và (3) , ta có z1 − z2 = 1 ⇔ z1 − z2 = 1 . Cách 2: (Sử dụng các tính chất của số phức: Tác giả sáng kiến đề xuất)

Ta có: +) z1 = z2 = 1 ⇔ z1 z1 = z2 z2 = 1 . +) z1 + z2 = 3 ⇔ ( z1 + z2 )( z1 + z2 ) = 3 ⇔ ( z1 + z2 )( z1 + z2 ) = 3

⇔ z1 z1 + z1 z2 + z1 z2 + z2 z2 = 3 ⇒ z1 z2 + z1 z2 = 1 . Ta lại có z1 − z2 = z1 z1 − ( z1 z2 + z1 z2 ) + z2 z2 nên z1 − z2 = 1 ⇔ z1 − z2 = 1 . 2

2

Ví dụ 11. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) Cho hai số phức z1 , z2 thỏa mãn điều kiện z1 = z2 =1 và z1 + z2 = 3 . Tìm số phức z =

z1 . z2

Lời giải Gọi z1 = a + bi; z2 = c + di , trong đó a, b, c, d ∈ ℝ . Ta có z =

z1 a + bi (a + bi )(c − di ) ac + bd bc − ad = = = + i. z2 c + di (c + di )(c − di ) c 2 + d 2 c 2 + d 2

Theo giả thiết, ta có: +) z1 = z2 = 1 ⇔ a 2 + b 2 = c 2 + d 2 = 1 . 1 2 2 +) z1 + z2 = 3 ⇔ ( a + c) + (b + d ) = 3 ⇔ (a 2 + b 2 ) + (c 2 + d 2 ) + 2 (ac + bd ) = 3 ⇒ ac + bd = . 2 2

2

Mặt khác (ac + bd ) + (bc − ad ) = (a 2 + b 2 )(c 2 + d 2 ) nên kết hợp với các đẳng thức ở trên, ta 3 3 1 3 1 3 . V ậy z = − ⇔ bc − ad = ± i hoặc z = + i. 4 2 2 2 2 2 Nhận xét: - Qua các ví dụ trên chúng ta thấy được ưu điểm nổi bật của cách sử dụng các tính chất của số phức là cho lời giải tương đối gọn gàng. Tuy nhiên, trong ví dụ này việc sử dụng các tính chất của số phức tỏ ra không hiệu quả. Bạn đọc có thể kiểm chứng điều này. Vì vậy, chúng ta cần phải linh hoạt trong việc lựa chọn các phương pháp giải cho một bài toán cụ thể. - Nếu chúng ta biết được dạng lượng giác của số phức thì sẽ có lời giải ngắn gọn hơn. - Điểm mấu chốt trong lời giải trên là phải tính được giá trị của bc − ad . Một điều rất tự nhiên là chúng ta phải khai thác giả thiết để làm xuất hiện biểu thức đang cần tính. Hai biểu thức ac + bd và bc − ad có dạng tương tự nhau nên chúng ta kết hợp chúng lại và từ đó có được lời giải nói trên. 2

được (bc − ad ) =

- Tổng quát: Với z1 = m; z2 = n; z1 + z2 = p , trong đó m, n, p là độ dài ba cạnh của một tam giác thì

(m + n + p )(m + n − p)(m − n + p )(n + p − m) z1 p2 − m2 − n2 = ± i. 2 z2 2n 2n 2

Ví dụ 12. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) Cho các số phức z1 , z2 , z3 thỏa mãn các điều kiện z1 = z2 = z3 = 1 . Chứng minh rằng

z1 + z2 + z3 = z1 z2 + z2 z3 + z3 z1 . Lời giải Ta có z1 = z2 = z3 = 1 ⇔ z1 z1 = z2 z2 = z3 z3 = 1 nên z1 =

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

1 1 1 ; z 2 = ; z3 = . z1 z2 z3

Trang 11/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Do đó z1 z2 + z2 z3 + z3 z1 =

z + z 2 + z3 1 1 1 + + = 1 z1 z2 z2 z3 z3 z1 z1.z2 .z3

= z1 + z2 + z3 = z1 + z2 + z3 (do z1.z2 .z3 = z1 z2 z3 = 1 và z = z ).

Nhận xét: Trong ví dụ này, nếu chúng ta sử dụng dạng đại số của số phức để giải thì lời giải bài toán tương đối phức tạp. Lời giải trên đã khai thác triệt để các tính chất của số phức: tính chất về môđun, tính chất về số phức liên hợp.

2.1.3. Bài tập đề nghị 1 i 3 1) Cho số phức z = − + và các số thực a, b, c . Tính: 2 2 3

A = (a + bz + cz 2 )(a + bz 2 + cz ) ;

3

B = (a + bz + cz 2 ) + (a + bz 2 + cz )

2) Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn các điều kiện z1 = z2 = 2 và z1 z2 + 4 ≠ 0 . Chứng minh rằng số phức w =

z1 + z2 là một số thực. 4 + z1 z2

3) Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn điều kiện z1 + z2 = 2; z1 − z2 = 4 . Tính giá trị của các biểu 2

2

2

2

thức: M = z1 + z2 và N = z1 + 2 z2 + 2 z1 + z2 . 4) (Bài đăng trên Tạp chí THTT tháng 6 năm 2011) Cho hai số phức z1 và z2 thỏa mãn z1 = 3; z2 = 4; z1 − z2 = 37 . Tìm số phức w =

z1 . z2

5) (BT 4.44 SBTGTNC). Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn z1 ≠ z2 . Chứng minh rằng z1 = z2 khi và chỉ khi w =

z1 + z2 là số ảo. z1 − z2

6) (Năm 2013) Cho hai số phức z1 và z2 thỏa mãn các điều kiện z1 = 3; z2 = 4; z1 + z2 = 35 . Tìm số phức z = z1 z2 . 7) (Trích đề thi thử ĐH năm 2012 trên Vietnam Mathematics Forum) Chứng minh rằng nếu các số phức z1 , z2 thỏa mãn z1 + z2 = z1

2 thì z1 − z2 = z2

2.

8) (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Chuyên ĐH Vinh) 4

4

 z  z  Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn z1 − z2 = z1 = z2 > 0 . Hãy tính A =  1  +  2  .  z   z  2 1

9) (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Đông Thụy Anh, Thái Bình) 2

(1− i 3) thỏa mãn z =

. Tìm môđun của số phức z + iz . 1− i 10) (Trích đề thi thử ĐH năm 2012, THPT Chuyên ĐHSPHN) z −18 z + 4i Cho số phức z thỏa mãn z −1 = . Hãy tính . z−2 z − 2i Cho số phức z

(

11) Tìm phần thực, phần ảo của số phức w = 1− i 3

126 n

)

, trong đó n là số nguyên dương thỏa mãn

điều kiện log 5 (2n − 7) + log 7 (3n +1) = 4 . Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 12/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

2.2. DẠNG 2. BIỂU DIỄN HÌNH HỌC CỦA SỐ PHỨC 2.2.1. Kiến thức chuẩn bị Để tìm tập hợp điểm biểu diễn số phức z thỏa mãn điều kiện cho trước ta có thể tiến hành theo các bước sau đây: Bước 1: Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Đặt điều kiện (nếu có). Bước 2: Thay z = x + yi vào giả thiết và biến đổi. Bước 3: Kết hợp với điều kiện (nếu có) để đưa ra kết luận về tập hợp điểm biểu diễn số phức z đó. Một số phương trình xác định quỹ tích thường gặp: STT Phương trình Tên quỹ tích 1

ax + by + c = 0 , với a 2 + b 2 ≠ 0

Đường thẳng

2

2 2 ( x − a ) + ( y − b) = R 2

Đường tròn

3

x2 y 2 + = 1, 0 < b < a a 2 b2 hoặc MF1 + MF2 = 2a, F1 F2 = 2c < 2a

Elip

4

y = ax 2 + bx + c

Parabol

y=

5

ax + b , (c ≠ 0; ad − bc ≠ 0) cx + d

Hyperbol

Chú ý: Nếu các số phức z1 , z2 có điểm biểu diễn tương ứng là A, B thì OA = z1 ; OB = z2 ; AB = z1 − z2 . 2.2.2. Một số ví dụ minh họa Ví dụ 13. Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện: z + z + 3 = 4 . Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z = x − yi . Ta có z + z + 3 = 4 ⇔ x + yi + x − yi + 3 = 4 1 7 hoặc x = − . Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều 2 2 1 7 kiện đã cho là 2 đường thẳng x = và x = − . 2 2 Ví dụ 14. Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn ⇔ 2x + 3 = 4 ⇔ x =

z − 2 + 3i = 1. z + 3 − 2i

điều kiện:

Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z = x − yi .

Điều kiện z + 3 − 2i ≠ 0 ⇔ x + 3 − ( y + 2) i ≠ 0 ⇔ ( x; y ) ≠ (−3; − 2) . Ta có

z − 2 + 3i = 1 ⇔ z − 2 + 3i = z + 3 − 2i ⇔ ( x − 2) + ( y + 3) i = ( x + 3) − ( y + 2)i z + 3 − 2i 2

2

2

2

⇔ ( x − 2) + ( y + 3) = ( x + 3) + ( y + 2) ⇔ 5 x − y = 0 .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 13/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Điểm M (−3; − 2) ∉△:5 x − y = 0 nên tập hợp điểm biểu diễn các số phức z đã cho là đường thẳng △:5 x − y = 0 . Ví dụ 15. (Trích đề thi TS ĐH KD năm 2009) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện: z − (3 − 4i ) = 2 .

Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Ta có z − (3 − 4i ) = 2 ⇔ ( x − 3) + ( y + 4) i = 2 2

2

⇔ ( x − 3) + ( y + 4) = 4 . Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện đã cho là 2

2

đường tròn (C ) có phương trình ( x − 3) + ( y + 4) = 4 . Ví dụ 16. (Trích đề thi TS ĐH KB năm 2010) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn: z − i = (1 + i ) z .

Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Ta có z − i = (1 + i ) z ⇔ x + ( y −1) i = (1 + i )( x + yi ) ⇔ x + ( y −1)i = ( x − y ) + ( x + y ) i 2

2

2

2

⇔ x 2 + ( y −1) = ( x − y ) + ( x + y ) ⇔ x 2 + y 2 + 2 y −1 = 0 ⇔ x 2 + ( y + 1) = 2 .

Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện đã cho là đường tròn (C ) có phương 2

trình x 2 + ( y + 1) = 2 .

Ví dụ 17. (Bài đăng trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 5/2011) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z sao cho u =

z + 2 + 3i là z −i

một số thuần ảo.

Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Điều kiện z ≠ i ⇔ ( x; y ) ≠ (0;1) . Ta có u = ⇔u=

z + 2 + 3i ( x + 2) + ( y + 3) i ( x + 2) + ( y + 3) i   x − ( y −1) i  = = 2 z −i x + ( y −1) i x 2 + ( y −1)

x ( x + 2) + ( y + 3)( y −1) 2

x 2 + ( y −1)

+

x ( y + 3) − ( x + 2)( y −1) 2

x 2 + ( y −1)

i.

Do đó u là một số thuần ảo khi và chỉ khi x ( x + 2) + ( y + 3)( y −1) = 0 2

2

⇔ x 2 + y 2 + 2 x + 2 y − 3 = 0 ⇔ ( x + 1) + ( y + 1) = 5 .

Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện đã cho là đường tròn (C ) có phương 2

2

trình ( x + 1) + ( y + 1) = 5 và loại bỏ đi điểm M (0;1) .

Ví dụ 18. Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện

z +i là số thực dương. z −i

Lời giải Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 14/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Điều kiện z ≠ i ⇔ ( x; y ) ≠ (0;1) . Ta có =

z + i x + ( y +1)i  x + ( y +1) i   x − ( y −1) i  = = 2 z − i x + ( y −1)i x 2 + ( y −1)

x 2 + y 2 −1 2

2

x + ( y −1)

+

x ( y + 1)− x ( y −1) 2

2

x + ( y −1)

i=

x 2 + y 2 −1 2

2

x + ( y −1)

+

2x 2

2

x + ( y −1)

i.

 x 2 + y 2 −1 > 0  x = 0  x = 0  x = 0  ⇔  2 hoặc  . ⇔  2 x = 0  y > 1  y < −1  y > 1 Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện đã cho là đường thẳng △ có phương trình x = 0 và loại bỏ đi những điểm có tung độ nằm trong đoạn [−1;1] .

Do đó

z +i là số thực dương khi và chỉ khi z −i

Ví dụ 19. Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện: 2 z − i = z − z + 2i . Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Ta có 2 z − i = z − z + 2i 2

2

⇔ 2 x + ( y −1) i = x + yi −( x − yi ) + 2i ⇔ x + ( y −1) i = ( y +1) i ⇔ x 2 + ( y −1) = ( y +1) . 1 2 x . Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện đã cho là parabol ( P ) 4 1 có phương trình y = x 2 . 4 Ví dụ 20. Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z , biết rằng ⇔ y=

z +2 + z −2 = 6 .

Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Ta có z + 2 + z − 2 = 6 ⇔ ( x + 2) + yi + ( x − 2) − yi = 6 ⇔

2

2

( x + 2) + y2 + ( x − 2) + y2 = 6 .

Gọi M ( x; y ) là điểm biểu diễn của số phức z . Xét hai điểm F1 (−2; 0) , F2 (2;0) . Khi đó hệ thức trên được viết lại thành MF1 + MF2 = 6 . Tập hợp điểm M thỏa mãn điều kiện MF1 + MF2 = 6 là elip ( E ) nhận F1 , F2 làm hai tiêu điểm và có độ dài trục thực bằng 6. Độ dài trục bé bằng 2 32 − 2 2 = 2 5 . Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện đã cho là elip ( E ) có phương trình

x2 y2 + = 1. 9 5 Ví dụ 21. Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn 2

điều kiện: z 2 − ( z ) = 4 . Lời giải 2

Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Ta có z 2 − ( z ) = 4 ⇔ ( x + yi ) − ( x − yi ) = 4

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

2

2

Trang 15/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

1 1 hoặc y = − . x x Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện đã cho là 2 đường hyperbol có 1 1 phương trình y = và y = − . x x Ví dụ 22. (Bài đăng trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 3/2011) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức 2 z + 3 − i , biết rằng

⇔ 4 xyi = 4 ⇔ xy = 1 ⇔ y =

2

3z + i ≤ z z + 9 .

Lời giải 2

2

Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Ta có 3 z + i ≤ z z + 9 ⇔ 3( x + yi ) + i ≤ x 2 + y 2 + 9 2

2

⇔ (3 x ) + (3 y + 1) ≤ x 2 + y 2 + 9 ⇔ 4 x 2 + 4 y 2 + 3 y ≤ 4 (*) .

Đặt w = 2 z + 3 − i . Giả sử w = a + bi, (a, b ∈ ℝ ) . Ta có w = 2 z + 3 − i ⇔ a + bi = 2 ( x + yi ) + 3 − i ⇔ a + bi = 2 x + 3 + (2 y −1) i a = 2 x + 3 2 x = a − 3 . ⇔  ⇔ b = 2 y −1 2 y = b + 1 2

2

Do đó từ hệ thức (*) , ta có (a − 3) + (b + 1) +

3 7 15 (b + 1) ≤ 4 ⇔ a 2 + b 2 − 6a + b + ≤ 0 2 2 2

2

 7 73 ⇔ (a − 3) + b +  ≤ .  4 16 2

2

 7 73 Vậy tập hợp điểm biểu diễn số phức 2 z + 3 − i là hình tròn ( x − 3) +  y +  ≤ .  4 16 Nhận xét: Trong các ví dụ trước thì chúng ta cần tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z với điều kiện liên quan đến z . Trong ví dụ này, chúng ta cần tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức w nhưng điều kiện lại liên quan đến z . Vì vậy, việc đưa điều kiện liên quan đến z về điều kiện liên quan đến w là điều rất tự nhiên. 2

Ví dụ 23. Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức (1 + i ) z − 2 , biết rằng z là số phức thỏa mãn điều kiện z − 3 + 2i = 2 .

Lời giải Cách 1: Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . 2

2

Ta có z − 3 + 2i = 2 ⇔ ( x − 3) + ( y + 2) i = 2 ⇔ ( x − 3) + ( y + 2) = 4 (*) .

Đặt w = (1 + i ) z − 2 . Giả sử w = a + bi, (a, b ∈ ℝ ) . Ta có w = (1 + i ) z − 2 ⇔ a + bi = (1 + i )( x + yi) − 2 ⇔ a + bi = x − y − 2 + ( x + y )i a+b+2  a = x − y − 2  x = 2 ⇔ ⇔ . b = x + y  b−a−2 y = 2  2

2

 a + b + 2   b − a − 2  Do đó từ hệ thức (*) , ta có  − 3 +  + 2 = 4     2 2

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 16/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 2

2

2

2

⇔ (a + b − 4) + (b − a + 2) = 16 ⇔ a 2 + b 2 − 6a − 2b + 2 = 0 ⇔ (a − 3) + (b −1) = 8 .

Vậy tập hợp điểm biểu diễn các số phức (1 + i ) z − 2 là đường tròn có phương trình 2 2 ( x − 3) + ( y −1) = 8 .

Cách 2: Đặt w = (1 + i ) z − 2 . Khi đó ta có w − 3 − i = (1 + i)( z − 3 + 2i ) .

Từ giả thiết và tính chất của môđun ta có w − 3 − i = (1 + i )( z − 3 + 2i )

⇔ w − 3 − i = 1 + i . z − 3 + 2i ⇒ w − 3 − i = 2 2 . 2

2

Giả sử w = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) thì w − 3 − i = 2 2 ⇔ ( x − 3) + ( y −1) = 8 . Vậy tập hợp điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn các số phức (1 + i ) z − 2 là đường tròn có 2

2

phương trình ( x − 3) + ( y −1) = 8 .

Nhận xét: Trong ví dụ này, chúng tôi đã trình bày 2 cách giải. Cách 1 mang đậm tính Đại số còn cách 2 mang đậm tính chất của Số phức. Việc trình bày lời giải theo cách 1 có ưu điểm là tiếp cận một cách tự nhiên nhưng nhược điểm là trong nhiều trường hợp việc biến đổi tương đối phức tạp, dễ nhầm lẫn. Cách 2 cho lời giải gọn gàng hơn và chỉ sử dụng những tính chất rất cơ bản về Số phức. Lựa chọn cách làm nào là tùy thuộc vào tư duy và thói quen của bạn. Lời giải ở cách 2 do tác giả sáng kiến đề xuất còn cách 1 có trong hầu hết các tài liệu tham khảo liên quan đến số phức. Ví dụ 24. Giả sử A, B, C , D lần lượt là các điểm biểu diễn trong mặt phẳng tọa độ Oxy cho các số

phức −1 + i; −1− i; 2i; 2 − 2i . Chứng minh rằng bốn điểm A, B, C , D cùng nằm trên một đường tròn.

Lời giải Từ giả thiết ta có A(−1;1) , B (−1; −1) , C (0; 2) , D (2; − 2) . Bằng cách biểu diễn trên hệ trục tọa độ Oxy, ta có A, B, C , D là 4 đỉnh của tứ giác ABDC . AB. AC 2 Ta có AB = (0; − 2); AC = (1;1) ⇒ AB = 2; AC = 2 . Do đó cos BAC = =− . AB. AC 2 2 Tương tự, ta có cos BDC = . 2 Vậy cos BAC = − cos BDC hay BAC + BDC = 1800 nên tứ giác ABDC nội tiếp đường tròn hay bốn điểm A, B, C , D cùng nằm trên một đường tròn.

Chú ý: Để chứng minh bốn điểm cùng nằm trên một đường tròn chúng ta dựa vào những dấu hiệu đã học ở lớp 9 như tổng hai góc đối bằng 1800 ; hai đỉnh kề một cạnh cùng nhìn cạnh đối diện dưới những góc bằng nhau; tồn tại 1 điểm cách đều bốn điểm đã cho. Ví dụ 25. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Gia Viễn B) Cho hai số phức z1 , z2 phân biệt và khác 0, thỏa mãn điều kiện z12 + z22 = z1 z2 . Giả sử A, B lần lượt là điểm biểu diễn của các số phức z1 , z2 trong mặt phẳng tọa độ Oxy . Chứng minh rằng OAB là tam giác đều.

Lời giải Ta có z12 + z22 = z1 z2 ⇔ z12 − z1 z2 + z22 = 0 ⇒ ( z1 + z2 )( z12 − z1 z2 + z22 ) = 0 3

3

⇔ z13 + z23 = 0 ⇔ z13 = −z23 ⇒ z13 = −z23 ⇔ z1 = z2 ⇔ z1 = z2 ⇒ OA = OB . 2

2

2

Ta lại có z12 + z22 = z1 z2 ⇔ ( z1 − z2 ) = −z1 z2 ⇒ ( z1 − z2 ) = −z1 z2 ⇔ z1 − z2 = z1 . z2

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 17/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh ⇒ AB 2 = OA.OB . Do đó ta có OA = OB = AB hay tam giác OAB là tam giác đều.

2.2.3. Bài tập đề nghị 1) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn một trong các

điều kiện sau: a) 2iz −1 = 2 z + 3

b) z 2 + z + 1 là một số thực.

2) Gọi A, B, C , D lần lượt là điểm biểu diễn các số phức 1 + 2i;1 + 3 + i;1 + 3 − i;1− 2i trong mặt phẳng tọa độ Oxy . Chứng minh rằng bốn điểm A, B, C , D cùng thuộc một đường tròn. 3) Gọi M , N lần lượt là các điểm biểu diễn trong mặt phẳng tọa độ Oxy cho số phức z ≠ 0 và

1+ i z . Chứng minh rằng OMN là tam giác vuông cân. 2 4) Giả sử z1 , z2 , z3 là ba nghiệm của phương trình z 3 −1 = 0 . Gọi A, B, C là các điểm trong mặt z'=

phẳng phức lần lượt biểu diễn cho các số phức z1 , z2 , z3 . Chứng minh rằng tam giác ABC là tam giác đều và nhận gốc tọa độ O làm trọng tâm. 5) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tim tập hợp điểm biểu diễn các số phức w = 2 z − i , biết rằng

z −1 = 2 . 6) (Trích đề thi thử ĐH năm 2013, THPT Chuyên Lương Văn Tụy, Ninh Bình)

(

)

a) Tìm tập hợp điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn các số phức z = 2 − i 5 w + 1 , biết rằng số phức w thỏa mãn w−1 ≤ 3 . b) Tìm tập hợp các điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn các số phức z thỏa mãn hệ thức 2 z −1 = z − z + 2 . 7) (Trích đề thi thử ĐH năm 2013 trên Hocmai.vn) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức w = z + 2 + i , biết rằng

z −1 + 2i = 1 . 8) (Trích đề thi thử ĐH năm 2012 trên Vietnam Mathematics Forum) Xác định tập hợp điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện

(2 − z )(i + z ) là số thuần ảo. 9) (BT 20 trong SGKGTNC)

(

)

Xác định tập hợp các điểm M trên mặt phẳng phức biểu diễn các số phức 1 + i 3 z + 2 , biết rằng z là số phức thỏa mãn z −1 ≤ 2 . 10) Xác định tập hợp điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn các số phức z , biết rằng

z 2 + z +1 là z 2 − z +1

số thực.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 18/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

2.3. DẠNG 3. TÌM SỐ PHỨC THỎA MÃN ĐIỀU KIỆN CHO TRƯỚC 2.3.1. Kiến thức chuẩn bị Khi giải phương trình nghiệm phức thường có hai loại dưới đây: - Phương trình có thể quy về phương trình bậc hai với hệ số thực. Lúc này ta giải phương trình theo công thức đã được đề cập trong SGK. Nếu là phương trình bậc hai với hệ số phức thì chúng ta cần sử dụng hằng đẳng thức số 1 hoặc số 2 2

để đưa phương trình về dạng quen thuộc (az + b) = c 2 . Đối với các phương trình bậc ba hay bậc bốn chúng ta tìm cách đưa về phương trình bậc hai đã biết cách giải. - Phương trình không phải là phương trình bậc hai với hệ số thực hoặc hệ số phức hoặc không quy về dạng phương trình bậc hai thì chúng ta có thể tiến hành theo các bước dưới đây: Bước 1: Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Đặt điều kiện (nếu có). Lưu ý rằng phải có điều kiện x, y ∈ ℝ . Bước 2: Thay vào phương trình (hoặc điều kiện) để dẫn đến một phương trình hoặc một hệ phương trình đại số và tiến hành giải phương trình hoặc hệ phương trình đó để tìm ra x và y . Bước 3: Kết hợp với điều kiện ban đầu và kết luận về nghiệm của phương trình ban đầu.

2.3.2. Một số ví dụ minh họa Ví dụ 26. Giải các phương trình sau trên tập số phức: b) z 3 − 4 z 2 + 21z − 34 = 0 a) z 2 −10 z + 29 = 0 Lời giải a) Cách 1: (Theo đa số tài liệu tham khảo về số phức) 2

∆ ' = 25 − 29 = −4 = (2i ) nên phương trình có hai nghiệm phức z = 5 + 2i và z = 5 − 2i .

Cách 2: (Do tác giả sáng kiến đề xuất) 2

2

2

Ta có z 2 −10 z + 29 = 0 ⇔ ( z − 5) + 4 = 0 ⇔ ( z − 5) = (2i ) ⇔ z = 5 + 2i hoặc z = 5 − 2i . Vậy phương trình có 2 nghiệm phức là z = 5 + 2i và z = 5 − 2i . b) Ta có z 3 − 4 z 2 + 21z − 34 = 0 ⇔ ( z − 2)( z 2 − 2 z + 17) = 0 ⇔ z = 2; z 2 − 2 z + 17 = 0  z −1 = 4i  z = 1 + 4i 2 2 Ta lại có z 2 − 2 z + 17 = 0 ⇔ ( z −1) = (4i ) ⇔  ⇔ .  z −1 = −4i  z = 1− 4i   Vậy phương trình đã cho có 3 nghiệm là z = 2; z = 1 + 4i; z = 1− 4i . Nhận xét: - Khi giải phương trình bậc ba, bậc bốn với hệ số thực cũng như với hệ số phức, thông thường chúng ta biến đổi đưa phương trình về dạng bậc hai đã biết cách giải. Các cách thường sử dụng để đưa phương trình bậc cao về phương trình ở dạng bậc nhỏ hơn là đặt ẩn phụ, nhẩm nghiệm để phân tích thành nhân tử. Vì vậy, khi gặp phương trình bậc ba hay bậc bốn chúng ta lưu ý đến hai kỹ năng này. - Trong ví dụ này tác giả đã đưa ra cách 2 để giải quyết ý a). Với cách giải 1, trong chương trình Chuẩn không đề cập đến phương trình bậc hai với hệ số phức nên học sinh sẽ lúng túng khi giải phương trình. Tuy nhiên, với cách giải 2 dù là phương trình bậc hai với hệ số phức chúng ta cũng hoàn toàn giải được bằng cách tương tự. Có thể nói cách thứ 2 áp dụng được cho cả hai trường hợp phương trình bậc hai với hệ số thực và hệ số phức.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 19/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Ví dụ 27. Giải các phương trình sau trên tập số phức: a) z 2 + (5 − 4i) z + 3 −11i = 0

b) z 2 −(4 + 5i) z −11 +13i = 0

Lời giải 2

 5 − 4i  −3 + 4i a) Ta có z + (5 − 4i ) z + 3 −11i = 0 ⇔  z +  =  2  4 2

2

2

 5 − 4i  1 + 2i  ⇔  z +  =  ⇔ z = −2 + 3i hoặc z = −3 + i .  2   2  Vậy phương trình đã cho có hai nghiệm là và z = −3 + i . b) Tương tự, ta thu được hai nghiệm của phương trình là z = 5 + 2i và z = −1 + 3i . Chú ý: Mặc dù trong chương trình Chuẩn không nghiên cứu cách giải phương trình bậc hai với hệ số phức nhưng chúng tôi vẫn giới thiệu phương trình bậc hai với hệ số phức. Tuy nhiên, cách tiếp cận với các phương trình dạng này chỉ đơn thuần sử dụng các hằng đẳng thức đáng nhớ. Đây là những kỹ năng cơ bản và quen thuộc với tất cả các học sinh. Ví dụ 28. Giải các phương trình sau trên tập số phức: b) (2 + i ) z + (2 − i ) z = 10

a) 3z (2 − i ) −1 = 2iz (1 + i ) + 3i

Lời giải a) Ta có 3z (2 − i ) −1 = 2iz (1 + i ) + 3i ⇔ z (8 − 5i ) = 1 + 3i ⇔ (8 + 5i )(8 − 5i ) z = (8 + 5i )(1 + 3i ) ⇔ 89 z = −7 + 29i ⇔ z = −

7 29 + i. 89 89

b) Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z = x − yi . Do đó (2 + i ) z + (2 − i ) z = 10 ⇔ (2 + i )( x + yi ) + (2 − i )( x − yi ) = 10

⇔ 2 (2 x − y ) = 10 ⇔ y = 2 x − 5 . Vậy các số phức cần tìm là z = x + (2 x − 5)i, x ∈ ℝ .

Nhận xét: - Ở ý a) là phương trình bậc nhất đối với z nên ta tiến hành giải như giải phương trình bậc nhất trên tập số thực. Còn ở ý b) có xuất hiện cả z và z nên ta phải giải theo cách đặt

z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Ví dụ 29. (Bài đăng trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 5/2011) a) Giải phương trình z 3 − (3 − i ) z 2 −(2 − i) z + 16 − 2i = 0 , biết rằng phương trình có một nghiệm thực. b) Giải phương trình z 3 − (2 − 3i ) z 2 + 3(1− 2i ) z + 9i = 0 , biết rằng phương trình có một nghiệm thuần ảo.

Lời giải a) Ta có z − (3 − i ) z − (2 − i ) z + 16 − 2i = 0 ⇔ z 3 − 3 z 2 − 2 z + 16 + ( z 2 + z − 2) i = 0 3

2

⇔ ( z + 2)( z 2 − 5 z + 8) + ( z + 2)( z −1)i = 0 ⇔ ( z + 2)( z 2 − (5 − i ) z + 8 − i ) = 0 ⇔ z = −2 hoặc z 2 −(5 − i ) z + 8 − i = 0 . 2

2

2

 5 − i  −8 − 6i  5 − i  1− 3i  Ta lại có z − (5 − i ) z + 8 − i = 0 ⇔  z − ⇔ z −  =  =     2  4 2   2  2

⇔ z = 2 + i hoặc z = 3 − 2i . Vậy phương trình đã cho có 3 nghiệm là z = −2; z = 2 + i; z = 3 − 2i . b) Giả sử phương trình đã cho có nghiệm thuần ảo là z = yi, y ∈ ℝ .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 20/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 3

2

Thay vào phương trình ta được ( yi ) − (2 − 3i )( yi ) + 3(1− 2i )( yi ) + 9i = 0 2 y 2 + 6 y = 0 ⇔ 2 y + 6 y + (− y − 3 y + 3 y + 9) i = 0 ⇔  3 ⇔ y = −3 nên z = −3i . − y − 3 y 2 + 3 y + 9 = 0  2

3

2

Do đó, ta có z 3 − (2 − 3i ) z 2 + 3(1− 2i ) z + 9i = 0 ⇔ ( z + 3i )( z 2 − 2 z + 3) = 0

⇔ z = i hoặc z 2 − 2 z + 3 = 0 ⇔ z = i hoặc z = 1 ± i 2 . Vậy các nghiệm của phương trình là z = i; z = 1− i 2; z = 1 + i 2 . Nhận xét: - Đối với ý a) chúng ta nhóm các số hạng không liên quan đến i với nhau, các số hạng liên quan đến i với nhau vì giả thiết cho phương trình có nghiệm thực. Nghiệm thực nếu có phải thỏa mãn đồng thời hai điều kiện z 3 − 3 z 2 − 2 z + 16 = 0 và z 2 + z − 2 = 0 . Giải hệ đó chúng ta tìm được nghiệm z = −2 nên phân tích vế trái của phương trình như trong lời giải. - Đối với ý b) giả thiết cho phương trình có nghiệm thuần ảo nên chúng ta đi tìm nghiệm thuần ảo để từ đó phân tích vế trái của phương trình thành dạng tích. - Đối với các phương trình dạng này mà không có gợi ý phương trình có nghiệm thực hay nghiệm thuần ảo thì chúng ta cũng phải tìm xem phương trình có nghiệm thực, nghiệm thuần ảo không. Nếu có thì phân tích vế trái của phương trình thành dạng tích và giải theo các cách đã được học. Còn nếu không tìm được nghiệm thực hay nghiệm thuần ảo thì cần phải khéo léo nhóm các số hạng ở vế trái để phân tích vế trái thành nhân tử. Cách đặt z = x + yi trong tình huống này tương đối phức tạp.

Ví dụ 30. Tìm các số phức z thỏa mãn một trong các trường hợp sau: b) z = 5 và z 2 là số thuần ảo

a) z 2 = z

Lời giải a) Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó: 2

z 2 = z ⇔ ( x + yi ) = x − yi ⇔ ( x 2 − y 2 ) + 2 xyi = x − yi  x 2 − y 2 = x  x 2 − y 2 = x hoặc ⇔ ⇔ 2 xy = − y  y = 0

 x 2 − y 2 = x  2 x = −1

 1  x = −  x − x = 0  x = 0 2 ⇔  hoặc  ⇔  hoặc  y = 0  y = 0  2 3  y = 4  2

 1  x = −  x = 1  2 hoặc  hoặc   y = 0  3  y = 2 

 1  x = − 2  .   3  y = − 2 

1 3 1 3 Vậy các số phức cần tìm là z = 0; z = 1; z = − + i; z = − − i. 2 2 2 2 b) Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z 2 = x 2 − y 2 + 2 xyi . Ta có: +) z = 5 ⇔ x 2 + y 2 = 5 . +) z 2 là số thuần ảo khi và chỉ khi x 2 − y 2 = 0 .   2 5  x = ±  x 2 + y 2 = 5  x = 2  Do đó, ta có hệ phương trình  2 ⇔ ⇔  2  x − y = 0  2 5   y = y = ± 2   Vậy các số phức cần tìm là

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

10 2 . 10 2

Trang 21/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 10 10 10 10 10 10 10 10 + i; z = − + i; z = − i; z = − − i. 2 2 2 2 2 2 2 2 Ví dụ 31. (Bài đăng trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 5/2011) z=

Tìm các số phức z thỏa mãn điều kiện z 2 = (1 + i ) z +11i .

Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z = x − yi và z 2 = x 2 − y 2 + 2 xyi . Do đó, ta có z 2 = (1 + i ) z +11i ⇔ x 2 − y 2 + 2 xyi = (1 + i )( x − yi ) +11i

 x 2 − y 2 = x + y ⇔ x 2 − y 2 + 2 xyi = x + y + ( x − y + 11) i ⇔  2 xy = x − y + 11 ( x + y )( x − y −1) = 0  x + y = 0  x − y −1 = 0 hoặc  ⇔  ⇔  2 xy = x − y + 11 2 xy = x − y + 11 2 xy = x − y + 11   x = − y  x = y + 1  x = 3  x = −2 hoặc  hoặc  . ⇔  2 ⇔   2  y = −3 2 y − 2 y + 11 = 0  y + y − 6 = 0  y = 2 Vậy các số phức cần tìm là z = 3 + 2i hoặc z = −2 − 3i . Ví dụ 32. Tìm các số phức z thỏa mãn một trong các điều kiện sau: a) w = ( z − 2)( z + i ) là số thuần ảo

b) w = z 2 − 2 z + 4i là số thực.

Lời giải a) Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z = x − yi . Ta có w = ( z − 2)( z + i ) = ( x − 2 + yi )  x + (1− y )i  = x ( x − 2) − y (1− y ) + ( x + 2 y − 2)i .

w là số thuần ảo khi và chỉ khi x ( x − 2) − y (1− y ) = 0 ⇔ x 2 + y 2 − 2 x − y = 0 2

2  1   5   ⇔ ( x −1) +  y −  =   .  2   2  2

5 1 5 5 1 5 sin t ; y − = cos t , với t ∈ ℝ thì x = 1 + sin t ; y = + cos t . 2 2 2 2 2 2   1  5 5 Vậy các số phức cần tìm là z = 1 + sin t  +  + cos t  i, t ∈ ℝ .   2   2 2

Đặt x −1 =

b) Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z 2 = x 2 − y 2 + 2 xyi . Ta có w = z 2 − 2 z + 4i = ( x 2 − y 2 − 2 x) + 2 ( xy − y + 2)i .

w là số thực khi và chỉ khi 2 ( xy − y + 2) = 0 ⇔ y ( x −1) = −2 ⇔ y =

−2 , với x ≠ 1 . x −1

2 i, x ∈ ℝ \ {1} . x −1 Chú ý: - Ở trong ví dụ này chúng ta không thể tìm ra được số phức cụ thể như những ví dụ trước đó mà chỉ tìm ra được dạng của số phức mà thôi. Nhiều học sinh lúng túng khi gặp phải bài toán dạng này vì cố tìm ra số phức cụ thể. Đôi khi, thấy không ra kết quả cụ thể nên bỏ không làm. Vậy các số phức cần tìm là z = x −

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 22/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh - Thực chất đây là một bài toán về tìm tập hợp điểm. Có điều đối với bài toán về tìm tập hợp điểm ta phải kết luận tập hợp điểm là hình gì còn đối với bài toán tìm nghiệm phức thì chúng ta phải chỉ ra nghiệm của nó có dạng nào. Ví dụ 33. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) Tìm các số nguyên x, y sao cho số phức z = x + yi thỏa mãn điều kiện z 3 = 2 + 11i .

Lời giải 3

Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó ( x + yi ) = ( x 3 − 3 xy 2 ) + (3x 2 y − y 3 ) i .  x 3 − 3 xy 2 = 2 Do đó z 3 = 2 + 11i ⇔ ( x 3 − 3 xy 2 ) + (3 x 2 y − y 3 ) i = 2 + 11i ⇔  2 . 3 x y − y 3 = 11  Hệ phương trình trên là hệ đẳng cấp bậc 3. Nhận thấy y = 0 không thỏa mãn phương trình thứ hai trong hệ. Xét y ≠ 0 , khi đó đặt x = ty, t ∈ ℝ thì hệ trở thành 3 3 2 2 3 2  3   (t − 3t ) y = 2 11(t − 3t ) = 2 (3t −1) 11t − 6t − 33t + 2 = 0 (t − 2)(11t +16t −1) = 0 ⇔ ⇔ 2 ⇔  2 (3t −1) y 3 = 11 (3t 2 −1) y 3 = 11 (3t −1) y 3 = 11  3t 2 −1) y 3 = 11    (  −8 ± 5 3 t = 2 t = 11 ⇔ 2 hoặc  .  2 (3t −1) y 3 = 11 3  (3t −1) y = 11 Vì x, y là các số nguyên nên t phải là số hữu tỷ. Do đó chỉ nhận được t = 2 .

Với t = 2 thì y = 1; x = 2 (thỏa mãn yêu cầu). Vậy các số nguyên cần tìm là x = 2; y = 1 .

Ví dụ 34. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) z −1 z − 3i Tìm tất cả các số phức z thỏa mãn các điều kiện = 1 và =1. z −i z +i Lời giải  z − i ≠ 0 ( x; y ) ≠ (0;1) Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Điều kiện  . ⇔  z + i ≠ 0 ( x; y ) ≠ (0; −1) z −1 Ta có: +) = 1 ⇔ z −1 = z − i ⇔ ( x −1) + yi = x + ( y −1)i z −i 2

2

⇔ ( x −1) + y 2 = x 2 + ( y −1) ⇔ x − y = 0 . z −3i 2 2 =1 ⇔ z −3i = z + i ⇔ x +( y −3) i = x +( y +1) i ⇔ x2 +( y −3) = x2 +( y +1) ⇔ y =1. z +i  x − y = 0 Do đó ta có hệ phương trình  ⇔ x = y = 1 . Vậy số phức cần tìm là z = 1 + i .  y = 1 Chú ý: Khi giải quyết bài toán có nhiều dữ kiện thì chúng ta nên khai thác từng dữ kiện một sau đó kết hợp lại. Ví dụ 35. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) +)

Tìm tất cả các số phức z thỏa mãn các điều kiện z = 1 và

z z + = 1. z z

Lời giải 2

Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó z = x − yi; z 2 = x 2 − y 2 + 2 xyi; z = x 2 − y 2 − 2 xyi .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 23/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Do đó: +) z = 1 ⇔ x 2 + y 2 = 1 2

z z z2 + z 2 = 1 ⇒ 2 x 2 − y 2 = 1 (do z.z = z = 1 ). +) + = 1 ⇔ z z z.z  x 2 + y 2 = 1  x 2 + y 2 = 1   Vì vậy, ta có hệ phương trình  2 hoặc ⇔  2 2 2 x − y = 1  x − y 2 = 1  2    1  2 3  2 1  x = ± 3  x = ±  x =  x =  2  4 hoặc  4 2 hoặc  . ⇔ ⇔       2 1  2 3 1 3  y =  y =  y = ±  y = ± 4 4   2 2   Vậy các số phức cần tìm là z = z=

 x 2 + y 2 = 1   2  x − y 2 = − 1  2

3 1 3 1 3 1 3 1 + i; z = − + i; z = − − i; z = − i; 2 2 2 2 2 2 2 2

1 3 1 3 1 3 1 3 1 3 + i; z = − i; z = − + i; z = + i; z = − − i. 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2

Chú ý: Trong ví này chúng ta không cần phải đặt điều kiện cho z ≠ 0; z ≠ 0 vì trong giả thiết đã cho sẵn z = 1 rồi (giả thiết này đã bao hàm cả điều kiện z ≠ 0; z ≠ 0 ).

2.3.3. Bài tập đề nghị 1) Giải các phương trình sau trên tập số phức: a) z 2 −10 z + 29 = 0 2) Giải các phương trình sau trên tập số phức: a) z 2 + (i − 6) z + 8 − 2i = 0

b) 4 z 2 −12 z + 25 = 0 b) z 2 + (1 + i ) z −10 +11i = 0

3) Tìm các số phức z thỏa mãn một trong các điều kiện sau: a) (4 − 3i ) z = (2 + i )(3 − 5i )

2

b) (2 + i − z )(10 + 5i ) = (3 − i ) (2 z + 1)

1 +i 2 4) (Trích đề thi thử ĐH năm 2013, THPT Gia Viễn A, Ninh Bình) c) z 2 + z = 0

d) z − z =

a) Cho số phức z thỏa mãn z − 2 z = 3(−1 + 2i ) . Tìm phần ảo của số phức z 2 . b) Tìm số phức z , biết ( z +1 + i )(3 − 2i ) là số thực và z − (2 − i ) = 5 . 5) (Trích đề thi thử ĐH năm 2013 trên Hocmai.vn) 25 a) Giải phương trình nghiệm phức: z + = 8 − 6i . z b) Tìm số phức z thỏa mãn đồng thời các điều kiện z + 1− 2i = z + 3 + 4i và c) Tìm tất cả các số phức z , biết

z − 2i là một số ảo. z +i

z +z=2. z

d) Tìm tất cả các số phức z , biết 2 ( z + 1) + z −1 = (1− i ) z . 2

6) (BT 4.48 SBTGTNC). Tìm số phức z thỏa mãn đồng thời

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

z −1 z − 2i = 1 và =2. z −3 z +i

Trang 24/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 7) (BT 4.19 SBTGTNC). Giải các phương trình sau trên ℂ : a) 2 z 4 − 2 z 3 + z 2 + 2 z + 2 = 0

2

b) ( z 2 + 3 z + 6) + 2 z ( z 2 + 3 z + 6) − 3 z 2 = 0 .

8) Giải các phương trình sau trên tập số phức: a) iz 2 − 2 (1− i) z − 4 = 0 b) z 2 −(5 − i ) z + 8 − i = 0 . 9) (Trích đề thi thử ĐH năm 2012, THPT Quốc học, Huế) Tìm môđun của số phức z , biết z có phần thực âm và z 3 = z −12i . 10) (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Chuyên Vĩnh Phúc) 9 Tìm số phức z thỏa mãn z − 3i = 1− i.z và z − là số thuần ảo. z

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 25/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

2.4. DẠNG 4. SỐ PHỨC VỚI MÔĐUN LỚN NHẤT, NHỎ NHẤT 2.4.1. Kiến thức chuẩn bị Các bài toán thuộc dạng này thường được chuyển về bài toán tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất trong Đại số. Vì vậy, chúng ta cần nắm vững các phương pháp tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất. Một số phương pháp tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất thường gặp là: sử dụng bất đẳng thức; sử dụng tính chất hình học; sử dụng điều kiện tồn tại nghiệm của phương trình; sử dụng đạo hàm; .... a) Một số bất đẳng thức thông dụng. +) Bất đẳng thức cơ bản: f 2 ( x ) ≥ 0 . Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi f ( x) = 0 .

+) Bất đẳng thức Cauchy: với các số không âm a, b, c , ta luôn có: a + b ≥ 2 ab , đẳng thức xảy ra khi a = b . a + b + c ≥ 3 3 abc , đẳng thức xảy ra khi a = b = c . +) Bất đẳng thức Bunhiacovsky: với các số thực a, b, c, x, y, z , ta luôn có: 2

(ax + by ) ≤ (a 2 + b 2 )( x 2 + y 2 ) , đẳng thức xảy ra khi ay = bx . ay = bx . az = cx

2 (ax + by + cz ) ≤ (a 2 + b 2 + c 2 )( x 2 + y 2 + z 2 ) , đẳng thức xảy ra khi 

Ngoài ra, chúng ta cần nắm được cách tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất dựa vào đạo hàm. b) Một số bài toán hình học cần chú ý. Bài toán 1. Cho điểm A , đường thẳng d , trong đó A không thuộc d . Điểm M di chuyển trên d , xác định vị trí của điểm M để đoạn thẳng AM có độ dài nhỏ nhất. Điểm M di chuyển trên d . Khi đó đoạn AM nhỏ nhất khi và chỉ khi M là hình chiếu vuông góc của A trên d . Thật vậy: Gọi H là hình chiếu vuông góc của A trên d . Khi đó AH ≤ AM . Dấu đẳng thức xảy ra khi M ≡ H .

Bài toán 2. Cho điểm A và đường tròn (C ) có tâm I và bán kính R , trong đó A nằm ngoài đường tròn (C ) . Giả sử A nằm ngoài đường tròn (C ) và M là

điểm di động trên đường tròn (C ) . Khi đó đoạn

AM lớn nhất khi và chỉ khi M là giao điểm của đường thẳng AI với đường tròn (C ) và M nằm ngoài đoạn AI ; đoạn AM nhỏ nhất khi và chỉ khi M là giao điểm của đường thẳng AI với đường tròn (C ) và M nằm trong đoạn AI . Thật vậy: Giả sử đường thẳng IA cắt đường tròn (C ) tại M 1 và M 2 như hình vẽ.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 26/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Với mọi điểm M thuộc đường tròn (C ) , ta có: +) AM ≥ IA − IM = AM 1 . Dấu bằng xảy ra khi M ≡ M 1 ; +) MA ≤ AI + IM = AI + IM 2 = AM 2 . Dấu bằng xảy ra khi M ≡ M 2 .

Bài toán 3. Cho hai đường tròn C ( I ; R ) và C ( I '; R ') nằm ngoài nhau. M và N là hai điểm di động lần lượt trên C ( I ; R ) và C ( I '; R ') . Xác định vị trí của M và N để đoạn thẳng MN có độ dài nhỏ nhất, lớn nhất.

Đường thẳng II ' cắt đường tròn ( I ; R ) tại hai điểm M 1 , M 2 ; cắt đường tròn

( I '; R ') tại hai điểm N1; N 2 như hình vẽ ( M 1 , N1 nằm ngoài đoạn II ' còn M 2 , N 2 thuộc đoạn II ' ).

Khi đó đoạn M 1 N1 có độ dài lớn nhất còn đoạn M 2 N 2 có độ dài nhỏ nhất. Thật vậy: Với mọi điểm M ∈ ( I ; R ) , N ∈ ( I '; R ') , ta có:

+) MN ≤ MI + II '+ I ' N = M 1 I + II '+ I ' N1 = M 1 N1 . Dấu bằng xảy ra khi M ≡ M 1 ; N ≡ N1 . +) II ' ≤ IM + MN + NI ' ⇔ R + M 2 N 2 + R ' ≤ R + MN + R ' ⇔ M 2 N 2 ≤ MN . Dấu bằng xảy ra khi M ≡ M 2 ; N ≡ N 2 .

Bài toán 4. Cho đường thẳng d và đường tròn ( I ; R ) không giao nhau. M và N lần lượt là hai điểm di động trên đường thẳng d và đường tròn ( I ; R ) . Xác định vị trí của M và N sao cho đoạn thẳng MN có độ dài nhỏ nhất. Gọi d ' là đường thẳng đi qua tâm I và vuông góc với đường thẳng d ; H là giao điểm của d và d ' ; N1 , N 2 là hai giao điểm của d ' với ( I ; R ) , trong đó

d ( N2 ; d ) < d ( N1; d ) . Khi đó đoạn HN 2 có độ dài nhỏ nhất. Thật vậy:

Với mọi điểm M ∈ d và N ∈ ( I ; R ) , ta có: MN + NI ≥ IM ≥ IH = IN 2 + N 2 H ⇒ MN ≥ N 2 H

Dấu bằng xảy ra khi M ≡ H ; N ≡ N 2 .

Chú ý: Kết quả của bài toán 1 và bài toán 2 thường được sử dụng trong bài toán tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức chứa môđun chỉ liên quan đến một số phức, còn kết quả của bài toán 3 và bài toán 4 thường được sử dụng trong bài toán tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức chứa môđun có liên quan đến hai số phức. Các bài toán cơ bản trên đây được tác giả trình bày lời giải một cách hoàn chỉnh để giúp học sinh hiểu rõ vấn đề. Đồng thời, với việc đưa ra những bài toán này giúp cho học sinh định hướng cách giải quyết nhanh chóng hơn. Việc lồng ghép các bài toán hình học trên vào nội dung này là đề xuất của tác giả sáng kiến, chưa có trong tài liệu tham khảo nào về Số phức.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 27/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 2.4.2. Một số ví dụ minh họa Ví dụ 36. (Bài đăng trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 5/2011) Cho số phức z thỏa mãn điều kiện w = ( z + 3 − i )( z + 1 + 3i ) là một số thực. Tìm giá trị nhỏ nhất c ủa z .

Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó w =  x + 3 + ( y −1) i   x + 1− ( y − 3) i  = x 2 + y 2 + 4 x − 4 y + 6 + 2 ( x − y − 4) i . Ta có w ∈ ℝ ⇔ x − y − 4 = 0 . Cách 1: (Theo Đại số) 2

2

2

Ta có x − y − 4 = 0 ⇒ y = x − 4 nên z = x 2 + y 2 = x 2 + ( x − 4) = 2 ( x − 2) + 8 ≥ 8

⇒ z ≥ 2 2 . Dấu đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi x = 2; y = −2 . Vậy giá trị nhỏ nhất của z bằng 2 2 , đạt được khi z = 2 − 2i . Cách 2: (Theo Hình học)

Tập hợp điểm biểu diễn số phức z là đường thẳng d : x − y − 4 = 0 . Giả sử M ( x; y ) là điểm biểu diễn của z thì z nhỏ nhất khi và chỉ khi OM nhỏ nhất. OM nhỏ nhất khi và chỉ khi OM ⊥ d hay M là hình chiếu vuông góc của O trên đường thẳng d . Khi đó, đường thẳng OM có phương trình là x + y = 0 .  x − y − 4 = 0  x = 2 Tọa độ của M là nghiệm của hệ phương trình  . ⇔  x + y = 0  y = −2

Vậy giá trị nhỏ nhất của z bằng 2 2 , đạt được khi z = 2 − 2i .

Ví dụ 37. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên ĐHSPHN) Tìm số phức z có môđun nhỏ nhất và thỏa mãn iz − 3 = z − 2 − i . Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó iz − 3 = z − 2 − i ⇔ − y − 3 + xi = x − 2 + ( y −1) i 2

2

2

⇔ (− y − 3) + x 2 = ( x − 2) + ( y −1) ⇔ x + 2 y + 1 = 0 .

Cách 1: (Theo Đại số) 2

 2 1 1 Ta có x + 2 y +1 = 0 ⇔ x = −(2 y + 1) nên z = x + y = (−2 y −1) + y = 5 y +  + ≥ .  5 5 5 2

2

2

2

2

2 1 1 2 Dấu đẳng thức xảy ra khi y = − ; x = − ⇒ z = − − i . 5 5 5 5 Vậy môđun nhỏ nhất của số phức bằng

5 1 2 , đạt được khi z = − − i . 5 5 5

Cách 2: (Theo Hình học)

Tập hợp điểm biểu diễn các số phức z là đường thẳng d : x + 2 y + 1 = 0 . Giả sử M ( x; y ) là điểm biểu diễn của z thì z nhỏ nhất khi và chỉ khi OM nhỏ nhất.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 28/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh OM nhỏ nhất khi và chỉ khi OM ⊥ d hay M là hình chiếu vuông góc của O trên đường thẳng d . Khi đó, đường thẳng OM có phương trình là 2 x − y = 0 . 2 x − y = 0 1 2 Tọa độ của điểm M là nghiệm của hệ phương trình  ⇔ x =− ; y =− .  x + 2 y + 1 = 0 5 5

5 1 2 , đạt được khi z = − − i . 5 5 5 Ví dụ 38. (Bài đăng trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 5/2011) z + 2−i Cho số phức z thỏa mãn điều kiện = 2 . Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của z . z + 1− i Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) .

Vậy môđun nhỏ nhất của số phức bằng

z + 2−i = 2 ⇔ z + 2 − i = 2 z + 1− i ⇔ x + 2 + ( y −1)i = 2 x + 1− ( y + 1)i z + 1− i 2 2 2 2 2 ⇔ ( x + 2) + ( y −1) = 2 ( x + 1) + ( y + 1)  ⇔ x 2 + ( y + 3) = 10 .   Cách 1: (Theo Đại số)

Ta có

2

2

2

Do z = x 2 + y 2 nên từ hệ thức x 2 + ( y + 3) = 10 , ta có z = 1− 6 y . 2

Từ hệ thức x 2 + ( y + 3) = 10 , ta có y + 3 ≤ 10 ⇔ −3 − 10 ≤ y ≤ −3 + 10 2

⇔ 19 + 6 10 ≥ 1− 6 y ≥ 19 − 6 10 ⇔ 19 + 6 10 ≥ z ≥ 19 − 6 10 ⇔ 3 + 10 ≥ z ≥ −3 + 10 .  x = 0 ⇒ z = −3 + 10 i . +) z = −3 + 10 ⇔   y = −3 + 10   x = 0 +) z = 3 + 10 ⇔  ⇒ z = − 3 + 10 i  y = −3 − 10 

(

(

)

)

Vậy giá trị lớn nhất của z bằng 3 + 10 và giá trị nhỏ nhất của z bằng −3 + 10 . Cách 2: (Theo Hình học)

Tập hợp các điểm biểu diễn số phức z là đường tròn tâm I (0; − 3) , bán kính R = 10 . Giả sử M ( x; y ) là điểm biểu diễn của số phức z thì z nhỏ nhất khi và chỉ khi OM nhỏ nhất; z lớn nhất khi và chỉ khi OM lớn nhất.

Đường thẳng OI có phương trình x = 0 . Giao điểm của đường thẳng OI với đường tròn ( I ; R ) là

(

)

(

)

M 1 0; − 3 − 10 , M 2 0; − 3 + 10 . Khi đó OM 1 = 3 + 10; OM 2 = −3 + 10 .

Với mọi điểm M nằm trên đường tròn ( I ; R ) , ta luôn có OM 2 ≤ OM ≤ OM 1 . Vậy giá trị lớn nhất của z bằng 3 + 10 và giá trị nhỏ nhất của z bằng −3 + 10 .

Ví dụ 39. (Bài đăng trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 5/2011) Cho số phức z thỏa mãn z − 2 + 2i = 1 . Tìm giá trị lớn nhất, giá trị nhỏ nhất của z . Lời giải Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 29/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 2

2

Khi đó z − 2 + 2i = 1 ⇔ ( x − 2) + ( y + 2)i = 1 ⇔ ( x − 2) + ( y + 2) = 1 . Cách 1: (Theo Đại số)

Đặt t = z = x 2 + y 2 , ta có x − y ≤ 2 ( x 2 + y 2 ) = t 2 . Do đó, từ hệ thức x 2 + y 2 + 7 = 4 ( x − y ) , ta có t 2 + 7 ≤ 4t 2 ⇔ t 2 − 4t 2 + 7 ≤ 0 ⇔ 2 2 −1 ≤ t ≤ 2 2 + 1 .   x − y > 0 4+ 2 4+ 2 4+ 2 4+ 2 +) t = 2 2 +1 ⇔  ⇔ x= ; y =− ⇒z= − i. x = −y  2 2 2 2  x 2 + y 2 = 2 2 +1 

  x − y > 0 4− 2 4− 2 4− 2 4− 2  +) t = 2 2 −1 ⇔  x = − y ⇔ x= ; y =− ⇒z= − i.  2 2 2 2  x 2 + y 2 = 2 2 −1  Vậy giá trị lớn nhất của z bằng 2 2 +1 và giá trị nhỏ nhất của z bằng 2 2 −1 . Cách 2: (Theo Hình học) Tập hợp điểm biểu diễn số phức z là đường tròn (C ) có tâm I (2; − 2) , bán kính R = 1 . Giả sử M ( x; y ) là điểm biểu diễn của số phức z thì z nhỏ nhất khi và chỉ khi OM nhỏ nhất; z lớn nhất khi và chỉ khi OM lớn nhất.

Đường thẳng OI có phương trình y = −x . Giao điểm của đường thẳng OI với đường tròn (C ) là 4− 2 4+ 2 4 − 2  4 + 2   , M 2   . M 1  ;− ; −  2  2 2  2  

Điểm O nằm ngoài đường tròn (C ) và OM 1 = 2 2 −1; OM 2 = 2 2 + 1 . Với mọi điểm M nằm trên đường tròn (C ) , ta luôn có OM 1 ≤ OM ≤ OM 2 . Vậy giá trị lớn nhất của z bằng 2 2 + 1 , đạt được khi z =

4+ 2 4+ 2 − i; 2 2

4− 2 4− 2 − i. 2 2 Ví dụ 40. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) 1 Cho z là số phức bất kỳ khác 0 nhưng luôn thỏa mãn điều kiện z + = 2 3 . Tìm số phức z có z môđun nhỏ nhất, môđun lớn nhất. Lời giải 2 2 Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) , với x + y ≠ 0 . Giá trị nhỏ nhất của z bằng 2 2 −1 , đạt được khi z =

Ta có z +

1 = 2 3 ⇔ z 2 + 1 = 2 3 z ⇔ x 2 − y 2 + 1 + 2 xyi = 2 3 x + yi z 2

2

2

⇔ ( x 2 − y 2 + 1) + (2 xy ) = 12 ( x 2 + y 2 ) ⇔ ( x 2 + y 2 ) −14 ( x 2 + y 2 ) + 1 = −4 x 2 . 2

Vì −4 x 2 ≤ 0 nên ( x 2 + y 2 ) −14 ( x 2 + y 2 ) + 1 ≤ 0 ⇔ 7 − 4 3 ≤ x 2 + y 2 ≤ 7 + 4 3

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 30/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

⇔ 2− 3 ≤ z ≤ 2 + 3 . x = 0  x = 0  +) z = 2 − 3 ⇔  2 ⇔ ⇒ z = ± 2 − 3 i (tmđk).   x + y 2 = 7 − 4 3  y = ± 2 − 3  

(

)

(

)

 x = 0  x = 0 ⇔ ⇒ z = ± 2 + 3 i (tmđk). +) z = 2 + 3 ⇔  2   x + y 2 = 7 + 4 3  y = ± 2 + 3  

(

)

(

)

(

)

Vậy môđun nhỏ nhất của số phức bằng 2 − 3 , đạt được khi z = ± 2 − 3 i , môđun lớn nhất của

(

)

số phức bằng 2 + 3 , đạt được khi z = ± 2 + 3 i .

Nhận xét chung: Một số ví dụ trên đây được trình bày theo 2 cách giải nhằm giúp các em học sinh biết cách khai thác giả thiết bài toán theo nhiều hướng khác nhau và từ đó đưa ra những hướng giải khác. Trên cơ sở đó lựa chọn được cách giải tối ưu nhất. Việc tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất trong các ví dụ trên chủ yếu dựa trên việc đánh giá theo bất đẳng thức, dựa vào tính chất hình học, dựa vào điều kiện tồn tại nghiệm. Qua đây, các bạn học sinh cũng cần lưu ý đến phương pháp này trong bài toán tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất. Ví dụ 41. Cho hai số phức z1 , z2 thỏa mãn z1 = 2 và z2 − 5 − 5i = 2 2 . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức A = z1 − z2 .

Lời giải Giả sử M (a; b) là điểm biểu diễn của số phức z1 ; N (c; d ) là điểm biểu diễn của số phức z2 trong mặt phẳng phức. Ta có z1 − z2 = MN . Từ giả thiết ta có M thuộc đường tròn (C1 ) có tâm I1 (0;0) , bán kính R1 = 2 ; N thuộc đường tròn (C2 ) có tâm I 2 (5;5) , bán kính R2 = 2 2 . Do I1 I 2 = 5 2 > R1 + R2 nên (C1 ) và (C2 ) ở ngoài nhau. Gọi A, B là giao điểm của đường thẳng I1 I 2 với đường tròn (C1 ) . Khi đó tọa độ của A, B là

 y = x x = y =1 ⇔ . Suy ra A(1;1) , B (−1; −1) . nghiệm của hệ phương trình  2 2  x + y = 2  x = y = −1 Gọi C , D là giao điểm của đường thẳng I1 I 2 với đường tròn (C2 ) . Khi đó tọa độ của C , D là  y = x x = y = 7 nghiệm của hệ phương trình  ⇔ . Suy ra C (7; 7), D (3;3) . 2 2 ( x − 5) + ( y − 5) = 8  x = y = 3  Ta có AC = 6 2; AD = 2 2; BC = 8 2; BD = 4 2 . Bằng cách lập luận như lời giải của bài toán 3, ta có đoạn MN có độ dài nhỏ nhất bằng 2 2 , khi M (1;1) , N (3;3) ; đoạn MN có độ dài lớn nhất bằng 8 2 , khi M (−1; −1), N (7;7) . Vậy biểu thức A đạt giá trị nhỏ nhất bằng 2 2 khi z1 = 1 + i; z2 = 3 + 3i ; biểu thức A đạt giá trị lớn nhất bằng 8 2 khi z1 = −1− i; z2 = 7 + 7i .

2.4.3. Bài tập đề nghị 1) Cho số phức z thỏa mãn z +1 + 2i = 1 . Tìm giá trị lớn nhất, giá trị nhỏ nhất của z .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 31/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 2) Tìm số phức z có môđun bằng 1 sao cho z − 3 + 2i nhỏ nhất. 3) Tìm số phức z có môđun nhỏ nhất và thỏa mãn điều kiện iz − 3 = z − 2 − i . 4) Cho số phức z thỏa mãn điều kiện z − 2 − 4i = z − 4 . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức

A = z − 3 − 5i + z − 5 − 7i . 5) (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT Đặng Thúc Hứa, Nghệ An) Trong các số phức z thỏa mãn z − 3i + i z + 3 = 10 , tìm số phức z có môđun nhỏ nhất. 6) Trong các số phức z thỏa mãn điều kiện ( z −1)( z + 2i) là số thực, tìm số phức z có môđun nhỏ nhất. 7) Cho hai số phức z1 và z2 thỏa mãn z1 = 1 và z2 − 2 − 3i = z2 − 3 − 4i . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức M = z1 − z2 . 8) Cho hai số phức z1 và z2 thỏa mãn z1 −1− i = 1 và z2 − 6 − 6i = 6 . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức M = z1 − z2 . 9) Cho hai số phức z1 và z2 thỏa mãn z1 −1− i = 2 và z2 − 2 − 2i = 2 . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức M = z1 − z2 . 10) Cho hai số phức z1 và z2 thỏa mãn z1 = z2 = 5 . Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức S = z1 − 3 − 4i + z2 − 3 − 4i + z1 − z2 .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 32/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

2.5. DẠNG 5. BẤT ĐẲNG THỨC VỀ MÔĐUN CỦA SỐ PHỨC Trên tập hợp số thực thì có sự so sánh giữa hai số thực với nhau nhưng trên tập hợp số phức thì không có sự so sánh hai số phức với nhau mà chỉ có sự so sánh về môđun (tức là so sánh giữa các số thực với nhau). Vì vậy, trong phần này chúng tôi giới thiệu một số bài toán liên quan đến bất đẳng thức về môđun của số phức.

2.5.1. Kiến thức chuẩn bị Liên quan đến môđun của số phức, chúng ta cần nắm được các kết quả dưới đây: a) Tính chất về đẳng thức: z1 z2 = z1 . z2 và

z z1 = 1 , z2 ≠ 0 . z2 z2

b) Tính chất về bất đẳng thức: z1 − z2 ≤ z1 + z2 ≤ z1 + z2 . z1 + z2 = z1 + z2 ⇔ z1 = 0 hoặc z2 = tz1 , t ≥ 0 ; z1 + z2 = z1 − z2 ⇔ z1 = 0 hoặc z2 = tz1 , t < 0 . Khi chúng ta đã làm xuất hiện được môđun của số phức (tức là tạo được số thực không âm) chúng ta có thể áp dụng các kết quả đã biết về số thực để chứng minh bất đẳng thức về môđun. Bài toán bất đẳng thức về môđun của số phức thông thường có hai hướng xử lý chính: Một là, sử dụng các bất đẳng thức cơ bản về môđun để chứng minh bất đẳng thức về môđun khác. Hai là, sử dụng dạng đại số của số phức để đưa bài toán bất đẳng thức về môđun của số phức về bài toán bất đẳng thức đối với các số thực. Trong trường hợp này, chúng ta cần vận dụng các phương pháp chứng minh bất đẳng thức đã được học như phương pháp phản chứng, phương pháp biến đổi tương đương, phương pháp sử dụng các bất đẳng thức kinh điển (Cauchy, Bunhiacovsky, ...), phương pháp tam thức bậc hai, ....

2.5.2. Một số ví dụ minh họa Ví dụ 42. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) 1 1 Chứng minh rằng nếu số phức z thỏa mãn z 3 + 3 ≤ 2 thì z + ≤ 2 . z z Lời giải Với 2 số phức bất kỳ z1 , z2 , ta luôn có z1 + z2 ≤ z1 + z2 . Từ hệ thức z 3 +

Đặt t = z +

3 3 3  1  1  1  1  1 1 1 1 3  = z + − 3 z + , ta có z + = z +  ≤ z + 3 +3 z + ≤2+3 z + .      3       z z z z z z z z

1 2 , t > 0 , ta được t 3 ≤ 2 + 3t ⇔ t 3 − 3t − 2 ≤ 0 ⇔ (t − 2)(t + 1) ≤ 0 ⇔ t ≤ 2 z

1 ≤2. z Ví dụ 43. (Complex numbers from A to Z, Titu Adresscu) 1 Chứng minh rằng với mọi số phức z , ta có z + 1 ≥ hoặc z 2 + 1 ≥ 1 . 2 Lời giải 1 Giả sử ta có đồng thời bất đẳng thức z +1 < và z 2 + 1 < 1 . 2 ⇒ z+

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 33/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Đặt z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Khi đó +) z +1 <

1 1 2 ⇔ ( x + 1) + y 2 < ⇔ 2 ( x 2 + y 2 ) + 4 x + 1 < 0 (1) 2 2 2

2

2

+) z 2 + 1 < 1 ⇔ ( x 2 − y 2 + 1) + (2 xy ) < 1 ⇔ ( x 2 + y 2 ) + 2 ( x 2 − y 2 ) < 0 (2) . 2

2

Cộng vế theo vế của (1) với (2) , ta được ( x 2 + y 2 ) + (2 x + 1) < 0 (vô lý). Vậy điều giả sử là sai. Suy ra điều phải chứng minh. Nhận xét: - Khi chứng minh ít nhất một trong hai bất đẳng thức cho trước là đúng, thông thường chúng ta sử dụng phương pháp phản chứng. Từ đó kết hợp 2 bất đẳng thức với nhau để dẫn đến điều vô lý. Ví dụ trên đây minh họa cho kỹ thuật vận dụng phương pháp phản chứng đó. 1 1 1 Ví dụ 44. Cho z là một số phức có phần thực lớn hơn 1. Chứng minh rằng − < . z 2 2 Lời giải 1 1 1 Giả sử z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) , với x > 1 . Khi đó − < ⇔ z − 2 < z z 2 2 2

⇔ x − 2 + yi < x + yi ⇔ ( x − 2) + y 2 < x 2 + y 2 ⇔ x > 1 (đúng).

2.5.3. Bài tập đề nghị 1) Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn điều kiện z1 = z2 = 1 . Chứng minh rằng

z1 + 1 + z2 +1 + z1 z2 + 1 ≥ 2 . 2) Cho z là số phức bất kỳ khác

2i 6z − i 1 . Chứng minh rằng ≤ 1 khi và chỉ khi z ≤ . 3 3 2 + 3iz

3) Chứng minh rằng nếu số phức z thỏa mãn điều kiện z 3 + 4) Cho các số phức z1 , z2 khác 0. Chứng minh rằng

8 2 ≤ 9 thì z + ≤ 3 . 3 z z

z1 z z + z2 . + 2 ≤2 1 z1 z2 z1 + z2

5) Cho số phức z thỏa mãn z = 1 . Chứng minh rằng 1 ≤ 1 + z 3 + 1 + z + z 2 ≤ 5 . 6) (Trích đề dự bị thi TS ĐH KD năm 2010) Cho z là số phức thỏa mãn z = 2 . Chứng minh rằng z 2 + 1 ≤ 5 .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 34/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

2.6. DẠNG 6. DẠNG LƯỢNG GIÁC CỦA SỐ PHỨC 2.6.1. Kiến thức chuẩn bị a) Acgumen của số phức và dạng lượng giác của số phức. - Acgumen của số phức: Cho số phức z ≠ 0 . Gọi M là điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn số z . Số đo (radian) của mỗi góc lượng giác tia đầu Ox , tia cuối OM được gọi là một acgumen của z . Nhận xét: Nếu ϕ là một acgumen của số z thì mọi acgumen của z có dạng ϕ + k 2π, k ∈ ℤ . - Dạng lượng giác của số phức: Xét số phức z = a + bi ≠ 0, (a, b ∈ ℝ ) . Gọi ϕ là một acgumen của z thì dễ dàng chứng minh được rằng a = z cos ϕ; b = z sin ϕ . Khi đó z = z (cos ϕ + i sin ϕ ) , trong đó z > 0 được gọi là dạng lượng giác của số phức z ≠ 0 . b . Việc xác định xem a ϕ thuộc khoảng nào còn phụ thuộc vào dấu của a và b . Vì vậy, chúng ta cần phải nắm vững bảng xét dấu của giá trị sin và cosin. - Dạng lượng giác của số phức liên quan chặt chẽ với đường tròn lượng giác. Cụ thể, trục hoành xác định giá trị của cosin thì trong dạng lượng giác phần thực (biểu diễn trên trục hoành) tương ứng với giá trị cosin của acgumen; trục tung xác định giá trị của sin thì trong dạng lượng giác phần ảo (biểu diễn trên trục tung) tương ứng với giá trị sin của acgumen. b) Phép nhân và phép chia số phức dưới dạng lượng giác. Cho hai số phức z = r (cos ϕ + i sin ϕ ) và z ' = r '(cos ϕ '+ i sin ϕ ') , với r > 0; r ' > 0 . Khi đó:

Nhận xét: - Nếu ϕ là một acgumen của số phức z = a + bi, a ≠ 0 thì tan ϕ =

(1): z.z ' = r.r '.  cos (ϕ + ϕ ') + i sin (ϕ + ϕ ') ;

z r = .  cos (ϕ − ϕ ') + i sin (ϕ − ϕ ') ; z' r' (3) z n = r n (cos nϕ + i sin nϕ ) (Công thức Moa-vrơ).

(2):

n

Đặc biệt: (cos ϕ + i sin ϕ ) = cos nϕ + i sin nϕ . c) Căn bậc n của một số phức. Cho số phức z = z (cos α + i sin α ) , với z ≠ 0 . Người ta chứng minh được rằng số phức z ≠ 0 đó có n căn bậc n , với n ∈ ℕ* , n ≥ 2 . Cụ thể các căn bậc n của z là n

 α + k 2π α + k 2π  z .cos + i sin  , với k = 0,1, 2,..., n −1 .  n n 

Chú ý: Acgumen của số phức là một trong hai yếu tố giúp chúng ta xác định được dạng lượng giác của số phức đó (yếu tố còn lại là môđun). 2.6.2. Một số ví dụ minh họa Ví dụ 45. Viết dạng lượng giác của mỗi số phức dưới đây: a) z =

1− i 3 3 +i

ϕ 2 Lời giải

b) z = sin ϕ + 2i sin 2

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

c) z = cos ϕ + i (1 + sin ϕ )

Trang 35/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 1  3 1   5π  π 3  5π  π a) Ta có 1− i 3 = 2  − i = 2 cos + i sin ; 3 + i = 2  + i = 2cos + i sin  nên    2 2   2 3 3 2  6 6  5π π   5π π  3π 3π . z = cos  −  + i sin  −  = cos + i sin  3 6   3 6  2 2 b) Ta có z = 2sin

ϕ  ϕ ϕ cos + i sin  . 2 2 2

ϕ = 0 ⇔ ϕ = k 2π, k ∈ ℤ thì z = 0 nên dạng lượng giác của z không xác định. 2 ϕ ϕ ϕ ϕ - Nếu sin > 0 ⇔ k 4π < ϕ < 2π + k 4π thì dạng lượng giác của z là z = 2sin cos +i sin  .  2 2 2 2 - Nếu sin

ϕ - Nếu sin < 0 ⇔ 2π + k 4π < ϕ < 4π + k 4π thì dạng lượng giác của z là 2 ϕ  ϕ + 2π ϕ + 2π  z = −2sin cos + i sin . 2  2 2 

π   π   π − 2ϕ    π − 2ϕ   π − 2ϕ  c) Ta có z = sin  − ϕ + i 1 + cos  − ϕ = 2 cos  . sin  + i cos        2       2   4    4   4   π − 2ϕ    π + 2ϕ   π + 2ϕ  . = 2 cos  . cos  + i sin   4    4   4     π − 2ϕ  π - Nếu cos  = 0 ⇔ ϕ = − + k 2π thì z = 0 nên dạng lượng giác của z không xác định.  4  2  π − 2ϕ  π 3π - Nếu cos  > 0 ⇔ − + k 4π < ϕ < + k 4π thì z có dạng lượng giác là    4  2 2  π − 2ϕ    π + 2ϕ   π + 2ϕ    cos  . z = 2 cos  . + i sin    4    4   4      π − 2ϕ  3π 7π - Nếu cos  <0⇔ + k 4π < ϕ < + k 4π thì z có dạng lượng giác là  4  2 2  π − 2ϕ    5π + 2ϕ   5π + 2ϕ   cos  z = −2 cos  . + i sin    .  4    4   4  Ví dụ 46. (BT 42 SGK GTNC) Bằng cách biểu diễn hình học của các số phức 2 + i và 3 + i , hãy chứng minh rằng nếu  π 1 1 π tan a = , tan b = với a, b ∈ 0;  thì a + b = .    2 3 4 2 Lời giải Dễ dàng biểu diễn hình học của các số phức đã cho trên mặt phẳng phức. Gọi ϕ1 , ϕ2 là acgumen của 2 + i,3 + i . Do phần thực và phần ảo của các số phức đã cho là dương  π nên ta có thể chọn ϕ1 , ϕ2 thuộc khoảng 0;  .  2  Khi đó 2 + i = 5 (cos ϕ1 + i sin ϕ1 ) và 3 + i = 10 (cos ϕ2 + i sin ϕ2 ) . Suy ra (2 + i )(3 + i ) = 5 2 (cos (ϕ1 + ϕ2 ) + i sin (ϕ1 + ϕ2 )) .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 36/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh  π π Mà (2 + i )(3 + i ) = 5 + 5i và 5 + 5i = 5 2 cos + i sin  nên ta có  4 4

cos (ϕ1 + ϕ2 ) + i sin (ϕ1 + ϕ2 ) = cos

π π + i sin . 4 4

π π 1 1 + k 2π, k ∈ ℤ . Do đó ϕ1 + ϕ2 = . Mặt khác ta lại có tan ϕ1 = ; tan ϕ2 = . 4 4 2 3 Từ đó ta có điều phải chứng minh.

Suy ra ϕ1 + ϕ2 =

Ví dụ 47. Tìm các số phức z thỏa mãn điều kiện z 4 = 1− i 3 . Lời giải   5π 5π Ta có 1− i 3 = 2 cos + i sin  . Các số phức cần tìm chính là các căn bậc 4 của số phức  3 3 1− i 3 . Mà số phức 1− i 3 có các căn bậc bốn là  5π  11π 5π  11π  4  17π 17π  4  23π 23π  4 + i sin + i sin + i sin 2 cos + i sin ; 4 2 cos ; 2 cos ; 2 cos   12     12  12 12  12 12  12 12   5π  11π 5π  11π  Suy ra các số phức cần tìm là z = 4 2 cos + i sin ; z = 4 2 cos + i sin ;   12 12  12 12   17π 17π  4 z = 4 2 cos + i sin ; z =  12 12 

 23π 23π  2 cos + i sin .  12 12 

Ví dụ 48. Cho số phức z = 1 + i 3 . Tìm các số nguyên dương n sao cho z n là một số thực? Là một số ảo? Lời giải 1    3  π π nπ nπ  Ta có z = 2  + i = 2 cos + i sin  . Suy ra z n = 2n cos + i sin  .    2 2  3 3 3 3

nπ nπ =0⇔ = k π ⇔ n = 3k , k ∈ ℕ* . 3 3 Vậy z n là một số thực khi và chỉ khi n là bội số nguyên dương của 3. nπ nπ π 3 +) z n là một số ảo khi và chỉ khi cos =0⇔ = + k π ⇔ n = + 3k . Suy ra n ∉ ℕ nên 3 3 2 2 không tồn tại giá trị nào của n . +) z n là một số thực khi và chỉ khi sin

2.6.3. Bài tập đề nghị n

 3 − i 3   là số thực? Là số ảo? 1) Tìm các số nguyên dương n để số phức   3 − 3i 

2) Viết dạng lượng giác của các số phức: 1− (cos ϕ + i sin ϕ ) a) z = ; 1 + cos ϕ + i sin ϕ

b) z = (1− cos ϕ − i sin ϕ )(1 + cos ϕ + i sin ϕ )

3) Viết dạng lượng giác của số phức z và các căn bậc 3 của z , biết rằng z = 2 và một acgumen c ủa

z 3π là − . 1+ i 4

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 37/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 4) (BT 42 SGK GTNC). Bằng cách biểu diễn hình học của các số phức 2 + i;5 + i và 8 + i , hãy  π 1 1 1 π chứng minh rằng nếu a, b, c ∈ 0;  và tan a = ; tan b = ; tan c = thì a + b + c = .  2  2 5 8 4

5) (BT 4.34 SBT GTNC). Biểu diễn hình học của các số 5 + i và 239 + i rồi chứng minh rằng nếu π π 1 1 các số thực a, b thỏa mãn các điều kiện 0 < a < , 0 < b < và tan a = , tan b = thì 2 2 5 239 π 4a − b = . 4

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 38/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

2.7. DẠNG 7. SỐ PHỨC VÀ MỘT VÀI ỨNG DỤNG Trong khuôn khổ tài liệu này, với kiến thức chủ yếu liên quan đến dạng đại số của số phức và một phần kiến thức về dạng lượng giác của số phức chúng tôi chỉ dừng lại xét hai ứng dụng của số phức. Đó là, sử dụng số phức để giải và sáng tạo ra một loại hệ phương trình; sử dụng số phức để chứng minh đẳng thức về Tổ hợp.

2.7.1. Sử dụng số phức để giải và sáng tác hệ phương trình Ví dụ 49. (Trích đề thi TS vào lớp 10 chuyên Toán, ĐHSPHN năm 1993)  x +3y  x + 2 =3  x + y2 Giải hệ phương trình  ( x, y ∈ ℝ ) .  y − 3x =0  y − 2 x + y2  Lời giải 2

2

Hệ phương trình xác định khi x + y ≠ 0 . Cách 1: (Sử dụng biến đổi Đại số) +) Nếu x = 0 thì từ phương trình thứ nhất trong hệ ta có y = 1 . Cặp số (0;1) là nghiệm của hệ phương trình đã cho. +) Nếu y = 0 thì từ phương trình thứ hai trong hệ ta có

3 = 0 (ptvn). x

2   xy + xy + 3 y = 3 y  x2 + y2 Xét x ≠ 0; y ≠ 0 . Khi đó, hệ phương trình đã cho được viết lại thành:   3 x 2 − xy  xy + 2 =0 x + y2  3y −3 . Thay vào phương trình thứ hai trong hệ đã cho và biến đổi ta được: ⇒ 2 xy + 3 = 3 y ⇒ x = 2y

4 y 4 + 5 y 2 − 9 = 0 ⇔ ( y 2 −1)(4 y 2 + 9) = 0 ⇔ y = ±1 . Với y = 1 thì x = 0 (loại); với y = −1 thì x = 3 (thỏa mãn). Vậy hệ phương trình đã cho có hai nghiệm phân biệt là (0;1) , (3; −1) . Cách 2: (Sử dụng số phức). Từ hai phương trình trong hệ đã cho ta có (1 + 3i )( x − yi ) x +3y 3x − y x + yi + 2 + 2 i = 3 ⇔ x + yi + = 3 (*) . 2 2 x +y x +y x2 + y 2

Đặt z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ) , với x 2 + y 2 ≠ 0 . Khi đó (*) trở thành z + 2

2

(1+ 3i) z z.z

= 3 ⇔ z 2 +1+ 3i = 3z

2

 3 5 −12i  3   3 − 2i  ⇔ z − 3 z + 1 + 3i = 0 ⇔  z −  = ⇔  z −  =   ⇔ z = i hoặc z = 3 − i .    2 4 2   2  Ta có z = i ⇔ x = 0; y = 1 và z = 3 − i ⇔ x = 3; y = −1 . 2

Vậy hệ phương trình đã cho có hai nghiệm (0;1), (3; −1) .

Nhận xét: - Qua hai lời giải trên, chúng ta có thể thấy được ưu điểm của từng cách. Cách 1 chỉ sử dụng những biến đổi thuần túy, quen thuộc với học sinh (học sinh lớp 8). Cách 2 có lời giải gọn hơn nhưng cần đến công cụ số phức (học sinh lớp 12). Tuy nhiên, với cách 2 chúng ta có thể sáng tác ra các hệ phương trình thuộc dạng này. Trong khi đó, với cách thứ nhất rất khó có thể đưa ra một quy trình để sáng tác hệ phương trình thuộc dạng này.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 39/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh - Nếu cộng vế theo vế, trừ vế theo vế hai phương trình trong hệ và biến đổi thì hệ phương trình đã ( x 2 + y 2 )( x + y − 3) + 4 x + 2 y = 0  cho có thể viết lại thành:  . ( x 2 + y 2 )( x − y − 3) − 2 x + 4 y = 0  - Để hạn chế nghiệm (3; −1) của hệ phương trình đã cho người ta có thể thay x bởi

x và y bởi

   y  1    x 1 +  = 31− x + y     x + y  y . Khi đó hệ phương trình đó được viết lại thành  .    3 x 1  y 1− + =0   x + y  x + y  Để sáng tác ra những hệ phương trình kiểu như thế này, chúng ta có thể thực hiện theo các bước dưới đây: Bước 1: Lấy hai số phức z1 , z2 . Bước 2: Lập phương trình bậc hai nhận hai số phức z1 , z2 làm nghiệm. Phương trình đó là z 2 −( z1 + z2 ) z + z1 z2 = 0 . Bước 3: Viết lại phương trình dưới dạng z +

z1 z2 z z .z = z1 + z2 ⇔ z + 1 22 = z1 + z2 . z z

Đặt z = x + yi, ( x, y ∈ ℝ ) . Giả sử z1 + z2 = a + bi và z1 z2 = c + di với a, b, c, d ∈ ℝ thì phương trình trên được viết theo dạng hệ phương trình đại số là*:  cx + dy  x + 2 =a ( x + y − a − b)( x 2 + y 2 ) = −(c + d ) x + (c − d ) y  x + y2  hoặc  .  ( x − y − a + b)( x 2 + y 2 ) = −(c − d ) x − (c + d ) y  dx − cy =b   y + 2 x + y2  Từ đó ta lập được hệ phương trình dạng trên. Dưới đây, là một vài ví dụ: 4x − 7 y   x + x 2 + y 2 = 1 . a) Nếu lấy z1 = 2 + 3i; z2 = −1− 2i , thì ta có hệ phương trình   7x + 4 y =1  y − 2 x + y2  16 x −11 y   x + x 2 + y 2 = 7 b) Nếu lấy z1 = 2 − 3i; z2 = 5 + 2i , thì ta có hệ phương trình  .  11x + 16 y = −1  y − 2 x + y2   14 x − 2 y  x + 2 =3  x + y2 c) Nếu lấy z1 = 1− 3i; z2 = 2 + 4i , thì ta có hệ phương trình  .  2 x + 14 y =1  y − 2 x + y2 

*

Phần này được tác giả trình bày cụ thể hơn so một số tài liệu tham khảo về số phức nhằm giúp thầy, cô và các em học sinh cũng có thể tự sáng tác được hệ phương trình theo khuynh hướng này.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 40/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

  x + 9 x + y 10 = 3 2  x2 + y2 d) Nếu lấy z1 = 2 + i 5; z2 = 2 2 − i 5 , thì ta có hệ phương trình  .  x 10 − 9 y  y + 2 =0  x + y2 11x + 41 y   x + x 2 + y 2 = 3 . e) Nếu lấy z1 = 5 − 3i; z2 = −2 + 7i , thì ta có hệ phương trình   41x −11 y =4  y + 2 x + y2  ( x + y −35)( x2 + y2 ) + 78( x + y) = 0  f) Nếu lấy z1 = 2 + 3i; z2 = 18 + 12i , thì ta có hệ phương trình  . ( x − y −5)( x2 + y2 ) −78( x − y) = 0  Chú ý: Ngoài dạng hệ phương trình trên có thể sử dụng số phức để giải thì chúng ta cần chú ý đến một số khai triển cơ bản sau đây để sử dụng số phức vào giải một số hệ phương trình có dạng đặc biệt khác. Giả sử x, y là các số thực. Khi đó ta có dấu hiệu nhận biết sau đây về hệ phương trình có thể giải dựa vào số phức: Dạng khai triển Ví dụ minh họa  x 3 − 3 xy 2 = 1 3 3 2 2 3 . ( x + yi) = ( x − 3xy ) + (3x y − y ) i Giải hệ phương trình:  2 3 3 x y − y = 3 4

( x + yi) = ( x 4 − 6 x 2 y 2 + y 4 )

 x 4 − 6 x 2 y 2 + y 4 = 4 Giải hệ phương trình:  3 .  x y − xy 3 = − 3 

+ 4 xy ( x 2 − y 2 ) i

4 2 2 4   x ( x −10 x y + 5 y ) = 3 Giải hệ phương trình:  .  y ( y 4 −10 x 2 y 2 + 5 x 4 ) = −1 

5

( x + yi ) = ( x5 −10 x3 y 2 + 5 xy 4 ) + (5 x 4 y −10 x 2 y 3 + y 5 ) i

2.7.2. Sử dụng số phức để chứng minh đẳng thức về tổ hợp* Trong phần này, chúng tôi chỉ giới thiệu sơ lược về việc sử dụng số phức để chứng minh đẳng thức về Tổ hợp. Việc nghiên cứu một cách sâu sắc hơn về ứng dụng này phải cần đến dạng lượng giác của số phức. Mà dạng lượng giác của số phức thì chương trình ban cơ bản không đề cập nên chúng ta chỉ dừng lại trong một ví dụ minh họa. Ví dụ 50. (Năm 2012) 2012

a) Tính (1 + i )

.

b) Rút gọn các tổng sau: 0 2 4 2010 2012 A = C2012 − C2012 + C2012 − ... − C2012 + C2012 ;

1 3 5 2009 2011 B = C2012 − C2012 + C2012 − ... + C2012 − C2012

0 4 8 2008 2012 C = C2012 + C2012 + C2012 + ... + C2012 + C2012 ;

1 5 9 2005 2009 D = C2012 + C2012 + C2012 + ... + C2012 + C2012

Lời giải 2012

a) Ta có (1 + i )

2 1006

= (1 + i )   

1006

= (2i )

503

= 21006.(i 2 )

2012

b) Sử dụng khai triển nhị thức New-tơn cho (1 + i ) 2012

(1 + i )

503

= 21006.(−1)

= −21006 .

, ta được:

0 1 2 2011 2011 2012 2012 = C2012 + C2012 i + C2012 i 2 + ... + C2012 i + C2012 i

*

Việc sử dụng số phức để chứng đẳng thức tổ hợp thầy, cô có thể tham khảo trong Tài liệu Hội thảo chuyên đề bộ môn Toán cấp THPT tháng 4 năm 2016 tại trường THPT Hoa Lư A, Ninh Bình.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 41/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 0 2 4 2010 2012 1 3 5 2009 2011 = (C2012 − C2012 + C2012 − ... − C2012 + C2012 − C2012 + C2012 − ... + C2012 − C2012 ) + (C2012 )i .

So sánh phần thực và phần ảo, ta được: 0 2 4 2010 2012 1 3 5 2009 2011 A = C2012 −C2012 + C2012 −...−C2012 + C2012 =−21006 ; B = C2012 − C2012 + C2012 − ... + C2012 − C2012 = 0. 2012

Sử dụng khai triển nhị thức New-tơn cho (1 + x ) 2012

(1 + x)

, ta được:

0 1 2 2011 2011 2012 2012 = C2012 + C2012 x + C2012 x 2 + ... + C2012 x + C2012 x .

0 1 2 2011 2012 Cho x = 1 , ta được C2012 + C2012 + C2012 + ... + C2012 + C2012 = 22012 ; 0 1 2 2011 2012 − C2012 + C2012 − ... − C2012 + C2012 = 0. Cho x = −1 , ta được C2012

Cộng, trừ vế theo vế hai đẳng thức vừa tính, ta được: 0 2 2010 2012 1 3 2009 2011 C2012 + C2012 + ... + C2012 + C2012 = 22011 ; C2012 + C2012 + ... + C2012 + C2012 = 22011 . Kết hợp hai đẳng thức vừa tính với tổng A, B , ta được: 0 4 8 2008 2012 C = C2012 + C2012 + C2012 + ... + C2012 + C2012 = 22010 − 21005 ; 1 5 9 2005 2009 D = C2012 + C2012 + C2012 + ... + C2012 + C2012 = 22010 .

2.7.3. Bài tập đề nghị 1) (Trích đề thi HSG lớp 12, Hà Nội năm 2006) x+2y   x + x 2 + y 2 = 2 Giải hệ phương trình  , ( x, y ∈ ℝ ) .  2x − y =0  y + 2 x + y2  2) (Trích đề thi HSG lớp 12, Vĩnh Phúc năm 2010)  3x − y  x + 2 =3  x + y2 Giải hệ phương trình  , ( x, y ∈ ℝ ) .  x +3y =0  y − 2 x + y2  3) (Trích đề thi thử ĐH năm 2013, THPT chuyên KHTN, ĐHKHTN)  2x 3 x − 2 =2  x + y2 Giải hệ phương trình  ( x, y ∈ ℝ ) .  2y =4 3 y + 2 x + y2  4) (Trích đề thi HSG lớp 11, THPT chuyên KHTN, ĐHKHTN) 2  2 ( x + y )( x + y − 3) = 4 y − 6 x Giải hệ phương trình  ( x, y ∈ ℝ ) . ( x 2 + y 2 )( x − y − 5) = −4 x − 6 y 

(

5) Tính 1 + i 3

2018

)

, kết hợp với việc khai triển nhị thức New-tơn vận dụng tính các tổng sau:

0 2 4 2014 2016 2018 A = C2018 − 3C2018 + 32 C2018 − ... − 31007 C2018 + 31008 C2018 − 31009 C2018 1 3 5 2013 2015 2017 B = C2018 − 3C2018 + 32 C2018 − ... + 31006 C2018 − 31007 C2018 + 31008 C2018 .

Chú ý: Ngoài hai ứng dụng đã nêu ở trên, số phức còn được ứng dụng để giải các bài toán hình học. Bạn đọc có thể tìm hiểu thêm trong các tài liệu: Số phức với hình học phẳng của GS Đoàn Quỳnh hoặc Số phức và ứng dụng giải các bài toán hình học phẳng của PGS. TS Nguyễn Hữu Điển.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 42/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

B. ĐỀ XUẤT PHƯƠNG ÁN SỬ DỤNG TÀI LIỆU NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH 1. Đối với giáo viên - Dùng tài liệu này làm tài liệu tham khảo hoặc tài liệu giảng dạy trong các tiết ôn tập, dạy học theo chuyên đề. - Hướng dẫn học sinh nghiên cứu tài liệu và xác định rõ mục tiêu của từng dạng toán. Giáo viên hướng dẫn học sinh về việc lựa chọn dạng toán để đọc và làm. - Căn cứ vào trình độ nhận thức của học sinh mà giáo viên có thể lựa chọn một trong ba hình thức sau đây để bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh. Một là, cung cấp tài liệu cho học sinh và nêu yêu cầu về kiến thức, kỹ năng đối với nội dung số phức. Hai là, hướng dẫn học sinh nghiên cứu từng dạng toán sau đó yêu cầu học sinh về đọc và làm bài tập trong tài liệu. Ba là, giáo viên sử dụng các ví dụ minh họa làm bài tập chữa trên lớp, phân tích làm rõ hướng giải quyết cho bài tập đó và yêu cầu học sinh về nhà làm lại các ví dụ minh họa và làm các bài tập trong phần đề nghị. Trong cả ba hình thức đó thì giáo viên phải có hoạt động kiểm tra việc làm bài tập ở nhà của giáo viên một cách thường xuyên nhằm nắm bắt được khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình nghiên cứu về nội dung này. - Nhiệt tình giải đáp khi học sinh có những thắc mắc hoặc gặp khó khăn khi tiếp cận các vấn đề trong tài liệu. Tìm hiểu những vướng mắc mà các em gặp phải và sử dụng hiệu quả việc đặt các câu hỏi để học sinh có thể tự mình tìm được hướng giải quyết. Đặc biệt tránh trường hợp nêu câu hỏi theo kiểu "dắt tay chỉ việc".

2. Đối với học sinh - Với mỗi ví dụ minh họa học sinh tự mình giải quyết với kiến thức đã được học và những kiến thức được tóm tắt trong phần Kiến thức cần nắm. Sau đó đối chiếu lời giải của mình với lời giải được trình bày trong tài liệu. Từ đó rút ra những kinh nghiệm giải toán (phần nào chưa giải được? chưa giải được vì lý do gì? Do chưa khai thác hết giả thiết hay mới khai thác giả thiết dưới một góc nhìn? Đã phân tích làm rõ những liên hệ giữa giả thiết bài toán và kết luận của bài toán chưa? ...). - Phần bài tập đề nghị thì học sinh tự nghiên cứu, tìm lời giải. Sau đó có thể sử dụng sự trợ giúp của bạn hoặc của thầy, cô hoặc tra cứu trong các tài liệu tham khảo khác. - Khi hoàn thiện được lời giải của mỗi bài tập, các em cần tìm thêm cách giải quyết khác cho bài tập đó hoặc khai thác, nhìn nhận bài toán dưới những góc độ khác nhau để đề xuất bài tập tương tự, bài tập tổng quát hoặc một kết quả khác. - Các em học sinh căn cứ vào lực học của mình để lựa chọn các dạng toán để giải quyết. Cụ thể là, ba dạng toán đầu (dạng 1, dạng 2 và dạng 3) dành cho mọi đối tượng học sinh. Đây là các dạng toán cơ bản, điển hình trong các kỳ thi. Các dạng còn lại (dạng 4, dạng 5, dạng 6 và dạng 7) dành cho học sinh khá, giỏi hoặc dành cho những học sinh có hứng thú với việc tìm hiểu về ứng dụng của số phức trong giải toán phổ thông. - Khi nghiên cứu mỗi dạng bài tập các em cần rút ra hướng giải quyết chung nhất cho dạng bài tập đó. Bài tập nào nếu bằng sự nỗ lực của bản thân mà vẫn chưa giải được thì có thể xem lời giải hoặc nhờ sự trợ giúp của giáo viên. Sau đó các em cần nắm vững cách thức khai thác giả thiết hoặc cách tiếp cận bài toán mà mình chưa nghĩ ra trước đây để khắc sâu kỹ năng hoặc kỹ thuật đó.

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 43/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

BÀI TẬP CHỌN LỌC VỀ SỐ PHỨC A. BÀI TẬP VỀ SỐ PHỨC TRONG ĐỀ THI TỐT NGHIỆP THPT 1. Giải các phương trình sau trên tập số phức: a) 2 x 2 − 5 x + 4 = 0 2

b) x − 4 x + 7 = 0 c) x 2 − 6 x + 25 = 0 2. (TN THPT 2008)

d) x 2 − 2 x + 2 = 0

(TN THPT 2006)

e) 8 z − 4 z + 1 = 0 f) 2 z 2 − iz + 1 = 0

(TN THPT 2007) (TN THPT 2007) 2

(

(TN THPT 2008)

2

) (

(TN THPT 2009) (TN THPT 2009)

2

)

Tính giá trị của biểu thức P = 1 + i 3 + 1− i 3 .

3. (TN THPT 2010) a) Cho hai số phức z1 = 1 + 2i và z2 = 2 − 3i . Xác định phần thực và phần ảo của số phức z1 − 2 z2 . b) Cho hai số phức z1 = 2 + 5i và z2 = 3 − 4i . Xác định phần thực và phần ảo của số phức z1.z2 .

4. (TN THPT 2011) a) Giải phương trình (1− i ) z + (2 − i ) = 4 − 5i trên tập số phức. 2

b) Giải phương trình ( z − i ) + 4 = 0 trên tập số phức.

5. (TN THPT 2012) 25i , biết z = 3 − 4i . z 1 + 9i b) Tìm các căn bậc hai của số phức z = − 5i . 1− i

a) Tìm các số phức 2z + z và

B. BÀI TẬP VỀ SỐ PHỨC TRONG ĐỀ THI TUYỂN SINH CAO ĐẲNG, ĐẠI HỌC 1. (Trích đề thi TS Cao đẳng năm 2009) 2

a) Cho số phức z thỏa mãn (1+i) (2 −i) z = 8 + i +(1+ 2i) z . Tìm phần thực và phần ảo của z . b) Giải phương trình sau trên tập hợp các số phức:

4 z − 3 − 7i = z − 2i . z −i

2. (Trích đề thi TS Cao đẳng năm 2010) 2

a) Cho số phức z thỏa mãn điều kiện (2 − 3i ) z + (4 + i ) z = −(1 + 3i ) . Tìm phần thực và phần ảo c ủa z . b) Giải phương trình z 2 −(1 + i) z + 6 + 3i = 0 trên tập hợp các số phức.

3. (Trích đề thi TS Cao đẳng năm 2011) 2

a) Cho số phức z thỏa mãn (1 + 2i ) z + z = 4i − 20 . Tính môđun của z .

1 . z 4. (Trích đề thi TS ĐH KD năm 2009). Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn

b) Cho số phức z thỏa mãn z 2 − 2 (1 + i ) z + 2i = 0 . Tìm phần thực và phần ảo của

các số phức z thỏa mãn điều kiện z − (3 − 4i ) = 2 .

5. (Trích đề thi TS ĐH KD năm 2010). Tìm số phức z thỏa mãn: z = 2 và z 2 là số thuần ảo. 6. (Trích đề thi TS ĐH KD năm 2011). Tìm số phức z , biết z − (2 + 3i ) z = 1− 9i . Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 44/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 7. (Trích đề thi TS ĐH KB năm 2009). Tìm số phức z thỏa mãn z − (2 + i ) = 10 và z.z = 25 . 8. (Trích đề thi TS ĐH KB năm 2010). Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn z − i = (1 + i ) z .

9. (Trích đề thi TS ĐH KB năm 2011) a) Tìm số phức z , biết z −

5+i 3 −1 = 0 . z 3

1 + i 3   . b) Tìm phần thực và phần ảo của số phức z =   1 + i 

10. (Trích đề thi TS ĐH KA năm 2009). Gọi z1 và z2 là hai nghiệm phức của phương trình 2

2

z 2 + 2 z + 10 = 0 . Tính giá trị của biểu thức A = z1 + z2 .

11. (Trích đề thi TS ĐH KA năm 2010)

( 3i )

a) Tìm phần ảo của số phức z , biết z =

(1− b) Cho số phức z thỏa mãn z =

2 +i

2

) (1− 2i) .

3

1− i 12. (Trích đề thi TS ĐH KA năm 2011)

. Tìm môđun của số phức z + i z .

2

a) Tìm tất cả các số phức z , biết z 2 = z + z . b) Tính môđun của số phức z , biết (2 z −1)(1 + i ) + ( z + 1)(1− i ) = 2 − 2i .

13. (Trích đề thi TS CĐ năm 2012) a) Cho số phức z thỏa mãn (1− 2i ) z −

2−i = (3 − i ) z . Tìm tọa độ điểm biểu diễn của z trong mặt 1+ i

phẳng tọa độ Oxy . b) Gọi z1 , z2 là hai nghiệm phức của phương trình z 2 − 2 z + 1 + 2i = 0 . Tính z1 + z2 .

14. (Trích đề thi TS ĐH KD năm 2012) a) Cho số phức z thỏa mãn (2 + i ) z +

2 (1 + 2i ) 1+ i

= 7 + 8i .

Tìm môđun của số phức w = z + 1 + i . b) Giải phương trình z 2 + 3(1 + i) z + 5i = 0 trên tập hợp các số phức.

15. (Trích đề thi TS ĐH KB năm 2012). Gọi z1 và z2 là hai nghiệm phức của phương trình z2 − 2 3iz − 4 = 0 . Viết dạng lượng giác của z1 và z2 .

16. (Trích đề thi TS ĐH KA năm 2012). Cho số phức z thỏa mãn

5( z + i) z +1

= 2 − i . Tính môđun của

số phức w = 1 + z + z 2 . 17. (Trích đề thi TS ĐH KD năm 2013). Cho số phức z thỏa mãn điều kiện (1 + i )( z − i ) + 2 z = 2i . Tính môđun của số phức w =

z − 2 z +1 . z2

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 45/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 18. (Trích đề thi TS ĐH KA năm 2013). Cho số phức z = 1 + 3i . Viết dạng lượng giác của z . Tìm phần thực và phần ảo của số phức w = (1 + i ) z 5 .

19. (Trích đề thi TS Cao đẳng năm 2014). Cho số phức z thỏa mãn điều kiện 2 z − iz = 2 + 5i . Tìm phần thực và phần ảo của z . 20. (Trích đề thi TS ĐH KD năm 2014). Cho số phức z thỏa mãn điều kiện (3z − z)(1+i) −5z = 8i −1. Tính môđun của z .

21. (Trích đề thi TS ĐH KB năm 2014). Cho số phức z thỏa mãn điều kiện 2 z + 3(1− i ) z = 1− 9i . Tính môđun của z .

22. (Trích đề thi TS ĐH KA năm 2014). Cho số phức z thỏa mãn điều kiện z + (2 + i ) z = 3 + 5i . Tìm phần thực và phần ảo của z . 23. (Trích đề thi minh họa Kỳ thi THPT Quốc gia năm 2015). Cho số phức z thỏa mãn hệ thức: (1 + i ) z + (3 − i ) z = 2 − 6i . Tính môđun của z .

24. (Trích đề thi THPT Quốc gia năm 2015). Cho số phức z thỏa mãn (1− i ) z −1 + 5i = 0 . Tìm phần thực và phần ảo của z .

25. (Trích đề thi dự bị THPT Quốc gia năm 2015). Cho số phức z thỏa mãn (3 + i ) z = 13 − 9i . Tính môđun của z .

C. BÀI TẬP CHỌN LỌC VỀ SỐ PHỨC TỪ CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO Bài tập về biến đổi số phức 1. a) Cho w là số phức có phần ảo khác 0 và số phức z thỏa mãn điều kiện z + w = z + w . Chứng minh rằng z là một số thực. b) Chứng minh rằng nếu các số phức z1 , z2 thỏa mãn điều kiện z1 + z2 = z1 thức z1 − z2 = z2

2 thì ta cũng có hệ

2. 2

2

(

c) Chứng minh rằng với mọi số phức z1 , z2 , ta luôn có 1 + z1 z2 + z1 − z2 = 1 + z1

2

)(1+ z ) . 2

2

2. Tìm các số thực x, y thỏa mãn một trong các điều kiện: 2

3

a) x (1− 2i ) + ( x − 2 y )(3 + i ) = 51 + 74i c)

x (3 − 2i )

3

b) x (3 + 5i ) + y (1− 2i ) = 9 + 14i 7

3

+ y (1− 2i ) = 11 + 4i

1− i  2 d) (3 x − y ) + y + 2)( x − i ) = −19 − 23i 1 + i  (

2 + 3i 3. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Chu Văn An, Hà Nội)

Cho z1 , z2 là hai nghiệm phức của phương trình z 2 − 2 z + 5 = 0 . Tính giá trị của biểu thức P = z12 + z22 .

4. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Nguyễn Huệ, Hà Nội) Cho hai số phức z, z ' thỏa mãn z = z ' = 1 và z + z ' = 3 . Tính z − z ' .

5. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, ĐHBKHN) 2

3

Cho số phức z thỏa mãn z − 2 z = 3(2i −1) . Tìm z + z + z .

6. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Phan Bội Châu, Nghệ An)

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 46/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh Cho số phức z thỏa mãn z + 1 =

z + 2i z −7 . Tính . z −2 z −i

7. (BT 19 SGKNC) a) Xác định phần thực của số phức

z +1 , biết rằng z = 1 và z ≠ 1 . z −1

z +1 là số ảo thì z = 1 . z −1 8. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT chuyên Hà Tĩnh)

b) Chứng minh rằng nếu

Cho số phức z có phần thực dương và thỏa mãn z = 5 và z − 2 + 3i = 4 . Tính A =

13 z + 1 . z−2

9. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn)

1 + i 11  2i 8 Cho số phức z thỏa mãn i.z =  +  . Tính môđun của số phức w = z + iz . 1− i  1 + i  10. (Trích đề thi HSG Toán Trung Quốc năm 1996) z Cho z, w là hai số phức liên hợp thỏa mãn 2 là số thực và z − w = 2 3 . Tính z . w 11. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn z1 = 2; z2 = 3 và z1 + 2 z2 = 2 5 . Tính 2 z1 + 3z2 .

12. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) Tính môđun của số phức z − 2i , biết số phức z thỏa mãn ( z − 2i )( z − 2i ) + 4iz = 0 .

13. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) 2

Cho số phức z thỏa mãn z − 2 z = 3(−1 + 2i ) . Tính z + z .

14. Tìm môđun của số phức z , biết

1− i (2 − 3i ) z = + 2−i . 2 z z

15. (Trích đề dự bị ĐH KB năm 2010) Biết z1 ; z2 là nghiệm của phương trình z 2 − 2 z + 7 = 0 trên tập số phức. Chứng minh rằng z13 + z23 là số thực. 16. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011 trên math.vn) a) Cho w là số phức có phần ảo khác không và số phức z thỏa mãn z + w = z + w . Chứng minh rằng z là số thực. b) Cho w là số phức có phần ảo khác không và số phức z thỏa mãn z + w = z − w . Chứng minh rằng iz là số thực. 17. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên Lê Quý Đôn, Bà Rịa-Vũng Tàu)

( Tìm các giá trị nguyên dương của n để số phức z =

3 −i

n

)

1+ i 3

là số thuần ảo.

18. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn)

19 + 7i n  20 + 5i n Chứng minh rằng z =  + là số thực.  9 − i   7 + 6i  19. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 47/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh n

 3 − i 3   là số thực. Tìm tất cả các số nguyên dương n thỏa mãn A =   3 − 3i 

20. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Lương Thế Vinh, Hà Nội) 2011

Cho z là số phức thỏa mãn ( z + 2)(1 + 2i ) = 5 z . Xác định phần ảo của số phức w = ( z + 2i )

.

21. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên Lê Quý Đôn, Quảng Trị) n

Tìm phần ảo của số phức z = (1 + i ) , biết rằng Cn2+1 + 2Cn2+2 + 2Cn2+3 + Cn2+4 = 149 , trong đó n là số nguyên dương, Cnk là số tổ hợp chập k của n phần tử).

22. (Trích đề thi thử ĐH năm 2012, THPT Thanh Thủy, Phú Thọ) n

(

)

Tìm phần thực của số phức z = 1 + i 3 , biết n ∈ ℕ thỏa mãn log2 (n −9) + log2 (n + 6) = 4 .

23. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên ĐH Vinh) 4

4

 z  z  Cho các số phức z1 , z2 thỏa mãn z1 − z2 = z1 = z2 > 0 . Tính A =  1  +  2  .  z2   z1 

24. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, TTLTĐH Nguyễn Trường Tộ, Quảng Trị)

(

)

Gọi z1 , z2 là nghiệm của phương trình z 2 − (1− i ) 1 + 3 z − 4i = 0 . Tính P = z16 + z26 .

25. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT Can Lộc, Hà Tĩnh) Gọi z1 , z2 là hai nghiệm phức của phương trình z 2 − 2 z + 4 = 0 . Tìm phần thực và phần ảo của số 2013

z  phức w =  1   z 

, biết z1 có phần ảo dương.

2

26. Viết dạng lượng giác của số phức z thỏa mãn một trong các điều kiện sau đây: 5π a) z = 2 và một acgumen của (1 + i ) z là ; 12 π b) z.z = 9 và một acgumen của 1− i 3 z là ; 4 1 z 2π c) z = và một acgumen của là . 4 3 3 +i 27. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn)

(

12

(1 + i ) (1− i 3) 8

Viết số phức z =

)

dưới dạng lượng giác. 3 −i 28. (Trích đề thi thử THPT Quốc gia trên TC Toán học và Tuổi trẻ số tháng 4/2016) 2

Cho số phức z thỏa mãn (2 − 3i ) z + (4 + i ) z = −(1 + 4i ) .

Bài tập về phương trình nghiệm phức 1. Giải các phương trình sau trên tập số phức: a) z 2 −12 z + 39 = 0 b) 16 z 2 − 8 z + 5 = 0 c) 9 z 4 + 10 z 2 + 1 = 0 d) z 4 − 2 z 2 − 8 = 0 2. Giải các phương trình sau trên tập số phức: a) z 3 + 7 z 2 + 21z + 27 = 0 2

c) ( z 2 + 3) + 2 z ( z 2 + 3) − 3 z 2 = 0

b) 2 z 3 −11z 2 + 16 z + 11 = 0 2

2

d) ( z − i ) ( z + i ) − 5 z 2 − 5 = 0

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 48/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 3. Giải các phương trình sau trên tập số phức: 2+i 1− 3i 3 + 7i 5 − 8i 5 − 2i a) z =− b) z+ = 1− i 2+i 2 + 3i 2 − 3i 3 + 2i c) z 2 − 4 z − 42 + 14i 3 = 0

d) z 2 − 2 (2 + i ) z + 7 + 4i = 0

4. Tìm các số phức z thỏa mãn một trong các điều kiện sau: b) (4 z + z )(2 − i ) + 7 z = 3i − 7

a) ( z + 2) i = (3i − z )(−1 + 3i )

25 = 8 − 6i z 5. Tìm các số phức z thỏa mãn một trong các điều kiện sau:

c) z + z = 2 + i

d) z +

a) z = 2 và z + 2i.z = 2

b) 2 z − i = z − z + 2i và z 2 − ( z ) = 4 .

2

9 là số thuẩn ảo. z 6. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Nguyễn Tất Thành, ĐHSPHN) c) z − 3i = 1− i.z và z −

a) Tìm số phức z , biết rằng z −1 = 1 và (1 + i )( z −1) có phần ảo bằng 1. z−2 5π có một acgumen bằng . 1+ i 4 7. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Chu Văn An, Hà Nội)

b) Tìm số phức z , biết rằng z − 2 = 1 và

( b) Tìm số phức z , biết z =

2 −i

3

)

1+ i 2

.

c) Giải phương trình sau trên tập số phức z 4 − z 3 + 6 z 2 − 8 z −16 = 0 . 8. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, TTBDVH Thăng Long) 2

a) Tìm số phức z có phần thực dương, phần ảo là số thực âm thỏa mãn z = 1 và z 2 − z = 3 . b) Tìm số phức z ≠ 0 thỏa mãn z + 1− 2i = z −1− 2i và z 2 + 3iz là số thuẩn ảo.

9. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Nguyễn Huệ, Hà Nội) 2

2

Tìm số phức z thỏa mãn z + 2 z.z + z = 8 và z + z = 2 .

10. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên Lương Văn Tụy, Ninh Bình) a) Giải phương trình sau trên tập số phức: z 3 − 3iz 2 − 3 z + 2i = 0 . b) Giải phương trình sau trên tập số phức: z 3 + 3iz 2 − 3 z − 9i = 0 . 11. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên ĐH Vinh) 9 a) Tìm số phức z thỏa mãn z − 3i = 1− i z và z − là số thuần ảo. z z − 2i c) Tìm số phức z thỏa mãn z = z − 2 − 2i và là số ảo. z−2 12. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên Vĩnh Phúc) Tìm số phức z thỏa mãn z = 2 và z + 2i.z = 2 .

13. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Nguyễn Tất Thành, ĐHSPHN) z +i Tìm số phức z , biết z −1 = z + 2i và = 1. z + 1− i Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 49/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 14. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên Hà Tĩnh) Tìm số phức z thỏa mãn z −1 = 5 và 17 ( z + z ) − 5 z z = 0 .

15. (Tuyển chọn theo chuyên đề THTT tập 2) a) Tìm số phức z thỏa mãn z + 3 − i 3 = 3 mà có acgumen nhỏ nhất. b) Giải phương trình nghiệm phức z z − 3z − i = 0 .

16. Giải phương trình sau trên tập số phức: z 4 − z 3 + 6 z 2 − 8 z −16 = 0 . 17. Giải phương trình z 3 + (1− 2i ) z 2 + (1− i ) z − 2i = 0 trên tập số phức, biết rằng phương trình có một nghiệm thuần ảo. 18. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên Vĩnh Phúc) Tìm số phức z thỏa mãn z = 2 và z + 2i.z = 2 .

19. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Thái Phiên, Hải Phòng) Trong các số phức z thỏa mãn iz − 3 = z − 2 − i , hãy tìm số phức z có acgumen bằng

7π . 4

20. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên ĐH Vinh) z − 2i Tìm số phức z thỏa mãn z = z − 2 − 2i và là số ảo. z −2 21. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) a) Tìm số phức z , biết 2 ( z + 1) + z −1 = (1− i ) z . 2

2

b) Tìm số phức z thỏa mãn hai điều kiện 2 z − i = z − z + 2i và z 2 − ( z ) = 4 .

22. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT Quỳnh Lưu 1, Nghệ An) 2

2

Tìm số phức z thỏa mãn 1 + z = z − i + (iz −1) và z có phần thực dương.

23. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT Hà Huy Tập, Nghệ An) Tìm số phức z thỏa mãn z + 1− 3i = z + 3 − i và z = 3 . 24. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, nguoithay.vn) a) Cho số phức z thỏa mãn z = z − 2 = 2 . Tính A = z 5 +

2014 . z5

b) Tìm số phức z thỏa mãn phương trình 4 z + 2 z − (1 + 4i ) = (4 − 2i ) z .

25. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT chuyên Nguyễn Quang Diêu, Đồng Tháp) Tìm số phức z thỏa mãn các điều kiện z +1− i = z và z 2 + 4 ( z − 2i) là số thực.

26. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT chuyên KHTN, ĐHQGHN) Tìm tất cả các số phức z thỏa mãn z + 3 − i = z + 2 + 2i và ( z − 2i)( z −1 + i ) là số thuần ảo.

27. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT chuyên Lý Tự Trọng, Cần Thơ) Tìm số phức z biết rằng z − 3 + 3i = 4 2 và z + 1 = z + i .

28. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, TTLTĐH Nguyễn Trường Tộ, Quảng Trị) Tìm số phức z đồng thời thỏa mãn z + 2iz = z = 2 .

29. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT Can Lộc, Hà Tĩnh)

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 50/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

z + 2 + 3i là một số thuần ảo và z +1− 3i = z −1 + i . z −i 30. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014, THPT Hàn Thuyên, Bắc Ninh) Tìm số phức z biết w =

2

a) Giải phương trình ( z 2 + 2 z ) + 5 ( z 2 + 2 z ) + 6 = 0 trên tập số phức. b) Gọi z1 , z2 là hai nghiệm phức của phương trình z 2 − (3 + i ) z + 4 = 0 . Viết dạng lượng giác của các số phức z12014 và z22014 . 2

2

31. Tìm tất cả các số phức z , biết ( z + 1) + z −1 −10i = z + 3 . 32. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) a) Tìm số phức z biết (1 + 2i ) z là số thực và z + 2 z − 2

1 =2 5. 2

4

b) Tìm các số phức z thỏa mãn z + z = 30 và 2 z + z = 13 . 1− 3i 2π có một acgumen là − . z 3 1 d) Giả sử z1 , z2 là hai số phức thỏa mãn hệ thức 6 z − i = 2 + 3iz và z1 − z2 = . Tính giá trị của 3 biểu thức A = z1 + z2 . c) Tìm số phức z thỏa mãn 2 z − i = 2 + z − z và

33. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) 3

Tìm số phức z thỏa mãn z.i +

(1− i )

+ i +1 = 0 . z 34. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) 7

1 + 3 − z   . Giả sử z là số phức thỏa mãn z − 2 z + 4 = 0 . Tìm số phức w =   2 + z  2

35. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) 1 1 1 3 Tìm các số phức z1 , z2 biết z1 + = 1 + 2i và z2 + = − i . z2 z1 2 2 36. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) 2

2

Giải phương trình sau trên tập hợp số phức: ( z − i ) ( z + i ) − 5 z 2 − 5 = 0 .

Bài tập về tìm tập hợp điểm biểu diễn số phức 1. Trong mặt phẳng với hệ trục tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn một trong các điều kiện sau: a) (3 − 2i ) z + (3 + 2i ) z = 26

b) z − 2 + i = 1

c) z + 2 − 3i = z − 4 + i

d) z − 4 + z + 4 = 10

2. Trong mặt phẳng với hệ trục tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn một trong các điều kiện sau: z−2 z + 2 + 3i a) Số w = là một số thuần ảo b) Số w = là một số thuần ảo. z −1 z −i

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 51/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

z +i là một số thực. iz −1 1 3. Gọi A, B, C là ba điểm biểu diễn 3 nghiệm của phương trình 3 = i . Chứng minh rằng ABC là z tam giác đều. 4. Cho ba số phức phân biệt z1 , z2 , z3 thỏa mãn điều kiện z1 + z2 + z3 = 0 và cùng có môđun bằng c) Số w =

iz + 1 + i là một số thực z −1 + i

d) Số w =

1. Gọi A, B, C là ba điểm biểu diễn ba số phức z1 , z2 , z3 trong mặt phẳng tọa độ Oxy . Chứng minh rằng ABC là một tam giác đều nội tiếp đường tròn đơn vị. 5. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, ĐHBKHN) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn

z − 2i −1 = 2 z − i −1 . 6. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT Nguyễn Tất Thành, ĐHSPHN) 1+ i Cho hai số phức z = 4 + 3i và z ' = z . Gọi M và M ' lần lượt là điểm biểu diễn số phức z , z ' 2 trên mặt phẳng tọa độ Oxy . Tính diện tích tam giác OMM ' . 7. (BT 4.46 SBTGTNC) Xác định tập hợp các điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn các số phức z thỏa mãn từng điều kiện sau: b) 2iz −1 = 2 z + 3

a) 2i − 2 z = 2 z −1

8. (BT 4.50 SBTGTNC) Tìm tất cả các điểm của mặt phẳng phức biểu diễn các số phức z sao cho

z +i là số thực. z +i

9. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011 TTBDVH Thăng Long) Xác định tập hợp các điểm trong mặt phẳng phức biểu diễn các số phức z thỏa mãn

iz + 1 + i là số thực. z −1 + i

10. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z thỏa mãn điều kiện

(

)

z + 3z = 2 + i 3 z .

11. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) Trong mặt phẳng tọa độ Oxy , tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức z , biết rằng số phức z1 = (2 − z )(i + z ) là một số thuần ảo.

Bài tập về số phức có môđun nhỏ nhất, môđun lớn nhất 1. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên ĐHSPHN) Tìm số phức z có môđun nhỏ nhất và thỏa mãn iz − 3 = z − 2 − i .

2. Giả sử z là số phức sao cho w = ( z + 3 − i )( z + 1 + 3i ) là một số thực. Trong các số phức z thỏa mãn điều kiện đó, hãy tìm số phức z có môđun nhỏ nhất. 3. (Trích đề thi thử ĐH năm 2014 trên moon.vn) Cho số phức z thỏa mãn hệ thức 2 z + 3i = 2 z −1 + 2i . Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức

A = z + 2+i .

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 52/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 4. (Trích đề thi thử ĐH năm 2011, THPT chuyên Lê Quý Đôn, Bà Rịa-Vũng Tàu) a) Trong các số phức z thỏa mãn z − 2 − 3i = 5 , tìm số phức z sao cho z + 4 − 5i đạt giá trị nhỏ nhất. b) Cho số phức z thỏa mãn z + 2i có một acgumen bằng một acgumen của z + 2 cộng với

π . 4

Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức T = z +1 + z + i .

5. Cho số phức z thỏa mãn z ≥ 2 . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của P =

z +i . z

6. Cho số phức z thỏa mãn z = 1 . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của mỗi biểu thức sau: b) N = 1 + z + 1− z + z 2 ;

a) M = 1 + z + 3 1− z ;

c) P = z 3 − z + 2

7. (Trích đề thi HSG Toán Trung Quốc năm 1995) Cho z1 và z2 là các số phức thỏa mãn z12 − 4 z2 = 16 + 20i . Giả sử z, w là các nghiệm phức của phương trình x 2 + z1 x + z2 + m = 0 thỏa mãn điều kiện z − w = 2 7 , với m là số phức. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của m .

8. Cho số phức z thỏa mãn điều kiện z = 1 . Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức P = z +1 + z 2 − z +1 .

9. a) Cho hai số phức z1 và z2 thay đổi và thỏa mãn điều kiện z1 + 5 = 5; z2 +1− 3i = z2 − 3− 6i . Tìm giá trị nhỏ nhất của A = z1 − z2 . b) Cho hai số phức z1 và z2 thay đổi và thỏa mãn điều kiện z1 + i = 5; z2 − 5 = z2 − 7 . Tìm giá trị nhỏ nhất của B = z1 − z2 .

10. a) Cho hai số phức z1 và z2 thay đổi và thỏa mãn điều kiện z1 = 2; z2 − 5 − 5i = 2 2 . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của C = z1 − z2 . b) Cho hai số phức z1 và z2 thay đổi và thỏa mãn điều kiện z1 − i = 2; z2 − 5 − 5i = 3 2 . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của C = z1 − z2 .

11. Cho hai số phức z1 và z2 thay đổi và thỏa mãn điều kiện z1 + 3 + z1 − 3 = 4; z2 + 2 − 3i = z2 + 1 + 2i . Tìm giá trị nhỏ nhất của M = z1 − z2 .

Bài tập về ứng dụng của số phức     3 x 1 + 1  = 2 x + y    1. (Trích đề thi VMO năm 1996). Giải hệ phương trình  .    1   y 1− x + y  = 4 2   5  3−  2y = 4   y + 42 x   2. (Trích đề thi Olympic 30/4/2000). Giải hệ phương trình  .  5   3 +  x=2  y + 42 x  

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 53/54


Xây dựng tài liệu về Số phức nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

KẾT LUẬN 1. Sáng kiến đã xây dựng được tài liệu và phân loại bài tập thành 7 dạng chính. Cụ thể là: - Dạng 1. Biến đổi số phức; - Dạng 2. Biểu diễn hình học của số phức; - Dạng 3. Tìm số phức thỏa mãn điều kiện cho trước; - Dạng 4. Số phức với môđun lớn nhất, môđun nhỏ nhất; - Dạng 5. Bất đẳng thức về môđun của số phức; - Dạng 6. Dạng lượng giác của số phức; - Dạng 7. Số phức và một vài ứng dụng. 2. Sáng kiến đã hệ thống được một số lượng lớn bài tập về Số phức từ dễ đến khó. Các bài tập trong sáng kiến này phù hợp với nội dung ôn thi học kỳ, thi THPT Quốc gia. Đồng thời, trong một mức độ nào đó cũng có thể dùng làm tài liệu bồi dưỡng học sinh giỏi. 3. Mỗi dạng toán đều đề cập đến ba phần: kiến thức chuẩn bị, ví dụ minh họa và bài tập đề nghị. Trong một số ví dụ có sự nhận xét, đánh giá hoặc bình luận giúp cho học sinh hiểu rõ hơn và sâu sắc hơn nội dung đang được nghiên cứu. Từ đó tạo được hứng thú học tập, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh. 4. Tác giả đã tiến hành giảng dạy và triển khai thực nghiệm một số phần trong sáng kiến này tại đơn vị công tác từ năm 2011 và sáng kiến được hoàn chỉnh sau mỗi năm học. Thực nghiệm đã thu được kết quả đáng kể (học sinh biết cách nhận dạng bài toán về Số phức, biết tính toán liên quan đến Số phức, tìm tập hợp điểm biểu diễn các số phức, ..., giải tốt các câu hỏi về Số phức trong đề thi Tốt nghiệp và tuyển sinh Đại học, Cao đẳng). Kết quả thực nghiệm bước đầu cho thấy tính hiệu quả, tính khả thi và phổ dụng của sáng kiến này. 5. Nội dung sáng kiến này rất có ý nghĩa đối với tác giả. Là tài liệu tham khảo bổ ích cho các thầy cô và học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy và học. Đồng thời, bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh và góp phần đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay. Tác giả mong nhận được sự góp ý từ các bạn đồng nghiệp, các em học sinh để việc áp dụng sáng kiến đạt hiệu quả hơn nữa và hoàn chỉnh nội dung của sáng kiến này./.

Xác nhận của Ban giám hiệu

Gia Viễn, ngày 05 tháng 5 năm 2016 Tác giả

Nguyễn Tiên Tiến

Người thực hiện: Nguyễn Tiên Tiến, THPT Gia Viễn B

Trang 54/54


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook