Skip to main content

NGHIÊN CỨU TỔNG HỢP NANO ĐỒNG TỪ DUNG DỊCH Cu2+ BẰNG DỊCH CHIẾT NƯỚC LÁ BÀNG

Page 1

TỔNG HỢP NANO ĐỒNG BẰNG DỊCH CHIẾT

vectorstock.com/28062440

Ths Nguyễn Thanh Tú eBook Collection

NGHIÊN CỨU TỔNG HỢP NANO ĐỒNG TỪ DUNG DỊCH Cu2+ BẰNG DỊCH CHIẾT NƯỚC LÁ BÀNG VÀ ỨNG DỤNG LÀM CHẤT KHÁNG KHUẨN WORD VERSION | 2021 EDITION ORDER NOW / CHUYỂN GIAO QUA EMAIL TAILIEUCHUANTHAMKHAO@GMAIL.COM

Tài liệu chuẩn tham khảo Phát triển kênh bởi Ths Nguyễn Thanh Tú Đơn vị tài trợ / phát hành / chia sẻ học thuật : Nguyen Thanh Tu Group Hỗ trợ trực tuyến Fb www.facebook.com/DayKemQuyNhon Mobi/Zalo 0905779594


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGUYỄN THỊ DUNG

NGHIÊN CỨU TỔNG HỢP NANO ĐỒNG TỪ DUNG DỊCH Cu2+ BẰNG DỊCH CHIẾT NƯỚC LÁ BÀNG VÀ ỨNG DỤNG LÀM CHẤT KHÁNG KHUẨN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Đà Nẵng - Năm 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGUYỄN THỊ DUNG

NGHIÊN CỨU TỔNG HỢP NANO ĐỒNG TỪ DUNG DỊCH Cu2+ BẰNG DỊCH CHIẾT NƯỚC LÁ BÀNG VÀ ỨNG DỤNG LÀM CHẤT KHÁNG KHUẨN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Chuyên ngành : Hóa hữu cơ Mã số :

60.44.27

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. LÊ TỰ HẢI

Đà Nẵng - Năm 2014


LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả

Nguyễn Thị Dung


MỤC LỤC MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1 1. Lý do chọn đề tài................................................................................... 1 2. Mục tiêu nghiên cứu ............................................................................. 3 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu......................................................... 3 4. Phương pháp nghiên cứu......................................................................... 3 5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.................................................. 4 6. Bố cục của luận văn .............................................................................. 4 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN........................................................................... 5 1.1. GIỚI THIỆU VỀ CÔNG NGHỆ NANO ................................................... 5 1.1.1. Nguồn gốc và khái niệm của công nghệ nano ................................ 5 1.1.2. Cơ sở khoa học của công nghệ nano............................................... 6 1.2. HẠT NANO ĐỒNG ................................................................................ 19 1.2.1. Giới thiệu về đồng kim loại .......................................................... 19 1.2.2. Đặc tính kháng khuẩn của đồng.................................................... 23 1.2.3. Khả năng và cơ chế kháng khuẩn của đồng.................................. 24 1.2.4. Giới thiệu về hạt nano đồng.......................................................... 27 1.2.5. Các phương pháp chế tạo hạt nano đồng ...................................... 28 1.2.6. Tính chất của hạt nano đồng ......................................................... 34 1.2.7. Ứng dụng của hạt nano đồng ........................................................ 37 1.3. TỔNG QUAN VỀ CÂY BÀNG .............................................................. 40 1.3.1. Đặc điểm cây bàng ....................................................................... 40 1.3.2. Phân bố, sinh học và sinh thái....................................................... 42 1.3.3. Thành phần hóa học ...................................................................... 42 1.3.4. Tác dụng dược lý - công dụng ..................................................... 42 1.4. TỔNG QUAN VỀ VI KHUẨN ............................................................... 43 1.4.1. Sơ lược về vi khuẩn Escherichia coli .......................................... 43


1.4.2. Sơ lược về vi khuẩn Bacillus subtilis ........................................... 45 CHƯƠNG 2: NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .... 47 2.1. NGUYÊN LIỆU, DỤNG CỤ VÀ HÓA CHẤT ...................................... 47 2.1.1. Nguyên liệu ................................................................................... 47 2.1.2. Dụng cụ và hóa chất...................................................................... 47 2.2. XÁC ĐỊNH CÁC THÔNG SỐ HÓA LÝ ................................................ 48 2.2.1. Xác định độ ẩm ............................................................................. 48 2.2.2. Xác định hàm lượng tro ................................................................ 49 2.3. KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH CHIẾT LÁ BÀNG ....................................................................................................... 50 2.3.1. Khảo sát thời gian chiết ................................................................ 50 2.3.2. Khảo sát tỉ lệ rắn/lỏng ................................................................... 50 2.4. ĐỊNH TÍNH CÁC NHÓM CHẤT HOÁ HỌC TRONG DỊCH CHIẾT LÁ BÀNG.............................................................................................................. 50 2.4.1. Định tính nhóm chất tannin ........................................................... 50 2.4.2. Định tính nhóm chất flavonoid ..................................................... 51 2.4.3. Định tính nhóm chất saponin ........................................................ 52 2.4.4. Định tính nhóm chất alkaloid........................................................ 53 2.5. KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH TẠO NANO ĐỒNG................................................................................................. 53 2.5.1. Khảo sát nồng độ dung dịch đồng sunfat...................................... 53 2.5.2. Khảo sát tỉ lệ thể tích dịch chiết lá bàng ....................................... 54 2.5.3. Khảo sát pH môi trường tạo nano đồng........................................ 54 2.5.4. Khảo sát nhiệt độ tạo nano đồng................................................... 54 2.6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU HẠT NANO ĐỒNG ......................... 54 2.6.1. Phổ hấp thụ phân tử (UV-VIS)...................................................... 54 2.6.2. Kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM) ....................................... 56


2.6.3. Phổ tán sắc năng lượng tia X (EDX) ........................................... 58 2.6.4. Phổ nhiễu xạ tia X (XRD) ............................................................ 59 2.7. SƠ ĐỒ QUY TRÌNH THỰC NGHIỆM TỔNG HỢP HẠT NANO ĐỒNG ............................................................................................................. 61 2.8. PHƯƠNG PHÁP THỬ KHẢ NĂNG KHÁNG KHUẨN CỦA DUNG DỊCH KEO NANO ĐỒNG............................................................................. 62 2.8.1. Môi trường nuôi cấy vi khuẩn....................................................... 62 2.8.2. Cách tiến hành thử khả năng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng......................................................................................................... 63 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN ............................................... 64 3.1. KẾT QUẢ XÁC ĐỊNH CÁC THÔNG SỐ HÓA LÍ ............................... 64 3.1.1. Xác định độ ẩm ............................................................................. 64 3.1.2. Xác định hàm lượng tro ................................................................ 64 3.2. KẾT QUẢ KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH CHIẾT LÁ BÀNG ............................................................................. 65 3.2.1. Khảo sát thời gian chiết ................................................................ 65 3.2.2. Khảo sát tỉ lệ rắn/lỏng ................................................................... 67 3.3. KẾT QUẢ ĐỊNH TÍNH CÁC NHÓM CHẤT HOÁ HỌC TRONG DỊCH CHIẾT LÁ BÀNG .......................................................................................... 69 3.3.1. Định tính nhóm chất tannin........................................................... 70 3.3.2. Định tính nhóm chất flavonoid ..................................................... 70 3.3.3. Định tính nhóm chất saponin ........................................................ 70 3.3.4. Định tính nhóm chất alkaloid........................................................ 70 3.4. KẾT QUẢ KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH TẠO NANO ĐỒNG .......................................................................... 71 3.4.1. Khảo sát nồng độ dung dịch đồng sunfat...................................... 71 3.4.2. Khảo sát tỉ lệ thể tích dịch chiết lá bàng ....................................... 73


3.4.3. Khảo sát pH môi trường tạo nano đồng........................................ 75 3.4.4. Khảo sát nhiệt độ tạo nano đồng................................................... 78 3.5. KẾT QUẢ KHẢO SÁT ĐẶC TÍNH CỦA HẠT NANO ĐỒNG............ 80 3.6. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG KHÁNG KHUẨN CỦA NANO ĐỒNG ............................................................................................................. 83 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ...................................................................... 85 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO..................................................... 87 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)


DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu 1.1

Tên bảng Số nguyên tử và năng lượng bề mặt của hạt nano hình cầu

Trang 7

1.2

Kích thước tới hạn của một số tính chất của vật liệu

8

1.3

Một số hằng số vật lý của đồng

20

2.1

Môi trường nuôi cấy vi khuẩn nước mắm - peptin

62

3.1

Kết quả xác định độ ẩm trong lá bàng

64

3.2

Kết quả xác định hàm lượng tro trong lá bàng

64

3.3

Đường kính vòng kháng khuẩn của nano đồng đối với E. coli và B. subtilis

84


DANH MỤC CÁC HÌNH

Số

Tên hình

hiệu

Trang

1.1

Hạt nano vàng sử dụng trong truyền dẫn thuốc

12

1.2

Cơ chế tạo hạt nano kim loại từ vi sinh vật

19

1.3

Cấu trúc tinh thể của đồng

20

1.4

Cấu hình electron của đồng

20

1.5

Cơ chế tác động của hạt nano lên vi khuẩn

24

1.6

Mô tả các quá trình tác động của ion đồng lên vi khuẩn

26

1.7

Các con đường ức chế vi khuẩn của đồng

27

1.8

Cơ chế diệt khuẩn của hạt nano đồng

28

1.9

Hệ thống mô tả các giai đoạn của phương pháp điện hóa.

31

1.10 1.11 1.12

Sự phân bố của các nguyên tử trên bề mặt so với tổng nguyên tử có trong hạt Phản ứng Ullmann sử dụng nano đồng làm chất xúc tác Máy in phun công nghiệp đầu tiên và mực in nano đồng phát triển bởi Samsung Electro-Mechanics

36 38 38

Hơi nước gặp bề mặt Cu/C tạo ra dãy màu sắc (c-f) và hơi 1.13

ethanol tiếp xúc với bề mặt Cu/C cũng tạo ra dãy màu sắc

39

(a-b) 1.14

Lưới lọc nano đồng được sử dụng trong máy điều hòa không khí thế hệ mới nhất

39

1.15

Cây bàng

40

1.16

Lá bàng và hoa bàng

41

1.17

Quả bàng

41


1.18

Mứt hạt bàng

42

1.19

Vi khuẩn E. coli

43

1.20

Vi khuẩn B. subtilis

45

Cấu trúc tế bào vi khuẩn. (a) Cấu trúc thành tế bào vi 1.21

khuẩn gram dương. (b) Cấu trúc thành tế bào vi khuẩn

46

gram âm 2.1

Nguyên liệu

47

2.2

Sơ đồ máy UV-VIS

55

2.3

Máy UV-VIS NIR V670

55

2.4

Ảnh UV-VIS của các hạt nano đồng

56

2.5

Mô hình nguyên lý của TEM so với kính hiển vi quang học

57

2.6

Máy TEM JEM 1010-JEOL

58

2.7

Ảnh TEM của các hạt nano đồng kích thước 10 nm

58

2.8

Thiết bị sử dụng kĩ thuật EDX tại Viện khoa học Việt Nam

59

Hiện tượng các tia X nhiễu xạ trên các mặt tinh thể chất 2.9

rắn, tính tuần hoàn dẫn đến việc các mặt tinh thể đóng vai

60

trò như một cách tử nhiễu xạ 2.10

Máy nhiễu xạ tia X D8 Advance - Bruker

60

2.11

Quy trình thực nghiệm

61

3.1 3.2 3.3

Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng với sự thay đổi thời gian chiết lá bàng Đồ thị biểu diễn ảnh hưởng của thời gian chiết đến quá trình tạo nano đồng Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo

66 66 68


nano đồng với sự thay đổi tỉ lệ rắn/lỏng 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9 3.10 3.11 3.12

Đồ thị biểu diễn ảnh hưởng của tỉ lệ rắn/lỏng đến quá trình tạo nano đồng Mẫu dịch chiết lá bàng thu được ở điều kiện tối ưu Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng với sự biến thiên nồng độ dung dịch CuSO4 Ảnh hưởng của nồng độ dung dịch CuSO4 đến quá trình tạo nano đồng Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng với sự biến thiên thể tích dịch chiết Ảnh hưởng của tỉ lệ thể tích dịch chiết đến quá trình tạo nano đồng Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng với sự biến thiên pH môi trường Ảnh hưởng của pH môi trường đến quá trình tạo nano đồng Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng với sự biến thiên nhiệt độ

68 69 71 72 73 74 75 76 78

3.13

Ảnh hưởng của nhiệt độ đến quá trình tạo nano đồng

79

3.14

Ảnh TEM của mẫu nano đồng tổng hợp

80

3.15

Phổ EDX kết hợp với SEM của mẫu nano đồng tổng hợp

81

3.16

Phổ XRD của mẫu nano đồng tổng hợp

82

3.17

Khả năng kháng khuẩn của nano đồng đối với E. coli

83

3.18

Khả năng kháng khuẩn của nano đồng đối với B. subtilis

83


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT B. subtilis

Bacillus subtilis

E. coli

Escherichia coli

EDX

Phổ tán sắc năng lượng tia X

UV-VIS

Quang phổ hấp thụ phân tử

XRD

Phổ nhiễu xạ tia X


1

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong vòng 20 năm qua công nghệ nano luôn là ngành khoa học mũi nhọn, đang phát triển với tốc độ chóng mặt và làm thay đổi diện mạo của các ngành khoa học. Công nghệ nano đã có những ứng dụng to lớn và hữu ích trong các ngành điện tử, năng lượng, y học, mỹ phẩm và còn đi xa hơn nữa trong nhiều lĩnh vực. Đặc biệt ngành công nghệ mới này đang tạo ra một cuộc cách mạng trong những ứng dụng y sinh học nhờ vào những khả năng giúp con người can thiệp tại kích thước nano mét, mà tại đó vật liệu nano thể hiện rất nhiều tính chất đặc biệt và lý thú. Chế tạo hạt nano có kích thước theo yêu cầu (1 - 100 nm) và phân bố hẹp là mục tiêu của các công trình nghiên cứu. Vì, trong vật liệu nano thì thông số kích thước là rất quan trọng ảnh hưởng đến đặc tính của chúng do sự thay đổi diện tích tiếp xúc bề mặt. Trong công nghệ nano, nghiên cứu các hạt nano là một khía cạnh quan trọng. Mà tiêu biểu là các hạt nano kim loại như hạt nano Au, Ag, Pt, Cu,... Các hạt nano kim loại thể hiện những tính chất vật lý, hóa học, sinh học khác biệt và vô cùng quý giá, đặc biệt là tính kháng khuẩn. Hạt nano được sử dụng sớm và có nhiều ứng dụng trong việc kháng khuẩn là các hạt nano kim loại quý như vàng, bạc. Nhưng với chi phí tổng hợp tốn kém, giá thành cao thì việc sử dụng nano vàng, bạc trên một quy mô lớn là khó có thể thực hiện được. Trong khi đó đồng là một kim loại khá dồi dào, phổ biến, rẻ tiền và dễ tìm thấy trong tự nhiên. Các nghiên cứu gần đây cho thấy các hạt nano đồng được chế tạo ra cũng mang những tính năng ưu việt không kém gì các hạt nano vàng, bạc, đặc biệt là tính kháng khuẩn. Chính vì vậy, hạt nano đồng đang nhận được sự quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu. Có rất nhiều phương pháp khác nhau để tổng hợp các hạt nano đồng,


2 trong đó sự phát triển của quá trình tổng hợp sinh học của các hạt nano đồng sử dụng chiết xuất thực vật đóng một vai trò quan trọng bởi đó là con đường ít tốn kém, thân thiện với môi trường và không liên quan đến bất kỳ hóa chất độc hại. Đặc biệt đây là phương pháp tổng hợp được các hạt nano sạch, an toàn để ứng dụng trong các lĩnh vực y sinh học. Trong khi đó tổng hợp các hạt nano bằng các phương pháp hóa học khác có thể dẫn đến sự hiện diện của một số loại hóa chất độc hại trên bề mặt của các hạt nano, làm hạn chế và gây ra các tác hại không mong muốn khi ứng dụng trong y sinh học [11]. Chính vì vậy, để tăng cường mối quan tâm đến vấn đề môi trường, giảm chi phí tổng hợp và đặc biệt là tạo ra được những hạt nano sạch để ứng dụng vào lĩnh vực y sinh học. Trong đề tài này chúng tôi hướng đến phương pháp tổng hợp các hạt nano đồng sử dụng chiết xuất thực vật để thay thế cho các phương pháp hóa học và vật lý tốn kém khác. Cây bàng - tên khoa học là Terminalia catappa L, thuộc họ Bàng Combretaceae. Trên thế giới việc nghiên cứu cây bàng đã dần được chú trọng. Tính đến nay, đã có hàng trăm công trình nghiên cứu về cây bàng bao gồm các lĩnh vực chiết tách, xác định thành phần hóa học các hợp chất hữu cơ đã chứng minh trong lá bàng có chứa các nhóm chất như saponin, flavonoid, tannin,... Ở Việt Nam, cây bàng dễ trồng, phát triển tốt, và có mặt ở hầu hết các địa bàn trong cả nước. Cùng với việc gia tăng không ngừng của các loại vi khuẩn gây bệnh đang đe dọa cuộc sống của con người và các sinh vật khác thì việc nghiên cứu chế tạo sản phẩm mới có thể kháng khuẩn như nano vàng, bạc để dần thay thế cho hạt nano vàng, bạc là hướng đi mới và cấp thiết. Với những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu với nội dung “Nghiên cứu tổng hợp nano đồng từ dung dịch Cu2+ bằng dịch chiết nước lá Bàng và ứng dụng làm chất kháng khuẩn”.


3 2. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá khả năng tổng hợp nano đồng từ dung dịch CuSO4 bằng tác nhân khử là dịch chiết nước lá bàng. - Xây dựng quy trình tổng hợp hạt nano đồng từ dung dịch Cu2+ bằng dịch chiết thực vật. - Thử tác dụng kháng khuẩn của hạt nano đồng tổng hợp được để ứng dụng làm chất kháng khuẩn. 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Lá bàng (Leaves of Terminalia catappa L) thu hái tại thành phố Đà Nẵng. 4. Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu lý thuyết - Thu thập tổng hợp tài liệu, tư liệu và các thông tin tài liệu liên quan đến đề tài. - Tìm hiểu các phương pháp thực nghiệm sử dụng trong quá trình nghiên cứu. - Xử lý các thông tin về lý thuyết có thể sử dụng được để đưa ra các vấn đề cần thực hiện trong quá trình thực nghiệm. Phương pháp thực nghiệm - Phương pháp chiết tách: phương pháp chưng ninh sử dụng dung môi là nước. - Phương pháp xác định các thông số hóa lý: xác định độ ẩm, hàm lượng tro. - Phương pháp phân tích công cụ: phương pháp quang phổ hấp thụ phân tử (UV-VIS). - Phương pháp đo TEM, EDX, XRD. - Phương pháp khảo sát khả năng kháng khuẩn của hạt nano đồng trên các loại vi khuẩn.


4 5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Nghiên cứu này giúp cho chúng ta hiểu biết rõ hơn về phương pháp điều chế hạt nano đồng bằng phương pháp hóa học xanh, an toàn, ít tốn kém. - Tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có rất nhiều ở nước ta là lá bàng, để tổng hợp hạt nano đồng. - Trên cơ sở của nghiên cứu này có thể tiến hành tổng hợp nano đồng trên quy mô lớn, từ đó sản xuất chất kháng khuẩn và ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác. 6. Bố cục của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị và 44 tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 7 bảng, 50 hình và 3 chương như sau: Chương 1 - TỔNG QUAN Chương 2 - NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Chương 3 - KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN


5 CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN 1.1. GIỚI THIỆU VỀ CÔNG NGHỆ NANO 1.1.1. Nguồn gốc và khái niệm của công nghệ nano a. Nguồn gốc của công nghệ nano Ý tưởng cơ bản về công nghệ nano được đưa ra năm 1959 bởi nhà vật lý học người Mỹ Richard Feynman (Viện kỹ thuật Massatchusets-MIT). Ông đề ra một thuyết táo bạo: “Thay vì phân chia vật chất, tại sao chúng ta không đi từ cái vô cùng nhỏ?”. Từ đó ông cho rằng khoa học đã đi vào chiều sâu của cấu trúc vật chất đến từng phân tử, nguyên tử và sâu hơn nữa. Mười năm sau, Eric Drexler lần đầu tiên đưa ra thuật ngữ “Nanotechnology” - công nghệ nano. Nhưng thuật ngữ “công nghệ nano” mới bắt đầu được sử dụng vào năm 1974 do Nario Taniguchi một nhà nghiên cứu tại trường đại học Tokyo sử dụng để đề cập khả năng chế tạo cấu trúc vi hình của mạch vi điện tử. Năm 1985, hai nhà nghiên cứu Gerd Bining (Đức) và Heinrich Rohrer (Thụy Sỹ) tạo ra kính hiển vi, có khả năng nhìn những vật chỉ nhỏ bằng 1/25 kích thước phân tử. Đây là phương tiện đầu tiên “nhìn” thấy vật liệu nano. Một năm sau, họ đoạt giải Nobel. Năm 1990, một nhà nghiên cứu của hãng IBM Don Eigler đạt được những thành công từ kỹ thuật NANO, là vẽ lại được biểu tượng của nhiều công ty bằng những dạng vật chất siêu nhỏ, từ kỹ thuật siêu nhỏ. Từ đó NANO xem như được công chúng biết đến [2], [44]. b. Một vài khái niệm của công nghệ nano Định nghĩa về khoa học nano dựa trên tiền tố “nano” của tiếng Hy Lạp có nghĩa là nhỏ xíu, rất nhỏ. Dưới dạng kỹ thuật, nano có nghĩa là bằng một phần tỉ của một cái gì đó 10-9 (1/1000000). Ví dụ : nanogam = 1 phần tỷ của


6 gam ; nanomét = 1 phần tỷ mét. Có nhiều cách khác nhau để định nghĩa công nghệ nano: Viện công nghệ Nano Anh quốc (Institute of Nanotechnology) định nghĩa Nano là “một ngành khoa học và công nghệ mà ở đó các kích thước từ 0,1nm tới 100nm đóng vai trò chủ đạo”. Chương trình Nano quốc gia của Mỹ NNI định nghĩa công nghệ nano phải bao hàm: - Nghiên cứu và phát triển công nghệ ở cấp độ phân tử với kích thước khoảng 1-100 nm. - Tạo ra và sử dụng các cấu trúc, thiết bị và hệ thống có các đặc tính và chức năng mới do kích thước cực nhỏ. - Có khả năng kiểm soát và thao tác ở cấp độ nguyên tử [2], [6]. Theo Website của United Stales National Nanotechnology Initiative thì đưa ra định nghĩa như sau: “Công nghệ nano là xử lý thông tin và kiểm soát vật chất ở các chiều xấp xỉ từ 1 đến 100 nm, nơi mà những hiện tượng khác thường xảy ra có khả năng cho phép những ứng dụng mới lạ” [8]. Một cách tổng quát khoa học và công nghệ nano là khoa học và công nghệ nhằm tiếp cận, tạo ra các vật liệu, linh kiện và hệ thống có các tính chất mới nổi trội nhờ vào kích thước nano mét, đồng thời hiểu được và điều khiển được các tính chất và chức năng của chúng khi ở kích thước nano mét. Công nghệ nano là một khoa học liên ngành, là sự kết tinh của nhiều thành tựu khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau (bao gồm toán học, vật lý, hoá học, y-sinh học…) và là một ngành công nghệ có rất nhiều tiềm năng. 1.1.2. Cơ sở khoa học của công nghệ nano Khoa học nano nghiên cứu các vấn đề c ơ b ản của vật lý học, hóa học, sinh học của các cấu trúc nano. Dựa trên các kết quả c ủa khoa học nano đi đến nghiên cứu ứng dụng cấu trúc nano. Công nghệ nano dựa trên những cơ


7 sở khoa học chủ yếu sau: - Chuyển tiếp từ tính chất cổ điển đến tính chất lượng tử: Đối với vật liệu vĩ mô gồm rất nhiều nguyên tử , các hiệu ứng lượng tử được trung bình hóa với rất nhiều nguyên tử (1 μm3 có khoảng 1012 nguyên tử) và có thể bỏ qua các thăng giáng ngẫu nhiên. Nhưng các cấu trúc nano có ít nguyên tử hơn thì các tính chất lượng tử thể hiện rõ ràng hơn [2], [44]. - Hiệu ứng bề mặt: Khi vật liệu có kích thước nhỏ thì tỉ số nguyên tử trên bề mặt và tổng số nguyên tử (gọi là tỉ số f) của vật liệu gia tăng (bảng 1.1). Do nguyên tử trên bề mặt có nhiều tính chất khác biệt so với tính chất của các nguyên tử ở bên trong lòng vật liệu nên khi kích thước vật liệu giảm đi thì hiệu ứng có liên quan đến các nguyên tử bề mặt, hay còn gọi là hiệu ứng bề mặt tăng lên do tỉ số f tăng. Khi kích thước của vật liệu giảm đến nano mét thì giá trị f này tăng lên đáng kể. Hiệu ứng bề mặt luôn có tác dụng với tất cả các giá trị kích thước, hạt càng bé thì hiệu ứng càng lớn và ngược lại. Ở đây không có giới hạn nào cả, ngay cả vật liệu khối truyền thống cũng có hiệu ứng bề mặt, chỉ có điều hiệu ứng này nhỏ thường bị bỏ qua. Vì vậy việc ứng dụng hiệu ứng bề mặt của vật liệu nano tương đối dễ dàng [2], [44]. Bảng 1.1. Số nguyên tử và năng lượng bề mặt của hạt nano hình cầu [4],[41] Đường kính hạt nano (nm)

Tỉ số nguyên Số nguyên tử tử trên bề mặt (%)

Năng lượng bề mặt (erg/mol)

Năng lượng bề mặt/năng lượng tổng (%)

10

30000

20

4,8.1011

7,6

5

4000

40

8,6.1011

14,3

2

250

80

2,04.1011

14,3

1

30

90

9,23.1012

82,2

- Kích thước tới hạn (hiệu ứng kích thước): Các tính chất vật lý, hóa học của các vật liệu đều có một giới hạn về


8 kích thước. Nếu vật liệu mà nhỏ hơn kích thước này thì tính chất của nó hoàn toàn bị thay đổi. Người ta gọi đó là kích thước tới hạn. Vật liệu nano có tính chất đặc biệt là do kích thước của nó có thể so sánh được với kích thước tới hạn của các tính chất của vật liệu. Kích thước tới hạn của một số tính chất của vật liệu được thống kê trong bảng 1.2. Bảng 1.2. Kích thước tới hạn của một số tính chất của vật liệu [4],[41]

Lĩnh vực

Tính chất điện

Tính chất từ

Tính chất quang

Tính siêu dẫn

Tính chất cơ

Xúc tác Siêu phân tử Miễn dịch

Tính chất

Độ dài tới hạn (nm)

Bước sóng lượng tử

10-100

Quãng đường tự do trung bình không đàn hồi

1-100

Hiệu ứng đường ngầm

1-10

Độ dày vách đômen

10-100

Quãng đường tán xạ spin

1-100

Hố lượng tử

1-100

Độ dài suy giảm

10-100

Độ sâu bề mặt kim loại

10-100

Độ dài liên kết cặp Cooper

0.1-100

Độ thẩm thấu Meisner

1-100

Tương tác bất định xứ

1-1000

Biên hạt

1-10

Bán kính khởi động đứt vỡ

1-100

Sai hỏng mầm

0,1-10

Độ nhăn bề mặt

1-10

Hình học topo bề mặt

1-10

Độ dài Kuhn

1-100

Cấu trúc nhị cấp

1-10

Cấu trúc tam cấp

10-1000

Nhận biết phân tử

1-10


9 1.1.3. Vật liệu nano a. Khái niệm Vật liệu nano (nano materials) có thể được định nghĩa một cách khái quát là loại vật liệu mà trong cấu trúc của các thành phần cấu tạo nên nó ít nhất phải có một chiều ở kích thước nanomet [6], [44]. Vật liệu nano là đối tượng nghiên cứu của khoa học và công nghệ nano. Về trạng thái người ta chia vật liệu thành ba trạng thái rắn, lỏng, khí. Hiện nay, vật liệu nano được nghiên cứu chủ yếu ở trạng thái rắn. Vật liệu nano có thể là những tập hợp của các nguyên tử kim loại hay phi kim (được gọi là Cluster) hay phân tử của các oxit, sunfua, nitrua, borua,… có kích thước trong khoảng từ 1 đến 100 nm. Đó cũng có thể là những vật liệu xốp với đường kính mao quản nằm trong giới hạn tương tự (zeolit, photphat, cacbonxylat kim loại,…). Vật liệu ở thang đo nano bao gồm các lá nano, sợi nano, ống nano và hạt nano. Ở kích thước nano vật liệu có những tính năng đặc biệt mà vật liệu khối không có được đó là do sự thu nhỏ kích thước dẫn đến sự gia tăng diện tích bề mặt [2], [6]. b. Phân loại vật liệu nano [4], [41] * Phân loại theo hình dáng của vật liệu: đặt tên số chiều không bị giới hạn ở kích thước nano mét. - Vật liệu nano không chiều (cả ba chiều đều có kích thước nano), ví dụ đám nano, hạt nano. - Vật liệu nano một chiều là vật liệu trong đó một chiều tự do, hai chiều có kích thước nano, ví dụ dây nano, ống nano. - Vật liệu nano hai chiều là vật liệu trong đó hai chiều tự do, một chiều có kích thước nano, ví dụ màng mỏng (có chiều dày kích thước nano). Ngoài ra còn có vật liệu có cấu trúc nano hay nanocomposite trong đó chỉ


10 có một phần của vật liệu có kích thước nm, hoặc cấu trúc của nó có nano không chiều, một chiều, hai chiều đan xen lẫn nhau như Ag/silica... * Phân loại theo tính chất vật liệu: thể hiện sự khác biệt ở kích thước nano - Vật liệu nano kim loại. - Vật liệu nano bán dẫn. - Vật liệu nano từ tính. - Vật liệu nano sinh học c. Nguyên nhân tính chất mới lạ của vật liệu nano Khoa học và công nghệ nano là một trong những thuật ngữ được sử dụng rộng rãi nhất trong khoa học vật liệu ngày nay là do đối tượng của chúng là vật liệu nano có những tính chất kì lạ khác hẳn với các tính chất của vật liệu khối mà người ta nghiên cứu trước đó. Tính chất thú vị của vật liệu nano bắt nguồn từ kích thước của chúng rất nhỏ bé có thể so sánh với các kích thước tới hạn của nhiều tính chất hóa lí của vật liệu. Vật liệu nano nằm giữa tính chất lượng tử của nguyên tử và tính chất khối của vật liệu. Đối với vật liệu khối, độ dài tới hạn của các tính chất rất nhỏ so với độ lớn của vật liệu, nhưng đối với vật liệu nano thì điều đó không đúng nên các tính chất khác lạ bắt đầu từ nguyên nhân này [2], [6], [44]. 1.1.4. Ứng dụng của vật liệu nano Được đánh giá như một phát minh thế kỷ, công nghệ nano đang dần làm biến đổi cuộc sống của con người trên tất cả các lĩnh vực, từ y học bảo vệ sức khỏe, bảo vệ môi trường đến các chuyến bay vào vũ trụ. Điều đó được thể hiện bằng số các công trình khoa học, số các bằng phát minh sáng chế, số các công ty có liên quan đến khoa học, công nghệ nano tăng theo cấp số mũ. Sản phẩm từ vật liệu nano có nhiều tính năng ưu việt, có ý nghĩa quan trọng và cực kỳ hấp dẫn vì những lí do sau đây: - Tương tác của các nguyên tử và các điện tử trong vật liệu bị ảnh


11 hưởng bởi các biến đổi trong phạm vi thang nano. Do đó, khi làm thay đổi cấu hình trong thang nano của vật liệu ta có thể “điều khiển” được tính chất của vật liệu mà không phải thay đổi thành phần hóa học của chúng. Ví dụ, thay đổi kích thước của hạt nano sẽ làm chúng đổi màu ánh sáng phát ra hoặc thay đổi các hạt nano từ tính để chúng trở thành một đômen thì tính chất từ của chúng thay đổi hẳn. - Vật liệu nano có diện tích mặt ngoài rất lớn nên rất lý tưởng dùng vào chức năng xúc tác cho các hệ phản ứng hóa học, hấp phụ, nhả thuốc chữa bệnh từ từ trong cơ thể, lưu trữ năng lượng và liệu pháp thẩm mỹ. - Vật liệu có chứa các cấu trúc nano có thể cứng hơn nhưng lại bền hơn vật liệu không hàm chứa cấu trúc nano. Các hạt nano phân tán trên một nền thích hợp có thể tạo ra các vật liệu compozit siêu cứng. - Tốc độ tương tác và truyền tín hiệu giữa các cấu trúc nano nhanh hơn giữa các cấu trúc micro rất nhiều và có thể sử dụng các tính chất siêu việt này để chế tạo các hệ thống nhanh hơn với hiệu quả sử dụng năng lượng cao hơn. - Vì các hệ sinh học về cơ bản có tổ chức vật chất ở thang nano nên các bộ phận nhân tạo dùng trong tế bào có tổ chức cấu trúc nano bắt chước tự nhiên thì chúng sẽ tương hợp sinh học. Điều này cực kỳ quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe. Vì vậy công nghệ nano đã nhanh chóng thâm nhập các ngành công nghiệp và mọi lĩnh vực đời sống. a. Công nghệ nano với vấn đề sức khoẻ và y tế Việc ứng dụng thành tựu của công nghệ nano vào y tế, bảo vệ sức khoẻ sẽ tạo ra bước nhảy vọt mới của thị trường dịch vụ y tế và thiết bị y tế. Nó làm tăng tốc độ và hiệu quả trong chuẩn đoán, điều trị bệnh. Với công nghệ này, người ta đã chế tạo được các thiết bị siêu nhỏ và đủ “thông minh” để đưa thuốc đến đúng địa chỉ cần thiết trong cơ thể, hay có thể can thiệp lên các tổ


12 chức tế bào trong cơ thể để có thể đảm bảo thuốc không ảnh hưởng đến những tế bào khoẻ mạnh gây tác dụng phụ nguy hiểm. Một lĩnh vực mới của công nghệ nano đang được phát triển là chế tạo các vật liệu nano có tính chất mô phỏng sinh học, từ đó có thể thay thế, sửa chữa được các mô hỏng trong cơ thể con người. Hạt nano vàng được dùng để truyền dẫn thuốc được mô tả ở hình 1.1.

Hình 1.1. Hạt nano vàng sử dụng trong truyền dẫn thuốc Gần đây, các nhà khoa học thuộc Memorial Sloan - Kettering Center tại New York đã thành công trong việc chế tạo một thiết bị nano bé xíu, mắt thường không nhìn thấy được mà khi thả vào cơ thể con người - nó có chức năng săn lùng các tế bào ung thư. Thiết bị này được trang bị kháng thể, có nhiệm vụ nhận dạng các tế bào ung thư và các hạt nguyên tử actinium, nó thâm nhập vào nhân của tế bào ung thư và lúc đó các hạt nguyên tử actinium tiến hành “bắn phá” tiêu diệt các tế bào này. Các nhà khoa học thuộc trường đại học Canifornia, San Diego đã tạo ra những miếng xốp rất nhỏ mô phỏng những tế bào hồng cầu và có khả năng hút các độc tố gây chết người bao gồm nọc rắn và vi khuẩn ra khỏi máu [42]. b. Công nghệ nano với vấn đề năng lượng Để giải quyết vấn đề năng lượng - một thách thức nghiêm trọng trong thế kỉ này, người ta đã thu được nhiều kết quả khả quan từ công nghệ nano.


13 Các loại pin mặt trời với hiệu suất cao, giá thành giảm, chất xúc tác nano để nâng cao hiệu suất chuyển năng lượng của hyđrocacbon thành nhiệt năng, vật liệu nano để chế tạo các loại vật liệu điện từ mới, các thiết bị điều khiển mới nhằm tiết kiệm năng lượng đã xuất hiện. Nhờ công nghệ nano, những loại pin mới có khả năng quang hợp nhân tạo sẽ giúp con người sản xuất năng lượng sạch. Với công nghệ nano, người ta cũng có thể chế tạo ra những thiết bị ít tiêu tốn năng lượng hơn do sử dụng những loại vật liệu nhỏ nhẹ hơn. Hơn nữa, các màng nano (với chi phí sản xuất rất thấp) hứa hẹn có thể hấp thụ được nhiều năng lượng mặt trời hơn quang điện hiện nay và có thể khởi động cho một cuộc cách mạng trong việc sử dụng năng lượng mặt trời. Hiện nay, các công ty đang tập trung vào nghiên cứu lĩnh vực này là Carbon Nanotechnologies, NanoSolar, Nanosys và UltraDots. Công nghệ nano mở ra con đường mới đầy hứa hẹn trong việc tạo ra tế bào năng lượng mặt trời không tốn kém cũng như cải tiến hiệu suất và giảm giá thành của tế bào nguyên liệu, được xem là nguồn năng lượng cho xe hơi và xe tải trong tương lai [43]. c. Công nghệ nano với vấn đề môi trường Để giải quyết những vấn đề môi sinh, người ta có thể tạo ra những màng lọc các phân tử gây ô nhiễm nhỏ bé nhất, công nghệ nano này giờ đây đang được áp dụng khá phổ biến ở Pháp để lọc nước thải [43]. Các chất làm sạch môi trường cũng đang là vấn đề được quan tâm. Các loại hạt nano hoạt tính cao có thể hấp thụ hoặc vận chuyển chất gây ô nhiễm thành dạng keo huyền phù hoặc sol khí. Các hạt này cũng có thể tham gia vào các quá trình hoá học phức tạp trong khí quyển hoặc trong đất mà ta có thể lựa chọn để khắc phục hoặc làm giảm nhẹ các thảm họa ô nhiễm môi trường. Công nghệ nano tiềm năng là “một giấc mơ xanh nhân đôi”. Với công


14 nghệ nano chúng ta có thể tạo ra những sản phẩm và quy trình xanh ngay từ lúc ban đầu. Công nghệ nano cho phép chúng ta thay thế những hóa chất, vật liệu và quy trình sản xuất truyền thống gây ô nhiễm môi trường bằng những hóa chất, vật liệu và những quy trình thân thiện với môi trường hơn. Paul Anastas, giám đốc của viện hóa học xanh thuộc hội hóa học Mỹ cho rằng: “Chúng ta đang ở giai đoạn không thể chống đỡ được với hiểm họa môi trường. Dường như cách mạng nano không phải là một sự lựa chọn mà nó là một công nghệ thiết yếu có thể giải quyết được vấn đề này”. d. Công nghệ nano với công nghệ thông tin [3], [6] Sự ra đời của máy tính điện tử đã mở ra cuộc cách mạng khoa học công nghệ thông tin với những bước phát triển đột phá trong những thập niên cuối thế kỉ XX cho đến nay. Tuy nhiên, các linh kiện máy tính sử dụng công nghệ này đã tiệm cận giới hạn lý thuyết và tiếp tục phát triển, chúng trở nên quá đắt đỏ. Nếu không tìm ra được biện pháp thay thế hữu hiệu các linh kiện cũ này thì sẽ không thể đáp ứng được nhu cầu của bộ nhớ ngày càng lớn theo tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ thông tin. Từ đây công nghệ nano ra đời, đã đưa ra một giải pháp tuyệt vời cho bài toán hóc búa này. Đó chính là chấm lượng tử. Chấm lượng tử là một hạt (bán dẫn, kim loại, polyme) có bán kính cỡ vài nanomét. Người ta đã nghiên cứu và chế tạo được các chíp máy tính với các chấm lượng tử gọi là chíp nano có độ tích hợp rất cao, triển vọng cho phép tăng dung lượng bộ nhớ của máy tính, có thể chứa thông tin từ tất cả các thư viện trên thế giới trong thiết bị nhỏ như một viên đường. Công nghệ nano cũng được ứng dụng trong chế tạo các linh kiện quang điện tử trong các màn hình tinh thể lỏng, thiết bị phát tia laze,... với độ chính xác cỡ vài nano mét. Nhiều phòng thí nghiệm đang bắt tay vào nghiên cứu thế hệ máy tính nano, máy tính có các chi tiết được thiết kế bằng việc sắp xếp những nguyên tử mới có khả năng lưu giữ (chứa được nhiều terabyte thông


15 tin), xử lý thông tin với tốc độ lớn hơn hiện nay rất nhiều lần và đặc biệt là giá thành rẻ. e. Công nghệ nano trong cơ khí, vật liệu, điện tử [3], [6] Công nghệ nano hiện nay tập trung nghiên cứu mạnh trong lĩnh vực vật liệu. Việc tìm ra những vật liệu mới với tính năng cơ-lí-hoá đặc biệt để ứng dụng trong cơ khí, xây dựng đang là lĩnh vực nghiên cứu mạnh nhất trong ngành khoa học này. Các ống nano cũng có thể làm sợi tóc thắp sáng bóng đèn, do vậy mà chúng đang được phát triển để thay thế các bóng điện, các bảng hiển thị thông tin, màn hình máy tính, điện thoại di động. Các ống nano cũng cực kỳ vững chắc, có sức mạnh gấp mười lần thép và đặc biệt là kháng nhiệt, điều này có thể giúp con người sản xuất ra hàng loạt thiết bị cho ngành sản xuất xe hơi, máy bay và tàu vũ trụ. Các tập đoàn đang tham gia lĩnh vực này là Hewlet Parkard, IBM, Intel, Nano-Proprietary, Natero, NVE, Samsung, Zettacore, General Motors và Ford. Đặc biệt, công nghệ nano trong tương lai còn có thể cho phép tạo ra những vật liệu gần giống với vật liệu trong cơ thể con người nhằm thay thế những phần cơ thể bị hỏng của con người. Các công ty đang phát triển công nghệ này là BioPhan, General Electrics, Johnson & Johnson, LabNow, Nanokinetics, NASA và Quantum Dot. g. Công nghệ nano với an ninh quốc phòng [3], [6] Công nghệ nano cũng đóng vai trò rất quan trọng trong lĩnh vực an ninh quốc phòng. Những thiết bị kỹ thuật siêu nhỏ có thể trở thành vũ khí nguy hiểm hơn cả bom nguyên tử. Với một “đội quân” nhỏ bé không thể phát hiện bằng mắt thường và có khả năng tự nhân bản, robot siêu nhỏ có thể tiêu diệt được kẻ thù chỉ trong chớp nhoáng. Đây cũng chính là mặt trái của công nghệ nano khiến cho không ít các nhà khoa học băn khoăn liệu có thể coi


16 nano là một hiểm họa giống như khi Albert Einstein phát hiện ra phản ứng phân hạch hạt nhân hay không. Hiện nay công nghệ nano đang là một thách thức đối với chiến lược phát triển khoa học ở nhiều nước, đặc biệt là những nước có nền khoa học phát triển như Mỹ, Đức, Pháp và Nhật Bản. Ngoài những ứng dụng cơ bản trên, công nghệ nano còn có nhiều ứng dụng quan trọng trong nhiều ngành nghề khác nhau như thực phẩm, nông nghiệp, may mặc,… Trên cơ sở khoa học và thực tiễn đã thu được, ta có thể thấy rằng chắc chắn công nghệ nano sẽ tạo nên một cuộc cách mạng chưa từng có trong khoa học và đời sống. 1.1.5. Các phương pháp tổng hợp vật liệu nano Hiện nay có nhiều phương pháp khác nhau được sử dụng để tổng hợp vật liệu nano như vật lý, hóa học, sinh học,... nhưng xét một cách tổng thể thì chỉ có hai phương pháp chung: phương pháp đi từ trên xuống và phương pháp đi từ dưới lên. a. Phương pháp đi từ trên xuống (top-down) [2], [8] Phương pháp đi từ trên xuống là phương pháp dùng kỹ thuật nghiền hoặc biến dạng để biến các vật liệu đến kích thước nano. * Phương pháp nghiền Vật liệu ở dạng bột được trộn lẫn với những viên bi được làm từ các vật liệu rất cứng và đặt trong cối. Máy nghiền có thể là nghiền lắc, nghiền rung, nghiền quay. Các viên bi cứng va chạm vào nhau và phá vỡ bột đến kích thước nano. Kết quả thu được là vật liệu nano không chiều. * Phương pháp biến dạng Phương pháp biến dạng có thể là đùn thủy lực, tuốt, cán ép. Nhiệt độ có thể được điều chỉnh tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Nếu nhiệt độ lớn hơn nhiệt độ phòng thì gọi là biến dạng nóng, còn nhiệt độ nhỏ hơn nhiệt độ phòng thì gọi là biến dạng nguội. Kết quả thu được là các hạt nano một chiều hoặc hai chiều.


17 Nhìn chung phương pháp đi từ trên xuống là phương pháp đơn giản, rẻ tiền nhưng hiệu quả, có thể chế tạo được một lượng lớn vật liệu. Tuy nhiên tính đồng nhất của vật liệu không cao và do vậy phương pháp đi từ trên xuống ít được dùng để điều chế vật liệu nano so với phương pháp đi từ dưới lên. b. Phương pháp đi từ dưới lên (bottom-up) Ngược với phương pháp đi từ trên xuống, phương pháp đi từ dưới lên hình thành vật liệu nano từ các nguyên tử hoặc ion. Ưu điểm của phương pháp này là tổng hợp được vật liệu nano với kích thước nhỏ, đồng đều. Phần lớn các vật liệu nano hiện nay được điều chế từ phương pháp này. Nó có thể là phương pháp vật lý, hoá học hoặc kết hợp cả hai phương pháp. * Phương pháp vật lý [2], [8] Đây là phương pháp tạo vật liệu nano từ nguyên tử hoặc chuyển pha. - Phương pháp chuyển pha Vật liệu được đun nóng rồi làm nguội với tốc độ nhanh để thu được trạng thái vô định hình. Sau đó tiến hành xử lý nhiệt để xảy ra quá trình chuyển pha từ vô định hình sang tinh thể (phương pháp làm nguội nhanh). -Phương pháp bốc bay nhiệt Vật liệu được đốt “phương pháp đốt” hoặc dùng tia bức xạ hoặc phóng điện hồ quang làm cho bay hơi. Sau khi ngưng tụ hơi ta sẽ thu được các hạt bột mịn có kích thước nano. * Phương pháp hoá học [2], [8] Phương pháp hoá học là phương pháp chế tạo vật liệu nano từ các ion hoặc nguyên tử. Đây là phương pháp phổ biến nhất để tổng hợp vật liệu nano. Ưu điểm của phương pháp này là có thể tổng hợp được tất cả các dạng của vật liệu nano như dây nano, ống nano, hạt nano, thậm chí là cả các cấu trúc nano phức tạp mô phỏng sinh học. Hơn nữa, phương pháp này còn cho phép can thiệp để tạo ra các vật liệu nano với kích thước nhỏ như mong muốn


18 với độ đồng đều cao. - Phương pháp khử hoá học Ở phương pháp khử hoá học, muối của kim loại tương ứng được khử với sự có mặt của các tác nhân làm bền để khống chế sự lớn lên của các hạt và ngăn cản sự keo tụ của chúng. Ưu điểm của phương pháp này là quy trình thực hiện đơn giản, không đòi hỏi các thiết bị đắt tiền, có thể điều khiển kích thước hạt như mong muốn và cho phép tổng hợp vật liệu với khối lượng lớn. Phương pháp này chủ yếu để tạo ra các hạt nano kim loại. - Phương pháp sử dụng các hạt nano có sẵn trong tự nhiên Các chất có sẵn trong tự nhiên như zeolit, các hạt sét, các phân tử sinh học,… có rất nhiều các lỗ nhỏ với kích thước nanomet. Các chất này vì thế có thể làm khuôn phản ứng tổng hợp vật liệu nano,… * Phương pháp sinh học Phương pháp sinh học là phương pháp sử dụng các tác nhân là các vi sinh vật như vi rút, vi khuẩn, nấm hoặc chiết xuất thực vật có khả năng khử ion kim loại tạo nguyên tử kim loại với kích thước nano [12]. - Sử dụng vi sinh vật Các tác nhân sinh học thường là: các vi khuẩn MKY3, các loại nấm verticillium, aspergillus [32], penicillium citrinum, penicillium waksmanii, penicillium aurantiogriseum [26]. Cơ chế tạo hạt nano kim loại từ vi sinh vật được thể hiện ở hình 1.2. - Sử dụng chiết xuất thực vật Chiết xuất thực vật thường chứa các chất khử như phenol, alkaloid, terpenoid, flavanoids, tannin, quinines...và các chất này sẽ khử ion kim loại thành hạt nano. Phương pháp này đơn giản, thân thiện với môi trường, không độc hại [11], [12].


19

Hình 1.2. Cơ chế tạo hạt nano kim loại từ vi sinh vật 1.2. HẠT NANO ĐỒNG 1.2.1. Giới thiệu về đồng kim loại a. Tổng quát Đồng được kí hiệu là Cu, nằm ở ô thứ 29, thuộc phân nhóm phụ nhóm IB, chu kỳ 4 trong bảng hệ thống tuần hoàn các nguyên tố hoá học. Cấu hình electron của nguyên tố đồng ở lớp ngoài cùng là 3d10 4s1. Trong thiên nhiên đồng có hai đồng vị bền là

63

Cu (70.13%) và

65

Cu

(29.87%) .Trong tự nhiên, Cu chiếm khoảng 0.003% trữ lượng trong vỏ trái đất. Cu được phân bố rộng rãi ở cả dạng tự do và dạng hợp chất. Phổ biến nhất vẫn là các khoáng vật chứa đồng như: quặng cancozin Cu2S (79.8% Cu); Cuprit

Cu2O

(88.8%

Cu);

covelin

CuS

(66.5%

CuFeS2 (34.57% Cu) và malachit CuCO3.Cu(OH)2 [7], [10]. b. Tính chất nguyên tử và điện tử - Khối lượng nguyên tử: 63,546 đ.v.C - Bán kính nguyên tử: 1,28 Ao

Cu);

cancopirit


20 - Độ âm điện (theo thang Pauling): 1,9 - Số phối trí : 2, 4, 6 - Cấu trúc mạng tinh thể: lập phương tâm diện (hình 1.3) - Thông số mạng tinh thể : a: 361,49 pm α: 90,000 b: 361,49 pm β: 90,000 c: 361,49 pm γ: 90,000 Hình 1.3. Cấu trúc tinh thể của đồng - Cấu hình electron: 1s22s22p63s23p63d104s1 (hình 1.4) - Bán kính cộng hóa trị: 1,35 Ao - Bán kính Van der Waals: 1,4 Ao Hình 1.4. Cấu hình electron của đồng c. Tính chất vật lý [7], [10] Đồng là kim loại nặng, mềm, có ánh kim, màu đỏ và tương đối phổ biến. Một số hằng số vật lý của đồng được thống kê ở bảng 1.3. Bảng 1.3. Một số hằng số vật lý của đồng Nhiệt Trạng

nóng

thái

chảy (0C)

Rắn

1083

Nhiệt độ sôi 0

( C) 2543

Nhiệt thăng

Tỷ

hoa

khối

(KJ/mol) 339,6

8,94

Độ cứng thang Moxo 3,0

Độ

Độ

dẫn

dẫn

điện

nhiệt

Hg=1

Hg=1

57

36

Nhiệt độ sôi, nhiệt độ nóng chảy và nhiệt thăng hoa của đồng cao hơn nhiều so với hầu hết các kim loại nhóm A vì tham gia trong liên kết kim loại


21 không chỉ có các electron s mà có cả các electron d nữa. Là kim loại dẫn điện, dẫn nhiệt tốt đứng thứ hai chỉ sau bạc. Đồng cũng vượt xa các kim loại khác về tính dẻo, dễ dát mỏng và dễ kéo sợi. d. Tính chất hóa học [7], [10] * Tác dụng với oxy Ở nhiệt độ thường và trong không khí, đồng có khả năng tác dụng với oxy hình thành nên một lớp màng oxit màu đỏ (Cu2O).

2Cu + O 2 + 2H 2 O ® 2Cu (OH) 2 Cu (OH) 2 + Cu ® Cu 2 O + H 2 O Nếu trong không khí có mặt khí CO2 , đồng bị bao phủ dần bởi một lớp gỉ đồng màu Cu(OH)2.CO3 (gỉ đồng này còn được gọi là tanh đồng). Khi đun nóng trong không khí ở nhiệt độ 130oC đồng tạo nên ở bề mặt một lớp màng Cu2O; ở 200oC tạo một lớp hỗn hợp oxit Cu2O và CuO; ở nhiệt độ cao hơn 200oC, đồng cháy tạo nên CuO và cho ngọn lửa màu lục. * Tác dụng với phi kim Đồng có thể tác dụng với F, Cl, S, C, P, … khi được đun nóng tạo ra các muối tương ứng. * Tác dụng với axit 2Cu + 4HCl + O 2 ® 2CuCl 2 + 2H 2 O 2Cu + 4H 2SO 4 + O 2 ® 2CuSO 4 + 2H 2 O 2Cu + 8NH 3 + O 2 + 2H 2 O ® 2CuSO 4 + 2H 2 O Đồng đứng sau hidro trong dãy điện thế nên đồng không phản ứng với các axit không có tính oxy hóa. Tuy nhiên, khi có mặt của oxy không khí, đồng có thể tan trong dung dịch HCl, H2SO4 và dung dịch NH3 đặc. e. Vai trò sinh học Đồng là nguyên tố vi lượng rất cần thiết cho các loài động, thực vật bậc cao. Hợp chất của đồng là cần thiết đối với quá trình tổng hợp hemoglobin và


22 photpholipit. Sự thiếu đồng gây nên bệnh thiếu máu. Ngoài ra, đồng cũng được tìm thấy trong một số loại enzyme, protein và là kim loại trung tâm của hemocyanin, một chất chuyên chở oxy. Máu của cua móng ngựa (cua hoàng đế) Limulus polyphemus sử dụng đồng thay vì sắt để chuyên chở oxy. Theo tiêu chuẩn RDA (Recommended Daily Allowance - tổ chức quy định tiêu chuẩn về lượng cho phép tiêu thụ mỗi ngày của từng chất dinh dưỡng) của Mỹ về đồng đối với người lớn khỏe mạnh là 0,9 mg/ngày. Trong cơ thể người, đồng được vận chuyển chủ yếu trong máu bởi protein trong huyết tương gọi là ceruloplasmin. Đồng được hấp thụ trong ruột non và được vận chuyển tới gan bằng liên kết với albumin. Trong máu của động vật bậc thấp (ốc, sò và động vật thân mềm) có chất màu là hemocyanin, chứa đồng và có chức năng như hemoglobin ở trong máu của động vật có xương sống. Bệnh Wilson là một căn bệnh sinh ra do đồng hấp thụ không được chuyển tới gan mà tích trữ lại trong cơ thể. Căn bệnh này nếu không được điều trị kịp thời, có thể dẫn đến các tổn thương não và gan. Theo kết quả một số công trình nghiên cứu về y khoa gần đây thì những người mắc bệnh về thần kinh như bệnh schizophrenia thường có nồng độ đồng trong cơ thể cao hơn so với người bình thường. Tuy nhiên hiện vẫn chưa rõ mối liên quan của đồng với bệnh này như thế nào (có 2 giả thiết được đưa ra là: do cơ thể cố tích lũy đồng để chống lại bệnh hay bệnh này làm tích tụ đồng trong cơ thể). g. Phòng ngừa Nhìn chung, mọi hợp chất của đồng đều độc với sức khỏe con người. Khi nuốt hoặc uống khoảng 30g đồng sunfat có khả năng gây tử vong cao. Nồng độ an toàn của đồng trong nước uống là đối với con người dao động theo từng nguồn, nhưng thường nằm trong khoảng 1,5 - 2 mg/lít. Theo RDA mức đồng cao nhất có thể chịu được trong chế độ ăn uống đối với người lớn


23 theo mọi nguồn là 10 mg/ngày. Đồng trong nước với nồng độ lớn hơn 5 mg/lít có thể tạo ra vết bẩn khó tẩy trên quần áo hay các đồ vật được giặt giũ trong nước đó. 1.2.2. Đặc tính kháng khuẩn của đồng Đồng và các hợp chất của đồng thể hiện tính độc đối với vi khuẩn, virus, tảo và nấm. Người ta dùng CuSO4 để chống mốc cho gỗ, dùng nước Bordaux (Boóc-đô) là hỗn hợp của dung dịch CuSO4 và sữa vôi để trừ bọ cho một số cây trồng. Tuy nhiên, hợp chất của đồng không độc bằng các hợp chất kim loại nặng khác như chì, thủy ngân,... Từ xưa đồng đã được biết đến bởi đặc tính kháng khuẩn, ở thời La Mã người ta đã biết ứng dụng đặc tính kháng khuẩn của đồng để làm sạch nước: như nước được vận chuyển, chứa trong các vật chứa, ống dẫn bằng đồng có chất lượng tốt hơn so với nước được chứa hoặc vận chuyển trong các vật liệu khác [40]. Người đầu tiên sử dụng đồng như một chất diệt khuẩn là Smith's Papyrus và tài liệu của ông được coi là tài liệu y tế lâu đời nhất trong lịch sử nhân loại. Đồng bằng các hình thức khác nhau đã được sử dụng để điều trị bệnh như: Để ngăn chặn nhiễm trùng vết thương mới bằng cách trộn bột khô từ đồng (II) oxit và đồng sunfat, khử trùng vết thương bằng hỗn hợp mật ong và đồng (I) oxit. Các học giả Hy Lạp Dioscorides Pedanius đã đưa ra các công thức chữa bệnh về mắt có sử dụng đồng kim loại là đun hỗn hợp đồng kim loại và giấm cho bay hơi để khắc phục các bệnh về mắt như đau mắt đỏ, viêm mắt, leucoma (vảy cá mắt) cataract (đục thủy tinh thể) và đau mắt hột. Cũng đồng thời bác sĩ La Mã Aulus Cornelius Celsus, người hành nghề y trong triều đại của Tiberius (14-37 SCN) trong cuốn sách De Medicina ông đề nghị điều trị các bệnh hoa liễu sử dụng một loại thuốc là một hỗn hợp của hạt tiêu, mộc


24 dược, nghệ tây, và đun sôi với atimony sunphide và cupric oxit (đồng II oxit) [20]. Việc sử dụng đồng trong y học trở nên phổ biến trong thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, và nhiều loại chế phẩm từ đồng được sử dụng để điều trị các bệnh như: viêm hạch mãn tính, eczema, chốc lở, scrofulosis, nhiễm lao phổi, bệnh lupus, bệnh giang mai, bệnh thiếu máu và đau dây thần kinh mặt. Đồng tiếp tục được sử dụng như một tác nhân kháng khuẩn cho đến khi sự ra đời của thuốc kháng sinh vào năm 1932, khả năng kháng khuẩn của đồng không được quan tâm đến nữa. Tuy nhiên, từ những năm gần đây, do hiện tượng các chủng vi sinh kháng thuốc ngày càng phổ biến, người ta lại quan tâm trở lại đối với việc ứng dụng khả năng diệt khuẩn của đồng đặc biệt là dưới dạng hạt có kích thước nano bởi ở kích thước nano đồng có diện tích bề mặt lớn nên có thể tiếp xúc và phân tán nhanh lên tế bào vi khuẩn và tăng khả năng diệt khuẩn. Cơ chế tác động của hạt nano lên vi khuẩn được mô tả ở hình 1.5.

Hình 1.5. Cơ chế tác động của hạt nano lên vi khuẩn 1.2.3. Khả năng và cơ chế kháng khuẩn của đồng Phân tích các kết quả điều tra được trình bày trong hơn 350 ấn phẩm khoa học và báo cáo làm việc từ Bộ Y tế, trong đó có 312 ấn phẩm khoa học từ năm 1892-1973, cũng như những nghiên cứu gần đây đã chỉ ra hoạt tính


25 kháng khuẩn của đồng và hợp kim của nó, có khả năng giết chết vi khuẩn và virus, làm chậm sự tăng trưởng của các vi sinh vật đặc biệt là: Cobacillus, Legionella pneumophila, Salmonella, Staphylococcus aureus, Poliovirus, Escherichia coli. Hơn nữa, đồng chứng minh tính chất phá hủy các loại virus cúm A [20]. - Đồng ức chế Actinomucor elegans, Aspergillus niger, Bacterium linens, Bacillus megaterium, Bacillus subtilis, Brevibacterium erythrogenes, Saccharomyces mandshuricus, Penicillium chrysogenum, Rhizpus niveus và Saccharomyces cerevisiae ở nồng độ cao hơn 10g/l. - Torulopsis utilis hoàn toàn bị ức chế ở nồng độ 0,04g đồng/l. - Tubercle bacillus bị ức chế bởi đồng 0,02 - 0,2 g/l. - Achromobacter fischeri và Photobacterium phosphoreum bị ức chế tăng trưởng bởi đồng kim loại. - Paramecium caudatum bị giảm phân chia tế bào bởi các tấm đồng đặt lên đĩa petry chứa môi trường dinh dưỡng và mẫu vi khuẩn. - Poliovirus bị bất hoạt trong vòng 10 phút tiếp xúc với đồng và acid ascorbic [40]. Cơ chế kháng khuẩn của đồng dựa trên tính chất hóa học của ion đồng. Hơn 120 nghiên cứu đã chỉ ra rằng cơ chế kháng vi sinh vật của đồng rất phức tạp và diễn ra bằng nhiều cách, cả bên trong tế bào và trong không gian kẽ giữa các tế bào bao gồm: - Cấu trúc 3 chiều của protein có thể được thay đổi bởi đồng, vì vậy protein không còn có thể thực hiện các chức năng bình thường. Kết quả là bất hoạt vi khuẩn hoặc virus. - Đồng có thể phá vỡ cấu trúc enzyme, và các nhóm chức bằng cách liên kết với các nhóm chứa lưu huỳnh hoặc carboxylate và các nhóm amin của protein.


26 - Đồng có thể gây cản trở các nguyên tố cần thiết khác, chẳng hạn như kẽm và sắt. - Đồng tạo điều kiện cho hoạt động có hại của gốc tự do. Tạo phản ứng .

oxy hóa khử - phản ứng Fenton (1) sinh ra gốc tự do OH phá hủy tế bào do đó gây hại cho vi khuẩn. Ion đồng cũng có thể dẫn đến sự suy giảm của sulfhydryls, chẳng hạn như trong cysteines hoặc glutathione, trong một chu kỳ giữa các phản ứng 2 và 3: Cu + + H 2O 2 ® Cu 2+ + OH - + HO· (1) 2Cu 2+ + 2RSH ® 2Cu + + RSSH + 2H + (2) 2Cu + + 2H + + O2 ® 2Cu 2+ + H 2 O 2 (3) Các hydrogen peroxide được tạo ra (3) lại tham gia vào phản ứng (1) và dẫn sinh ra các gốc hydroxyl độc hại. Các quá trình được mô tả ở hình 1.6.

Hình 1.6. Mô tả các quá trình tác động của ion đồng lên vi khuẩn - Đồng có thể tương tác với các chất béo, gây ra quá trình oxy hóa và làm thủng màng tế bào, do đó có thể gây ra rò rỉ các chất hòa tan cần thiết, kết quả làm khô và chết tế bào. - Đồng gây hại tới quá trình hô hấp trong tế bào E. coli và làm suy giảm sự trao đổi chất của tế bào. - Trong các thí nghiệm làm bất hoạt các chủng cúm H1N1, trong đó gần


27 giống với chủng cúm gia cầm H5N1 năm 2009, các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng những hoạt động kháng khuẩn của đồng có thể tấn công vào cấu trúc tổng thể của virus và do đó có hiệu lực cao. - Các enzyme trong vi khuẩn cần một lượng nhỏ đồng để thúc đẩy các phản ứng hóa học quan trọng. Tuy nhiên đồng dư thừa có thể ảnh hưởng đến các protein và enzyme trong vi khuẩn, do đó ức chế hoạt động của vi khuẩn. Các nhà nghiên cứu tin rằng đồng dư thừa có khả năng phá vỡ chức năng tế bào cả bên trong tế bào, trong không gian kẽ giữa các tế bào, và bên ngoài của tế bào [20], [40]. Các cơ chế kháng khuẩn của đồng vẫn đang là đối tượng của các nhà nghiên cứu khoa học trên thế giới. Các con đường ức chế vi khuẩn của đồng được mô tả ở hình 1.7.

Hình 1.7. Các con đường ức chế vi khuẩn của đồng 1.2.4. Giới thiệu về hạt nano đồng Đồng kim loại đã được sử dụng làm chất kháng khuẩn trong nhiều thế kỷ, nhưng khi ở trạng thái phân tán với kích thước nanomet thì khả năng diệt khuẩn của đồng được tăng lên gấp bội. Hạt nano đồng là các hạt đồng có kích thước từ 1 nm đến 100 nm. Khi ở kích thước nhỏ, khả năng tác động và thâm nhập của nano đồng qua lớp màng của vi khuẩn là rất tốt. Đồng thời với kích thước của nano, diện tích bề mặt của hạt nano lớn hơn rất nhiều so với dạng khối của nó nên khả năng tương tác với vi khuẩn thông qua việc tiếp xúc bề


28 mặt tăng lên. Hạt nano đồng thể hiện khả năng diệt khuẩn cao hơn đồng, cơ chế diệt khuẩn của hạt nano đồng thì tương tự như đồng, nhưng cơ chế tác động của nó nhanh và mạnh hơn đồng [30]. Có thể khái quát qua hình 1.8.

Hình 1.8. Cơ chế diệt khuẩn của hạt nano đồng (A) Các hạt nano đồng tương tác trực tiếp với màng ngoài vi khuẩn gây ra sự chênh lệch điện thế giữa bên trong và bên ngoài tế bào dẫn đến vỡ (thủng) màng tế bào ; (B) Màng tế bào bị vỡ dẫn đến rò rỉ các chất hòa tan và các chất dinh dưỡng cần thiết như kali, glutamate; (C) Các hạt nano đồng đi vào bên trong tế bào và tiếp tục kích thích phát triển các phản ứng ức chế oxy hóa gây ra sự suy thoái chung của tế bào; (D) Hệ gen DNA bị phân mảnh (phá vỡ) nhanh và giết chết tế bào [20], [24]. 1.2.5. Các phương pháp chế tạo hạt nano đồng Nano đồng có thể điều chế qua các phương pháp như: phương pháp polyol với sự hỗ trợ vi sóng, phương pháp khử hoá học, phương pháp quang hoá, phương pháp điện hoá, phương pháp lắng đọng hơi vật lý hoặc hoá học, phương pháp nhiệt phân, phương pháp siêu âm nhiệt (sonothermal), phương pháp siêu âm hoá học (sonochemical),… Dưới đây là một vài phương pháp tiêu biểu: a. Phương pháp khử hóa học Nguyên lý của phương pháp này là sử dụng các tác nhân hóa học (X)


29 để khử ion Cu2+ thành các nguyên tử đồng kim loại và sau đó chúng sẽ kết tụ lại tạo thành các hạt nano đồng.

Cu 2+ + X ® Cu 0 ® CuNPs Các tác nhân hóa học có thể sử dụng trong phương pháp này là:Sodium borohydride (NaBH4), hydrazine (N2H4), ascorbic acid (vitamin C), polyol, isopropyl alcohol với chất làm bền cetyltrimethylamonium bromide (CTAB), glucose,... Việc lựa chọn các tác nhân hóa học này phụ thuộc vào tính kinh tế và yêu cầu của quá trình điều chế cũng như chất lượng của hạt nano vì ứng với mỗi loại tác nhân và với chất bảo vệ khác nhau thì sẽ tạo ra các hạt nano kim loại khác nhau về hình dạng và kích thước: Khử bằng NaBH4 với chất bảo vệ là polyvinylpyrrolidone (PVP) tạo được các hạt nano đồng phân tán tốt với kích thước 30 nm; Khử bằng N2H4 với chất bảo vệ CTAB thu được hạt nano đồng có kích thước 5nm còn nếu chất bảo vệ là muối polyacrylic acid sodium (PAA Na) thì hạt nano đồng thu được có kích thước lớn hơn 20-100nm [12]. b. Phương pháp thủy nhiệt (sovothermal) Phương pháp này được xem là một phương pháp khá đơn giản và hiệu quả trong việc điều chế các hạt nano đồng trong vùng nhiệt độ trung bình (100oC-200oC). Tuy nhiên phương pháp này có nhược điểm là tạo hạt có kích thước lớn và không đồng nhất. Phương pháp thủy nhiệt là phương pháp sử dụng dung môi ở nhiệt độ cao hơn điểm sôi của nó bằng cách tiến hành phản ứng trong một bình kín. Việc lựa chọn dung môi thích hợp đóng vai trò quyết định đối với phương pháp này vì các tính chất của dung môi như: oxy hóa khử, độ phân cực, khả năng tạo phức, độ nhớt,... ảnh hưởng rất lớn đến khả năng tham gia phản ứng của muối đồng. Các dung môi thường được sử dụng trong phương pháp này là ethanol, toluen, ethylendiamin và nước [34], [37].


30 Xian-Ming Liu và cộng sự đã tổng hợp thành công hạt nano đồng bằng cách tiến hành thủy nhiệt hỗn hợp CuSO4.5H2O, PVP, ethylene glycol và N,N-dimetylformanmide [34]; nhóm của Yong Cai Zhang tiến hành thủy nhiệt hỗn hợp CuCl2.2H2O, nước, ethylendiamine và thu được hạt nano đồng tương ứng [37]. c. Phương pháp quang hóa Đây là phương pháp tổng hợp các hạt nano đồng thông qua quá trình quang phân (photolysis) hoặc quá trình phân ly bằng phóng xạ (radiolysis). Phương pháp này có ưu điểm là không cần sử dụng tác nhân khử, có thể kiểm soát tốc độ phản ứng nếu sử dụng nguồn chiếu xạ có bước sóng và cường độ thích hợp, tác nhân khử trong trường hợp này là nguồn chiếu xạ phân bố đều trong khắp dung dịch, có thể tiến hành quá trình chiếu xạ ở nhiệt độ phòng [25], [28]. Sudhir Kapoor và cộng sự đã tiến hành chiếu xạ CuSO4, benzophenone, carboxymethyl cellulose (CMC), gelatin, benzotriazole bằng đèn thủy ngân trong 8 phút và thu được hạt nano đồng tương ứng với kích thước từ 10-40 nm [28]; Salvatore Giuffrida và cộng sự tổng hợp được hạt nano đồng với kích thước khoảng 15-20 nm bằng cách chiếu xạ hỗn hợp bis(2,4pentandionato) copper (II) và ethanol [25]; S.S.Joshi, S.F. Patil, V.Iyer và S. Mahumuni tiến hành chiếu xạ gamma với liều 2,5.104 Gy/h (sử dụng nguồn 60

Co) hỗn hợp Cu(CH3COO)2, 2-propanol, PVP và thu được các cluster đồng

với kích thước xấp xỉ 50 nm [27]. d. Phương pháp điện hóa Phương pháp này được xem là phương pháp điện điển hình do Reetz và các cộng sự phát triển, gồm có 6 giai đoạn (hình 1.9) như sau: Oxy hóa hoàn toàn anot, di chuyển ion kim loại đến catot; Khử ion kim loại về trạng thái hóa trị không (M0); Hình thành các hạt nano thông qua sự tạo mầm tinh thể;


31 Phát triển mầm; Kết thúc quá trình phát triển mầm bằng các tác nhân bảo vệ; Tạo thành các hạt nano kim loại [14], [12].

Hình 1.9. Hệ thống mô tả các giai đoạn của phương pháp điện hóa. Su-Yuan Xie cùng các cộng sự của mình đã tiến hành điện phân hỗn hợp dung dịch acid ascorbic và cetyltrimethylamonium bromide (CTAB) với thanh điện cực đồng và thu được hạt nano đồng với kích thước khoảng 10-15 nm [29]. e. Phương pháp nhiệt nhân Cơ chế của phương pháp này là tiến hành phản ứng nhiệt phân các phức đồng trong vùng nhiệt độ sôi cao của dung môi với sự hiện diện tác nhân bảo vệ [14]. Phương pháp này có ưu điểm là kiểm soát được sự đồng đều về mặt kích thước của sản phẩm, phản ứng xảy ra nhanh chóng, giá thành thiết bị tương đối thấp. Bằng cách nhiệt phân hỗn hợp phức đồng oxalat-oleylamine và triphenylphosphine, nhóm của M. Salavati-Niasari đã thu được hạt nano đồng có kích thước từ 30-80 nm [22]; tổng hợp được hạt đồng với kích thước khoảng

8-10

nm

thông

qua

quá

trình

nhiệt

phân

phức

của

bis(salicylaldiminato) copper (II) trong oleylamine [23]; nhóm của Young


32 Hwan Kim lại tạo được hạt nano đồng có kích thước khoảng 24-27 nm khi tiến hành nhiệt phân sản phẩm thu được từ phản ứng giữa CuCl2 và sodium oleate [38]. g. Phương pháp có hỗ trợ nhiệt vi sóng Sự đốt nóng điện môi bằng vi sóng gần đây nhận được sự quan tâm khá lớn của các nhà khoa học và được xem là một kỹ thuật hứa hẹn cho việc tổng hợp những cấu trúc nano kim loại và có khả năng điều khiển kích thước vì tốc độ đun nóng và xuyên thấu nhanh của nó. Phương pháp sử dụng lò vi sóng để tổng hợp nano đồng giống như phương pháp hóa học vì cũng sử dụng tác nhân hóa học để khử ion Cu2+ thành Cu0. Dưới tác dụng của vi sóng, nhiệt được cung cấp đều cho toàn dung dịch nên quá trình khử đồng sẽ diễn ra một cách nhanh chóng và êm dịu hơn các phương pháp khác [17], [35]. Ngoài ra, việc tiến hành gia nhiệt trong lò vi sóng cũng có ưu thế hơn so với quá trình gia nhiệt thông thường trên một diện tích phẳng. Khi tiến hành gia nhiệt thông thường trên một diện tích phẳng thì sẽ có những vị trí mà nhiệt độ trên bề mặt sẽ khác xa so với trong lòng dung dịch. Thường thì nhiệt độ tại thành của thiết bị gia nhiệt cao hơn rất nhiều so với nhiệt độ trung bình của dung dịch. Khi tiến hành gia nhiệt bằng vi sóng, nhiệt sẽ được cung cấp đều trên toàn thiết bị và nhiệt độ của dung dịch cũng như thành thiết bị hầu như đều nhau. Đây chính là lí do quan trọng để tạo ra các hạt nano đồng có kích thước đồng đều và nhỏ bé hơn nhiều so với các phương pháp gia nhiệt thông thường [12]. Nhóm tác giả Hai-tao Zhu, Yu-sheng Yin đã chế tạo thành công hạt nano đồng với kích thước nhỏ hơn 20 nm với sự đun nóng bằng lò vi sóng, tác nhân khử là sodium hypophosphite, chất ổn định là PVP [17]; Xifeng Zhang và cộng sự lại tổng hợp được hạt nano đồng với kích thước nhỏ hơn, khoảng


33 8-10 nm bằng cách đun với lò vi sóng hỗn hợp copper acetate tetrahydrate, acid ascorbic, nước và chất hoạt động bề mặt [35]. h. Phương pháp sinh học * Sử dụng vi sinh vật Phương pháp này sử dụng các tác nhân như vi khuẩn, xạ khuẩn, nấm có khả năng khử ion Cu2+ tạo nguyên tử đồng kim loại. Dưới tác dụng của các vi sinh vật thì ion Cu2+ sẽ chuyển thành nguyên tử nano đồng kim loại. 0

Bio log ycal Cu 2+ ¾¾¾¾ ® Cu

Các tác nhân sinh học thường là: vi khuẩn Morganella RP4 và Morganella psychrotolerans, các loại nấm: aspergillus, penicillium citrinum, penicillium waksmanii, penicillium aurantiogriseum. Năm 2012 Soheyla Honary và cộng sự đã tổng hợp nano đồng sử dụng các loại nấm: penicillium citrinum, penicillium waksmanii, penicillium aurantiogriseum và đã tổng hợp được các hạt nano có kích thước 80-90 nm [26]. Năm 2013, Suresh K. Bhargava và Vipul Bansal đã sử dụng vi khuẩn Morganella RP4 và Morganella psychrotolerans - một vi khuẩn làm bền bạc để tổng hợp nano đồng. * Sử dụng chiết xuất thực vật Phương pháp này sử dụng dịch chiết của các loại thực vật có khả năng khử ion Cu2+ tạo nguyên tử đồng kim loại. Trong dịch chiết thực vật có chứa các chất khử như polyphenol, alkaloid, terpenoid, flavanoids, tannin, quinines,... và các chất này sẽ khử ion Cu2+ thành nguyên tử nano đồng kim loại [11]. Đây là phương pháp tổng hợp đơn giản, phản ứng xảy ra nhẹ nhàng, điều kiện phản ứng êm dịu, thân thiện với môi trường. Đặc biệt tạo ra được dung dịch chứa hạt nano đồng bền, hạt nano đồng tạo thành không bị oxy hóa, do dịch chiết thực vật vừa đóng vai trò như một tác nhân khử vừa có tác dụng ổn định hạt nano đồng tạo thành [15], [39].


34 Năm 2013, Ipsa Subhankari và P.L. Nayak đã tổng hợp nano đồng từ dung dịch đồng sunfat sử dụng dịch chiết đinh hương (Syzygium aromaticum), kết quả đã tổng hợp được các hạt nano đồng có kích thước 40-45 nm [19] và dịch chiết củ gừng (Zingiber officinale) cũng thu được các hạt nano đồng [18]; Vasudev D. Kulkarni, Pramod S. Kulkarni cũng đã tổng hợp thành công nano đồng sử dụng dịch chiết húng quế (Ocimum Sanctum) [31]. Năm 2014, Y. Suresh, S. Annapurna, A.K. Singh, G.Bhikshamaiah đã tổng hợp được các hạt nano đồng với kích thước 5nm sử dụng lá chè [39]. 1.2.6. Tính chất của hạt nano đồng a. Tính chất quang [4], [41] Tính chất quang học của hạt nano đồng bắt nguồn từ hiện tượng cộng hưởng Plasmon bề mặt (surface plasmon resonance) do các điện tử tự do trong hạt nano hấp thụ ánh sáng chiếu vào. Kim loại có nhiều điện tử tự do, các điện tử tự do này sẽ dao động dưới tác dụng của điện từ trường bên ngoài như ánh sáng. Thông thường các dao động bị dập tắt nhanh chóng bởi các sai hỏng mạng hay bởi chính các nút mạng tinh thể trong kim loại khi quãng đường tự do trung bình của điện tử nhỏ hơn kích thước. Nhưng khi kích thước của kim loại nhỏ hơn quãng đường tự do trung bình thì hiện tượng dập tắt không còn nữa mà điện tử sẽ dao động cộng hưởng với ánh sáng kích thích. Do vậy, tính chất quang của hạt nano được có được do sự dao động tập thể của các điện tử dẫn đến từ quá trình tương tác với bức xạ sóng điện từ. Khi dao động như vậy, các điện tử sẽ phân bố lại trong hạt nano làm cho hạt nano bị phân cực điện tạo thành một lưỡng cực điện. Do vậy xuất hiện một tần số cộng hưởng phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhưng các yếu tố về hình dáng, độ lớn của hạt nano và môi trường xung quanh là các yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất. Ngoài ra, mật độ hạt nano cũng ảnh hưởng đến tính chất quang. Nếu mật độ loãng thì có thể coi như gần đúng hạt tự do, nếu nồng độ cao thì phải tính


35 đến ảnh hưởng của quá trình tương tác giữa các hạt. Các hạt nano đồng có hiện tượng cộng hưởng Plasmon bề mặt. Hiện tượng này tạo nên màu sắc từ vàng nhạt đến đỏ nâu cho các dung dịch có chứa hạt nano đồng với các màu sắc phụ thuộc vào nồng độ và kích thước hạt nano. b. Tính chất điện [4], [41] Tính dẫn điện của kim loại rất tốt, hay điện trở của kim loại nhỏ nhờ vào mật độ điện tử tự do cao trong đó. Đối với vật liệu khối, các lí luận về độ dẫn dựa trên cấu trúc vùng năng lượng của chất rắn. Điện trở của kim loại đến từ sự tán xạ của điện tử lên các sai hỏng trong mạng tinh thể và tán xạ với dao động nhiệt của nút mạng (phonon). Tập thể các điện tử chuyển động trong kim loại (dòng điện I) dưới tác dụng của điện trường (U) có liên hệ với nhau thông qua định luật Ohm: U = IR, trong đó R là điện trở của kim loại. Định luật Ohm cho thấy đường I-U là một đường tuyến tính. Khi kích thước của vật liệu giảm dần, hiệu ứng lượng tử do giam hãm làm rời rạc hóa cấu trúc vùng năng lượng. Hệ quả của quá trình lượng tử hóa này đối với hạt nano là I-U không còn tuyến tính nữa mà xuất hiện một hiệu ứng gọi là hiệu ứng chắn Coulomb (Coulomb blockade) làm cho đường I-U bị nhảy bậc với giá trị mỗi bậc sai khác nhau một lượng e/2C cho U và e/RC cho I, với e là điện tích của điện tử, C và R là điện dung và điện trở khoảng nối hạt nano với điện cực. c. Tính chất nhiệt [4], [41] Nhiệt độ nóng chảy của vật liệu phụ thuộc vào mức độ liên kết giữa các nguyên tử trong mạng tinh thể. Trong tinh thể, mỗi một nguyên tử có một số các nguyên tử lân cận có liên kết mạnh gọi là số phối vị. Các nguyên tử trên bề mặt vật liệu sẽ có số phối vị nhỏ hơn số phối vị của các nguyên tử ở bên trong nên chúng có thể dễ dàng tái sắp xếp để có thể ở trạng thái khác hơn. Như vậy, nếu kích thước của hạt nano giảm, nhiệt độ nóng chảy sẽ giảm.


36 d. Tính chất từ [4], [41] Các kim loại như vàng, bạc, đồng,... có tính nghịch từ ở trạng thái khối do sự bù trừ cặp điện tử. Khi vật liệu thu nhỏ kích thước thì sự bù trừ trên sẽ không toàn diện nữa và vật liệu có từ tính tương đối mạnh. Các kim loại có tính sắt từ ở trạng thái khối như các kim loại chuyển tiếp sắt, coban, niken thì khi kích thước nhỏ sẽ phá vỡ trật tự sắt từ làm cho chúng chuyển sang trạng thái siêu thuận từ. Vật liệu ở trạng thái siêu thuận từ có từ tính mạnh khi có từ trường và không có từ tính khi từ trường bị ngắt đi, tức là từ dư và lực kháng từ hoàn toàn bằng không. e. Tính chất xúc tác Do hạt nano có số lượng nguyên tử hoạt động trên bề mặt lớn hơn so với kim loại khối nên hạt nano được sử dụng trong xúc tác sẽ tốt so với những chất rắn theo những học thuyết thông thường. Sự phân bố của các nguyên tử trên bề mặt so với tổng số nguyên tử được biểu diễn ở hình 1.10.

Hình 1.10. Sự phân bố của các nguyên tử trên bề mặt so với tổng nguyên tử có trong hạt Hạt nano có cấu trúc rất chặt chẽ về kích thước nguyên tử mà lượng lớn khác thường của các nguyên tử có trên bề mặt. Có thể đánh giá sự tập trung này bởi công thức: Ps = 4N(-1/3) x 100


37 Trong đó:

Ps: tỉ số của số nguyên tử trên bề mặt N: tổng số nguyên tử trong hạt vật liệu

Một hạt nano với 13 nguyên tử ở cấu hình lớp vỏ ngoài thì có tới 12 nguyên tử trên bề mặt và chỉ có một ở phía trong. Hạt có đường kính 150 nm chứa khoảng 107 nguyên tử thì chỉ có khoảng 1% nguyên tử trên bề mặt. Từ hiệu ứng bề mặt này, có sự thay đổi khả năng phản ứng của hạt nano từ hiệu ứng giam cầm lượng tử. Từ sự thay đổi này trong cấu trúc điện tử có thể làm tăng hoạt tính xúc tác một cách đặc biệt trong hạt nano mà khác rất nhiều so với hiệu ứng ở vật liệu khối [3], [4]. Chính vì hoạt tính xúc tác cao các hạt nano đồng được sử dụng để tạo màng xúc tác thúc đẩy quá trình phân hủy các hợp chất. 1.2.7. Ứng dụng của hạt nano đồng Trong những thập niên gần đây, nano đồng đã thể hiện được vị trí riêng của mình và xuất hiện ngày càng nhiều trong các lĩnh vực. Đầu tiên là lĩnh vực bôi trơn, nano đồng được sử dụng kết hợp với các loại dầu nhờn truyền thống tạo nên một chất bôi trơn có khả năng dẫn nhiệt cao. Trong lĩnh vực xúc tác, nano đồng đóng vai trò chất xúc tác cho phản ứng phân huỷ CCl4, phản ứng Ullmann (phản ứng tổng hợp các hợp chất biaryl và polyaryl). Trong lĩnh vực vật liệu, nano đồng góp phần làm tăng độ dẫn điện của nhựa epoxy, làm cầu nối trong các vi mạch điện tử. Trong lĩnh vực sinh học nano đồng được dùng làm chất diệt khuẩn E. coli , Staphylococcus aureus, B. Subtilis,... Trong lĩnh vực y học, hệ keo nano đồng cũng được xem loại một loại thuốc sát trùng và thuốc điều trị ung thư đầy hứa hẹn. Dưới đây là một số ứng dụng cụ thể của hạt nano đồng: a. Làm chất xúc tác Nano đồng đóng vai trò chất xúc tác hiệu quả cho các phản ứng hóa học như phản ứng tổng hợp methanol và glycol, phản ứng phân hủy CCl4, xúc tác


38 cho phản ứng Ullmann (hình 1.11). 2

R

nano Cu X X= I, Br

R

R

Hình 1.11. Phản ứng Ullmann sử dụng nano đồng làm chất xúc tác b. Làm mực in để in các bảng mạch điện tử Mực dẫn và bột nhão có chứa hạt nano Cu có thể được sử dụng để thay thế cho các kim loại quý, giá thành cao. Chúng được sử dụng trong thiết bị điện tử in, màn hình, và các ứng dụng màng mỏng dẫn điện truyền qua. Samsung Electro-Mechanics là hãng đầu tiên trên thế giới chế tạo thành công máy in phun sử dụng mực in là nano đồng (hình 1.12). Máy in này dùng mực in nano đồng để in các bản mạch điện tử thay thế cho các bản mạch điện tử bằng Au hoặc Ag rất tốn kém nhờ đó giảm giá thành sản xuất bản mạch điện tử.

Hình 1.12. Máy in phun công nghiệp đầu tiên và mực in nano đồng phát triển bởi Samsung Electro-Mechanics


39 c. Hạt nano đồng được dùng trong thiết bị cảm biến Các hạt nano đồng có kích thước từ 10-20 nm được phủ lên một tấm cacbon mỏng tạo nên hỗn hợp nanocomposite. Hỗn hợp nanocomposite này được dùng làm cảm biến độ ẩm. Sự thay đổi màu của hơi nước và hơi ethanol khi gặp bề mặt Cu/C được thể hiện ở hình 1.13.

Hình 1.13. Hơi nước gặp bề mặt Cu/C tạo ra dãy màu sắc (c-f) và hơi ethanol tiếp xúc với bề mặt Cu/C cũng tạo ra dãy màu sắc (a-b) d. Nano đồng được dùng làm lưới lọc Nano đồng được dùng làm lưới lọc để khử mùi và loại bỏ dung môi hữu cơ dễ bay hơi trong các máy điều hòa nhiệt độ của Toshiba (hình 1.14).

Hình 1.14. Lưới lọc nano đồng được sử dụng trong máy điều hòa không khí thế hệ mới nhất. e. Nano đồng sử dụng làm chất kháng khuẩn Hiện nay nano đồng được sử dụng để sản xuất thuốc kháng khuẩn và thuốc diệt nấm, sản phẩm vệ sinh răng miệng trong ngành công nghiệp dược


40 phẩm, sản xuất các dụng cụ y tế. Các nhà khoa học đã đề xuất bổ sung hạt nano đồng vào các vật liệu đóng gói thực phẩm để bảo vệ, ngăn ngừa các vi khuẩn gây bệnh bảo vệ thực phẩm, giảm nguy cơ gây ngộ độc thực phẩm. Ngoài ra hạt nano đồng được thêm vào chất dẻo, sơn, và đồ dệt may để chống khuẩn, chống nấm,... 1.3. TỔNG QUAN VỀ CÂY BÀNG 1.3.1. Đặc điểm cây bàng [5] Cây bàng còn gọi là Quang Lang, chambok barang parcang prang (cam-pu-chia), Badamier (Pháp), Tropical Almond (Anh) Tên khoa học: Terminalia catappa L. Thuộc họ Bàng Combretaceae. Cây bàng (hình 1.15) thuộc loại cây gỗ, cao 10-15m, có thể cao tới 25m, mọc đứng, tiết diện tròn, thân già màu nâu đậm xù xì; thân non màu xanh có những nốt sần màu nâu xám và lông mịn màu nâu đỏ ở ngọn cành. Tán lá mọc thẳng đối xứng, với các càng nằm ngang, tán cây xòe ra. Khi cây già hơn thì tán lá của nó trở nên phẳng hơn để tạo thành hình dáng giống như cái bát trải rộng.

Hình 1.15. Cây bàng Lá đơn, nguyên, mọc cách tập trung nhiều ở ngọn cành, to hình thìa, đầu tròn, mặt trên nhẵn, mặt dưới có lông hung nhạt, phiến lá dài từ 20-30cm, rộng 10-13cm, màu xanh mặt trên đậm hơn ở mặt dưới, có 2 nốt sần tròn ở đáy phiến cạnh hai bên gân chính, không có lá kèm.


41 Cụm hoa gié dài thòng ở nách lá gần ngọn cành hay ở ngọn cành. Trên các bông hoa có lông. Hoa đơn tính cùng gốc, với các hoa đực và hoa cái mọc trên cùng một cây. Cả hai loại hoa có đường kính khoảng 1 cm, có màu trắng hơi xanh, không lộ rõ, không có cánh hoa (hình 1.16).

Hình 1.16. Lá bàng và hoa bàng Quả bàng (hình 1.17) thuộc loại quả hạch, hình bầu dục, nhẵn dẹp, đầu hơi nhọn, dài khoảng 3-4cm, rộng 2-3cm, dày 1,5cm, khi non có màu xanh lục, sau đó ngả màu vàng và cuối cùng là màu đỏ khi chin, chứa một hạt. Hạt có nhân trắng nhiều dầu. Nhân hạt chứa 50% dầu béo màu vàng nhạt hoặc lục nhạt giống như màu hạnh nhân, nhân hạt ăn được.

Hình 1.17. Quả bàng Hạt bàng thì dùng làm nguyên liệu để chế biến thành mứt (hình 1.18). Gỗ có màu đỏ, rắn chắc và chống thấm nước khá tốt; tại Polynesia người ta dùng nó để đóng các loại canoe (xuồng gỗ).


42

Hình 1.18. Mứt hạt bàng 1.3.2. Phân bố, sinh học và sinh thái Cây bàng phân bố ở Việt Nam, Campuchia, Ấn Độ, Trung Quốc, Malaixia, Nuven Caledoni, các đảo của Thái Bình Dương và Madagasca. Cây bàng được trồng khắp nơi làm cây bóng mát nhờ tán lá lớn và rậm.. Người ta cho rằng cây bàng vốn không có ở nước ta, mà di thực từ đảo Molluques vào. Ở nước ta cây mọc từ Quảng Ninh tới Vũng Tàu-Côn Đảo và các đảo ngoài khơi từ bắc và nam. Cây rụng lá, ưa sáng, mọc tốt ở đồng bằng và các đồi núi sỏi cát ven biển, tái sinh rất mạnh. Ra lá non vào tháng 2. Mùa hoa: tháng 3-7, mùa quả: tháng 4-9. 1.3.3. Thành phần hóa học Vỏ thân cây bàng chứa tannin pyrogalic va tannin catechic. Lá chứa corigalin, acid galic và acid ellagic, brevifolin carboxylic acid. Vỏ và gỗ chứa acid ellagic, acid galic, (+)– catechin, (-) – epicatechin và (+) – leucocyanidin, nhân chứa 52,02 % chất béo và 25,42 % protein, 5,98% đường. 1.3.4. Tác dụng dược lý - công dụng [5], [16] Lá bàng chứa một số flavonoid (chẳng hạn kamferol hay quercetin) cũng như các chất tannin (như punicalin, punicalagin, tercatin), các chất saponin và phytosterol. Do chứa nhiều hóa chất nên lá và vỏ thân cây bàng còn được sử dụng trong nhiều nền y học cổ truyền khác nhau vào một số mục đích. Chẳng hạn, tại Đài Loan người ta dùng các lá rụng làm thuốc


43 chữa một số bệnh liên quan tới gan. Tại Suriname, chè được làm từ lá bàng được dùng để chữa các bệnh như lỵ và tiêu chảy. Người ta cũng cho rằng lá bàng có chứa các chất ngăn cản ung thư, và các đặc trưng chống oxy hóa cũng như chống phá hủy bộ nhiễm sắc thể. Cao vỏ thân cây bàng (bỏ lớp vỏ đen bên ngoài) có tác dụng lợi tiểu. Lá được dùng làm thuốc chữa cảm sốt, làm ra mồ hôi, chữa tê thấp và lỵ. Búp non phơi khô tán bột rắc trị ghẻ, sắc đặc ngậm trị sâu răng: dùng tươi, xào nóng để đắp và chườm nơi đau nhức. Vỏ thân sắc uống trị lỵ và tiêu chảy, rửa vết loét, vết thương. Nhựa lá non trộn với dầu hạt bông và nấu chín là một thứ thuốc để chữa hủi. Hạt nấu uống để trị tiêu chảy ra máu. 1.4. TỔNG QUAN VỀ VI KHUẨN 1.4.1. Sơ lược về vi khuẩn Escherichia coli [1] a. Phân loại khoa học Về phân loại khoa học vi khuẩn E. coli (hình 1.19) thuộc ngành Proteobacteria, lớp

Gamma Proteobacteria, bộ Enterobacteriales, họ

Enterobacteriaceae, chi Escherichia và loài E. coli

Hình 1.19. Vi khuẩn E. coli E. coli do Theodore Escherich (1857- 1911), một nhà vi khuẩn học người Áo, phát hiện lần đầu tiên năm 1885. Chi Escherichia thuộc họ vi khuẩn đường ruột. Trong các loài thuộc chi này, E. coli được chọn làm điển hình và có vai trò quan trọng nhất trong y học .


44 E. coli là một trong những thành viên chính của hệ vi khuẩn bình thường ở ruột nhưng cũng là căn nguyên của nhiều bệnh nhiễm trùng, trong đó có những bệnh nó là căn nguyên đứng đầu. b. Đặc điểm sinh học E. coli là trực khuẩn gram âm. Kích thước trung bình từ 2 đến 3µm × 0.5µm, trong những điều kiện không thích hợp vi khuẩn có thể rất dài như sợi chỉ. Rất ít chủng E. coli có vỏ, nhưng hầu hết có lông và có khả năng di động c. Tính chất nuôi cấy E. coli phát triển dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường. Một số có thể phát triển trên môi trường rất nghèo dinh dưỡng, hiếu kị khí tùy ý. Có thể phát triển ở nhiệt độ từ 5-40oC. Nhiệt độ thích hợp xung quanh 37oC. Trong điều kiện thích hợp E. coli phát triển rất nhanh, thời gian thế hệ chỉ khoảng 20 đến 30 phút. Cấy vào môi trường lỏng sau 3 đến 4 giờ đã làm đục nhẹ môi trường, sau 24 giờ đục đều. d. Khả năng gây bệnh E. coli là thành viên thuộc nhóm vi hệ bình thường của đường tiêu hóa, chiếm tỉ lệ cao nhất trong số các vi khuẩn hiếu khí (khoảng 80%). Tuy nhiên, E. coli cũng là một vi khuẩn gây bệnh nghiêm trọng, nó đứng đầu trong các vi khuẩn gây tiêu chảy, viêm đường tiết niệu, viêm đường mật, đứng hàng đầu trong các căn nguyên gây nhiễm khuẩn huyết. E. coli còn gặp trong nhiễm trùng ngoại khoa, nhiễm trùng trong bỏng. Theo báo cáo của chương trình quốc gia giám sát tính kháng thuốc của các vi khuẩn gây bệnh thường gặp (1988-1994) thì E. coli đứng thứ hai (sau S. aureus) về tỉ lệ phân lập được (tính chung tất cả các loại bệnh phẩm) ở nước ta.


45 1.4.2. Sơ lược về vi khuẩn Bacillus subtilis [1] a. Đặc điểm phân loại và sự phân bố - Đặc điểm phân loại: Theo phân loại của Bergy (1994) B. subtilis (hình 1.20) thuộc bộ Eubacteriales, họ Bacillaceae, giống Bacillus, loài Bacillus subtilis

Hình 1.20. Vi khuẩn B. subtilis - Đặc điểm phân bố: Vi khuẩn B. subtilis thuộc nhóm vi sinh vật bắt buộc, chúng được phân bố hầu hết trong tự nhiên. Phần lớn chúng cư trú trong đất, thông thường đất trồng trọt chứa khoảng 10-100 triệu CFU/g. Đất nghèo dinh dưỡng ở vùng sa mạc, vùng đất hoang thì vi khuẩn Bacillus rất hiếm. Nước và bùn cửa sông cũng như ở nước biển cũng có mặt bào tử và tế bào B. subtilis b. Đặc điểm hình thái B. subtilis là trực khuẩn nhỏ, hai đầu tròn, G+, kích thước 0,50,8μmx1,5-3μm, đứng đơn lẻ hoặc hình thành chuỗi ngắn. Vi khuẩn có khả năng di động, có 8 - 12 lông, sinh bào tử hình dục nhỏ hơn tế bào vi khuẩn và nằm giữa tế bào, kích thước từ 0,8 - 1,8 μm. Bào tử phát triển bằng cách nảy mầm do sự nứt của bào tử, không kháng axit, có khả năng chịu nhiệt, chịu ẩm, tia tử ngoại, tia phóng xạ. c. Đặc điểm nuôi cấy - Đặc điểm phát triển: hiếu khí, nhiệt độ tối ưu là 37o C - Nhu cầu O2: B. subtilis là vi khuẩn hiếu khí nhưng lại có khả năng


46 phát triển yếu trong môi trường thiếu oxy. - Độ pH: B. subtilis thích hợp nhất với pH= 7,0 - 7,4 Môi trường: - Môi trường thạch đĩa TSA: khuẩn lạc dạng tròn, rìa răng cưa không đều, có tâm sẵn màu, màu vàng xám, đường kính 3- 5 mm. Sau 1- 4 ngày bề mặt nhăn nheo, màu hơi nâu. - Thạch khoai tây: Phát triển đều, màu vàng lấm tấm hạt 1.4.3. Sự khác nhau cơ bản giữa vi khuẩn gram dương và vi khuẩn gram âm Vi khuẩn là sinh vật có kích thước nhỏ bé tồn tại ở dạng đơn bào cấu tạo gồm lớp màng ở bên ngoài và bên trong là ADN. Có hai nhóm vi khuẩn chính: vi khuẩn gram dương và vi khuẩn gram âm. Chúng khác nhau và được phân biệt chủ yếu dựa vào màng tế bào hay thành tế bào. Trong đó, thành tế bào của vi khuẩn gram dương có mật độ cấu trúc dày có chứa nhiều lớp peptidoglycan. Còn đối với vi khuẩn gram âm thì mật độ cấu trúc rất mỏng bao gồm một vài lớp peptidoglycan (hình 1.21) [1], [24].

Hình 1.21. Cấu trúc tế bào vi khuẩn. (a) Cấu trúc thành tế bào vi khuẩn gram dương. (b) Cấu trúc thành tế bào vi khuẩn gram âm


47 CHƯƠNG 2

NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1. NGUYÊN LIỆU, DỤNG CỤ VÀ HÓA CHẤT 2.1.1. Nguyên liệu Lá bàng tươi, thu hái tại thành phố Đà Nẵng. Cách lấy mẫu: Hái lá bàng tươi, xanh, không bị sâu mọt, không bị đỏ lá. Làm sạch lá, để khô rồi xé nhỏ.

(a)

(b) Hình 2.1. Nguyên liệu

(a) Lá bàng tươi; (b) Mẫu lá bàng đã xử lý 2.1.2. Dụng cụ và hóa chất a. Dụng cụ và thiết bị - Bình cầu 500ml; bếp cách thủy; ống sinh hàn; giá sắt; cốc thủy tinh 50ml, 100ml, 250ml; bình tam giác có nút nhám 100ml, 250ml; pipet 1ml, 5ml, 10ml, 25ml, 50ml; nhiệt kế; chén sứ, giấy lọc. - Cân phân tích, tủ sấy, bình hút ẩm, lò nung, máy khuấy từ gia nhiệt. - Máy đo quang phổ tử ngoại - khả kiến UV-VIS, máy cô quay chân không, máy đo pH, máy đo EDX, XRD, TEM. - Buồng cấy vô trùng, tủ ấm, nồi hấp tiệt trùng, que cấy, que tra, đĩa petry, giấy bạc


48 b. Hóa chất - Đồng sunphat pentahydrat (CuSO4.5H2O) - Axit sunfuric (H2SO4) - Natri hydroxit (NaOH) - Sắt (III) clorua (FeCl3) - Chì axetat Pb(CH3COO)2.3H2O - Axit clohidric (HCl) - Amoniac (NH3) - Magie (Mg) - Peptone - Cồn 96o (etanol, C2H5OH) 2.2. XÁC ĐỊNH CÁC THÔNG SỐ HÓA LÝ 2.2.1. Xác định độ ẩm * Nguyên tắc: Sấy nguyên liệu ở 80oC đến khối lượng không đổi * Cách tiến hành: Chuẩn bị sẵn 5 chén sứ sạch, đánh dấu và sấy trong tủ sấy đến nhiệt độ 80oC. Sau khi sấy xong, đặt chén vào bình hút ẩm, để nguội ở nhiệt dộ phòng, cân các chén sứ ta được khối lượng m1. Cho vào mỗi chén sứ 2 gam mẫu lá bàng tươi. Sau đó, tiến hành sấy trong tủ sấy ở nhiệt độ 80oC, cứ sau 2 giờ lại lấy ra cân, cứ như vậy đến khi khối lượng m2 của mẫu và chén không đổi thì cho vào bình hút ẩm để làm nguội. * Tính kết quả: Nguyên liệu ẩm có thể xem như hỗn hợp cơ học gồm chất khô tuyệt đối và nước tự do: m = mo + w Độ ẩm tương đối (ω) của nguyên liệu ẩm: là tỷ số giữa khối lượng nước trên khối lượng chung (m) của nguyên liệu ẩm, tính bằng phần trăm: w

w ω = m .100 = m + w .100 = o

Trong đó,

(m + m1 ) - m2 m

.100

m: khối lượng của mẫu nguyên liệu (g)

(2.1)


49 mo: khối lượng của chất khô tuyệt đối (g) w: khối lượng nước chứa trong nguyên liệu (g) m1: khối lượng chén sứ (g) m2: khối lượng nguyên liệu và chén sứ sau khi sấy (g) Độ ẩm của mỗi mẫu được tính theo công thức (2.1) Độ ẩm chung là độ ẩm trung bình của 5 mẫu: 5

v (% ) =

å w (% )

(2.2)

1

5

2.2.2. Xác định hàm lượng tro * Nguyên tắc: Phương pháp này dựa trên nguyên tắc đốt chất hữu cơ ở nhiệt độ cao trong lò nung. Phương pháp này đơn giản, nhanh, được áp dụng ở các phòng thí nghiệm. * Cách tiến hành: Từ 5 mẫu lá bàng vừa được xác định độ ẩm ở thí nghiệm trên, đem đi tro hóa ở 500 – 550oC trong khoảng 8h đến khi tro có màu trắng. Lấy mẫu ra, để nguội trong bình hút ẩm và cân (m3) để xác định hàm lượng tro. * Tính kết quả: Hàm lượng tro

T(%) =

m3 - m1 .100 % m

(2.3)

5

Ttrung bình (% ) =

Trong đó,

å T(%) 1

(2.4)

5

m1: khối lượng chén sứ (g) m3: khối lượng nguyên liệu và chén sứ sau khi tro hóa (g) m: khối lượng của mẫu nguyên liệu (g) T(%): Hàm lượng tro


50 2.3. KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH CHIẾT LÁ BÀNG 2.3.1. Khảo sát thời gian chiết Để khảo sát sự phụ thuộc của khả năng tạo dịch chiết lá bàng tối ưu (tức dịch chiết có khả năng tạo nano đồng tốt nhất) vào thời gian chiết, ta cố định các thông số như sau: - Tỉ lệ rắn/lỏng: 10g lá bàng/200 ml nước cất. - Nồng độ dung dịch CuSO4: 1 mM. - Tỉ lệ thể tích dịch chiết/dung dịch CuSO4 = 3 ml/50 ml. - Môi trường pH = 4,71 (pH đo được của dung dịch mẫu). - Nhiệt độ tạo nano đồng: nhiệt độ phòng. - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. - Đối với thông số thời gian chiết, các giá trị biến thiên: t = 5 phút, 10 phút, 15 phút, 20 phút, 25 phút. 2.3.2. Khảo sát tỉ lệ rắn/lỏng - Điều kiện khảo sát như ở mục 2.3.1. - Thời gian chiết: t (thời gian tối ưu đã chọn theo mục 2.3.1). - Đối với thông số tỉ lệ rắn lỏng, cố định thể tích nước, còn giá trị khối lượng mẫu lá bàng biến thiên: m = 5 gam, 10 gam, 15 gam, 20 gam, 25 gam. 2.4. ĐỊNH DANH CÁC NHÓM CHẤT HOÁ HỌC TRONG DỊCH CHIẾT LÁ BÀNG Sau khi đã chọn được thời gian chiết và tỉ lệ rắn/lỏng tối ưu, tiến hành chiết mẫu lá bàng với các thông số cố định để thu được dịch chiết lá bàng tối ưu. Sau đó tiến hành định tính các nhóm chất có trong dịch chiết lá bàng. 2.4.1. Định tính nhóm chất tannin Tannin là những hợp chất tự nhiên thuộc nhóm polyphenol phổ biến trong thực vật. Chúng có vị chát, có tính thuộc da. Có nghĩa là có khả năng liên kết với protein của da tạo thành cấu trúc bền vững với quá trình thối rữa.


51 Tannin có thể chia thành hai loại chính: tannin thuỷ phân được và tannin ngưng tụ. * Các phương pháp định tính tannin: - Tannin tủa với alkaloid, với muối kim loại nặng (như chì, thuỷ ngân, kẽm, sắt). Với muối sắt những tannin khác nhau cho màu xanh lá hay xanh đen với đậm độ khác nhau (có thể dựa vào tủa với muối sắt để xác định tannin trên vi phẫu - nhỏ muối sắt III, kalibicromat 10%, tạo thành tủa nâu trên tế bào chứa tannin). - Phân biệt 2 loại tannin dựa vào phản ứng Stiasny: Lấy 50 ml dung dịch tannin đun với 10 ml dung dịch fomon và 5 ml HCl, tannin thủy phân (tannin pyrogalic) không tủa, tannin ngưng tụ (tannin catechic) tủa. Nếu là hỗn hợp cả hai loại thì ta lọc để loại tủa tannin catechic, thêm vào dịch lọc natri axetat thừa rồi thêm muối sắt, nếu có mặt tannin pyrogalic sẽ có tủa màu xanh đen. * Cách tiến hành: Chuẩn bị 3 ống nghiệm sạch - Ống nghiệm 1: lấy 2 ml dịch chiết, thêm 2 giọt dung dịch FeCl3. - Ống nghiệm 2: lấy 2 ml dịch chiết, thêm 2 giọt dung dịch chì axetat Pb(CH3COO)2 10%. - Ống nghiệm 3: lấy 10 ml dịch chiết, thêm 2 ml fomon và 1 ml HCl đậm đặc. Nếu thấy xuất hiện kết tủa thì lọc bỏ kết tủa, thêm vào dịch lọc natri axetat dư, rồi thêm 2 giọt dung dịch FeCl3. 2.4.2. Định tính nhóm chất flavonoid Flavonoid là nhóm hợp chất phenol có cấu tạo khung theo kiểu C6-C3C6 hay nói cách khác là khung cơ bản gồm 2 vòng benzen A và B nối với nhau qua một mạch 3 carbon. Các dẫn chất flavon có màu vàng rất nhạt có khi không màu. Các dẫn chất anthocyanidin thì màu thay đổi tuỳ theo pH của môi trường.


52 * Các phương pháp định tính flavonoid: - Tác dụng của kiềm: nếu hơ một tổ chức thực vật như cánh hoa, nhát cắt của gỗ hoặc tờ giấy thấm có nhỏ dịch chiết trên miệng lọ amoniac thì có màu vàng tăng lên tùy theo nồng độ flavonoid và tùy theo nhóm flavonoid. Flavon và flavonol cho màu vàng sáng, anthocyanidin cho màu xanh dương. Chalcon và auron có thể cho màu đỏ da cam. Một số nhóm khác như flavan3-ol, flavanon, isoflavon màu không thay đổi. - Phản ứng cyanidin (Phản ứng Shinoda hay Willstater): Dung dịch flavonoid trong etanol, thêm bột Mg rồi nhỏ từ từ HCl đậm đặc. Sau 1 đến 2 phút sẽ có màu đỏ cam, đỏ thẫm hoặc đỏ tươi với các dẫn chất flavon, flavonol, flavanonol, flavanon. * Cách tiến hành: Chuẩn bị 1 ống nghiệm sạch và 1 lọ chứa dung dịch amoniac đặc. - Ống nghiệm: lấy 2 ml dịch chiết, thêm một ít bột Mg kim loại, nhỏ từng giọt dung dịch HCl đặc, để yên 1- 2 phút. - Nhỏ 1 giọt dịch chiết lên giấy lọc, hơ khô rồi để lên miệng lọ amoniac đặc đã được mở nút. Quan sát màu vết dịch chiết. 2.4.3. Định tính nhóm chất saponin Saponin còn gọi là saponosid là một nhóm glycosid lớn, gặp rộng rãi trong thực vật. Saponin có một số tính chất đặc biệt. Dựa theo cấu trúc hoá học có thể chia ra: saponin triterpenoid và saponin steroid. * Các phương pháp định tính saponin: - Dựa trên tính chất tạo bọt: Ðây là tính chất đặc trưng nhất của saponin do phân tử saponin lớn và có cùng một lúc một đầu ưa nước và một đầu kỵ nước. Người ta dựa trên hiện tượng gây bọt ở môi trường kiềm và axit để sơ bộ phân biệt saponin steroid và triterpenoid. - Các phản ứng màu: axit sunfuric đậm đặc hòa tan các saponin và cho


53 màu thay đổi từ vàng, đỏ, lơ-xanh lá hay lơ-tím (phản ứng Salkowski). * Cách tiến hành: chuẩn bị 2 ống nghiệm sạch - Ống nghiệm 1: lấy 2 ml dịch chiết, lắc mạnh trong 2 phút. Để yên và quan sát hiện tượng tạo bọt. - Ống nghiệm 2: lấy 2 ml dịch chiết, nhỏ thêm 3 giọt H2SO4 đậm đặc. 2.4.4. Định tính nhóm chất alkaloid Alkaloid là những hợp chất hữu cơ, có chứa nitơ, đa số có nhân dị vòng, thường có phản ứng kiềm, thường gặp trong thực vật và đôi khi có trong động vật, thường có dược lực tính mạnh. * Các phương pháp định tính ankaloid: Muốn định tính ankaloid ta phải chiết alkaloid và loại các chất gây trở ngại cho phản ứng, sau đó làm một trong các phản ứng tạo kết tủa sau: - Thuốc thử Mayer (K2HgI4) cho tủa trắng hay màu vàng nhạt. - Thuốc thử Bouchardat (iodo-iodid) cho tủa nâu. - Thuốc thử Dragendorff (KBiI4) cho tủa vàng cam đến đỏ. * Cách tiến hành: chuẩn bị 1 ống nghiệm sạch. Lấy 2 ml dịch chiết, thêm vào thuốc thử Bouchardat, quan sát ống nghiệm. 2.5. KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH TẠO NANO ĐỒNG Sau khi đã thu được dịch chiết lá bàng tối ưu, chúng tôi tiến hành khảo sát lần lượt các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tạo nano đồng. 2.5.1. Khảo sát nồng độ dung dịch đồng sunfat Để khảo sát sự phụ thuộc khả năng tạo nano đồng vào nồng độ dung dịch đồng sunfat, chúng tôi đã tiến hành thí nghiệm với các thông số như sau: - Tỉ lệ thể tích dịch chiết/dung dịch CuSO4: 3 ml/50 ml. - Môi trường pH = 4,71. - Nhiệt độ tạo nano đồng: nhiệt độ phòng.


54 - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. - Đối với thông số nồng độ dung dịch CuSO4, giá trị biến thiên: C = 0,5mM, 1mM, 2mM, 3mM, 4mM, 5mM. 2.5.2. Khảo sát tỉ lệ thể tích dịch chiết lá bàng - Điều kiện khảo sát như mục 2.5.1. - Nồng độ dung dịch CuSO4 C mM (giá trị đã chọn theo mục 2.5.1). - Tỉ lệ thể tích dịch chiết biến thiên: V= 1ml, 2ml, 3ml, 4ml, 5ml. 2.5.3. Khảo sát pH môi trường tạo nano đồng - Điều kiện khảo sát như mục 2.5.1. - Nồng độ dung dịch CuSO4 C mM (giá trị đã chọn theo mục 2.5.1). - Tỉ lệ thể tích dịch chiết Vml (giá trị đã chọn theo mục 2.5.2). - pH môi trường biến thiên: pH = 4, 5, 6, 7, 8, 9. 2.5.4. Khảo sát nhiệt độ tạo nano đồng - Điều kiện khảo sát như mục 2.5.1. - Nồng độ dung dịch CuSO4 C mM (giá trị đã chọn theo mục 2.5.1). - Tỉ lệ thể tích dịch chiết Vml (giá trị đã chọn theo mục 2.5.2). - pH môi trường: (giá trị pH đã chọn theo mục 2.5.3). - Nhiệt độ biến thiên: T = 25oC, 30oC, 40oC, 50oC, 60oC. 2.6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU HẠT NANO ĐỒNG Sau khi tổng hợp được hạt nano đồng , chúng tôi nghiên cứu dung dịch chứa hạt nano đồng bằng các phương pháp đo UV-VIS, TEM, EDX, XRD. 2.6.1. Phổ hấp thụ phân tử (UV-VIS) Phương pháp quang phổ hấp thụ phân tử hay còn gọi là phương pháp đo quang, phương pháp phân tích trắc quang phân tử là một trong những phương pháp phân tích công cụ thông dụng với rất nhiều thế hệ máy khác nhau, từ các máy đơn giản của thế hệ trước còn được gọi là các máy so màu đến các máy hiện đại được tự động hóa hiện nay, gọi là máy quang phổ hấp


55 thụ phân tử UV-VIS (Ultraviolet - visible spectroscopy). UV-VIS là phương pháp phân tích sử dụng phổ hấp thụ hoặc phản xạ trong phạm vi vùng tử ngoại (UV) và khả biến (VIS) từ 190nm đến khoảng 900nm. Sơ đồ các bộ phận của máy UV-VIS được mô tả qua hình 2.2.

Hình 2.2. Sơ đồ máy UV-VIS 1. Nguồn sáng

5. Cuvet mẫu

2. Bộ phận đơn sắc

6. Dung dịch so sánh

3. Bán gương

7,8. Tế bào Quang - Điện

4. Gương

9. Xử lý tín hiệu

Do các thuộc tính quang học của dung dịch chứa hạt nano phụ thuộc vào hình dạng, kích thước và nồng độ của hạt, nên ta có thể sử dụng máy đo UV-VIS (hình 2.3) để xác định các thuộc tính trên.

Hình 2.3. Máy UV-VIS NIR V670 Ở kích thước nano đồng chỉ có một bề mặt plasmon duy nhất nên trong


56 phổ UV-VIS của chúng chỉ xuất hiện 1 đỉnh duy nhất. Người ta sử dụng tính chất này để xác định hình dạng của hạt nano đồng cũng như khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tạo nano đồng. Phổ UV-VIS của hạt nano đồng đo được có hình dạng như hình 2.4.

Hình 2.4. Ảnh UV-VIS của các hạt nano đồng [13] 2.6.2. Kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM) [9] Phương pháp hiển vi điện tử truyền qua là phương pháp cho phép sử dụng chùm tia electron năng lượng cao chiếu xuyên qua mẫu vật rắn mỏng và sử dụng các thấu kính để tạo ảnh với độ phóng đại lớn. Độ phóng đại của kính hiển vi điện tử truyền qua (Transmisson Electron Microscope - TEM) là 400.000 lần đối với nhiều vật liệu và thậm chí lên đến 15 triệu lần đối với các nguyên tử. Với ưu thế về độ phóng đại rất lớn, TEM là công cụ đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu các vật liệu nano. TEM hoạt động trên nguyên tắc giống thấu kính quang học, chỉ khác là sử dụng sóng điện tử thay cho bước sóng ánh sáng nên có bước sóng rất ngắn và sử dụng các thấu kính điện từ - magnetic lens thay cho thấu kính quang học. Nguyên lý làm việc của máy TEM được mô tả như sau: Chùm electron được tạo ra từ nguồn sau khi đi qua các thấu kính hội tụ sẽ tập trung lại tạo thành một dòng electron hẹp. Dòng electron này tương tác với mẫu và một


57 phần xuyên qua mẫu. Phần truyền qua đó được hội tụ bằng một thấu kính và tạo ảnh. Ảnh sau đó sẽ được truyền đến bộ phận phóng đại. Cuối cùng tín hiệu tương tác với màn huỳnh quang và sinh ra ánh sáng cho phép người dùng quan sát được ảnh. Phần tối của ảnh đại diện cho vùng mẫu đã cản trở, chỉ cho một số ít electron xuyên qua (vùng mẫu dày hoặc có mật độ cao). Phần sáng của ảnh đại diện cho những vùng mẫu không cản trở, cho nhiều electron truyền qua (vùng này mỏng hoặc có mật độ thấp). Ảnh TEM thu được sẽ là hình ảnh mặt cắt ngang của vật thể. Ảnh TEM có thể cung cấp thông tin về hình dạng, cấu trúc kích thước của vật liệu nano. Nguyên lý làm việc của máy TEM so với kính hiển vi quang học được thể hiện qua mô hình ở hình 2.5.

Hình 2.5. Mô hình nguyên lý của TEM so với kính hiển vi quang học Khi mẫu được gửi đến ở dạng dung dịch, để lấy các hạt nano ra người ta dùng một lưới đồng nhúng vào dung dịch có chứa hạt nano. Sau đó lấy ra và tiến hành đo và máy đo TEM (hình 2.6) sẽ cho kết quả dưới dạng file ảnh. Ảnh của kính hiển vi điện tử truyền qua cho phép ta quan sát được hình


58 dạng và xác định được kích thước của các hạt nano (hình 2.7)

Hình 2.6. Máy TEM JEM 1010-JEOL

Hình 2.7. Ảnh TEM của các hạt nano đồng kích thước 10 nm 2.6.3. Phổ tán sắc năng lượng tia X (EDX) [9] Phổ tán sắc năng lượng tia X, hay còn gọi là phổ tán sắc năng lượng là kỹ thuật phân tích thành phần hóa học của vật rắn dựa vào việc ghi lại phổ tia X phát ra từ vật rắn do tương tác với các bức xạ (mà chủ yếu là chùm điện tử có năng lượng cao trong các kính hiển vi điện tử). Trong các tài liệu khoa học, kỹ thuật này thường được viết tắt là EDX hay EDS xuất phát từ tên gọi tiếng anh: Energy-dispersive X-ray spectroscopy. Kỹ thuật EDX chủ yếu được thực hiện trong các kính hiển vi điện tử ở đó, ảnh vi cấu trúc vật rắn được ghi lại thông qua việc sử dụng chùm điện tử có năng lượng cao tương tác với vật rắn. Khi chùm điện tử có năng lượng lớn


59 được chiếu vào vật rắn, nó sẽ đâm xuyên sâu vào nguyên tử vật rắn và tương tác với các lớp điện tử bên trong của nguyên tử. Tương tác này dẫn đến việc tạo ra các tia X có bước sóng đặc trưng tỉ lệ với nguyên tử số (Z) của nguyên tử theo định luật Mosley. Có nghĩa là, tần số tia X phát ra là đặc trưng với nguyên tử của mỗi chất có mặt trong chất rắn. Việc ghi nhận phổ tia X phát ra từ vật rắn sẽ cho thông tin về các nguyên tố hóa học có mặt trong mẫu đồng thời cho các thông tin về tỉ phần các nguyên tố này. Có nhiều thiết bị phân tích EDX (hình 2.8) nhưng chủ yếu EDX được phát triển trong các kính hiển vi điện tử, ở đó các phép phân tích được thực hiện nhờ các chùm điện tử có năng lượng cao và được thu hẹp nhờ hệ các thấu kính điện từ. Phổ tia X phát ra sẽ có tần số (năng lượng photon tia X) trải trong một vùng rộng và được phân tích nhờ phổ kế tán sắc năng lượng do đó ghi nhận thông tin về các nguyên tố cũng như thành phần.

Hình 2.8. Thiết bị sử dụng kĩ thuật EDX tại Viện khoa học Việt Nam 2.6.4. Phổ nhiễu xạ tia X (XRD) [9] Nhiễu xạ tia X (X-ray diffraction - XRD) là hiện tượng các chùm tia X nhiễu xạ trên các mặt tinh thể của chất rắn (hình 2.9) do tính tuần hoàn của cấu trúc tinh thể tạo nên các cực đại và cực tiểu nhiễu xạ. Kỹ thuật nhiễu xạ tia X được sử dụng để phân tích cấu trúc chất rắn, vật


60 liệu như xác định thành phần pha tinh thể có trong vật liệu, xác định cấu trúc hạt tinh thể... Xét về bản chất vật lý, nhiễu xạ tia X cũng gần giống với nhiễu xạ điện tử, sự khác nhau trong tính chất phổ nhiễu xạ là do sự khác nhau về tương tác giữa tia X với nguyên tử và sự tương tác giữa điện tử và nguyên tử.

Hình 2.9. Hiện tượng các tia X nhiễu xạ trên các mặt tinh thể chất rắn, tính tuần hoàn dẫn đến việc các mặt tinh thể đóng vai trò như một cách tử nhiễu xạ Xét một chùm tia X có bước sóng λ chiếu tới một tinh thể chất rắn dưới góc tới θ. Do tinh thể có tính chất tuần hoàn, các mặt tinh thể sẽ cách nhau những khoảng đều đặn d, đóng vai trò giống như các cách tử nhiễu xạ và tạo ra hiện tượng nhiễu xạ của các tia X. Phổ nhiễu xạ tia X là sự phụ thuộc của cường độ nhiễu xạ vào góc nhiễu xạ (thường dùng là 2 lần góc nhiễu xạ, 2θ). Máy đo XRD thể hiện ở hình 2.10.

Hình 2.10. Máy nhiễu xạ tia X D8 Advance - Bruker


61 2.7. SƠ ĐỒ QUY TRÌNH THỰC NGHIỆM TỔNG HỢP HẠT NANO ĐỒNG Toàn bộ quy trình thực nghiệm nghiên cứu tổng hợp hạt nano đồng từ dung dịch đồng sunfat bằng tác nhân khử dịch chiết nước lá bàng được thể hiện ở hình 2.11. Lá bàng tươi Xử lý Xác định chỉ số hóa lý

Độ ẩm

Mẫu nguyên liệu

Hàm lượng tro

Chưng ninh

Khảo sát thời gian chiết Khảo sát tỉ lệ R/L

Dịch chiết tối ưu

Định tính nhóm chất hóa học Khảo sát nồng độ dung dịch CuSO4

Nghiên cứu hạt nano đồng

Đo TEM

Đo EDX

Đo XRD

Tổng hợp hạt nano Đồng

Khảo sát tỉ lệ thể tích dịch chiết Khảo sát pH môi trường tạo nano đồng Khảo sát nhiệt độ tạo nano đồng

Hình 2.11. Quy trình thực nghiệm


62 2.8. PHƯƠNG PHÁP THỬ KHẢ NĂNG KHÁNG KHUẨN CỦA DUNG DỊCH KEO NANO ĐỒNG Để thử khả năng kháng khuẩn của dung dịch chứa nano đồng tổng hợp được. Chúng tôi tiến hành thử nghiệm trên hai loại vi khuẩn đại diện cho hai dòng: E. coli (Gram âm) và B. subtilis (Gram dương). 2.8.1. Môi trường nuôi cấy vi khuẩn a. Thành phần môi trường Thành phần môi trường nuôi cấy vi khuẩn được mô tả ở bảng 2.1 Bảng 2.1. Môi trường nuôi cấy vi khuẩn nước mắm - peptin STT

Hóa chất

Hàm lượng

1

Nước mắm 35o

35ml

2

Peptone

10g

3

Agar

18g

b. Cách pha chế môi trường Hòa các thành phần trên vào trong nước cất, định mức đến 1 lít. Đun sôi để hoà tan hoàn toàn các thành phần, điều chỉnh pH = 7. Hấp 121oC/20 phút trong nồi hấp tiệt trùng. Sau khi hấp, để nguội 45-50oC đổ 30 ml/đĩa và để cho môi trường đông lại. c. Cấy vi khuẩn lên môi trường Sau khi môi trường nuôi cấy vi khuẩn trên đĩa petry đông lại. Tiến hành lần lượt các bước sau (lưu ý cần phải bật đèn UV trong phòng nuôi cấy 30 phút để vô trùng trước khi cấy vi khuẩn lên môi trường): - Cấy lần lượt các chủng vi khuẩn E. coli và B. subtilis lên các đĩa petry có chứa môi trường nuôi cấy 2 μl/đĩa, đánh dấu các đĩa đối với từng loại


63 vi khuẩn. - Dùng que trang trải đều vi khuẩn lên trên mặt đĩa - Tiến hành đục lỗ trên đĩa petry (2 lỗ/1 đĩa) 2.8.2. Cách tiến hành thử khả năng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng Bản thân ion Cu2+ cũng có đặc tính kháng khuẩn. Chính vì vậy để so sánh khả năng kháng khuẩn của ion Cu2+ so với dung dịch keo nano đồng tổng hợp được cũng như thử khả năng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng đối với hai chủng vi khuẩn E. coli và B. subtilis. Chúng tôi tiến hành thử nghiệm với các bước như sau: - Đầu tiên để một đĩa petry (đĩa 0) với từng chủng vi khuẩn để so sánh. - Nhỏ dung dịch keo nano đồng vào các lỗ (1) với thể tích 0,2 ml/1 lỗ. - Nhỏ dung dịch CuSO4 1mM vào các lỗ (2) với thể tích 0,2 ml/1 lỗ. Sau đó ủ các đĩa petry trên tại nhiệt độ 37oC trong vòng 24h trong phòng nuôi cấy. Quan sát kết quả thu được, chụp hình, đo vòng vô khuẩn (đường kính vòng kháng khuẩn) đối với từng loại vi khuẩn của dung dịch chứa nano đồng và dung dịch CuSO4 1mM.


64 CHƯƠNG 3

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 3.1. KẾT QUẢ XÁC ĐỊNH CÁC THÔNG SỐ HÓA LÍ 3.1.1. Xác định độ ẩm Độ ẩm của nguyên liệu được xác định và trình bày ở bảng 3.1. Bảng 3.1. Kết quả xác định độ ẩm trong lá bàng STT

m (g)

m1 (g)

m2 (g)

ω (%)

1

2,011

36,641

37,268

68,82

2

2,008

58,960

59,589

68,68

3

2,001

30,576

31,204

68,62

4

2,007

22,786

23,412

68,81

5

2,000

20,113

20,739

68,70

v

(%)

68,726

F Nhận xét: Độ ẩm trung bình trong mẫu lá bàng tươi là 68,726 %. Với độ ẩm này, chúng tôi không bảo quản nguyên liệu trong thời gian dài mà thu hái và xử lý mẫu trong từng buổi thí nghiệm. 3.1.2. Xác định hàm lượng tro Hàm lượng tro của nguyên liệu được xác định và trình bày ở bảng 3.2. Bảng 3.2. Kết quả xác định hàm lượng tro trong lá bàng STT

m (g)

m1 (g)

m3 (g)

T (%)

1

2,011

36,641

36,712

3,53

2

2,008

58,960

59,028

3,39

3

2,001

30,576

30,645

3,45

4

2,007

22,786

22,852

3,29

5

2,000

20,113

20,181

3,40

TTB (%)

3,412


65

F Nhận xét: Hàm lượng tro trung bình trong mẫu lá bàng là rất thấp, chiếm 3,412 % khối lượng lá. 3.2. KẾT QUẢ KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH CHIẾT LÁ BÀNG 3.2.1. Khảo sát thời gian chiết Để khảo sát sự phụ thuộc của khả năng tạo dịch chiết lá bàng tối ưu (tức dịch chiết có khả năng tạo nano đồng tốt nhất) vào thời gian chiết, chúng tôi đã tiến hành thí nghiệm với các thông số như sau: - Tỉ lệ rắn/lỏng: 10 gam lá bàng/200 ml nước cất. - Nồng độ dung dịch CuSO4: 1 mM. - Tỉ lệ thể tích dịch chiết/dung dịch CuSO4 = 3 ml/50 ml. - Môi trường pH = 4,71 (pH đo được của dung dịch mẫu). - Nhiệt độ tạo nano đồng: nhiệt độ phòng. - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. * Cách tiến hành: Cân 10 gam mẫu lá bàng, chưng ninh với 200 ml nước cất, trong khoảng thời gian t phút. Lọc lấy dịch chiết. Lấy 3 ml dịch chiết nhỏ vào bình tam giác chứa sẵn 50 ml dung dịch CuSO4 1mM, lắc đều hoặc dùng máy khuấy từ khuấy, để thời gian tạo nano đồng trong 60 phút. Sau đó đem dung dịch chứa hạt nano đồng vừa tạo ra pha loãng 10 lần rồi đo UVVIS. Chọn thời gian tối ưu ứng với giá trị mật độ quang cao nhất. Đối với thông số thời gian chiết, các giá trị biến thiên: t = 5 phút, 10 phút, 15 phút, 20 phút, 25 phút. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng, với sự thay đổi thời gian chiết lá bàng thể hiện ở hình 3.1.


66

Hình 3.1. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng với sự thay đổi thời gian chiết lá bàng Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của khả năng tạo dịch chiết lá bàng tối ưu vào thời gian chiết được biểu diễn ở hình 3.2. 15 phút

20 phút 25 phút

10 phút

5 phút

Hình 3.2. Đồ thị biểu diễn ảnh hưởng của thời gian chiết đến quá trình tạo nano đồng


67

F Nhận xét: Từ kết quả ở hình 3.2 cho thấy khi tăng thời gian chiết tức thời gian chưng ninh lên từ 5 - 15 phút thì mật độ quang tăng lên và đạt kết quả cao nhất sau 15 phút (Amax = 0,0755). Nếu tiếp tục tăng thời gian chiết lên thì mật độ quang giảm. Điều này được giải thích là ở thời gian chưng ninh 15 phút thì đã tạo ra lượng chất khử thích hợp nhất để khử lượng ion Cu2+ tạo thành hạt nano đồng. Khi tăng thời gian chiết lên có thể lượng chất khử tạo ra quá nhiều làm cho quá trình tạo nano đồng xảy ra quá nhanh, dẫn đến hiện tượng các hạt nano đồng tạo thành dễ bị keo tụ lại tạo ra các hạt có kích thước lớn nên làm giảm mật độ quang. Vì vậy, chúng tôi chọn thời gian chiết lá bàng thích hợp là 15 phút. 3.2.2. Khảo sát tỉ lệ rắn/lỏng Để khảo sát sự phụ thuộc của khả năng tạo dịch chiết lá bàng tối ưu vào tỉ lệ khối lượng lá bàng so với thể tích nước, chúng tôi đã tiến hành thí nghiệm với các thông số như sau: - Thời gian chiết: 15 phút (đã chọn theo mục 3.2.1). - Nồng độ dung dịch CuSO4: 1 mM. - Tỉ lệ thể tích dịch chiết/dung dịch CuSO4 = 3 ml/50 ml. - Môi trường pH = 4,71. - Nhiệt độ tạo nano đồng: nhiệt độ phòng. - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. - Đối với thông số tỉ lệ rắn lỏng, cố định thể tích nước VH2O = 200 ml, còn giá trị khối lượng mẫu lá bàng biến thiên: m = 5 gam, 10 gam, 15 gam, 20 gam, 25 gam. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng, với sự thay đổi tỉ lệ rắn lỏng thể hiện ở hình 3.3.


68

Hình 3.3. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng với sự thay đổi tỉ lệ rắn/lỏng Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của khả năng tạo nano đồng vào tỉ lệ rắn lỏng được biểu diễn ở hình 3.4. 20g 25g

15g

10g

5g

Hình 3.4. Đồ thị biểu diễn ảnh hưởng của tỉ lệ rắn/lỏng đến quá trình tạo nano đồng


69

F Nhận xét: Từ kết quả ở hình 3.4 cho thấy khi tỉ lệ rắn/lỏng là khoảng 20g/200ml thì giá trị mật độ quang đo được là cao nhất (Amax = 0,167), nghĩa là lượng nano đồng tạo thành là tốt nhất và nếu tiếp tục tăng khối lượng mẫu lá bàng lên thì giá trị mật độ quang giảm dần. Có thể giải thích như sau: khi khối lượng mẫu lá bàng vượt quá 20 gam thì các chất khử chiết ra nhiều đã làm cho quá trình khử ion đồng xảy ra nhanh hơn dẫn đến các hạt nano đồng tạo ra nhanh, dễ bị keo tụ lại tạo thành hạt có kích thước lớn gây giảm mật độ quang. Vì vậy, chúng tôi chọn tỉ lệ rắn lỏng thích hợp là 20g/200ml. 3.3. KẾT QUẢ ĐỊNH TÍNH CÁC NHÓM CHẤT HOÁ HỌC TRONG DỊCH CHIẾT LÁ BÀNG Sau khi đã chọn được thời gian chiết và tỉ lệ rắn/lỏng tối ưu, tiến hành chưng ninh mẫu lá bàng với các thông số cố định như sau: - Thời gian chiết: 15 phút. - Tỉ lệ rắn/lỏng: 20 gam mẫu lá bàng/200 ml nước cất. * Cách tiến hành: Cân 20 gam mẫu lá bàng, chưng ninh với 200 ml nước cất trong khoảng thời gian 15 phút. Lọc lấy dịch chiết tối ưu (hình 3.5), tiến hành định danh thành phần hóa học trong dịch chiết lá bàng.

Hình 3.5. Mẫu dịch chiết lá bàng thu được ở điều kiện tối ưu


70 3.3.1. Định tính nhóm chất tannin * Kết quả: - Ống nghiệm 1: xuất hiện kết tủa màu xanh đen. Như vậy dịch chiết có thể chứa nhóm chất tannin hoặc flavonoid hoặc cả hai, vì nhóm chất flavonoid cũng có phản ứng với dung dịch muối sắt. - Ống nghiệm 2: xuất hiện kết tủa bông. - Ống nghiệm 3: không thấy xuất hiện kết tủa. Như vậy qua 3 thí nghiệm có thể kết luận: dịch chiết lá bàng chứa nhóm chất tannin thủy phân. 3.3.2. Định tính nhóm chất flavonoid * Kết quả: - Ống nghiệm: dung dịch chuyển từ màu vàng sang đỏ. - Vết dịch chiết có màu vàng đậm hơn. Như vậy, qua 2 thí nghiệm, có thể kết luận trong dịch chiết lá bàng có nhóm chất flavonoid. 3.3.3. Định tính nhóm chất saponin * Kết quả: - Ống nghiệm 1: dịch chiết tạo bọt và cột bọt cao, khá bền vững trong 12 phút, sơ bộ có thể kết luận trong dịch chiết lá bàng có chứa saponin. - Ống nghiệm 2: xuất hiện màu đỏ-tím. Như vậy, trong dịch chiết lá bàng có chứa saponin. 3.3.4. Định tính nhóm chất alkaloid * Kết quả: Sau khi thêm thuốc thử Bouchardat, không thấy xuất hiện kết tủa (màu nâu hoặc đỏ nâu). Như vậy, trong lá bàng không chứa nhóm chất alkaloid.


71 3.4. KẾT QUẢ KHẢO SÁT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH TẠO NANO ĐỒNG Sau khi đã thu được dịch chiết lá bàng tối ưu, chúng tôi tiến hành khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tạo nano đồng. 3.4.1. Khảo sát nồng độ dung dịch đồng sunfat Để khảo sát sự phụ thuộc khả năng tạo nano đồng vào nồng độ dung dịch đồng sunfat, chúng tôi đã tiến hành thí nghiệm với các thông số như sau: - Tỉ lệ thể tích dịch chiết/dung dịch CuSO4 : 3 ml/50 ml. - Môi trường pH = 4,71. - Nhiệt độ tạo nano đồng: nhiệt độ phòng. - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. - Đối với thông số nồng độ dung dịch CuSO4, giá trị biến thiên: C = 0,5mM, 1mM, 2mM, 3mM, 4mM, 5mM. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng phụ thuộc vào nồng độ dung dịch CuSO4 được thể hiện ở hình 3.6.

Hình 3.6. Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng với sự biến thiên nồng độ dung dịch CuSO4


72 Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của quá trình tạo nano đồng vào nồng độ dung dịch CuSO4 được biểu diễn ở hình 3.7. 5mM 4mM

3mM

2mM

1mM

0.5mM

Hình 3.7. Ảnh hưởng của nồng độ dung dịch CuSO4 đến quá trình tạo nano đồng

F Nhận xét: Từ kết quả ở hình 3.7 cho thấy khi nồng độ dung dịch CuSO4 tăng dần từ 0,5 mM đến 5,0 mM thì giá trị mật độ quang đo được cũng tăng dần, nghĩa là lượng nano đồng tổng hợp được cũng tăng, và đạt giá trị lớn nhất với nồng độ 5 mM. Tuy nhiên trong quá trình bảo quản dung dịch chứa hạt nano đồng, chúng tôi thấy xuất hiện sự kết tủa đồng ở các mẫu có nồng độ 2mM, 3mM, 4mM, 5mM. Nghĩa là hạt nano đồng được tạo thành khi nồng độ dung dịch CuSO4 2mM, 3mM, 4mM, 5mM là không bền trong điều kiện khảo sát, dễ bị keo tụ. Như vậy, chúng tôi chọn giá trị nồng độ dung dịch CuSO4 thích hợp


73 C = 1mM, với mật độ quang (Amax = 0,185) và dung dịch keo nano đồng tổng hợp được bền, không bị keo tụ. 3.4.2. Khảo sát tỉ lệ thể tích dịch chiết lá bàng Để khảo sát sự phụ thuộc khả năng tạo nano đồng vào tỉ lệ thể tích dịch chiết lá bàng, chúng tôi đã tiến hành thí nghiệm với các thông số như sau: - Nồng độ dung dịch CuSO4 : 1 mM (đã chọn theo mục 3.4.1). - Thể tích dung dịch CuSO4 : 50ml. - Môi trường pH = 4,71. - Nhiệt độ tạo nano đồng: nhiệt độ phòng. - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. - Đối với thông số tỉ lệ thể tích dịch chiết, giá trị biến thiên: V = 1ml, 2ml, 3ml, 4ml, 5ml. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng, với sự thay đổi tỉ lệ dịch chiết lá bàng được thể hiện ở hình 3.8.

Hình 3.8. Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng với sự biến thiên thể tích dịch chiết


74 Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của quá trình tạo nano đồng vào tỉ lệ thể tích dịch chiết được biểu diễn ở hình 3.9. 4ml 5ml 3ml

2ml

1ml

Hình 3.9. Ảnh hưởng của tỉ lệ thể tích dịch chiết đến quá trình tạo nano đồng

F Nhận xét: Từ kết quả ở hình 3.9 cho thấy khi tỉ lệ thể tích dịch chiết lá bàng tăng dần từ 1ml đến 4ml thì giá trị mật độ quang đo được cũng tăng dần và đạt giá trị cao nhất khi V = 4ml, nghĩa là lượng nano đồng tổng hợp được cũng là tốt nhất. Nếu tiếp tục tăng thể tích dịch chiết thì giá trị mật độ quang giảm, nguyên nhân có thể là do khi thể tích dịch chiết tăng thì sẽ tăng nồng độ chất khử trong dịch chiết nên làm tăng tốc độ tạo nano đồng, do đó dẫn đến sự tăng kích thước hạt, tăng độ tụ hạt nano đồng và làm giảm mật độ quang. Trong quá trình bảo quản dung dịch hạt nano đồng, chúng tôi không thấy xuất hiện sự tụ đồng ở các mẫu 4ml. Như vậy, chúng tôi chọn giá trị thể tích dịch chiết lá bàng thích hợp


75 V = 4ml, với giá trị mật độ quang (Amax= 0,209) và dung dịch chứa hạt nano đồng tổng hợp được bền, không bị keo tụ. 3.4.3. Khảo sát pH môi trường tạo nano đồng Để khảo sát sự phụ thuộc khả năng tạo nano đồng vào pH môi trường, chúng tôi cố định các thông số như sau: - Nồng độ dung dịch CuSO4: 1 mM (đã chọn theo mục 3.4.1). - Tỉ lệ thể tích dịch chiết/dung dịch CuSO4 = 4 ml/50 ml (đã chọn theo mục 3.4.2). - Nhiệt độ tạo nano đồng: nhiệt độ phòng. - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. - Đối với thông số pH môi trường, biến thiên: pH = 4, 5, 6, 7, 8, 9. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng, với sự thay đổi pH môi trường được thể hiện ở hình 3.10.

Hình 3.10. Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng với sự biến thiên pH môi trường Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của quá trình tạo nano đồng vào pH môi trường được biểu diễn ở hình 3.11.


76

pH=7 pH=7 pH=8 pH=9 pH=6

pH=5

pH=4

Hình 3.11. Ảnh hưởng của pH môi trường đến quá trình tạo nano đồng

F Nhận xét: Từ kết quả ở hình 3.11 cho thấy khi pH môi trường tăng dần từ 4 đến 7 thì giá trị mật độ quang đo được tăng dần và đạt giá trị cao nhất khi pH = 7, nghĩa là lượng nano đồng tổng hợp được là tốt nhất. Nếu tiếp tục tăng giá trị pH thì giá trị mật độ quang giảm dần. Nguyên nhân của hiện tượng này có thể giải thích như sau: khi ở môi trường có pH lớn hơn 7, lượng đồng tạo thành quá nhanh, dẫn đến hiện tượng bị keo tụ, hạt nano đồng tổng hợp có kích thước lớn, làm giảm mật độ quang. Như vậy, chúng tôi chọn giá trị pH môi trường là 7, đảm bảo giá trị mật độ quang khá cao (Amax = 0,807) và dung dịch chứa hạt nano đồng tổng hợp được bền, không bị keo tụ. Ø Cơ chế tạo nano đồng từ dung dịch Cu2+ bằng tác nhân khử dịch chiết nước lá bàng:


77 Dựa trên kết quả phân tích định tính cho thấy trong dịch chiết nước của lá bàng có chứa các nhóm chất flavonoid, saponin, tannin. Các nhóm chất này có chứa các nhóm OH ở vòng thơm. Theo [21], [33], [36], các nhóm OH của polyphenol (như catechin, quercetin, lutecolin, punicalin, tercatin,…) sẽ đóng vai trò là tác nhân khử ion Cu2+ thành đồng theo cơ chế tổng quát sau (trong đó R là nhóm có chứa vòng thơm): OH

O OH

R

O + 2e + 2H +

(1)

R

Cu 2 + + 2e

Cu

(2) O

OH

O

OH + Cu 2+

+ C u + 2H + R

R

Cơ chế này cho thấy các hợp chất nhóm phenol đóng vai trò là chất khử để khử ion Cu2+ thành Cu. Vì vậy khi pH thấp, nồng độ H+ lớn, thì (1) dịch chuyển từ phải sang trái làm cho tốc độ phản ứng (2) giảm, tức làm cho quá trình khử Cu2+ → Cu giảm. Khi pH tăng, nồng độ H+ giảm thì (1) sẽ dịch chuyển từ trái sang phải, khi đó tốc độ phản ứng (2) tăng, tức quá trình khử Cu2+ → Cu xảy ra nhanh hơn, dẫn đến lượng nano đồng tổng hợp được nhiều hơn. Cơ chế phản ứng này phù hợp với kết quả khảo sát ảnh hưởng của pH đến quá trình tạo nano đồng.


78 3.4.4. Khảo sát nhiệt độ tạo nano đồng Để khảo sát sự phụ thuộc khả năng tạo nano đồng vào nhiệt độ, ta cố định các thông số như sau: - Nồng độ dung dịch CuSO4: 1 mM (đã chọn theo mục 3.4.1). - Tỉ lệ thể tích dịch chiết/dung dịch CuSO4 = 4 ml/50 ml (đã chọn theo mục 3.4.2). - pH môi trường : 7 (đã chọn theo mục 3.4.3). - Thời gian tạo nano đồng: 60 phút. - Đối với thông số nhiệt độ, giá trị biến thiên: T = 25oC, 30oC, 35oC, 40oC, 45oC. Sự biến đổi màu sắc của dung dịch trong quá trình tạo nano đồng, với sự thay đổi pH môi trường được thể hiện ở hình 3.12.

Hình 3.12. Sự thay đổi màu sắc trong quá trình tạo nano đồng, với sự biến thiên nhiệt độ Kết quả khảo sát sự phụ thuộc của quá trình tạo nano đồng vào nồng độ dung dịch CuSO4 được biểu diễn ở hình 3.13.


79

30oC 35oC 25oC 40oC 45oC

Hình 3.13. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến quá trình tạo nano đồng

F Nhận xét: Từ kết quả ở hình 3.13 cho thấy khi tăng nhiệt độ từ 25oC đến 30oC thì giá trị mật độ quang đo được cũng tăng và đạt giá trị cao nhất tại 30oC, nghĩa là lượng nano đồng tổng hợp được là tốt nhất. Nếu tiếp tục tăng nhiệt độ thì mật độ quang giảm dần. Điều này được giải thích như sau: ở nhiệt độ cao hơn 30oC các phân tử chuyển động nhanh, số va chạm hiệu quả tăng nhanh dẫn đến hạt nano đồng tạo thành nhanh, dễ bị keo tụ, hạt tạo thành có kích thước lớn gây giảm mật độ quang. Như vậy, chúng tôi chọn giá trị nhiệt độ tạo nano đồng là 30oC, với giá trị mật độ quang cao (Amax = 0,924) và dung dịch keo nano đồng tổng hợp được bền, không bị keo tụ.


80 3.5. KẾT QUẢ KHẢO SÁT ĐẶC TÍNH CỦA HẠT NANO ĐỒNG Keo nano đồng tổng hợp từ dung dịch CuSO4 với tác nhân khử dịch chiết nước lá bàng ở điều kiện tối ưu được khảo sát các đặc tính hóa lý như TEM tại Viện vệ sinh dịch tễ - Số 1 Yersin - Hai Bà Trưng - Hà Nội, EDX tại trung tâm đánh giá hư hỏng vật liệu - tầng 5, phòng 504 nhà B2 - Viện khoa học vật liệu - 18 Hoàng Quốc Việt - Hà Nội và XRD tại trường Đại học khoa học tự nhiên - Đại học quốc gia Hà Nội. Kết quả khảo sát được trình bày ở các hình 3.14, 3.15, 3.16.

Hình 3.14. Ảnh TEM của mẫu nano đồng tổng hợp


81

001

1000

50 50 µm µm

001

900 800

CO Cu Cu

700 C o u n ts

600 500 400

Cu

300 200

S

S P P S

Cu

KK

100 0 0.00

1.00

2.00

3.00

4.00

5.00

6.00

7.00

8.00

9.00

10.00

keV

Hình 3.15. Phổ EDX kết hợp với SEM của mẫu nano đồng tổng hợp


82

Hình 3.16. Phổ XRD của mẫu nano đồng tổng hợp

F Nhận xét: Từ hình 3.14 cho thấy, hạt nano đồng tổng hợp từ dung dịch CuSO4 với tác nhân khử dịch chiết nước lá bàng có dạng hình cầu với kích thước từ 15.2 nm đến 25.0 nm. Phổ phân tích nguyên tố EDX (hình 3.15) cho thấy, thành phần chính của dung dịch nano đồng thu được là đồng. Phân tích phổ nhiễu xạ tia X của hạt nano đồng (hình 3.16) cho thấy, có xuất hiện các pic đặc trưng cho cấu trúc mạng lập phương tâm diện. Đó là 4 pic đặc trưng với góc nhiễu xạ là 22,3; 25,9; 28,3; 44,8 tương ứng với mạng 111, 200, 210, 222 của tinh thể đồng [31]. Như vậy, các kết quả phân tích hóa lý trên đã khẳng định quá trình tổng hợp nano đồng từ dung dịch CuSO4 với tác nhân khử dịch chiết nước lá bàng.


83 3.6. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG KHÁNG KHUẨN CỦA NANO ĐỒNG Kết quả thử nghiệm khả năng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng tổng hợp được đối với 2 loại vi khuẩn E. coli và B. subtilis đại diện cho hai dòng gram âm và gram dương được thể hiện ở các hình 3.17 và 3.18 trong đó: (0): Đĩa petry với môi trường nuôi cấy không nhỏ dung dịch keo nano đồng và dung dịch CuSO4 1 mM (đĩa so sánh). (1): Vùng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng. (2): Vùng kháng khuẩn của dung dịch CuSO4 1 mM.

Hình 3.17. Khả năng kháng khuẩn của nano đồng đối với E. coli

Hình 3.18. Khả năng kháng khuẩn của nano đồng đối với B. subtilis Từ các kết quả thu được trong quá trình nghiên cứu khả năng kháng khuẩn của nano đồng cho thấy khả năng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng là tốt hơn nhiều so với dung dịch CuSO4.


84 Kết quả kháng khuẩn của nano đồng được thể hiện ở bảng 3.3. Bảng 3.3. Đường kính vòng kháng khuẩn của nano đồng đối với E. coli và B. subtilis Đường kính vòng kháng khuẩn (mm)

Vi khuẩn Gram (-)

E. coli

10-15

Gram (+)

B. subtilis

8-10

F Nhận xét: Dựa vào kết quả thử nghiệm ở bảng 3.3 cho ta thấy khả năng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng phụ thuộc vào đặc điểm cấu tạo của từng loại vi khuẩn. Đường kính vòng kháng khuẩn của dung dịch keo nano đồng đối với vi khuẩn E. coli là khoảng 10-15 mm và B. subtilis là khoảng 8-10 mm. Như vậy, hiệu quả kháng khuẩn của nano đồng đối với vi khuẩn E. coli cao hơn B. subtilis. Điều này có thể giải thích do sự khác biệt về cấu tạo màng tế bào hay thành tế bào của loại vi khuẩn gram âm (E. coli ) và vi khuẩn gram dương (B. subtilis). Vi khuẩn Gram dương có thành tế bào dày có chứa nhiều lớp peptidoglycan. Ngược lại, vi khuẩn gram âm có thành tế bào tương đối mỏng bao gồm một vài lớp peptidoglycan. Hay nói một cách khác, màng vi khuẩn gram âm có lớp peptidoglycan mỏng hơn (khoảng 7 - 8 nm) so với vi khuẩn gram dương (lớp màng khoảng 20 - 80 nm), nên các phần tử nano đồng dễ dàng tấn công và xâm nhập làm thủng màng tế bào, dẫn đến hiệu quả tiêu diệt vi khuẩn gram âm cao hơn gram dương. Nguyên nhân của các hiện tượng trên là do bề mặt của các hạt nano đồng tương tác trực tiếp với màng ngoài vi khuẩn, làm cho màng bị vỡ và tiêu diệt vi khuẩn [30], [18].


85

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ KẾT LUẬN Trong khuôn khổ luận văn, qua quá trình nghiên cứu thực nghiệm chúng tôi rút ra các kết luận sau: 1. Xác định được một số chỉ tiêu hóa lí của lá bàng - Độ ẩm lá bàng tươi: 68,726%. - Hàm lượng tro lá bàng: 3,412%. 2. Các điều kiện thích hợp để chiết lá bàng - Thời gian chiết : 15 phút - Tỉ lệ khối lượng mẫu lá bàng và thể tích nước : 20 gam/200 ml. 3. Định tính các nhóm chất hóa học chính của dịch chiết lá bàng - Dịch chiết lá bàng chứa các nhóm chất saponin, flavonoid, tannin thủy phân. 4. Các yếu tố thích hợp để tổng hợp hạt nano đồng - Nồng độ dung dịch CuSO4: 1mM - Tỉ lệ thể tích dịch chiết so với thể tích dung dịch CuSO4 1 mM: 4 ml/50 ml - pH môi trường tạo nano đồng: 7 - Nhiệt độ tạo nano đồng: 30oC 5. Kết quả khảo sát đặc tính của hạt nano đồng Từ kết quả đo TEM, EDX, XRD, đã khẳng định được hạt nano đồng tổng hợp từ dung dịch đồng sunfat bằng tác nhân khử trong dịch chiết nước lá bàng có dạng hình cầu với kích thước từ 15.2 nm đến 25.0 nm. 6. Kết quả kháng khuẩn của dung dịch chứa nano đồng tổng hợp được Dung dịch keo nano đồng tổng hợp được đã thể hiện khả năng kháng khuẩn tốt hơn rất nhiều dung dịch CuSO4. Đường kính vòng kháng khuẩn của


86 nano đồng đối với vi khuẩn gram âm E. coli là 10-15 mm, còn đối với vi khuẩn gram dương B. subtilis là 8-10 mm. Kết quả cho thấy hiệu quả kháng khuẩn mạnh của keo nano đồng đối với vi khuẩn đặc biệt là vi khuẩn E. coli. KIẾN NGHỊ Nano đồng có rất nhiều ứng dụng trong cuộc sống và trong công nghiệp. Có rất nhiều phương pháp để tổng hợp nano đồng trong đó tổng hợp nano đồng bằng con đường sử dụng dịch chiết thực vật là một hướng nghiên cứu còn mới mẻ. Mặt khác Việt Nam là một nước có khí hậu nhiệt đới gió mùa nên hệ thực vật ở đây cực kỳ phong phú, đa dạng. Trên cơ sở của nghiên cứu này chúng tôi kiến nghị tiếp tục nghiên cứu tổng hợp nano đồng bằng con đường sử dụng dịch chiết thực vật như sử dụng các loại lá khác như lá chè, quế, ổi,... để tổng hợp nano đồng. Bởi đây là con đường an toàn, ít tốn kém. Đặc biệt tạo ra hạt nano đồng sạch, giá thành rẻ để ứng dụng trong các lĩnh vực của đời sống, đặc biệt là ứng dụng trong y sinh học.


87 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt [1]

Lê Huy Chính (chủ biên) (2003), Vi sinh y học, NXB y học.

[2]

Vũ Đình Cự, Nguyễn Xuân Chánh (2004), Công nghệ nano điều khiển đến từng nguyên tử, phân tử, NXB khoa học kĩ thuật.

[3]

Vũ Đăng Độ (2003), Hóa học nano và định hướng nghiên cứu ở khoa hóa trường ĐHKHTN, Hà Nội.

[4]

Nguyễn Hoàng Hải (2007), Các hạt nano kim loại, Trung tâm Khoa học vật liệu, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.

[5]

Đỗ Tất Lợi (2004), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y học , Hà Nội.

[6]

Nguyễn Đức Nghĩa (2007), Hóa học nano, NXB khoa học tự nhiên và công nghệ, Hà Nội.

[7]

Hoàng Nhâm (2003), Hóa học vô cơ tập 3: Hóa học các nguyên tố chuyển tiếp, NXB Giáo dục.

[8]

Phạm Phương Thảo (2008), Tổng hợp và khảo sát khả năng diệt trùng của vật liệu Ag nano trên chất mang silicagel, Khóa luận tốt nghiệp, Đại Học KHTN – ĐH Quốc Gia Hà Nội.

[9]

Nguyễn Đình Triệu (2001), Các phương pháp phân tích vật lí và hóa lí, NXB Khoa học và kĩ thuật, Hà Nội.

[10] Nguyễn Đức Vận (2006), Hóa học vô cơ tập 2: Các kim loại điển hình, NXB khoa học và kĩ thuật. Tiếng Anh [11] Abuelmagd M. Abdelmonem & Rehab M. Amin (2014), “Rapid green synthesis of metal nanoparticles using pomegranate polyphenols”, International Journal of Sciences: Basic and Applied Research


88 (IJSBAR), Volume 15, No 1, pp 57-65 [12] Asim Umer, Shahid Naveed, Naveed Ramzan and Muhammad Shahid Rafique (2012), “Selection of a suitable method for the synthesis of copper nanoparticles”, World Scientific Publishing Company, vol. 7, No. 5. [13] Arunachalam Dinesh Karthik, Kannappan Geetha (2013), “Synthesis of copper Precursor, copper and its oxide nanoparticles by green chemical reduction method and its antimicrobial activity”, Nano of Applied Pharmaceutical Science, Vol. 3(05), 016-021. [14] C. N. R. Rao, P. J. Thomas, G.U.Kulkarni (2007), Nanocrystal: Synthesis, Properties and Applications, Spinger. [15] Dr. Vinod Vellora Thekkae Padid, M.Sc, Ph.D, “Green Chemistry approaches to nano technology for Environmental protection”, Laboratory of chemical remediation processes Institute of Nanomaterials, Advanced technology and Innovations (Cxi) Technical University of Liberec (TUL), Czech Republic. [16] H.V. Annegowda, C.Ween Nee, M.N. Mordi, S. Ramanathan anh S.M (2010), “Evaluation of Phenolic Content and Antioxidant property of Hydrolysed Extracts of Terminalia catappa L”, Le Asian Journal of Plant Sciences, 9. [17] Hai-tao Zhu, Yu-shengLin, Yan-sheng Yin (2004), “A novel one-step chemical method for preparation of copper nanofluids”, Journal of Colloid and Interface Science, 277, 100-103. [18] Ipsa Subhankari and P.L. Nayak (2013), “Antimicrobial Activity of copper nanoparticles synthesised by Ginger (Zingiber officinale) extract”, World Journal of Nano Science & Technology, 2(1): 10-13. [19] Ipsa Subhankari and P.L. Nayak (2013), “Synthesis of copper


89 nanoparticles using Syzygium aromaticum (cloves) aqueous extract by using green chemistry”, World Journal of Nano Science & Technology, 2(1): 14-17. [20] J. Konieczny, Z. Rdzawski (2012), “Antibacterial properties of copper and its alloys”, International Scientific Journal published monthly by the World Academy of Materials and Manufacturing Engineering, Volume 56, pages 53-60. [21] Manki S Maoela, Omotayo A. Arotiba, Priscilla G.L. Baker, Wilfred T Mabusela, Nazeem Jahed, Everlyne A. Songa, Emmanuel I. Iwuoha, “Electroanalytical determination of catechin flavonoid in ethyl acetate extracts of medicinal plants”, International Journal of Electrochemical Science, 4 (2009) 1497-1510. [22] Masoud Salavati-Niasari, Fatemeh Davar, Noshin Mir (2008), “Synthesis and characterization of metallic copper nanoparticles via thermal decomposittion”, Polyhedron , 27, 3514-3518. [23] Masoud Salavati-Niasari, Fatemeh Davar (2009), “Synthesis of copper and copper (I) oxide nanoparticles by thermal decomposittion of a new precusor”, Materials Letters, 63, 441-443. [24] Mohammad J. Hajipour, Katharina M. Fromm, Ali Akbar Ashkarran, Dorleta Jimenez de Aberasturi, Idoia Ruiz de Larramendi, Teofilo Rojo, Vahid Serpooshan, Wolfgang J. Parak and Morteza Mahmoudi “Antibacterial properties of nanoparticles”, Trends in Biotechnology. [25] Salvatore Giuffrida, Lucia L. Costanzo, Giorgio Ventimiglia, Corrado Bongiorno

(2008),

“Photochemical

synthesis

of

copper

nanoparticles incorporated in poly(vinyl pyrrolidone)”, J. Nanopart Res, 10, 1183-1192.


90 [26] Soheyla Honary, Hamed Barabadi, Eshrat Gharaei-Fathabad, Farzaneh Naghibi (2012), “Green sythesis of copper oxide nanoparticles using penicillium urantiogriseum, penicillium citrinum and penicillium waksmanii”, Digest Journal of Nanoparticles and Biostructures, vol. 7, No. 3. [27] S. S. Joshi, S. F. Patil, V. Iyer, S. Mahumuni (1998), “Radiation induced synthesis

and

characterization

of

copper

nanoparticles”,

Nanostructured Materials, 10(7), 1135-1144. [28] Sudhir Kapoor, Dipak K. Palit, Tulsi Mukherjee (2002), “Preparation, characterization and surface modification of copper metal nanoparticles”, Chemical Physics Letters, 355, 383-387. [29] Su-Yuan Xie, Zhi-Jie Ma, Chun-Fang Wang, Shui-Chao Lin, Zhi-Yuan Jiang, Rong-Bin Huang, Lan-Sun Zheng (2004), “Preparation and self-assembly of copper nanoparticles via discharge of copper rod electrodes in a surfactant solution: a combination of physical and chemical processes”, Journal of Solid State Chemistry, 177, 37433747. [30] T. Theivasanthi and M. Alagar, “Studies of copper nanoparticles effects on micro-organisms”, Centrer for Research P.G.Department of Physics, Ayya Nadar Janaki Ammal College, Sivakasi-626124, Tamilnadu, India. [31] Vasudev D. Kulkarni, Pramod S. Kulkarni (2013), “Green Synthesis of copper nanoparticles using Ocimum Sanctum leaf extract”, International Journal of Chemical Studies, vol. 1 No. 3. [32] Venkata Pavani, Nandigam Srujana, Guntur Preethi, Tandale Swati “Synthesis of copper nanoparticles by Aspergillus species”, Department of

Biotechnology, Gokaraju Rangaraju Institute of


91 Engineering and Technology, Bachupally, Hydeabad India. [33] V. V. Makarov, A.J. Love, O.V. Sinitsyna, S.S. Makarova, I.V. Yaminsky, M.E. Taliansky, N.O. Kalinina (2014), “Green nanotechnologies: Synthesis of metal nanoparticles using plants”, Acta Naturae, vol 6, No 1 (20). [34] Xian-Ming Liu, Shao-Bin Miao, Bao-Ming Ji (2007), “Fabrication of novel Cu microspheres assembled with nanoparticles by a solvothermal reduction route”, Journal of Physics and chemistry of Solids, 68, 1375-1379. [35] Xifeng Zhang, Xiaonong Cheng, Hengbo Yin, Jian Yuan, Chi Xu (2008), “Preparation of needdle shaped nano-copper by microwaveassisted water system and study on its application of enhanced epoxy resin coating electrical conductivity”, Applied Surface Science, 254, 5757-5759. [36] Yixia Zhang, Dapeng Zhang, Yifei Kong, Xiansong Wang, Omar Pandoli, Guo Gao (2010), “Synergetic antibacterial effects of silver nanoparticles@Aloe Vera prepared via a green method”, Nano Biomed Eng, 2(4), 252-257. [37] Yong Cai Zhang, Gui Yun Wang, Xiao Ya Hu, Rong Xing (2005), “Preparation of submicrometer-sized copper and silver crystallites by a facile solvothermal complexation-reduction route”, Journal of Solid State Chemistry, 178, 1609-1613. [38] Young Hwan Kim, Don Keun Lee, Beong Gi Jo, Ji Hean Jeong, Young Soo Kang (2006), “Synthesis of oleate capped Cu nanoparticles by thermal decomposittion”, Colloids and Surface A: Physicochem. Eng. Aspects, 284-285, 364-368. [39] Y. Suresh, S. Annapurna, A.K. Singh, G.Bhikshamaiah (2014), “Green


92 synthesis and characterization of Tea decoction stabilized copper nanoparticles”, International Journal of Innovative Research in Science, Engineering and Technology, Vol.3, Issue 4. Websites [40] http://en.wikipedia.org/wiki/Antimicrobial_properties_of_copper [41] http://www.hoahocngaynay.com/vi/hoa-hoc-hien-dai/vat-lieu-moi/2hat-nano-kim-loai.html [42] http://www.hoahocngaynay.com/vi/hoa-hoc-hien-dai/vat-lieunano/1779-xop-nano-duoc-su-dung-de-hut-cac-chat-doc-trongmau.html [43] http://www.hoahocngaynay.com/vi/phat-trien-ben-vung/hoa-hoc-vamoi- truong/64-cong-nghe-nano-va-cach-mang-xanh.html [44] http://vi.wikipedia.org/wiki/công_nghệ_nano


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook