Skip to main content

Industrie van Nederland

Page 1

Dit is een commerciële uitgave van Contentway bij deze krant Campagne Manager: Ricardo Gonçalves Managing Director: Saïd Laktami Graphic Design: Kiloe van Benthem Redactie: Eltjo Nieuwenhuis en Mecdelawit Ogbamichael Tekst: Hugo Schrameyer, Fred Pals, Diederik de Groot, Jan Koning en Michel de Ruyter Gedistribueerd met: Het Financieele Dagblad 2026 Drukkerij: RODI Rotatiedruk. Partner content in deze campagne is tot stand gekomen in samenwerking met onze klanten. Dit zijn commerciële uitingen. Dit is een commerciële uitgave. De FD-redactie heeft geen betrokkenheid bij deze productie.

INDUSTRIE VAN NEDERLAND

HOE WORDT ZEETRANSPORT GROENER ÉN CONCURRERENDER? DEFENSIE HEEFT BUDGET, NU MOET DE INNOVATIE VOLGEN SAMENWERKEN OM DE EIGEN CAPACITEIT TE VERSTERKEN

04

08

12

Uitgegeven door Contentway Benelux B.V. Keizersgracht 424 NL-1016 GC Amsterdam

Tel: +31 (0)20 241 7763 Web: contentway.nl Email: info@contentway.nl redactie@contentway.nl

november 2026


02

BESIX Nederland – Partner Content

De grootste uitdaging ligt niet in het beton Nederland staat voor een enorme opgave. Bruggen, tunnels, sluizen en wegen moeten worden vernieuwd, terwijl het verkeer en de economie blijven draaien. Tegelijkertijd staan budgetten onder druk en worden technische en financiële risico’s steeds groter. Hoe zorgen we ervoor dat noodzakelijke infrastructuurprojecten uitvoerbaar en betaalbaar blijven?

Boudewijn Bartholomeeusen, Algemeen directeur, BESIX Nederland

V

olgens Boudewijn Bartholomeeusen, algemeen directeur van BESIX Nederland, vraagt die uitdaging om een andere manier van samenwerken. “We beschikken in Nederland over ontzettend veel technische kennis. De grootste uitdaging is om die kennis optimaal te benutten. Daarvoor moeten opdrachtgevers en marktpartijen elkaar eerder opzoeken, risico’s gezamenlijk beheersbaar maken en verder kijken dan de opleverdatum. Een risico contractueel overdragen betekent nog niet dat het beter wordt beheerst. Het verdwijnt er zeker niet door.” BESIX is betrokken bij uiteenlopende infrastructurele en bouwprojecten, waaronder de A16 De Groene Boog, ViA15, de renovatie van de Krammersluizen, de vervanging van de Hagesteinsebruggen en diverse projecten op het gebied van gebouwen en waterzuiveringsinstallaties. Volgens Bartholomeeusen illustreren deze

projecten hoe belangrijk het is om technische expertise te combineren met samenwerking en langetermijndenken. “Bij de Hagesteinsebruggen werken we met Rijkswaterstaat volgens een tweefasenaanpak. In plaats van vroegtijdig een vaste prijs te bepalen voor een project waarvan nog niet alle risico’s bekend zijn, onderzoeken en ontwerpen we eerst gezamenlijk. Daardoor krijgen beide partijen beter inzicht in de technische uitdagingen en de werkelijke kosten. Als een bepaalde eis onbedoeld onevenredig veel invloed heeft op de kosten, kunnen we samen onderzoeken of dezelfde functionaliteit slimmer kan worden bereikt. Dat voorkomt discussies en verrassingen tijdens de uitvoering.” “Daarbij profiteren we van onze internationale ervaring. Voor de Hagesteinsebruggen hebben we Nederlandse teams bijvoorbeeld verbonden met collega’s die betrokken waren bij de Infinity Bridge in Dubai. Die specialistische kennis vertalen we naar Nederlandse regelgeving, bodemgesteldheid en technische eisen. Andersom delen we onze Nederlandse expertise in systems engineering en complexe contractvormen met collega’s in andere landen. Kennisuitwisseling werkt beide kanten op.”

Verder kijken dan de oplevering

Ook de manier waarop infrastructuur wordt ontworpen, verandert. Bij ViA15 is BESIX niet alleen betrokken bij ontwerp en bouw, maar eveneens bij financiering en twintig jaar onderhoud. Dat stimuleert een andere afweging tussen investeringskosten,

Gereviseerde sluisdeur Krammersluizen tijdens hijsproef. Foto: Paul Poels

betrouwbaarheid en levensduur. “Een technische oplossing die vandaag duurder is, kan over twintig jaar uiteindelijk voordeliger blijken. Onze ingenieurs kijken daarom nadrukkelijk naar energiegebruik, onderhoud, inspecteerbaarheid en de mogelijkheid om onderdelen te vervangen. Bij de Prinses Beatrixsluis hebben we bijvoorbeeld extra geïnvesteerd in dubbele roldeuren aan weerszijden van de sluiskolk. Die keuze draagt inmiddels al jaren bij aan de hoge beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de sluis. Uiteindelijk draait het om de beste prestatie gedurende de volledige levensduur.” Duurzaamheid speelt daarin eveneens een belangrijke rol. De A16 Rotterdam, gerealiseerd door bouwcombinatie De Groene Boog waarvan BESIX deel uitmaakt, is ‘s werelds eerste energieneutrale snelweg met een tunnel. Door energieverbruik vanaf het begin als ontwerpcriterium te behandelen, ontstonden mogelijkheden om de energievraag structureel te verlagen. “We hebben onder meer verlichting geoptimaliseerd, gelijkstroom toegepast en installaties niet onnodig groot ontworpen. De resterende energiebehoefte wordt duurzaam opgewekt met zonnepanelen. Tijdens de uitvoering hebben we bovendien elektrisch materieel ingezet, waaronder een mobiele kraan van vijftig ton. Zulke projecten leveren waardevolle ervaringen op die we vervolgens bij andere opdrachten kunnen benutten.”

Vernieuwen terwijl Nederland doordraait

Het inhijsen van het stalen val voor de nieuwe noordelijke Schinkelbrug, reconstructie van knooppunt De Nieuwe Meer.

besix.nl

Bij de Krammersluizen komt een andere uitdaging naar voren: verouderde infrastructuur ingrijpend moderniseren terwijl de scheepvaart zoveel mogelijk doorgang moet vinden. Volgens Bartholomeeusen wordt juist deze

combinatie de komende jaren steeds belangrijker. “Civiele techniek, staalbouw, werktuigbouwkunde, elektrotechniek en industriële automatisering moeten voortdurend op elkaar aansluiten. De grootste risico’s ontstaan vaak op de raakvlakken tussen die disciplines. Digitalisering helpt om bestaande situaties nauwkeurig vast te leggen en verschillende ombouwfasen voor te bereiden. Vervolgens vervangen we onderdelen stap voor stap, waarbij de sluis in iedere tussenliggende fase veilig en betrouwbaar moet blijven functioneren. De tijdelijke situatie is bij zulke renovaties minstens zo belangrijk als het uiteindelijke ontwerp.”

Productiviteit en veiligheid

Het beperken van verkeershinder mag volgens Bartholomeeusen nooit belangrijker worden dan de veiligheid van medewerkers. “Soms is een kortere volledige afsluiting veiliger en maatschappelijk verstandiger dan langdurig werken naast passerend verkeer. Die discussie moeten we durven voeren.” “Een belangrijk aandachtspunt is de voorspelbaarheid van toekomstige investeringen. De markt investeert in mensen, materieel en expertise om de vervangingsopgave aan te kunnen. Daarvoor moeten we weten welke projecten daadwerkelijk naar de markt kunnen en wanneer. Tegelijkertijd kunnen digitalisering en AI ons helpen productiever te worden. Ik zou projectteams vooral meer ruimte willen geven om praktische verbeteringen door te voeren. Ook bij langlopende contracten moeten we samen durven beoordelen of oorspronkelijke eisen nog dezelfde toegevoegde waarde hebben. Ik pleit niet voor minder discipline, maar voor professionele ruimte om gezamenlijk slimmer te worden.”


Heras Benelux – Partner Content

contentway.nl

03

Nieuwe risico’s vragen om een andere kijk op terreinbeveiliging

Een hekwerk om een terrein plaatsen lijkt eenvoudig. Maar nu veiligheidsrisico’s veranderen en toenemen, technologie zich snel ontwikkelt en wetgeving andere eisen stelt, volstaat fysieke beveiliging steeds minder. Bij goede beveiliging draait het niet alleen om de hoogte van het hekwerk of het aantal camera’s, maar ook om inzicht in de risico’s die een organisatie wil beperken.

Harrie van Heeswijk, Head of Integrated Solutions & Service, Heras Benelux

“Veel mensen kennen ons van hekken en poorten, maar moderne terreinbeveiliging gaat veel verder”, vertelt Harrie van Heeswijk, Head of Integrated Solutions & Service bij Heras Benelux. “We zijn al ruim dertig jaar bezig met integrale beveiliging, en de kracht zit in de samenhang tussen fysieke en technologische beveiliging. Hekwerk gecombineerd met detectie, cameratechnologie en toegangscontrole vullen elkaar aan en zorgen voor een effectieve bescherming van het terrein.” Om die disciplines internationaal samen te brengen, gaan in 2026 Europese beveiligingsbedrijven verder onder de naam Heras. “We bouwen aan een Europees platform voor 360 graden beveiliging. Het doel is opdrachtgevers van A tot Z te ontzorgen. Een organisatie binnen de kritieke infrastructuur moet zich kunnen focussen op het leveren van energie, zonder zich voortdurend zorgen te maken over de beveiliging van het terrein.”

De vraag achter de vraag

Volgens Harrie begint een goede oplossing met doorvragen. “Een klant zegt: ik heb een hekwerk nodig. Dan kun je vragen naar de lengte, kleur en uitvoering, maar de belangrijkste vraag is: welk risico wil je ondervangen? Pas als je het probleem begrijpt, kun je een passend advies geven. Goed advies betekent soms dat je niet begint met méér beveiliging, maar eerst kijkt of het risico op een andere manier kan worden verkleind.” Hij herinnert zich een transportondernemer die wil voorkomen dat geladen vrachtwagens in het weekend worden gestolen. “Je kunt een hekwerk van vijf meter plaatsen, met detectie en

heras.nl

camera’s, maar zonder iemand die op een alarm reageert, los je het probleem niet op.” Hetzelfde principe geldt voor uiteenlopende locaties. “Bij een kinderdagverblijf wil je een vriendelijke uitstraling en gemak voor de ouders, maar voorkomen dat kinderen de straat op lopen. Bij een gevangenis wil je voorkomen dat gevangenen met of zonder hulp ontsnappen. Het zijn totaal verschillende situaties, maar allebei vragen ze om een geïntegreerde oplossing. Hekwerk, detectie, toegangscontrole en een centraal systeem moeten samenwerken, zodat een bewaker of meldkamer op het juiste moment de juiste informatie ontvangt.”

We bouwen aan 360 graden beveiliging Nieuwe beveiligingsvraagstukken

Ook een boerderij kan beveiliging nodig hebben op het niveau van kritieke infrastructuur, vanwege acties tegen intensieve veehouderij. “Dat laat zien hoe maatschappelijke veranderingen nieuwe beveiligingsvraagstukken creëren. Een boerderij kan ineens bescherming nodig hebben die je eerder bij een elektriciteitsstation verwacht.” Op bouwplaatsen gaat het om meer dan afscherming. “Een aannemer moet weten wie het terrein betreedt en of iedereen

over de juiste kwalificaties beschikt. Daarom leveren we toegangsoplossingen met draaikruizen, biometrie en gekoppelde databases. Daarmee help je een bouwbedrijf niet alleen ongewenste bezoekers buiten te houden, maar ook grip te krijgen op de mensen die er werken. Dat is meer dan een fysieke oplossing neerzetten.”

Onderhoud vóór de storing

Gebruik, technologie, regelgeving en risico’s veranderen gedurende de levensduur van een product of locatie. Daarom moet beveiliging blijven aansluiten op de praktijk, ook na installatie. “We ondersteunen klanten in de gehele lifecycle, van productie en ontwerp tot aan installatie, service en onderhoud. Een poort die twee keer per dag beweegt, vraagt iets anders dan eentje waar dagelijks honderden voertuigen doorheen rijden. Daarbij speelt technologie een groeiende rol. We kunnen steeds beter voorspellen hoe onze poorten zich gedragen. Als ze honderdduizend bewegingen hebben gemaakt en minder soepel lopen, willen we ingrijpen voordat er een storing ontstaat. AI en machine learning helpen ons om van reactief naar steeds meer voorspellend onderhoud te gaan.” De digitale kant wordt daarmee steeds belangrijker. “Onze elektronische systemen zijn steeds vaker geïntegreerd met de IT-omgeving van de klant. Daardoor moet je tegenwoordig niet alleen verstand hebben van hekwerken, maar ook van cybersecurity. Nieuwe Europese regelgeving en strengere eisen van verzekeraars

veranderen bovendien de eisen waar terreinbeveiliging minimaal aan moet voldoen.” Die expertise wordt Europees gedeeld, terwijl klanten lokaal worden geholpen. Angelique van Hassel, CEO van Heras Benelux: “Nederland blijft werken met lokale contactpersonen en vanuit diverse regiokantoren, aangevuld met specialistische expertise voor complexere vraagstukken. Tegelijk kunnen we nationale en internationale klanten met meerdere locaties ondersteunen. Wat collega’s in Denemarken ontwikkelen, kunnen wij hier toepassen en vice versa. Zo versterken we elkaar.” Van Hassel verwacht dat technologie en klantverwachtingen blijven veranderen. “Een klant moet niet voortdurend hoeven nadenken of de terreinbeveiliging nog voldoet. Situaties, risico’s en technologie veranderen. Het is onze taak om daarin vooruit te kijken en de beveiliging mee te laten bewegen, zodat de klant zich kan richten op de bedrijfsvoering.”

Angelique van Hassel, CEO, Heras Benelux


04

Hoe wordt zeetransport groener én concurrerender? EXPERT

De Europese industrie zoekt naar betrouwbaarder en duurzamer goederenvervoer. Shortsea shipping, het goederenvervoer over zee tussen Europese en nabijgelegen havens, kan daarbij een grotere rol spelen. Maar hogere kosten en gebrekkige verbindingen vormen obstakels. Vooral de vraag wie voor verduurzaming betaalt, blijft lastig. industriële bedrijven willen inzicht in de emissies van hun logistieke keten en vragen actief naar duurzamere oplossingen. Maar zodra een duurzame oplossing aanzienlijk duurder wordt, wordt het gesprek moeilijker. Inkoop wordt uiteindelijk ook afgerekend op kosten.”

Marcel Sparreboom, General manager Nederland, Wallenius SOL

D

e belangstelling voor duurzamer transport groeit, maar de bereidheid om daarvoor extra te betalen blijft achter. Marcel Sparreboom van rederij Wallenius SOL ziet die tegenstelling dagelijks terug. “Steeds meer klanten hebben concrete CO₂reductiedoelstellingen. Vooral grotere

De vraag is volgens hem dan ook wie deze ‘green premium’ betaalt. Europese regelgeving verandert intussen de economische afweging. “CO₂ heeft inmiddels letterlijk een prijs gekregen. Daardoor wordt de keuze voor brandstof en technologie steeds belangrijker voor de totale exploitatiekosten van een schip. Een efficiënter schip is niet alleen duurzamer, maar op termijn ook commercieel interessanter.”

Betrouwbaarheid

Tegelijkertijd verandert wat industriële

bedrijven van transport verwachten. De laagste vrachtprijs is niet langer het enige criterium. “Betrouwbaarheid, voorspelbaarheid en duurzaamheid wegen steeds zwaarder mee. Bedrijven willen minder afhankelijk zijn van één vervoersmodaliteit en zoeken naar robuustere supply chains.” Voor Scandinavische producenten is betrouwbaar zeetransport essentieel, zegt Sparreboom. “Als de aan- of afvoer van grondstoffen en producten stokt, heeft dat direct gevolgen voor de productie en concurrentiepositie. Een vaste wekelijkse verbinding biedt meer zekerheid voor de planning dan een op papier snellere route die regelmatig wordt verstoord.” Daarmee ligt er een kans voor shortsea shipping, zeker op langere Europese routes. Toch volstaat een schip tussen twee havens niet. “Klanten willen betrouwbare doorlooptijden, goede aankomstinformatie, zichtbaarheid van hun goederen en steeds vaker een geïntegreerde deur-totdeuroplossing. Shortsea ontwikkelt zich van een transportproduct naar een supplychain-oplossing.”

Slimmer combineren

Een verschuiving van weg naar water vraagt daarom om meer dan schonere schepen. “We hebben efficiënte terminals nodig, goede spoor- en wegverbindingen naar de havens, voldoende capaciteit voor trailers en containers en vooral goede digitale informatie-uitwisseling. Alleen zeggen dat shortsea duurzamer is, is niet voldoende. Een belangrijk obstakel is daarnaast dat wegtransport extreem flexibel is. Een truck haalt maandagmiddag bij de fabriek op en rijdt rechtstreeks naar de klant. Zeetransport vereist afstemming op vaste vaarschema’s, terminals en uiterste aanlevertijden.” Wallenius SOL onderzoekt daarbij verschillende manieren om brandstofverbruik en uitstoot terug te dringen. Sparreboom waarschuwt voor het aanwijzen van één technische oplossing. “Op korte termijn ligt enorm veel potentieel in energie-efficiëntie: efficiëntere schepen, betere route- en snelheidsplanning en optimalisatie van havenaanlopen. Iedere ton brandstof die je niet hoeft te gebruiken, hoef je ook niet te verduurzamen.” Uiteindelijk moet de hele keten veranderen. “Gebruik het spoor en de vrachtwagen voor het eerste en laatste deel van het traject, en het schip voor de lange afstand. Zo kunnen we tegelijkertijd CO₂ reduceren, congestie verminderen en de Europese industrie concurrerender maken.” Tekst: Jan Koning

Aangeboden door 247TailorSteel

We maken bestellen van metalen onderdelen steeds eenvoudiger, nu zelfs vanaf schets

De maakindustrie moet sneller schakelen, terwijl technische capaciteit schaars is. Digitalisering neemt tijdrovende stappen uit het productieproces weg. Bedrijven die daar al vroeg mee begonnen, hebben nu een voorsprong bij het toepassen van kunstmatige intelligentie. Steven Ruijters, CEO van 247TailorSteel, dat plaat- en buiswerk op maat snijdt en kant, zegt: “Vroeger kostte het veel tijd om tekeningen te versturen, offertes aan te vragen en prijzen en levertijden af te stemmen. Onze oprichter zag bijna twintig jaar geleden al dat dit eenvoudiger kon. Daarom werken we vanaf het begin volledig digitaal.”

tie. We hebben een eigen enterprise data lake. Zo’n veertig collega’s werken dagelijks aan digitalisering, automatisering en data science. Met die gegevens ontwikkelen we modellen voor betere service, nauwkeurigere kostprijscalculaties en voorspellend onderhoud aan machines.”

Het eigen platform verbindt klanten rechtstreeks met productie en logistiek. “Sophia® verwerkt dagelijks bijna drieduizend offerteaanvragen. De maakbaarheidscontrole en de offerte verlopen automatisch: gemiddeld binnen negentien seconden ligt er een prijs. Daarna gaat de bestelling zonder handmatige tussenstap naar de planning en machines.”

Die basis maakt de volgende stap mogelijk. “Deze maand introduceert 247TailorSteel de AI Parts Builder, als eerste in zijn markt in Europa. We zien dat veel bedrijven geen CAD-tekening hebben en daardoor niet online kunnen bestellen. Daar ligt een groot deel van de markt. Een omschrijving, een schets of een PDF is nu genoeg voor een produceerbaar onderdeel dat de klant direct bestelt. Sinds september testen we, daarna rollen we stapsgewijs uit. Zo helpen we klanten van hun idee naar een maakbaar onderdeel.”

Twintig jaar data

Ook de fabrieken werken vergaand geautomatiseerd. “We combineren orders zo dat we uit één metaalplaat soms onderdelen voor dertien klanten snijden. Als een andere productielocatie beter past, stuurt het systeem de opdracht automatisch door. Dat gebeurt tussen onze zes vestigingen in Nederland, België en Duitsland. Automatisch geleide voertuigen halen het materiaal op en brengen het naar de machines.” “Bijna twintig jaar volledig digitaal werken levert ons een sterke databasis en daarmee voorsprong bij verdere innova-

Dat is volgens hem het onderscheid. “Onze fabrieken draaien dag en nacht. We leveren al vanaf 48 uur en onze leverbetrouwbaarheid ligt boven de 98 procent. Toch draait het uiteindelijk niet om hoeveel technologie we hebben, maar om wat klanten eraan hebben. Van prototypes voor startups tot grote series voor OEM’ers: als wij het werk van onze klanten eenvoudiger maken, kunnen zij zelf sneller en flexibeler werken.”

Als eerste in Europa

Service blijft mensenwerk

Technologie vervangt volgens Ruijters het persoonlijke contact niet. “Juist doordat we processen automatiseren en zoveel weten over onze dienstverlening, kunnen onze medewerkers zich richten op vragen waarbij ze echt iets toevoegen. Niet ieder technisch probleem laat zich met software oplossen. Klanten moeten iemand kunnen spreken die meedenkt. Juist die combinatie van digitaal gemak en menselijke kennis maakt het verschil.”

Steven Ruijters, CEO, 247TailorSteel

247tailorsteel.com


SMA Benelux – Partner Content

contentway.nl

05

Het echte werk begint na opwekking

De energietransitie heeft een nieuwe fase bereikt. Waar jarenlang vooral de nadruk lag op zoveel mogelijk duurzame stroom produceren, draait het inmiddels om de vraag hoe die energie optimaal wordt benut. Door de netcongestie, veranderende regelgeving en sterk schommelende energieprijzen neemt de onzekerheid echter toe. Voor bedrijven wordt een slim, flexibel energiesysteem daarom steeds vaker een voorwaarde om vooruit te kunnen.

“De nood is geëvolueerd”, constateert Philippe Hoylaerts, application engineer bij SMA Benelux, waar hij klanten technisch adviseert bij het kiezen van oplossingen. “Vroeger wilde een klant vooral een omvormer die een bepaalde hoeveelheid stroom produceerde, maar vandaag zoekt deze een energiesysteem dat hun behoeften nu én in de toekomst afdekt.” Zijn collega Bart van Remortel, hoofd van Solution Management, houdt zich vooral bezig met hardware en software tot één werkend geheel te smeden. “Ons team moet ervoor zorgen dat de ‘voice of the customer’ doorklinkt.” SMA Benelux is daarbij zelf geen installateur, maar werkt met handelspartners en bedrijven die energieprojecten van ontwerp tot oplevering realiseren.

Ontwikkelingen botsen steeds vaker

De oplossingen gaan veel verder dan zonnepanelen plaatsen. De afgelopen jaren groeide zowel de duurzame opwekking als het elektriciteitsverbruik, onder meer door warmtepompen en elektrische auto’s. Maar die ontwikkelingen botsen steeds vaker. “Stroom wordt gebruikt op het moment dat er geen duurzame stroom wordt

sma-benelux.com

opgewekt”, legt Van Remortel uit. “Die mismatch maakt dat je alsnog hele dure energie kunt hebben. Bovendien kan het elektriciteitsnet op steeds meer plekken de vraag niet aan.”

Voor bedrijven kan dat betekenen dat uitbreiding onmogelijk wordt, doordat extra aansluitcapaciteit ontbreekt. Opslag helpt dan om zelf opgewekte stroom later te gebruiken, pieken af te vlakken en minder afhankelijk te zijn van het net. Ook het slim aansturen van laadpalen en andere verbruikers wordt belangrijker. Toch zijn ze terughoudend over rooskleurige terugverdienbeloften. Opbrengsten uit kortetermijnhandel op volatiele energiemarkten zijn volgens hen geen solide basis voor een investering. “Er is één case die altijd rendabel is: dat je elke kilowattuur die je zelf produceert ook zelf kan gebruiken”, zegt Van Remortel.

Er is één case die altijd rendabel is Beter voorspelbare rekensom

De situatie verschilt per land. In Nederland is netcongestie op veel plaatsen een directe rem op groei. In België ligt de nadruk volgens Hoylaerts vaker op piekverbruik en de bijbehorende kosten. De hoge elektriciteitsprijzen maken zelfconsumptie en opslag er eveneens interessant. Regelgeving, tarieven, verbruiksprofielen en netcapaciteit vragen dus om maatwerk.

Bij investeringen ontstaat zo een beter voorspelbare rekensom: welk deel van de jaarlijkse energievraag kan de eigen installatie over vijftien of twintig jaar afdekken, en tegen welke investering en besparing per jaar? Daar positioneert SMA Benelux zijn geïntegreerde aanbod van onder andere omvormers, batterijopslag en energiemanagement. De software verbindt al deze onderdelen. “Elke individuele component draagt bij tot het geheel, met als doel om de energiehuishouding van de klant zoveel mogelijk lokaal en voorspelbaar te houden”, verklaart Hoylaerts.

Ook een veiligheidsvoordeel

Een geïntegreerd systeem heeft ook een veiligheidsvoordeel, stelt Van Remortel. Een omvormer is verbonden met een netwerk waarin andere bedrijfssystemen kunnen zitten. “Het gaat niet alleen om iemand die het vermogen van de batterij een beetje hoger of lager zet, maar ook om de cybersecurity van de dingen die je niet ziet.” Een kwetsbaarheid kan een toegangspoort vormen tot het bedrijfsnetwerk, waardoor SMA onder meer versleutelde communicatie, risicobeoordelingen, updates en externe tests als onderdelen van zijn beveiligingsaanpak noemt.

Kwaliteit én duurzaamheid

Kwaliteit en duurzaamheid maken eveneens deel uit van de bedrijfsfilosofie. SMA werd al in 1981 opgericht in Duitsland en heeft verkoop- en servicedochterondernemingen in 20 landen. Het Benelux-team werkt vanuit Mechelen nauw samen met het hoofdkantoor in Niestetal en ondersteunt klanten en partners in de regio. SMA Solar

Technology AG eindigde in 2025 op de zesde plaats in de wereldwijde Corporate Knights Global 100-ranglijst van meest duurzame bedrijven en binnen Europa behaalde het bedrijf de derde plaats.

Elke individuele component draagt bij tot het geheel De komende jaren veranderen batterijtechnologie en de rol van elektrische auto’s verder. Die auto wordt niet alleen opgeladen, maar levert ook stroom terug. Ook batterijen en laadpalen kunnen steeds meer samen functioneren als zogenoemde virtual power plants. “We gaan steeds meer toe naar een pool van laadpalen en batterijen die niet alleen worden geoptimaliseerd voor de klant zelf, maar ook onderdeel worden van een breder geheel”, zegt Van Remortel. “Dat vraagt om slimme algoritmes en betere communicatiestandaarden.” Hoylaerts verwacht vooral meer samenwerking rond het elektriciteitsnet. “We maken allemaal deel uit van het energiesysteem”, zegt hij. “Voor mij zit de innovatie meer in de integratie met dat netbeheer.” Ook bedrijven met bestaande zonnepanelen hoeven niet te wanhopen, want met repowering, opslag en slim energiemanagement kan een installatie worden gemoderniseerd. “Blijf niet bij de pakken zitten en kijk gewoon eens naar wat de mogelijkheden zijn.”


06

Pilz Nederland – Partner Content

Digitale dreigingen veranderen veiligheidsdenken in de Nederlandse industrie

Veilige machines zijn niet langer uitsluitend een kwestie van afscherming, noodstoppen en vaste procedures. Nu productielijnen steeds vaker digitaal verbonden zijn, kunnen kwetsbaarheden in software ook gevolgen hebben voor de werkvloer. Nieuwe Europese regels maken die samenhang tussen fysieke veiligheid en digitale beveiliging nadrukkelijker zichtbaar.

V

oor Peter Eland, managing director van Pilz Nederland, is dat een wezenlijke verandering. Het internationale technologiebedrijf ontwikkelt systemen voor veilige industriële automatisering en adviseert fabrikanten over machineveiligheid. Waar het vakgebied van oudsher draaide om het voorkomen van lichamelijk letsel, speelt nu ook de bescherming van machinebesturingen tegen ongewenste beïnvloeding. Een aanvaller die een veiligheidsfunctie kan wijzigen, veroorzaakt mogelijk meer dan een IT-probleem. “Bij veiligheid bescherm je mensen tegen een gevaarlijke machine. Bij security bescherm je de machine tegen ongewenste toegang. Dat kan via internet, maar ook doordat iemand zonder de juiste bevoegdheden ingrijpt. Als security niet op orde is, is je veiligheid eigenlijk ook niets waard.” De verandering krijgt een wettelijke impuls. Op 20 januari 2027 wordt de nieuwe Europese Machineverordening van toepassing. Die vervangt de huidige Machinerichtlijn en geldt rechtstreeks in alle lidstaten. Voor machinebouwers betekent dit onder meer dat zij digitale risico’s moeten meewegen wanneer die de veiligheid van machines kunnen aantasten. Het vraagt om andere keuzes bij het ontwerp, maar ook om afspraken over onderhoud nadat een installatie is geleverd. “De industrie wil het liefst zo lang mogelijk van een draaiende machine afblijven.

pilz.com

Vanuit IT wil je bij een beveiligingslek juist snel een update uitvoeren. Die werelden moeten dus veel meer met elkaar overleggen. Je moet vooraf bedenken hoe je een machine de komende tien jaar veilig houdt.”

Security by design

Volgens Eland is vrijwel iedere moderne machine op enig moment verbonden met een netwerk, bijvoorbeeld voor onderhoud op afstand of het verzamelen van productiegegevens. Dat biedt operationele voordelen, maar vergroot ook het aantal mogelijke toegangspunten. Machinebouwers moeten daarom al bij het ontwerp nadenken over toegangsrechten en softwareupdates. Achteraf beveiliging toevoegen is ingewikkelder en doorgaans minder doeltreffend. Eland spreekt van security by design: bescherming die vanaf het begin onderdeel is van het ontwerp. Ook de verdeling van verantwoordelijkheden verandert. Eindgebruikers willen weten wie kwetsbaarheden signaleert, wie een beveiligingsupdate uitvoert en hoe een machine na een incident opnieuw veilig kan worden opgestart. Zulke afspraken moeten vooraf helder worden vastgelegd. Daarbij hoeft meer veiligheid niet te leiden tot een minder efficiënte fabriek. Een goed ontworpen beveiliging kan voorkomen dat bij een kleine verstoring onmiddellijk een volledige productielijn tot stilstand

komt. Eland noemt een omgevallen fles op een transportband als voorbeeld. “Als een flesje omvalt, hoeft niet de hele machine stil te staan. Je kunt degene die het flesje weghaalt beschermen terwijl de rest doorwerkt. Op die manier versterken veiligheid en productiviteit elkaar.”

Oudere machines

Voor bestaande machines ligt de situatie anders. De nieuwe verordening maakt een oudere installatie niet automatisch ongeschikt; bij ingrijpende wijzigingen kunnen wel nieuwe verplichtingen ontstaan. Gebruikers hebben bovendien al de verantwoordelijkheid om de veiligheid van arbeidsmiddelen te beoordelen. Zeker in fabrieken waar oude en nieuwe machines naast elkaar draaien, is het volgens Eland verstandig om de risico’s systematisch in kaart te brengen. Niet ieder probleem laat zich onmiddellijk oplossen en niet elke machine hoeft te worden vervangen. “Je moet niet de illusie hebben dat je alle risico’s kunt voorkomen. Kijk waar de grootste gevaren zitten en pak die als eerste aan. Vervolgens beoordeel je steeds opnieuw waar je staat.”

Toetsing

Hoe ver bedrijven daarin zijn, verschilt per sector. De farmaceutische industrie is volgens Eland doorgaans gewend aan uitgebreide toetsing vooraf, terwijl in bijvoorbeeld de houtbewerking vaker op praktijkervaring wordt vertrouwd. Hij stelt dat vooral kleinere bedrijven geregeld de gespecialiseerde kennis missen om risicoanalyses, technische maatregelen en documentatie zelfstandig te organiseren. Ook klanten en opdrachtgevers zullen scherper vragen hoe leveranciers hun machineveiligheid

en digitale weerbaarheid hebben geregeld. Pilz probeert die kennisachterstand te verkleinen met opleidingen en advies. Daarnaast biedt het bedrijf het digitale MYZEL-platform, waarmee organisaties onder meer risicobeoordelingen en veiligheidsdocumenten kunnen beheren. Eland benadrukt dat software het oordeel van deskundigen niet kan vervangen. Dat wordt nog relevanter wanneer kunstmatige intelligentie een grotere rol krijgt in industriële besturingen. “Een AI-systeem kan volgende week andere keuzes maken dan vandaag. Bij machineveiligheid wil je juist precies weten wat er gebeurt. Daarom verwacht ik dat de veiligheidssystemen voorlopig veel voorspelbaarder blijven dan de reguliere besturing.” Richting 2030 voorziet Eland een verdere toename van automatisering en zelflerende technologie. De uitdaging voor de industrie wordt om die ontwikkeling te combineren met veiligheidsvoorzieningen waarvan het gedrag controleerbaar blijft. Uiteindelijk draait het volgens hem niet om een sluitende papierwinkel, maar om machines waarmee mensen veilig en productief kunnen werken.

Peter Eland, Managing director, Pilz Nederland


Aangeboden door Heat Matrix en Bos Nieuwerkerk

contentway.nl

07

Restwarmte: de besparing die al boven het fabrieksdak hangt

Elke dag verdwijnt er in fabrieken energie waar al flink voor betaald is, terwijl de industrie juist zoekt naar manieren om minder gas te verbruiken en minder CO2 uit te stoten. Grote duurzaamheidsprojecten kosten miljoenen en lopen jaren. Toch ligt er vaak een snellere winst binnen handbereik: warmte terugwinnen die nu via de schoorsteen verloren gaat. gooien: veel bedrijven moeten op een vastgestelde hoogte uitstoten. “Gaan de gassen er niet met de juiste snelheid uit, dan slaan ze neer. Dan heb je direct een probleem met de omgevingsdienst.”

Rik Kuenen, Projectengineer, Heat Matrix

“Dat er warmte verloren gaat, weten de meeste bedrijven wel”, zegt Rik Kuenen, projectengineer bij Heat Matrix, dat installaties voor warmteterugwinning ontwerpt. “Je ziet een wolk boven het dak, of je voelt warme lucht. Maar dat je daar nog iets mee kunt, daar staan ze vaak niet bij stil. Je hebt bijvoorbeeld heel veel warm rookgas dat door de schoorsteen gaat, maar ook nog een ketel die koud water verwarmt. Die twee kun je in principe op elkaar aansluiten.” Dat werkt bijna overal waar warmte vrijkomt: bij een olieraffinaderij, een glasblazerij, een verzinkerij of een melkfabriek. Alleen de schaal verschilt. Kuenen werkt aan projecten van 50 kilowatt tot 5 megawatt, van een bakkerij die supermarkten bevoorraadt tot een fabriek in de Botlek. Bij installaties waar warmte wordt teruggewonnen, is de besparing doorgaans 5 tot 30 procent. Bij een grote industriële locatie in Limburg gaat dat om 300.000 tot 500.000 euro per jaar. “Afhankelijk van wat de gasprijs doet.” Waarom doen dan niet meer bedrijven dit? Martine Goedegebuure is eigenaar van Heat Matrix en van zusterbedrijf Bos Nieuwerkerk, dat bedrijven helpt met de afvoer en het hergebruik van rook- en procesgassen. Zij denkt dat onbekendheid een groot deel van de verklaring is. “En bedrijven hebben een proces dat werkt, daar veranderen ze liever niets aan.” Die terughoudendheid is niet helemaal onterecht, zegt Goedegebuure. “Een bestaande installatie is ontworpen op rookgassen van een bepaalde temperatuur. Koel je die af, dan kan er corrosie ontstaan in de kanalen of in de schoorsteen zelf.” Ook de vergunning kan roet in het eten

Met alleen een warmtewisselaar ben je er meestal niet. Vaak zijn er ook extra kanalen, ventilatoren en ondersteuningen nodig. Door een aanvullende warmteterugwininstallatie in een bypass te plaatsen, blijft het bestaande productieproces gewoon intact en kan de vrijkomende warmte alsnog worden benut. Bovendien wordt de productie tijdens de bouw minimaal verstoord. En daar vullen de twee bedrijven elkaar perfect aan. Bos Nieuwerkerk begon in 1973 met tuinbouwschoorstenen en was jarenlang leverancier van Heat Matrix, tot dat bedrijf te koop kwam en Goedegebuure het overnam. Heat Matrix berekent hoeveel warmte teruggewonnen kan worden en levert de warmtewisselaar. Bos Nieuwerkerk verzorgt de kanalen, ondersteuningen en ventilatoren voor de rookgasafvoer. Samen ontwerpen en plaatsen ze de complete installatie. Goedegebuure: “Omdat we het als één bedrijf uitvoeren, zullen wij nooit zeggen: u moet bij die ander zijn. Wij zijn samen verantwoordelijk voor alles.” De doorlooptijd verschilt sterk per project: soms staat een installatie binnen een half jaar, maar er zijn ook trajecten van wel drie of vier jaar. Of investeren in warmteterugwinning de moeite waard is, is snel duidelijk.

“Met een scan brengen we binnen twee weken in kaart wat het kost en hoe snel je het terugverdient. Zo kun je direct zien of het zinvol is om verder te gaan, ja of nee.” Juist nu is zo’n inzicht waardevol, zegt Goedegebuure. Veel bedrijven hebben hun gas jaren vooruit ingekocht en merken prijsschommelingen minder direct. “Maar ze weten dat die prijzen ineens weer omhoog kunnen gaan. Als je het pas uitrekent op het moment dat het gebeurt, ben je te laat.” De druk om te verduurzamen komt bovendien vaker van buitenaf. Dat de Europese rapportageverplichting CSRD is uitgesteld en versoepeld, verandert daar weinig aan. Warmteterugwinning biedt dus kansen, maar vraagt ook om een zorgvuldig ontwerp. “De veranderende eigenschappen van rookgassen kunnen gevolgen hebben voor de kanalen, ventilatoren en de schoorsteen”, legt Goedegebuure uit. “Daarom kijken we altijd naar de complete installatie.” Ook na aanpassing of uitbreiding van een installatie blijft aandacht nodig. Volgens Goedegebuure is het belangrijk om schoorstenen en rookgaskanalen iedere twee jaar te laten inspecteren, overeenkomstig de NENEN 13084-9. “Aan de buitenkant zie je vaak niet wat er binnenin gebeurt. Regelmatige inspecties zijn belangrijk om de veiligheid en goede werking te bewaken. Dat geldt ook als er niets aan het productieproces is veranderd.” Bos Nieuwerkerk verzorgt deze inspecties. Zo stopt de samenwerking niet bij het terugwinnen van warmte, maar blijven beide bedrijven betrokken bij een veilige en duurzame werking van de installatie.

Martine Goedegebuure, Eigenaar, Heat Matrix en Bos Nieuwerkerk

heatmatrix.nl bosnieuwerkerk.nl


08

Defensie moet verder kijken dan snelle levering alleen I N N O V AT I E

De Nederlandse defensie-uitgaven stijgen fors, maar extra miljarden garanderen nog geen sterke defensie-industrie. De krijgsmacht heeft dringend nieuw materieel nodig, terwijl Nederlandse bedrijven door onvoldoende langetermijnzekerheid moeite hebben hun productiecapaciteit op te schalen. Voor een toekomstbestendige defensie-industrie moeten ook de Europese toeleveringsketens worden versterkt. “De behoeften van Defensie zijn aanzienlijk groter dan het huidige budget”, zegt Hans Huigen van de Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV). “Investeringen in de defensieorganisatie zelf slokken het grootste deel op. Daardoor blijven investeringen in opschaling van de eigen industrie en innovatie achter.”

Strategische keuzes

Defensie koopt veel materieel bij buitenlandse fabrikanten. Huigen vindt dat daarbij nadrukkelijker naar nationale leveranciers moet worden gekeken. “Er worden onvoldoende eisen gesteld aan de herkomst van materialen, onderdelen en IT in militaire systemen, terwijl bedrijven in Nederland bijvoorbeeld uitstekende sensoriek, radarsystemen, kabelbomen en speciale materialen ontwikkelen en leveren. Vraag buitenlandse fabrikanten

welke Nederlandse bedrijven zij in hun toeleveringsketen opnemen.” Ook kan Defensie nagaan welke onderdelen daadwerkelijk uit Nederland of andere Europese landen kunnen komen. “Snelheid is vaak doorslaggevend. Wat op korte termijn het beste is, hoeft dat op langere termijn niet te zijn. Als een cruciale schakel wegvalt door afhankelijkheid van leveranciers buiten Europa, heb je een probleem. We moeten wederzijdse afhankelijkheden creëren. Dat kost mogelijk meer, maar levert op langere termijn veiligheid en een gezonde industrie op.”

Financiering vooraf

Ook financiering vormt een knelpunt bij de opschaling. “Banken willen zekerheid. Met een langjarig contract kun je vaak financiering regelen, maar het probleem zit juist in de fase daarvoor. Ontwikkelkosten,

materialen en personeel moeten al betaald worden voordat er een opdracht is. De overheid kan helpen met voorfinanciering of exportkredietverzekeringen waarmee je risico’s beperkt. Als meerdere partijen risico dragen, stappen andere financiers gemakkelijker in.” Europese samenwerking vereist daarnaast voorspelbare exportregels. “Als een Duitse fabrikant niet zeker weet of Nederlandse componenten mee mogen bij export, wordt de leverancier minder aantrekkelijk. Daarom moet het exportvergunningenbeleid beter worden geharmoniseerd.”

Ons land kent vooral gespecialiseerde hoogtechnologische toeleveranciers. “Je kunt consortia laten vormen waarin ontwikkelaars samen met andere bedrijven de productie organiseren. Zo voorkom je dat kansrijke technologie bij een prototype blijft steken en zorg je dat Nederlandse kennis daadwerkelijk in materieel terechtkomt voor de Europese krijgsmachten.” Industrieel participatiebeleid is volgens Huigen eveneens een belangrijk instrument van de overheid. “Bij grote buitenlandse aankopen moeten we industriële participatieverplichtingen gericht inzetten en kijken waar Nederlandse bedrijven langjarig kunnen bijdragen. Dat versterkt het voortzettingsvermogen van de krijgsmacht en de positie van de sectoren waarin ons land binnen de Europese defensie-industrie daadwerkelijk een verschil kan maken.”

Van idee naar aanschaf

Huigen pleit voor langjarige contracten, herkomsteisen en een nauwere koppeling tussen innovatie en inkoop. “Bedrijven innoveren niet om te innoveren. Ze willen daadwerkelijk producten of diensten leveren. Nu zijn innovatie en aanschaf vaak twee verschillende trajecten. Als een succesvol innovatietraject niet automatisch tot aanschaf leidt en daarvoor een nieuwe aanbesteding nodig is, remt dat de bereidheid om in innovatie te investeren.”

Hans Huigen, Directeur, NIDV Tekst: Jan Koning

The IP Company – Partner Content

Defensie heeft budget, nu moet de innovatie volgen

De Nederlandse defensie-industrie moet sneller leveren dan ooit. Het geld is er, maar voor kleinere technologiebedrijven blijft het lastig om met nieuwe oplossingen bij Defensie binnen te komen. in Nederland in onderhoud liggen.”

Sneller ingrijpen

Ronald Koppelman, CEO, The IP Company

“Voorheen was er geen budget. Inmiddels is er wel budget en nu moet in één keer alles heel snel”, vertelt Ronald Koppelman, CEO van The IP Company. Zijn bedrijf levert draadloze alarmerings- en communicatiesoftware voor marineschepen. “Dat doen we sinds 2008. Nu zijn we de systemen voor de hele vloot aan het vervangen. Voor een mkb-bedrijf is dat een flinke uitdaging, zeker als schepen op verschillende plekken

theipcompany.nl

De technologie maakt duidelijk wat er op het spel staat. “Vroeger kwam een alarm op een centraal punt op het schip binnen en werd er vervolgens omgeroepen wat er moest gebeuren. Nu krijgt de persoon met de juiste functie het alarm meteen als bericht op zijn smartphone. Onze software is erop gericht om sneller te kunnen handelen in noodsituaties.” Volgens Koppelman kan Defensie sneller innoveren met technologie die bijvoorbeeld in het mkb al jaren werkt. “Met kunstmatige intelligentie kun je data verzamelen en slim benutten. Zo blijf je de vijand een stap voor.”

Van innovatie naar opdracht

Een belangrijke hindernis is het inkoopproces. “Als je niet uit Defensie komt, loop

je tegen een bureaucratisch inkoopsysteem aan. Als gevestigde partij met bewezen technologie schakelen wij inmiddels rechtstreeks met de inkooporganisatie en met partijen als Damen Naval, Thales en Saab. De overheid moet wel langjarige contracten durven geven aan mkb-bedrijven. Dan kunnen wij investeren in personeel en echt aan de voorkant innoveren. Zonder zicht op opdrachten blijft uitbreiding voor kleinere bedrijven meestal een risico.” Voor de ontwikkeling van nieuwe toepassingen zijn er wel mogelijkheden. “Via innovatieprogramma’s van Defensie kunnen mkb-bedrijven met TNO, NLR of MARIN samenwerken. Zij helpen je om technologie te testen en te certificeren. Op die manier lukt het, maar het gaat stap voor stap.” Daar wringt het volgens hem: de marine wil snel moderniseren, terwijl bedrijven met

kant-en-klare oplossingen eerst een lang traject van goedkeuring en inkoop moeten doorlopen. “Neem smart maintenance met augmented reality. Een expert maakt een opname van een reparatie, AI maakt er een werkinstructie van, waarna een minder geschoolde monteur hetzelfde werk ook op missie kan uitvoeren.”

Eerlijke kans

Een ander knelpunt zit volgens Koppelman aan het einde van een innovatietraject. “Als je meewerkt aan een innovatieprogramma, kun je in sommige gevallen daarna niet meer deelnemen aan de aanbesteding omdat je voorkennis hebt. Daar moet iets veranderen. Dat andere bedrijven ook mogen inschrijven, is normaal. Daar gaat het niet om. Je moet alleen als innovator niet worden uitgesloten.”


Saab – Partner Content

Van vertrouwen naar technologie en veiligheid Wanneer Nederlanders aan Zweden denken, denken zij vaak aan een land dat bekendstaat om kwaliteit, innovatie en betrouwbaarheid. Maar er is nog een typisch Zweedse eigenschap die minder vaak wordt genoemd en juist binnen de defensiesector van grote waarde is: de overtuiging dat duurzame resultaten ontstaan door samenwerking. Niet door kortetermijnwinst, maar door langdurige relaties, wederzijds vertrouwen en de bereidheid elkaar verder te helpen.

D

eze mentaliteit loopt als een rode draad door de Zweedse defensie-industrie. Nu Europa zijn weerbaarheid versterkt en veiligheid hoog op de agenda staat, groeit ook de belangstelling voor de Zweedse aanpak. Ondanks zijn relatief beperkte omvang heeft Zweden een hoogontwikkelde en innovatieve defensie-industrie opgebouwd. In het hart van dit verhaal staat Saab. Het bedrijf ontwikkelt systemen die militairen in staat stellen om sneller, effectiever en met meer situationeel bewustzijn te opereren op land, op zee en in de lucht. Saab combineert

technologische innovatie met een pragmatische aanpak en een diep begrip van operationele behoeften. Niet alleen als leverancier, maar vooral als partner.

Innovatie versterkt strategische autonomie

Met een portfolio van meer dan 500 systemen combineert Saab een breed scala aan capaciteiten met de flexibiliteit om oplossingen af te stemmen op specifieke klant- en marktbehoeften. De focus verschuift daarbij steeds meer naar softwaregedreven technologie, kunstmatige intelligentie en autonome systemen. De integratie van AI in het gevechtsvliegtuig

Gripen E toont bijvoorbeeld aan hoe een AI-agent zelfstandig complexe gevechtsmanoeuvres kan uitvoeren en besluitvorming tijdens gevechtsinzet kan ondersteunen. Met het A3-001-concept onderzoekt Saab daarbij de mogelijkheden van toekomstige onbemande, moeilijk te detecteren gevechtsvliegtuigen, ontworpen voor uitdagende missies zoals de onderdrukking van vijandelijke luchtverdediging of precisieaanvallen in zwaar betwiste operationele gebieden.

Operationele autonomie

Saabs ‘Deployable Health Capability’ in Australië laat zien hoe operationele autonomie er in de praktijk uitziet. Deze oplossing stelt krijgsmachten in staat om met eigen nationale middelen snel geavanceerde medische voorzieningen op te zetten en in stand te houden, waar zij ook opereren.

contentway.nl

09

Veel baanbrekende technologieën ontstaan tegenwoordig buiten de traditionele defensie-industrie. Daarom breidt Saab zijn strategische samenwerkingen met andere sectoren verder uit, zodat innovaties sneller kunnen worden vertaald naar defensietoepassingen. Voor Nederland biedt deze aanpak een duidelijke kans: het verbinden van een van Europa’s sterkste hightech-ecosystemen met internationale defensieprogramma’s, terwijl tegelijkertijd meer nationale regie wordt opgebouwd over kritieke capaciteiten. Al meer dan zeventig jaar werkt Saab samen met de Nederlandse krijgsmacht en de Nederlandse industrie.

Bouwen aan kracht

Geavanceerde defensiecapaciteit draait niet alleen om wat kan worden aangeschaft. Het gaat ook om wat nationaal kan worden ontwikkeld, geïntegreerd, onderhouden en doorontwikkeld. Een sterk nationaal defensie-ecosysteem biedt toegang tot cruciale kennis, verkort de toeleveringsketen en vermindert strategische afhankelijkheden. Dit is vooral belangrijk nu de vraag naar defensiecapaciteit in heel Europa gelijktijdig toeneemt.

saab.com

Kuyer Metaal – Partner Content

Defensie wil opschalen, maar industrie heeft zekerheid nodig Europa investeert miljarden in versterking van de defensiecapaciteit. Voor Nederlandse maakbedrijven biedt dat kansen, maar personeelstekorten, schaarse materialen, bureaucratie en onzekerheid over opdrachten bemoeilijken de uitbreiding van de productiecapaciteit. Defensie stelt bovendien specifieke eisen aan kwaliteit, certificeringen en betrouwbaarheid.

J

oost Bink, business manager Defensie bij Kuyer Metaal, benadrukt dit als volgt: “Die eisen zijn nodig, omdat defensiematerieel onder extreme omstandigheden betrouwbaar moet blijven functioneren. Dat vertaalt zich naar hoge normen voor materiaalgebruik, maatvoering, laswerk en kwaliteitscontrole. De toepassing daarvan vraagt daarnaast om veel kennis en ervaring.” Kuyer Metaal investeert al jarenlang in mensen, machines, kennis en certificeringen om aan die eisen te voldoen. Het gespecialiseerde metaalbewerkingsbedrijf produceert complexe onderdelen en modules voor internationale

OEM’ers als BAE, Rheinmetall en FFG en voor Nederlandse defensiebedrijven. Die opdrachten vragen om specialistisch vakmanschap, een zorgvuldig ingericht productieproces en blijvende aandacht voor kwaliteit. Daarom besteedt het bedrijf ook flinke budgetten aan de verdere ontwikkeling van zijn medewerkers en productiecapaciteit op de lange termijn.

Honderd onderdelen, één geheel

Hoe complex die productie kan zijn, blijkt uit een onderdeel dat Kuyer Metaal vervaardigt voor het infanteriegevechtsvoertuig CV90. “Dat bestaat uit meer dan honderd afzonderlijke onderdelen”, vertelt Bink. “Die worden met specialistische technieken geproduceerd, waaronder lasersnijden, kanten, hoogwaardig lassen van pantserstaal en uiterst nauwkeurig 5-assig freeswerk met toleranties tot 5 micron. Vervolgens worden ze extern behandeld en gecoat en uiteindelijk bij ons geassembleerd en getest. Het gaat dus niet alleen om technische expertise, maar ook om nauwkeurig project- en kwaliteitsmanagement.” Daarbij is samenwerking minstens zo belangrijk.

“Soms produceren we een complete module en een andere keer met spoed een eenvoudig plaatdeel om te voorkomen dat de productie bij een klant stilvalt. Een onderdeel is slechts één schakel in een veel groter proces.”

Ambities versus werkelijkheid

De toenemende vraag legt ondertussen kwetsbaarheden in de productieketen bloot. “Gekwalificeerd personeel vinden en opleiden is een enorme uitdaging. Een machine aanschaffen kun je plannen, maar vakmanschap ontwikkelen kost tijd. Daarnaast zijn we voor bepaalde materialen afhankelijk van een beperkt aantal leveranciers. Hun productiecapaciteit groeit onvoldoende mee met de vraag. Dat maakt het voor toeleveranciers steeds lastiger om hun productieplanning en leveringsafspraken betrouwbaar te organiseren.” Volgens Bink kan de Nederlandse maakindustrie een grotere rol spelen wanneer bedrijven hun specialismen beter combineren. “We beschikken over veel technische kennis en vakmanschap. Alleen verloopt de aansluiting op grote producenten en Defensie vaak bureaucratisch

en traag. Het zou helpen wanneer maakbedrijven eerder bij programma’s worden betrokken.”

Geplande uitbreiding

Kuyer Metaal investeert ondertussen verder, onder meer met een geplande uitbreiding van het bedrijfspand in 2027. Toch vraagt structurele groei om meer dan investeringsbereidheid alleen, legt Bink tot besluit uit. “Europese overheden hebben ambitieuze plannen, maar voordat die daadwerkelijk leiden tot opdrachten bij toeleveranciers, zijn we vaak een aantal stappen verder. Om verantwoord te kunnen investeren, is zekerheid over toekomstige opdrachten essentieel. Meerjarige samenwerkingsovereenkomsten bieden daarvoor een veel betere basis dan losse orders.”

Joost Bink, Business manager Defensie, Kuyer Metaal


10

Aangeboden door ILIAS Solutions

Data genoeg, maar hoe inzetgereed is Defensie?

Defensiebudgetten stijgen, nieuwe systemen worden in gebruik genomen en de druk om capaciteit op te bouwen neemt toe. Toch kunnen commandanten nog steeds moeite hebben met een operationele basisvraag: wat is vandaag daadwerkelijk inzetgereed en wat is dat over drie maanden? Volgens Harald Kokelkoren, CEO van ILIAS Solutions, ligt het probleem niet in een tekort aan data. Het probleem is dat de gegevens die nodig zijn om gereedheid te beoordelen versnipperd zijn. Die zijn verspreid over losstaande systemen, operationele eenheden en spreadsheets. Elke bron toont een stukje, maar geen enkele laat het volledige beeld zien. Gereedheid wordt niet alleen bepaald door de beschikbaarheid van een vliegtuig, schip of voertuig. Het hangt ook af van de missie-uitrusting, gekwalificeerd personeel, infrastructuur en logistiek. Belangrijker nog: het hangt af van de onderlinge samenhang. Een vliegtuig kan vliegklaar zijn, maar toch ongeschikt voor een specifieke missie. Deze versnippering weegt zwaarder nu defensieoperaties steeds meer geïntegreerd verlopen over meerdere domeinen. Coalitiemissies voegen daar een extra laag complexiteit aan toe, doordat ze afhankelijkheden tussen partnerlanden creëren die eveneens begrepen en gecoördineerd moeten worden. Gereedheid is altijd een uitdaging geweest. De toenemende beschikbaarheid van data biedt de mogelijkheid om die in realtime te beoordelen en knelpunten vroegtijdig te signaleren. Het echte rendement van digitale investeringen zit in het omzetten van die data in betrouwbare beslissingen. De sector investeert fors in digitale transformatie, interoperabiliteit en artificial intelligence (AI). Met de Digital Backbone zet de NAVO in op een sterker verbonden en datagedreven Bondgenootschap. Toch plaatst Kokelkoren een kanttekening: AI lost het probleem van een versnipperd fundament niet op. AI maakt analyses sneller, maar op basis van inconsistente of losstaande data ontstaan antwoorden die correct lijken en toch niet

kloppen. Blind vertrouwen op die uitkomsten leidt tot verkeerde keuzes, en dat ondermijnt de operationele gereedheid. De prioriteit is om bestaande data te verbinden via eenduidige regels en processen. Defensieorganisaties werken al met ERP-systemen en met systemen van de fabrikanten die hun platforms bouwen. Elk daarvan bevat een deel van het beeld. Voor Kokelkoren is het antwoord niet om ze te vervangen. De uitdaging is om ze samen te brengen in een ‘single source of truth’, die laat zien hoe de operationele situatie er vandaag voor staat, en ook hoe die er in de toekomst uitziet. Volgens Kokelkoren is het ILIAS Defense Platform precies die single source of truth: één integraal overzicht van materieel, personeel, operaties, onderhoud en logistiek. Het gaat er niet om méér data te laten zien, maar om inzicht te geven in wat de gereedheid onder druk zet en welke actie het meeste oplevert. In de praktijk is het verschil direct merkbaar. Kokelkoren geeft een voorbeeld: bij één klant was binnen enkele minuten duidelijk in welke toestellen een defecte partij borgdraad was verwerkt, terwijl dat anders weken kan duren. Bij een andere klant bracht ILIAS de voorbereiding van een landmachtuitzending terug van vier maanden naar vier weken: een tijdsbesparing van 75%. Voor defensieorganisaties is de centrale vraag niet langer of er voldoende gegevens zijn. De vraag draait om de volledigheid en betrouwbaarheid van die data en het gebruik ervan op elk niveau. Zonder dat blijft gereedheid een kwestie van interpretatie. Kokelkoren is duidelijk: het gaat niet om kiezen tussen bestaande systemen, want de core-systemen blijven gewoon waar ze zijn. ILIAS brengt ze samen tot één volledig beeld. Dat beeld maakt slagvaardigheid mogelijk en verbetert de gereedheid. Iedereen, van monteur tot generaal en van operationele eenheid tot ministerie van Defensie, heeft dezelfde ‘situational awareness’. Wat is er beschikbaar, waar ontstaan risico’s en welke beslissingen verbeteren de operationele uitkomst? Dat ziet iedereen in één oogopslag.

Kokelkoren weet dat dit niveau van operationele gereedheid mogelijk is. Om die mogelijkheden voor operationele gereedheid en de toekomstvisie van ILIAS te ontdekken, is ILIAS Solutions aanwezig op NEDS 2026, stand D1.1.

Harald Kokelkoren, CEO ILIAS Solutions, onderdeel van de Patria Group Voormalig officier Koninklijke Luchtmacht Harald Kokelkoren is CEO van ILIAS Solutions en brengt ervaring mee uit de krijgsmacht, de consultancy en de technologiesector. Hij begon zijn loopbaan als technisch officier bij de Koninklijke Luchtmacht, waar hij zich bezighield met de planning van het elektronicadepot, HAWK-upgrades en F-16-onderhoud. Daarna werkte hij bij PwC aan verbetertrajecten voor bedrijven en leidde hij de ILIAS-implementatie voor de AWACS-vloot van de NAVO. In 2001 was hij medeoprichter van VisionWaves, dat door Gartner werd uitgeroepen tot Cool Vendor in Business Intelligence. Sinds 2015 is hij verbonden aan ILIAS Solutions, aanvankelijk als aandeelhouder en lid van de Executive Board.

Harald Kokelkoren, CEO, ILIAS Solutions

ilias-solutions.com


TCS – Partner Content

contentway.nl

11

Ladingdieven worden geraffineerder en slaan toe op de zwakste schakel Internationale transporten van hoogwaardige en diefstalgevoelige lading zijn een aantrekkelijk doelwit voor georganiseerde criminaliteit. Van smartphones, medicijnen en designerhandtassen tot tabak, drank en exclusieve voedingsmiddelen: de buit is divers.

Niels Spoor, Group CSO, The Cargo Security.Company

D

e Transport Asset Protection Association (TAPA), de internationale brancheorganisatie voor de beveiliging van goederen en logistieke ketens, schat de jaarlijkse schade door ladingdiefstal in Europa op € 8,2 miljard. Criminelen gaan steeds geraffineerder te werk, bereiden diefstallen steeds vaker digitaal voor en zoeken gericht naar kwetsbare plekken in de transportketen. Ook onderweg dreigt gevaar. “Criminelen breken vrachtwagens open op parkeerplaatsen en slaan zelfs tijdens het rijden toe. Hoge hekken en camera’s houden hen niet altijd tegen. Bij overvallen kunnen vuurwapens worden gebruikt om chauffeurs tot medewerking te dwingen en omstanders op afstand te houden”, zegt Niels Spoor, Group CSO bij The Cargo Security.Company (TCS), gespecialiseerd in de beveiliging van hoogwaardige transporten. “Er is een tekort aan beveiligde parkeerplaatsen. Chauffeurs moeten onderweg rust nemen en juist tijdens die stops slaan ladingdieven toe”, legt Spoor uit. De donkere maanden vergroten volgens hem de kwetsbaarheid. Duitsland, Italië, Frankrijk, Spanje en het Verenigd Koninkrijk behoren tot de landen met de meeste bij TAPA gemelde incidenten.

Valse vervoerders

De voorbereiding door criminelen begint vaak vóór vertrek. Een fake carrier doet zich met een overgenomen bedrijfsidentiteit en vervalste documenten voor als betrouwbare vervoerder. “Je zet een opdracht uit op een transportplatform. Er komt iemand voorrijden met de juiste papieren en vervolgens zie je de lading nooit meer terug”, zegt Spoor.

thecargosecurity.company

Ook een beveiligde laadlocatie kan worden misleid: wie overtuigend als de verwachte vervoerder verschijnt, krijgt mogelijk toegang en de goederen mee. AI maakt vervalste berichten en documenten bovendien overtuigender. Spoor adviseert te werken met bekende vervoerders, maar ook vertrouwde contacten te controleren: criminelen kunnen hun identiteit misbruiken.

Beveiliging door heel Europa

TCS combineert live monitoring met fysieke begeleiding door ervaren beveiligers. Waar het wettelijk is toegestaan, zijn ze in bepaalde gevallen zelfs bewapend. “Een vrachtwagen vol smartphones volgen we vanuit onze meldkamer, terwijl security escorts meerijden van laadadres tot losadres”, zegt Spoor. “Van Amsterdam naar Ankara, van Milaan naar Frankfurt. Met meer dan 24 kantoren en supportcentra kunnen we snel en lokaal schakelen.” TCS beschikt over ruim 900 beveiligingsauto’s verspreid over Europa, verbonden met het 24/7 bemande Security Operations Centre (SOC). Onopvallende fysieke en elektronische voorzieningen ondersteunen beveiligers bij het signaleren van dreigingen, alarmeren en vastleggen van gebeurtenissen. Details geeft Spoor niet prijs. Voor de monitoring ontwikkelde TCS Truck.Watch. “We werkten met 35 verschillende GPS-systemen. Dat schakelen

bemoeilijkte het overzicht. Vanuit ruim 25 jaar ervaring ontwikkelden we één platform met koppelingen naar GPS- en transportmanagementsystemen.” Ongeacht het systeem van de vervoerder kan TCS volgens Spoor het transport live volgen, routes bewaken, onverwachte stops signaleren en alarmmeldingen ontvangen. Het portaal genereert daarnaast rapportages op maat, afgestemd op de informatiebehoeften van opdrachtgevers.

Alarmbellen

Vóór vertrek controleren SOC-operators de beveiligingsmiddelen. Werken GPS, alarmknoppen, deursensoren en overige sensoren? Zijn de trailerdeuren gesloten en vergrendeld? “Pas als alles klopt, mag het transport vertrekken”, zegt Spoor. Die voorbereiding gaat verder dan een werkend volgsysteem. Het SOC moet weten welke route is afgesproken, waar een chauffeur mag stoppen en wie bij afwijkingen bereikbaar is. Zo kunnen operators signalen in hun context beoordelen en de opvolging afstemmen op wat er onderweg gebeurt. Monitoring en fysieke begeleiding vullen elkaar daarbij aan. Bij dreiging telt vervolgens iedere minuut. Het SOC beschikt volgens Spoor als een van de weinige Europese meldkamers over een Europese certificering. Via enkele honderden lokale politiecontacten kan TCS snel de juiste politiedienst inschakelen.

“Onze meldingen worden meestal als een prioriteit 1-melding behandeld.” Vanwege geheimhoudingsafspraken bespreekt Spoor geen klantincidenten. Wel schetst hij een scenario: een vrachtwagen verlaat de route, de chauffeur reageert niet op contactpogingen vanuit het SOC en een melding geeft aan dat de laadruimte is geopend. “Dan gaan letterlijk en figuurlijk alle alarmbellen af. Onze operators beoordelen de situatie en schakelen de klant en politie in. We blijven hen informeren over de locatie, bewegingen en nieuwe alarmmeldingen.”

Veiligheid en ondersteuning

Als een transport veilig aankomt, blijft vaak onzichtbaar wat onderweg is gedaan om dat te waarborgen. “De chauffeur weet dat ons SOC meekijkt. Als er iets gebeurt, staat er iemand achter hem”, zegt Spoor. Criminele organisaties kopen informatie over ladingen, routes en stops en bereiden diefstallen tot in detail voor. Daarbij onderzoeken ze ook de beveiliging. Volgens hem merken opdrachtgevers dat betrokkenheid van TCS afschrikt: criminelen zien af van een diefstal en zoeken een minder beveiligd transport. Ook informatie van binnenuit verdient daarom aandacht. Wie weet wat wordt vervoerd, welke route wordt gereden en waar de chauffeur stopt? Door die informatie alleen te delen met degenen die haar nodig hebben, wordt het voor criminelen moeilijker om een gerichte aanval voor te bereiden.


12

Samenwerken om de eigen capaciteit te versterken TO E KO M S T

Samenwerken en open innovatie versnellen de ontwikkeling van nieuwe defensiecapaciteiten, die de strategische autonomie versterken. Hierbij worden systemen ontwikkeld die de operationele prestaties vergroten én eenvoudig te gebruiken zijn. Daardoor kunnen oplossingen naadloos worden geïntegreerd binnen multinationale operaties.

Johannes Doornbosch, Director Business Development, Saab Netherlands

D

oor de bediening van deze systemen intuïtief te houden, worden opleidings- en trainingstijden verkort en neemt de kans op fouten onder druk af. Deze benadering verhoogt de effectiviteit van militair optreden, maar vergemakkelijkt ook de samenwerking tussen bondgenoten.

Saab ondersteunt de Nederlandse krijgsmacht op uiteenlopende operationele domeinen, van grondgevechten en radar tot elektronische oorlogvoering en onbemande maritieme systemen. Een goed voorbeeld hiervan is het gemoderniseerde Mobile Combat Training Centre (MCTC) van de Koninklijke Landmacht. Dankzij trainingssystemen kunnen eenheden realistisch en mobiel trainen, wat direct bijdraagt aan de operationele gereedheid van de Nederlandse strijdkrachten. Het behalen van militair voordeel hangt steeds sterker af van het vermogen om innovaties snel om te zetten in operationele capaciteit. Door te werken met open architecturen en nauwe samenwerkingen met industrie, overheid, kennisinstellingen,

de NAVO en de Europese Unie, versnelt het Zweedse bedrijf de integratie van nieuwe technologieën, vergroot het de interoperabiliteit en vermindert het strategische afhankelijkheden. Hierdoor ontstaat een veerkrachtiger en autonomer Europees defensie-ecosysteem.

Afhankelijkheid verminderen

Veel van de meest veelbelovende innovaties binnen de defensiesector komen voort uit kleinere, wendbare bedrijven die bestaande werkwijzen uitdagen. Deze bedrijven hebben toegang tot Saabs technologie, zodat nieuwe concepten onder realistische omstandigheden kunnen worden getest. Zo ontwikkelt het Nederlandse bedrijf Emergent Swarm Solutions een innovatief concept voor dronebestrijding binnen een initiatief van het ministerie van Defensie. Om het potentieel van deze oplossing aan te tonen, was betrouwbare detectie van drones essentieel. Door de beschikbaarheid van de Giraffe 1X-radar kon Emergent Swarm Solutions laten zien hoe hun technologie werkt. Deze samenwerking hielp hen om een innovatief concept door

te ontwikkelen tot een praktisch inzetbare defensietoepassing. Een ander voorbeeld is de samenwerking met het Nederlandse defensiebedrijf Intelic. Tijdens een praktijktest op een Nederlandse militaire basis werd zichtbaar hoe een open architectuur de innovatie versnelt. In slechts dertig minuten wist Intelic zijn NEXUS command-and-controlplatform te koppelen aan de Giraffe 1X-radar. Hierdoor werden detectie, dreigingsanalyse en de inzet van onderscheppingsmiddelen samengebracht in één geïntegreerde responsketen. Nederlandse kennis en technologie leveren ook een belangrijke bijdrage aan internationale Saab-programma’s. Zo ondersteunt Huisman de onderzeebootprogramma’s, draagt Van Halteren bij aan projecten in Singapore en participeert GKN Fokker in diverse programma’s. Daarnaast werkt Damen samen met het bedrijf bij de levering van marineschepen. Samen met Saabs aanwezigheid in Apeldoorn, Ede en Amersfoort verankeren deze samenwerkingen het bedrijf stevig in het Nederlandse defensie- en technologieecosysteem. Daarmee ontstaan ook nieuwe kansen voor Nederlandse kennis, technologie en industrie, zowel nationaal als internationaal.

SintLucas – Partner Content

Technologie krijgt pas waarde door menselijke creativiteit De creatieve industrie groeit harder dan de Nederlandse economie. De betekenis ervan reikt bovendien veel verder dan vormgeving, media en creatief vakmanschap. Van kunstmatige intelligentie tot theater voor mensen met een beperking: creativiteit helpt nieuwe technologie om te zetten in oplossingen die daadwerkelijk iets betekenen voor maatschappelijke uitdagingen en de welvaart van Nederland.

E

n technologie kan nog zo indrukwekkend zijn, zonder een bruikbare toepassing blijft de waarde beperkt. Dat is de overtuiging van André Gehring van SintLucas, de creatievetechnische vakschool met campussen in Eindhoven en Boxtel. “Wij zien creativiteit als het vermogen om iets te bedenken wat er nog niet is. Bestaande kennis en inzichten combineren om daarmee oplossingen te ontwerpen voor vragen die spelen in het werkveld en de maatschappij.”

De mens aan de knoppen

Die benadering bepaalt ook hoe SintLucas naar kunstmatige intelligentie kijkt. “Wij zien AI als een partner van de creatieve maker. Je zet AI in om te spiegelen, voor ideevorming of om te

sintlucas.nl

sparren. Uiteindelijk blijf je als mens aan de knoppen. Daarvoor is vooral kritisch denken, vakkennis en zelfvertrouwen nodig: informatie begrijpen, erop reflecteren en zelf bepalen wanneer een ontwerp klaar is.” “Als je een nieuw logo ontwikkeld hebt voor een bedrijf kan die binnen vijf minuten al geprojecteerd worden op het pand, staat hij op de busjes en heb je hem verwerkt in andere objecten. Dus het versnelt enorm zo’n proces. De mogelijkheden beperken zich niet tot het creatieve vakgebied.”

Een voorstelling voor iedereen

Wat menselijke verbeeldingskracht maatschappelijk kan betekenen, blijkt

bij Festival de los Sentidos. Studenten ontwikkelen jaarlijks voorstellingen en experimenten voor mensen met een visuele of auditieve beperking. “Hoe kun je een theatervoorstelling maken waarbij je extra prikkels toevoegt, waardoor ook die mensen het hele theater of festival goed kunnen ervaren? Je zet dus al je zintuigen in en daarmee kun je ook een groep die vroeger niet naar theater kon, nu het theater laten beleven.”

gebied van onderwijs en onderzoek naar onder andere AI en immersive technology. Ook Eindhoven zoekt nadrukkelijk die verbinding. Naast Brainport Development is Design Development Eindhoven gestart om de creatieve sector in de regio te versterken. Want we hebben dat nodig om technologie verder te brengen. Technologie sec, daar kun je weinig mee. Het gaat erom: hoe geven we daar als mens waarde aan?”

Hetzelfde uitgangspunt komt terug in een samenwerking met Philips Design. Zes groepen studenten maakten animaties om de ervaring van een MRI-scan prettiger te maken. “Met geluid en een soort animatie, met licht en beelden, kun je het eigenlijk als een beleving maken, in plaats van een onprettige ervaring.”

Creativiteit verder brengen

“Om innovatief voorop te lopen, werkt SintLucas met zeven andere creatievetechnische vakscholen samen op het

André Gehring, Bestuurder, SintLucas


Hikvision Nederland – Partner Content

Slimme beveiliging vraagt steeds meer om digitale weerbaarheid Camera’s herkennen steeds beter wat er op een terrein gebeurt. Daardoor kunnen bedrijven sneller reageren op incidenten en verstoringen voorkomen. Maar naarmate beveiligingssystemen slimmer worden en vaker verbonden zijn met bedrijfsnetwerken, neemt ook het belang van een zorgvuldige digitale inrichting toe. De kwaliteit van detectie alleen biedt nog geen garantie voor veiligheid; beveiligingsmedewerkers moeten ook op meldingen kunnen reageren.

Rob Janssens, EMEA Cyber Security Director

V

olgens Rob Janssens, cybersecuritydirecteur bij Hikvision Nederland, zijn organisaties daar in de praktijk niet altijd voldoende op voorbereid. Het technologiebedrijf levert onder meer camera’s, toegangscontrole en sensoren, die

via installateurs bij bedrijven en instellingen terechtkomen. “Veel organisaties besteden aandacht aan de beveiliging van hun IT, maar onderschatten de risico’s van aangesloten apparaten. Het is een slecht idee om camera’s en toegangssystemen op hetzelfde netwerk te plaatsen als kantoorcomputers. Je moet die netwerken scheiden en de apparaten correct configureren. Ook beveiligingsupdates worden nog te vaak uitgesteld.” Volgens Janssens gaat het daarbij om meer dan alleen technische maatregelen. Zodra onbeveiligde apparaten bereikbaar zijn via een bedrijfsnetwerk, kunnen ze een extra ingang voor aanvallers vormen. Netwerksegmentatie en tijdige updates moeten die kwetsbaarheid beperken. Dat maakt

duidelijk hoe afhankelijk fysieke beveiliging inmiddels is van digitale veiligheid. Een verkeerd ingestelde verbinding kan immers gevolgen hebben die veel verder reiken dan één camera. Tegelijkertijd verandert kunstmatige intelligentie de dagelijkse bewaking. Slimme camera’s kunnen onderscheid maken tussen een voorbijlopend dier en een indringer, of signaleren dat iemand zonder veiligheidshelm een productielocatie betreedt. De analyse gebeurt volgens Janssens vaak in het apparaat zelf, zodat beelden daarvoor niet automatisch naar een externe dienst hoeven. “Vroeger moest een medewerker veel meldingen zelf beoordelen. Met AI kunnen systemen gerichter aangeven wanneer er daadwerkelijk iets aan de hand is. Daardoor neemt de hoeveelheid onnodige alarmen af.”

Analyse

Vooral in logistiek en transport ziet Janssens mogelijkheden. Sensoren kunnen goederenbewegingen volgen en afwijkingen tijdens het laden of lossen signaleren.

contentway.nl

13

Ook branddetectie op bedrijfsterreinen en beveiliging van kritieke infrastructuur krijgen volgens hem meer aandacht. Dezelfde technologie dient daarnaast andere doelen: in de zorg kan een sensor een val registreren, terwijl sportverenigingen videobeelden gebruiken om trainingen te analyseren. In winkelcentrum Schalkwijk in Haarlem worden bezoekersstromen geanalyseerd, zodat beheerders en winkeliers meer inzicht krijgen in de drukte en hun bedrijfsvoering daarop kunnen afstemmen. De groeiende mogelijkheden roepen vragen op over privacy en verantwoordelijkheid. Janssens benadrukt dat Hikvision apparaten produceert en dat klanten hun eigen gegevens beheren. De fabrikant moet wel veilige configuratie en controle van apparaten mogelijk maken en beveiligingsupdates beschikbaar stellen. Hoe zulke systemen worden ingezet, bepaalt uiteindelijk de gebruiker, binnen de wettelijke grenzen. “Technologie kan sneller signaleren en steeds nauwkeuriger analyseren. Dat betekent niet dat je menselijke controle kunt afschaffen. Iemand moet beoordelen welke actie passend is en of die wettelijk is toegestaan. De ontwikkeling vraagt daarmee niet alleen om investeringen in nieuwe apparatuur, maar ook om duidelijk beheer en toezicht binnen de eigen organisatie.”

hikvision.com BauWatch – Partner Content

Wie beveiliging als sluitpost ziet, onderschat de gevolgschade Sinds de invoering van de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke) moeten organisaties die de samenleving draaiende houden, hun fysieke weerbaarheid net zo serieus nemen als hun digitale. Op het gebied van cybersecurity zijn veel netbeheerders, waterbedrijven en datacenters al ver, mede door NIS2. Maar op het gebied van fysieke beveiliging, van hekwerk tot cameratoezicht, valt nog veel te winnen. Daar kan één incident een hele keten stilleggen. “Dat betekent nogal wat voor organisaties die aangewezen zijn als kritieke entiteit”, zegt Rob Koster, senior key accountmanager bij BauWatch. Het bedrijf begon in 2009 als leverancier van tijdelijke beveiligingscamera’s voor bouwplaatsen. Inmiddels beveiligt BauWatch, met zo’n 18.000 actieve systemen in 12 landen, ook infrastructuurprojecten, leegstaand vastgoed, zonneparken, waterschappen en datacenters. Daarbij richt de organisatie zich nadrukkelijk op kritieke infrastructuur, waar hoge eisen worden gesteld aan beveiliging, normering en certificering.

De echte schade komt later

Volgens Koster kijken opdrachtgevers voornamelijk naar wat er gestolen kan

bauwatch.com

worden. “De indirecte schade en de gevolgen kunnen vele malen groter zijn.” Hij noemt als voorbeeld een torenkraan op een bouwplaats. Als kabels verdwijnen, dan staat de kraan stil en daarmee ook alle aannemers en onderaannemers die ervan afhankelijk zijn. Bij een netbeheerder reiken de gevolgen nog veel verder. Het jaarlijkse BauWatch Criminaliteitsrapport belicht deze risico’s: 54% van de respondenten rapporteert koperdiefstal en 37% meldt projectvertragingen van drie tot vier weken. Ook georganiseerde criminaliteit vormt een dreiging. Daders verkennen locaties vooraf en testen of beveiligingssystemen werken. De aandacht gaat vooral uit naar

bouwkosten en planning, terwijl beveiliging nog regelmatig als sluitpost wordt behandeld.

Van camera naar opvolging

Een goed beveiligingsplan begint daarom volgens BauWatch op locatie. “Je moet de situatie ter plekke beoordelen om de specifieke risico’s goed in kaart te brengen”, aldus Koster. Een beveiligingsadviseur van BauWatch loopt samen met de uitvoerder of locatiemanager langs materieel, hekwerk, verlichting en mogelijke obstakels, zoals overhangende takken. Wanneer een camera een mogelijke dreiging detecteert, analyseren slimme systemen de beelden. Vervolgens beoordeelt een centralist vanuit de meldkamer in Apeldoorn de situatie en bepaalt welke opvolging nodig is. Met onder meer ISO- en Kiwacertificeringen toont BauWatch aan dat kwaliteit, veiligheid en betrouwbaarheid centraal staan in de dienstverlening. Bij een daadwerkelijke inbraak kunnen

politie en lokale beveiligingspartners worden ingeschakeld. “Het staat allemaal hartstikke mooi op camera, maar er is geen opvolging”, schetst Koster de valkuil van losse cameraoplossingen zonder actieve opvolging vanuit een meldkamer.

Werk preventief in plaats van reactief. Beschouw beveiliging als een cruciale voorwaarde voor succesvolle projecten en bedrijfscontinuïteit. Techniek alleen volstaat volgens BauWatch dan ook niet. “Er zit ook een menselijke component aan.” Bovendien verandert een locatie voortdurend, waardoor beveiliging continu aandacht en aanpassing vraagt. Met de Wwke verschuift de verantwoordelijkheid voor fysieke weerbaarheid ook nadrukkelijker richting directieniveau. Koster adviseert bestuurders om kritischer te kijken naar hun grootste risico’s en de mogelijke gevolgen van incidenten. “Werk preventief in plaats van reactief. Beschouw beveiliging als een cruciale voorwaarde voor succesvolle projecten en bedrijfscontinuïteit.”


14

Naviam Netherlands – Partner Content

Betrouwbare productie vraagt om slimmer beheer van installaties

De betrouwbaarheid van installaties bepaalt in toenemende mate de continuïteit van bedrijven. Productieketens zijn internationaal verweven, technisch personeel is schaars en de eisen aan veiligheid en naleving van wetgeving nemen toe. Daarmee verschuift het accent van repareren na een storing naar het vooraf beoordelen van de technische staat van bedrijfsmiddelen en de risico’s van uitval. werken, gelden onder meer de Sevesoregels, die na de overgang van de vroegere Brzo-regelgeving in het stelsel van de Omgevingswet zijn opgenomen. Goed assetmanagement kan volgens Hadžić bijdragen aan veiligheid, naleving van voorschriften en een doelmatige inzet van mensen en middelen.

Zikret Hadžić, Managing director, Naviam Netherlands

E

en onverwachte storing brengt vaak meer schade met zich mee dan alleen reparatiekosten. Als een productielijn stilvalt, kunnen leveringen aan andere bedrijven vertraging oplopen. Volgens Zikret Hadžić, managing director van Naviam Netherlands, maakt die onderlinge afhankelijkheid goed assetmanagement steeds belangrijker. Zijn organisatie ondersteunt bedrijven met IBM Maximo-software en expertise bij het beheer en onderhoud van installaties. Veel organisaties werken volgens Hadžić nog reactief en hebben onvoldoende inzicht in de actuele conditie van hun bedrijfsmiddelen. “Bedrijven laten zich nog steeds te vaak verrassen door storingen”, zegt hij. Tegelijk moeten installaties voldoen aan wettelijke voorschriften en periodiek worden geïnspecteerd en gekeurd, waar dat verplicht is. Voor bedrijven die met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen

naviam.io

Vooruitkijken begint met het in kaart brengen van de bedrijfsmiddelen. Welke installaties zijn er, waar staan ze, hoe worden ze gebruikt en welke inspecties zijn vereist? Ook de onderhoudsgeschiedenis is relevant. Een systeem voor enterprise asset management (EAM) brengt die informatie samen en helpt onderhoudswerkzaamheden te plannen.

Inzicht

Niet iedere installatie vraagt op hetzelfde moment om onderhoud. Een zwaarbelaste pomp kan eerder aandacht nodig hebben dan een vergelijkbaar exemplaar dat minder intensief draait. Sensoren maken afwijkingen in temperatuur of trillingen zichtbaar. Omgekeerd kunnen gegevens uitwijzen dat bepaalde onderhoudswerkzaamheden minder vaak nodig zijn, mits veiligheidsvoorschriften dat toelaten. Zo ontstaat ruimte voor onderhoud op basis van de technische toestand, in plaats van uitsluitend volgens een vast schema. Ook bij investeringsbeslissingen bieden gegevens houvast. Door onderhoudskosten

over meerdere jaren te vergelijken, wordt duidelijker wanneer reparatie nog rendabel is en wanneer vervanging verstandiger wordt. De kwaliteit van de informatie is daarbij doorslaggevend. Technische tekeningen liggen soms in archieven, storingsgegevens staan verspreid over verschillende systemen en ervaren medewerkers bezitten kennis die nergens is vastgelegd. “Het gaat niet om de hoeveelheid data die je hebt. De informatie moet bruikbaar, relevant en betrouwbaar zijn. Soms zit die nog op papier of in de hoofden van monteurs. Die kennis moet je eerst beschikbaar maken en ontsluiten voor de organisatie. Met een EAM-systeem kan dat.” Digitalisering maakt het mogelijk historische gegevens te verbinden met actuele metingen. Problemen bij een bepaalde installatie kunnen zo aanleiding zijn om het onderhoud van vergelijkbare machines aan te passen. Kunstmatige intelligentie kan helpen patronen te herkennen en aanbevelingen te doen, maar volgens Hadžić blijft het uiteindelijke oordeel bij de mens liggen.

Goed voorbereid

De voordelen worden concreet bij de werkvoorbereiding. Een monteur moet weten waar een installatie staat, wat eerder is gerepareerd en welke onderdelen nodig zijn. Zeker bij infrastructuur die over een groot gebied verspreid ligt, voorkomt dat onnodige verplaatsingen. Ook moet vooraf vaststaan wie bevoegd is om de werkzaamheden volgens de geldende veiligheidseisen uit te voeren. “Je wilt dat een monteur goed voorbereid aan een klus begint. Anders moet hij terug omdat onderdelen ontbreken of omdat pas ter plaatse duidelijk wordt wat er mis is. Dat

levert vertraging op en kost kostbare capaciteit.” Bij waterbedrijven raakt onderhoud direct aan de leveringszekerheid. In havens kan een defecte kraan de afhandeling van schepen verstoren. Naviam werkt in zulke sectoren aan het toegankelijk maken en combineren van onderhoudsinformatie. Het doel is niet alleen het aantal storingen te beperken. Ook uitval die niet volledig te voorkomen is, kan beter worden opgevangen wanneer een organisatie tijdig zicht heeft op noodzakelijke reparaties of vervangingen. Dat vraagt om software die kan meegroeien met veranderende bedrijfsprocessen en technologische ontwikkelingen. Cloudoplossingen kunnen gegevens centraal beschikbaar stellen, maar bedrijven moeten ook rekening houden met beheer en continuïteit op langere termijn. Hadžić pleit daarom voor een schaalbaar EAM-systeem dat niet na enkele jaren alweer vervangen hoeft te worden. Technologie neemt de rol van de vakman intussen niet over. Ervaren medewerkers blijven nodig om afwijkingen te beoordelen, veiligheidsrisico’s in te schatten en afwegingen te maken die niet rechtstreeks uit data volgen. Volgens Hadžić draait digitalisering daarom vooral om het praktisch ondersteunen van vakmensen bij steeds complexere werkzaamheden. “De monteur wordt niet snel vervangen. We hebben steeds complexere installaties, terwijl technisch personeel schaars is. Digitalisering moet die vakmensen op een eenvoudige en effectieve manier ondersteunen, zodat ze hun tijd besteden aan het werk dat werkelijk nodig is.”


JA Solar – Partner Content

contentway.nl

15

De energietransitie draait om meer dan alleen opwekken

De Nederlandse industrie staat voor stevige uitdagingen, omdat bedrijven willen verduurzamen en uitbreiden maar tegen de grenzen van het elektriciteitsnet aanlopen. Ook de behoefte aan betaalbare en betrouwbare energie groeit. De oplossing ligt steeds vaker in de combinatie van duurzame opwekking, batterijopslag en slim energiemanagement.

Erik Pentinga, Sales manager Northwest Europe, JA

“Als we specifiek naar Nederland kijken, hebben we een enorme groei doorgemaakt in het opwekken van duurzame energie”, vertelt Erik Pentinga, sales manager Northwest Europe bij JA. “Er is heel veel zon en wind bijgebouwd. Dat is fantastisch, maar het elektriciteitsnet was daar niet helemaal op voorbereid. Hernieuwbare energie is te voorspellen, maar niet stabiel. Daarom hebben we batterijopslag nodig – daarmee creëren we flexibiliteit en kunnen we opgewekte energie veel beter over de tijd verdelen.” Het bedrijf, voorheen bekend als JA Solar, ontwikkelt en produceert al jarenlang zonnepanelen en bijbehorende technologie. Inmiddels richt JA zich ook op energieopslag. “We zijn van een fabrikant van zonnepanelen uitgegroeid tot een partij die een totaaloplossing kan bieden. Opwekking en opslag horen steeds meer bij elkaar”, zegt Pentinga.

zijn enorm gedaald en de efficiëntie neemt toe. We hebben nu batterijunits van 261 kilowattuur, ongeveer ter grootte van een telefooncel. Er wordt volop gewerkt aan innovaties die de prestaties en efficiëntie van batterijen de komende jaren verder moeten verbeteren. Dat biedt bedrijven steeds meer flexibiliteit.” Daarbij draait het niet uitsluitend om de hoeveelheid energie die wordt opgewekt. “Je moet vooral kijken wanneer je die energie nodig hebt”, legt De Laat uit. “Neem een bedrijf waar de heftrucks ‘s avonds aan de lader gaan. Overdag wekken de zonnepanelen stroom op, terwijl de heftrucks dan juist worden gebruikt. Met een batterij kun je die energie bewaren en ‘s avonds benutten. Zo ontstaat een businesscase die aansluit op de bedrijfsvoering.”

Batterij maakt uitbreiding mogelijk

Volgens Robert-Jan de Laat, sales manager Benelux bij JA, biedt batterijopslag bedrijven nieuwe mogelijkheden. “Je ziet situaties waarin bedrijven niet kunnen uitbreiden of elektrische vrachtwagens niet kunnen opladen, omdat ze geen grotere netaansluiting krijgen. Met batterijopslag ontstaat er een heel andere businesscase. Het gaat dan niet alleen om de terugverdientijd van een batterij, maar om de vraag of je überhaupt kunt uitbreiden of je bedrijfsactiviteiten kunt voortzetten.” Die mogelijkheden nemen snel toe doordat de technologie zich razendsnel ontwikkelt. “De prijzen van batterijopslag

jasolar.com

Subsidies hebben een duidelijk langetermijnplan nodig Volumeknop in plaats van aan-uitknop

Toch vraagt de verdere ontwikkeling volgens Pentinga ook om een consistent overheidsbeleid. “In Nederland gebruiken we bij subsidies vaak een aan-uitknop in plaats van een volumeknop. Eerst wordt er flink gestimuleerd, waardoor de markt enorm groeit. Vervolgens wordt de ondersteuning abrupt stopgezet en klapt

de markt in. Het zou veel beter zijn om subsidies geleidelijk op en af te schalen, binnen een duidelijk langetermijnplan.” De gevolgen van die schommelingen zijn volgens hem aanzienlijk. “Het ene moment is er een tekort en bestelt iedereen grote hoeveelheden. Vervolgens komen al die containers in Rotterdam aan en blijkt er ineens veel te veel voorraad te zijn. Dan vallen de prijzen keihard naar beneden. Uiteindelijk verdient niemand er nog iets aan. Voor een gezonde industrie is stabiliteit ontzettend belangrijk.”

Totaalplaatje

Ondertussen blijft JA investeren in onderzoek en ontwikkeling. Nieuwe celtechnologie maakt zonnepanelen efficiënter, terwijl gespecialiseerde toepassingen kansen bieden voor onder meer lichtere bedrijfsdaken, wateroppervlakken en locaties waar reflectie een probleem vormt. Ook batterijtechnologie wordt voortdurend doorontwikkeld. “Vanuit onze R&Dfaciliteiten kijken we naar nieuwe technologieën en luisteren we naar wat verschillende markten nodig hebben”, vertelt Pentinga. “Ieder land heeft zijn eigen regelgeving, elektriciteitsnet en specifieke wensen. Daar moeten onze oplossingen op aansluiten.” Voor industriële ondernemingen die willen verduurzamen, is volgens De Laat vooral een integrale aanpak belangrijk. Daarbij speelt ook de continuïteit van de leverancier een rol. JA benadrukt het belang van langdurige garanties,

transparantie over de herkomst van materialen en lokale ondersteuning. Met eigen teams in verschillende Europese landen wil het bedrijf de afstand tussen productie en afnemers verkleinen. “Je kunt een project prima gefaseerd uitvoeren, maar het is verstandig om vooraf het hele plaatje uit te werken. Hoeveel zonnepanelen zijn nodig? Hoeveel opslagcapaciteit? Welke omvormers passen daarbij? Als je pas twee jaar later over batterijen gaat nadenken, bestaat de kans dat de technologie inmiddels is veranderd en onderdelen niet meer optimaal samenwerken.” Daarom pleit De Laat voor een totaalplan waarin opwekking en opslag vanaf het begin op elkaar worden afgestemd. “Je kunt de uitvoering vervolgens in etappes doen. Het heeft alleen wel voordelen om het huis en de garage in één keer te ontwerpen, in plaats van eerst het huis te bouwen en pas later over de garage na te denken.”

Robert-Jan de Laat, Sales manager Benelux, JA


16

Aangeboden door Osprey Energy

Osprey Energy: Don’t waste your Energy

Vanuit Nederland en met sterke wortels in Afrika heeft Osprey Energy zich ontwikkeld tot een gevestigde speler op de internationale brandstofmarkt. Aan de basis staan ondernemers met jarenlange ervaring en een lange staat van dienst bij grote internationale brandstofbedrijven. Vanuit het Nederlandse hoofdkantoor combineert Osprey Energy deze expertise met flexibiliteit, ondernemerschap en een sterke focus op hernieuwbare energie.

Drie divisies, één internationale koers

Joost Zuiddam, CEO, Osprey Energy

Snelheid als strategisch voordeel

Zo slaat het bedrijf de brug tussen traditionele brandstofhandel en de energieoplossingen van morgen. Osprey Energy laat zien dat een relatief kleine, gespecialiseerde Nederlandse onderneming een belangrijke positie kan innemen in de internationale energiehandel. Door marktkennis, handelsrelaties, snelheid en een ondernemende aanpak weet Osprey Energy te concurreren in een sector die traditioneel wordt gedomineerd door grote internationale handelshuizen. “Wij zijn een klein bedrijf met grote slagkracht en zonder externe stakeholders, dat maakt ons uniek in de markt. Dat is waar onze kracht ligt. Wij kunnen door korte besluitvormingslijnen veel sneller inspelen op veranderende marktomstandigheden dan grote handelshuizen”, vertelt CEO Joost Zuiddam.

De nieuwe rekensom achter brandstof

De energietransitie verandert de spelregels van de internationale brandstofhandel. De tijd waarin uitsluitend prijs en beschikbaarheid de doorslag gaven, maakt plaats voor een complexere werkelijkheid. CO₂-uitstoot krijgt een steeds grotere financiële betekenis, terwijl strengere duurzaamheidsnormen en nieuwe regelgeving bedrijven uitdagen om verder te kijken dan traditionele brandstoffen. Voor Osprey Energy biedt dit grote kansen, door traditionele handelskennis te verbinden met hernieuwbare brandstoffen, innovatieve oplossingen en daarbij in te spelen op een veranderend regelgevend landschap.

Binnen Osprey Energy Group komen drie gespecialiseerde handelsactiviteiten samen. De brandstofgroothandel bedient de downstreammarkt in Noordwest-Europa, terwijl de maritieme divisie zich focust op de internationale handel en levering van scheepsbrandstoffen. Met een sterke positie op het Afrikaanse continent worden de activiteiten daar aangestuurd vanuit het kantoor in Abidjan. Ook handelt Osprey in financiële derivaten, emissierechten en CO₂-certificaten binnen zowel de verplichte Europese emissiesystemen als de vrijwillige markt. Zo komen fysieke brandstofhandel en financiële expertise samen.

Nieuwe mogelijkheden voor bestaande markten

Osprey Energy richt zich op het compenseren en verduurzamen van conventionele brandstoffen én op het terugdringen van uitstoot met schonere alternatieven. De marinedivisie van Osprey zet vroeg koers richting de nieuwe generatie scheepsbrandstoffen. Met marktkennis en actieve betrokkenheid bij de ontwikkeling en levering van (bio)methanol en (bio)ethanol loopt het bedrijf vooruit op een belangrijke verschuiving in de internationale zeevaart: van traditionele bunkerbrandstoffen naar duurzamere alternatieven. Waar bestaande schepen kunnen profiteren van biobrandstofmengsels, bieden alcoholen zoals (bio) methanol en (bio)ethanol nieuwe perspectieven voor de volgende generatie dual-fuel schepen. Als vloeibare brandstoffen zijn ze relatief eenvoudig op te slaan en te vervoeren, terwijl hernieuwbare varianten vanaf de eerste inzet kunnen bijdragen aan een lagere CO₂-uitstoot. Een ontwikkeling die verder wordt versneld door Europese regelgeving, zoals FuelEU Maritime en het EU Emissions Trading System (EU ETS), die de verduurzaming van de scheepvaart stimuleren.

scheepvaartroutes tussen Europa, Zuid-Amerika en Azië biedt West-Afrika volop kansen voor verdere groei. Zuiddam: “Afrika herbergt veel van ‘s werelds snelst groeiende economieën. Daarnaast is het door recente geopolitieke ontwikkelingen een veel grotere rol gaan spelen voor de internationale scheepvaart. Dat zien wij als een waanzinnige kans.”

Groei en ambitie

De volgende stap ligt in het verder verbinden en uitbreiden van de verschillende activiteiten binnen de energieketen. Met de start van de handel in grondstoffen (feedstocks) werkt Osprey Energy aan een sterkere positie in de gehele handelsketen, van productie tot eindlevering. Tegelijkertijd werkt het bedrijf aan het uitbreiden van zijn fysieke aanwezigheid op strategische locaties en het verder uitrollen van CO₂-reductieprogramma’s voor verdere doelgroepen. Zo bouwt Osprey aan een geïntegreerde en toekomstbestendige positie in de internationale energiemarkt, met activiteiten die verder reiken dan alleen brandstoffen. De uitbreiding van de handelsactiviteiten vertaalt zich ook in sterke financiële resultaten. Tussen 2024 en 2025 realiseerde de groep een omzetgroei van 212%, voornamelijk gedreven door de toenemende bunkerhandel in Afrika en de uitbreiding naar nieuwe markten, waaronder de groothandelslevering van brandstoffen binnen Europa. Ook voor 2026 wordt verdere groei verwacht, met een voorziene omzet van ruim een half miljard euro, mede dankzij de toenemende handel in grondstoffen en brandstoffen. Om deze groei te ondersteunen, ligt de focus op het verder versterken van de financiële structuur. Tegelijkertijd beheerst het bedrijf handelsrisico’s door financiële derivaten in te zetten om de blootstelling aan markt- en prijsrisico’s te beperken. Zo combineert de groep haar groeiambities met een gezonde, stabiele en zoveel mogelijk zelfvoorzienende financiële basis.

Groeiende West-Afrikaanse bunkermarkt

Osprey Energy Marine is actief in alle grote bunkerhubs van West-Afrika. Met een uitgebreid netwerk en een sterke aanwezigheid in belangrijke havens, waaronder Dakar en Abidjan, is het bedrijf een bekende speler in de regio. Dankzij de strategische ligging aan belangrijke

ospreyenergy.eu


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook