CODEX Historiae - themanummer Zij/Hij - Najaar 2019

Historiae

codex Zij/ Hij

Jaargang 40 | Nummer 3 | 2019

2

Redactioneel Trouwe lezers zullen zich wellicht afvragen waarom codex Historiae weer een nummer over gender uitbrengt. Het is namelijk slechts dan een jaar dat het nummer “Seks en Gender” uitkwam. Enerzijds wilde de redactie kunnen inhaken op het thema van de Maand van de Geschiedenis, maar anderzijds vonden wij dat er nog veel meer te zeggen was over het thema. Kijkend naar het complete nummer ‘zij/hij’ is er opmerkelijk weinig geschreven over ‘hij’. Hier is codex niet alleen in: gendergeschiedenis wordt wel vaker opgevat als vrouwengeschiedenis. Niet alleen in historische publicaties, maar ook in de kranten, op televisie en op de straat wordt momenteel hevig gedebatteerd over wat gender hoort te zijn: wat is het om een ‘hij’ of een ‘zij’ te zijn? Zijn de verhoudingen tussen de twee (niet) zoals ze horen te zijn? Is er een derde optie, of zelfs meer? Is het mogelijk om na je geboorte een andere identiteit te hebben dan welke is toegeschreven door de arts? Deze vragen, en meer, zijn gegarandeerde beginpunten van hevige discussies. Het publieke debat is dan ook altijd gebaat bij een gezonde dosis historische context en daar komt codex graag bij helpen. Een aantal redactieleden heeft onlangs codex verlaten. Jedidja Stikkelorum, Emma Kemp en Berith van Pelt. Jedidja heeft gedurende haar bachelorstudie geschiedenis met veel plezier haar passie voor schrijven met ons gedeeld en ik kan gerust zeggen dat wij allen hebben meegenoten. Emma heeft sinds het nummer Seks en Gender hard gewerkt aan de eindredactie om te zorgen dat onze teksten te lezen waren en heeft zelf ook een aantal artikelen bijgedragen. Berith van Pelt schreef al voor codex toen codex nog Galapas heette en werd in 2015 hoofdredacteur van het blad. Na jaren trouwe dienst heeft zij een baan gekregen als docent Nederlands in het middelbaar onderwijs. Na codex zo lang geleid te hebben zal zij de komende jaren bezig zijn met de jeugd geïnteresseerd te houden in de Nederlandse taal en literatuur. Jedidja, Emma en Berith, het ga jullie goed! En maak jullie geen zorgen: codex is in goede handen. Loyal readers may wonder why codex Historiae has written another issue on gender. After all, we created the “Seks en Gender” issue a mere year and a half ago. On the one hand, we wanted to fit within the theme of the Maand van de Geschiedenis this October, but on the other hand we felt there was much more to say about this topic. Taking a look at the completed issue ‘She/He’, surprisingly little has been written about ‘he’. codex is not alone in this: gender history is interpreted as women’s history quite often. In works of history, but also our newspapers, on tv and on the street, gender is currently heavily debated everywhere. What does it mean to be a “he” or a “she”? Are the relations between the two (not) as they should be? Is there a third option, or more? Is it possible to assume another identity than that which has been prescribed to you by a doctor at birth? These questions, and others like them, are guaranteed to get you stuck in heavy debate. Public debate always benefits from a healthy dose of historical context, and that’s where codex happily jumps in. Several members of the editorial board have left codex over the summer. Jedidja Stikkelorum, Emma Kemp and Berith van Pelt. During her bachelor programme in history, Jedidja shared her passion for writing with us and she can rest assured we all enjoyed her articles almost as much as she enjoyed writing them. Emma has worked hard as copy editor since the “Seks en Gender” issue and has contributed several texts herself. Berith van Pelt was writing for codex when codex was still called Galapas and became chief editor in 2015. After years of loyal service, she now has a job as Dutch teacher in secondary school. After keeping codex afloat for so long, she’ll be spending the forseeable future keeping the youth interested in Dutch language and literature. Jedidja, Emma and Berith, good luck, and rest assured! codex is in good hands.

Colofon Hoofdredactie Daan Jansen Chief editor Redactie Amanda van Dord Editors Jasmijn Groot Tijs Hopman Astrid Koersvelt Claire Majoor Emilia Salerno Ellen van Heteren Vormgeving Daan Jansen Graphic design

Eindredactie Carlijn van Esch Copy editors Laurens Kemp Lucas Smarius Gastschrijvers Tim Jaakke Guest writers Norah Karrouche Sean Kerstges Daphne van Setten

Omslag Trans/gender Cover Daan Jansen All images used taken from wikimedia.org Mail voor meer informatie over abonneren, publiceren of adverteren naar info@codexhistoriae.nl. Financieel mogelijk gemaakt door de Vrije Universiteit Amsterdam. Amsterdam, oktober 2019.

3

In dit nummer Actualiteiten Ellen van Heteren

pagina 4

The he’s and she’s of 1920s gangsters Stories of crime in America and Australia Laurens Kemp

pagina 6

Gods at crossroads Androgyny in the Graeco-Roman religion

pagina 8

‘Een hulpeloos wezen tusschen half wilde, bruine mannen’ Anna Ekker in Algerije Norah Karrouche

pagina 15

Op de VU Nieuws van Merlijn en de opleidingscommissie

pagina 18

Women’s emancipation in Morocco The development of Islamic state feminism Daphne van Setten

pagina 20

Hij vs. zij Antifeminisme in Nederland en Europa Jasmijn Groot

pagina 24

Novel reading, female education and the importance of accomplishments in the time of Jane Austen Johanna Kaszti

pagina 28

40 jaar CODEX Historiae Een nieuw millennium Daan Jansen

pagina 31

Emilia Salerno

4

Actualiteiten Oktober is de maand van de geschiedenis. Rondom het thema ‘Zij/hij’ worden landelijks activiteiten georganiseerd. Wij selecteerden een aantal interessante en verrassende uitjes in en rond Amsterdam.

De straat op! 100 jaar vrouwenkiesrecht en activisme Deze tentoonstelling in de OBA Oosterdok zal vanaf 28 september tot begin volgend jaar het verhaal vertellen van de activisten die 100 jaar geleden op straat gingen om voor vrouwenemancipatie te vechten. Interviews, krantenknipels, foto’s, propaganda en een virtual reality beleving nemen je mee.

Provinciale landdag, onbekend, 1916. Inventarisnr. A2703 [affiche], Atria

Lezing over Mary Pos, Nederlands eerste vrouwelijke reisjournalist De VU-professor Babs Boter geeft op 18 oktober een lezing over Mary Pos, niet alleen de eerste vrouwelijke, maar ook zeer succesvolle reisjournalist die meerdere Amerikaanse presidenten en Mussolini wist te interviewen. De lezing zal worden gevolgd door een kijkje in het depot van gemeentearchief Zaanstad.

Workshop: Druk jouw feministisch pamflet In het teken van Dora van der Hoeven, eerste klas vrouwenactivist, wordt er op 13 oktober in het Zaans museum een lezing en workshop georganiseerd. Na de workshop en brainstormsessie weet je wat jij de wereld te vertellen hebt en druk je je statement op een tas of een T-shirt met een oude druktechniek. Lezing vrouwelijke fotografen tijdens het Interbellum Kunsthistorica en curator Anne Ruygt vertelt op 19 oktober over het aandeel van vrouwen in de ontwikkelingen van fotografie in de jaren 1920/1940. Deze lezing wordt gegeven binnen het kader van de tentoonstelling Modern Perspectives: Foto & Film Amsterdam 1920 – 1940 die vanaf 18 oktober in het stadsarchief van Amsterdam van start zal gaan.

De sterke vrouwen van het Muiderslot In het Muiderslot wordt op 12 en 26 oktober een interactieve rondleiding gegeven over de gedenkwaardige vrouwen die in de middeleeuwen van groot belang waren in dit kasteel. Wie waren zij? En hoe stonden zij hun ‘mannetje’?

5 Ellen van Heteren

Is pijproken iets voor mannen of voor vrouwen? In het Amsterdam Pipe Museum is geheel oktober een tentoonstelling bewonderen die de onbekende, aan vrouwen gerichte marketing van pijproken laat zien, evenals de gedragsregels die op andere continenten van pas waren.

Kaartspelers met een pijprokende vrouw, Pieter Jansz. Quast, 1630 - 1647. Collectienr. SK-A-1298, Rijksmuseum

De jongens tegen de meiden Dit spel, bekend van TV, is op 12 en 13 oktober te spelen in het Zuiderzeemuseum. Er worden spelletjes georganiseerd die de werkzaamheden van het verleden weerspiegelen. Stroop je mouwen op en leid jouw sekse naar de overwinning!

Tentoonstelling 'Juwelen! Schitteren aan het Russische Hof' Bekijk in de hele maand oktober de enorme juwelencollectie van het Hermitage. Uitgelicht zijn portretten van de Russische koninklijke kringen en haar rijkdom over twee eeuwen van sierlijke jurken, accessoires, edelstenen en kostuums.

Meer informatie over de actualiteiten? Kijk op https://www.maandvandegeschiedenis.nl/

6

The She’s and He’s of 1920s Gangsters Stories of crime in America and Australia

Alphonse Gabriel Capone (1899-1947), better known as Al Capone, was America’s most notorious mob boss. Born in the city of New York, he started his criminal career as a teenager, working as a mob enforcer who was all too eager to beat the crap out of rival gang members. After relocating to Chicago, he was put in charge of the gang’s prostitution and bootlegging operation, making millions of dollars per year on the illegal sale of alchohol. He kept an iron grip on the city with bribes, extortion, and plain old intimidation with his cadre of heavily armed mafiosi. The gang violence of this period culminated in the 1929 Valentine’s Day massacre, in which seven high-ranking members of the rival North Side Gang were shot to pieces against a wall under the pretense of a police raid, commonly thought to be directly ordered by Capone. No one was ever prosecuted for these murders, and neither did Capone get convicted for other ordered murders, or even his large-scale criminal enterprise. Rather, the Internal Revenue Service built a sufficient case against Capone to convict him of income tax evasion, landing him a prison sentence of 11 years. This marked the end of his reign as the crime lord of Chicago.

Capone ended up serving substantially less time than that; his prison sentence was reduced by almost half due to good behavior. However, he would not return to society as the same man as he was before. He spent the last year of his sentence in the prison hospital, being treated for neurosyphilis, which deteriorated his mental state and left him confused and disoriented. He went on to live for eight more years in freedom, although heavily afflicted by dementia, and passed away in his home. Want to read more? Badass of the Week has hundreds of stories about badass men (and women!) throughout history. Visit the website of Codex Historiae for links.

Mug shot of Capone in Miami, Florida, 1930. From getcapone.com.

7 Laurens Kemp

Kate Leigh (left) and Tilly Devine (right) reconciling in 1948. From dailytelegraph.com.au. In 1920s Sydney, there were two crime syndicates headed by women.They were Kate Leigh (1881-1964) and Tilly Devine (1900-1970). With a combination of ruthless cunning, business acumen, and liberal use of violence, they became two of the most successful and notorious career criminals in Australia. They also knew how to exploit the fact that women were not likely to gain suspicion as being hardened criminals. And above all, they hated each other’s guts, not only routinely sabotaging the other’s establishments but also getting into fistfights with each other. The ease with which they could run their shady business came to an end in 1930, when Sydney passed laws that allowed police to arrest anyone they thought had ‘bad character’. This led to Devine leaving for England for nine months, and Leigh being arrested for cocaine possession and spending a year in prison. This did not stop their welloiled criminal enterprises from running, however. When they returned, their rivalry was as strong as ever, but now that they were less able to exploit legal loopholes, this took on a different character.

Now that the police could basically target anyone with a bad reputation, Devine and Leigh took their battle to the court of public opinion. They dished out dirt on each other to the newspapers, and tried to cultivate a better image of themselves by public acts of philantropy. It took a lot of the bloodthirst out of their feud, which they put an end to in 1948. The illegal brothels and pubs they ran were eventually undone by more legislative changes: they were no longer illegal, and were now heavily taxed.Their criminal enterprise could not survive this, and they passed away in poverty years later, but on good terms. At least, as good as lifelong enemies could have. Want to read more? Rejected Princesses has dozens of wonderfully illustrated stories on the women of history that aren’t quite suited for children’s books.Visit the website of Codex Historiae for links.

8

Gods at Crossroads

Androgyny in the Graeco-Roman religion In a previous issue of this magazine,1 we went through the many definitions of sex and gender throughout history. Discussing the so-called classical cultures, we learned that masculinity and femininity were two poles of a scale rigidly constructed in the Graeco-Roman society. And yet, the grey area between these two extremities was occupied by human categories that could not be recognized as either male or female (men looking and behaving according to feminine standards, and vice versa). On that occasion, we had a glimpse of how gender was a quite fluid concept in the pre-Christian world, though deeply influenced by social and moral constructions.

The ancient religious panorama is filled with deities and supernatural beings that find themselves at a crossroad between gender codifications, showing characteristics belonging to both sexes or to neither of them. In the following pages we will see how the same gender fluidity was reflected in the religious dimension, in gods and godlike creatures. Whereas at a human level the lack of gender definition was considered despicable and socially threatening, sexually undefined gods often had a prominent role in the religious system. The ancient religious panorama is filled with deities and supernatural beings that find themselves at a crossroad between gender codifications, showing characteristics belonging to both sexes and gender domains. It is not entirely clear why cultures, in which the strict codification of masculinity and femininity lay at the basis of social structures, conceived and worshipped beings that violated those very rules. It is nevertheless interesting to see how the ‘she’ and ‘he’ easily blended into each other in the classical religious domain.

To do this, we will take a closer look at three of the most important deities in the Graeco-Roman culture, especially representative, as not only were they deemed particularly powerful, but they dominated the cultural landscape of classical civilizations for centuries before being wiped out by the advent of Christianity. The goddess of war Athena is probably one of the best known figures of Greek mythology. Her origin, in the name and form we know, dates back to the Mycenaean civilization (16th–12th century BC), where she was worshipped as the “Lady of the Palace” (Athena Potnia).2 She was the protecting deity of the royal household in Knossos, the main city in Crete, which makes her attachment to the city of Athens quite mysterious. If one wants to dig a bit deeper into the origins of Athena’s cult, scholars have hypothesised an influence from cults of Near Eastern warrior goddesses, such as the Mesopotamian Inanna-Ishtar (4000-3100 BC).3 As a matter of fact, just like her, Athena’s primary domain has always been war, which was clear from both her representations (fig. 1) and the mythological accounts about her. According to the most famous myth, Athena was born from the head of Zeus, the father of the gods, after he swallowed her mother Metis, the goddess of wisdom. When Zeus’ head was cracked open by a divine headache, an adult Athena jumped out screaming and fully armed. Both literature and art pieces represented her involved in warfare, together with the male god of war, Ares. Yet, these two deities are by no means comparable. Whereas Ares was the god of irrational, bloodthirsty

Figure 1:The Athena Giustiniani, a Roman copy of a Greek statue of the goddess Athena, Vatican Museums.

9 Emilia Salerno

Figure 2: Parthenon frieze, scene of the dedication of the peplos to Athena.

strength and inviolability. In other words, in a world where women’s main scope was giving birth, a goddess refusing such scope could not appear but very unfeminine. warfare, led only by rage, Athena was usually considered the goddess of rational conflict and strategy (as the daughter of the goddess of wisdom). Her symbolic animal was the owl, an animal that can perfectly see at night with its luminous eyes – that is why “bright-eyed” was Athena’s typical epithet.4 Athena’s attachment to the world of men is not only due to her involvement in warfare. In mythological accounts, she recurrently acts as patroness of heroes, guiding and protecting them in their adventures. Her favourite by far was Odysseus, the most cunning and intelligent of Homeric heroes. In the Iliad and Odyssey, to stay close to her protégés, the goddess often assumes the guise of different men, for example appearing as a shepherd (Odyssey 13.221ff), as a herald (Iliad 2.280), and as other heroes like Laodocus (Iliad 4.86ff) and Deïphobus (Iliad 22.227ff). In the Odyssey she also appears to Telemachus, Odysseus’ son, as his tutor Mentor (2.268ff, 22.205ff, 24.502ff), so becoming an iconic figure both in literature as well as in the spoken language - meaning ‘mentor’ someone who shares wisdom and knowledge with someone less-experienced.5 Other heroes who benefited from Athena’s support where Bellerophon, Perseus and even Herakles.

Whereas Ares was the god of irrational, bloodthirsty warfare, led only by rage, Athena was usually considered the goddess of rational conflict and strategy. In this role, Athena appears in fact more as a maternal goddess than an androgynous one. Some scholars have argued that mythological heroes were more inclined to accept guidance and advice from a goddess than from a god just as from a mother than from a fellow man.6 Yet, maternity is another aspect of femininity that Athena utterly refuses. She is, in fact, a virgin goddess. Chastity is for her not only a requirement to not be hindered in the fulfilment of her warrior duties, but also a sign of masculine

Yet, Athena cannot be defined as a masculine goddess either. Even though her most important domain was warfare, she appears to be involved in feminine activities as well, such as weaving. In a well-known myth, beautifully narrated by the Latin poet Ovid (Metamorphoses 6.1-145), Athena was challenged by a mortal girl, Arachne, to show who of them was the best in the art of weaving. When Arachne made a decorated cloth far more beautiful than Athena’s, the goddess shredded it in pieces and hit the girl three times. Full of shame, Arachne ran away to hang herself, but Athena’s punishment was not complete: the goddess turned the girl into a spider, condemning her and her descendants to weave webs forever. The word ‘arachnids’ that defines the scientific class to which spiders belong, comes from this myth. At a more historical level, Athena’s predilection for the craft of weaving was clearly at the basis of the most relevant ritual dedicated to her in the city of Athens: the Panathenaic Games. This celebration was held in Athens every four years from 566 BC to the 3rd century AD, and entailed athletic competitions as well as cultural events, sacrifices and a religious procession. During the latter, the girls of the city presented to the goddess a new peplos (feminine dress) they had woven, with which they dressed Athena’s statue in the temple on the Akropolis, the highest point of the city. This moment is also represented in a part of the friezes of the Parthenon, Athena’s temple (fig. 2). The presentation of the new cloth has been interpreted as a rite of passage for young girls into adulthood and marriageable age.That is why the weaving of the peplos symbolically took nine months, like a metaphorical pregnancy.7 Warrior virgin, mother without children, weaver and protector of heroes. Athena was close to the world of men as much as she was assumed as a role model for women. Because of this androgynous nature, this goddess has been variously used by trends of scholarship, especially by feminism, to re-interpret women’s position in the culture that conceived the deity. For example, the fact that Athena was born from a male god has been interpreted as an attempt to rob women of their power coming from

10

giving birth and attribute it to men.8 Another trend has interpreted the very same myth as a metaphorical account of the historical invasion of the matriarchal Greece by the patriarchal Achaeans.9

Athena cannot be defined as a masculine goddess either. Even though her most important domain was warfare, she appears also involved in feminine activities. Both of these theories appear quite farfetched, the former for the application of modern perspectives on societies chronologically and culturally distant from us, the latter for the lack of historical fundament. Athena’s androgyny could be explained in a different way. But it will become clearer after looking at the other two examples of divine androgyny from the same cultural background. The “woman-looking” god One of the most fascinating and debated figures of the classical culture is beyond any doubt Dionysus, also known as Bacchus. He is often simplistically addressed as the god of wine, although he shows a far more complex identity that makes him probably the most ambiguous god in the Graeco-Roman pantheon. Even his birth is difficult to pinpoint, as there are many versions of it. One of the most famous ones narrates that Dionysus was son of Zeus and the mortal woman Semele, who was visited by the father of the gods in the guise of a snake (one of Dionysus’ many symbols). After Zeus promised to make a goddess of her, Semele rejoiced and spent her pregnancy dancing around in forests adorned with flowers and ivy branches (another symbol of Dionysus). This made Hera, Zeus’ wife, so jealous that she approached Semele in the guise of an old woman and instilled doubt that Zeus had actually fooled her. So Hera convinced Semele to ask Zeus to appear before her in his full divinity. After much begging, Zeus agreed and appeared before the mortal woman in all his glory, holding lightning bolts. But when Semele reached out to touch him, she was burnt to ashes. Luckily, the unborn child survived, so Zeus took him from his mother’s womb and sewed him into his own thigh. ‘So the rounded thigh in labour became female, and the boy too soon born was brought forth, but not in a mother’s way, having passed from a mother’s womb to a father’s’.10

Figure 4: Marble head found in the Fori Imperiali, in Rome, attributed to Dionysus. Source: https://tinyurl.com/y3sbstek

Figure 3: Dionysus, 2nd century AD, Louvre Museum.

Masculinity and femininity blend into each other in the very creation of Dionysus, a feature that characterizes his entire existence, just as his look and his rituals do. Here again, just like in the case of Athena, a god is born not from a woman but from a male god that assumes also the female creative function. Masculinity and femininity blend into each other in the very creation of Dionysus, a feature that characterizes his entire existence, just as his look and his rituals do. In the earliest representations Dionysus appears as a bearded man, holding a staff decorated with ivy leaves called thyrsus. But later he started to be represented as a young, effeminate boy, with long curly hair and a crown of ivy branches (fig. 3). Very recently, in the Fori Imperiali in Rome a marble head with feminine characteristics was found. But when archaeologists noticed the flowered crown, they immediately attributed it to a statue of a young Dionysus (fig. 4).11 A famous tragedy by the Greek writer Euripides, the Bacchae (405 BC), refers to Dionysus as a feminine god, addressing him as the “woman-looking” (thelumorphos), and describes him constantly in a female attire, wearing an ankle-length dress and a mitra, a special hairband usually worn by women.12

11 Emilia Salerno

Figure 5: Attic red-figure krater, Archaeological Museum of Ferrara. 5th century BC.Thiasos scene with Cybele on the right and Dionysus on the left.

The element of cross-dressing and, more in general, crossgender characterised not only Dionysus but also his followers, both in mythological and historical accounts. On one hand, myths often talk about Dionysus’s initiates, called maenads, women who honoured their god with orgiastic feasts, frantically dancing in the woods in a possession-like state, at the border between the human and the beastly.13 By leaving the domestic walls to reach the wilderness - Dionysus’ dominion - in a violent frenzy, the maenads neglected their roles as wives and mothers and broke the constraints that the male-centred society imposed on them, so transcending the limits of their gender. On the other hand, historical accounts too attest cross-dressing in official cults, like in the feast called Oschophoria, held every autumn in Athens. During this celebration, two young men of wealthy families, called ephebes, led the procession for Dionysus in women’s clothing from the god’s temple to the temple of Athena Skiras at the Phaleron, Athens’ harbour.14 The use of cross-dressing during the celebrations for Dionysus lasted until the rise of Christianity and remained so strong that the Church Fathers felt the need to forbid men and women to wear clothing of the opposite sex.15 In contrast to Athena’s case, the cross-gender characterizing Dionysus was reflected in his followers and devotees too. Gender-bending apparently was a relevant aspect of the initiation rituals of his cult, almost meant to drag the initiates into the sphere of the undefined where Dionysus ruled. By all means, Dionysus is the god at crossroads par excellence. Not only does he partake in the realms of both femininity and masculinity; he also challenges the civilized order by driving his followers wild, subverting socially recognized roles and positions. Moreover, despite his prominent position in the Graeco-Roman religious domain, Dionysus shows a close connection to the Eastern world as well. According to ancient records, his cult spread in many countries East of Greece, like Phrygia (modern Turkey) and even India.16 This is of course reflected in many mythological accounts about the

Figure 6: Pompeii,Taberna delle Quattro Divinità, 1st century CE. Procession for Cybele.

god’s adventures in these exotic places. In these narrations, Dionysus’s story often intertwines with that of another deity, equally connected to the East and equally classifiable as a case of religious androgyny.

If on a societal level, ‘to be a man was to be a warrior, and to be a woman was to be a wife and a mother’, Cybele was both. The Magna Mater In his Eastern wanderings, Dionysus’ path crossed that of Cybele (who the Romans called Magna Mater) at least a couple of times in the area of modern Turkey.17 The association of these two deities is not simply a mythological anecdote: we find Cybele and Dionysus often associated in ancient iconographic remains, also with reference to common rituals. They are represented together, for example, in an Attic red-figure krater dating about 440 BCE (fig. 5), decorated with a scene clearly recognizable as a thiasos, a ritual feast usually characterised by dances and frenzied music. The same occurs in Rome, where Cybele was worshipped as a prominent deity: in the foundations of her temple on the Palatine hill (dating between 191 and 111 BCE), three heads of Dionysus have been found. Last but not least, a painting in the Taberna delle Quattro Divinità in Pompeii depicts a procession for the goddess Cybele and on the left end a niche frames a bust of Dionysus (fig. 6). All these examples show that the deities were worshipped in the same cultic context. This is due to the fact that Dionysus and Cybele share very similar features. Just like Dionysus, Cybele was worshipped from the Eastern lands to Rome for centuries. But her domain was much vaster, including warfare, fertility and protection of the city.18 Her very essence was that of an earth goddess, but myths depict a much more complex nature, as can be deduced from her relationship with gender-ambiguous creatures.

12

Figure 7: Bronze statuette of Cybele on a cart drawn by lions, held by the Metropolitan Museum of Art (97.22.24). 2nd half of 2nd century AD. According to a widespread myth, after trying to rape Cybele and failing, Zeus let his sperm fall on a rock, from which a hermaphrodite being named Agdistis was born. For its uncontrollable lust for both men and women, the creature was considered a threat by the gods, who decided to deprive Agdistis of its masculine attributes. The task of castrating it was given to Liber (another name for Dionysus): he made Agdistis drunk and, while it was asleep, he fastened one end of a rope to its feet and the other one to its masculine member. When Agdistis awoke and stood up, ‘by his own strength he robbed himself of his sex’.19 From the blood poured out of the wound an almond tree was born. When a woman ate the fruits of that tree, she got pregnant and gave birth to a baby boy, named Attis. The child was abandoned near a river, and then he was found by shepherds and raised as one of them. Things took a tragic turn when Agdistis fell in love with Attis. When the shepherd decided to get married with a woman, Agdistis burst into the wedding feast and filled all the guests with frenzied madness. As a consequence, Attis castrated himself almost to death. Before he took his last breath, Cybele blessed him with a never-ending sleep, making him de facto immortal.

When masculinity and femininity were no more clearly distinguishable, the veil of reality opened to let humans partake into the superhuman. In this myth we again find much ambiguity in the representation of masculinity and femininity. We have a mother goddess who is not a natural mother; a hermaphrodite being and a young man who castrates himself. This complex mythological background contributes to emphasizing Cybele’s ambiguities that pertain to her ethnic, social and gender identity, and which are also visible from her iconographic representation and the cult attached to her. For starters, despite being integrated in the GraecoRoman system, she showed some features that revealed her Eastern and wild origin. She was traditionally portrayed seated on a throne or a chariot with two lions aside, which imply a threefold symbolism: representation of her Eastern origin;20 emphasis on her untameable power as a deity; and the embodiment of wildness attributed to Cybele by the mythological tradition (fig. 7).21 Normally, she also holds a patera or a tympanon, the musical instruments commonly used during her festivities, which included processions with frenzied dances and music.

Moreover, even though she was represented as a woman, Cybele showed gender characteristics that cannot be classified as either male or female, but as both. Just like Athena, she is a virgin warrior, a powerful protector of the city, to the extent that, as the Latin writer Lucretius said, ‘she teaches men to be eager with armed valour to defend their motherland, and ready to stand forth, the guard and glory of their parents’ years’.22 And yet, as personification of the earth, she is constantly addressed as a mother. To put it briefly, if on a societal level, ‘to be a man was to be a warrior, and to be a woman was to be a wife and a mother’, Cybele was both.23 Aside from this, in the mythological narratives, Cybele appears as a complementary character of a gender ambiguous threesome, completed by Agdistis, the hermaphrodite with a pansexual generative power, and Attis, who enters the divine dimension by renouncing his sexual/gender definition. Lastly, just as Dionysus, Cybele was followed by gender ambiguous attendants. They were called galli, men who led the celebrations for the goddess wearing feminine dresses and make-up, heavily decorated with jewels, and chanting in high-pitched voices (fig. 8).24 According to ancient sources, at the climax of these celebrations, the galli expressed their devotion to the goddess by castrating themselves, practically undergoing the same destiny as Agdistis and Attis in the myth.25 Therefore, differently from the maenads and other Dionysus’ followers, the galli opted for a permanent state of gender ambiguity and, consequentially, for a life at the margins of society. As they could be classified as either men or women, Cybele’s attendants were harshly despised and apparently forced to live of alms and other expedients.26 Moreover, normal civil rights were not recognised to them,

13 Emilia Salerno

Figure 8: Funerary relief of a gallus from Lavinium site. Rome, Capitoline Museums (mid-second century AD).

like in the case of the gallus Genucius who was deprived of his inheritance as he ‘should not be reckoned among either man or woman’.27

Choosing to embrace a liminal state meant for these people the achievement of a special relationship with the deity and the divine world.

or cultural state; in the second, the individual passes through a “liminal” period in which he or she assumes ambiguous characteristics; in the third, the individual is re-aggregated into the community in a new state.

Liminality is often associated with sacredness and liminars are endowed with magic-religious properties.

The question now is why people would accept the marginalisation caused by the refusal of the gender classification established by the society they lived in. One answer (by no means exhaustive) to this issue has to do with the religious power attributed to gender ambiguous characters. Specifically, from the examples we have seen so far, it seemed that when masculinity and femininity were no more clearly distinguishable, the veil of reality opened to let hu-mans partake into the superhuman, in which the rules and constraints of society lost value. This state of indefiniteness at the border between realities is commonly called ‘liminality’.

Half a century later, Victor Turner (1920-1983) focused on the second phase of these rites of passage, elaborating on the idea of ‘liminality’. Particularly interesting is his interpretation of the so-called liminal personae (“threshold people”), who are considered to be essentially ambiguous, as they ‘slip through the network of classifications which normally locates states and positions in cultural space’.28 In other words, during the middle stage of initiation, the initiates find themselves in a transitional state that deprives them of any cultural and social distinction and keeps them as such until their re-assimilation into the community. This state of liminality is distinguished from the abandoned status system through a series of binary oppositions, among which Turner includes also the minimization/maximization of sex distinctions

Liminal creatures In 1909, for the first time, Arnold van Gennep (1873-1957) applied the concept of “liminal” in the field of anthropology, in his ground-breaking work Les rites de passage. This term derives from the Latin limen, meaning “threshold”, a concept that van Gennep included in his study of the rites of passage. In his view, these rites consist of three phases: separation, margin (or limen) and aggregation. In the first phase, the individual or group is detached from a previous social and/

To be clear, the first term of every opposition characterizes the liminal state, and is in contrast with the second term, characterizing instead the “normal” status system. An extremely important feature of liminality, according to Turner, is that the “betwixt and between” phase is perceived as temporary, a transition to a consequential reintegration and resolution of the ambiguity.When there is no assurance for liminal personae about such a resolution, they become marginals, which means that they are irreversibly confined

14

to a lower status in society. This is what happened, for example, with the galli. By its very nature, liminality is often associated with sacredness and liminars are endowed with magicalreligious properties.29 Turner connects this characteristic to the concept of danger and pollution, developed by Mary Douglas (1921-2007) in 1966. In her most famous study, the scholar argued that what cannot be classified according to traditional cultural and social criteria and crosses or falls between the established boundaries, is seen as dangerous and polluting.30 Therefore, on one side, in certain ritual conditions liminars occupy a position between the human and the divine, acquiring in this way supernatural properties. On the other side, this very liminal position stands them apart from the normal categorization of socio-cultural reality, which causes their stigmatization and exclusion from the community. In light of this, choosing to embrace a liminal state meant for these people the achievement of a special relationship with the deity and the divine world. Of course, this choice might entail something more “practical”, like the celebration of the passage from one life stage to another or the enhancement of the fertility of a region. It also could simply be the response to basic needs, such as being part of a community, even if transgressive, or sporadically react to the constraints of society, or even bend to personal gender/ sexual inclinations. Unfortunately, we will never have access to the very personal reasons that brought human beings to refuse gender classifications in ancient history, for the lack of specific primary sources. However, what seems clear is that people often tried to be part of a superhuman sphere, and that the best way to do that was to join the deities at their crossroads, sharing their undefinable nature.

References

1 Seks & Gender, April 2018. 2 Palaima, Thomas (2004), “Appendix One: Linear B Sources”, in Trzaskoma, Stephen (ed.), Anthology of Classical Myth: Primary Sources in Translation, Hackett. 3 Penglase, Charles (1994), Greek Myths and Mesopotamia: Parallels and Influence in the Homeric Hymns and Hesiod, Routledge, 4 A byname or a descriptive term or combination of words attached to the first name of fictitious or historical characters to emphasize their most evident or relevant characteristics. 5 Corcoran, Lucy, ‘Athena, Goddess of War’, in PaGes (6)1999, p. 6. 6 Wilamowitz, quoted by Otto, Walter F. (1979), The Homeric Gods: The Spiritual Significance of Greek Religion, Thames and Hudson, p. 55, p. 291, n. 50.

7 Håland, Evy Johanne, ‘Athena’s Peplos: Weaving as a Core Female Activity in Ancient and Modern Greece’, Cosmos: The journal of the Traditional Cosmology Society 20, 2006, pp.155-182. 8 Daly, Mary, Quintessence: Realizing the Archaic Future: A Radical Elemental Feminist Manifesto. Beacon, 1998, p. 8. 9 Graves, Robert, et al. (1959), Larousse encyclopaedia of mythology. Batchworth Press. 10 Nonnus of Panopolis, Dionysiaca, 9.8-10, translated by W. H. D. Rouse. 11 DiCori A. & Venuti L. (24 May 2019), ‘Fori imperiali, dagli scavi riemerge una testa di divinità: è Dioniso’, la Repubblica, retrieved from https://roma.repubblica.it/cronaca/2019/05/24/news/fori_ imperiali_dagli_scavi_in_via_alessandrina_riemerge_una_ testa_femminile-227070333/?refresh_ce 12 Csapo, Eric (1997), ‘Riding the Phallus for Dionysus: Iconology, Ritual, and Gender-Role De/Construction’, Phoenix, pp. 253-295. 13 Otto, Walter F. (1965), Dionysus: Myth and Cult, Indiana University Press. 14 Pilz, Oliver (2011), ‘The Performative Aspect of Greek Ritual:The Case of the Athenian Oschophoria’, in M. Haysom and J. Wallensten (eds.), Current Approaches to Religion in Ancient Greece: Papers Presented at a Symposium at the Swedish Institute at Athens, 17–19 April 2008, pp.151-67. 15 Mansi, J. D. (1765), Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio, 11, Florence. 16 Arrian, Anabasis of Alexander 5.1.1–2.2. 17 Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica 3.58.2-6; Apollodorus, Bibliotheca 5.3.1. 18 Roller, Lynn E. (1999). In search of god the mother: The cult of Anatolian Cybele. Univ of California Press. 19 Arnobius, Adversus Nationes 5.6. 20 Roller, Lynn E. (1999), p.148 (with notes). 21 Diodorus Siculus 3.59.7 explicitly states: ‘and beside the statue of the goddess they set up panthers and lions, since it was the common opinion that she had first been nursed by these animals’. 22 Lucretius, De Rerum Natura 2.640-643 23 Brisson, Luc (2002), Sexual Ambivalence: Androgyny and Hermaphroditism in Graeco-Roman Antiquity, University of California Press, p. 41; p. 66. 24 Beard, Mary (1996), ‘The Roman and the Foreign: the Cult of the “Great Mother” in Imperial Rome’, in Thomas, N. & Humphrey, C. (eds.), Shamanism, History, and the State, University of Michigan Press, pp. 164-190. 25 Plinius, Naturalis Historia 35.46.165. 26 Dionysius Halicarnassus, Roman Antiquities 2. 19; Dirven, Lucinda (2012), ‘Metragyrtai’, The Encyclopedia of Ancient History. 27 Valerius Maximus, Memorabilia 7.7.6 28 Turner, Victor (1969), The Ritual Process: Structure and Anti-Structure, Cornell University Press, p. 95. 29 Ibid. 108. 30 Douglas, Mary (1966), Purity and Danger, Routledge

15 Norah Karrouche

‘Een hulpeloos wezen tusschen half wilde, bruine mannen’

Anna Ekker in Algerije Anna Ekker was een opmerkelijke vrouw. Dat was het oordeel van het handvol mannelijke recensenten dat zich boog over het werk van deze Nederlandse romancière. Zij ontdekten haar als literair talent na de publicatie van haar eerste roman, Afgoden, in 1897.1 Het debuut bestempelden ze vaker wél dan niet als veelbelovend. Maar Anna Ekker viel om wel meer redenen op. Vrouwen publiceerden in de loop van de negentiende eeuw weliswaar in toenemende mate eigen werken, maar bevonden zich nog steeds in de marges van het literaire vak. Romans van vrouwen werden niet alleen door een voornamelijk vrouwelijk publiek gelezen, ook werden ze doorgaans geredigeerd met het oog op vrouwelijke lezers. De recensenten die haar romans beoordeelden hadden ook aandacht voor Ekker als privépersoon, onder andere omwille van het autobiografische karakter van haar werk. Ze was een kinderloze, gescheiden vrouw die veel reisde, wat ongewoon was in die tijd. Ze ondernam bijvoorbeeld op eigen houtje de overtocht van Marseille naar Algiers en verbleef langdurig in Algerije, waar zij als enige Nederlandse vrouw aan het einde van de negentiende eeuw ook over wist te publiceren voor een breed publiek in eigen land.2 Tussen 1899 en 1903 verschenen drie reisverhalen van haar hand in het toonaangevende literaire tijdschrift De Gids. Welk beeld schetste zij van de inwoners van de Franse kolonie en van zichzelf?

26-jarige leeftijd. Het paar vertrok daarna naar NederlandsIndië, waar hem een baan was aangeboden als gerechtelijk ambtenaar. Ze kwamen terecht op een buitenpost. Op de lange verloving volgde een kortstondig en kinderloos huwelijk. Na de scheiding bleef hij in Nederlands-Indië, Anna keerde terug naar Nederland.

Feit en fictie Anna Ekker werd geboren in een welgestelde familie in 1866 te Kampen, waar haar vader rector was van het gymnasium. Het was ook in deze oude Hanzestad dat zij haar toekomstige echtgenoot leerde kennen. Dat gebeurde al op vroege leeftijd. Na een verloving van maar liefst twaalf jaar — hij wilde eerst zijn studie afronden — huwde ze hem op

Ook in haar tweede en laatste roman uit 1901, Peronne, verweeft Anna Ekker autobiografische elementen met fantasie en krijgt het vrouwelijke hoofdpersonage mannelijke eigenschappen toegewezen.3 In deze naturalistische roman vertelt Ekker het verhaal van Peronne, een avontuurlijke en wilde vrouw die vrij en onafhankelijk wilt leven en zich daarom telkens verzet tegen de avances van potentiële

Inzicht in de scheiding en de terugkeer van Ekker naar Nederland treffen we aan in Afgoden, haar debuut. Het hoofdpersonage en de verhaallijn van die roman vertonen dermate gelijkenissen met Ekker’s korte tijd in NederlandsIndië dat de autobiografische aard van de roman haast niet te missen is. De protagonist van de roman, de Nederlandse Tanne, verlooft zich met haar geliefde maar moet nog een aantal jaren wachten voor ze ook daadwerkelijk in het huwelijksbootje kan stappen. Het wachten valt Tanne zwaar. Na het huwelijk trekt het paar richting Nederlands-Indië en belandt uiteindelijk op de Molukken. Haar echtgenoot Rolf krijgt daar een baan aangeboden als ambtenaar. Tanne denkt haar geluk te gaan vinden in het huwelijk maar wordt zwaar teleurgesteld. Rolf neemt gretig deel aan de bijeenkomsten die op de Molukken worden georganiseerd door de Nederlandse gemeenschap daar en begeeft zich graag onder de mensen. Maar Tanne kan maar niet aarden in de kolonie. De Nederlandse vrouwen vindt zij praatziek en de inhoud van hun gesprekken onbeduidend. Ze besluit dan ook vrij snel dat ze Rolf wil verlaten.

16

liefdespartners. Een romantische relatie beschouwt Peronne als beperkend. Net als haar protagonist was ook Anna Ekker zelf een volleerd reizigster. Dat ze een uitstap naar het genre van het persoonlijke reisverhaal maakte hoeft ons dan ook niet te verbazen. Soms is het verschil tussen feit en fictie nu eenmaal flinterdun.

Gender en kolonialisme in reisverhalen In de negentiende eeuw kregen vrouwen letterlijk meer bewegingsruimte. De internationale beweging voor het vrouwenkiesrecht groeide gestaag en wereldwijd kwam er in toenemende mate aandacht voor de vrouwelijke bijdrage aan de samenleving. Het aantal door vrouwen gepubliceerde reisverhalen nam dan ook toe. Vaak wordt daarbij aangenomen dat vrouwen op een andere manier dan mannen naar reizen en plaatselijke bevolkingen keken. Zo zouden ze vooral interesse en aandacht hebben voor hun seksegenoten, het dagelijkse leven en de private sfeer. Over reizen zouden ze op een meer subjectieve en emotionele manier schrijven, met meer aandacht voor het individu en in minder generaliserende bewoordingen dan mannen.4 In een koloniale context resulteerde dat in een complexe en paradoxale situatie voor de westerse vrouw.5 Enerzijds was ze als westerling geprivilegieerd, anderzijds behoorde ze nu eenmaal tot de onderdrukte sekse. Maar precies omdat zij vrouw was, kon zij toegang krijgen tot die ruimten waar hun mannelijke compatriotten buitengehouden werden: die van de lokale, gekoloniseerde vrouw.6 In Noord-Afrika betrof dat voor deze Europese vrouwen de door het geloof onderdrukte, islamitische vrouw. Soms was de aandacht die deze voornamelijk Franse vrouwelijke reizigsters aan deze moslima’s besteedden moreel geïnspireerd: door het documenteren en beschrijven van hun levens konden ze deze vrouwen, die als primitief en onderdrukt werden beschouwd, verheffen tot een meer modern bestaan.7 Het is in dat opzicht zeer opvallend dat Anna Ekker in haar reportages over Algerije voor De Gids met geen woord rept over islamitische vrouwen.8 Vanuit hun bevoordeelde positie onderschreven vrouwen in vele gevallen het beleid in de kolonies en ook de ideeën die aan de basis lagen van het kolonialisme, zonder deze eerst te bevragen. Anna Ekker was zeer kritisch over de wijze waarop de Fransen hun kolonie leidden, maar het kolonialisme zelf, het imperialisme als politiek systeem, stelde zij niet in vraag: ’Hem, die langen tijd in de O.-Indische bezittingen geleefd heeft, treft het onaangenaam, nergens eenig blijk van onderwerping of eerbied te bespeuren’9, schreef zij over de Arabische bevolking van Algiers. Ze verweet de Fransen onvoldoende daadkracht en bijsturing in het

Portretfoto Anna Ekker, bijlage bij De Hollandsche Lelie jaargang 17, nr. 50 (juni 1904).

gedrag van met name de Arabieren, die zij beschouwde als brutaal, lomp en onbeschoft. Als vrouw voelde zij zich niet gerespecteerd door de Arabieren, die haar lastigvielen op straat en angst inboezemden: ‘Daar ben ‘k alleen, een hulpeloos wezen tusschen die half wilde, bruine mannen met hun volmaakte verachting voor alles wat vrouw is!’10 Algerije was in haar ogen een grote chaos, en Ekker onderschreef in haar opvattingen over de Arabische man volledig de oriëntalistische ondertonen van het Franse kolonialisme. Ook over de Franse mannen velde Ekker een vernietigend oordeel. Zij waren mogelijk nog losbandiger dan zij al waren in eigen land. Verder had Anna Ekker over de Franse vrouwen van Algiers een mening, en dan vooral over de Franse vrouwen die níét in Algerije waren: ‘De Fransche vrouwen, onbekend met hetgeen buiten Frankrijk geschiedt, niet op de hoogte van de aardrijkskunde, schrikken terug voor de colonies, die landen d’outre-mer’.11 Die analyse van de Franse vrouw is even opvallend als Ekker’s gebrek aan aandacht voor de lokale vrouw. Algerije had een goed gebouwde infrastructuur en was sinds het midden van de negentiende eeuw een populaire reisbestemming voor rijke Europeanen, ook al had NoordAfrika eerder geen deel uitgemaakt van de grand tour. Niet alleen mannen, maar ook Franse reizigsters en romancières kwamen, al dan niet in het kielzog van een echtgenoot, voor korte of langere tijd naar Algiers. Hun aanwezigheid en werkzaamheden werden enigszins getolereerd omdat

17 Norah Karrouche

zij door de — mannelijke — koloniale administratie geacht werden te kunnen doordringen tot de psyche van de lokale vrouw. Op die manier droegen vrouwen bij aan kennis over en beleidsvorming in Algerije. Een van de beroemdste, maar ook beruchtste reizigsters in Algerije was Isabelle Eberhardt. Zij slaagde erin om in 1897 vanuit Algiers naar de woestijn te trekken door zich een mannelijke identiteit aan te meten. Ze kleedde zich als een Arabische man en liet zich Si Mahmoud noemen. Europese reizigsters in de daaropvolgende decennia lieten zich hierdoor inspireren en pasten cross-dressing toe als een strategie om vrij rond te kunnen reizen.12 Op een andere manier wist Anna Ekker in haar reisverhalen ook een mannelijke identiteit voor zichzelf te creëren. Zo zocht ze bewust geen islamitische vrouwen op en probeerde ze een zo feitelijk en gedetailleerd mogelijk beeld te schetsen van wat zij zag in de publieke ruimte. Op die manier contesteerde ze de heersende gendernormen.13 Ze refereert aan haar informanten als ‘ernstige mannen’.14 Meermaals benadrukt ze voor haar lezer dat ze zonder chaperon of compagnon dwaalde door de straten van Algiers. Haar relaas over het bezoek aan een aantal Romeinse sites bijvoorbeeld, ensceneert ze als een eenzame onderneming in het gezelschap van een ‘ruige’ koetsier ‘met een angstaanjagende grijns’.15 Ze zet zichzelf neer als een onafhankelijke vrouw die kan meepraten met mannen die ertoe doen, en als een vrouw die risico’s durft te nemen en angsten overwint. Met name door te benadrukken dat zij een ooggetuige was van de antisemitische rellen in Algiers in de nasleep van de Dreyfus-affaire probeerde Ekker objectiviteit te claimen. Het antisemitisme onder de Arabische bevolking werd door Franse schrijfsters in Algerije onderstreept. Ekker zelf refereert daarbij vaak aan ‘een bende kleine, hardloopende Arabiertjes (…) schreeuwend: ‘l’anti-juif, mort au juif.’ (…) Staat de Regeering dat toe?’16 Net als hun mannelijke tijd- en beroepsgenoten minimaliseerden vrouwelijke schrijvers het antisemitisme onder de westerse kolonisten.17

Opmerkelijk mannelijk De positie van vrouwelijke schrijvers van reisverslagen in de koloniën, waaronder die van de Nederlandse Anna Ekker in Frans Algerije, was complex. Enerzijds onderschreven deze vrouwen de ongelijkheid inherent aan het kolonialisme, anderzijds betwistten ze heersende opvattingen over de verhouding tussen man en vrouw. Ekker probeerde een plaats op te eisen in een schrijverswereld die werd gedomineerd door mannen. Dat deed ze in haar romans door verhaallijnen te ontwikkelen die het belang van vrijheid en onafhankelijkheid voor een vrouw onderstreepten. In haar non-fictie eigende Ekker zichzelf mannelijke eigenschappen toe. Ze koos voor een onderwerp waarover vrouwen doorgaans niet werden geacht te schrijven: mannen in de publieke ruimte. In tegenstelling tot haar romans, waar bijzondere vrouwen centraal stonden, zijn ze

nagenoeg afwezig in haar reisverhalen. Ze zocht niet bewust Franse of islamitische vrouwen op. Op die eerste categorie leek ze neer te kijken, voor die tweede had zij simpelweg geen interesse. Ook in deze zin was Anna Ekker voor die tijd een opmerkelijke vrouw.

Verantwoording

1 Anna Ekker, Afgoden, Martinus Nijhoff, 1897. 2 Een eerder en bekender voorbeeld is Alexandrine ‘Alexine’ Tinne (1835-1869), de Haagse ontdekkingsreizigster die tijdens een expeditie in Algerije overleed. Via haar neef, die lid was van de Royal Geographical Society of London, wist zij haar bevindingen te publiceren. 3 Anna Ekker, Peronne, Martinus Nijhoff, 1901. 4 Carl Thompson, Travel writing, Routledge, 2011, 94. 5 Marie Louise Pratt, Imperial eyes.Travel writing and transculturation, 2nd edition, Taylor & Francis, 2007. 6 Sara Mills, Discourses of difference. An analysis of women’s travel writing and colonialism, Routledge, 1991. 7 Laura Loth, ‘Journeying identities. Mid-nineteenth century women’s travel writing in French colonial Algeria’, in Symposium: A Quarterly Journal in Modern Literatures 63:2, 2009, 107-126. 8 Patrick Crowley, ‘Travel, colonialism and encounters with the Maghreb: Algeria’, in Studies in Travel Writing 21:3, 2017, 238. 9 Anna Ekker, ‘Indrukken uit Algiers’, in De Gids 63, 1899, 171-194, aldaar 176. 10 Anna Ekker, ‘Thimgad, het Afrikaansche Pompeji’, in De Gids 67, 1903, 250-260, aldaar 254. 11 Anna Ekker, ‘Indrukken uit Algiers’, 178. 12 Laura Loth, ‘Writing and traveling in colonial Algeria after Isabelle Eberhardt: Henriette Célarie’s French (cross) dressing’, in Tulsa Studies in Women’s Literature 36:1, 2017, 75-98. 13 Vergelijk met Laura Loth,’Journeying identities’, 2009. 14 Anna Ekker, ‘Indrukken uit Algiers’, 178. 15 Anna Ekker, ‘Thimgad, het Afrikaanse Pompeji’, 253, 255. 16 Anna Ekker, ‘Indrukken uit Algiers’, 183. 17 Patricia Lorcin, ‘Mediating gender, mediating race: women writers in colonial Algeria’, in Culture, Theory and Critique 45, 45-61.

18

Op de VU Je zou het misschien niet geloven, maar naast codex is nog een bruisend studentenleven bij geschiedenis aan de VU te beleven. Deze pagina’s zijn een plekje voor de studenten om van zich te laten horen. Naast wat Studievereniging Merlijn en de Opleidingscommissie te melden hebben, kan jij ook iets hier publiceren. Denk aan een kort opiniestuk of een aankomende activiteit. Interesse? Laat het ons weten met een mail naar info@codexhistoriae.nl You might not believe it, but alongside codex exists a vibrant student life the history department of the VU.These pages are a place for students to let themselves be heard. Not only study association Merlijn and the Programme Committee can write something here: you can too. Perhaps a short opinion piece or the announcement of an upcoming event. Interested? Let us know with an email to info@codexhistoriae.nl

VSGVU Merlijn Hello history lovers. As many of you already know, Merlijn is the study association of ‘Geschiedenis’ and ‘History & International Studies’ of the Vrije Universiteit. But as always there are definitely some new people enrolled in these historical studies and reading this magazine. Therefore codex Historiae gave us the opportunity this year, as they thankfully always do, to introduce ourselves to all of you. With ourselves we mainly mean the new board of Merlijn for this academic year. This is now the second year that our study has been internationalized. This development has brought on a whole new wave of dutch and international students. One of our objectives is to bring these two groups closer together and make everyone feel at home in our tiny country. To achieve this promising goal, we will organize many kinds of activities and we will always be ready to help any of you with questions about us or our program in general. The next and first big event in line is the first-years’ weekend, which will take place from the 11th until the 13th of October. During this weekend you will have the opportunity to really get to know your fellow students beyond the university.

Furthermore our plans are to organize historical pub quizzes, thematic ‘borrels’, city trips and the yearly foreign trip. If you have any questions, you can always reach us via e-mail at merlijn.fgw@vu.nl, or you can visit us in our social room on the 12th floor of the main building. I hope to see many of you soon, and I wish all of you an amazing time with your study and in Amsterdam! Sean Kerstges, chairman of Merlijn

19

Opleidingscommissie 2018-2019 Het collegejaar is inmiddels weer in volle gang en de opleidingscommissie (OLC) van geschiedenis heeft ook haar eerste vergadering gevoerd. Deze opleidingscommissie bestaat uit een studentvertegenwoordiger uit alle jaarlagen van de bachelor en master Geschiedenis evenals een aantal docenten van het programma. In deze vergaderingen zijn een aantal belangrijke zaken besproken. Het eerste doel van deze vergadering was het publiceren van een document waarin staat wat een student kan doen als hij of zij tegen een probleem aanloopt bij een cursus. Dit document is te vinden in de bachelor of master community op canvas. Tevens werd er vorig jaar een belangrijk probleem gesignaleerd door de OLC. Dit probleem was dat de studenten uit de Engelse track zich niet konden aanmelden voor een Nederlands vak uit de Nederlandse track en vice versa. Volgens opleidingsdirecteur Fred van Lieburg kunnen de cursussen niet veranderd worden vanwege de verschillende eindtermen van afstuderen (die overigens maar een enkele clausule van elkaar verschillen). De oplossing is dat studenten cursussen van een andere track zoals paleografie kunnen volgen tijdens de minor ruimte.Verder hebben ze ook altijd de mogelijkheid om een verzoek bij de examencommissie in te dienen.

Verder werden uiteraard de doelen voor aankomend studiejaar besproken. Belangrijk is dat de OLC, in tegenstelling tot vorig jaar, vaker bijeen zal komen om te vergaderen. Ook de samenwerking tussen de facultaire studentenraad (FSR) en OLC is een aandachtspunt, met name omdat deze elkaar goed kunnen ondersteunen als het aankomt op de beoordeling van de onderwijs- en examenregelingen (de ‘OERen’). Daarnaast zal de samenstelling van de OLC dit jaar wijzigen. Zo zal Pepijn Brandon vanaf januari vervangen worden door Wybren Verstegen. Ook Dienke Hondius zal vervangen worden, beiden vanwege hun werkzaamheden in de Verenigde Staten. Ten slotte zou ik de lezers van codex Historiae willen vertellen dat natuurlijk alle studenten hun klachten, problemen en/of opmerkingen kunnen delen met de opleidingscommissie, zodat zij de problemen in de opleiding kan tackelen. De volgende vergaderen van de OLC zal plaatsvinden op 17 oktober en de studentleden van de OLC zullen jullie op de hoogte houden van alle ontwikkelingen hier in codex Historiae. Stay tuned! Tim Jaakke & Ellen van Heteren

De OLC bespreekt en verwerkt vragen, klachten en andere feedback over het opleidingsprogramma en specifieke vakken. Wil jij ze contacteren? Stuur dan een email naar ocgesch.fgw@vu.nl en jouw email zal in de eerstvolgende vergadering worden besproken!

20

Women’s emancipation in Morocco

The development of Islamic state feminism In 2006, the Moroccan Ministry of Endowments and Islamic Affairs appointed female religious counselors (murshidat) and female theologians (‘alimat) for the first time, in the context of an envisioned transition to an Islamic nation that appreciated women’s rights. This event was part of the in 2004 initiated reform of the Moroccan religious sphere and was closely related to the large-scale reform of the Moroccan family law or Mudawwana, which was implemented in the same year.1 The reform of the Mudawwana was mainly the result of the feminist call for women’s emancipation since the introduction of the law in 1957. The new law included significant legal progress for the status and rights of women in the fields of marriage, divorce and child custody. Both reforms seem to have been important steps forward for the development of women’s rights in Morocco. Several scholars have noted that the Moroccan regime’s policy on women and women’s rights is a form of state feminism, which included the abovementioned reforms.2 The goal was to meet both feminist and Islamist societal demands regarding women’s emancipation and to integrate the unification of feminism and Islam in the policy directed at the formation of a moderate Moroccan Islam.3 After the terrorist attacks in Casablanca in 2003, this policy was meant to counterbalance the rise of radical Islam in Morocco.4 This notion offers an interesting view of the formation and character of the aforementioned reforms, because it suggests that they are not exclusively derived from societal demands from civil society organizations, but that they were mainly achieved from a form of state feminism in order to unite divergent views and further a specific religious view. It is therefore interesting to look into the sociopolitical

developments that contributed to the creation of the reforms, and above all, how the phenomenon of Islamic state feminism was expressed in these processes of women’s emancipation in Morocco.

Even though top-down feminist policies have often resulted in a better legal position for women, they do not necessarily match the demands of society, or only a small part of it. State feminism in the MENA The phenomenon of state feminism and the way in which it occurs in the contemporary Middle East and North Africa (MENA) is an interesting topic, yet it has not received a lot of academic attention. The concept has been described as referring to government efforts to take away the structural basis for gender inequality in society by implementing reforms regarding women’s roles.5 In the twentieth century, state feminism played an important role in the policies of Middle Eastern states that sought to affirm their power by undermining the control of traditional authorities over society through policies of women’s emancipation.6 Examples of twentieth-century states that implemented feminist policies are Turkey under Kemal Mustafa Atatürk (1881-1938) and Egypt under Gamal Abdel Nasser (1918-1970). In some countries – Morocco included – policies of state feminism are still in place, often serving as a means to counter Islamist influence.7 Moreover, regimes that impose a specific form of feminism often use the promotion of women’s rights as a form of political symbolism to convey their progressivity regarding women’s rights to the international community.8 Even though these

21 Daphne van Setten

The Moroccan Family Law or Mudawwana deals with matters related to the family, such as marriage, divorce, inheritance and custody. As most family laws in the Middle East and North Africa, the Mudawwana is based on Islamic jurisprudence. The codification of family law played an important role in state-building of post-colonial states in the Middle East and North Africa and has since been the subject of much debate. top-down feminist policies have often resulted in a better legal position for women, they do not necessarily match the demands of society, or only a small part of it.9 Feminism, Islamism & the debate on the family law The reforms of the Mudawwana and the religious sphere were connected to the dichotomy of the public and private sphere in Moroccan society – the public sphere being assigned to men, whereas the private sphere is associated with women. The dynamics of this division were subject to change from the 1960s onwards, when economic development throughout the MENA offered new education and employment opportunities for women. These changing social circumstances led to more women starting to work, thus increasingly gaining access to the public sphere.10 This phenomenon was reinforced by the rise of the ‘Moroccan feminist movement’. In the 1980s various women’s associations were established, which publicly opposed abuses related to women in Moroccan society.11 The establishment of these associations coincided with a rise of political Islam, which opposed the liberal feminist discourse in the debate on the reform of the family law. This interaction between feminist and Islamist movements and the debate on the Mudawwana put further pressure on the separation between the public and private sphere. Discussions about the status of women and the family law had existed since its implementation in 1957, but these had mainly been limited to the religious domain because of its basis in the Maliki school of Islamic law.12 Not until the 1980s did issues regarding women’s rights become a subject of discussion in the Moroccan public debate. Calls for the amendment of the Mudawwana in the 1990s resulted in a reform of the law in 1993. While it all but satisfied the reformists, the reform did show that change was possible.13 Attempts at further reform of the law were made at the end of the 1990s, which caused feminists and Islamists to clash frequently. As a result of political liberalization, Islamists had become more visibly active in both Moroccan society and politics.14 The growing influence of Islamists on the one hand and feminists on the other caused both sides to alter their stance in reproachment of each other’s views. The women’s associations adapted their secular rhetoric and instead encouraged a modern interpretation of the Islamic sources, while the Islamists – recognizing that further reform was unavoidable – promoted a reform that would be respectful of religion.15 Large-scale reform eventually came in 2003, when King Muhammad VI presented a new proposal for reform of the Mudawwana. The reforms were implemented in February 2004 and emancipated the position of women by reasoning from equality between husband and wife in family affairs, placing emphasis on the equal responsibilities

of husband and wife within the family. The law improved women’s marital, divorce, inheritance and custody rights. Women in the religious sphere The debate on the Mudawwana reform contributed to the reform of the Moroccan religious sphere, which is seen as an attempt to counter the increasing divisions in society that had brought about the discussion of the family law. Another determining factor was the growing political influence of Islamism, which criticized the religious policy and authority of the king.16 Moreover, the Casablanca bombings of 15 May 2003 can also be considered as a motive for both reforms. The attacks consisted of five synchronized suicide bombings carried out by fourteen men and targeted a hotel, a Spanish and Italian restaurant, a Jewish community center and cemetery, and the Belgian consulate. 45 people were killed (including twelve of the bombers). The attacks led to a policy change in relation to the religious domain, aimed at propagating a more moderate concept of religion and diminishing the influence of political Islam. The recruitment of women for religious positions was an

The Hassan II Mosque in Casablanca, the largest mosque in Africa. Author’s own photo, 17 February 2016.

22

integral part of this new religious policy and was intended to convey a tolerant view of Islam and to oppose all forms of religious extremism.17 Through a state program, women are trained to become religious counselors or murshidat. After their training, the murshidat provide religious guidance and lessons to Moroccan women in schools, mosques, prisons and other institutions, assisting and teaching women in religious matters. The main aim of the program is the propagation of a tolerant Islam and combating forms of religious radicalization. This means the women must convey this religious vision to the people they assist. This leads to the question what influence this form of women’s emancipation, imposed from above by the state, actually has on the position of women in the religious sphere as well as society as a whole.18

processes, wherein the king presented himself as the defender of a moderate Moroccan Islam. On the one hand, this enabled him to consolidate his own religious power that had been questioned through the family law debate and Islamism. On the other hand, it allowed him to define and legitimize the reforms within a more moderate religious vision. By framing the progressive reforms in the tradition of Islam, the regime ensured that they could be brought in line with the feminist call for emancipation while respecting the more conservative notions of Islamists.21 Although the activism of both feminists and Islamists and the public debate on women’s rights definitely influenced the reforms, it was ultimately the regime itself, and more specifically the king, that formed and implemented this policy and decided its boundaries.22

State feminism in the reform processes An analysis of both reform processes and the contributing sociopolitical developments shows that state feminism was mainly expressed in how the Moroccan regime clearly formulated both reforms within its moderate Islamic framework. The state tried to appease conflicting societal and political views regarding women’s emancipation by bringing about an association between Islam and feminism that would become central in shaping a moderate national Islam. To this end, Muhammad VI framed the reform of the Mudawwana and the religious sphere in a moderate Islamic context, by anchoring the basis of the reforms in religion and at the same time emphasizing the tolerant nature of Islam.19 Thus, the regime has implemented a specific Islamic feminist policy aimed at women’s emancipation in accordance with Morocco’s Islamic tradition. The way in which the reforms were framed in a moderate Islamic context testifies to the formation of an Islamic state feminism.

One could argue that the reform of the Mudawwana and the religious sphere have brought about improvement with regard to women’s rights and attest to the regime’s intentions to promote women’s rights. However, the question remains to what extent it has actually furthered overall women’s emancipation in Morocco. In any case, the feminist policy of the Moroccan regime suggests that reform and women’s emancipation ultimately take place within the limits set by the state. It is necessary to keep in mind the clear top-down manner in which these reforms were implemented, since such policy generally leaves little room for civil society organizations - Islamic, feminist, or otherwise - to influence the reform processes. Moreover, the religious framework of these reforms should be taken into account, as its specific characteristics might not be equally relevant or even desirable for Islamists as well as liberal feminists.

The status of the Moroccan king as ‘Commander of the Faithful’ (Amir al-Mu’minin) has been significant in this process. The king holds supreme power over the religious domain and matters related to Moroccan religious policy, which makes Islam an important channel for the regime’s political authority.20 This has become evident in both reform

References

1 Souad Eddouada, Renata Pepicelli, “Morocco: Towards an “Islamic State Feminism”, Critique Internationale 46, no. 1 (2010), I-III, VII, https://www-cairn-int-info.proxy.uba.uva. nl:2443/. 2 In addition to the article of Eddouada and Pepicelli, see for example: Rachid Touhtou, “De 20 Februari-beweging,” in Activisme, Feminisme en Islam. Stemmen van Marokkaanse en Marokkaans-Nederlandse Vrouwen, ed. Marjo Buitelaar, Moha Ennaji, Fatima Sadiqi and Karen Vintges (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2018), 73-82; Souad Eddouada, “Vrouwen en de politiek van hervormingen in Marokko,” in Activisme, Feminisme en Islam. Stemmen van Marokkaanse en Marokkaans-Nederlandse Vrouwen, ed. Marjo Buitelaar, Moha Ennaji, Fatima Sadiqi and Karen Vintges (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2018), 59-72.

The Morocco parliament building in the capital Rabat. Author’s own photo, 29 January 2016.

23 Daphne van Setten

3 Souad Eddouada and Renata Pepicelli, “Morocco: Towards an “Islamic State Feminism,” II. 4 Bruce Maddy-Weitzman, “Women, Islam, and the Moroccan State:The Struggle over the Personal Status Law,” Middle East Journal 59, no. 3 (2005), 404, https://www.jstor. org/stable/4330155. 5 Mervat Hatem, “Economic and Political Liberation in Egypt and the Demise of State Feminism,” International Journal of Middle East Studies 24, n. 2 (1992), 231-232, 255, https://www.jstor.org/stable/164296. 6 Augustus Richard Norton, introduction to “Gender, Politics and the State: What Do Middle Eastern Women Want?” Middle East Policy Council V, no. 3 (1997), https://www.mepc. org/. 7 Ibidem. 8 Gema Martín Muñoz, “Feminism in the Arab World: The Silent Revolution”, Project Syndicate 2012 via https://en.qantara.de/. 9 Margot Badran, Feminism in Islam. Secular and Religious Convergences, Oxford: Oneworld Publications (2009): 223-224. 10 Valentine Moghadam, Modernizing Women. Gender and Social Change in the Middle East (Boulder: Lynne Rienner Publishers, 1993) 18. 11 Fatima Sadiqi and Moha Ennaji, “The Feminization of Public Space: Women’s Activism, the Family Law, and Social Change in Morocco,” Journal of Middle East Women’s Studies 2, n. 2 (2006), 100. 12 Fatima Sadiqi and Moha Ennaji, “The Feminization of Public Space: Women’s Activism, the Family Law, and Social Change in Morocco,” Journal of Middle East Women’s Studies 2, n. 2 (2006), 100-104; Zakia Salime, “Embedded Counterpublics: Women and Islamic Revival in Morocco,” Frontiers 37, n. 3 (2016), 47-48.

13 Janine A. Clark and Amy E.Young,“Islamism and Family Law Reform in Morocco and Jordan,” Mediterranean Politics 13, n. 3 (2008), 336, https://doi.org/10.1080/13629390802386663. 14 Maddy-Weitzman, “Women, Islam, and the Moroccan State: The Struggle over the Personal Status Law,” 404. 15 Katja Zvan Elliot, “Reforming the Moroccan Personal Status Code: A Revolution for Whom?” Mediterranean Politics 14, n. 2 (2009), 217, https://doi. org/10.1080/13629390902987659. 16 Mohammed El-Katiri, “The institutionalisation of religious affairs: religious reform in Morocco,” The Journal of North African Studies 18, n. 1 (2013), 56, https://doi.org/10.10 80/13629387.2012.712886. 17 Meriem El Haitami, “Restructuring Female Religious Authority: State-Sponsored Women Religious Guides (Murshidat) and Scholars (‘Alimat) in Contemporary Morocco,” Mediterranean Studies 20, no. 2 (2012), 232, https://www. jstor.org/stable/10.5325/mediterraneanstu.20.2.0227. 18 El Haitami, “Female Religious Authority,” 230. 19 Eddouada and Pepicelli, “Islamic State Feminism,” VIII. 20 Driss Maghraoui, “The Strengths and Limits of Religious Reforms in Morocco,” Mediterranean Politics 14, n. 2 (2009), 199, https://doi.org/10.1080/13629390902985976. 21 Oriana Wuerth, “The Reform of the Moudawana: The role of Women’s Civil Society Organizations in Changing the Personal Status Code in Morocco,” Hawwa 3, no. 3 (2005), 320-321. 22 Francesco Cavatorta and Emanuela Dalmasso, “Liberal Outcomes through Undemocratic Means: The Reform of the Code Du Statut Personnel in Morocco,” The Journal of Modern African Studies 47, no. 4 (2009): 454-455, https:// www.jstor.org/stable/40538332.

Advertentie

Ben jij fan van CODEX maar verlaat je de VU? Are you fan of CODEX but leaving the VU? Dit is niet het einde! Voor slechts €15 per jaar ontvang jij CODEX Historiae vier keer per jaar thuis op de mat.

This is not the end! For a mere €15 per year you can receive CODEX Historiae right on your doormat, four times a year.

Word abonnee op: Subscribe at: http://codexhistoriae.nl/winkel/

24

Hij vs. Zij

Antifeminisme in Nederland en Europa Stel je eens voor dat je democratisch verkozen regering van de één op de andere dag omvergeworpen wordt door een religieuze sekte, die vrouwen van hun mensenrechten ontdoet en hen de zeggenschap over hun eigen baarmoeder afneemt. Dit dystopische verhaal staat centraal in The Handmaid’s Tale, het boek van de Canadese auteur Margaret Atwood uit 1985, dat in 2017 tot een populaire Netflixserie werd verfilmd. Dit plot werd aangehaald in de meeste reacties op de uitlatingen van Forum voor Democratie leider Thierry Baudet over abortus en vrouwenemancipatie van afgelopen mei. Feministische schrijfsters, journalisten en onderzoekers gaven te kennen het gevoel te hebben zich in een zelfde realiteit te bevinden. Journalist Sheila Sitalsing en populair onderzoeker Linda Duits waren zó gericht op de abortusstrijd in Amerika, dat ze héél even niet hadden gelet op het ‘antifeministische spook’ in Nederland en Europa. Net als in de Handmaid’s Tale keken ze weer om en stonden de rechten van vrouwen opeens ter discussie.1 In een essay voor American Affairs over het oeuvre van de Franse auteur Michel Houellebecq gaf Baudet drie voorbeelden waarin het streven naar persoonlijk individualisme volgens hem was doorgeslagen. Twee daarvan betroffen vrouwen in het bijzonder, namelijk de mogelijkheid om abortus te plegen en de feministische vrouwenemancipatiebeweging. Het eerste omschrijft hij als het vernietigen van nieuw leven in de baarmoeder om te voorkomen dat de vrijheid van het betreffende individu wordt verstoord; het tweede als een strijd voor vrijheid, die alles behalve dát brengt – in het bijzonder voor vrouwen van dertig, die kinderen wensen en volgens hem het moederschap niet kunnen combineren met een relatie en een carrière.2

De rechten van vrouwen staan opeens weer ter discussie De reacties die hij van de eerder genoemde schrijfsters kreeg, heeft Baudet naar mijn mening dan ook dubbel en dwars verdiend. In de betweterige stijl die voor hem typerend is geworden, gaf hij journalisten te kennen niet

overtuigd te zijn door de weerwoorden van deze vrouwen. Toch zit hij er over de kwesties rond abortus en emancipatie compleet naast. In de eerste plaats omdat abortus voor vrouwen een veel complexere realiteit vormt dan dat hij het doet voorkomen. Het is een keuze die door sociale normen, cultuur en religie wordt vormgegeven en zeker bij jonge vrouwen weinig te maken heeft met het vooropstellen van de individualiteit.3 En wat betreft emancipatie: Baudet is van mening dat het vrouwen in de weg zit bij het combineren van werk, relatie en kinderen, terwijl emancipatie vrouwen in feite de mogelijkheid heeft gegeven om hun leven zelf in te richten. Dit bewijst af en toe een uitdaging te zijn voor vrouwen en hun partners, maar dat is er één waar Baudet niet veel mee te maken heeft. Als persoon in ieder geval. Als politicus zou hij er in de nabije toekomst inspraak over kunnen krijgen. Dat is een angstaanjagend toekomstbeeld, zo blijkt uit een vergelijking van journaliste Liesbeth Staats. Zij tweette dat de woorden van Baudet veel leken op de uitspraken van JeanMarie Le Pen tijdens een interview voor het programma Brandpunt, vlak voor de Franse presidentsverkiezingen van 7 mei 2017. Le Pen zei toen dat hij liever een analfabete vrouw met zes kinderen had dan een hoogopgeleide zonder kinderen. Kinderen baren was volgens hem namelijk de eerste rol van vrouwen, zeker aangezien Turkse president Erdogan immigranten in Europa had opgeroepen om meer kinderen te krijgen.4 Vrouwen worden in dat scenario gebruikt als wapen in een politieke strijd tegen de ‘ander’5– één waar Baudet overigens ook op doelt in zijn essay.6 De dochter van Le Pen, Marine, die nu de door hem opgerichte partij Front National vertegenwoordigt, heeft de verkiezingen uiteindelijk verloren van de sociaalliberale Emmanuel Macron. Dat is nog geen reden om figuren als Le Pen en Baudet niet serieus te nemen. In andere Europese parlementen zijn er al soortgestemde politici

25 Jasmijn Groot

die de lakens wél uitdelen. Zo rukt in Spanje de rechtspopulistische partij Vox ten strijde tegen het zogenaamde ‘gender-jihadisme’ van vrouwen. In Polen legt de nationaalconservatieve partij Prawo i Sprawiedliwość (Recht en Rechtvaardigheid) vrouwen op om traditionele gezinnen te stichten. En in Italië sprak de beoogde nieuwe Italiaanse premier Matteo Salvini op een conferentie in Verona waar de gegadigden elke afwijking van het conventionele gezin zien als de voorbode van een Apocalyps. Door de politieke agenda van deze politici komt het soort wetgeving die vrouwen gelijk zou moeten stellen aan mannen niet van de grond.7

Verschillende politici in Europa voorkomen dat het soort wetgeving die vrouwen gelijk stellen aan mannen niet van de grond komt Om dit soort situaties in Nederland te voorkomen, mag de pers allereerst wel een tikkeltje scherper worden. Journaliste Karin Spaink merkte op dat het veel journalisten die met figuren als Baudet te maken krijgen ontbreekt aan adequate voorbereiding en een kritische houding. Dit resulteert volgens haar in artikelen die extreemrechtse

Thierry Baudet

26

uitspraken niet stevig genoeg aan de kaak stellen.8 De reacties van Duits, Sitalsing en Spaink zijn weliswaar kritisch, maar in zekere zin net zo laks als die van hun collega’s. De beschrijving van Baudets essay als donder bij klaarlichte hemel is niet bijzonder scherp. Zeker het bevreemde gevoel dat Duits en Sitalsing beschrijven omtrent een onverwachts antifeministisch sentiment in de Nederlandse politieke arena getuigt van hun onderbewuste overtuiging dat de strijd van vrouwen in ons land al gestreden is. Niets is minder waar. Het feminisme is een relatief jonge beweging, die het gevecht is aangegaan met eeuwenlange tradities van vrouwenonderdrukking en die al meerdere malen tegenstand heeft ervaren. Baudets essay was dan ook echt niet de eerste indicatie van een nieuwe antifeministische kentering in Nederland. Begin 2019 werden we bijvoorbeeld al bericht over het toenemende aantal protesterende mensen bij abortusklinieken. Daarbij werd veelal achterwege gelaten dat de Nederlandse legaliteit van abortus al sinds haar legalisering in 1984 bevochten wordt door christelijke groeperingen als Schreeuw om Leven, die op hun beurt worden gesteund door de ChristenUnie en de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP). SGP-leider Kees van der Staaij kwam eerder dit jaar onder vuur te liggen nadat bekend werd dat hij het Nashville Statement had ondertekend, een evangelisch document met anti homo- en transseksuele sentimenten. Het was een uiting van de persoonlijke overtuiging van de politicus die eigenlijk al heel lang algemeen bekend is: van der Staaij draagt de LHBT+-gemeenschap geen warm hart toe. Maar in relatie tot de berichten over steeds grofgebektere anti-abortusprotestanten, heeft geen enkel medium naar buiten gebracht dat hij ook al jarenlang bidt voor geaborteerde foetussen.9 Als vrouwen anno 2019 de barricades weer op moeten, dan zullen ze het hele verhaal naar voren moeten brengen: dat antifeminisme niets nieuws onder de zon is, maar vrouwen in hun worstelingen om hun rechten verwezenlijkt te zien worden altijd al een tegengeluid hebben ontvangen. En dat verhaal moet niet alleen verteld worden als reactie op extreemrechtse politici, maar vooral als onderdeel van het collectieve doel onder vrouwen om complete gelijkheid te verwerven en om reeds gewonnen rechten niet te verliezen.

Verantwoording

1 Duits, L., ‘Thierry Baudet heeft geen enkel zicht op de problematiek rond abortus’, Brainwash, 21 mei 2019, https://www.brainwash.nl/bijdrage/thierry-baudetheeft-geen-enkel-zicht-op-de-problematiek-rond-abortus (geraadpleegd: 22 mei 2019); Duits, L. ‘Thierry, we staan klaar je te bevechten’, Het Parool, 26 mei 2018, https:// www.parool.nl/columns-opinie/thierry-we-staan-klaar-jete-bevechten~b7519b03/ (geraadpleegd: 27 mei 2019); Sitalsing, S., ´Feministen, Europa roept´, de Volkskrant, 16 mei 2019, https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/feministen-europa-roept~bc60f4df/ (geraadpleegd: 18 mei 2019). 2 Baudet, T., ‘Houellebecq’s Unfinished Critique of Liberal Modernity’, American Affairs, 20 mei 2019, https://americanaffairsjournal.org/2019/05/houellebecqs-unfinished-critique-of-liberal-modernity/ (geraadpleegd: 20 mei 2019). 3 Duits, ‘Thierry Baudet heeft geen enkel zicht op de problematiek rond abortus’. 4 Staats, L., ‘Het land van Marine’, Brandpunt (KRO-NRCV), 18 april 2017, https://www.youtube.com/watch?v=SNB9m8aMRu0 (geraadpleegd: 25 mei 2019). 5 Duits, ‘Thierry Baudet heeft geen enkel zicht op de problematiek rond abortus’; ‘Thierry, we staan klaar je te bevechten’, Sitalsing, ´Feministen, Europa roept´. 6 Baudet, ‘Houellebecq’s Unfinished Critique of Liberal Modernity’. 7 Sitalsing, ´Feministen, Europa roept´. 8 Spaink, K., ‘De pers in ondraaglijk laks’, Sargasso, 23 mei 2019, https://sargasso.nl/de-pers-is-ondraaglijk-laks/ (geraadpleegd: 25 mei 2019). 9 Duits, L., ‘Anticonceptie: 50 jaar een kwetsbaar mensenrecht’, Brainwash, 18 mei 2018, https://www.brainwash.nl/bijdrage/anticonceptie-vijftig-jaar-een-kwestbaar-mensenrecht (geraadpleegd: 22 mei 2019).

27

CODEX Historiae zoekt Redacteuren - Gastschrijvers Editors - Guest writers 9/10 hoogleraren raden aan iets te publiceren in CODEX!* 9/10 professors recommend publishing in CODEX!*

Heb jij affiniteit met geschiedenis en houd je van schrijven? Dan zijn wij op zoek naar jou! Stuur een mailtje met daarin een korte motivatie en je cv naar info@codexhistoriae.nl en wie weet zie je jouw naam in ons nieuwe nummer verschijnen. Wil je liever eenmalig iets publiceren? Dat kan ook! Regelmatig worden er artikelen gepubliceerd door studenten die een essay, paper of scriptie bewerkt hebben. Zo zijn er in dit nummer een essay en een boekreview verschenen. Je mag natuurlijk ook iets geheel nieuws schrijven als dat je meer aanspreekt! Heb je interesse? Stuur dan een mail naar info@codexhistoriae.nl met jouw (idee voor een) artikel en wie weet zie je het terug in het volgende nummer van CODEX Historiae!

Are you interested in history and do you love writing? Then we’re looking for you! Send a mail with a brief motivation and your CV to info@codexhistoriae.nl and perhaps you’ll see your name in our next issue! Would you rather publish something just once? You can do that too! CODEX regularly publishes articles by students based on edited versions of their essays, papers or theses. An essay and a book review appeared in this issue. You can also write something completely new if you prefer! Are you interested? Then you can send an email to info@codexhistoriae.nl with your (idea for an) article and perhaps your article will appear in the next issue of CODEX Historiae!

*Statistiek niet wetenschappelijk bewezen, maar het klopt wel! *Statistic is not scientifically proven, but it is true!

28

Jane Austen

Novel reading, Female Education and the Importance of Accomplishments With the emergence of a British leisurely middle class, the long eighteenth century (1688- 1832) is the period that established women as credible and highly acclaimed authors. While dates vary, the long eighteenth century in this article is defined based on the date of the Glorious Revolution (1688) and the Great Reform (1832).1 Overall, using this time frame provides a more natural platform for the analysis of literary works. Jane Austen (1775-1817) falls towards the end of this time period; therefore, her works provide a crucial insight on how women’s education was perceived at the time. By the time Jane Austen published her novels, there was a general acceptance of female writers, largely due to the groundwork her seventeenth-century predecessors had laid down.2 Most notably, Aphra Behn (1640-1689) is thought to be the first British female writer who published under her own name and made a living out of her craft. Due to her popularity and her unapologetic desire to write, and to write about whatever she liked, she enjoyed many liberties her descendants were later denied.3 Behn’s literary freedom was due to the fact that the idea of a female writer was yet to be defined. Throughout the century there was an increased emphasis on what women could write about and how female writers should conduct themselves.4 By the time Jane Austen started writing, female novelists had to restrict themselves to the required themes of “love and morality”,5 in order to avoid harsh criticism and to receive excessive praise. Furthermore, women writers were largely associated with the characters and the subjects they wrote about. If the heroine of the novel was virtuous, then the same would be thought of its writer.6 Since female novelists were the embodiment of the virtues they wrote about, this established what femininity was and how it should be presented in a novel. For example, in Jane Austen’s Northanger Abbey, the proper conduct of young ladies is outlined by the narrator, who states that “it must be very improper that a young lady should dream of a gentleman before the gentleman is first known to have dreamt of her.”7

Overall, female writers became generally more accepted, yet restricted at the same time.8 And thus, the name of Behn was no longer praised but thought of as notorious.9 Just as female authors were beginning to be restricted, so were women in society in general. The beginning of the nineteenth century marks the creation of what later would become known as the Victorian thought that women and men belonged to ‘separate spheres.’ This ideology marked women as physically inferior and yet morally superior to men, which consequently forced women into existing in the private or domestic sphere with limited access to the public sphere. This moral superiority combined with the ‘natural’ gentleness of women (thought to be too delicate for the roughness of public life) was often used as an explanation for denying them rights such as voting and education.10 Women were said to greatly influence their husbands and since their husbands exercised their opinion for them, they did not need to have their own rights.11 However, the confinement of women to the private sphere did not mean that they did not receive any form of education. It only meant that they received a different, ‘more suitable’ type of education that would prepare them for their domestic lives as wives and mothers.12 Towards the end of the long eighteenth century, it was no longer enough for middle-class women to possess only domestic abilities, now they were also taught ‘accomplishments’, “a special skill or ability acquired by training or practice [that] equip[s] one for society.”13 These accomplishments, as idly listed by the character Caroline Bingley in Pride and Prejudice, include “a thorough knowledge of music, singing, drawing, dancing, and the modern languages”.14 Because women were considered intellectually inferior, the learning of basic skills like reading and writing and the practicing of accomplishments mentioned above were considered to be “an adequate education for a woman’s mind”.15 Overall, while women were elevated in status in the private sphere, they were essentially made useless in the public sphere.

29 Johanna Kaszti

Since women were largely confined to their homes, they only had access to a limited world, a world that was “now … considered important to write about”.16 While female authors had been around for the past century, the style of narration and novel writing Austen presented was pioneering. Through representing the lacking nature of women’s education, Austen creates her ‘trademark’ heroine who would become the representation of a woman who can “rise above trifling and frivolity and deserved to be treated as a rational creature”; what Spencer calls a “thinking heroine”.17 This notion of a thinking heroine is something that would be widely criticized; after all, the intellect of women was considered threatening to the authority of men.18 However, Austen’s works were widely accepted and loved by the general public. This could be because she takes these thinking heroines and places them into society as-is. The heroines still marry the heroes who always hold a higher position in the established hierarchy, therefore following the standard procedure of a stencil society.19 However, Austen’s goal was neither to offend nor to destroy male authority, but to elevate the woman to the level of the man, to “bring [...] her lovers to positions of moral equality”.20 This is not to say that she did not criticize society. Austen was critical of women’s education and accomplishments. However, unlike Mary Wollstonecraft (1759-1797), Austen manages to deliver her criticism and get away with it through presenting her ideas and opinions in the underlying narrative of her novels. When it comes to the portrayal of accomplishments in Jane Austen’s novels, she is justly critical of the subject. Overall, she shares the opinion that “the training in specified accomplishments that formed the core of a young lady’s education as a compilation of useless skills in the long run.”21 Furthermore, when looking at the character of Elisabeth Bennet (Pride and Prejudice), who achieves growth on an intellectual and moral level, one can see that accomplishments in their strictest sense are trivial and therefore not necessary.22 This is one of the strongest points Austen makes against the reduction of women’s education. In addition, another way Austen represents accomplishments in a negative manner is through the inclusion of conductbooks into the narrative. Conduct-books are written by men to teach young women how to be a proper woman.23 For example, the comical character, Mister Collins tries to read Sermons To Young Women by James Fordyce (1720-1796) which instructs women to be: “obedient, modest, gentle and formed to be a man’s companion”.24 Having a caricature of a clergyman read (or attempt to read) from such a book to a group of young women ridicules the standards women at the time were held up against. This is just one of many examples of the subtle ways Austen undermines this idea of accomplishments and their inadequacy to form a complete and wholesome structure for women’s education. With the rise of industrialization, the emergence of a middle class of women took place. Thanks to newly invented machinery that sped up the everyday duties of working-

class women and a “flourishing cultural enterprise”, women were no longer as physically involved as was previously required of them.25 This meant that an increasing number of people could “enjoy a degree of comfort and luxury, that … had been restricted to a small aristocratic group at the very top of society”.26 These new middle-class women for the first time had the opportunity and the leisure to read. In fact, the time to leisure is what in essence separated the lower orders from the gentry and even this newly formed middle class.27 In his book Jane Austen and Leisure, David Selwyn writes about what he calls the ‘leisure industry’, a phenomenon that, by “the huge increase in the printing of books, newspapers and periodicals”28 etc., allowed people to fill up their allocated leisure time with ample activities. The ones that are mentioned by Selwyn are: pleasure resorts, needlework and art, outdoor pursuits, music, books, theatricals, toys, riddles and games. These leisure activities played an important role in the lives of middle- and upper-class women, who were confined to the private sphere for the large section of the day.29 An activity that was widely pursued by women in the private sphere at the time was novel-reading. This culture of novel-reading greatly contributed to the construction of the female identity. According to Jane Spencer, there was a late eighteenth-century belief that “ladies and novels belong together”,30 since male critics thought fiction was lowly and uncultured amusement that only belonged to females.31 Reading provided women a much-needed escape from their limited social space, as they were confined largely within the home in the private sphere.32 Furthermore, novels by female writers were often regarded as “dramatized conduct book[s] for young women”.33 As it has been previously stated, female writers were expected to follow the virtues they write about, and so naturally they were regarded as an example of how all women should be.34 The heroines of these novels had to be inspirational and therefore achieve some sort of moral progress for the better.35 However, of course, the errors of these heroines could not be too serious, and certainly they could not include unchastity. Consequently, “woman novelists have developed the fallible, but unfallen heroine, who learned from her mistakes and reformed her ways.”36 For example, in Mansfield Park, the character of Maria Bertram gets disowned after committing the crime of unchastity, but in Northanger Abbey one can see Catherine Morland’s character grow after the rectification of her moral missteps. Towards the end of the novel Catherine reflects on her past mistakes by vowing to “judg[e] and act[...] in [the] future with the greatest good sense” and that “she had nothing to do but to forgive herself and be happier than ever”.37 Overall, the importance of novel-reading within middle- and upperclass societies is what made Jane Austen’s novels a success. Overall, since women had to work less, they had time to write more. However, this newfound leisure time presented issues of women’s literacy and education. Austen herself has been known to be critical of the inadequacy of women’s

30

education and the fact that the practice of accomplishments such as music and reading was thought to be enough. In conclusion, being a writer and a woman in the eighteenth century meant that one had to abide by strict standards of femininity. Therefore, there was a clear image of what women were meant to be like and how they were meant to act. This societal consensus on ‘femininity’ meant that on the part of women, performing their gender has always been something that has been done consciously.

References

1 Frank O’Gorman, The Long Eighteenth Century: British Political and Social History 1688-1832 (Hodder Arnold, 1997). 2 Jane Spencer, The Rise Of The Woman Novelist: From AphraBehn To Jane Austen. (Blackwell, 1993) 22. 3 Ibid, 47. 4 Ibid, 22. 5 Ibid, 32. 6 Ibid, 24. 7 Jane Austen, Northanger Abbey (Planet Ebook, 1803) 24. 8 Spencer, The Rise of The Woman Novelist, 75. 9 Ibid, 76. 10 Ibid, 15. 11 Kathryn Hughes “Gender Roles In the 19th Century” (The British Library, 2014), 1., 12 Ibid, 2.

Portrait of Jane Austen, Cassandra Austen, c. 1810.

13 “Accomplishments” (Merriam-Webster, 2019) https:// www.merriam-webster.com/dictionary/accomplishments 14 Jane Austen, Pride and Prejudice (Planet Ebook, 1813), 246. 15 Alda Beatrix Claassen, Music As A Female Social Accomplishment In Three Jane Austen Novels (Pretoria, 2013) 147. 16 Spencer, The Rise of The Woman Novelist, 2. 17 Ibid, 168. 18 Ibid, 5. 19 Ibid, 168. 20 Ibid, 169. 21 Claassen, Music As A Female Social Accomplishment, 141. 22 Spencer, The Rise of The Woman Novelist, 168. 23 Ibid, 15. 24 Ibid, 16. 25 David Selwyn, Jane Austen And Leisure (The Hambledon Press, 1999), XIV 26 Ibid. 27 Ibid. 28 Ibid, XV. 29 Spencer, The Rise of The Woman Novelist, 20. 30 Ibid, 4. 31 Ibid, 6. 32 Ibid, 6. 33 Ibid, 142. 34 Ibid. 35 Ibid. 36 Ibid, 142. 37 Austen, Northanger Abbey, 225.

31 Daan Jansen

40 jaar codex Historiae

Een nieuw millennium

Het derde nummer van de 40e jaargang van codex Historiae betekent een nieuwe duik in de geschiedenis van dit blad. Ditmaal ben ik door alle nummers van Galapas, onze voorganger, die zijn gepubliceerd tussen 2000 en 2009 gegaan. Lezers van voorgaande nummers zullen zich wellicht herinneren dat de vroegere nummers van Galapas vaak niet goed gearchiveerd waren, met als resultaat vele gaten in de collectie. Dit bracht de nodige problemen met zich mee: met name een periode van de ontwikkeling van Galapas die helaas verscholen zal blijven in het verleden. Met het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw liep ik tegen het omgekeerde probleem aan. Ik trof 42 edities van Galapas in de universiteitsbibliotheek, de omvang van dit corpus had ik onderschat.Voor deze keer heb ik mij dus vooral gericht op de vormgeving, de kaften en wat er in redactioneel en de inhoudsopgaves werd aangegeven. Bovenal is de periode 2000-2009 de tijd dat Galapas zich ontwikkelde naar een vorm die wij nu zouden herkennen. In het vorige nummer sloot de geschiedenis van Galapas in de jaren ‘90 af met een terugkeer naar Merlijn. Gedurende de periode die wij nu onderzoeken is Galapas weer losgelaten. De drukvorm is daarnaast ontwikkeld van boekjes met nietjes aan de voorkant naar het format zoals onze lezers nu gewend zijn. De functie van het stukje redactioneel is ook veranderd. Ik zal elke ontwikkeling afzonderlijk behandelen. De relatie met Merlijn In 1999 sloot Galapas zich wegens financiële problemen aan bij de studievereniging Merlijn, na 20 jaar onafhankelijkheid.1 De redactie leek hier niet heel blij mee maar wat betreft de inhoud van Galapas zelf heeft het uiteindelijk weinig invloed gehad. Ieder nummer was nog steeds boordevol artikelen

Alle nummers van Galapas die tussen 2000 en 2010 zijn uitgebracht. over historische onderwerpen, geschreven door zowel studenten als docenten. Sommige nummers hadden een thema, zoals Vrede,2 maar de meeste nummers bevatten artikelen met meer uiteenlopende onderwerpen. Zo waren er vaak interviews met zowel nieuwe docenten, zoals Petra van Dam en Fred van Lieburg, als docenten die de VU verlieten. Wat wel opvalt is dat Galapas haar achterste pagina’s moest vrijhouden voor Merlijns nieuwsbrief De Ronde Tafel, die bedoeld was om verenigingsleden op de hoogte te houden van de bezigheden van het bestuur en commissies in de tijden van vòòr Facebook. Deze relatie bleef een aantal jaar stabiel, enkele onderbrekingen in het publiceren van De Ronde Tafel nagelaten.3 Redactieleden waren soms bestuursleden van Merlijn, maar dat was zeker niet altijd het geval. Meer details over de relatie tussen het blad en de vereniging zijn moeilijk te achterhalen. Vanaf februari 2006 werd Galapas zonder aankondiging of enige fanfare weer onafhankelijk. Merlijn werd niet meer in het Colofon genoemd en in het gebruikelijke Galapoint of view (een disclaimer dat de meningen van de schrijvers niet die van het blad reflecteerden enz.) werd toen aangegeven dat Galapas weer een onafhankelijk blad was, in plaats van onderdeel van de commissie GeVa van Merlijn.4 Pas in 2009 werd Merlijn weer expliciet genoemd in een stuk redactioneel. In het aprilnummer van dat jaar schreef hoofdredacteur Sara Grasman: “Hoewel Galapas nog steeds blij is om verlost te zijn van Merlijn, kunnen wij het bestaan van de

32

Het voorblad van De Ronde Tafel. gebonden met nietjes plaatsen in de rug van het nummer, in plaats van de linkermarge. Tussen september 2007 en april 2009 werd Galapas ook met een kleiner format gedrukt, om de Galapas “handzamer” te maken.6

studievereniging niet negeren”.5 Uit dit nogal geladen citaat kunnen wij halen dat de relatie tussen de redactie en het bestuur vast niet altijd goed verliep. Waar de stresspunten lagen blijft echter onduidelijk. Dat de redactie ook toegeeft dat zij Merlijn niet kunnen negeren geeft aan dat zij dat wel hebben geprobeerd. Vandaag de dag is de relatie tussen codex en Merlijn helaas ook niet stevig maar hierop zal ik in het volgende nummer terugkomen. De vormgeving van Galapas Net voor de ‘onafhankelijkheid’ heeft Galapas een aantal aanpassingen doorgevoerd aan de vormgeving van het blad. Dit kwam voornamelijk door het sluiten van de vaste drukker van Galapas, Julian Orton. Dit was kennelijk de facultaire drukker, een organisatie die waarschijnlijk is gefuseerd en gecentraliseerd en de huidige Reprografie is geworden. In het nummer voor het sluiten van Julians drukkerij gaf de redactie aan dat het verder bestaan van Galapas onzeker was met het sluiten. Het volgende nummer was in zekere zin een tussenvorm tussen de nieuwe en de oude vormgeving. Galapas kreeg een nieuw logo en een voorblad dat niet meer op gekleurd papier werd gedrukt maar op dikker wit papier. Het nummer daarop, het februarinummer van 2006 dat het eerste onafhankelijke nummer in 7 jaar was, had ook een ander design dat veel meer lijkt op de huidige codex Historiae. Het kaftpapier dat voor Galapas gebruikt werd was voortaan geplastificeerd en het tijdschrift werd weer

Van binnen was Galapas ook veel veranderd. Voorheen werden bij de inhoudsopgave een aantal artikelen uitgelicht en een kleine beschrijving gegeven, terwijl de andere artikelen onder de pagina aangegeven stonden. Nu gaf de inhoudsopgave enkel de titels, auteurs en paginanummers aan. Enkele afbeeldingen gerelateerd aan de artikelen werden geplaatst in de inhoudsopgave. Het stuk redactioneel werd voorzien van een foto van de hoofdredacteur. Het colofon onderging de volgende nummers een grote migratie: van de eerste pagina naar de tweede, naar de achterzijde van de kaft, en daarna naar de laatste pagina.7 Hij kromp voortdurend, alsof de redactie niet wilde dat men wist wie aan het blad had gewerkt. Ook verdween de rollenverdeling binnen het colofon. Waar in de vroege jaren 2000, zoals nu, een verschil wordt gegeven tussen de hoofdredacteur, eindredactie, redactie en vormgeving (of “lay-out”) werd dat gedurende de tweede helft van dit decennium niet meer gedaan. Het resultaat was in het oktobernummer van 2006 een colofon dat goed verstopt zat en waarbinnen de taakverdeling uiterst onduidelijk was. Redactioneel De functie van redactioneel is door de hele geschiedenis van Galapas nogal sterk veranderd, voornamelijk op basis van de interesses van de schrijver. Dit geeft ons een geweldig beeld van de interesses van de studenten destijds en de problemen die zij noemenswaardig vonden. Zo had hoofdredacteur Sven Meeder, net als zijn voorganger Take Ligtering, een politieke invalshoek. In het laatste nummer dat hij hoofdredacteur was, schreef Take over de ‘fascistische FPÖ’ partij in Oostenrijk (tegenwoordig nog steeds een populaire partij). Sven schreef ook vaak over politieke gelegenheden. Hij had een bijzondere interesse in

Een selectie nummers uit dit decennium geeft goed weer hoe Galapas van buiten is veranderd.

33 Daan Jansen

het koningshuis, met name de toen aankomende bruiloft tussen Willem-Alexander en Máxima. Er was veel discussie over de bruiloft tussen de troonprins en de dochter van Jorge Zorreguieta, een minister van een Argentijnse dictatuur-regime. Sven gaf duidelijk aan dat hij het huwelijk niet steunde. In het oktobernummer van 2001 werd 9/11 ook kort door hem besproken. In dit nummer verscheen bovendien een artikel met een vergelijking tussen de aanval op Pearl Harbour in 1941 en 9/11. Tegen 2002 kreeg het stuk redactioneel een ander karakter: de redactie ging zich zorgen maken over de afnemende populariteit van Galapas. In februari 2003 vroeg hoofdredacteur Suzanne Belleman zich af waar het ‘fout’ ging. “Is het de verhoogde studiedruk? Is de jeugd van tegenwoordig dan echt zoveel minder geïnteresseerd dan wij? Waarom missen wij de link met de nieuwe studenten?”8 In deze tijd was het aantal redactieleden ook slechts vier en het betreffende nummer was behoorlijk karig met slechts 13 pagina’s (20 met De Ronde Tafel meegeteld). De redactie had niet het idee dat het gebrek aan populariteit bij hen lag. Suzanne schreef verder “studenten van nu zijn waarschijnlijk nog veel sterker bezig met hun eigen zaken en steken hun nek nog veel minder graag uit om te zien wat er boven het maaiveld eigenlijk gebeurt,”9 en linkte dit aan de tegenvallende discussies tijdens werkcolleges. Galapas verdween echter niet. Er werd verder een tijd niet gesproken over apocalyptische beelden voor het blad en de dikte nam toe. Wellicht heeft Suzanne’s geschrift dus wel geholpen. Na 2002 schreef de redactie vooral over de opleiding en de rol van historici in de samenleving en zo werd ook een deel van redactioneel gewijd aan een blik op wat er in het nummer verder voorkwam. Al snel werd er meer dan genoeg geschreven voor het blad en nam de dikte toe tot het rond 2005 stabiliseerde met ongeveer 40 bladzijdes per nummer tot eind 2008, toen het aantal weer begon af te nemen. De redactie probeerde betere betrekking te krijgen met de lezers, en dit lukte naar hun zeggen. Zo werd er elk nummer een discussiethema gepubliceerd met de mogelijkheid voor de lezers om hierop te reageren. Verder werd het stuk redactioneel vooral gebruikt om over het huidige seizoen te praten, een kort overzicht van het nummer te geven en kleine inzichten in de redactie zelf, bijvoorbeeld dat er in jaargang 28 werd besloten te werken met een wisselende hoofdredacteur Rubrieken Het derde decennium van het bestaan van Galapas was een bloeiperiode voor vaste rubrieken. Van oudsher was er op de achterpagina de Galerie te zien. Dit was een historische of hedendaagse afbeelding (af en toe tekst) met een stuk tekst over waarom het dat nummer relevant was. Vaak was dit gerelateerd aan contemporaine politieke ontwikkelingen, zoals de Amerikaanse verkiezingen in 2000.10 De agenda was ook een wederkerend stuk, vergelijkbaar met de actualiteitenpagina’s aan het begin van dit nummer. Eind

2000 kwam een nieuwe column erbij: uit de twintigste eeuw, of uit de vorige eeuw. Dit was een plek om artikelen te publiceren uit voorgaande nummers van Galapas of een Nederlandse krant. Net als bij de Galerie ging dit om artikelen die relevant waren volgens de redactie.11 Het lukte niet om Uit de vorige eeuw een vaste rubriek te maken. In plaats daarvan keerde hij af en toe terug. Een jaar later kwam Ethiek is in erbij: een column van Serge ter Braake waar een historische tekst met een morele of ethische les onder de loep werd genomen en toegepast op moderne discussies over, naar Serges zeggen, “religie, klonen, homohuwelijken, abortussen en euthanasie”.12 In hetzelfde nummer, van december 2001, verscheen voor het eerst een column van Wybren Verstegen. In zijn column schreef hij over alles wat hem interesseerde, van de animatiefilm Spirit tot de erfenis van zijn grootvader.13 De columns van Verstegen bleven de rest van het decennium terugkomen, met één onderbreking van een jaar toen James Kennedy dit zou overnemen. Al snel keerde Verstegen terug. De redactie zelf gaf toe dat dit waarschijnlijk de meest populaire artikelen van Galapas waren en bracht ter viering van het dertig jarig bestaan van Galapas een bundel uit van al zijn columns, De Boekenkast staat nog overeind.14 In 2003 werd de Galerie vervangen door Opinie. Hierin nam een redactielid een stelling in over een onderwerp,

De Boekenkast Staat Nog Overeind, de collectie columns geschreven door Verstegen die is uitgegeven bij het 30-jarig jubileum van Galapas.

34

zoals of het tijd werd om de gruwelen aangericht door het naziregime te gaan vergeven, met een open uitnodiging aan de lezer om een reactie te mailen die in het volgende nummer zou worden gepubliceerd. Met deze stukken begon Galapas zich duidelijk dichter te betrekken bij de studenten. Galapas startte daarnaast met het uitkeren van boekenbonnen aan studenten die recensies van boeken inzonden. Het aantal recensies nam hiermee drastisch toe, met soms wel 5 recensies in een nummer. Docenten werden geïnterviewd met vragen over hun carrières, hun meningen en hun ideeën over de toekomst. Af en toe verschenen er ook rubrieken over stages en scripties, waarbij studenten werden uitgenodigd om te schrijven over hun ervaringen en voortgang. Wellicht de meest creatieve serie artikelen was een ‘foutste Nederlander’-award die inhaakte op de goed/fout-discussies die ons allen zeker bekend zijn van publiekshistorische debatten. Na een oproep voor nominaties in februari 2005 en een presentatie van de genomineerden in april, werd in juni van dat jaar J.B. van Heutsz, die met ijzeren hand Atjeh bestuurde in het begin van de twintigste eeuw, aangekondigd als de foutste Nederlander.15 Begin studiejaar 2006/07 kwamen er nog drie rubrieken bij: gevonden voorwerpen, @student.vu.nl en To the point. Gevonden voorwerpen was een plek waar historici hun ei kwijt konden over een al te bekend fenomeen: een bron die verschrikkelijk interessant is, maar volstrekt niet relevant is voor het stuk dat hij/zij wil schrijven. De historicus kon in deze rubriek alsnog die bron publiceren en iets erover schrijven. @student.vu.nl was een vrije column voor alle studenten die iets wilden publiceren in Galapas. Ze kregen een limiet van 250 woorden om van alles te zeggen (of het opzet of toeval is dat deze column in hetzelfde jaar uitkwam als Twitter werd gelanceerd kan ik niet zeggen). In To the point werden academici gevraagd om in 2 (later 5) minuten te vertellen over wat zij belangrijk vonden. Zo vertelde Post doc Markha Valenta over hoe zij zich ergerde aan het opzijschuiven van experts in publieke debatten,16 en Ronald Kroeze over wat de opleiding geschiedenis aan de maatschappij te bieden heeft.17

30 jaargangen heb ik achter de rug. Nog 10 te gaan. In de jaargangen 21-30 is genoeg informatie om dit hele nummer vol te schrijven. Over het gehele corpus zou ik vast een boek kunnen schrijven. Helaas is daar geen tijd noch ruimte voor. Vroege vogels die zich nu al zorgen maken over welk onderwerp zij gaan belichten in hun scriptie kunnen wellicht met meer detail onderzoek doen. Enfin, in het volgende nummer zal ik onder andere beschrijven hoe en waarom Galapas van naam is veranderd en vertellen over de bijdragen van de legendarische Berith van Pelt, die langer dan welk redactielid dan ook heeft geschreven voor dit blad.

De “winnaar” van de Foutste Nederlander prijs staat trots op het voorblad van Galapas.

Verantwoording

1 Zoals in het eerste nummer van de huidige jaargang is beschreven, kwam Galapas oorspronkelijk voort uit het verenigingblad van Merlijn als poging om neutraal te blijven in de onenigheid tussen Merlijn en Archimedes in die tijd. 2 Vrede was het thema van nummer 4 van Jaargang 20. Toevallig was het thema van ons vorig nummer ook vrede. 3 Van nummer 2 van jaargang 22 tot nummer 1 van jaargang 23 is de ronde tafel niet opgenomen in de Galapas. 4 De redactie, ‘Colofon’ in: Galapas 26:3 (2006), 44. 5 Sara Grasman, ‘Redactioneel. Jubileum’, in: Galapas 29:3 (2008). 6 Marie Anema, ‘Redactioneel’ in: Galapas 28:1 (2007). 7 Zie: De redactie, ‘Colofon’ in: Galapas 26:2 (2005) 2; Galapas 26:3 (2005) 44; Galapas 27:1 (2006) 43; Galapas 27:2 (2006) 2. 8 Suzanne Belleman, ‘redactioneel’ in: Galapas 23:2 (2003) 9 Ibidem. 10 Anoniem, ‘galerie’ in: Galapas 21:2 (2000), 38. 11 Sven Meeder, ‘Too close to call. De Amerikaanse verkiezingen van 1948’ in: Galapas 21:2 (2000) 10-14. 12 Serge ter Braake, ‘Ethiek is in. Een boodschap tegen schijnheiligheid’ in: Galapas 22:2 (2001) 19. 13 Zie bijvoorbeeld: Wybren Verstegen, ‘Spirit, de mustang, is onkruid’ in: Galapas 23:1 (2002); Wybren Verstegen, ‘Erfenis’ in: Galapas (2007) 28:1, 14. 14 Wybren Verstegen, De boekenkast staat nog overeind (Amsterdam 2009). 15 Anoniem, ‘De foutste Nederlander aller tijden’ in: Galapas 25:3 (2005) 8; Anoniem, ‘Nominatie foutste Nederlanders’ in Galapas 25:4 (2005) 13-16; Anoniem, ‘De foutste Nederlander aller tijden. J.B. van Heutz’ in: Galapas 25:5 (2005) 7. 16 Matthias van Rossum, ‘To the point!’ in: Galapas 27:1 (2006) 44. 17 Evert Verhoeven, ‘To the point!’ in: Galapas 29:4 (2009) 27.

35

codex Historiae

Thema: Scripties Oktober 2019

In december verschijnt het nieuwe nummer van CODEX Historiae. Deze editie zal in het teken staan van scripties. In dit themanummer kun je alles lezen over interessante scriptiemogelijkheden en de scriptie-ervaringen van zowel studenten als docenten. Wil jij meedoen en (een deel van) je scriptie publiceren? Neem dan contact met ons op! De deadline is 27 oktober Blijf op de hoogte via onze socialmediakanalen of via onze website codexhistoriae.nl.

The next issue of CODEX Historiae will appear in December, and will be all about theses. In this issue, you can read all about various theses and the experiences of both students and teachers. Do you want to publish (a part of) your thesis in this issue? Contact us! The deadline is the 27th of October Stay up to date through our social media channels or via our website codexhistoriae.nl.

36

codexhistoriae.nl