περιεχομενα
Εισαγωγή
09
Γεωγραφική τοποθέτηση
11
Όρια [ανάγλυφο, βλάστηση, κτισμένο]
19
Μεταβολές
27
Βλέμμα Υφές Ήχοι Συγκεντρώσεις
35 41 45 51
[Σημειώσεις]
53
Οι περιοχές
57
Η λογική του σχεδιασμού Οι κατασκευές
63
Το ξέφωτο Η παραλία Ο λόφος Το θέατρο
69 77 83 89
08
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η διπλωματική είχε σαν αφετηρία ένα προβληματισμό σχετικά με την αντίληψη του χώρου μέσω του ηχοτοπίου, ζήτημα που μας είχε απασχολήσει στα πλαίσια της διάλεξης [“Από τον ήχο στο χώρο / ήχοι και αντίληψη του χώρου”, Ιούνιος 2010]. Στην πορεία της εργασίας καταλάβαμε πως δε θα ήταν δυνατόν να εξετάσουμε έναν τόπο μόνο μέσω ενός χαρακτηριστικού, αλλά πως θα έπρεπε να εντάξουμε κι άλλες παραμέτρους. Αυτές οι παράμετροι είναι εκείνες που καθορίζουν την τελική εικόνα όπως διαμορφώνεται στον καθένα, και δεν είναι μόνο τα ευδιάκριτα χαρακτηριστικά ενός τόπου αλλά το να δεις μέσα από τον ίδιο σου τον εαυτό πώς ο χώρος δημιουργεί σκέψεις, συνειρμούς, μνήμες από άλλα τοπία, νοητικές αναπαραστάσεις. Είναι, φυσικά, κατανοητό πως κάθε παρατήρηση είναι εντελώς προσωπική και σχετίζεται με ψυχολογικούς και πολιτισμικούς παράγοντες πολύπλοκους και δύσκολα αναλύσιμους. Στην εργασία μας ενδιαφέρει να μελετήσουμε τις διαφορετικές χωρικές ποιότητες που μπορούν να συνυπάρχουν σ’ ένα τοπίο και να αλληλεπιδρούν μετασχηματίζοντας συνεχώς την εικόνα του.
Επιλέγουμε σαν περιοχή τη ρεματιά Χαλανδρίου, αρχικά λόγω της βιωματικής επαφής. Στη συνέχεια βρίσκουμε ενδιαφέρουσα την συνύπαρξη του υπολειμματικού φυσικού τοπίου με το ανθρωπογενές, και τη σύνθεσή τους σε ένα νέο τοπίο. Η πόλη έχει απορρίψει τη ρεματιά, γεγονός που προκαλεί μια επιπλέον επιθυμία κατανόησης του χώρου αυτού. Μέσα από συνεχείς επισκέψεις επιχειρούμε να καταγράψουμε και να ερμηνεύσουμε τις μεταβολές που παρατηρούμε στον τόπο, και να κατανοήσουμε τον τρόπο που ο τόπος αλληλεπιδρά με μας, καθώς και πώς οι δικές μας ενέργειες και σκέψεις τον επηρεάζουν. Αυτό είναι και το πρώτο κομμάτι της εργασίας, η συλλογή και καταγραφή στοιχείων. Εξαρχής το βάρος δόθηκε σε αυτό το κομμάτι, χωρίς να υπάρχει πρόθεση για κάποια ολοκληρωμένη πρόταση επέμβασης. Τελικά το ίδιο το τοπίο μας υπέδειξε έναν ελάχιστο σχεδιασμό που έχει να κάνει τόσο με την εξυπηρέτηση κάποιων λειτουργιών που ευνοεί ο χώρος όσο και με την ανάδειξη κάποιων συγκεκριμένων χωρικών ποιοτήτων.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
09
Το Χαλάνδρι βρίσκεται στο βορειοανατολικό τμήμα του λεκανοπεδίου, και χαρακτηρίζεται από μια σειρά οδικών αξόνων υπεραστικής σημασίας οι οποίοι καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργία και τη δυναμική του. Πρόκειται για τη Λ. Κηφισίας στα δυτικά, τη Μεσογείων στα ανατολικά και την Αττική οδό βόρεια του δήμου, αλλά και τους κεντρικούς άξονες που διατρέχουν τον δήμο όπως τους βλέπουμε στον χάρτη. Το εμπόριο και η αναψυχή οργανώνονται κυρίως στο κέντρο του Χαλανδρίου αλλά και κατά μήκος των κεντρικών δρόμων που προαναφέραμε. Την περιοχή εξυπηρετούν τρεις σταθμοί του μετρό, αυτοί του Νομισματοκοπείου, της Αγ. Παρασκευής και του Χαλανδρίου.
Το ρέμα Πεντέλης-Χαλανδρίου διασχίζει την περιοχή, χωρίζοντας τη στη μέση, οργανώνοντας την πόλη δεξιά και αριστερά των πρανών του. Είναι σήμα κατατεθέν του Χαλανδρίου• αποτέλεσε άλλωστε και την αιτία κατοίκησής του. Σημαντικό στοιχείο όσον αφορά στο ρέμα είναι ότι μέχρι το 1995 δεν έχει χαρακτηριστεί προστατευόμενη περιοχή, με αποτέλεσμα η δόμηση να συνεχίζεται ανεξέλεγκτη στενεύοντας το φυσικό χώρο της ρεματιάς, ενώ σε πολλά σημεία οι ιδιοκτησίες να κατεβαίνουν μέχρι τα πρανή της κοίτης.
10
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΉ ΤΟΠΟΘΈΤΗΣΗ
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
11
12
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΉ ΤΟΠΟΘΈΤΗΣΗ
Ούτε αυτό, όμως, μπόρεσε να αναστρέψει ή να αποτρέψει πολιτικές καταπάτησης και εμπορευματοποίησης του χώρου, τόσο από ιδιώτες όσο και από τις αρχές. Για την κατασκευή της Αττικής οδού ένα μεγάλο μέρος του ρέματος αποψιλώθηκε, ενώ η υδρολογική μελέτη που τη συνόδευε, υπογειοποίησε για 100 μέτρα τη ροή του ρέματος κι έστειλε μεγάλο μέρος των απορροών στη γειτονική λεκάνη απορροής, μειώνοντας τη ροή και καταστρέφοντας τη φυσική συνέχεια του ρέματος. Η ροή του νερού είναι μόνιμη αλλά δεν ξεπερνά ένα μέγιστο ύψος μισού μέτρου σημειακά. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως οι εναπομείναντες ελεύθεροι πράσινοι χώροι του ρέματος Χαλανδρίου υπάρχουν χάρις σε λίγους κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι αντέδρασαν σε μια μελέτη αξιοποίησης του ρέματος που εμφανίστηκε το 1987. Στην αρχή με όρους αυτοοργάνωσης και σε συνεννόηση με συλλογικότητες [ραδιοφωνικός σταθμός “Κοκκινοσκουφίτσα”, περιοδικό “Ακροβασία”], και στη συνέχεια με την ίδρυση του Συλλόγου Προστασίας της Ρεματιάς Χαλανδρίου, κατάφεραν να σταματήσουν το σχέδιο ανάπλασης του ρέματος, ύστερα από πολλές συζητήσεις, επιστολές, άρθρα και δαπανηρές προσφυγές. Μετά από συνεχείς πιέσεις, με το Π.Δ. 9-8-95 που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 659/Δ/6-5-95, το ρέμα Πεντέλης-Χαλανδρίου χαρακτηρίστηκε προσ τατευόμενο τοπίο και καθορίστηκαν τα όρια στις ζώνες προστασίας του με την επιβολή περιοριστικών όρων ως προς τη δόμηση και τις χρήσεις.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
Η ρεματιά στην περιοχή του Χαλανδρίου έπαψε να αποτελεί τη συνέχεια ενός ολοκληρωμένου οικοσυστήματος, αφού διακόπηκαν οριστικά οι διαδικασίες φυσικής αναδάσωσης και μετακίνησης της πανίδας. Μετατράπηκε σε έναν απομονωμένο χώρο αστικού πράσινου, ο οποίος συνεχίζει να πιέζεται ασφυκτικά από δημοσιοοικονομικά και ατομικά συμφέροντα. Στην ιστορία του ρέματος βλέπουμε να επαναλαμβάνεται η χαρακτηριστική στάση των αρχών και της κοινωνίας προς τέτοιους χώρους πρασίνου, οι οποίοι παραμένουν μέσα στην πόλη ανεκμετάλλευτοι και αποκομμένοι από αυτή. Είναι στρατηγική πλέον η ιδιοκτησιακή και οικονομική εκμετάλλευση τέτοιων περιοχών υπολειμματικού χαρακτήρα κι αυτό αποδεικνύεται καθημερινά με μελέτες που δημοσιοποιούνται για την υποτιθέμενη ανάδειξη, προστασία ή αξιοποίηση τους.
13
14
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
[σχηματική απεικόνιση εξάπλωσης της πόλης στο τμήμα μελέτης]
ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΉ ΤΟΠΟΘΈΤΗΣΗ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ
Περπατήσαμε, αρχικά, το ρέμα από το σημείο που αυτό εμφανίζεται κοντά στο κέντρο του Χαλανδρίου έως τη διασταύρωσή του με την Αττική οδό και το πάρκο που βρίσκεται στο ύψος του Σισμανόγλειου. Επιλέξαμε ενδεικτικά ένα τμήμα αυτής της αρχικής διαδρομής, καθώς δεν ήταν δυνατό μέσα στο χρονικό περιθώριο που είχαμε να εφαρμόσουμε τη μέθοδο ανάλυσης σε όλο το μήκος του ρέματος, κάτι που φυσικά θα μας οδηγούσε και σε τελείως διαφορετικά συμπεράσματα. Το τμήμα που εστιάσαμε συγκεντρώνει μια ποικιλία χωρικών ποιοτήτων [κάποιες από τις οποίες επαναλαμβάνονται στο υπόλοιπο τμήμα του ρέματος], βρίσκεται πολύ κοντά στο κέντρο του Χαλανδρίου και είναι το πιο επισκέψιμο τμήμα. Περιοριζόμαστε σε αυτό το τμήμα θεωρώντας ότι ένας τόπος μπορεί να χωρίζεται σε υποδιαιρέσεις οι οποίες να διατηρούν ένα βαθμό αυτοτέλειας και να μπορούν να λειτουργούν τόσο μεμονωμένα όσο και σε συνδυασμό με το σύνολο του χώρου στον οποίο εντάσσονται.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
15
Ο Kevin Lynch στο βιβλίο του “The image of the city” ερευνά τον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες αντιλαμβάνονται και οργανώνουν τις χωρικές πληροφορίες καθώς προσανατολίζονται μέσα στο αστικό τοπίο. Αναφέρει ότι κατανοούν το περιβάλλον με τρόπους προβλέψιμους, οι οποίοι δυνητικά διαμορφώνουν “νοητικούς χάρτες”. Μελετώντας αυτόν τον τρόπο ανάγνωσης της πόλης, ο Lynch κατάφερε να συνδέσει τις αφηρημένες ιδέες που έχει ο κάθε άνθρωπος για την πόλη, με την εμπειρία που αποκτά βιώνοντάς την, αποδεσμέυοντας τον έτσι από τα περιοριστικά όρια και την αυστηρότητα ενός χάρτη.
Στο χάρτη έχουμε σημειώσει τα βασικά όρια κίνησης στην περιοχή. Πάνω στα ήδη χαραγμένα μονοπάτια σημειώνεται που διακόπτεται η πορεία κάθε φορά, καθώς και οι κόμβοι που αφορούν σε σημεία συνάντησης μονοπατιών ή σε σημεία συγκέντρωσης κόσμου λόγω της γεωμετρίας του χώρου. Για τον Λιντς οι περιοχές είναι ενότητες με αναγνωρίσιμη ταυτότητα. Σε αυτό το στάδιο έχουμε κάνει έναν ασαφή διαχωρισμό ενοτήτων στην ευρύτερη ενότητα της περιοχής. Οι 4 περιοχές είναι το ξέφωτο [το πιο επισκέψιμο κομμάτι και όπου μέσα σε αυτό ο χρήστης έχει τη συνολική εποπτεία του χώρου], μια κλειστή γραμμική πορεία, η μη επισκέψιμη πλαγιά, το θέατρο. Επίσης έχουν σημειωθεί τα τοπόσημα , βασικά σημεία αναφοράς και προσανατολισμού στο χώρο.
Στο δεύτερο χάρτη αναλύουμε το χαρακτήρα του ορίου κάθε φορά. Περιμετρικά κι εκατέρωθεν των δρόμων, όριο αποτελούν κυρίως οι ιδιοκτησίες με τον κτιριακό τους όγκο και με τις περιφράξεις. Στην πλευρά που ερχόμαστε σε επαφή με το ρέμα, δεν αποτελεί πια όριο η ιδιοκτησία -εκτός από συγκεκριμένα σημεία- αλλά το ανάγλυφο, τα πρανή δηλαδή της ρεματιάς και της κοίτης, καθώς και η φύτευση. Ειδικότερα, εντός της κοίτης, η οποία συνιστά ένα κανάλι κίνησης τόσο του νερού όσο και του ανθρώπου, το όριο παίρνει τη μορφή άλλοτε πυκνής βλάστησης και άλλοτε απότομης πλαγιάς ή σαρζανετίων [συρματοκιβώτια].
18
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΤΑ ΟΡΙΑ
Το τοπίο μετασχηματίζεται τόσο λόγω των φυσικών φαινομένων όσο και από την ανθρώπινη δραστηριότητα και την κίνηση του ανθρώπινου σώματος μέσα σε αυτό.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
Η κίνηση παίζει καθοριστικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο κανείς δίνει μορφή στο τοπίο. Ο άνθρωπος μέσω των διαφόρων κινητικών του καταστάσεων, μέσα από το ίδιο το ίχνος της κίνησής του, αλλά και μέσω συνειρμικών παραστάσεων επαναδιαμορφώνει και επανοηματοδοτεί το χώρο.
19
ένα μικρό ύψωμα ορίζει ταυτόχρονα μία κίνηση κατά μήκος της βάσης του, και μια πιθανή θέα σε όποιον το ανέβει
ένας λόφος σε ένα επίπεδο τοπίο αποτελεί ο ίδιος την αιτία κατοίκησής του
ένας επίπεδος χώρος καλεί τον επισκέπτη να πατήσει, να εξερευνήσει και να εποπτεύσει όλη την επιφάνειά του
ένα βαθύ ρήγμα γεμίζει με θάλασσα
η απότομη πλαγιά ορίζει την κίνηση, είτε στο φρύδι είτε στη βάση της. Στη δεύτερη αυτή περίπτωση, ορίζει και το οπτικό πεδίο
20
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟ ΑΝΑΓΛΥΦΟ
Για
την καλύτερη κατανόηση των ορίων, τα απομονώνουμε και τα επεξεργαζόμαστε ξεχωριστά.
απότομη πλαγιά ομαλή πλαγιά
[διάγραμμα μορφής αναγλύφου κατά μήκος των κινήσεων]
κινήσεις
Το ανάγλυφο είναι το όριο με τον πιο αργό ρυθμό μεταβολής . Οι διαδικασίες διαμόρφωσής του είναι τόσο αργές όσο κι εντυπωσιακά καθοριστικές, όσον αφορά στον τρόπο οργάνωσης των επιμέρους στοιχείων που συνθέτουν το τοπίο όσο και στην κίνηση του ανθρώπινου σώματος.
Στο παραπάνω διάγραμμα, ανάλογα με το πάχος κάθε φορά της γραμμής σημειώνουμε την ένταση του αναγλύφου. Είναι φανερό ότι καθ’ όλο το μήκος της κοίτης είναι πολύ έντονο, καθώς το ύψος των πρανών της κυμαίνεται από 3 έως 5 μέτρα. Στο υπόλοιπο τμήμα, υπάρχουν σημεία με έντονο ανάγλυφο, καθώς και άλλα όπου εξομαλύνεται διευκολύνοντας την προσπέλαση στο ρέμα.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
21
ένταση
σκοτεινό άγριο
υγρό
πορεία ανοιχτό / κλειστό αραιό
θέα διαπερατότητα
φωτεινό κατανοητό
πυκνό οριοθετημένο
φράγμα / εμπόδιο
ψηλό
πέρασμα
μυστικό
πύλη κάλεσμα
22
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΤΑ ΟΡΙΑ Η ΒΛΑΣΤΗΣΗ
χαμηλή βλάστηση <50cm
[διάγραμμα βλάστησης κατά μήκος των κινήσεων]
πυκνή ψηλή βλάστηση / φράγμα αραιή ψηλή βλάστηση πυκνές καλαμιές αραιές καλαμιές πέρασμα κάτω απο χαμηλά κλαδιά δίκτυο κινήσεων ροή νερού
Η βλάστηση είναι ένα ακόμη βασικό στοιχείο διαμόρφωσης του χώρου και των ορίων του. Σε αντίθεση με το ανάγλυφο, είναι ένα όριο ευμετάβλητο , καθώς μεταλλάσσεται από εποχή σε εποχή και από χρόνο σε χρόνο. Τα φυτά με τον κύκλο ζωής τους αλλάζουν και τον χώρο γύρω τους. Στο διάγραμμα, τα διαφορετικά χρώματα σημειώνουν το είδος της ψηλής βλάστησης. Στα πρανή κυριαρχούν τα πεύκα ενώ στο ξέφωτο διακρίνεται καθαρά μια ζώνη στην οποία συναντά κανείς αποκλειστικά ευκαλύπτους και λεύκες. Όσον αφορά στην κίνηση πάνω στα μονοπάτια, σημειώνεται η βλάστηση εκατέρωθεν ως προς την πυκνότητα και το ύψος, χαρακτηριστικά που διαμορφώνουν και συχνά καθορίζουν την κίνηση του σώματος.
Γίνεται αντιληπτό ότι τα φυτά αποκαλύπτουν και αποκρύπτουν θέες, διακόπτουν πορείες, οδηγούν ή προσκαλούν τον περιπατητή, σημειώνουν το ύψος του χώρου, εκτρέπουν, σκηνοθετούνˑ ο δομικός τους ρόλος κρίνεται βασικός.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
23
[μακέτα τμήματος μελέτης σε κλίμακα 1/1000]
24
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟ ΚΤΙΣΜΕΝΟ Ο αστικός ιστός διαρκώς μεταβάλλεται μαζί με τις ανθρώπινες ανάγκες Ο τρόπος με τον οποίο η πόλη έχει προσεγγίσει το ρέμα, περιορίζοντας και περισφίγγοντάς το, δημιουργεί αυστηρά μέτωπα περιμετρικά αυτού. Πολλές φορές οι ιδιοκτησίες φτάνουν μέχρι την κοίτη αποτελώντας ένα σαφές όριο για τον περιπατητή, και εμποδίζοντας την κίνηση κατά μήκος της. Σε άλλες περιπτώσεις οδηγούν τον περιπατητή να απομακρυνθεί από τα όρια του ρέματος, με αποτέλεσμα να χάνεται η επαφή του με αυτό. Η σχέση που μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό, με τη μορφή μεταβατικών χώρων [με ένα κατώφλι ή μια αυλή], απουσιάζει παντελώς στη συγκεκριμένη περίπτωση καθώς αυσ τηρές περιφράξεις αποκλείουν κάθε συνδιαλλαγή του μέσα και του έξω, εμποδίζουν την ανάμειξη της εσωτερικότητας των σπιτιών με τη συλλογικότητα απ’ έξω, ενώ πολλές φορές καταπατούν τον δημόσιο χώρο για προσωπικό όφελος.
[τα αυστηρά μέτωπα των ιδιοκτησιών εμποδίζουν ακόμη και την οπτική επαφή με το ρέμα]
[με την πράσινη κλωστή σημειώνεται η όσο το δυνατόν πλησιέστερη στα όρια του ρέματος κίνηση]
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
25
ΥΨΗ
26
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ
Η συνθήκη του χρόνου καθορίζει την αντίληψη για το χώρο καθώς τον αναγκάζει σε συνεχείς μεταβολές ενώ αποτελεί το βασικό παράγοντα που προσδιορίζει την ένταση με την οποία εμφανίζεται ένας χώρος μέσα στην έκταση του τοπίου. Προσπαθήσαμε να καταγράψουμε και να οργανώσουμε τα πιο ευδιάκριτα χαρακτηριστικά του χώρου που είδαμε να αλλάζουν στη διάρκεια ενός έτους. Έχουμε μια διακύμανση ως προς την ύλη, τη χρωματικότητα, την ογκοπλασία. Οι πολλές υφές, τα χρώματα, οι πυκνώσεις ή αραιώσεις του φωτός, οι διαύγειες ή αδιαφάνειες, οι αλλαγές του ύψους των φυτών, οι μυρωδιές, η ανεμπόδιστη ή εκτρεπόμενη κίνηση, όλα αυτά συμβάλλουν στη συγκρότηση της ταυτότητας του τόπου και ταυτόχρονα εμφανίζουν ή αποκρύπτουν επιμέρους περιοχές και κινήσεις. Αυτές οι μεταβολές που διαβάζουμε στις αλλαγές των χαρακτηριστικών σε συνδυασμό με τις κοινωνικές και πολιτισμικές ανασημασιοδοτήσεις οδηγούν στον επαναπροσδιορισμό της εικόνας του τοπίου. Εντοπίζοντας αυτές τις μεταβολές αντιλαμβάνεται κανείς το χώρο όχι ως ένα στατικό σύστημα, αλλά ως ένα σύστημα δυναμικό σε διαρκή μετασχηματισμό.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
27
ΥΦΕΣ ‘‘Ο υλικός κόσμος προσφέρεται στην αφή μέσω της υφής των υλικών. Στη διαφορετικότητα της υφής των διαφορετικών υλικών στηρίζεται η επένδυση της υφής με κοινωνική αξία. [...] Μπορεί να μεταφέρει εμπειρίες, γεγονότα της κοινωνικής ζωής που για κάποιους έχουν αξία. Συλλογικές εμπειρίες και πρακτικές αναγνωρίζουν στην υφή συμβολικό περιεχόμενο, της αποδίδουν, λοιπόν, την ικανότητα να προσδιορίζει συμβολικές σχέσεις με το χώρο.’’ Σταύρος Σταυρίδης, Η συμβολική σχέση με το χώρο/πώς οι κοινωνικές αξίες διαμορφώνουν και ερμηνεύουν το χώρο.
28
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΧΡΩΜΑΤΑ
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
29
ΦΩΣ Το φως εμφανίζει ή αποκρύπτει πορείες, δημιουργεί αντανακλάσεις, αναδεικνύει τις μορφές.
30
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΕΜΠΟΔΙΑ
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
31
Μέσω της κίνησής του στο χώρο, ο άνθρωπος αναπτύσσει σχέσεις [άμεσες ή έμμεσες] συμβολικές με αυτόν. Ο χώρος θεωρείται συχνά ως μια σειρά εικόνων, οπτικά δηλαδή ερεθίσματα. Ωστόσο, δεν είναι όμως μόνο η όραση η αίσθηση εκείνη που μπορεί να δώσει σε κάποιον τις ακριβείς πληροφορίες για ό,τι συμβαίνει γύρω του. Όπως γράφει και ο Σ.Σταυρίδης στο βιβλίο του “Η συμβολική σχέση με το χώρο”, οι συμβολικές σχέσεις δραστηριοποιούνται από τα δεδομένα όλων των αισθήσεων, τα οποία κινητοποιούν μηχανισμούς ανάγνωσης, ερμηνευτικής του περιβάλλοντος.
κίνηση ανάμεσα από ψηλά δέντρα
_περιμετρική ορατότητα, διακοπτόμενη από τους κορμούς με ρυθμό ανάλογο με τον ρυθμό βηματισμού _οπτικό όριο σε μεγάλο ύψος / ταβάνι δημιουργούμενο από φυλλώματα
κίνηση στο επίπεδο
_εύρος βλέμματος 360ο _ελεύθερη “χαλαρή” κίνηση _έλεγχος και κατανόηση του περιβάλλοντος χώρου
πορεία κατά μήκος πλαγιάς [στο χαμηλότερο σημείο] _περιορισμός του βλέμματος προς τα πάνω _προσανατολισμός με βάση την ακοή
πορεία σε πεζόδρομο
_γραμμική πορεία _εύρος βλέμματος που συμπίπτει με το πλάτος του πεζοδρόμου και ανοίγει σημειακά στα πλατώματα και στις χαμηλές περιφράξεις των σπιτιών
πορεία κατά μήκος πυκνής βλάστησης
_πορεία με συνεχόμενο οπτικό όριο _εστίαση του ενδιαφέροντος στο πεδίο ελεύθερης ορατότητας _συνεχώς εναλλασσόμενα κάδρα κατά μήκος της πορείας
κίνηση σε υψηλότερο επίπεδο
_συνολική εποπτεία του χώρου _αργός ρυθμός βηματισμού / στάση _νοητή χάραξη πιθανών διαδρομών
πέρασμα μέσα και κάτω από συστάδες δέντρων και αναρριχητικών _πορεία αυστηρά καθορισμένη _μειωμένο εύρος και βάθος βλέμματος _ταχύτερος βηματισμός _όξυνση της ακοής και της όσφρησης
34
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΒΛΕΜΜΑ ΕΥΡΟΣ / ΒΑΘΟΣ
Όλα τα χαρακτηριστικά της προηγούμενης ενότητας αποτελούν ένα σύνολο και οι όποιες αλλαγές συντελούνται σε ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά επηρεάζουν και τα υπόλοιπα. Όλα αυτά γίνονται αντιληπτά από τη σύμπραξη των αισθήσεων , καθώς η κάθε μία λειτουργεί συμπληρωματικά ως προς την άλλη. Προκειμένου όμως να επεξεργαστούμε και να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο που τα διάφορα ερεθίσματα επηρεάζουν την κίνηση του παρατηρητή, επιχειρούμε στη συνέχεια να διαχωρίσουμε τις πολλαπλές αναγνώσεις του χώρου μελετώντας τα ερεθίσματα με βάση το αισθητηριακό μέσο πρόσληψης. Η πρώτη ενότητα αφορά στο βλέμμα και τον τρόπο που οι δομές του χώρου επηρεάζουν την κίνησή του και κατ’ επέκταση την κίνηση του σώματος. Ο παραπάνω χάρτης προσπαθεί να αποδώσει το κατά πόσο είναι ορατά ή όχι τα διάφορα τμήματα της
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
περιοχής, καθώς κινούμαστε στα μονοπάτια. Γίνονται φανερές δύο περιοχές, οι οποίες, η μία λόγω της κεν τρικότητας και η άλλη λόγω της γραμμικότητας, δίνουν δυνατότητες θέασης από περισσότερα σημεία. Με πιο σκούρο χρώμα σημειώνονται οι περιοχές που γίνονται ορατές καθώς τις διασχίζεις και με ακόμα πιο σκούρο, οι περιοχές που φαίνονται από συγκεκριμένα μόνο σημεία. Με το μαύρο είναι περιοχές με τις οποίες δεν υπάρχει καθόλου οπτική επαφή, κυρίως λόγω ιδιοκτησιών. Ο τρόπος με τον οποίο συνδυάζονται το ανάγλυφο, η βλάστηση και το κτισμένο καθορίζουν το εύρος και το β ά θ ο ς του βλέμματος του περιπατητή. Στην απέναντι σελίδα, αποτυπώνουμε κάποιες τομές σε χαρακτηριστικά σημεία του ρέματος. Η κλιμάκωση του εδάφους κάθε φορά επιτρέπει ή αποτρέπει την οπτική επαφή με το περιβάλλον.
35
3_ Περπατώντας στο μονοπάτι μεταξύ Δάφνιδος και Πολυδρόσου, το βλέμμα ακολουθεί την κίνηση του σώματος, καθώς ο χώρος μόνο σημειακά μπορεί να προσφέρει μακρινές οπτικές φυγές. Γενικά, στο οπτικό πεδίο βρίσκεται κάθε φορά ο χώρος περιμετρικά του σώματος, ανάμεσα στην απότομη πλαγιά και στην φύτευση πλάι στη κοίτη. Ο χώρος κατανοείται τμηματικά, καθώς τα κάδρα διαδέχονται το ένα το άλλο.
4_ Στο τμήμα της οδού Ηρώδου Αττικού που συνορεύει με το ρέμα, δεν είναι δυνατή η οπτική επαφή με το εσωτερικό του, πέρα από το πρώτο μέτωπο της φύτευσης, λόγω της πυκνότητας αυτής αλλά και λόγω του αναγλύφου. Είναι λίγα τα σημεία όπου αν πλησιάσει κανείς την πλαγιά μπορεί να δεί μέσα στο ρέμα και μέχρι την απέναντι πλευρά του.
6_ Το ξέφωτο είναι το πλατύτερο τμήμα της περιοχής μελέτης. Λόγω της επιπεδότητας του αναγλύφου και της ψηλής φύτευσης [ευκάλυπτοι και λεύκες], το βλέμμα μπορεί να έχει συνολική εποπτεία του χώρου και ξεκάθαρες οπτικές φυγές προς τα μονοπάτια, τις πλαγιές και την πόλη. Από το επίπεδο του δρόμου, η ορατότητα είναι επίσης ελεύθερη, επιτρέποντας στους περαστικούς να αντιλαμβάνονται ό,τι συμβαίνει στον χώρο.
36
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΒΛΕΜΜΑ 1_ Στην οδό Ροδοδάφνης, το βλέμμα μένει σε γενικές γραμμές στα όρια του δρόμου, ενώ η οπτική επαφή με το ρέμα περιορίζεται στη θέαση των φυλλωμάτων. Στην είσοδο του θεάτρου και δίπλα στο κτήμα Πραποπούλου το οπτικό πεδίο διευρύνεται.
ΟΠΤΙΚΕΣ ΦΥΓΕΣ
2_ Για να φτάσει κανείς στο θέατρο, κατεβαίνει μια σκάλα πλαισιωμένη από πυκνή φύτευση, η οποία καταλήγει στο επίπεδο της σκηνής. Πυκνά καλάμια πίσω και δεξιά της σκηνής μαζί με ψηλά πεύκα πίσω και δεξιά των καθισμάτων, περιορίζουν την ορατότητα αποκλειστικά στο εσωτερικό του θεάτρου. Η παρουσία του “πάνω” υπερτονίζεται, ο ανοιχτός ουρανός τραβάει την προσοχή του επισκέπτη.
5_ Στην οδό Δάσους απουσιάζει σχεδόν σε όλη την πορεία η επαφή με την πλαγιά και το ρέμα λόγω της πυκνής φύτευσης με θάμνους. Το οπτικό πεδίο δε διευρύνεται, το βλέμμα τρέχει γραμμικά τον πεζόδρομο, περιορισμένο μεταξύ των θάμνων από τη μία πλευρά και των σπιτιών από την άλλη.
7_ Το ρέμα και η παραρεμάτια ζώνη προσφέρουν μια ποικιλία χωρικών ποιοτήτων και οπτικών φυγών που απουσιάζουν από το κέντρο του Χαλανδρίου, ενώ όπου υπάρχουν, χάνονται μέσα στον οπτικό πανικό των διαφημιστικών επιγραφών, των αυτοκίνητων, των καταναλωτών.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
37
Η όραση είναι μια εξ’ αποστάσεως αίσθηση, και δίνει κυρίως πληροφορίες για τα σχήματα και τα χρώματα, ενώ μπορεί να αναγνωρίσει τις υφές μόνο όταν είναι καταγεγραμμένες στη μνήμη σαν απτικό ερέθισμα. Τα απτικά ερεθίσματα δίνουν μια άμεση και πολύ έντονη πληροφορία για το βάρος στον τρισδιάστατο χώρο. Η απτική επαφή επιτρέπει στον άνθρωπο να αναγνωρίζει τις υλικότητες του περιβάλλοντος, οι οποίες σκηνοθετούν ως ένα βαθμό την κίνηση και τις δραστηριότητές του στο χώρο.
40
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΥΦΕΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΥΦΩΝ
Η παραπάνω καταγραφή αφορά στις υφές των υλικών που συναντήσαμε στην περιοχή. Κάποια συγκεντρώνονται κυρίως στην περιοχή περιμετρικά του ρέματος και είναι αυτά που κατά κύριο λόγο συναντάμε στην πόλη [πλάκες πεζοδρομίου, κυβόλιθοι, άσφαλτος]. Μέσα στο ρέμα τα φυσικά υλικά υπερτερούν [ξύλο, χώμα, γρασίδι], αλλά συνδυάζονται και με τεχνητά [λιθόστρωτο, τσιμέντο]. Τα υλικά μεταβάλλονται ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, με την κίνηση του νερού ή και του ανθρώπινου σώματος πάνω σε αυτά. Σε κάποια υλικά αυτές οι αλλαγές είναι εμφανείς, ενώ άλλα τείνουν να διατηρούν τη δομή και τη σύστασή τους. Έτσι από τη μία έχουμε υλικά όπως το τσιμέντο, οι πλάκες, η άσφαλτος, το ξύλο, και από την άλλη πιο μαλακές κι ευμετάβλητες επιφάνειες όπως το χώμα, που όταν βρέχει μετατρέπεται σε λάσπη , η άμμος, το γρασίδι.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
41
ανοδική πορεία μονοπάτι με γαρμπίλι λιθόστρωτο μονοπάτι χωμάτινο μονοπάτι όχι σαφώς χαραγμένο μονοπάτι λαμαρίνα κυβόλιθοι / πεζόδρομος πεζοδρόμιο / άσφαλτος σκαλιά μπετονένια σκαλιά χωμάτινα μπετονένια επιφάνεια
42
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΥΦΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ
ο ρυθμός του βηματισμού σε πλακοστρωμένο δρόμο ή άσφαλτο είναι σταθερός και γρήγορος και κατά κύριο λόγο δεν επηρεάζεται από τις καιρικές συνθήκες
η κίνηση αποκτά μια μικρή δυσκολία λόγω της υφής του εδάφους και των διαφοροποιήσεων του αναγλύφου
στα σκαλοπάτια ο ρυθμός είναι σταθερός και σχετικά γρήγορος
σε χωμάτινο μονοπάτι ο ρυθμός βηματισμού είναι αργός και ακανόνιστος η υγρασία αλλάζει την υφή των διαφόρων δαπέδων, προκαλώντας κατ’ επέκταση κι άλλη αίσθηση κατά το περπάτημα. Το δεδομένο αυτό επιβάλλει άλλο ρυθμό και άλλο τρόπο βηματισμού, αργό και διακοπτόμενο
Η αφή δεν είναι παθητική αίσθηση που απαντά μόνο στα ερεθίσματα που δέχεται. Εμπλέκεται ενεργά στη διαμόρφωση της κινητικής κατάστασης, στην αίσθηση της ισορροπίας και στην ευστάθεια του σώματος. Ο περιπατητής αντιλαμβάνεται τις διαφορετικές υφές των υλικοτήτων με το πέλμα του και ανάλογα με την αντίσταση που συναντά, την βύθιση ή την ολίσθηση προσαρμόζει την κίνησή του. Αν κάποιο υλικό είναι τραχύ ή λείο, μαλακό ή σκληρό, δροσερό ή ζεστό τείνει να διαμορφώσει τον τρόπο της κίνησης στην επιφάνειά του. Ακόμα και οι εναλλαγές των κλίσεων του εδάφους δίνουν απτικά ερεθίσματα κιναισθητικού περιεχομένου. Οι υφές μπορούν να λειτουργήσουν προσδιορίζοντας τη μετάβαση από ένα χώρο σε έναν άλλο ή οριοθετώντας καταστάσεις οπτικά ή απτικά.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
43
Φωνές παιδιών / παιδική χαρά
Βρίσκεται κανείς λίγο πιο χαμηλά από το επίπεδο του δρόμου και το βουητό των αυτοκινήτων κυριαρχεί. Από μακριά πια, ξεχωρίζουν τα κελαηδίσματα των πουλιών.
Από ψηλά ακούγεται πολύ έντονα το τμήμα της πόλης που βρίσκεται ακριβώς απέναντι.
Το νερό ακούγεται πολυ δυνατά και σε συνδυασμό με τη στάση επάνω στο γεφυράκι, είναι ο ήχος που κυριαρχεί. Είσοδος στη ρεματιά από ήσυχο δρόμο. Δίνεται η αίσθηση ότι τα πουλιά και η φύση ακούγονται σε πολύ μεγάλη ένταση, ακόμα κι αν στην πραγματικότητα δεν είναι τόσο δυνατά.
“Κορμός” / σημείο στάσης, όπου και πάλι ανοίγει για λίγο η ματιά προς την κοίτη και ακούγεται το νερό.
ξέφωτο ήχοι πουλιών
μικρό ξέφωτο ήχοι πουλιών
Άνοιγμα της ματιάς και των αυτιών προς την κοίτη. Δυνατό κελάρυσμα του νερού και ομιλίες που ακούγονται ολοκάθαρα από το Γηροκομείο, που βρίσκεται απέναντι.
44
Ανεβαίνοντας τα σκαλιά, τα πουλιά απομακρύνονται και πάλι. Τα αυτοκίνητα που κινούνται στην απέναντι πλευρά του ρέματος ακούγονται δυνατά.
Από εδώ και πέρα, οι ήχοι των αυτοκινήτων της οδού Δάφνιδος, αρχίζουν να δυναμώνουν αρκετά.
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΗΧΟΙ
Για ένα μικρό διάστημα που ανοίγουν τα καλάμια, το νερό δυναμώνει.
Αυτοκίνητα μονο.
Από το μικρό μονοπάτι κάτω από το κύριο ακούγεται το νερό που κυλάει.
Παιδικός σταθμός φωνές παιδιών.
Τα αυτοκίνητα χαμηλώνουν, ακούγονται σποραδικά από τον δρόμο ακριβώς από πάνω. Το θρόισμα των φύλλων των δέντρων και των καλαμιών κυριαρχεί.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
Ησυχία / απομόνωση. Πολύ πυκνές καλαμιές κρύβουν πλήρως την κοίτη και σε αποκόβουν από κάθε είδους ήχο. Τις μέρες που έχει αέρα ακούγεται αποκλειστικά και πολύ έντονα το θρόισμα των καλαμιών.
Βρίσκεται κανείς καλυμμένος από κλαδιά δέντρων. Τα πουλιά ακούγονται αρκετά έντονα, ενώ το βουητό των αυτοκινήτων που κινούνται στην οδό Πολυδρόσου, αρχίζει να δυναμώνει.
45
νερό
το συνεχόμενο βουητό από τα φύλλα των δέντρων
46
αέρας
πουλιά
η οξύτητα και σποραδικότητα των πουλιών
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΗΧΟΙ
Ηχοτοπίο είναι κάθε ηχητικό περιβάλλον όπως γίνεται αντιληπτό από ένα άτομο ή την κοινωνία. Εκτός από το σύνολο των ήχων του περιβάλλοντος είναι και η ηχητική αρχιτεκτονική του ίδιου του περιβάλλοντος. Η ποιότητα του χώρου στον οποίο εκφράζεται ένας ήχος επιδρά στον ίδιο τον ήχο έτσι ώστε να καθορίζει τη φύση των εκφραζόμενων ήχων και να συμβάλλει στη διάκρισή τους.
Οι ήχοι συμβάλλουν στη διαμόρφωση της εμπειρίας και της κατανόησης του χώρου. Συνήθως δεν έχουμε επίγνωση του πώς η ακοή σημασιοδοτεί τη χωρική εμπειρία παρ’ όλο που ο ήχος είναι αυτός που συχνά παρέχει το
χρονικό συνεχές στο οποίο ενσωματώνονται οι διάφορες οπτικές εντυπώσεις . Ο χώρος γίνεται αντιληπτός τόσο μέσα από τις αντηχήσεις όσο και μέσα από το σχήμα του, αλλά η ακουστική αντίληψη συχνά παραμένει ως μια ασυνείδητη εμπειρία.
Εντοπίζουμε τους πιο χαρακτηριστικούς ήχους της περιοχής και προσεγγιστικά έχουμε προσπαθήσει να αποτυπώσουμε τη διάχυσή τους και να αποδώσουμε τη μάζα τους στα παρακάτω διαγράμματα:
ο ήχος του νερού γίνεται κατανοητός κατά μήκος της κοίτης και όπου το υλικό διευρύνεται υπάρχει σημειακά μεγαλύτερη διάχυση του ήχου
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
οι ήχοι της πόλης και κυρίως τα αυτοκίνητα υπερισχύουν στα σημεία που πλησιάζει κανείς τους δρόμους έντονης κυκλοφορίας
47
Οι μέχρι τώρα παρατηρήσεις σχετικά με τα χαρακτηριστικά του χώρου, είναι φανερό ότι διαμορφώνουν ως ένα σημείο και τη συγκέντρωση του κόσμου.
Η συγκέντρωση διαφοροποιείται από περιοχή σε περιοχή. Το πιο επισκέψιμο τμήμα του ρέματος αποτελεί το ξέφωτο.
Τις βροχερές μέρες η κινήση περιορίζεται στους δρόμους περιμετρικά του ρέματος και στις εγκάρσιες διαδρομές που εξυπηρετούν λειτουργικές κινήσεις. Λόγω της υγρασίας του εδάφους, της λάσπης σε ορισμένες περιπώσεις, των νοπών καθιστικών, η παραμονή στο ρέμα αποφεύγεται.
Τις μέρες έκτακτης συγκέντρωσης κόσμου, στο ξέφωτο παρουσιάζεται πολύ μεγάλη κινητικότητα σε όλους τους επιμέρους χώρους του και στα μονοπάτια του. Οι εκδηλώσεις του θεάτρου σε συνδυασμό με τις δραστηριότητες της κατάληψης Πραπόπουλου, δημιουργεί μια ισχυρή εστία συνάντησης στο πλάτωμα του πεζόδρομου, στην είσοδο ακριβώς του θεάτρου και δίπλα στην κατάληψη.
50
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ
Στο τμήμα του ξέφωτου παρατηρείται κίνηση καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, με εξάρσεις τις μέρες με καλό καιρό, ή αργίες και γιορτές. Στη γραμμική περιοχή η κίνηση είναι σταθερή και αισθητά μειωμένη σε σχέση με το ξέφωτο, καθώς η γεωμετρία του χώρου δεν ευνοεί τη συνάθροιση και το μονοπάτι λειτουργεί κυρίως σαν πέρασμα ή διαδρομή περιπάτου. Τέλος, στο θέατρο, η επισκεψιμότητα μπορούμε να πούμε ότι ήταν έως και μηδενική και πως είναι έντονη η αντίθεση με τους καλοκαιρινούς μήνες όταν με τις διάφορες εκδηλώσεις του “φεστιβάλ της ρεματιάς” το θέατρο παίρνει ζωή.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
51
52
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Το βλέμμα, οι ήχοι, οι υφές και ο τρόπος που το ένα συμπληρώνει το άλλο, κινητοποιούν μηχανισμούς ανάγνωσης και ερμηνείας του περιβάλλοντος, οι οποίοι διαφέρουν από παρατηρητή σε παρατηρητή. Το νόημα που ο καθένας αποδίδει στο χώρο είναι αποτέλεσμα διαφορετικών ψυχολογικών κατασ τάσεων και βιωματικών εμπειριών, οι οποίες οδηγούν σε πολλαπλές αναγνώσεις.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
53
‘‘Ονειροπολώντας δίπλα στο ποτάμι, έταξα τη φαντασία μου στο νερό, στο πράσινο και καθάριο νερό, στο νερό που πρασινίζει τα λιβάδια. Δεν μπορώ να καθίσω κοντά σ’ ένα ρυάκι χωρίς να πέσω σε μια βαθιά ονειροπόληση, χωρίς να ξαναβρώ τη μακαριότητά μου.’’ Gaston Bachelard, Το νερό και τα όνειρα
Διαγράμματα που απεικονίζουν τη σχέση που έχει ο περιπατητής με το νερό, τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν κάθε χώρο/υποενότητα της περιοχής [πού επικρατούν δηλαδή τα δέντρα, το νερό, το φως, η πόλη κλπ] και τον τρόπο κίνησης μέσα στην περιοχή [το πού και πώς κινηθήκαμε κατά τη διάρκεια μιας μέρας, που σταθήκαμε, καθίσαμε, ξεκουραστήκαμε, αγναντέψαμε].
‘‘Χαράζει απαλά η αυγή, και όλα φανερώνονται. Κάθε τι λέει το όνομά του, γιατί η φωτιά της νέας ημέρας ξυπνάει διαδοχικά τα πάντα. Το αγέρι που γεννιέται βουίζει μέσα στα ψηλά κλαδιά. Στήνει εκεί πάνω μια πηγή κι εμέ στ’ αυτιά μου φτάνει ο ζωηρός αέρας. Σ’ ακούω, σ΄ ακούω γλώσσα ακαθόριστη, γλώσσα που αναδεύεσαι, και θέλω να κάνω μία όλες σου τις φωνές! Εκατό χιλιάδες φύλλα τρεμοπαίζουν και ψιθυρίζουν καταπώς ψιθυρίζει στις εξουσίες του ονείρου αυτός που ονειρεύεται{...}’’ Paul Valery, Διάλογος για το δέντρο
54
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Το τοπίο από τη μία και η πιο προσωπική ανάγκη του καθενός, θα καθορίσουν την τελική μορφή της κίνησης. Η σωματική επαφή με το τοπίο το μεταλλάσσει. Αυτό, παραλαμβάνοντας το ανθρώπινο ενέργημα άλλοτε θα αποκαλύψει, άλλοτε θα υπονοήσει και άλλοτε θα αποκρύψει την παρουσία ή την απουσία της κίνησης. Το τοπίο γίνεται καμβάς στον οποίο μπορεί κανείς να διαβάσει συνεχόμενες πορείες, πορείες που διακόπηκαν απότομα λόγω εμποδίων, πορείες που “ξεκουράστηκαν” αλλά συνεχίστηκαν, αλλά και την απουσία πορείας.
Ο αέρας με την επιθετικότητα και τις κατευθύνσεις του, αλλάζει το χώρο και την εμπειρία του, πέρα από τις επεμβάσεις που επιβάλλει άμεσα στην υλική υπόσταση και στα ακουστικά ερεθίσματα της πόλης.
Ο ήλιος μεταμορφώνει το χώρο με την ξαφνική εμφάνιση και εξαφάνισή του. Το φως αναδεινκύει τις μορφές και τα χρώματα που μας περιβάλλουν.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
55
ξέφωτο, κεντρικότητα, Φ Ω Σ, αέρας , φωνές, ασφάλεια, έντονη η παρουσία της πόλης, επίπεδο, διαπερατότητα, κατανόηση του χώρου, ευκάλυπτοι, λεύκες, μονοπάτια, ποδήλατο , κορμοί/καθίσματα,
συναντώ,
πουλιά, παίζω, διαμορφώνω τον χώρο κινώντας,
ακούω
56
κοίτη, νερό, παί ζ ω , άμμος, υγρασία, ξαποσταίνω, κορμός, συζητώ, κελάρυσμα, δροσίζομαι , διασχί ζ ω , πιάνω, βρέχομαι, κινώ πέτρες, κροτάλισμα, πορεία
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΠΕΡΙΟΧΕΣ
ανεβαίνω, χώμα , θέα, στέκομαι, απέναντι, ύψος, κλαδιά, αγναντεύω , κοίτη, πεύκα, γεφυρώνω με το βλέμμα , πέρασμα,
δεν βλέπω την πόλη, γραμμικότητα, κάδρα, περπατώ,
θέατρο, κατεβαίνω, παράσταση, άδειο, κάθισμα, αντανάκλαση, στοχάζομαι,
απομόνωση,
ησυχία,
περίκλειστος,
ουρανός, κεντρικότητα, πρωταγωνιστής, διαβάζω , συζητώ, καλάμια,
μία πρόσβαση,
επιστρέφω
πλαγιά
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
57
58
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
59
“Η διαδικασία του σχεδιασμού δε διαχειρίζεται αντικείμενα, αλλά δυνατότητες μορφοποίησης καταστάσεων εν εξελίξει, που φέρουν εντός τους πάντα μια ενεργητική δυναμική εκ των προτέρων.” Ζήσης Κοτιώνης, Μορφοποιητική, σωματικά ενεργήματα στο τοπίο
62
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
Η ΛΟΓΙΚΗ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ
Μέσα από την προηγούμενη διερευνητική πορεία, προσπαθήσαμε να αναγνωρίσουμε και να αξιολογήσουμε τις νοητικές αναπαραστάσεις και εντυπώσεις, καθώς και τις σχεδιαστικές διαδικασίες που οδηγούν στην οικειοποίηση του τοπίου. Βάσει αυτών, οργανώνουμε σταδιακά τα κριτήρια αλλά και το βαθμό παρέμβασης/αποκατάστασης του συγκεκριμένου τόπου. Ο χρόνος θεωρούμε πως συνιστά βασική παράμετρο του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και μετατοπίζει τη σκέψη από τα σταθερά και κλειστά συστήματα σε δομές που επιτρέπουν τις μεταβολές, οδηγώντας στην παραγωγή χώρων που παραμένουν ζωντανοί ως μέλη του συστήματος του τοπίου. Το κενό -αναμφίβολα αναπόσπαστο κομμάτι του χώρουτο αξιοποιούμε στο σχεδιασμό, αντιμετωπίζοντάς το όχι ως το αρνητικό του χτισμένου ή το εναπομείναν διάστημα μεταξύ αντικειμένων, αλλά ως χώρο θετικό που μπορεί να παραλάβει κινήσεις και δράσεις, διατηρώντας τις ροές των περιβαλλουσών δομών.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
63
Κατά τη διάρκεια του έτους μπορεί κανείς, τροφοδοτούμενος από τον ίδιο τον τόπο της ρεματιάς, να συλλέξει μια ποσότητα υλικών ικανή, ώστε να πραγματοποιηθούν κατασκευές μικρής κλίμακας.
Ορισμένες ημέρες, η έντονη βροχόπτωση και οι δυνατοί άνεμοι ξεριζώνουν ολόκληρους κορμούς δέντρων. Οι κορμοί, με την κατάλληλη επεξεργασία, μπορούν να αποτελέσουν πρώτη ύλη για πολλών ειδών κατασκευές.
Τα καλάμια είναι από τα πιο χαρακτηριστικά φυτά στις παραρεμάτιες περιοχές. Οι βλαστοί τους είναι ξυλώδεις, φτάνουν σε ύψος τα 8-9 μέτρα και αναπτύσσονται με πολλά υπόγεια ριζώματα. Τα φύλλα τους φτάνουν σε μήκος τα 60-70 εκατοστά. Είναι πολύ ανθεκτικό φυτό και χρησιμοποιείται για να προστατεύσει το έδαφος από τη διάβρωση, για τη κατασκευή ανεμοφρακτών, καθώς και πρόχειρων καταλυμάτων και στεγάστρων.
64
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
Η ΛΟΓΙΚΗ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΟΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΥΛΙΚΑ
Προτείνουμε, λοιπόν, κατασκευές/εγκαταστάσεις των οποίων η χωροθέτηση αλλά και η μορφή να αναφέρονται στις δομές οργάνωσης του ίδιου του τοπίου. Η παρουσία τους στο χώρο έχει σαν στόχο την κάλυψη καθημερινών αναγκών του επισκέπτη [κινήσεις, στάσεις, παιχνίδι], ενώ ταυτόχρονα προσκαλούν το σώμα σε νέες καταστάσεις κιναισθητικού ενδιαφέροντος, εμπλουτίζοντας τη χωρική εμπειρία.
Τα υλικά τα οποία προτείνουμε για τις κατασκευές αυτές είναι κατά κύριο λόγο υλικά που κανείς μπορεί να συλλέξει στο ίδιο το ρέμα και με την κατάλληλη επεξεργασία να τα επαναχρησιμοποιήσει [κορμοί δέντρων και κλαδιά, καλάμια, πέτρες, χώμα, αλλά και διάφορα αντικείμενα, τα οποία οι κάτοικοι, αντιμετωπίζοντας το ρέμα ως σκουπιδότοπο, αφήνουν συχνά σε σημεία κατά μήκος της κοίτης]. Στην παρούσα εργασία περιοριστήκαμε στη χρήση ξυλείας από πεσμένους κορμούς και καλάμια, όσον αφορά στα υλικά της περιοχής. Σαν πρόσθετο υλικό χρησιμοποιούμε τα σχοινιά, τα οποία, παρόλο που δεν προέρχονται από την ίδια την περιοχή, παραμένουν φιλικά προς αυτήν, καθώς είναι κατασκευασμένα από φυτικές ίνες. Η ποικιλία των κόμπων με τους οποίους μπορούμε να δέσουμε τα σχοινιά μεταξύ τους μας επιτρέπει την κατασκευή διαφορετικών στοιχείων [επίπεδα, τοίχους συμπαγείς ή διάτρητους, σκάλες κ.α.] τα οποία θα χρησιμοποιήσουμε στην οργάνωση των διαφόρων χωρικών ποιοτήτων των κατασκευών.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
65
Μπορεί το περπάτημα να είναι αποτέλεσμα της ανάγκης του ανθρώπου να τραφεί, όμως από τη στιγμή που η ανάγκη αυτή καλύφθηκε, οι διάφορες κινήσεις στο χώρο πήραν άλλη μορφή. Μπορούμε να πούμε πως δίνει πια τη δυνατότητα στον άνθρωπο να κατανοήσει τη γη, να έρθει σε επαφή με το περιβάλλον στο οποίο θα εισάγει στη συνέχεια τις δικές του δραστηριότητες και θα τοποθετήσει τα δικά του αντικείμενα. Τα μονοπάτια είναι τα ίχνη τέτοιων κινήσεων και συνιστούν πρωταρχικής μορφής αρχιτεκτονική πράξη.
έντονο ανάγλυφο / ψηλή πυκνή βλάστηση
H διάταξη των δέντρων ευνοεί μια πιο ελεύθερη κίνηση ανάμεσά τους
68
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΞΕΦΩΤΟ Η ΠΕΡΙΟΧΗ
Ύστερα από τις συνεχείς επισκέψεις και τις καταγραφές στοιχείων και εμπειριών από την περιοχή μελέτης, αποκτήσαμε ένα αρχείο σκίτσων, φωτογραφιών και βίντεο, το οποίο ήταν απαραίτητο να οργανωθεί και να αξιολογηθεί. Ήδη οι επισκέψεις αυτές, όπως έχει προαναφερθεί, μας οδήγησαν στο διαχωρισμό τεσσάρων περιοχών με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά η κάθε μία, που την καθιστούσαν διακριτή μονάδα αλλά και μέρος ενός ευρύτερου συνόλου ταυτόχρονα. Η πρώτη περιοχή που θα περιγράψουμε και στην οποία εγκαθιστούμε την πρώτη μας κατασκευή είναι το “ξέφωτο”.
Από τα χαρακτηριστικά που κανείς παρατηρεί αμέσως μόλις βρεθεί στο συγκεκριμένο χώρο είναι η κεντρικότητά του. Ένα δάσος από ψηλούς ευκαλύπτους και λεύκες περικλείονται από κτίρια, στο βόρειο και στο νότιο τμήμα και από δύο απότομες πλαγιές στο ανατολικό και στο δυτικό. Το επίπεδο έδαφος, στο εσωτερικό της περιοχής, δημιουργεί έντονη αντίθεση τόσο με τις πλαγιές όσο και με το ύψος των δέντρων, εγκλωβίζοντας το βλέμμα στα όριά του. Παρ’ όλ’ αυτά, οι κορμοί των δέντρων δεν αποτελούν ισχυρό οπτικό εμπόδιο [σε αντίθεση με το φύλλωμα, το οποίο λειτουργεί ως “ταβάνι” αποτρέποντας την οπτική επαφή με τον ουρανό] και έτσι ο παρατηρητής έχει σχεδόν από κάθε σημείο συνολική εποπτεία του χώρου. Ένα εξίσου σημαντικό στοιχείο συνιστά η ελευθερία των κινήσεων που επιτρέπει ο χώρος, η οποία ευνοείται κυρίως από τη διάταξη των δέντρων και την ομαλότητα του εδάφους. Ωστόσο, είναι χαρακτηριστικό ότι οι επισκέπτες σπάνια επιλέγουν μια ελεύθερη περιπλάνηση έναντι των χαραγμένων μονοπατιών. Μια ακόμα παρατήρηση αφορά στους ήχους που συναντά κανείς στην περιοχή αυτή, οι οποίοι ποικίλουν ανάλογα με τη μέρα αλλά και την ώρα της ημέρας που κανείς επιλέγει να κάνει τη βόλτα του εκεί [ήχοι αυτοκινήτων και κομπρεσέρ, κελαηδίσματα πουλιών, δυνατός άνεμος, κελάρυσμα νερού, φωνές κ.α.]
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
69
πυραμίδα
κατασ κε υές
οι πυραμίδες προκύπτουν από το κατάλληλο πλέξιμο των σχοινιών σε επίπεδα, τα οποία και ορίζουν τις πλευρές τους. Μια αλληλουχία πυραμιδοειδών σχηματισμών παραλαμβάνει την κίνηση από το επίπεδο του εδάφους και την οδηγεί σε υψηλότερα από αυτό επίπεδα.
70
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΞΕΦΩΤΟ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ
Με βάση τα παραπάνω στοιχεία και θέλοντας αρχικά να τονίσουμε την ποικιλία των διαδρομών που μπορεί κανείς να διαγράψει, σχεδιάσαμε ένα δίκτυο τριγώνων -που προκύπτει από τη νοητή ένωση των δέντρων- στα οποία εγγράφονται οι κινήσεις. Στη συνέχεια, με στόχο οι κινήσεις αυτές να μην αναφέρονται αποκλειστικά στο οριζόντιο επίπεδο, αλλά να “αναρριχώνται” στο χώρο, σχεδιάσαμε πυραμιδοειδείς σχηματισμούς, οι οποίοι υποβασταζόμενοι από τα δέντρα θα οδηγούν τις κινήσεις σε υψηλότερα επίπεδα. Για την κατασκευή τους προτείνουμε τη χρήση σχοινιών με τα οποία σχηματίζουμε τις πλευρές, τα διάφορα επίπεδα στάσης, τους διαδρόμους οριζόντιας κίνησης και αιώρησης, τις σκάλες κατακόρυφης κίνησης, καθώς και ένα χωροδικτύωμα που οδηγεί το σώμα να κινηθεί ακατάστατα στο χώρο. Η μορφή που παίρνει τελικά η κατασκευή προκύπτει από την προσπάθεια να συνδυάσουμε διαφορετικές κινητικές εμπειρίες, διαφορετικές απόψεις του χώρου καδράροντας το βλέμμα, καθώς και την απομόνωση της ηχητικής εμπειρίας στο τελευταίο περίκλειστο τμήμα της κατασκευής. Η συγκεκριμένη κατασκευή αποτελεί φυσικά μία επιλογή ανάμεσα σε ένα πλήθος εκδοχών, όσον αφορά στο συνδυασμό των δέντρων που θα μπορούσε κανείς να επιλέξει. Η μορφή που προτείνουμε είναι ενδεικτική και απόλυτα αναστρέψιμη. Εξαρτάται από την εκάστοτε χρονική συγκυρία, καθώς και την αυτενέργεια των χρηστών και των ατόμων που συμμετέχουν στην κατασκευή. Παρ’ όλ’ αυτά, το σημείο όπου εμείς επιλέγουμε να την τοποθετήσουμε δεν είναι τυχαίο, αφού βρίσκεται πολύ κοντά σε μια από τις εισόδους τις περιοχής του ξέφωτου, ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται αμέσως την παρουσία της και τον προσκαλεί να την ανακαλύψει. ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
71
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/200]
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/50]
[μακέτα κατασκευής σε αρχική κλίμακα 1/50]
ΞΕΦΩΤΟ Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
[σχέδιο κάτοψης σε αρχική κλίμακα 1/200]
οδοs
πολυ
δροσ
ου
οδο
sδ
οδοs
βαρν
αλη
αφ
νιδ
οs
“[the skin] is the oldest and the most sensitive of our organs, our first medium of communication, and our most efficient protector… Touch is the parent of our eyes, ears, nose and mouth. It is the sense which became differentiated into the others, a fact that seems to be recognized I the age-old evaluation of touch as “the mother of the senses” Ashley Montagu, anthropologist, “Touching: the human significance of the skin”
“The very essence of the lived experience is moulded by hapticity and peripheral unfocused vision.” “Touch is the sensory mode that integrates our experience of the world with that of ourselves.[…] my body remembers who I am and where I am located in the world. […]It is evident that ‘life-enhancing’ architecture has to address all the senses simultaneously and fuse our image of self with our experience of the world. […] The sense of self, strengthened by art and architecture, allows us to engage fully I the mental dimensions of dream, imagination and desire.” Juhani Pallasmaa, Finnish architect, “The eyes of the skin: Architecture and the senses”
“ Η υφή λειτουργεί σαν ίχνος στο βαθμό που προσανατολίζει τον ερμηνευτή του χώρου σε γεγονότα ή συνθήκες ζωής και εκφράζει την πιθανή ή επιθυμητή παρουσία τους. Είναι μ’ αυτή την έννοια που η υφή θεωρείται σαν αποτέλεσμα κάποιου αίτιου και τούτο ακριβώς το αίτιο δηλώνει.[…] Η καθοριστική υφή κάποιων χώρων της ζωής μας μπορεί να αποκτά εμβληματική λειτουργία, ν’ αντιπροσωπεύει μια στιγμή, μια εμπειρία, μια αξία. Η υφή μπορεί να λειτουργεί και σα σύστοιχο συμβατικό σημείο. Αρκεί η υφή των χώρων να αντιστοιχεί σε εμπειρίες και γεγονότα που έχουν επενδυθεί με αξίες.” Σταύρος Σταυρίδης, “Η συμβολική σχέση με το χώρο. Πώς οι κοινωνικές αξίες διαμορφώνουν και ερμηνεύουν το χώρο”
Η κατάσταση του ανθρώπινου σώματος καθισμένου είναι η κατ’ εξοχήν κατάσταση που προσδιορίζει ιστορικά το σύγχρονο ανθρώπινο σώμα μέσα στο χώρο που έχει φτιάξει ο άνθρωπος γι’ αυτόν .[…] Το ρήμα “κάθομαι” μας μετακινεί από το αντικείμενο κάθισμα και μας επαναφέρει στην ουσία της ενέργειας του να κάθεσαι.[…] Μορφοποιώντας ένα αντικείμενο σαν το κάθισμα, δεν προσθέτουμε ένα κάθισμα δίπλα στα άλλα […], αλλά εξαντικειμενικοποιούμε ένα ενέργημα, το οποίο κατ’ εξοχήν προέρχεται από τη δική μας εμπειρία και τη δική μας αποσκευή των ενεργημάτων της πολιτισμένης ζωής. Ζήσης Κοτιώνης, «Μορφοποιητική, σωματικά ενεργήματα στο τοπίο»
76
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΠΑΡΑΛΙΑ Η ΠΕΡΙΟΧΗ
Αν μπορούμε να πούμε ότι στην προηγούμενη περιοχή επικρατεί η διάθεση της κίνησης , στην δεύτερη περιοχή, την οποία εμείς ονομάζουμε “παραλία”, επικρατεί η διάθεση της στάσης . Η παραλία βρίσκεται πολύ κοντά στο ξέφωτο [ουσιαστικά κανείς την προσεγγίζει διασχίζοντάς το] και είναι από τα ελάχιστα σημεία στο ρέμα όπου κανείς έρχεται σε επαφή με το νερό . Η κλίση των πρανών της κοίτης εξομαλύνεται και στις δύο όχθες και έτσι ο περιπατητής έχει τη δυνατότητα να κατηφορίσει προς το νερό. Και στις δύο όχθες το έδαφος είναι μαλακό [αργιλώδες] και υγρό. Οι εναλλαγές του εδάφους αλλά και το νερό αφυπνίζουν την αίσθηση της αφής μέσω των χεριών αλλά και των πελμάτων, ενώ αποτελούν αντικείμενο παιχνιδιού για τα παιδιά, που στο σημείο αυτό απολαμβάνουν να πετούν πέτρες στο νερό και να χτίζουν στην άμμο. Οι παραπάνω παρατηρήσεις σε συνδυασμό με το μέγεθος της περιοχής [είναι περιορισμένο και αυτό προκαλεί ένα αίσθημα οικειότητας] μας οδηγούν στην αντιμετώπισή της ως σημείου συνάντησης . Έτσι προκύπτει η ιδέα του “καθιστικού”, το οποίο θα περιλαμβάνει μια προβλήτα, την οποία κατασκευάζουμε εμείς, καθώς και κορμούς που συλλέγουμε από το ίδιο το ρέμα και θα χρησιμεύσουν ως καθίσματα. Η διάταξή τους στο χώρο είναι τέτοια ώστε να ευνοεί
τόσο την ανάγκη για απομόνωση όσο και για επικοινωνία.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
77
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/200]
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/50]
[μακέτα σε αρχική κλίμακα 1/20]
ΠΑΡΑΛΙΑ Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
[σχέδιο κάτοψης σε αρχική κλίμακα 1/200]
οδοs
πολυ
δροσ
ου
οδο
sδ
οδοs
βαρν
αλη
αφ
νιδ
οs
“...Σε κάθε σημείο της η πόλη δεν παύει να προσφέρει στο μάτι εκπλήξεις. [...] Όπως όλοι οι κάτοικοι της Φιλίδας, ακολουθείς κι εσύ ζικ ζακ διαδρομές για να πας από τον ένα δρόμο στον άλλο, ξεχωρίζεις τις ηλιόλουστες από τις σκιερές περιοχές, εδώ μια πόρτα, εκεί μια σκάλα, ένα παγκάκι όπου μπορείς να αποθέσεις το καλάθι, ένα χαντάκι στο οποίο αν δεν προσέξεις μπορεί να σκοντάψεις το πόδι σου...” Ίταλο Καλβίνο, Οι Αόρατες πόλεις
82
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΛΟΦΟΣ Η ΠΕΡΙΟΧΗ
Η τρίτη περιοχή δεν είναι μια περιοχή που γίνεται εύκολα αντιληπτή από κάποιον που κινείται εκτός του ρέματος, όπως συμβαίνει με τις δύο προηγούμενες. Εκτείνεται από την οδό Δάφνιδος μέχρι την Πολυδρόσου και είναι η περιοχή που εμείς ονομάζουμε “γραμμική περιοχή”, καθώς χαρακτηρίζεται από το επίμηκες σχήμα της. Το απότομο πρανές της κοίτης από τη μία πλευρά μαζί με την απότομη και με πυκνή βλάστηση πλαγιά από την άλλη, ορίζουν δύο αυστηρά μέτωπα για το κεντρικό και μοναδικό μονοπάτι της περιοχής αυτής [φυσικά υπάρχουν και επιμέρους μονοπάτια, μικρότερης έντασης, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς όταν βρίσκεται στο επίπεδο της πόλης, για να συναντήσει όμως το βασικό μονοπάτι. Με λίγα λόγια, μία είναι η βασική διαδρομή που ακολουθεί κανείς, σε αντίθεση με το ξέφωτο, όπου παρατηρούμε διασταύρωση πορειών ίδιας έντασης].
Καθώς ο περιπατητής κινείται στο μονοπάτι, αντιλαμβάνεται το τοπίο ως επάλληλα κάδρα, τα οποία καθορίζονται τόσο από το ανάγλυφο του εδάφους όσο και από τα πυκνώματα και αραιώματα της βλάστησης. Το οπτικό του πεδίο αλλάζει συνεχώς, χωρίς όμως ποτέ να είναι δυνατή η συνολική εποπτεία της περιοχής. Εξαιρετικό ενδιαφέρον εντοπίζουμε στη σχέση που αποκτά κανείς περπατώντας στο μονοπάτι, με την απέναντι πλαγιά. Οι εναλλαγές της εμφάνισης και της απόκρυψής της λόγω της βλάστησης διατηρούν το ενδιαφέρον του περιπατητή και παρ΄όλο που δεν του δίνεται η δυνατότητα να την προσεγγίσει [παρά μόνο βγαίνοντας από το ρέμα] η σχέση αυτή παραμένει έντονη [αυτό συμβαίνει κυρίως σε δύο σημεία της περιοχής, τον “λόφο” και την “πλαγιά”].
Η γραμμικότητα της περιοχής και η σχέση με το “απέναντι” είναι τα στοιχεία που προσπαθήσαμε να τονίσουμε σε αυτή την ενότητα. Στο σημείο του λόφου -ελαφρύ ύψωμα πάνω στο μονοπάτι με καλή θέα προς την απέναντι πλαγιά- αποφασίσαμε να τοποθετήσουμε καθίσματα/ κούνιες κρεμασμένες από τα δέντρα, οι οποίες κινούνται εγκάρσια στην κίνηση που ορίζει το μονοπάτι. Εισάγουμε με αυτόν τον τρόπο και την έννοια της κίνησης, αφού αφενός πρόκειται για σημείο στο οποίο μπορεί κανείς να ξεκουραστεί, αφετέρου όμως η κίνηση της κούνιας δημιουργεί νέα κάδρα με ενδιαφέρον αυτή τη φορά προς το “απέναντι”. Η κατασκευή που προτείνουμε για την πλαγιά , το δεύτερο σημείο της γραμμικής πορείας στο οποίο επεμβαίνουμε, θα παρουσιαστεί στην επόμενη ενότητα, καθώς σχετίζεται κατά κάποιο τρόπο με την τέταρτη περιοχή που μας απασχόλησε.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
83
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/50]
[κατασκευή σε αρχική κλίμακα 1/2]
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/200]
ΛΟΦΟΣ Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
[σχέδιο κάτοψης σε αρχική κλίμακα 1/200]
οδοs
πολυ
δροσ
ου
οδο
sδ
οδοs
βαρν
αλη
αφ
νιδ
οs
γεφυρώνω
γεφυρώνεις γεφυρώνει
γεφυρώνουμε γεφυρώνετε γεφυρώνουν
έδραση πλάτους περίπου 60 εκ. για τα δοκάρια τάβλες πλάτους 20 εκ. ενισχύουν την κατασκευή
δοκάρι μήκους 10 μέτρων ή δύο δοκάρια μήκους 4 και 6 μέτρων γεφυρώνουν το άνοιγμα
αυλάκι βάθους 10 εκ. ώστε τα δοκάρια της γέφυρας να σταθεροποιούνται και να έχουν ταυτόχρονα το περιθώριο για μικροκινήσεις
δοκίδες ανά 1.5 μέτρο περίπου συγκρατούν το σκοινί που λειτουργεί σαν κουπαστή, στο τμήμα της γέφυρας που δεν κλείνει με τα πλεγμένα καλάμια
88
ΠΟΡΕΙΕΣ ΣΤΟ ΤΟΠΙΟ
ΘΕΑΤΡΟ Η ΠΕΡΙΟΧΗ Η τέταρτη περιοχή στην οποία θα θέλαμε να σταθούμε είναι ίσως ένα από τα πιο γνωστά σημεία στη ρεματιά, τόσο στους κατοίκους του Χαλανδρίου όσο και σε κατοίκους άλλων περιοχών. Πρόκειται για το θέατρο της Ρεματιάς, η είσοδος του οποίου βρίσκεται στην οδό Ροδοδάφνης, στη δυτική όχθη του ρέματος ακριβώς απέναντι από την κατάληψη του κτήματος Πραπόπουλου. Η μικρή πύλη της εισόδου παραλαμβάνει τον περιπατητή από τον πεζόδρομο και με μια σκάλα τον οδηγεί στη σκηνή του θεάτρου. Η ημικυκλικής κάτοψης μεταλλική κατασκευή του θεάτρου προσανατολίζει το σώμα των θεατών προς την απέναντι πλευρά, χωρίς ωστόσο να είναι εύκολη η οπτική επαφή με αυτή, λόγω της υψηλής βλάστησης. Τα πεύκα και οι ευκάλυπτοι περικυκλώνουν το χώρο του θεάτρου δημιουργώντας την αίσθηση της “φωλιάς”, κατευθύνοντας σχεδόν αυθόρμητα το βλέμμα προς τον ουρανό. Όντας αποκομμένος από οποιοδήποτε άλλο σημείο στο ρέμα και με μοναδική πρόσβαση σε αυτόν την είσοδο της οδού Ροδοδάφνης, ο χώρος του θεάτρου παραμένει αναξιοποίητος τους περισσότερους μήνες το χρόνο. Είναι χαρακτηριστικό πως παρά το γεγονός ότι παραμένει ανοικτός δεν είναι ιδιαίτερα επισκέψιμος παρά μόνο τους καλοκαιρινούς μήνες, οπότε και είναι προγραμματισμένες οι εκδηλώσεις του θεάτρου.
Για την εργασία μας, η παρουσία ενός τέτοιου χώρου στο ρέμα ήταν ιδιαίτερα σημαντική, ωστόσο δε θεωρούμε πως η αξία του περιορίζεται στα όρια των πολιτιστικών δράσεων. Η κατασκευή, λοιπόν, που αναφέρεται στην τέταρτη περιοχή έχει σαν στόχο να αναδείξει, σε έναν πρωταρχικό βαθμό, την αξία αυτή. Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναφερθούμε στην κατασκευή που αφορά στην τρίτη περιοχή [γραμμική περιοχή], η οποία σε συνδυασμό με την κατασκευή στο θέατρο αποτελούν μια ενότητα. Η γραμμική περιοχή τελειώνει [ή αρχίζει, αναλόγως με το πώς θα κινηθεί κανείς σε αυτή] στην ανατολική όχθη του ρέματος, απέναντι ακριβώς από το θέατρο. Μια απότομη πλαγιά χωρίζει στο σημείο αυτό το βασικό μονοπάτι, για το οποίο έγινε λόγος νωρίτερα, από έναν παράλληλο σε αυτό πεζόδρομο στο επίπεδο της πόλης. Ένα δευτερεύον, αρκετά απότομο και όχι ιδιαίτερα ξεκάθαρο μονοπάτι είναι η μοναδική σύνδεση μεταξύ τους. Αρχικά, λοιπόν, αυτό που προτείνουμε είναι μια πιο ξεκάθαρη
σχεδίαση του μονοπατιού και αντιστήριξη του εδάφους
σε διάφορα σημεία δημιουργώντας σκαλοπάτια για την ευκολότερη ανάβαση και κατάβαση. Επίσης η πλαγιά, ελεύθερη στο μεγαλύτερο τμήμα της από δέντρα και θάμνους, αποτελεί εξαιρετικό σημείο για σκαρφάλωμα. Έτσι, τοποθετώντας σχοινιά από το ψηλότερο σημείο της μέχρι τη βάση, μπορεί κανείς να αναρριχηθεί μέχρι τον πεζόδρομο. Ο βασικότερος λόγος για τον οποίο επιλέξαμε να ανεβάσουμε τον περιπατητή από το ρέμα στο επίπεδο της πόλης στη συγκεκριμένη θέση, είναι το γεγονός πως είναι το μόνο σημείο σε όλη την ανατολική πλευρά του ρέματος που μπορεί κανείς να δει το θέατρο απέναντι, να αντιληφθεί ουσιαστικά τι συμβαίνει στην απέναντι πλευρά. Ενώ οι κατασκευές στην πλαγιά προκαλούν μια γεφύρωση μεταξύ των δύο περιοχών μέσω του βλέμματος [οπτική σύνδεση], το γεφυράκι που προτείνουμε στο επίπεδο της κοίτης εξυπηρετεί τη χωρική σύνδεσή τους. Τοποθετώντας το στην προέκταση του μονοπατιού που κατηφορίζει από την πλαγιά, προτείνουμε μια εγκάρσια και διαμπερή κίνηση από τη μια πλευρά της πόλης στην άλλη, περνώντας μέσα από το θέατρο. Θεωρούμε πως με τον τρόπο αυτό εξυπηρετούνται πρακτικές ανάγκες καθημερινών κινήσεων, ενώ ταυτόχρονα ενισχύεται η επισκεψιμότητα του θεάτρου, καθώς και ο χαρακτήρας του ως χώρου δημόσιου στον οποίο όλοι μπορούν να δραστηριοποιούνται.
ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΡΕΜΑΤΙΑ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ
89
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/200]
[σχέδιο τομής σε αρχική κλίμακα 1/50]
[μακέτα σε αρχική κλίμακα 1/20]
ΘΕΑΤΡΟ Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
[σχέδιο κάτοψης σε αρχική κλίμακα 1/200]
οδοs
πολυ
δροσ
ου
οδο
sδ
οδοs
βαρν
αλη
αφ
νιδ
οs
βιβλιογραφια ΒΙΒΛΙΑ Καλβίνο Ίταλο, Οι αόρατες πόλεις, εκδ. Καστανιώτη, 2004 Κλεε Πάουλ, Η εικαστική σκέψη / Τα μαθήματα στη σχολή Bauhaus, μτφ. Άννα Μοσχονά, εκδ. Μέλισσα, 1989 Κοτιώνης Ζήσης, Μορφοποιητική, εκδ. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος 2007 Μπαρενμπόιμ Ντάνιελ, Η μουσική κινεί το χρόνο, εκδ. Καστανιώτη, 2007 Μωραΐτης Κώστας, Το τοπίο, πολιτιστικός προσδιορισμός του τόπου, εκδ. ΕΜΠ, Αθήνα 2005 Σταυρίδης Σταύρος, Η συμβολική σχέση με το χώρο, εκδ. Κάλβος, 1990 Χρηστάκος Γιάννης, Προσωπικές Γεωγραφίες, εκδ. futura, 2005 Αστικό Κενό, Δράσεις 1998-2006, εκδ. futura, 2006 Το Αισθητικό και το Πολιτικό, Ανθολογία κειμένων από την Cobra στην Καταστασιακή Διεθνή, μτφ. Πάνος Τσαχαγέας / Νίκος Αλεξίου, εκδ. Ελεύθερος Τύπος, 1996 Το ξεπέρασμα της Τέχνης, Ανθολογία κειμένων της Καταστασιακής Διεθνούς, μτφ. Γιάννης Ιωαννίδης, εκδ. Ύψιλον, Αθήνα 1999
Arnheim Rudolf, Η δυναμική της αρχιτεκτονικής μορφής, μτφ. Ιάκωβος Ποταμιανός, εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2003 Arnheim Rudolf, Οπτική σκέψη, μτφ. Ιάκωβος Ποταμιανός / Γιώτα Βρυώνη, εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2007 Bachelard Gaston, Η ποιητική του χώρου, μτφ. Ελένη Βέλτσιου / Ιωάννα Χατζηνικολή, εκδ. Χατζηνικολή, 1982 Bachelard Gaston, Το νερό και τα όνειρα, μτφ. Έλση Τσούτη, εκδ. Χατζηνικολή, 1985 Lynch Kevin, The image of the city, εκδ. MIT Press, Cambridge 1960 Norberg-Schulz Christian, Το πνεύμα του τόπου, μτφ. Μίλτος Φραγκόπουλος, εκδ. Πανεπιστημιακές εκδόσεις ΕΜΠ, Αθήνα 2009 Pellegrino Pierre, Το νόημα του χώρου, μτφ. Κυριακή Τσουκαλά, εκδ. Τυποθήτω, Γιώργος Δάρδανος, Αθήνα 2006 Simmel Georg / Ritter Joachim / Gombrich Ernst, Το τοπίο, εκδ. Ποταμός, Αθήνα 2004 Valery Paul, Διάλογος για το δέντρο, μτφ. Κλαίρη Μιτσοτάκη, εκδ. Άγρα, 2007
ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ Δανεσή Ελένη / Δημάκη Μαριάντζελα, Από τον ήχο στο χώρο, ήχοι και αντίληψη του χώρου, 2010 Κουλάκογλου Μαρία / Παπαδόπουλος Άρης, Το τοπίο του Αλφειού, βιωματικές αναγνώσεις, 2008
ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ Κουλάκογλου Μαρία / Παπαδόπουλος Άρης, Το τοπίο του Αλφειού, Βίωμα, ερμηνεία, απόδοση, 2009 Τέχνη, τοπίο: Η αρχιτεκτονική ως τοπίο, Διπλωματική ΔΠΜΣ 2007/8