Issuu

TERRA BRAVA 32

Revista CPI Poeta Uxío Novoneyra Curso 2020/2021 O Courel

ÍNDICE

2 3 6 9 10 12 21 25 26 28 30 32 33 34 39 40 46 47 48 50 53 54 56 57 58 59 60 62 64 66 67 68 73 74 78 80 82 83 84 86 93 94 96 100 102 107 116 118 122 125

Infantil Relixión Infantil e Primaria Samaín Roteiros polo Courel - Primaria Nadal Roteiros polo Courel - ESO Entroido Ilustrarnos / Narración Oral Mural de Ana Santiso Xela Arias Matemáticas vs Plástica Digicraft Programa Lanzadeiras Voz Natura Ciencia no Camiño I Ruta do oso San Clodio, O Barco, Montefurado Français Visita de Guadi Galego Análisis de obras de arte O oso de Miraz Amar e comer Toca apertar o cinto Unha esmorga Las sinsombrero Must read 2021 mystery short stories Cartas de soldados na I Guerra Mundial Realismo Técnica mixta Social media confessions Un conto Los murales Viñetas A Biblia na fala Recomendacións lectoras Lembranzas do curso 2020/2021 Vestixios romanos no Courel Utensilios gregos e romanos Vestixios romanos en Galicia Club de Ciencias Aves en Órreos Vídeos Galiciencia 2020 e 2021 Identificación de pelos de mamíferos É máis diverso o río ou o bosque? Turismo vs Conservación da natureza Cultura científica Terceira idade no Courel Inmigración no Courel Eólicos, un problema real? Despedidas

INFANTIL DÍA DA POESÍA E DA ÁRBORE 21 de MARZO

DÍA DOS DEREI TOS DAS N 20 de NOVEMBRENAS E NENOS O

Versionamos unha poesía de Gloria Fuertes. azas á familia de Antía del Rey descubrimos a técnica xaponesa da kokedama. Tamén experimentamos coa flotabilidade da arxila e diferentes tipos de plantacións.

RELIXIÓN INFANTIL

RELIXIÓN PRIMARIA Damón e Pitias viviron hai moitos anos en Siracusa, unha antiga provincia grega. Os dous eran moi amigos dende nenos. Siracusa estaba gobernada por Dionisio, un rei tirano e cruel que trataba moi mal os seus habitantes. Damón denunciou públicamente estas inxustizas. Dionisio mandou deter a Damón e pediu que o levasen ante el. Pitias acompañou o seu amigo. - Eu son o teu rei todopoderoso, criticáchesme e morrerás por iso. Tes un último desexo? - dixo Dionisio. - Si. Déixame ir a miña casa para despedirme da miña familia – pediu Damón. - Non pode ser, porque se te deixo ir, non volverás – contestou o rei. Daquela, o seu amigo Pitias adiantouse e dixo: -Eu serei a súa garantía. Retenme a min como prisioneiro ata o seu regreso. - Moi ben – dixo o rei -. Acepto. Pero se Damón non volta en sete días, ti morrerás no seu lugar. Damón marchou para a súa aldea, e Pitias foi encarcerado. Pasaron seis días, e como Damón non aparecía, Dionisio díxolle a Pitias: - O teu tempo remata. De verdade criches que o teu amigo voltaría? - Regresará a tempo. Creo na súa palabra como na miña vida – contestou Pitias O sétimo día, cando xa Pitias era conducido ante o verdugo, chegou Damón, deu unha aperta e explicou: - Unha tormenta retívome, por iso non puiden vir antes. Xa estás a salvo. Entón, o rei, abraiado, declarou: -Xamais crin que puidese existir unha amizade tan grande. A sentenza queda anulada. Sodes homes libres, pero a cambio, pídovos que me ensinedes a ser o voso amigo. William J. Bennet: Amistad. Ed. Vergara.

RELIXIÓN PRIMARIA

SAMAÍN 2020

CONCURSO MICRORRELATOS GAÑADORAS!

SAMAÍN 2020

u o r C e o l l o p P r s i o m r i a e r t ia o R Mina da Toca

Alto do Boi

Xestoso Alto do Couto

Brañas da Serra EDUCA

CIÓ N FÍSIC

A & CIENCI 9

A Z E R U T A N A D AS

NADAL

Decoración do alumnado da ESO 10

Apalpador

Mago Rafa

Festival

Bolechas

EDUC

Roteiros polo Courel

BIOL

OXÍA

MOREDA-FORMIGUEIROS / 19 OUTUBRO 2020 Ruta: MOREDA - FORMIGUEIROS Distancia: 9,6 km Tempo: 3 horas Altura máxima: 1641 m Altura mínima: 710 m Punto de saída: Moreda Punto de chegada: Moreda Tipo de percorrido: CIRCULAR

ACIÓ

N FÍ SICA

& E XE OLOX Í

GRAZAS A LVAREZ ORLANDO Á

EDUC

Roteiros polo Courel VISUÑA / 29 OUTUBRO 2020 Ruta: TERRAS DE VISUÑA Distancia: 9,05 km Tempo: 2,5 horas Altura máxima: 1406 m Altura mínima: 853 m Punto de saída:Alto do Couto Punto de chegada: Ferramulín Tipo de percorrido: LINEAL Puntos de interese: MINA DE CEREIXIDO, COVA DA POMBA, COVA DA VELLA

BIOL

ACIÓ

OXÍA

N FÍ SICA

& E XE OLOX Í

Minas de Cereixido

Cogo luda 15

EDUC

Roteiros polo Courel

BIOL

OXÍA

FERRERÍA VELLA - MERCURÍN / 8 ABRIL 2021 Ruta: FERRERÍA VELLA - MERCURÍN Distancia: 12,71 km Tempo: 6 horas Altura máxima: 1040 m Altura mínima: 549 m Punto de saída:Colexio de Savane Punto de chegada: Colexio de Savane Tipo de percorrido: CIRCULAR Puntos de interese: ACIÑEIRAL, CASTRO DE BRÍO, COVA DO EIXE, VAL DAS MOURAS

ACIÓ

N FÍ SICA

& E XE OLOX Í

EDUC

Roteiros polo Courel

BIOL

PARADA - MONTE CIDO / 22 ABRIL 2021 Ruta:PARADA - MONTE CIDO Distancia: 12 km Tempo: 6 horas Altura máxima: 880 m Altura mínima: 540 m Punto de saída:Colexio de Savane Punto de chegada: Colexio de Savane Tipo de percorrido: CIRCULAR

ACIÓ

OXÍA

N FÍ SICA

& E XE OLOX Í

xío a U ra s a C ey von o N

o e Cid d n ó ll Cova

Dolina

e luz d a t Plan a arad P e d Torc al de Cido

Monte Cido

Cido de castro e couso cova e covallo taro e ciñal! Pontón de Valouro! Pontón do Noval!

Penoucois Campazos de orquídeas Camiño dos Carbueiros

Fonte da Lameira no medio do Real!

Penas da Vitureira

Deloutro lado do río seco restos do camiño vello con tránsito d’outra edá. Pena de Rillousa! Chao das Covas! Mesa Redonda! Fonte do Curral! Carreiro da Tara! Cousos d’Auga! Campa de Fernán Paiz! Fonte de Rica Monte! Val da Veiga do Xal!

Pista da Lomba Muiños de Parada Souto de Ruibal

Fundación Uxío Novoneyra Cova do Tarelo Covallón do Cido (toba máis grande de Galicia) Cousos d'Auga

Dolina dos Currais

Uxío Novoneyra, 1989

Torcal de Cido Dolina Mesa Redonda Dolina de Rillousa Cantís de Rillousa Taro de Soutelo

Dolina: Depresión ou concavidade formada por filtración de augas en zonas calcáreas. Toba: Calizas formadas a partir de musgos que se van recubrindo de carbonato cálcico.

ENTROIDO Chineses

Masai mara

Maoríes

ENTROIDO

os g e r G

Irlandeses

Gregas

Bretonas 22

ENTROIDO

IlustrarNós DEPUTACIÓN DE LUGO A deputación de Lugo realizou unha serie de obradoiros relacionados coa ilustración. Nós en concreto tivemos a sorte de aprender un pouco de Maruja Mallo, mentres realizaba un artista unha ilustración en directo. Esta actividade foi realizada polo grupo "Polo correo do vento" .

Narración Oral CONCELLO DE FOLGOSO DO COUREL O alumnado de Infantil e Primaria tivo un obradoiro de narración oral con perspectiva de xénero, proporcionado polo concello. Este obradoiro foi realizado por Carme Conde. Abordamos temas tan interesantes como a sororidade, o teito de cristal, o empoderamento, a doble xornada, os prexuízos, a diversidade, a cooperación... Aprendelos a través do vehículo dos contos e ver que posición tomamos con respecto deles deixando voar a nosa imaxinación.

O lobo! Os ollos o lombo do lobo!

Ana Santiso, Ilustradora

Uxío Novoneyra

xela arias

2021

LETRAS GALEGAS

Particiou na celebración do día das Letras Galegas

Polo día das letras galegas o alumnado de primaria estivemos realizando diferentes actividades para coñecer un pouco mais a Xela Arias. Como podedes ver nas fotos estabamos moi concentrados resolvendo encrucillados, sopas de letras...

MATEMÁTICAS VS PLÁSTICA AINOA, AITANA, ALEX, EREA, MATEO, TEGRA

Unha das cousas que se quixeron facer este ano no curso de 6º de Primaria foi. levar a práctiva os coñecementos teóricos aprendidos no día a día na actividade fóra da aula...E fixémolo! E non con calquera área... Coas matemáticas!...Xunto coa Plástica!...Sería posible? A tarefa constituiu en coller un dos mobles da clase, medilo, calcular as novas medidas para unha réplica a escala e...facela! Foi un traballo diverso, manual, interdisciplinar, mental, canso, emocionante, suxo, e frustante ás veces, pero... Moi satisfeitos no resultado! Aquí tedes unha memoria fotográfica de varios dos momentos do proceso de creación, xunto cos expertos que o levaron a cabo.

FUNDACIÓN VODAFONE

Proxecto Digicraft O alumnado de Primaria participa no proxecto Digicraft. Este proxecto da Fundación Vodafone ten por finalidade aumentar a competencia dixital do alumnado.

Coñecer os chatbots. Usar as palabras adecuadas para facer unha búsqueda de información. Seleccionar información para facer unha búsqueda. Identificar condutas inadecuadas nas redes. Comunicarse de xeito adecuado cos medios dixitais.

Xestionar manexo de robots, mediante programación sinxela. Coñecer os fundamentos básicos de programación. Tomar iniciativa para a resolución de problemas. Etiquetado de arquivos. Búsqueda de imaxes e uso das ferramentas de Google. Coñecer diferentes formatos de arquivos. Uso dunha ferramenta dixital: Teachable Machine

PROGRAMA LANZADEIRAS - MINIEMPRESAS LUGO OBRADOIROS COOPERATIVISMO Grazas a Espazo Coop (Unión de cooperativas galegas) realizamos unha formación para: Coñecer as cooperativas como empresas e as aportacións que fan na sociedade. Definir as nosas necesidades en común así como a nosa idea de negocio. Realizar a asamblea de constitución das nosas cooperativas.

rde

V do

ontra

L or

to ou

A cooperativa de sexto de Primaria promoverá a plantación de árbores autóctonas en lugares onde actualmente hai matorral. Actualmente hai empresas externas o territorio que están a cobrar subvencións para plantar árbores pirófitas dos que as comunidades de montes non obtén pouco beneficio e degradan o territorio. Esta plantacións serían un medio compensatorio de emisións de dióxido de carbono de grandes empresas ou particulares. Ademais, poderíamos obter madeira de calidade para diversos usos como carpintería ou leña.

Versus é a cooperativa entre o alumnado de Secundaria do CPI Poeta Uxío Novoneyra (O Courel). Actualmente, estase a vender camisolas, bolsas e, algún curso, tazas realizadas polo alumnado de Secundaria cuxos beneficios se utilizan para sufragar os gastos da viaxe de fin de curso. Esta cooperativa permite formalizar o traballo que levamos facendo dende hai anos.

Lontras do Lor é unha cooperativa de saúde e ocio do alumnado de cuarto da ESO. A idea será a creación dunha piscina climatizada no colexio xa que non existe no concello nin nos concellos limítrofes. É interesante a construción desta piscina climatizada polos seguintes motivos: Sería a oportunidade para o alumnado para aprender a nadar, xa que no concello non existe piscina e necesitarían ir a Monforte ou ó Barco de Valdeorras (máis de 2,5 horas de traxecto entre a ida e a volta). Un lugar para practicar natación ou exercicios na auga tan recomendados para adultos. Un atractivo turístico para sendeiristas e deportistas.

a r u t a N Voz CPI POETA UXÍO NOVONEYRA - O COUREL Obxectivos

Actividades

O obxectivo principal será adquirir coñecementos e actitudes que permitan tomar decisións con responsabilidade persoal e solidaria orientadas cara a unha mellor calidade de vida. Implicarse no coidado da biodiversidade e da súa contorna. Coñecer o noso Courel. Achegarse o mundo dos insectos para coñecer un pouco máis deles e do seu papel nos ecosistemas. Inspeccionar o río Lor valorando o seu estado de conservación. Realizar traballos de investigación na contorna

Infantil: 1 sesión os venres de xaneiro a maio. Primaria: 1 sesión os luns de xaneiro a maio. Limpeza do río (todo o alumnado) 3 maio 2021 Inspección do río Lor (4º, 5º e 6º Primaria): 4 de maio 2021 Acondicionamento do horto (ESO): sesións de Tecnoloxía, Educación Física e Física-Química Roteiros polo Courel: 29 outubro 2020, 10 novembro 2020, 26 febreiro 2021, 8 abril 2021, 15 abril 2021, 22 abril 2021

Seguimento de actividades

O alumnado de 2º ESO construiu na materia de Tecnoloxía un hotel de Insectos para o colexio.

a r u t a N Voz PROXECTO INSECTOS Entre varios niveis prepararon pequenos hoteis de insectos para que levara o alumnado de infantil as súas casas.

ectos P s r In

o e d i V 35

i m a r ai

O alumnado de Infantil tamén coñeceu o ciclo de vida das abellas e o seu papel coma polinizadoras.

Primaria achegouse o mundo dos artrópodos (invertebrados con patas articuladas), profundizando nos principais ordes de insectos. Na imaxe están modelando insectos con plastilina. O resultado final está no video enlazado o código.

a r u t a N Voz PROXECTO INSECTOS PRIMARIA Os artrópodos son invertebrados (non teñen columna vertebral ) con patas articuladas. Aquí podemos ver os principais grupos no que se poden clasificar.

a r u t a N Voz MELLORA DO PATIO

O patio tivo varias melloras importantes: Un armario de madeira para gardar as ferramentas. 2 mazairas e 2 cerdeiras 4 hortensias para as pérgolas Cambiar as madeiras dos bancais do horto Xardín vertical con flores para os insectos 3 romeus e 1 lavanda No interior do colexio tamén colocamos un maceteiro con autorrego.

a r u t a N Voz PROXECTO RÍOS

Como todos os cursos, participamos no proxecto Ríos aínda que por mor da pandemia e o complicado inicio de curso a limpeza do río non foi realizada en setembro senón en maio. A inspección do río Lor fíxose foi realizada o 4 de maio.

ROTEIROS POLO COUREL O alumnado de Primaria comezou a realizar unha serie de roteiros coa finalidade de completar o curso que vén, para recoller mostrar de feces de lobo e analizar a súa dieta. Os resultados verémolos o próximo curso! Por outra banda, o alumnado da ESO tamén realizou roteiros coa axuda de Orlando Álvarez para crear sendeiros de interese xeolóxico. Aínda non se completou este traballo (a memoria ten que ser entregada o 15 de maio).

CIENCIA NO CAMIÑO Este curso participamos no proxecto europeo Ciencia no Camiño. A idea xeral deste proxecto reside no desenvolvemento dunha Rede de Educación Científica para promover a aprendizaxe das ciencias en todos os eidos da sociedade, baseándose no Camiño de Santiago como un eixo estruturador e elemento de unión cultural da Eurorexión Galicia-Norte de Portugal. Esta rede está formada por Puntos de Educación Científica ao cargo da comunidade universitaria e en colaboración con asociacións, empresas e institucións públicas, os centros educativos de primaria e secundaria e os concellos. Esta rede inclúe tanto actividades formais pero innovadoras para escolares como accións non formais dirixidas a todos os sectores da poboación. Ten como obxectivo fundamental espertar o seu interese pola ciencia e a tecnoloxía e lograr que tomen conciencia do papel esencial que estas teñen na resolución dos principais retos da nosa sociedade, como son o desenvolvemento sostible, a biodiversidade, a seguridade alimentaria e a abordaxe do abandono das áreas rurais e o envellecemento da súa poboación.

Extracción de ADN dos chícharos

Mesturando cores

PCR

Mesturando cores e aprendendo de capilaridade

Xogo para aprender que son as cadeas tróficas. Fibra óptica

I RUTA DO OSO VIAXE FIN DECURSO Destino.

ANCARES-COUREL Piornedo Luns (17), e martes (18) durmimos en Piornedo, que é unha aldea da parroquia de Donís a 1300 m de altitude cunhas vistas impresionantes dos Ancares. Dende aquí parten diversas roteiros. O luns 17 de maio partimos de Porto Ancares para subir a cumbre do Pico Cuiña e o Pena Longa. Rematamos a andaina en Piornedo. O día seguinte por mor do mal tempo, acompañada por Lola fixemos unha andaina curta por un bosque de rebolos e acivros. Pola tarde fomos a ver a planta da luz de Piornedo ó lado do río e despois os m áis atrevidos bañaronse no tanque de auga de Piornedo.

I RUTA DO OSO VIAXE FIN DECURSO

I RUTA DO OSO VIAXE FIN DECURSO Destino.

ANCARES-COUREL Degrada (Cervantes)- O Portelo (Pedrafita do Cebreiro) Sen dúbida, o mércores 19 fixemoso roteiro máis esixente: comunicar os Ancares con Pedrafita do Cebreiro. Foron aproximadamente 25 km. Partimos dende o Albergue de Ancares (Degrada). Pasamos polo bosque de Cabana Vella, Campa de Brego e subimos ó Penarrubia. Despois "era todo baixada" ata o alto do Portelo.

I RUTA DO OSO VIAXE FIN DECURSO

I RUTA DO OSO VIAXE FIN DECURSO Destino.

ANCARES-COUREL Ferrería de Rugando (Quiroga); Eiriz (O Courel) O día 20 de maio tivemos un merecido descanso na Ferrería de Rugando. Foi un día de preparación para o barranquismo do día 21 en Eiriz . Fixemos barranquismo coa empresa Turac Aventura, e cos monitores Mercedes e Dani.

San Clodio,O Barco, Montefurado Infantil en San Clodio

O alumnado de Infantil estivo na praia de San Clodio xogando con Paula da cooperativa Outonía que preparou unhas actividades sobre rastros de animais, formas e casas dos castrexos.

Primaria e Secundaria no Barco

Todxs en Montefurado Iván Merallo (Courelando) ensinounos o túnel e aldea e as súas orixes romanas.

Sabela, Pablo e Zaira

FRANÇAIS

Guadi Galego estivo na nosa escola conversando connosco e compartindo algunhas das súas músicas! 48

Chea de vida

Voltar á terra que vos viu nacer onde os pobos deixan ver limpo e mais limpo solpor Voltar, onde a pedra viu medrar, onde as rúas estreitan, onde os bares non fechan. Estarei subindo a unha montaña Estarei buscando a sombra dunha parra Estarei, estarei, estarei... Chea de vida Chea de vida Chea de vida.

Guadi Galego

Gema Montero García

Análisis de obras de arte Los amantes

Esta obra creada en 1928

en la que

aparecen dos personas sin identidad que se besan tras dos velos húmedos. El pintor surrealista Magritte no explica nada. Sólo nos deja esa sensación de asfixia, que es quizás un síntoma como otro cualquiera para ilustrar un amor tal vez un amor secreto, prohibido o ciego. Puede tratarse también de dos desconocidos que se gustan o tal vez pretende ilustrar la insensibilidad de algunos amores. El artista juega con la idea de interior-exterior: No sabemos si esa pared azul está pintada o es el cielo. Los velos húmedos aluden al suicidio de su madre, ahogada en un río. En la mente de un artista de 13 años quedó la imagen de la ropa húmeda tapándole la cara a su progenitora. Esta obra está relacionada con una de sus propias vivencias. Esta obra fue creada en 1511 por el pintor

La creación de Adán

renacentista Miguel Ángel. La podemos visitar en la Capilla Sixtina de Roma. Se trata de una pintura al fresco plasmada sobre una fina lámina de yeso en forma rectangular. Las líneas compositivas diagonales aportan a la escena un gran dinamismo sólo roto por la gama de colores fríos que serenan el ambiente. La perspectiva utilizada por el pintor no es menos que perfecta, lograda con una serie de complicados puntos de fuga.

Gema Montero García

Análisis de obras de arte La joven de la perla

La técnica pictórica utilizada en esta obra es el claroscuro, propia del estilo barroco (siglo XVII) que consiste en un fuerte contraste entre luces y sombras. En este caso el autor Johannes Vermeer utiliza el pendiente de perla como punto focal. En realidad este cuadro no es un retrato, sino que se trata de un tronie, es decir, un género pictórico típico de Holanda del siglo XVII que significa “rostro” o “expresión”.Consiste en la simple representación de la cara de un personaje anónimo

que no tenían intención de ser un retrato identificable y que se producían para demostrar la pericia de un artista. Vermeer disfrazó a esta misteriosa chica con estilo oriental (turbante incluido) y le puso esa famosa perla en forma de lágrima que aparece en otros de sus cuadros. El artista usa entre otros colores el azul ultramar,el pigmento más caro que existía. El rostro de la chica parece estar vivo sobre la tela. Tuerce la cara para mirarnos directamente. Su boca abierta como iniciando una conversación y su pálida piel, junto a sus labios y el pendiente, brillan intensamente sobre el fondo negro.

Paseo a orillas del mar

pintado

en 1909, es un óleo sobre lienzo realizado por el pintor Joaquín Sorolla. En la obra aparece representada su mujer junto con su hija mayor. Se encuentran caminando al atardecer por la playa de Valencia mientras la brisa marina hace ondear sus ropas. Utiliza un tipo de pincelada suelta, la luz, el color y el movimiento que transmite

Paseo a orillas del mar

Gema Montero García

Análisis de obras de arte la obra pertenece al Luminismo Valenciano, también conocido como Instantismo. Los efectos de luz que logra son únicos en su estilo pues su objetivo es el de captar el instante lumínico. Su obra madura ha sido etiquetada como impresionista y luminista.

La torre Eiffel es un cuadro al óleo sobre madera realizado por el pintor francés Seurat en 1889. La obra está realizada con la técnica del puntillismo y se encuentra en el museo de San Francisco. Pertenece a la corriente del neoimpresionismo. El cuadro, de pequeñas dimensiones, muestra a la torre

todavía en

construcción, sin el último piso.

Portrait d´homme au lorgnon

La torre Eiffel Portrait d´homme au lorgnon cuyo autor es Louis Edmond Pomey. Se trata de un óleo pintado sobre lienzo, realizado en el siglo IXX en el que aparece un hombre de edad madura, vestido con un traje. Lleva puesto unos quevedos y aparenta ser un señor culto con estilo. Utiliza colores cálidos y resalta los complementos (el pañuelo y la corbata) con tonos rojos.

O OSO DE MIRAZ HISTORIA NARRADA POR MARUXA DE MIRAZ E RECOLLIDA POLO ALUMNADO DE 2º ESO (PABLO, SABELA E ZAIRA)

Hai muitos anos aconteceu a seguinte historia. Na aldea de Miraz había unha cova que se chamaba a Cova do Oso. Un día un grupo de persoas da aldea foron á cova e empezaron a tirarlle pedras ao oso que vivía nela. Desa vez conseguiron escapar e volveron para a casa. A segunda vez ían coas vacas polo monte arriba e atopáronse co oso. Como era rápido case os colle, mais libraron. Outro día foi un veciño e berroulle de lonxe: “Oso oseiro, tira para o lastreiro, que xa che vou detrás do regueiro.” O oso, como era tan rápido, chegou á aldea case ao mesmo tempo que o veciño, que se meteu na primeira casa que viu no cimo da aldea, onde estaban cocendo. Ao ver que entrara, os da casa saíron e axudárono a defenderse do oso, dándolle co lareiro quente do forno. O oso asustouse e marchou para a cova.

Sabela

Uxía

Dani Zaira

Candela

Gema

Adriám

TOCA APERTAR O CINTO ÉRASE UNHA VEZ UN SEÑOR QUE TIÑA TRES FILLOS E ESTABA VIÚVO. CHAMÁBASE ROSARIO PARRAIS E TIÑA UNHA GRANXA QUE CONSTABA DE 250 PORCOS, CO CAL, CANDO OS VENDÍA, SACABA MUITOS CARTOS. NORMALMENTE VENDÍA MÁIS EN DOUS MESES DO ANO, MAIO E DECEMBRO, PORQUE ERA CANDO A XENTE MÁIS COMPRABA. EN MAIO RECAUDOU UNHA CANTIDADE QUE DECIDIU AFORRAR PARA MERCAR DOUS TRACTORES NOVOS. AO CHEGAR DECEMBRO, AÍNDA XUNTOU MÁIS CARTOS. ENTÓN, VEU O DÍA DE COMPRAR OS TRACTORES. OS FILLOS DICÍANLLE QUE ERA MELLOR UN TRACTOR E UN COCHE PARA OS LEVAR Á ESCOLA NO COCHE E NON NO TRACTOR. MAIS EL NON ESCOITOU E COMPROU OS DOUS TRACTORES. NON SE DEU CONTA DE QUE COMPRANDO OS DOUS TRACTORES QUEDARÍA SEN UN PESO. FINALMENTE, TROUXÉRONLLOS Á CASA E FOINOS PROBAR.

CANDO CHEGOU A NOITE, OS FILLOS TIÑAN FAME. EL, TAMÉN, MAIS DISIMULABA MÁIS. NA CASA NON HABÍA NADA DE NADA. ESTABA TODO VACÍO. PARRAIS, COMO ERA MOI AVARENTO E QUERÍA MÁIS OS CARTOS QUE AOS SEUS FILLOS, DECIDIU QUE OS COCHOS NON OS MATARÍA ATÉ QUE TIVESE CARTOS. AO CABO DE DOUS DÍAS TIÑAN MUITA FAME, E PARRAIS OPTOU POR MATAR O FILLO MÁIS PEQUENO PARA COMELO. PASADO UN DÍA, OS IRMAOS PREGUNTABAN POR EL, MAIS PARRAIS DICÍA QUE SE PERDERA NO MONTE. FOI FACENDO O MESMO ATÉ ACABAR SEN NINGÚN FILLO. E CANDO ACABOU DE COMER O ÚLTIMO, CORTOU UN BRAZO PARA COMELO, O CAL NON FOI MOI BOA IDEA, PORQUE MORREU DESANGRADO E OS TRACTORES E OS COCHOS QUEDARON AÍ, E EL MARCHOU PARA O OUTRO MUNDO POR SER UN AVARO.

LUÍS (3º ESO)

UNHA ESMORGA GEMA MONTERO GARCÍA (4º ESO)

- O pasado venres cando Manuel saíu de traballar, esperoume na porta da casa para saír a dar unha volta pola rúa. - Estivemos na casa do seu avó. - Nada, falar e xogar ás cartas con tres homes máis que estaban alí. Eran bastante misteriosos e parecía que ocultaban algo. Deime de conta trinta minutos despois cando comezaron a facer cousas estrañas. - Comezaron a coller coitelos e poñíanos debaixo da mesa con cinta de dobre cara. Logo de iso, un dos homes arrimouse a min e empezou a falar dos paneis solares e de alfombras. Penso que foi aí cando o fixo. - Coller as chaves do coche. Porque non puideron desaparecer por arte de maxia. - Non, aínda hai máis, agarda. Pasaron dez minutos e o mesmo home que pensaba que me collera as chaves dixo que ía un momento ao baño. - Pois que non volveu. Pasadas dúas horas eu xa tiña gana de voltar á casa. Pero non encontraba as chaves do coche. Saín da casa e cando cheguei ao coche vín a porta aberta. Nalquel momento supuxen que sería un pequeno despiste xa que estaba un pouco borracho. - As chaves estaban dentro, pero non era o único que había no coche... - Aínda non o podes saber. - Porque non rematei de contar o sucedido. - Paroume a policía e encontrou unha persoa morta no maleteiro. - Si, mamá. Por iso tiveches que vir buscarme á comisaría.

"LAS SINSOMBRERO" Gema e Adrián

Se pensamos na Xeración do 27, só se nos veñen á mente figuras masculinas como Lorca, Cernuda ou Rafael Alberti; pero tamén existiron mulleres: "Las Sinsombrero" A figura das autoras do 27, invisibilizadas ao longo da historia,foi recuperada recentemente por Tania Balló. A denominación de "Las Sinsombrero" foi rescatado dunha anécdota contada por Maruja Mallo : un día camiñaban pola Porta do sol e a propia Maruja Mallo, Margarita Manso, García Lorca e Dalí e decidiron quitar o sombreiro - algo transgresor nesa época- polo que enseguida foron increpados pola xente, chegando incluso a ser apedreadas.

MUST READ 2021 MYSTERY SHORT STORIES "MAGNIFICENT STORIES"

THE dark place One night a woman was quietly walking down a street when she suddenly saw a strange man. The man was stealing money from a bank. She started screaming, the man heard her and went after her. He covered her mouth and put her in the trunk of his car. Then he took her to a very dark place. A few days later, she began to appear in all the newspapers. The police ended up finding the strange man and the judge sentenced him to 35 years in prison. The woman bought a Caribbean island after escaping from the dark place with all the money! Zaira Arza González

THE night

Rachel was alone in a taxi at night. Suddenly, the taxi left her in the middle of a road. It was raining and she didn't know what to do. Then, a car appeared. She tried to stop it to go home but the car left. She waited for another car. All of a sudden, she saw a car, but it was not a normal car. It was a police car! The driver saw Rachel and stopped. To Rachel's surprise when she got into the car, there was a lot of noise. She ignored it. Then, she looked at the driver, he was smiling. The driver was not a policeman! Sabela Rodríguez Rodríguez

Craving for something sweet?

THE ATE IM

ULT ECIPE R SUE IS Uxía Rodríguez Rodríguez

Candela Fernández Gómez

Cartas de soldados na I Guerra Mundial Os alumnos de 4º da ESO, Adrián e Gema puxéronse na pel dun soldado durante a I Guerra Mundial (1914-1918). O proxecto foi elaborado entre os departametos de Lingua Castelá e de Ciencias Sociais. Elexido un dos bandos, Potencias Centrais (Alemania, Austro-Hungría e Imperio Otomán) ou Aliados (Inglaterra, Francia, Rusia e EE.UU.) escribiron un par de cartas nas que relatan os sentimentos dos soldado. Nunha primeira carta, preséntanse orgullosos de ir á guerra para defender con honra ó seu país, confiando nunha rápida vitoria.

Carta elaborada por Adrián Pardo Rodríguez

Cartas de soldados na I Guerra Mundial Nunha segunda carta, explican ós seus seres queridos como era en realidade a guerra. O optimismo dunha vitora rápida desaparecera e a vida nas trincheiras mesturaba fame, humidade, disparos, explosións e continuas mortes de compañeiros. A esperanza por volver á casa era o único que lles daba alento.

Carta elaborada por Gema Montero García

GEMA MONTERO GARCÍA

REALISMO

La joven de la perla

GEMA MONTERO GARCÍA

TÉCNICA MIXTA

CANDELA, DANI, LUÍS, UXÍA

TÉCNICA MIXTA Uxía

Social media confessions

Have I ever...?

seen an ad for something I was thinking about. got into a comment war with a stranger. scrolled instead of sleeping, studying or hanging with people. obsessed with the perfect selfie for Instagram. followed people who made me feel bad or I didn’t even like. posted an article without reading the whole thing. unfriended someone due to their “stupid” views. written a mean comment on someone else’s Instagram. got a mean comment/DM on my Instagram. checked likes/followers/DM constantly. shared screenshots of a private conversation without permission. used filters in my pictures. felt bad when I see a picture of myself without any filters. created fake followers. talked to strangers via DM. met someone I met online in real life. ghosted someone.

We are surrounded by technology, the Internet, mobile phones…Everywhere we look, you can see people checking their social media. It is said that only two industries call their costumers ”users”: illegal drugs and software. In my view, social media shouldn’t be compared to illegal drugs. I believe social media is good for our society. Nowadays, people do not have time to meet their friends. We are always in a hurry, studying or working. Social media can help us to keep in touch with family and friends. Besides, you can play online, watch live stream events, etc. It kills boredom when you do not have anything else to do. Furthermore, you can back different causes, such as support groups for different illnesses, political movements, minorities and collectives. Finally, you can also make money. You can promote different brands, companies or your own business! To sum up, social media has more advantages than disadvantages. I recommend having social networks from a reasonable age. You will not regret it! Gema Montero García

Social media is changing people’s minds. They spend more and more time watching TV, playing videogames or chatting than they should. I think that teenagers in the 70s -90s were happier than we are. In the 90s they had mobile phones but they couldn’t do the things that we can today. That is an advantage for us and we should know how to use it. However, it is important to understand that those technologies are not our lives. We shouldn’t spend more than 3 hours a day on social networking. Besides, social media is creating fake people. It makes you talk to people you don’t know. It can be dangerous. We should go out, talk face to face with our family or friends. We should play a football match in a stadium, not on a computer. Adrián Pardo Rodríguez

Érase unha vez dous irmáns de campo. Chamábanse Evaristo e Servando. Entre os dous tiñan un rabaño de 2000 cabras e ovellas. Cando rompeu o día, decidiron, como outro día calquera, ir coas cabras. Para iren aos prados necesitaban pasar por toda a aldea, o que a Evaristo non lle gustaba nada, porque se lle facía o camín máis longo. Como ía estresado, decidiu ir roendo nas castañas que levaba, unha tras outra, até guardar nada máis que unhas poucas. Servando, moi paciente, ía mordendo unha palla. E nisto que se decatou de que ao seu irmán non lle quedaban máis ca unhas poucas castañas, e díxolle: – Evaristo, non comas máis castañas. Guarda algunha para despois, que xa sabes o que che pasa. Evaristo, enfadado, respondeulle: – Cala, que eu ben sei o que teño que facer! Servando, todo tranquilo, dixo: – Mira que despois, unha vez arriba, non podemos regresar a por máis. A cousa entre os dous irmáns quedou así. Ao chegaren arriba ao cume da montaña, a Evaristo só lle quedaba unha castaña. De repente, botou un peido e dixo: – Cago na... Xa me doe a barriga. (Pruuuum!) E quedei sen castañas! E entón Servando dixo: – Ves? Xa cho dicia eu. Pois... agora non hai remedio e até a noite non baixamos. Arránxate como poidas. Evaristo, vendo que o seu irmán tiña razón, colleu a última castaña que lle quedaba. Segundo acabou de a comer, enfarrucouse e non volveu dicir palabra. Luís (3º ESO) [Ilustración de Castelao] 67

LOS MURALES GEMA

MONTERO

ESO

Un mural, es una técnica de arte figurativo pintada o aplicada directamente sobre un muro o pared, bien sea piedra o algún tipo de construcción. Los modelos históricos más habituales son de composiciones pictóricas, o también realizados en mosaico, cerámica o esgrafiado. La finalidad del mural es expresar lo que sientes y embellecer un lugar. Los murales ya se pintaban hace siglos, se encuentran en las paredes de las cuevas prehistóricas, como en las de Altamira, en España, y las de Lascaux, al suroeste de Francia, y constituye un aspecto importante del arte paleolítico. Después aparecieron en el Lejano Oriente, primero en China (en 1700) y más tarde en Japón. También se pintaban al temple y al fresco los interiores de las basílicas hacia el siglo IV. La principal técnica empleada a lo largo de los siglos para la pintura mural es el fresco.

LOS MURALES

Este mural contemporáneo situado en la zona de la Ribeira Sacra pertenece a un proyecto colectivo formado por tres personas que se hacen llamar Cestola na Cachola y que ya forman parte de una nueva ola de muralistas que están coloreando la comunidad gallega. Realizan unos murales coloridos en los que nos cuentan historias y leyendas de la zona elaborados con brocha y pintura, cuya finalidad es embellecer el lugar. Participaron en el primer festival de muralismo Desordes Creativas en Ordes, A Coruña. Para realizar este mural se inspiraron en la tradición vitícola del territorio y en la historia ferroviaria de la ciudad y en ella figurará la antigua locomotora Mikado que se guarda en el museo ferroviario monfortino. Por lo tanto uno de los miembros de este colectivo visitó el museo para observar y fotografiar la máquina con el fin de reproducirla lo más fielmente posible.

LOS MURALES También se realizaron murales en homenaje a escritores gallegos a los que se le dedicaron el día de las Letras Galegas. Este mural se encuentra en Monforte pintado por los integrantes de la empresa Condición Creativa.

LOS MURALES

Este mural es la recreación de la escritora Xela Arias a la que fue dedicado el día de las Letras Gallegas de este año 2020. Se trata de una Iniciativa promovida por el ayuntamiento de Sarria y realizado por Mon Devane.

LOS MURALES

Ana Santiso es una muralista, dibujante e ilustradora de Sober que ha dejado su huella en varias localidades gallegas y también en los dos murales realizados en nuestro colegio en los que participamos todo el alumnado de centro.

Gema e Adrián (4º ESO)

A BIBLIA NA FALA Sabedes que hai moitas expresións moi espalladas na fala , na que a súa orixe está relacionada con relatos bíblicos, sendo citas literais do texto sagrado, ou escenas relixiosas que no seu uso adquiriron unhas connotacións ben distintas. Por exemplo…

A BIBLIA EN VERSO Cando estás lendo algo difícil de entender, que che dá gañas de saltar pola fiestra, podes dicir que isto é como ler a Biblia en verso. Parece unha idea ridícula, non? Ben, houbo unha persoa que o escribiu. Xosé María Carulla, avogado catalán do século XIX, decidiu que a Biblia sería mellor coas rimas. A tarefa de adaptalo tomouna moi en serio, pero o resultado foi un desastre, como podes imaxinar, e o pobre Carulla converteuse na risa da época. Mostramos algunhas das rimas do Xénese desta Biblia en verso: En principio isto era un caos / nin sequera había traballos. E Deus sacou da nada / a terra feita Formou a lúa e o sol / En territorio español ... ESTAR FEITO UN CRISTO Usamos a expresión para converterse nun Cristo ou para converterse nun Ecce Homo cando alguén se atopa mal, normalmente con feridas visibles. Aínda que tamén pode referirse a alguén que está sucio ou moi canso. Isto vén, por suposto, de como Xesús de Nararet rematou os seus días. Exemplo: Onte Carlos estivo de festa toda a noite e volveu feito un Cristo (ou ecce homo). Por certo, Ecce Homo quere dicir que este é o home en latín. Estas son as palabras que pronunciou Poncio Pilato cando presentou a Xesús á xente de Xudea.

HAI DE TODO NA VIÑA DO SEÑOR Esta expresión indica a enorme variedade de persoas que podemos atopar no mundo, de calquera condición e natureza. Ten orixe bíblico, (Isaías 5,1-7)

Relixión Secundaria 74

A BIBLIA NA FALA

DE PASCUAS A RAMOS A Pascua e o Domingo de Ramos son dúas celebracións cristiás. Do Día das Palmas á Semana Santa só hai unha semana, pero da Semana Santa á Palma hai case un ano. Por este motivo, empregamos a expresión de Pascuas a Ramos para falar de cousas que ocorren moi de cando en vez. Exemplo: Non me afeito todos os días, fágoo de Pascuas a Ramos.

CHORAR COMA UNHA MAGDALENA Esta frase significa chorar moito ou dun xeito desconsolado. A expresión refírese a María Magdalena, discípula moi cercana de Xesús, a primeira testemuña da súa resurrección que aparece nos evanxeos .Tamén chamada María de Magdala(polo lugar de onde era oriúnda).Nada que ver con eses pequenos bolos que tanto nos gustan. . SER UN ”VIVAAVIRXE” Un “vivaavirxe” é unha persoa irresponsable e preguiceira á que non lle importa nada. Parece que a expresión procede da lingua mariñeira. No pasado, cando facían un reconto de tripulantes, todos os soldados berraban "presente", agás o último da formación,( que xeralmente era o máis impuntual e preguiceiro)que tiña que Relixión Secundaria 75

A BIBLIA NA FALA berrar "viva a virxe", co propósito de pedir protección divina para a tripulación. De aí que se empregase o termo "vivaavirxe" como sinónimo co paso do tempo dese tipo de persoas. “NUN SANTIAMÉN” Usamos a expresión nun santiamén para indicar un curto período de tempo. Tradicionalmente, a maioría das cerimonias cristiás celebrábanse en latín, rematando coa frase: “In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Amén.” As últimas palabras, cando se pronuncian rapidamente, soan a “santiamén” que se converteu en sinónimo de "nun instante". PREDICAR NO DESERTO Refírese á persoa que trata en balde de convencer (sen éxito) a alguén que non quere escoitar. é dicir, un fala pero ninguén escoita. Tamén se di berrar no deserto. Esta expresión procede dun dito máis antigo de inspiración bíblica: predicar no deserto, sermón perdido. DAR COUCES CONTRA O AGUILLÓN Porfiar reiteradamente contra algo e non conseguir outra cousa que empeorala situación. A frase atópase nun dos relatos en que San Pablo describe a súa conversión(Hch 26,14).

BECERRO DE OURO Significa diñeiro ,caudales e riqueza. A expresión recorda o pecado dos israelitas no deserto do Sinaí; mentres Moisés estaba no monte recibindo as táboas da ley,o pobo fixo un becerro de ouro para adoralo como a Deus.(Éx 32,1-6). CHIVO EXPIATORIO Fai referencia a persoa sobre a que se fai recaer a culpa compartida por varios, ás veces sendo o menos culpable. Alude a un rito israelita ,no que se escollía un macho cabrego sobre o que se facían recaer todos os pecados do pobo, posteriormente abandonábase no deserto(Lv 16,10.20-22).

Relixión Secundaria 76

A BIBLIA NA FALA A FE MOVE MONTAÑAS A expresión vén das palabras de Xesús (Mt 17,20)cando os seus discípulos intentaron curar a un enfermo e non tiveron éxito: "Por mor da túa pouca fe", respondeu Xesús, engadindo: "Se tes fe como dirás a este monte : "Móvete de aquí para acolá" e moverase e nada che será imposible ". Por este motivo, a expresión "a fe move montañas" úsase para falar tanto da fe relixiosa como do poder da vontade humana.

¡Seguro que a estas alturas xa se che ocorreron algunas máis, animámoste a que sigas pescudando na fala e nas expresións que empregas ou que escoitas empregar…Ata a próxima!

Fontes consultadas:

https://www.bibliacatolica.com.br/es/la-biblia-de-jerusalen https://cvc.cervantes.es/lengua/refranero/ficha.aspx?Par=58481&Lng=0 Dicionario | Real Academia Galega

Relixión Secundaria 77

RECOMENDACIÓNS LECTORAS VERÁN 2021 U N A N O C O VEN TO - H A N N A K ON OLA. H é r cu l e s d e Ed i ci o n e s . 3 - 8 a n o s. A vi a x e d o v e n to a tr a vé s d a s d i fe r e n te s e sta c i ó n s e stá c h e a d e su a ve s so p r o s, d e tr a n q u i l a s a i r e x a s e d e r e fa ch o s m á i s fo r te s.O ve n to é i n vi s i b l e , p e r o p o d e m o s ve l o m o ve r se a o n o s o a r r e d o r to d o s l o s d ía s. Po d e s e n co n tra r o ve n to n o l i b r o ? U n a n o co ve n to d e H a n n a Ko n o l a é u n h a m i r a d a p o é ti ca á s ca m b i a n te s e sta c i ó n s e a o c a r á cte r d o ve n to e n ca d a m e s. As e n ca n ta d o ra s i l u str a ci ó n s e a ca ti v a d o r a e scr i tu ra g u s ta r á n a o s p e q u e n o s l e cto r e s m e n tr e s a p r e n d e n so b r e o ve n to : vo a n d o p a p a v e n to s n a p r i m a ve ra , i mp u l sa n d o ve l e i r o s n o v e r á n , l a n za n d o fo l l a s n o o u to n o e fa ce n d o q u e a s fo l e r p a s d e n e ve b a i l e n n o i n ve r n o .

NON TE A M OLA ! - XELA A R IA S . Ga l a x i a . 9 - 1 2 anos A s ú a p r i m e i r a a ch e g a á n a rr a ti va ; u n te x to q u e e u n h a b i o g r a fía e m o ci o n a l d u n h a i n fa n c i a q u e se p r o x e cta , v i zo s a , ca ra a o s n o so s d ía s . U n h a d e scu b e r ta d u n h a se n s i b i l i d a d e m a g n ífi c a . U n a co n te ce m e n to l i te r a r i o q u e s e a b e i r a , a d e m a i s , a o tr a b a l l o d u n h a g r a n d e i l u str a d o r a c o m o L u z Be l o s o .

D EB A J O D E LA TIER R A , D EB A J O D EL A GU A A . M IZIELIN SK I, D . M IZIELIN SK I. M a e v a . 9 - 1 2 a n o s. Os a u to r e s d o fe n ó m e n o m u n d i a l “ Atl a s d e l m u n d o ” p r o p o ñ e n u n h a e m o c i o n a n te vi a x e q u e n o s l e va r á a l u g a r e s e sco n d i d o s q u e se a to p a n b a i xo te r r a e n o m á i s p r o fu n d o d o m a r . A tr a v é s das e s p e c ta cu l a r e s i l u s tr a c i ó n s , a d e n tr a r é m o n o s n a s m i n a s d e o u r o d e Su r á fr i c a o u n o i n te r i o r d o s vo l c á n s , co ñ e ce r e m o s o i s ó p o d o xi g a n te o u a s i n cr i b l e s l o m b r i g a s d e te r r a d e tr e s m e tr o s . E ta m é n a p re n d e r e m o s m o i ta s c o u sa s, co m o e n q u e p a ís e stá o m e tr o m á i s p r o fu n d o d o m u n d o o u q u e n fo r o n o s p r i m e i r o s su b m a ri n i sta s. N u n c a vo l v e r á s m i r a r o m u n d o d a m e s ma fo r m a !

LEOPOLD O, O PEQU EN O M ON STR O ESTEFA N IA PA D U LLE S. H é r cu l e s d e Ed i ci o n e s. 3-8 anos. L e o p o l d o é o m o n str o má i s p e q u e n o d a c l a se ; se m p re e stá a a g u a n ta r a s b u rl a s d o s se u s co m p a ñ e i r o s e p o r i so n o n l l e g u sta n a d a i r a o co l e x i o . Pe r o u n d ía , o se u tío E va r i s to co n se g u e q u e L e o p o l d o ca m b i e d e o p i n i ó n ... E se se r ta n p e q u e n o fo se u n h a va n ta xe ? U n co n to mo n str u o s o p a r a a p r e n d e r q u e to d o s so m o s ú n i c o s .

H OR R OR : R EB ELIÓN EN LA H U ER TA - EM ILIA D ZIU B A K, M A D LEN A SZELIGA . M a e v a . 9 - 1 2 a n o s. To d o c o m e z a e r e m a ta n o s e r h u m a n o , é c a u s a e co n se c u e n c i a . As sú a s m a n s l a b o r i o s a s co i d a n a te r r a . Esté r ca a p a r a q u e a s s e m e n te s cr e za n b e n e vi va n m e l l o r . Esco l l e a s m e l l o r e s , m é te a s c o n te n r u r a n a te r ra . R é g a a s. En fá d a s e ca n d o o so l d e i xa d e q u e n ta l a s c o a sú a l u z . Ata l l e s ca n ta r ía ca n ci ó n s d e b e r ce fo s e d e p r o v e i to . Ás ve c e s l e v a a b e l l a s p a r a q u e l l e s fa g a n co m p a ñ a . Po d e r ía s c o n fu n d i l o cu n a n x o s e n o n fo se p o r q u e ch e g a u n d ía e n q u e e s te s e r h u m a n o p o n a s b o ta s d e a u g a , sa c a u n h a c e s ta d a d e s p e n s a e e m p e za a a r r a n ca r , c o r ta r e apañar para seguir pelando, c o r ta n d o , tr i tu r a n d o , g u i s a n d o o u b o ta n d o n a a u g a a fe r v e r . N o n p a r a a p e n sa r n i n p o r u n m o m e n to : E s e a s fr o i ta s e a s ve r d u r a s ti v e s e n se n ti m e n to s ?

XELA A R IA S. OS B OLEC H A S PE PE C A R R EIR O. Bo l a n d a . 3 - 8 a n o s. As m i ñ a s p r i m e i r a s L e tr a s Ga l e g a s é a co l e cci ó n d o s Bo l e ch a s d e sti n a d a a q u e a s ca ti va s e ca ti v o s co ñ e z a n o s p e r so e i ro s a o s se l l e s d e d i c o u o D ía d a s L e tr a s Ga l e g a s. Pe p e C a r r e i r o e l i xe u n h a o b ra d e ca d a a u to r e co n vé r te a n u n e n tr e ti d o co n to n o q u e o l e cto r va i d e s cu b r i n d o q u e n é o p e r so n a xe a o te m p o q u e g o z a d u n h a a ve n tu r a típ i ca d o s Bo l e c h a s.

O M EU B A LEIR O - M A R C OS VISO. H é r cu l e s d e Ed i c i o n e s. 3 - 8 a n o s. N o n to d a s a s a u se n ci a s cr e a n b a l e i r o s, a s q u e si o fa n s o n ta n i m p o r ta n te s q u e ta m é n d e i xa n r e co rd o s n o s q u e a to p a mo s a l o u m i ñ o s.

D OWN - A N A LFA YA. Ed e b é . 6 - 8 a n o s. Ó m e u c u r m á n D o w n e n cá n ta n l l e a s m a r g a r i d a s e p a r a d u r m i r co n ta fl o r e s. Eu cr e o q u e é ch i n é s, a n q u e m a m á d i q u e n o n , e r ífa me se l l e ch a m o D o w n . N o n e n te n d e q u e e l o p r e fi r e a n te s q u e e sa me xe r i ca d a d e Gu i l l e .

CPI POETA UXÍO NOVONEYRA M EN TIR A - C A R E SA N TOS. Ed e b é . +1 2 a n o s Xe n i a l o i ta p o r sa ca r a s me l l o r e s n o ta s, e sti m u l a d a p o l a i l u si ó n d e e n tr a r e n M e d i c i n a , p e r o u l ti m a m e n te o se u r e n d e m e n to a ca d é m i co e stá b a i x a n d o . O q u e o co r r e é q u e Xe n i a s e n a m o r o u , p e r o n o n d u n r a p a z d o se u r e d o r , se n ó n d u n h a p a n ta sm a , d u n h a vo z q u e xo r d e d a In te r n e t e c o a q u e co m p a r te a sú a p a i xó n p o l a l e c tu r a . Xe n i a p r e te n d e co ñ e ce r o se u a m o r v i rtu a l , p e r o e l n o n q u e re co n ce r ta r u n h a ci ta . En tó n d e c i d e l o ca l i za l o e p r e se n ta r se a n te e l p o r s o r p r e sa . C o s p o u co s d a to s d e q u e d i sp ó n , i n i c i a u n h a i n ve sti g a ci ó n e d e sco b r e q u e to d o é m e n ti r a : n i n a fo to n i n o n o m e d o r a p a z so n r e a i s . C a l é a ve r d a d e i r a i d e n ti d a d e d a sú a a l m a x e m e l g a ? Ar r e p e n ti d a p o l o a b a n d o n o d o s s e u s e stu d o s , co n fé sa l l e l o to d o a o s s e u s p a i s , c o n ve n ci d a d e q u e fo i víti m a dalgún d e s a p r e h e n si vo . Pe r o , de fo r m a i n e sp e r a d a , r e c i b e u n p a q u e te q u e l l e va i r e ve l a r a i d e n ti d a d e d o r a p a z co q u e co m p a r ti u a s s ú a s m á i s ín ti m a s e m o ci ó n s. Pr o ce d e d o cá r ce re d e m e n o r e s e co n té n a h i sto r i a d u n a sa s i n o .

H EA R TSTOPPER 2 . M I PER SON A FA VOR ITA A LIC E OSEM A N. Pl a n e ta . +1 2 a n o s . D e sp o i s d e se l a n z a r a b i c a r a N i c k, C h a r l i e c r e q u e to d o r e m a to u , p e r o ...é a s í? H e a r ts to p p e r r e s p o n d e á m a n e i r a d e se n ti r d a xu v e n tu d e , cu n h a vi si ó n a b e r ta , n a tu r a l e se n s i b l e s o b re o a m o r e a i d e n ti d a d e s e xu a l , se n p e r d e r n u n c a a d e l i c a d e za e a e m o ci ó n .

R ÍO B R A VO - C H ÉVER E. Ka l a n d r a ka . +1 5 a n o s N u n l u g a r d o ( n o r ) Oe s te , á s a íd a d a l g u n h a r e v o l ta , a tó p a s e R ío Br a v o , o n d e o s h o m e s s o n h o m e s e a s m u l l e r e s ta m é n . Este m u s i c a l tr e p i d a n te e sg o ta o s e ste r e o ti p o s d o « w e s te r n » e r i d e to d o s e l e s. A s ú a b a n d a so n o r a c o n s ta d e ca n ci ó n s b re v e s d o s m á i s va r i a d o s e s ti l o s e co m p l e m é n ta se cu n a m p l o d i sp o si ti vo d e s o n s i n c i d e n ta i s e o n o m a to p e a s , c o n fi g u r a n d o u n h a a tm o sfe r a p r o p i c i a p a r a e n sa n ch a r o i m a x i n a r i o co l e cti v o d u n x é n e r ta n i có n i co co m o o s fi l m e s d e v a q u e i r o s. Am b i e n te d e sa l ó n e c a d e a , g o l p e s e ca íd a s , u n e l e n c o o n d e n o n fa l ta n o s ti p o s d u r o s , a m u l l e r d e m a l a vi d a , o s i n d i o s , u n xu íz, o te l e g r a fi s ta ... Estre a d o e n Sa n ti a g o e n 1 9 9 0 , R ío Br a vo é u n cl a r o e xe m p l o d e q u e o te a tr o d e C h é v e r e e s tá fe i to p a r a s e r e sc o i ta d o e v i sto a o vi vo , e xp l i ca a c o m p a ñ ía . A p r e s e n te e d i c i ó n , q u e m a r ca o i n i c i o d a Bi b l i o te ca d e Te a tr o d e KAL AN D R AKA,b a s é a s e n u n h a v e r si ó n p o ste r i o r d o e sp e ctá c u l o , d o a n o 2002.

EL PR IN C IPE D E LA N IEB LA - C A R LOS R U IZ ZA FÓN. Pl a n e ta . +1 2 a n o s. U n d e m o n ía c o p r ín ci p e q u e co n ce d e ca l q u e r a d e se xo ...a u n a l to p r e zo ! O n o vo fo g a r d o s C a r v e r e s tá r o d e a d o d e m i ste r i o . N e l a ín d a se r e sp i r a o e s p ír i to d e Ja co b , o fi l l o d o s a n ti g o s p r o p i e ta r i o s , q u e m o r r e u a fo g a d o . A s e str a ñ a s ci r cu n sta n c i a s d e sa m o r te só e m p e za n a a cl a r a r se coa a p a r i ci ó n dun d e m o n ía co p e r so n a x e : o Pr ín ci p e .

POESÍA R EU N ID A - XELA A R IA S. Xe r a i s . +1 5 a n o s. O vo l u m e Po e sía r e u n i d a ( 1 9 8 2 - 2 0 0 4 ) d á c o n ta d a o b r a p o é ti ca d e Xe l a Ar i a s e q u e r e co n tr i b u ír á s ú a d i fu si ó n e co ñ e ce m e n to . A e sc r i to ra o c u p o u u n l u g a r d e s e u n a ca r to g r a fía l i te r a r i a d a s ú l ti ma s d é c a d a s e a s ú a o b r a e s tá e n co n so n a n ci a c o a r e n o va ci ó n d o d i s c u r s o p o é ti c o p r o d u c i d a d o s a n o s 8 0 e n d i a n te , a s í co m o c o a p r o l i fe r a ci ó n d o s d i s cu r s o s d o fe m i n i s m o , a o s q u e a co m p a ñ o u co m o p i o n e i r a . Xe l a Ar i a s, q u e m a n i fe sto u e n n u m e r o s a s o ca s i ó n s u n s e n ti m e n to d e so i d a d e xe r a c i o n a l , r e i vi n d i c o u a co n d i c i ó n d e m u l l e r e s c r i to r a e r e a c ci o n o u co n co n tu n d e n ci a co n tr a o c a r á c te r i n v i si b i l i z a d o r d a s e ti q u e ta s . Pa r a e l a , a p o e s ía era «un tr a to co a b ú sq u e d a da vida p o d e r o sa m e n te i l u mi n a d a » . Edición, i n tr o d u ci ó n e n o ta s d e M a r ía Xe sú s N o g u e i r a Pe r e i r a .

R EA D Y PLA YER ON E - ER N ES T C LIN E. Ed i c i o n e s B. +1 2 a n o s. Esta é n o ve l a ci b e r n é ti ca q u e i n sp i r o u a g r a n d e p r o d u ci ó n d e Wa r n e r Br o s, a m e d i o ca m i ñ o e n tr e Ava ta r e M a tr i x. Esta m o s n o a n o 2 0 4 4 e , co m o o r e sto d a h u m a n i d a d e , Wa d e Wa tts p r e fi r e o vi d e o xo g o d e OASIS a o ca d a ve z m á i s so m b ri z o m u n d o r e a l . C ó n ta s e q u e e ste vi d e o xo g o a g o ch a a s d i a b ó l i ca s p e za s d u n q u e b r a ca b e za s q u e co n d u c e a u n h a fo r tu n a i n ca l cu l a b l e . As ch a ve s d o e n i g m a e stá n b a se a d a s n a cu l tu r a d e fi n a i s d o s é cu l o XX e , d u ra n te a n o s, m i l l ó n s d e h u m a n o s te n ta r o n d a r c o n e l a s se n é xi to . D e sú p e to , Wa d e l o g r a r e so l ve r o p r i m e i r o q u e b r a c a b e za s d o p r e m i o , e , a p a r ti r d e se i n tr e , d e b e co m p e ti r co n tr a m i l l a r e s d e xo g a d o r e s p a r a co n se g u i r o tr o fe o .

LEMBRANZAS DO CURSO 2020/2021 BIBLIOTECA E NORMALIZACIÓN

Tardiña entre libros

Non sei se serei quen de escoller a miña actividade favorita deste curso que xa remata… Malia as máscaras, as distancias de seguridade e os constantes "Botade xel nas mans!", penso que desfrutamos de actividades ben bonitas e xornadas moi variadas. No curso pasado, a miña actividade favorita foi “A noite entre libros”. Este ano tivemos que conformarnos cunha “tardiña”, pero non perdemos a oportunidade de pasalo ben! Que emocionante foi entrar na cova, aínda que logo custou un pouco saír! Tamén levamos algunha cuada no camiño de volta...Que escuro estaba todo! Despois, xa no cole, puxémonos dramáticos cun pouco de teatro… Que canteira de actores e actrices temos! Si, foi una “tardiña” ben aproveitada! Gustoume moito tamén a celebración do Día da Árbore e da Poesía. Non é bonito ver como bailan co vento as follas que con tanta sensibilidade enchestes de fermosísimas palabras?

Postais inclusivas

Axudantes da biblio

E non me esquezo do Bookflix! Que selección de libros! Espero que pasarades tardes soñando ser os protagonistas e algunha noite sen durmir para saber como remataría todo. Oxalá cada novo libro, cada nova historia, vos agasalle as mesmas sensacións! E a pesar de todas as celebracións, efemérides e concursos, o que máis me gustou foi, sen dúbida, as vosas visitas á biblio! Escoitar as vosas opinións, as vosas peticións e, sobre todo, ver a emoción con que levastes ese libro polo que tanto tocou esperar! Espero que as vosas visitas á biblioteca, calquera que sexa, se convertan nunha constante e que conservedes a mesma ilusión e curiosidade! Axudantes da biblio

Día da paz Día m

undia l da p oesía e da á rbore

Tamara Pita Vilasánchez, coordinadora da biblioteca.

O Magosto é unha das festas máis agardadas no calendario galego e, aínda que este foi un ano diferente, puidemos celebralo igual. Gozamos das castañas que preparou o noso alumnado e, inclusive, nos filmou a televisión. E, para rematar, acabamos bailando con Cé Orquestra Pantasma!

O Entroido é outra das festas máis agardadas polas galegas e galegos e, tamén, no CPI Poeta Uxío Novoneyra. Durante toda a semana estivemos a festexar a devandita festa, xa que os días previos seguimos as indicacións do Meco: levar algo na testa, pór unha peza de roupa do revés, saír da casa con calcetíns diferentes... E, todo isto, rematou o venres 12 cando nos vestimos con traxes de diferentes culturas do mundo! Febreiro tamén é o mes do nacemento de Rosalía de Castro. É por iso que o día 24 lembramos á autora recitando poemas, elaborando chapas dela e acabamos bailando con Uxía Lambona e a banda molona.

Alén disto, conmemoramos datas tan importantes como o Día Internacional da muller. Este día acudiron ao centro traballadoras de axuda a domicilio do concello para compartir a súa experiencia connosco.

Cristina Fernández Fernández, coordinadora de Normalización

mina da toca

Vestixios romanos no Courel

A mina da Toca é unha excavación romana situada entre as aldeas de Piñeira e Vilela Os romanos fixeron esta excavación para buscar ouro. Actualmente quedan restos de este furado.

mina de torubio Esta é unha mina romana feita para extraer ouro . Situada cerca Mostad e é unha mina de ceo aberto.

Uxía Rodríguez 3º ESO

Túnel de romeor Este túnel forma parte da serie de canles que levarían auga as minas romanas de Torubio e Millares. Trátase de unha obra de enxeñaría que formou parte dunha importante explotación de ouro nestas montañas.

táboas do monte cido O monte Cido está situado entre as aldeas de Campelo e Moreda. Neste atopáronse en 1959 a chamada “Aiga de Carbedo e a Tésara de Hospitalidade” tablas cunhos textos en latín sobre un pacto entre a poboación. Actualmente se atopa no museo de Lugo.

Gema Montero

utensilios gregos e romanos 83

CULTURA

CLÁSICA

VESTIXIOS ROMANOS EN GALICIA

Candela, Dani, Luís, Uxía

Asentamentos

Lugo

pontes

Palas de Rei

termas

CULTURA

CLÁSICA

VESTIXIOS ROMANOS EN GALICIA

columnas conmemorativas

templo

faro

miliarios

Larouco

Lobios

salinas

CLUB DE CIENCIAS Rastros

No 1º trimestre, o alumnado descubriu que fixándonos en diferentes rastros como as pegadas ou os excrementos, podemos saber que animais hai nunha zona.

Infantil e Primaria aprenderon a diferenciar as pegadas e as cacas, dalgúns dos animais que viven no Courel, coma o corzo, xabarín, marta, oso...

Infantil modelando con slime cacas de diferentes animais

CLUB DE CIENCIAS Rastros

Infantil pintou un mural no que debuxaron animais que están presentes nos nosos bosques e as súas pegadas.

Primaria e Secundaria botáronlle unha mán!

Infantil colocando as pegadas

CLUB DE CIENCIAS Insectos

No 2º trimestre, o alumnado acercouse ó mundo dos insectos

O alumnado de infantil, construíndo animais con plastilina e limpia pipas, descubriu cal é a diferencia entre vertebrados e invertebrados

Tamén descubiron que os insectos teñen 6 patas e 2 antenas e que ademais son moi importantes porque polinizan moitas plantas! Primaria e Secundaria axudaron a que @s nen@s de infantil puideran ter o seu hotel de insectos!

Primaria aprendeu a diferenciar as ordes de insectos representándoas con plastilina! (podes ver o vídeo nesta revista, busca en Voz Natura!)

CLUB DE CIENCIAS Morcegos

No 3º trimestre, @s nen@s de infantil achegáronse ó mundo dos morcegos!

Xogando a "Morcego-avelaíña" aprenderon que os morcegos, ademais de os ollos, empregan un sistema de ecolocalización para cazar. SABÍAS QUE ...os morcegos non son cegos? Tamén descubrion como eran as ás dun morcego! SABÍAS QUE...os morcegos son os únicos mamíferos que voan?!

Coñeceron que hai morcegos moi diferentes! SABÍAS QUE...en Galicia hai 26 especies de morcegos?

Descubriron os morcegos de Galicia comen insectos SABÍAS QUE...un morcego pode comer ata 2000 mosquitos nunha noite?

CLUB DE CIENCIAS Outras actividades

BIG VAN CIENCIA! En novembro, o alumnado da ESO aprendeu conceptos relacionados coa xenética e a evolución a partir de monólogos

GALICIENCIA 2020- Talleres

O 2º grupo de Primaria aprendeu a construír circuitos sinxelos en serie e en paralelo con plastilina, LEDs, pinzas de crocodilo e unha pila.

O alumnado da ESO acercouse a cociña moderna aprendendo a facer esferificacións de zumo e cocacola.

CLUB DE CIENCIAS Galiciencia 2021-talleres

No taller CSI, o alumnado de primaria convertíuse en policías do CSI para resolver a desparición dunha tarta. Extraeron pegadas dactilares, analizaron as formas das gotas de sangue, identificaron rastros ocultos empregando luz ultravioleta...

No taller "Como pode voar un helicóptero en Marte?"o alumnado de primaria acercouse á enxeñería espacial construíndo un helicóptero de papel

Na ESO, co taller "Microbioloxía para entender o mundo" simularon o funcionamento dunha PCR

No taller "Espiando á coroa" aprenderon a calcular o grosor dun cabelo empregando a teoría ondulatoria.

CLUB DE CIENCIAS

III Congreso Científico da Montaña O 25 de maio tivo lugar o III Congreso Científico da Montaña. Este ano participaron: - CPI Poeta Uxío Novoneyra - CPI Uxío Novoneira - CPI de Cervantes - IES de Becerreá - Ies Plurilingüe S. Rosendo (Mondoñedo) Durante esta xornada, expuxéronse 23 traballos de investigación de diferentes temas: - Bioloxía - Historia Terceira idade no Courel Pablo, Zaira e Sabela_2ºESO - Lingua - Sociais Seoane a través do Catastro de Ensenada - ... Pablo, Zaira e Sabela_2ºESO Cultura Científica Uxía, Candela, Luís e Daniel_3ºESO Ríos vs Bosques Pablo, Zaira e Sabela_2ºESO e Adrián_4ºESO Eólicos, un problema real? Gema e Adrián_4ºESO

AVES EN ÓRREOS INTRODUCIÓN O curso pasado queríamos iniciar un traballo de investigación comparando as aves de diferentes aldeas do Courel, pero coa chegada da pandemia e o confinamento non puidemos realizalo tal e como pensamos pero eu igualmente coloquei o meu comedeiro na miña aldea: Órreos. OBXECTIVOS Averiguar que aves hai en Órreos. Coñecer a ave máis abundante. Comparar os datos con outro comedeiro posto na Ferrería. METODOLOXÍA Coloquei un comedeiro de cacahuetes cerca dunha xanela da miña casa, onde acostuman a ir aves. Unha vez á semana, apuntei as aves que vía. Usei unha folla de cálculo de Google para analizar os datos. RESULTADOS As especies de aves que viñeron o comedeiro forn: 1) Carboeiro (Parus major) 2) Piquelo azul (Sitta europaea) 3) Pimpín (Fringilla coelebs) 4) Ferreiriño azul (Parus caeruleus) Sumando as observacións totais para cada ave, podemos coñecer en que porcentaxe visitaron o comedeiro E a especie que máis visitou ó comedeiro foi o carboeiro (un 83% das veces). Por outra banda, comparando cun comedeiro posto durante 6 anos na Ferrería, neste van un total de 11 especies. Comparando co comedeiro de Órreos que foron 4 especies, podería pensarse que a Ferrería é máis biodiversa que Órreos, pero tamén podería acontecer que simplemente na Ferrería as aves estiveran máis acostumadas ó comedeiro que en Órreos no que únicamente o comedeiro estivo 4 meses.

CONCLUSIÓNS - Puiden confirmar a presenza de 4 especies de aves en Órreos: carboeiro, piquelo azul, pimpín e ferreiriño azul. - Atopei menos especies de aves en Órreos que na Ferrería, pero a AUTORA: Tegra Romeo Silva (6º Primaria) Carboeiro Ferreiriño

83 %

Piquelo

Pimpín

10 % 5 % 3 %

CLUB DE CIENCIAS Galiciencia 2020

Hai q ue

al?

s a e s c a m c i á f e

nt iame o so c i nc

r a i as m b m á ca

? aras sc

o e dist s a r a a c s

S o n

Órre n e s e os v A

ión ac

Tur is

Conse s v rv o m

c e ido p u q s e o o

unta laX

Un esp az

CTO GAÑA a í c r o i e ure d an

lá

En t e

irus av

e coro d s n po m

CLUB DE CIENCIAS Galiciencia 2021

B o s squ v s e o í R

c t e os s n I

Identificac

l? rea

Eóli co

o r b p lem n u a s,

míferos ma

c i e ntíf a r u t i l c u

e pelos d d n e ó i

GUÍA DE IDENTIFICACIÓN DE PELOS DE MACROMAMÍFEROS INTRODUCIÓN A presenza de pelo é unha característica dos mamíferos. Estes pelos poden clasificarse en: a) Pelos de garda (GH): longos, lisos e fortemente pigmentados. b) Pelos do manto (UH): xeralmente máis curtos e menos pigmentados cos de garda. c) Vibrisas: pelos moi desenvoltos que se atopan centralizados en certas partes do corpo e que funcionan como apéndices de exploración do medio. Os pelos dos mamíferos constan das seguintes partes: - Cutícula, no exterior. Nos pelos de garda, os patróns desta parte do pelo permite a identificación de especies. - Cortex. Rodea a medula e é aquí onde se concentran a maioría dos gránulos de pigmentos.

Polo tanto, a observación dos patróns da cutícula dos pelos de garda é utilizado para a identificación de especies.. Os debuxos da súa cutícula, forma e cor son características de cada especie. Ademais, o pelo de garda pode sufrir moitos procesos sen que se estrague, como son a dixestión ou a putrefacción. Polo tanto, esto nos pode permitir nun futuro, coller mostras de feces de lobo para identificar as presas da súa dieta. Debido a que na Guía de Identificación de pelos de mamíferos de Europa non se atopan todas as especies domésticas, intentamos completar esta guía con mostras de pelo dos nosos animais. permite a identificación de especies.

OBXECTIVOS no barniz (o cal dificultaría ver o debuxo das escamas). Por riba, poñemos outro portaobxectos cun peso enriba. Mantemos a presión durante 30 minutos. Pasado este tempo, sacamos a mostra da prensa e eliminamos o portaobxecto ó que non lle botamos barniz. Extraemos os pelos cunha pinza. Esta impresión xa se pode observar no microscopio. En 2º lugar, con mostras de pelos dos nosos animais domésticos, intentamos facer unha descrición, debuxo e fotografías para crear unha guía de identificación de pelos non incluídas na bibliografía.

Realizar unha guía de identificación de pelos das presas que podería consumir o lobo no Courel.

METODOLOXÍA En 1º lugar compararemos mostras de pelos obtidas de feces de lobo cos patróns recollidos na Guía de identificación de pelos. Para iso realizaremos unha preparación do pelo para observar no microscopio: 1. Lavar o pelo con etanol para eliminar graxa e impurezas. 2. Secar con papel. 3. Realizar un negativo das escamas da superficie do pelo do seguinte xeito: poñemos barniz de uñas, en pouca cantidade para que o pelo non afunda XABARIL (Sus scrofa)

GH: pelos de garda UH: pelos do manto

CORZO (Capreolus capreolus)

CAN (Canis lupus familiaris)

RESULTADOS Incluímos como posibles presas do lobo a ovella, a cabra e a vaca. A continuación mostramos as imaxes obtidas no microscopio óptico a 400 aumentos. Ovella: pelo branco e fino. As escamas no microscopio semellan unha disposición en diamanta. Cabra: Pelo de grosor medio (similar ó corzo), con escamas transversais, cercanas e de bordo Vaca: Pelo de grosor medio (similar ó corzo) con escamas transversais, distantes e de bordo liso.

400 x

CONCLUSIÓNS Deberemos buscar mostras de diferentes razas de vaca, ovella, cabra e can para perfeccionar a técnica. Pódese analizar os restos de pelos nas feces dos lobos para determinar a súa dieta.

Cabra

400

AUTORAS Ainoa López Avilés Irene López Lago Ariadna López López Erea Rodríguez Rodríguez Tegra Romeo Veiga Alex Vidal Rodríguez 400 x

É PABLO

MÁIS

ÁLVAREZ,

DIVERSO

ZAIRA

ARZA,

RÍO

SABELA

INTRODUCIÓN

BOSQUE?

RODRÍGUEZ,

ADRIÁN

RODRÍGUEZ

Analizando a abundancia de cada ecosistema observamos que aínda que hai especies que aparecen nos dous ecosistemas, teñen máis abundancia nun que outro. Así por exemplo, a xeneta e o xabaril presentan unha abundancia maior no río, mentres que marta e raposo son máis abundantes nas devesas.

Vivimos no Courel, na montaña de Lugo. A maior parte do Courel está dentro do espazo protexido “Rede Natura AncaresCourel”. O Courel caracterízase pola súa variedade de ecosistemas, presentando vexetación típica de montaña pero tamén de clima mediterráneo.Dous dos seus ecosistemas máis abundantes son os bosques de ribeira (os que acompañan ós ríos) e as devesas (bosques mixtos orientados ó norte que teñen nome propio nas nosas montañas). Ambos ecosistemas caracterízanse ola súa enorme biodiversidade de especies, pero cal de eles presentará unha maior variedade de especies ben representada?

OBXECTIVOS 1. Comprobar se existen diferenzas entre as especies terrestres dos ecosistemas de devesas e río. 2. Coñecer que ecosistema é máis biodiverso: os bosques fluviais ou as devesas? 3. Averiguar que especies son diurnas e cales nocturnas. 4. Investigar se existe presenza de visón americano nos ríos do Courel.

MATERIAL E MÉTODOS

Usamos cámaras de fototrampeo que se activan ó detectar ó calor que desprende un animal de sangue quente (endotermos). Puxemos durante 6 meses 6 cámaras: 3 en ecosistemas de fluviais e 3 en ecosistemas de bosques.

Apuntamos o número de individuos que pasaban diante das cámaras cada día. Soamente contabilizamos un individuo por día a non ser que puidesemos identificar individuos, así por exemplo, se tiñamos 2 vídeos dun xabaril no mesmo día, soamente contabilizabamos 1 para evitar contar o mesmo individuo dúas veces o mesmo día, a non ser que puidesemos identificar individuos distintos (por sexo, tamaño…). Tamén tomamos rexistro se o vídeo estaba feito de día ou de noite. Todos estes rexistro foron transladados a unha folla de cálculo. Para calcular a biodiversidade de cada ecosistema e de cada lugar usamos o índice de biodiversidade de Simpson (D), onde Índice de Simpson: D=1-S Sendo S igual a:

Calculamos o índice de biodiversidade de Simpson para cada un dos ecosistemas e o resultado foi o seguinte:

Tamén calculamos o índice de biodiversidade de Simpson para cada un dos puntos onde colocamos as cámaras de fototrampeo. O valor máis alto do índice de biodiversidade de Simpson foi acadado no bosque de ribeira do río Lor polo seu paso por Esperante (0,880).

Canto máis se aproxime o valor deste índice a 1 máis biodiverso é o ecosistema.

RESULTADOS

As especies diferentes entre cada ecosistema son as seguintes:

Esto reforza a idea do importante que son os ecosistemas dos ríos. Os ríos son fonte de vida, e esto demostra o importante que é manter unha franxa de protección entorno a estes ecosistemas.

100

É PABLO

MÁIS

ÁLVAREZ,

DIVERSO

ZAIRA

ARZA,

RÍO

SABELA

BOSQUE?

RODRÍGUEZ,

ADRIÁN

RODRÍGUEZ

Confirmamos que continua a presenza de rebezo (Rupicapra rupicapra), atopado por 1ª vez polas nosas cámaras no ano 2019. Tamén detectamos a presenza de visón americano (Neovison vison) en dúas aldeas diferentes: Froxán e Lousadela. Foron en total 4 rexistros. Polo tanto certificamos a presenza desta especie invasora na Serra do Courel.

Analizando os hábitos das especies captadas polas cámaras, descubrimos que hai especies que soamente mostraron actividade durante o día e outras soamente de noite.

CONCLUSIÓNS

1. Atopamos diferentes especies nos bosques fluviais (azor, cochorda, corvo pequeno, garza, lontra, donicela e visón americano) e nas devesas (avelaiona, carboeiro, gaio, miñato, pomba, gato montés, lobo) 2. O índice de biodiversidade de Simpson é maior no bosque fluvial que na devesa. 3. Son especies diurnas: azor, cochorda, corvo pequeno, lavandeira, pomba e esquío. 4. Son especies nocturnas: avelaona, leirón, xabaril, gato montés, raposo, teixugo, visón americano, xeneta. 5. Detectamos presenza de visón americano

BIBLIOGRAFÍA Zamora Gómez, J. 2012 Manual básico de fototrampeo. Aplicación al estudio de los vertebrados terrestres.Tundra Ediciones.

AGRADECEMENTOS

Carlos Cortizo, Carlos Novo, Lourdes González

Rebezo

Gato montés

Xabarís cruzando o río Azor

Lontra

101

Turismo vs Conservación da natureza INTRodución

conta as repercusións actuais e futuras, económicas, sociais e medioambientais para satisfacer as necesidades dos visitantes, da industria, do entorno e das comunidades anfitrionas”. No 2015 sorprendeunos a polémica xurdida por algunhas persoas que non estaban conformes co trazado dunha carreira de montaña (trail running) porque atravesaba unha zona na que había orquídeas e unha devesa. De aí xurdiu no seguinte ano, no 2016, iniciar este traballo. Ademais este ano o noso concello acaba de adherirse a rede española de instalacións permanentes de trail running (trail running center) na que haberá itinerarios balizados de xeito permamente e uns servizos básicos para os corredores, que inclúen piscina climatizada. obxectivo

Vivimos nunha sociedade cada vez máis polarizada na que parece que hai que tomar partido únicamente por 2 opcións: Animalista ou cazador Españolista ou Independentista Dereitas ou esquerdas Realmente non hai oco para dialogar? Non podemos ver a parte boa de cada unha delas? E no Courel, tampouco estamos exentos destes debates. En canto a conservación, poderíamos clasificar as opcións en: 1. Conservacionismo: persoas que consideran O Courel un lugar protexido no que hai que conservar as actividades tradicionais e as súas paisaxes tal e como están. 2. Desenvolvismo: O Courel debería aproveitar máis o seu lado máis turístico, xa que na montaña pódense practicar No noso traballo estudamos os diversos deportes como o efectos do trail “Aldeas do Courel” sendeirismo, escalada, nunha microrreserva de orquídeas espeleoloxía ou o trail durante 3 anos. Así pois, o running. obxectivo do traballo é É compatible conservación e turismo? A Organización Mundial comprobar os posíbeis danos ocasionados polo trail nas do Turismo (OMT) define o orquídeas dunha microrreserva. turismo sustentable como o “turismo que ten plenamente en 102

Turismo vs Conservación da natureza material e métodos “Aldeas do Courel” é unha carreira de montaña na que hai 3 categorías para participar: 16 km, 40 km e 70 km. Participan aproximadamente 70 persoas pero estas normalmente están Dactylorhiza insularis acompañadas polas súas familias. É unha fin de semana lúdica na Orchis morio que hai moito movemento de Orchis ustulata persoas. Dactylorhiza insularis É unha carreira esixente xa que Soamente hai 2 especies que O Courel caracterizase por ter estiveron presentes todos os anos: unhas importantes diferenzas altitudinais. O trazado da proba Orchis morio e Orchis ustulata. pasa por unha das microrreservas No ano 2019 soamente fomos de orquídeas que se crearon no contar as orquídeas antes da 2015: a microrreserva do Monte competición. Cido. Este foi o lugar escollido para realizar o noso estudo. Durante 3 anos pasamos por esta microrreserva e contamos os exemplares de orquídeas existentes a ambos lados do sendeiro que a atravesa, uns días antes da competición e inmediatamente despois. resultados Xa que depende da climatoloxía de cada ano, non sempre atopamos as mesmas especies no conteo. As especies que contamos (variando o ano segundo a súa floración) son:

103

Orchis ustulata

Turismo vs Conservación da natureza

Orchis morio

O número de individuos que se perderon cada ano despois da carreira (5, 4 e 2) parece relativamente baixo. En principio, asumimos que estas perdas débense á carreira, ainda que tamén poderían deberse a outras causas (outras persoas que visitaron a microrreserva, animais salvaxes...). Por outra banda, observando os datos do ano 2019 (no que unicamente contamos as orquídeas antes da competición), pódese ver que aumentou o número de exemplares das tres especies, polo que parece que os trails non afectaron negativamente as poboacións. Hai que ter en conta que as orquídeas nacen dun bulbo e aínda que fosen pisadas (ou comidas por un animal) poden florecer o seguinte ano.

104

Turismo vs Conservación da natureza

“Tamén hai que ter en conta que impacto, parecen non supoñer ningún dano importante na nas carreiras de montaña, as microrreserva de orquídeas do persoas que corren seguen o Monte Cido, xa que non diminuiu sendeiro sen facer desvíos, minimizando así os seus esforzos. o número de individuos. Tampouco son carreiras nas que O proxecto de que no Courel vaia existir unha rede de sendeiros vaian varias persoas polo para uso de corredores (Trail sendeiro en paralelo. Running center) non parece que É evidente que calquera sexa incompatible co turismo actividade humana causa un sustentable, polo menos no que se impacto no medio ambiente. Debería haber unha restricción refire ao seu impacto sobre a nas actividades que supoñen un flora. Ademais, pode que abra a dano inasumible á fauna, á flora porta a que existan unha serie de servizos que poderían mellorar a e ás persoas que viven vida das persoas que residimos permanentemente nese lugar. aquí: quen sabe se poderemos A finalidade da creación das optar a ter unha piscina microrreservas é manter os pastizais para que poidan seguir climatizada no colexio para que o florecendo as orquídeas, xa que alumnado, os habitantes do Courel e as persoas que veñen coa pérdida da gandeiría eses pastos estaban a converterse en visitarnos, poidamos relaxarnos a remollo mentras observamos a matorral, o que sí impide o beleza das montañas do Courel. florecemento destas orquídeas típicas do pastizal. Os sendeiros usados tanto para persoas que simplemente camiñen como as que corran, aínda que poden causar un pequeno 105

Turismo vs Conservación da natureza conclusións

autores

s e e nt r p

Orquídeas do Monte Cido

106

ión ac

vídeo

O número de individuos de Candela Fernández Gómez orquídeas que se perderon na Daniel Marcos Castro microrreserva de orquídeas do Luís Rodríguez Cobo Monte Cido a causa do trail Uxía Rodríguez Rodríguez aldeas do Courel foi de un agradecementos máximo de 5 no 2016, 4 no A Carlos Cortizo pola súa axuda 2017 e 2 no 2018. na identificación de orquídeas e O número de individuos de as fotos. Orchis morio, Orchis ustulata e Dactylorhiza insularis non diminui no 2019 a causa das carreiras dos 3 anos anteriores.

CULTURA CIENTÍFICA

INTRODUCIÓN

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

Enténdese por cultura ó conxunto de coñecementos adquiridos durante a vida. Moitas veces este saber asóciase coas humanidades (o arte, a historia, a literatura…) pero non sobre aspectos tan cotiáns coma a nutrición, a cociña, a agricultura ou mesmo a saúde.

na prensa e que nos interesásemos por certos aspectos da ciencia. Puxo en evidencia a falta de coñecementos por parte da nosa sociedade de certos aspectos básicos sobre hixiene e saúde. De aí xurdiu este traballo: sabemos o básico sobre saúde?

A pandemia fixo que a ciencia tivese un papel relevante nos telexornais e

Pensamos que é importante ter uns coñecementos básicos sobre ciencia para vivir con máis saúde. E isto tamén é cultura.

OBXECTIVO

Detectar a falta de cultura relacionada coa saúde, a nutrición, a COVID e o cambio climático. BLOQUE DE NUTRICIÓN 1. É mellor non tomar froita de noite que engorda. 2. As persoas con diabete non poden Fixemos unha enquisa a través de tomar froita. Google Forms sobre cuestións de 3. É máis saudable un biscoito casero nutrición, saúde, COVID e cambio que un industrial. climático, das que buscamos 4. É máis saudable unha maza información previamente. ecolóxica que unha normal. Os participantes tiñan que elexir entre 5. É mellor tomar lácteos desnatados dúas opcións, verdadeiro ou falso, que enteiros. para cada unha das seguintes 6. É mellor tomar margarina para afirmacións: reducir o colesterol. BLOQUE DE SAÚDE BLOQUE COVID 1. Para mellorar a saúde das nosas 1. A persoa que está vacinada contra articulacións é bo tomar coláxeno. COVID non ten que levar a 2. O vinagre é bo como máscara. desinfectante. 2. A PCR é unha técnica que se 3. Os lácteos aumentan as flemas ou desenvolveu para detectar o mocos. coronavirus. 4. Dar golpes na cabeza causa danos BLOQUE CAMBIO CLIMÁTICO no comportamento. 1. As árbores diminúen o efecto do 5. Non é necesario botar crema solar cambio climático se xa estou moreno. O cambio climático non vai afectar 6. Hai que cagar todos os días. muito as zonas de montaña, senón as zonas de costa.

METODOLOXÍA

107

CULTURA CIENTÍFICA

RESULTADOS

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

Imos analizar cada unha das preguntas, indicando a porcentaxe das persoas que contestaron correctamente.

1.PARA MELLORAR A SAÚDE DAS NOSAS ARTICULACIÓNS É BO TOMAR COLÁXENO.

24,7 %

O coláxeno é unha proteína e como calquera proteína tras o seu paso polo aparato dixestivo vai a dixerirse non seus compoñentes e estes compoñentes son os que se van absorber e pasar ó sangue. Formará o noso organismo coláxeno? Pois non ten por que. Esto é o mesmo que lanzar o aire as pezas dun puzzle e pensar que vai caer montado. As “pezas” do coláxeno están no noso corpo pero o noso corpo non ten por que construir coláxeno. Non está demostrado que tomar coláxeno mellore as nosas articulacións. De feito na Unión Europea está prohibido atribuir ó coláxeno beneficios para a mellora das articulacións por falta de probas científicas. Muitos produtos que se venden nas farmacias con coláxeno o que fan é engadir outras substancias para poder dicir que melloran as articulacións (como por exemplo magnesio). A maioría das persoas enquisadas (75%) presentan confusión ante este tema.

2.O VINAGRE É BO COMO DESINFECTANTE.

36,9 % Aínda que tanto o vinagre como o limón presentan ácidos na súa composición, eso non indica que sexan desinfectantes e que maten os xérmenes. O ácido acético do vinagre pode ser útil para desincrustar certas acumulacións de suciedade, pero non para matar bacterias e virus. Os desinfectantes máis populares son a lixivía (lejía), alcol e amoníaco. Tamén pode consultarse o listado de desinfectantes aprobados polo Ministerio de Sanidade. As respostas das persoas reflexan de novo que a maioría pensa que o vinagre é útil para desinfectar, o cal en medio dunha pandemia pasa de ser anecdótico a ser unha cuestión grave.

3.OS LÁCTEOS AUMENTAN AS FLEMAS OU MOCOS. Non hai evidencia científica de que o leite aumente a produción de mocos. Este mito débese a un libro publicado en

37,7 %

1946 “El cuidado de su hijo del Dr. Spock” que foi no seu momento un superventas (traducido a 39 idiomas e vendidos 50 000 000 de exemplares). Ante as respostas das enquisas, semella que este mito non ten un impacto importante.

108

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

CULTURA CIENTÍFICA

4.DAR GOLPES NA CABEZA CAUSA DANOS NO COMPORTAMENTO

49,3 %

Este tema é moi controvertido porque ten repercusións no deporte, principalmente en deportes de impacto na cabeza como o boxeo e o rugby. Estudios realizados ó longo prazo con ex-xogadores de rugby da liga americana demostraron que estes sufrían enfermedades mentais tras o seu retiro: demencias, perdidas de memoria, agresividade, depresión, suicidio... Esta é outra razón para previr posibles traumatismos. A franxa de idade que mellor respostou foi entre os 16-20 anos. 75%

50% 25% 0%

<15

16-20

21-30

31-40

41-50

51-60

61-70

>70

5. NON É NECESARIO BOTAR CREMA SOLAR SE XA ESTOU MORENO.

98,8 % Nesto a maioría das persoas deron coa resposta correcta: esa frase é falsa. Aínda que é certo que unha persoa de pel morena é máis difícil que se queime, os danos da radiación solar son iguais se non se botan crema fotoprotectora. De feito o ano pasado a Asociación de Profesionais da Farmacia publicou un “Decálogo de bulos da fotoprotección” no que incluían este. É necesario botar crema protectora se imos estar ó sol; renovala cada 2 horas ou se o baño é de máis de 20 minutos.

109

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

CULTURA CIENTÍFICA

6.HAI QUE CAGAR TODOS OS DÍAS. É necesario eliminar os refugallos. O estrinximento o 1º que indica é que estamos deshidratados e que o noso corpo ten que coller a auga das feces. O 2º que indica é que non tomamos suficiente fibra (poucos vexetais e froita). E por último, pode indicar un estilo de vida sedentario. Aínda que cada persoa é un mundo, o normal é que as nosas cacas sexan “suaves” e sexan expulsadas facilmente. Non se debe vaciar o colon con esforzo ou con dor. A escala de feces de Bristol é unha táboa visual de uso en medicina mediante a cal clasificanse as formas das feces humanas. Foi feita por Heaton e Lewis na Universidade de Bristol e publicada en 1997. É unha das principais escalas usadas en medicina pois permite ós pacientes identificar o tipo de feces que soen ter e facilita ó equipo médico a tarefa de detectar problemas.

As nosas feces dan moita información sobre a saúde. Tamén a cor é importante. Esto podería dar lugar a outro traballo, pero por dar un apunte, indicamos algunha información sobre este tema.

110

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

CULTURA CIENTÍFICA

7.É MELLOR NON TOMAR FROITA DE NOITE QUE ENGORDA. 8.AS PERSOAS CON DIABETE NON PODEN TOMAR FROITA.

83,1 % Incluimos estas 2 frases xa que están relacionadas. Podemos tomar toda a froita que queiramos. A recomendación de 5 pezas de froita ó día é un mínimo. Non hai máximo. Engorda excederse de calorías nun día (comer máis calorías das que gastamos). Todo o mundo pode e debe tomar froita (salvo que teñas unha alerxia ou algunha patoloxía que cho impida). O azucre presente na froita é un azucre intrínseco que se asimila dun xeito distinto que o azucre libre das lambonadas. O azucre libre é o que deberíamos eliminar da nosa dieta. Esta é a razón pola que as persoas con diabete (que non son capaces de regular os seus niveis de azucre en sangue) poden tomar sen problema a froita. Consumir habitualmente froita non só non causa obesidade senón que é útil para previrla e tratala. Dise que a froita ten un efecto “antiobesidade” por: Diminúe a inxesta enerxética (aporta poucas calorias) Ten efecto saciante Aporta vitaminas e nutrientes Aporta nutrientes á nosa flora intestinal Polo tanto, as respostas maioritariamente (83%) foron correctas.

9.É MÁIS SAUDABLE UN BISCOITO CASEIRO QUE UN INDUSTRIAL.

5,4 % Hai que ter claro que un biscoito non é saudable. Da igual que sexa caseiro. O que fai que non sexa saudable un biscoito, magdalena, rosquillas, tartas son os seus ingredientes principais: azúcre, fariña refinada (branca) e graxa. Neso están equiparados a repostería caseira e a industrial. Pode ser que a graxa utilizada nun biscoito caseiro sexa de mellor calidade (que non de cantidade) co industrial, pero esto non o converte nun produto saudable. Moita xente pensa que a repostería caseira non leva aditivos mentras que a industrial si. Pero o problema da repostería non son os aditivos que lles botan para conservar senón a súa cantidade de azúcre e graxa. Comparando por exemplo, unhas magdalenas industriais (La Bella Easo) cunha receta de magdalenas caseira:

111

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

CULTURA CIENTÍFICA

10. É MÁIS SAUDABLE UNHA MAZA ECOLÓXICA QUE UNHA NORMAL

27,2 % A tendencia é pensar que o ecolóxico é máis sano. Os valores nutricionais dunha mazá ecolóxica son iguais cas dunha mazá convencional. Polo tanto, ambas son iguais de saudables. Certo é que nos produtos ecolóxicos úsanse menos pesticidas (que non ningún) que na agricultura convecional, pero as cantidades que se usan son seguras. O consumo de produtos ecolóxicos pode ter sentido pensando no impacto ambiental da gandeiría e agricultura intensiva. No caso da gandeiría intensiva tamén poden existir cuestións morais referente ó trato dos animais. Pero seríamos capaces de alimentar a toda a poboación humana soamente con agricultura e gandeiría ecolóxica? É un interesante debate. A maioría das persoas enquisadas consideran que son máis sanos os produtos ecolóxicos, aínda que non hai probas de que os produtos ecolóxicos sexan máis nutritivos que os convencionais.

112

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

CULTURA CIENTÍFICA

11. É MELLOR TOMAR LÁCTEOS DESNATADOS QUE ENTEROS.

69,8 % Os estudos indican que as persoan que toman lácteos enteiros non teñen máis obesidade, nin máis diabete, nin máis enfermidades cardiovasculares que as que toman leite desnatado. Se por alguha razón se quere reducir as calorías que se consumen na dieta, podese obtar por tomar leite desnatado. Pero se non hai motivos para reducir calorías, non hai razón para privarse de tomar os nutrientes que aporta o leite enteiro (básicamente as vitaminas A, D e E).

12. É MELLOR TOMAR MARGARINA PARA REDUCIR O COLESTEROL.

75,9 % A margarina non axuda a reducir o colesterol, nin tampouco un paquete de galletas “Flora”. A margarina é unha mestura de graxa e auga. Aínda que ten fitoesterois (moléculas similares ó colesterol) estas moléculas o que fan é “estorbar” na absorción do colesterol e así impidir que chegue tanto colesterol ó sangue. O consumo de aceite de oliva virxe extra si que está asociado a un menor risco de enfermidade cardiovascular. O aceite de oliva virxe extra é a graxa perfecta e debería ser a nosa 1ª opción.

13. A PERSONA VACINADA CONTRA O COVID NON TEN QUE LEVAR A MÁSCARA.

98,6 % Aquí hai moito aínda por investigar, pero en principio a vacina impide que contraias a enfermidade de xeito grave pero podes contaxiarte. Dito doutro xeito, podemos contaxiarnos igualmente co virus pero evita que nos morramos de COVID. Polo tanto, se podemos contaxiarnos igualmente, todas as persoas vacinadas pasan a ser posibles asintomáticos, e por iso é importante que sigan mantendo as medidas de seguridade (máscaras, distanciamento social, ventilación en sitios pechados…) Este aspecto parece estar bastante claro na poboación, xa que case o 99% contestou de xeito correcto.

113

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

CULTURA CIENTÍFICA

14. A PCR É UNHA TÉCNICA QUE SE DESENVOLVEU PARA DETECTAR O CORONAVIRUS

49,1 % A PCR é unha técnica usada para detectar fragmentos de material xenético. Ten moitas utilidades como por exemplo, para saber se existen restos de ADN dun criminal na escena dun crime. É unha técnica que leva usandose dende os anos 90. Actualmente é recoñecida polo seu papel para detectar restos do virus nos fluídos humanos (saliva, exudado nasofarínxeo…). Polo tanto a técnica xa estaba desenvolta antes da COVID.

15. AS ÁRBORES DIMINUEN O EFECTO DO CAMBIO CLIMÁTICO

93,7 % Todos os vexetais debido a fotosíntese consumen dióxido de carbono (CO2). Polo tanto, as árbores e os bosques diminúen a concentración de dióxido de carbono e reteñeno. Pero ademais, modifican o clima local xa que aumentan a humidade, diminuíndo os efectos da desertificación e do quecemento. Parece que esto tamén o ten claro a maior parte (94%) das persoas enquisadas.

100% 75% 50% 25% 0%

<15

16-20

21-30

31-40

41-50

51-60

61-70

>70

16. O CAMBIO CLIMÁTICO NON VAI AFECTAR MUITO AS ZONAS DE MONTAÑA,SENÓN AS ZONAS DE COSTA

94,7 % É ben sabido que unhas das consecuencias do quecemento global e do desxeo será o aumento do nivel do mar da costa. Pero, que pasa coas montañas? As prediccións son períodos de seca máis intensos e con estos, lumes máis frecuentes e máis extensos. Desto non nos libramos na montaña. Se engadimos a proliferación de monocultivos con piñeiros que teñen resinas e arden mellor, pois podemos pronosticar incendios máis graves nas nosas montañas. Co cambio climático, non vale laiarse e non facer nada. Está nas nosas mans poñer remedio. En Galicia, é importante unha boa xestión forestal que pase por non plantar nin piñeiros nin eucaliptos e poñer especial atención na limpeza dos nosos montes.

114

CANDELA, DANIEL, LUÍS , UXÍA 3º ESO

CULTURA CIENTÍFICA

CONCLUSIÓNS Detectamos certas carencias de coñecementos en temas relacionados coa nutrición e saúde (uso de coláxeno, repostería “saudable”, desinfección con vinagre). En cambio outros temas, probablemente máis habituais nos telexornais, están máis afianzados na poboación (o uso da máscara, o cambio climático).

BIBLIOGRAFÍA 1. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32894897/ “Collagen in the media: an analysis of news published between 2016 and 2018” 2. https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/2291 “Scientific opinion on the substantiation of a health claim related to collagen hydrolysate and maintenance of joints pursuant to article 13 (5) of regulation (EC) nº 1924/2006” 3. https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nC ov/documentos/Listado_virucidas.pdf Virucidas autorizados en España 4. https://adc.bmj.com/content/104/1/91 Milk, mucus and myths 5. https://www.bbc.com/mundo/deportes-42352715 6. https://elpais.com/deportes/2017/07/25/actualidad/1501006756_294965.html Un estudio halla lesiones cerebrales en un 99% de exjugadores de la NFL 7. https://saludsinbulos.com/wp-content/uploads/2020/07/decálogo-bulosfotoprotección.pdf 8. https://elpais.com/elpais/2018/06/08/ciencia/1528469553_586735.html? fbclid=IwAR391ner4wdh8_sEXYPKKDepCCvNdiYwJ5R7u9x_3mtpU6pfTPI7sLBw OLs 9. https://elpais.com/elpais/2018/06/08/ciencia/1528469553_586735.html? fbclid=IwAR391ner4wdh8_sEXYPKKDepCCvNdiYwJ5R7u9x_3mtpU6pfTPI7sLBw OLs “¿Por qué no engorda la fruta si tiene azúcar?” 10. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23114945/ “Evidence-based nutritional recommendations for the prevention and tratment of overweight and obesitu in adults (FESNAD-SEEDO consensus document) Methodology and executive summary (I/III) 11. https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/0003-4819-157-5-201209040-00007 “Are organic foods safer or healthier than conventional alternatives?” 12. https://academic.oup.com/eurheartj/article/37/13/1072/2398347 “Trans-fatty acids and mortality in patients referred for coronary angiografy” 13. https://www.lechepuleva.es/la-leche/vitaminas-leche

AGRADECEMENTOS Carlos Novo, Adrián Pardo, Lourdes González

115

TERCEIRA IDADE NO COUREL (Pablo, Sabela e Zaira - 2º ESO)

Introdución O motivo principal para a realización deste traballo foi o feito de que a maioria da poboación do Courel son anciáns. Por iso pensamos que poderia ser interesante coñecer como pasan e pasaban o día a día. O primeiro que fixemos foi investigar algúns datos concretos como os seguintes. No Courel hai 428 anciáns dun total de 1.007 habitantes, ou sexa, practicamente metade da poboación. A persoa de máis idade, segundo a información do concello, ten 99 anos, e vive en Folgoso.A maior parte da poboación é de entre os 65 a 70 anos. Curiosamente hai máis vellos que vellas. Á parte desta información elaboramos unhas enquisas con algunhas preguntas de interese e entrevistamos algunhas persoas maiores. Perfil das persoas entrevistadas As persoas entrevistadas son de Vilamor, Folgoso, Piñeira e Seoane e teñen entre 67 e oitenta e oito anos. Son catro mulleres e tres homes.

Dieta alimentaria Cando lles preguntamos que dieta asocian á lonxevidade algunhas persoas responderon que fan unha dieta sa. En cambio, outras ningunha. Algúns fan exercicio e outros non comen o que lle di a médica. Outra persoa dálle importancia a comer verduras. O día a día A maioría pasan o día entretidos limpando a casa, outros xogando ás cartas, vendo a televisión, paseando ou na horta, e unha persoa afirma que pasa o día soa. Como era a vida antes? A maioría da xente entrevistada dixo que a vida de antes non tiña nada que ver coa de agora. Tiñan que traballar dende moi novos tanto cos carros, arando, co gando, axudando na casa… Ían moi pouco á escola e cando chegaban á casa, tiñan que traballar. A vida antes era dura e de moito traballo. 116

A escola de antes Antes a escola era unitaria. Algunhas das persoas ían pola maña e outras ían pola tarde. Ao principio os nenos e as nenas estaban xuntos pero despois separáronos. Cando facían algo mal sempre os castigaban pegándolles. Por exemplo, dábanlles cunha vara nos dedos, poñíanos de xeonllos e cos brazos abertos con moitos libros enriba. Os libros eran prestados por outras familias para non ter que os comprar. A escola de antes era moitísimo máis dura. A mocidade de hoxe segundo os nosos maiores Canto á mocidade, as persoas entrevistadas opinan que hoxe hai moita máis liberdade que a que eles tiveron. Os mozos e mozas teñen moitos máis estudos e dispoñen de tecnoloxías. Tamén contan co apoio da familia. Ademais, segundo eles, a xente nova ten pouca gana de traballar. Tamén pensan que non conservan a mesma alegría que eles e posúen moito de todo e non o precisan… Tradicións que se perderon Metade das persoas que entrevistamos coñecen encoutados, ou sexa, métodos curativos tradicionais. Algúns exemplos son os seguintes. Cando o gando tiña miñocas, botábaselle unha xesta na boca. Para os escocidos aplicábaselles cinsa na zona onde tiñan a comechón. En xeral, perdéronse moitas tradicións, como o Entroido (os felos...), xogos e oficios. Hai xente que fala de festas que xa non se celebran e tipos de xogos que xogaban antes e agora non. Segundo di unha persoa, perdeuse a tradición da Coresma, que consistía en non comer carne, e cando chegaban os Reis Magos todos cantaban e ceaban. Cualidade de vida Todas as persoas entrevistadas afirmaron que se senten ben tratadas pola xente. Con todo, pensan que as axudas do concello son necesarias. Catro persoas queren un centro de dia e voluntarios que os acompañen no seu día a día, falando, facendo actividades ou paseando. Outras reclaman axuda para facer as tarefas domésticas. Nas aldeas mellorarían as estradas e a canalización da auga. Conclusión En conclusión, mudaron moitísimas cousas a respecto da vida de antes, e perdéronse tradicións. Cabe destacar, finalmente, o feito de que moita xente se sente moi soa, o que podería ser mellorado. 117

INMIGRACIÓN NO COUREL (Candela, Dani, Luís, Uxía, Gema e Adrián - 3º e 4º ESO)

Que é a inmigración? A inmigración é a entrada a un país ou rexión de persoas que proveñen doutro lugar. Hai inmigrantes que veñen por un período de tempo. Isto chámase inmigración temporal. Outros quédanse para sempre. Isto denomínase inmigración permanente. Tamén existen os inmigrantes que veñen por vontade propia buscando unha mellor calidade de vida. Isto considérase inmigración voluntaria. Ademais, hai inmigración dentro do país. Isto é inmigración interna. E por último, se o inmigrante vén dun país diferente, falamos de inmigración internacional. Por que as persoas inmigrantes poden ser vulnerábeis? As persoas inmigrantes son vulnerábeis porque lles é difícil encontrar traballo e xeralmente cobran menos. Tamén lles pode ser difícil adaptarse porque os costumes poden ser diferentes aos do seu lugar de procedencia. Outro punto negativo é que non os acepten no seu traballo, no colexio, etc. Tamén pode ser un problema cara a eles, o trato, a discriminación ou o medo a ser rexeitados. Ademais, a estas persoas, para alugar un piso poden cobrarlles máis ou non lles deixan. No que se refire aos estudos, son colocados nun nivel inferior e nalgúns casos non lles recoñecen os títulos. Unha das persoas entrevistadas respondeu que cando está no Courel bota de menos a familia de sangue e, cando está de visita na súa terra, sente a falta da familia galega do Courel. “É o que hai cando emigras, que xa non pentences a un lugar só” - dixo -. A inmigración no Courel En 2020 a poboación de Folgoso do Courel era de 1.007 persoas. Nese mesmo ano, 80.64% (812) dos habitantes empadronados no concello naceran neste. 16.19% emigraron ao Courel de diferentes sitios de España; 6.06% dende outros muncipios de Lugo; 3.48% dende outras provincias de Galicia; e, por último, 3.18% dende outros países. Só arredor de 30 persoas son estranxeiras.

118

A maioría destes inmigrantes son maiores de 18 anos xa que estas persoas, a maioría das veces, teñen que emigrar por motivos económicos ou por traballo. Traballan en oficios que atopan ou que están á súa disposición, como por exemplo, limpando casas, sendo camareiros dalgún bar, contratados por algunha empresa, etc., ou sexa, algún traballo dispoñible e que á vez lles poda servir de axuda. De todos os datos relativos á procedencia dos inmigrantes estranxeiros, chamáronnos a atención os seguintes. O primeiro é que de Francia había, no ano 2020, empadronadas en Folgoso 12 persoas - dúas máis que en 2019 - e do Brasil unha persoa menos que en 2019, pois marchou unha. En todos os casos, excepto no das persoas procedentes do Brasil, o número de inmigrantes estranxeiros aumentou ou non se modificou.

A NOSA PESQUISA Entrevistamos a 3 persoas procedentes de dúas aldeas da provincia de Ourense, unha da Coruña, unha de Cataluña, 2 de Andalucía, e 2 de Marrocos. Destas persoas, dúas xa levan 1 ano no Courel, outras 3, ano e medio, outra case 3 anos, outra 5, outra 11, e a última persoa que entrevistamos leva 24 anos. Como se senten no Courel Segundo a nosa recollida de datos, as persoas que inmigraron ao Courel séntense ben aquí e destacan que os courelaos e as courelás son persoas moi agradables e que o clima tamén é bon. Con todo, coinciden en que botan de menos a familia e os amigos da súa terra natal, os deportes que practicaban alí, os espazos naturais e nalgúns casos botan de menos escoitar linguas africanas. Diferenzas entre o Courel e o lugar de orixe As diferenzas que a xente atopou entre o Courel e o lugar de orixe foron que no Courel falta xente, en concreto xente nova, xa que a maioría son anciáns. Comentan que a sociedade é máis pechada e que existe un certo rexeitamento aos de fóra. En cambio, outros enquisados din todo o contrario, que a xente é máis agradable. En xeral, a maior diferenza é a forma de socializar e comunicarse coa xente. Todos opinan o mesmo canto á paisaxe. Pensan que é máis bonita. Pódese atopar unha grande abundancia de animais e as vistas, comparadas coas dunha cidade, son mil veces mellores, pero o clima afecta as formas de relacionarse e de vivir. Canto ao traballo, chamounos a atención - debido á situación laboral dalgúns dos entrevistados -, a opinión dunha persoa que di que aquí hai máis traballo, cóbrase mellor e hai médico gratis. Por último, segundo unha das persoas entrevistadas non se atopan case tendas e hai moita menos xente. En xeral, unha das diferenzas máis notables é o tempo de percorrido nos desprazamentos debido a que aquí tardas máis en ir dun lugar a outro. Isto fai que as opcións de ocio e traballo se limiten bastante. 119

Facilidade de adaptación Canto á facilidade de adaptación, os enquisados destacan o feito de poderen coñecer mellor a toda a xente que vive aquí. Séntense máis preto da súa natureza interior e son máis felices vendo a natureza deste lugar. Axuda recibida cando foi precisa Todas as persoas entrevistadas dixeron que recibiran axuda, menos unha. Algúns dixeron que os veciños quedaron co seu fillo sempre que lles fixo falta e a outros ensináronlles as aldeas para non se perderen ou presentáronlles xente para que non se sentisen sós. A algúns convidáronos a comer ás suas casas. Tamén recibiron axuda dos amigos e compañeiros de traballo. Nivel de aceptación ou discriminación As persoas que entrevistamos dixeron que se sentían aceptadas e a gusto pero que sabían que a outra xente os vía como unha persoa de fóra, mesmo con algún rexeitamento. Tamén dixeron que tiveron moita sorte cos seus veciños. Só dúas persoas afirmaron que se sentían discriminadas. Nalgúns casos indicaron que a aceptación tamén depende daquilo en que traballen. Hai profesións máis aceptadas ca outras. Persoas con que viñeron ao Courel A maioría viñeron sós, outros viñeron coa súa parella e separáronse e outros viñeron coa parella e fillo. Motivos para ter emigrado Metade dos entrevistados viñeron por traballo. Outros, porque lles gusta o Courel, vivir na natureza.

120

Facilidade para encontrar emprego e nivel de satisfacción O emprego é un tema bastante complicado. Algúns xa viñeron aquí con el; outros din que non é nada doado atopalo. Metade dos enquisados están satisfeitos co seu traballo. A outra metade afirma que non ten oficio ou cre que non cobra o suficiente. Aspectos a mellorar no Courel Os aspectos a mellorar no Courel que declaran estas persoas son os servizos médicos e as infraestruturas de transporte. Tamén queren unha maior participación por parte dos veciños, a dinamización das zonas, tendas de comidas típicas doutros países e unha maior implicación por parte da administración. Un dos aspectos ao cal todos lle dan a máxima importancia é á repoboación das aldeas. Din que é fundamental que a xente se dea conta do patrimonio que posúen para implicarse máis no coidado da terra. Conclusión En conclusión, como vimos, hai varios tipos de inmigración e de inmigrantes, os cales costuman ter desvantaxes sociais, entre as que destaca a dificultade para encontrar un emprego. Con todo, no noso concello, metade das persoas inmigrantes viñeron xa con traballo e están satisfeitas co que cobran. As principais diferenzas encontradas entre o Courel e o lugar de orixe son o clima, o tempo que leva ir dun sitio a outro e a despoboación. En xeral, ninguén tivo grandes dificultades de adaptación. De feito, só unha persoa das entrevistadas afirma non ter recibido ningunha axuda. Hai quen resalte o feito de que son vistos como “de fóra” e todos recoñecen que hai cousas que mellorar no concello, mais a maioría séntese ben e aceptada.

121

EÓLICOS, UN PROBLEMA REAL? Gema Montero García*, Adrián Pardo Rodríguez* *CPI Poeta Uxío Novoneyra Resumo Ante as continuas novas sobre a proliferación de parques eólicos, decidimos averiguar cales eran os seus impactos positivos e negativos, coñecer a opinión dos diferentes sectores implicados (título persoal, asoc. afectada por PE, asoc. naturalista, consultora ambiental e empresa promotora), ver si estes estaban informados e indagar si se estaban a facer ben as cousas durante a planificación dos PE. Realizamos entrevistas e unha enquisa na que contestaron persoas de 5 sectores. Analizando os datos pensamos que en xeral a xente está informada sobre o tema. Observamos diferencias á hora de valorar os impactos negativos e positivos entre os 5 sectores. Os datos fannos pensar que moitos dos impactos negativos non se están a recoller correctamente nos estudos de impacto ambiental e que non se teñen en conta os espazos protexidos á hora de planificar un PE.

Introdución

-Indagar si se están a facer ben as cousas no

A finais de ano, comezaron a aparecer novas

proceso de planificación e construción dos PE

en prensa e en redes sociais sobre a

(estudos de impacto ambiental ben feitos,

proliferación de PE en Galicia, denunciando

respecto polos os espazos protexidos…)

unha normativa anticuada, estudos de impacto

Hipóteses

ambiental mal realizados... e incentivando que

Ó comezo do traballo as nosas hipóteses

a xente fixera alegacións.

foron:

Con máis de 131 PE en tramitación, Galicia ten

- A enerxía eólica apenas ten impactos

unha media de produción de 115kW/km2,

negativos

fronte ós 46 kw/Km2 do estado español ou os

- En xeral, existe descoñecemento polos

72 kW/km de Alemaña.

impactos provocados polos PE.

Con todo esto, hai tamén voces a favor dos PE

-Parte da oposición á construción dos PE está

argumentando

xerada polo descoñecemento.

factura

diminución luz,

diminución

prezos de

-Os estudos de impacto ambiental recollen

gases

todos os impactos provocados polos parques

contaminantes e xeración de emprego.

eólicos. Obxetivos do traballo

-Os PE respectan os espazos naturais

A raíz de todo esto, plantexámonos:

protexidos.

-Averiguar cales son os impactos reais que xera un PE, tanto negativos como positivos.

Material e métodos

-Coñecer de primeira man a opinión que teñen

Para realizar este traballo recadamos datos do

os distintos sectores sobre a enerxía eólica.

número de

122

PE planificados en Galicia,

fixándonos se estes ían ser construídos en

abandono do rural). Ademais plantexamos

espazos naturais protexidos. Informámonos

outras preguntas sobre o respecto ou non dos

das empresas promotoras implicadas na súa

espazos protexidos, sobre os estudos de

construción e das consultoras ambientais

impacto ambiental, sobre a posibilidade de

contratadas para levar a cabo os estudos de

expropiación de terreos á hora da construción

impacto ambiental. Tamén nos informamos

dos PE e sobre as posibles solucións, entre

sobre os impactos producidos polos PE tanto

outras.

positivos coma negativos. Ademais, visitamos as páxinas web de asociacións e plataformas

Resultados

afectadas pola construción dos parques

-Un total de 1286 persoas contestaron á

eólicos, así como de asociacións naturalistas

enquisa. Delas un 1143 corresponderon á

que estaban a realizar alegacións en contra

título persoal, 56 a asociacións/plataformas

dos parques eólicos.

afectadas por un PE, 44 a asociacións

Unha vez recollida toda a información creamos

naturalistas, 18 a consultoras ambientais e 25

unha base de datos e puxémonos en contacto

a empresas promotoras.

con

-Á hora de valorar os impactos positivos

todos

sectores

implicados:

asociación/plataformas afectadas por algún

producidos

PE,

diferencias. En xeral, o impacto positivo mellor

asociacións

ambientais

naturalistas,

empresas

consultoras

promotoras

coa

por

PE,

vimos

claras

valorado foi a “diminución da emisión de gases

intención de entrevistalos.

contaminantes”. As asociacións naturalistas,

Concertamos dúas entrevistas, co Sindicato

asoc. afectadas por un PE e a título persoal,

Labrego Galego e cun veciño afectado pola

coinciden que non hai ou apenas hai impactos

construción do PE Os Porcallos.

positivos. Esta tendencia tamén se ve nas

Con toda a información que conseguemos,

consultoras

fixemos unha enquisa en Google Forms na

empresas promotoras valoran bastante ou

que diferenciabamos entre 5 sectores: a título

moito todos os impactos positivos.

persoal,

empresa

promotora,

consultora

ambientais.

Pola

contra,

% Repostas_Diminución emisión gases

ambiental, asociación/plataforma afectada por

80 60 40 20 0

un PE e asociación naturalista. Pedimos que valoraran os impactos positivos (xeración de emprego directo na contorna,

Empresa Consultora Asoc. promotora ambiental afectados

xeración emprego indirecto, diminución prezo factura da luz, diminución emisión gases

Ningún

Pouco

Asoc. naturalista

Bastante

Título persoal

Moito

contaminantes) e negativos (impacto sobre a fauna, sobre a flora, a nivel paisaxístico, sobre

-En canto ós impactos negativos, as empresas

cursos de auga, perda solo fértil, efecto

promotoras coinciden en que non hai ou hai

sombra, ruído, desvalorización económica,

poucos, exceptuando o impacto a nivel

123

paisaxístivo que o valoran maioritariamente

contradicen todo o anterior dicindo nun 32%

como pouco e bastante. Este impacto tamén é

que se fan reunións para informar ós veciños

o máis valorado polas consultoras ambientais,

e nun 24% que se organizan reunións coas

autoridades do concello.

título

persoal

polas

asociacións

naturalistas.

- Todos os sectores coinciden en que os

As asoc. naturalistas, as asoc. afectadas e a

terreos pódense expropiar para a construción

título persoal, valoran bastante e moito todos

dos PE (empresa promotora 60%).

os impactos negativos, destacando o impacto sobre a fauna e perda de solo fértil.

Conclusión Aínda que moitas das respostas, sobre todo a

% Respostas_Impacto sobre Fauna

título persoal, foron “non sei”, pensamos que

80 60

en xeral a xente si que está informada sobre

os impactos dun PE, sobre todo a que está

directamente afectada así como a pertencente

a asociaciacións naturalistas.

Empresa Consultora Asoc. Asoc. Título promotora ambiental afectados naturalista persoal Ningún

Pouco

Bastante

Os resultados fannos pensar que moitos dos

Moito

impactos negativos non se están a recoller

- O 77 e 78% das asociacións naturalistas e a

correctamente

título persoal, correspondentemente, afirman

ambiental e que non se teñen en conta os

que os estudos de impacto ambiental non

espazos protexidos á hora de planificar un PE.

recollen todos os impactos. Esta porcentaxe

Si ben somos conscientes da necesidade da

aumenta ata o 91% nas asociacións afectadas

enerxía

por un PE.

incentivar o abastecemento a pequena escala

- En canto a si se respectan ou non os espazos

así como cumprir uns mínimos co medio

protexidos á hora de construír os PE. O 72%

ambiente e coa xente do lugar.

eólica,

nos

estudos

pensamos

impacto

habería

que

das empresas promotoras afirman que si. Pola contra, no resto dos sectores predomina o non

Bibliografía

(consultoras

https://www.symbaloo.com/home/mix/13ePGf E65E

50%,

asoc.afectadas

96%,

asoc.naturalistas 93%, a título persoal 88%) - Outro dato importante a destacar foi que un 89% das asoc. afectadas por un PE , un 73%

Agradecementos Agradecemos a dispoñibilidade de Margarida

de asociacións naturalistas, e un 76% a título

(Sindicato Labrego Galego) e Xabier Santiso

persoal

afectado pola construción do PE Porcallos) e

información sobre os PE. Alegando que na

de todos/as aqueles/as que respostaron ás

maioría dos casos se enteraron da construción

enquisas.

queixanse

difícil

acceso

dos PE directamente por unha publicación no DOG ou BOE. As empresas promotoras

124

Despedidas Foron 3 anos longos neste colexio acompañados de momentos bos e tamén malos. Pero, por sorte ou por desgraza, xa remataron. Quero dar as grazas aos meus profesores que, dende que cheguei, axudáronme moito e fixeron que me centrase un pouco nos meus estudos. O feito de estar soa na clase e ter un profesor para cada materia é unha vantaxe moi grande que a xente apenas valora. Tamén estou moi agradecida da miña evolución, tanto académica como persoal, que non sería a mesma sen a axuda do profesorado. Quero agradecer en especial, a Diego González, quen, tras este último ano, estivo moi presente na miña vida, solucionando moitos dos meus problemas. Foi unha das persoas en que máis puiden confiar e serviume moito de axuda. Nunca me esquecerei del e admiroo moito. O ano que cheguei tiven un profesor ao que lle teño un especial cariño, aínda que non creo que o saiba, debido a que os anos anteriores era máis tímida e non sentía tanta confianza para falar cos profesores. Trátase de Álvaro Cal. Nun ano dinme conta que é unha persoa moi especial, incriblemente xenerosa, empática e boa. Arrepíntome de non ter aproveitado e valorado máis ese tempo con el. Aínda que non sentín a mesma conexión cos meus compañeiros, quero agradecerlles o primeiro ano que pasei con eles, xa que me acolleron ben e vivimos bos momentos. Gema Montero Pasou outro curso máis por nós, pero coma todos, coas súas particularidades...Fomos amoldándonos as normas impostas por un virus e descubríndonos vulnerables. En pouco tempo experimentamos moitos cambios. Algunhas vivencias foron positivas e outras non tanto... As positivas sacáronnos un sorriso e encheron o peto de bos recordos. As negativas puxéronnos a proba e incluso fixéronnos dubidar das nosas capacidades. Pero todo hai que observalo con perspectiva... e así aprender. Non todo o mundo comparte as nosas accións, o noso xeito de ser... e eso terá que facernos voltar sobre nós mesmos sen amolarnos e sen abondonar o noso camiño (ás veces sinxelo e ás veces complexo). Seguindo o noso corazón, confiando en nós, sentirémonos en paz con nós mesmos. Grazas a todos os que nos axudan, apoian, acompañan e, en definitiva, quérennos coas nosas virtudes e defectos. E os que nos poñen pedras no camiño, tamén grazas, porque tamén nos aprenden. Por motivos diversos, este tampouco foi un curso fácil para Gema e para Adrián, pero vós sen sabelo fuchedes (e sodes) uns mestres tamén para nós. Porque todo o cole aprende de vós. E si, foi un pracer e unha sorte que estiverades aquí. Porque aprendimos de vós o esforzo por readaptarse, por vivir en condicións adversas e por intentar ser vós mesmos. GRAZAS, con todas as letras. Esta sempre será a vosa casa, o colexio do Courel. 125

Despedidas Aínda que non me presentei, xa toca despedirme. Foi pouco o tempo que estiven aquí pero estou seguro que o botarei de menos. Este ano, sen dúbida, foi un dos máis estraños da miña vida. Non foi o mellor, pero si que aprendín bastantes cousas. As máis importantes non foron académicas senón que culturais ou “de monte”. Agora vou deixar aquí escritas as cousas máis importantes de cada un que levo de volta para Lugo: Dani: Picaste en todo conmigo e non sei como fas para non gañar en nada. Luís: Grazas por ensinarme o vocabulario dos vellos. Pablo: Convertícheste nun nino de confianza, ainda que ao principio botabas a lingua a pacer mui rápido. Candela: Por poñer os himnos de Bad Gyal pola mañá, no viaxe de media hora á clase. Gema: Grazas por guiarme e acompañarme os primeiros días que estiven no centro Iago: Grazas por facer que a asignatura a que máis rabia lle tiña sexa máis levadeira e por demostrar ilusión á hora de explicar. Lourdes: Grazas por entender todo o que dicía e pola tanta paciencia que tiveches conmigo e cos ninos. Diego: A túa asignatura é a máis difícil sen dúbida pero polo menos as clases foron dinámicas e divertidas. Aínda que a libreta pequena non me gusta muito… Carlos: Cambiaches a miña forma de ver as matemáticas e a vida ao dicir a X “xe” e non “equis”. Ledicia: Facíame gracia que ao principio desconfiaras de que iba a copiar nos exames. Pilar: Grazas por entrar no medio das clases e así poder respirar 5 minutos. Xavi: Grazas por aguantarnos nas excursións e polas charlas posguerra nos recreos. Cairo: Grazas por deleitarnos cos teus cantos gregorianos de madrugada no transporte. Manuel e Xurxo: Grazas por ser os meus primeiros amigos do colexio hahaha. Stephanie: Somos algo inútiles pero está ben a cousa. Grazas tamén polos regalos que levei en Semana Santa: foi a primeira vez que os recibín pero dubido que os pida polo Nadal. Espero que a partir diste ano desaparezan todas as inxustizas no centro e animar a xente a protestar e non rendirse si ven ou sufren unha inxustiza. Pois esto é todo. A ver si o ano que vén podo vir ou senón xa vos verei a algúns por Lugo. Agora a aproveitar o verán que é curto. Grazas Adrián Pardo

126

https://www.edu.xunta.gal/centros/cpipoetauxionovoneyra/

@caurelcole