ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ / NATURAL ENVIRONMENT

ΔΗΜΟΣ ΙΕΡΑΣ ΠΟΛΕΩΣ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ

ΤΟΜΟΣ B1

ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

VOLUME B1

NATURAL ENVIRONMENT

ΤΟΜΟΣ Β1 ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ VOLUME Β1 NATURAL ENVIRONMENT

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - CONTENTS Χαιρετισμός Δημάρχου • Welcome address by the Mayor Εισαγωγή • Introduction Χάρτης Δήμου Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου • Map of the Municipality of the Sacred City of Messolonghi

5 6 8

ΛΙΜΝΟΘΆΛΑΣΣΑ ΜΕΣΟΛΟΓΓΊΟΥ - ΑΙΤΩΛΙΚΟΎ ■ MESSOLONGHI - AETOLIKO LAGOON

10

ΠΑΡΑΛΊΕΣ ■ BEACHES

16

Τουρλίδα - Λασπόλουτρα Αγίας Τριάδας • Tourlida - Mudbaths in Agia Triada Λούρος • Lοuros Διόνι • Dioni

16 18 20

ΑΛΥΚΈΣ ■ SALT MARSHES (ALYKES)

22

ΔΆΣΟΣ ΦΡΆΞΟΥ ■ RAYWOOD ASH FOREST (FRAXINUS OXYCARPA)

24

ΑΧΕΛΏΟΣ ■ ACHELOΟS

26

ΑΡΆΚΥΝΘΟΣ ■ ARAKYNTHOS

26

ΑΙΤΩΛΙΚΌ ■ AETOLIΚΟ

28

A

Χαιρετισμός Δημάρχου

Αγαπητές επισκέπτριες και αγαπητοί επισκέπτες, καλώς ήρθατε στον Δήμο Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου! Βρίσκεστε στην καρδιά της Δυτικής Ελλάδας, στην Ιερά Πόλη του Ελληνισμού, την πρωτεύουσα της Αιτωλοακαρνανίας. Το Μεσολόγγι της Εξόδου των Ελεύθερων Πολιορκημένων, το Αιτωλικό, «η μικρή Βενετία της Ελλάδας» και οι Οινιάδες, με τα σπουδαία αρχαιολογικά μνημεία και ευρήματα, σας περιμένουν να τα ανακαλύψετε, να περιηγηθείτε σε αυτά, να μάθετε τα μυστικά τους. Στα περίπου 670 τετραγωνικά χιλιόμετρα στα οποία εκτείνεται ο Δήμος μας θα συναντήσετε πολλά αρχαία και νεότερα ιστορικά μνημεία, μουσεία, εκκλησίες και μονές, αρχαία θέατρα, κάστρα και νεώρια, τοπία ξεχωριστής φυσικής ομορφιάς όπως η ξακουστή λιμνοθάλασσα, ατελείωτες παραλίες, τις εκβολές του Αχελώου, υδροβιότοπους με σπάνια πανίδα, απαράμιλλα δάση, μοναδικές ορεινές περιπατητικές διαδρομές, και πάρα πολλά άλλα στα οποία θα σας καθοδηγήσει ο τουριστικός οδηγός που κρατάτε στα χέρια σας. Ξεφυλλίζοντας τους τέσσερις τόμους, θα εντοπίσετε κάθε πληροφορία που μπορεί να σας ενδιαφέρει: έναν πλήρη τουριστικό οδηγό, αναλυτικό κατάλογο με όλα τα αξιοθέατα της περιοχής και πάρα πολλές άλλες πληροφορίες ακόμη που μπορούν να σας φανούν χρήσιμες. Είμαι βέβαιος πως, όταν γνωρίσετε καλύτερα τον τόπο μας, αυτός θα αποτελεί πλέον για εσάς έναν αγαπημένο ταξιδιωτικό προορισμό. Σας εύχομαι να απολαύσετε την επίσκεψή σας στον Δήμο Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου! Σπυρίδων Β. Διαμαντόπουλος Δήμαρχος Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου

D

Welcome address by the Mayor

Dear visitors, welcome to the Municipality of the Sacred City of Messolonghi!

You are in the heart of Western Greece, in the Sacred City of Hellenism, the capital of Aetoloakarnania. Messolonghi, which is known for the Exodus of the Free Besieged, Aetoliko, also referred to as “the small Venice of Greece,” and Oiniades, with its great archaeological monuments and findings, are waiting for you to discover, explore, and uncover their secrets.

In our Municipality, which covers approximately 670 square kilometres, you will find many ancient and modern historical monuments, museums, churches, and monasteries. The area also boasts ancient theatres, castles, and shipsheds, along with stunning natural landscapes such as the famous lagoon, endless beaches, the estuary of the Acheloos River, wetlands with rare fauna, incomparable forests, unique mountain hiking trails, and much more. The tourist guide you hold will help you explore all these attractions.

In the four volumes, you’ll discover all the helpful information you need: a comprehensive tourist guide, an extensive list of local attractions and much more to assist you during your visit.

I am confident that once you become more familiar with our area, it will become a cherished travel destination for you.

I hope you enjoy your visit to the Municipality of the Sacred City of Messolonghi!

Spyridon V. Diamantopoulos Mayor of the Sacred City of Messolonghi | 5

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

Εισαγωγή Στο νότιο τμήμα της Περιφερειακής Ενότητας Αιτωλοακαρνανίας, ο Δήμος Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου, ένας απύθμενος θησαυρός οικοσυστήματος, είναι ένας προορισμός για μοναδικές βιωματικές ταξιδιωτικές εμπειρίες. Ένας υδάτινος, μαγικός κόσμος, δίπλα σε μια ηρωική πόλη με πλούσια ιστορία, καλεί τον επισκέπτη να τον εξερευνήσει. Τρεις διαφορετικές δημοτικές ενότητες (Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου, Αιτωλικού, Οινιαδών) συνθέτουν ένα ιδιαίτερο όλον με πρωταγωνιστή το υγρό στοιχείο. Οι ποταμοί Αχελώος και Εύηνος με την ατέρμονη ροή τους και οι λιμνοθάλασσες με τα φιλόξενα νερά τους καθόρισαν την ιστορική ταυτότητα του δήμου ήδη από την αρχαιότητα. Ένα πλήθος αρχαιολογικών χώρων όπως η Πλευρώνα, η Καλυδώνα, οι Οινιάδες και η Αλίκυρνα μαρτυρούν την προνομιούχα και εύφορη γη που εναλλάσσεται με το νερό και που εκμεταλλεύτηκαν οι πρώιμοι κάτοικοι. Λιμάνια, νεώσοικοι, θέατρα και αγορές υποδηλώνουν τον σπουδαίο πολιτισμό που αναπτύχθηκε. Σε αυτή την πανάρχαια αιτωλική γη, οι σπουδαίου ενδιαφέροντος ιεροί τόποι μαρτυρούν με τη σειρά τους την ιστορική συνέχεια. Τα βυζαντινά μνημεία του Αγίου Νικολάου του Κρεμαστού και η Επισκοπή Μάστρου, μαζί με τους μεταβυζαντινούς ναούς της Παναγίας Φοινικιάς, της Παναγίας Λεσινιώτισσας, του Αγίου Παντελεήμονα Σταμνάς, της Κοίμησης της Θεοτόκου Αιτωλικού, αλλά και άλλα θρησκευτικά προσκυνήματα όπως η Μονή του Αγίου Συμεών (Άη Συμιού), η Μονή Παναγίας Ελεούσας Κλεισούρας και η Αγία Τριάδα Κλείσοβας έχουν μια ξεχωριστή ιστορία να διηγηθούν στον επισκέπτη. Ανάμεσα στις αρχαίες πολιτείες και τα μοναστήρια ακροβατεί ένα φυσικό τοπίο ανείπωτης ποιητικότητας με επίκεντρο τη λιμνοθάλασσα, το μεγαλύτερο θαλάσσιο οικοσύστημα της Ελλάδας. Οι διεκδικητές της πολλοί: άνθρωποι, ψάρια και πτηνά. Φυσική εργασιακή έδρα για τους ψαράδες και τους αλυκάριους, καταφύγιο για τα μεταναστευτικά πουλιά, τόπος αναπαραγωγής πολλών ειδών ψαριών και πεδίο έρευνας και παρατήρησης για τους φυσιολάτρες και τους φωτογράφους. Χαρακτηρισμένη ως Εθνικό Πάρκο λόγω της σπουδαιότητάς της ως οικότοπου, προστατεύεται από τη Συνθήκη Ramsar, ενώ εντάσσεται στο δίκτυο Natura 2000. Αμμοθίνες, αλμυρόβαλτοι, αλυκές και καλαμιώνες, αλλά και η μοναδική παραλία του Λούρου συνθέτουν ένα μαγευτικό σκηνικό που συμπληρώνεται από τα ιβάρια, τις γαΐτες (ψαρόβαρκες χωρίς καρίνα), τις πελάδες και τις ιστορικές νησίδες. Για όσους προτιμούν την περιπέτεια η παραλία Διόνι προσφέρεται για εναλλακτικές 6 | δραστηριότητες όπως το kite surf.

Introduction The Municipality of the Sacred City of Messolonghi, situated in the southern part of the Regional Unit of Aetoloakarnania, is a vast ecological treasure and offers unforgettable travel experiences. It is an enchanting aquatic world next to a legendary city with a rich history that invites visitors to explore it.

The three municipal units Sacred City of Messolonghi, Aetoliko, and Oiniades form a unique entity with the water element as a backdrop. The rivers, Acheloos and Evinos, have played a pivotal role in shaping the municipality’s historical identity since ancient times.

The region has numerous archaeological sites, such as Plevron, Calydon, Oiniades, and Alykirna. These sites provide evidence of the fertile land and water resources that early inhabitants used. The remnants of harbours, shipsheds (neosikoi), theatres and markets reflect the remarkable culture that has developed in the region over the years.

In this ancient Aetolian land, there are several sacred sites of significant importance that testify to the historical sequence. Among them are the Byzantine monuments of Agios Nikolaos (Saint Nicholas) Kremastos and the Episcopal Church of Mastro, along with the post-Byzantine churches of Panagia (Virgin Mary) Finikia and Lesiniotissa, Agios Panteleimonas (Saint Panteleimon) in Stamna and the Dormition of the Virgin Mary in Aetoliko. Other religious pilgrimages such as the Monastery of Agios Symeon (Ai-Symios), the Monastery of Panagia (Virgin Mary) Eleousa and Agia Triada (Holy Trinity) in Kleisoura have a remarkable story to share with the visitors.

Amidst the ancient towns and monasteries lies a natural landscape of unparalleled beauty, with the lagoon, the largest aquatic ecosystem in Greece, at its heart. This area is home to a diverse range of inhabitants, including people, fish, and birds. It is a natural workplace for fishermen and salt gatherers (alikarioi), a sanctuary for migratory birds, a breeding ground for many fish species and a field of research and observation for nature lovers and photographers. Due to its significance as a habitat, the area has been designated as an National Park, protected by the Ramsar Convention and is part of the Natura 2000 network.

The landscape is adorned with dunes, salt marshes, salt pans, reed beds and the magnificent Louros beach, creating a truly enchanting setting, complemented by traditional fish farms (ivaria), keel-less small boats (gaita), post-framed wooden houses (pelada) and historic islets. Dioni Beach is an ideal destination for

Στην άκρη της λιμνοθάλασσας, η Ιερά Πόλις του Μεσολογγίου έχει δεθεί άρρηκτα μαζί της στον χωροχρόνο και φυσικά στην κορυφαία έκφραση αυτοθυσίας της ηρωικής Εξόδου κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Μια πόλη ηρώων, πηγή έμπνευσης για τον Λόρδο Βύρωνα, προσφέρει πολυποίκιλες εμπειρίες τουρισμού. Αξίζει κανείς να επισκεφτεί μεταξύ άλλων τον Κήπο των Ηρώων, το Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο, τη Δημοτική Πινακοθήκη, το Κέντρο Λόγου και Τέχνης - Μουσείο «ΔΙΕΞΟΔΟΣ», αλλά και το Μουσείο Τρικούπη και το σπίτι του Κωστή Παλαμά. Μια βόλτα στον ποδηλατόδρομο από την Ιερά Πόλη του Μεσολογγίου προς την Τουρλίδα την ώρα του ηλιοβασιλέματος χαρίζει μαγικές εικόνες, που αποτυπώνονται για πάντα στη μνήμη. Ομορφιά βγαλμένη από καρτ ποστάλ θα αντικρίσετε και στη βόλτα σας στο Αιτωλικό, το νησάκι στην καρδιά της λιμνοθάλασσας με τις δύο τοξωτές πέτρινες γέφυρες που το ενώνουν με τη στεριά. Εκεί που σταματά το ταξίδι του μυαλού ξεκινά το ταξίδι της γεύσης που εκπαιδεύεται σε καινούρια ερεθίσματα, με τα ψάρια να έχουν την τιμητική τους. Τσιπούρες, λαβράκια, χέλια, γοβιοί και διάφορα είδη κεφάλου μαγειρεμένα σε ποικίλες εκδοχές, παστά ή ψητά, αλλά και το εκλεκτό αυγοτάραχο δεν θα αφήσουν κανέναν ασυγκίνητο. Απόλυτος συνδυασμός για τα ντόπια τσίπουρα και ούζα που ευφραίνουν την ψυχή. Εικόνες, γεύσεις και αρώματα που καλύπτουν όλες τις αισθήσεις αλλά και παραδόσεις που ολοκληρώνουν τον καμβά της πολιτισμικής ταυτότητας της περιοχής. Τα πανηγύρια με κορυφαία αυτά του Άη Συμιού και της Αγίας Αγάθης που έχουν εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, αλλά και αυτά της Αγίας Παρασκευής Νεοχωρίου, των Αγίων Ασωμάτων Αγίου Ηλία και του Αϊ-Γιάννη Ευηνοχωρίου με κύριους πρωταγωνιστές τους αρματωμένους και τους καβαλαραίους, καθώς και τους οργανοπαίχτες με τα νταούλια και τους ζουρνάδες, κρατούν άσβεστα τα ήθη και τα έθιμα του τόπου. Με μια ιστορία παγκόσμιας εμβέλειας, μια σπουδαία πολιτιστική κληρονομιά και ένα πανέμορφο φυσικό περιβάλλον με τους ερωδιούς, τα φοινικόπετρα και τους σταχτοτσικνιάδες να σας καλοσωρίζουν, ο Δήμος Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου είναι έτοιμος να μοιραστεί τα μυστικά του μαζί σας.

adventure seekers, offering activities like kite surfing.

The nearby Sacred City of Messolonghi is closely linked to the lagoon and has a significant historical connection to the heroic Exodus during the Greek Revolution in 1821. It’s a city with a strong legacy of heroes and served as an inspiration for Lord Byron.

The area has many tourist attractions, including the Garden of Heroes, the Xenokrateio Archaeological Museum, the Municipal Art Gallery, the Art and Literature Centre - Museum “DIEXODOS”, the Museum of the Trikoupis Family, and the Residence of Kostis Palamas.

Cycling along the path from the Sacred City of Messolonghi to Tourlida at sunset provides breathtaking scenery that will stay with you forever. You can also experience this picture-perfect beauty on a trip to Aetoliko, a small island in the heart of the lagoon connected to the mainland by two stone-arched bridges.

Where the mind’s journey stops, the taste experience begins as the palate is stimulated by new sensations, particularly with fish. Gilt-head bream, sea bass, eel, European bullhead, and various types of flathead grey mullet, prepared in various ways, salted or grilled, along with the finest Grey Mullet Roe, will undoubtedly leave a lasting impression. This seafood pairs perfectly with the local tsipouro and ouzo, delivering a delightful experience for the soul.

This location is where your senses will awaken, offering a fusion of visual beauty, flavours, and aromas that embody the region’s cultural identity. The traditional festivities include Ai-Symios and Agia-Agathi, which are listed in the National Inventory of Intangible Cultural Heritage. Additionally, there are festivities of Agia Paraskevi of Neochori, Agioi Asomatoi of Agios Ilias, and Ai-Giannis of Evinochori that feature armoured men and cavalrymen and along with the captivating melodies of traditional organ players accompanied by the sounds of davul (ntaouli) and zurna (zournas) preserve the customs and traditions of the area.

The Municipality of the Sacred City of Messolonghi boasts a rich cultural heritage and a history of global significance. With its spectacular natural environment, which is home to herons, flamingos, and grey herons, is ready to reveal its secrets. |7

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

Στη νησόσπαρτη λίμνη που το μαϊστράλι, από θαλασσινή δυναμωμένο αρμύρα, ταράζει πέρα το φυκόστρωτο ακρογιάλι, μ’ έριξ’ εκεί πεντάρφανο παιδάκι η Μοίρα. Εκεί ο Βοριάς με τη Νοτιά, εκεί η πλημμύρα σε μάχη με τη ρήχη βρίσκεται μεγάλη, μακριά, μες στου πελάγου τον καταποτήρα, του ήλιου χάνεται το υπέρλαμπρο κοράλλι. Εκεί απ’ της τρίκορφης Βαράσοβας τα ύψη, σαν από πύργου δώμα, δέσποινα η Σελήνη

στα ολόστρωτα νερά την όψη της θα σκύψει.[...] (Κωστής Παλαμάς, από την ποιητική συλλογή «Πατρίδες») Raywood Ash Forest

Upon the lake, the island-studded, where the breeze of May, grown strong with sea-brine, stirs the seashore strewn with seaweed far away, the Fates cast me a little child thrice orphan.

‘Tis there the northwind battles mightily upon the southwind; and the high tide on the low; and far into the main’s abyss the dazzling coral of the sun is sinking.

There stands Varassova, the triple-headed; and from her heights, a lady from her tower, the moon bends o’er the waters lying still. [...]

(Kostis Palamas, “Fatherlands” poem collection) 8|

|9

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

Το φυσικό περιβάλλον του Δήμου Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου μαγνητίζει όλα τα βλέμματα ως ένα άριστα ταιριασμένο συνονθύλευμα φυσικού πλούτου και μοναδικού οικολογικού συστήματος χάρη στη σπάνια χλωρίδα και πανίδα που διαθέτει. Το ποικιλόμορφο περιβάλλον είναι σμιλεμένο με έναν ατελείωτο συνδυασμό από ορεινά τοπία, ποταμούς, συμπλέγματα υγροτόπων μοναδικής ομορφιάς, λίμνες, υπέροχες παραλίες και νησιά. Παρθένα φυσικά δάση και πλούσια βλάστηση καλύπτουν τα βουνά μέσα στα οποία βρίσκουν καταφύγιο πολλά και σπάνια πουλιά και θηλαστικά. Τα εκτεταμένα πεδινά τμήματα που διακόπτονται από τους ορεινούς όγκους συμπληρώνουν το ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον της περιοχής, το οποίο με τη μοναδική βιοποικιλότητα που διαθέτει, χαρίζεται απλόχερα στον επισκέπτη.

ΛΙΜΝΟΘΆΛΑΣΣΑ ΜΕΣΟΛΟΓΓΊΟΥ - ΑΙΤΩΛΙΚΟΎ Στο νοτιοδυτικό άκρο της Στερεάς Ελλάδας, εκεί όπου ο πατραϊκός κόλπος συναντά το Ιόνιο και εκβάλλουν οι ποταμοί Εύηνος και Αχελώος, η λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου απλώνεται σαν κινηματογραφικό σκηνικό. Ένας υδάτινος παράδεισος, με εικόνες βγαλμένες από πίνακα ζωγραφικής, που ασκεί μια ιδιαίτερη γοητεία από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Ένα σκηνικό που μεταμορφώνεται ανάλογα με τις εποχές, ενώ αποτελεί πηγή πλούτου και έμπνευσης για τους κατοίκους του. Πριν από εκατομμύρια χρόνια δημιουργείται με φυσικές διεργασίες η λίμνη της Ακαρνανίας, μια τεράστια ενιαία λίμνη. Έπειτα από αλεπάλληλες γεωλογικές μεταβολές δημιουργούνται 4 μεγάλες λίμνες. Στη συνέχεια ο άνεμος, η βροχή και τα φερτά υλικά του Αχελώου και του Εύηνου μετέτρεψαν την κλειστή λεκάνη σε ένα πολύπλοκο υγροτοπικό σύστημα που στο κέντρο κυριαρχεί μια ρηχή λιμνοθάλασσα με το πάντρεμα του γλυκού με το θαλασσινό νερό. Η λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου - Αιτωλικού είναι η μεγαλύτερη της Ελλάδας και αποτελεί μέρος του «Εθνικού Πάρκου Λιμνοθαλασσών Μεσολογγίου-Αιτωλικού, κάτω ρου και εκβολών ποταμών Αχελώου και Εύηνου και νήσων Εχινάδων», ενώ πρόκεται για έναν από τους πλουσιότερους υγρότοπους της Ευρώπης, τόσο σε αριθμό ειδών όσο και σε πληθυσμό. Το Εθνικό Πάρκο καταλαμβάνει συνολική έκταση 616.000 στρεμμάτων και περιλαμβάνει ποτάμιες και παραποτάμιες περιοχές, λιμνοθάλασσες, γλυκόβαλτους, αλµυρόβαλτους, λασποτόπια, ρηχές ακτές, υδρόφιλα δάση, αμμοθίνες, διάσπαρτους στο υγροτοπικό σύμπλεγ10 | μα λόφους, φαράγγια στο όρος Αράκυνθος, καθώς και

The natural environment of the Municipality of the Sacred City of Messolonghi is genuinely enchanting, boasting a harmonious mix of natural beauty and a distinctive ecological system featuring diverse flora and fauna. The area includes a varied landscape with mountains, rivers, beautiful wetland complexes, lakes, stunning beaches, and islands.

In addition, the mountains are covered with pristine forests and lush vegetation, providing a habitat for many rare birds and mammals. The lowlands, interspersed with mountainous regions, enhance the unique natural environment. Its exceptional biodiversity offers visitors a unique natural environment to enjoy.

MESSOLONGHI AETOLIKO LAGOON At the southwestern edge of Central Greece, where the Patraikos Gulf meets the Ionian Sea, Messolonghi’s captivating lagoon unfolds like a breathtaking movie scene. This captivating aquatic sanctuary never ceases to amaze from ancient times until today. It evolves harmoniously with the changing seasons and functions as a significant source of prosperity and creative inspiration for the local community.

The ancient Lake of Acarnania was formed through natural processes millions of years ago. Initially, it was a single body of water before developing into four distinct lakes due to geological shifts. Over time, geological shifts and the relentless forces of wind, rain, and sediment carried by the Acheloos and Evinos rivers have sculpted the basin into a diverse wetland ecosystem. It is characterized by a shallow lagoon where freshwater and seawater intermingle to create a harmonious and biodiverse environment.

The Messolonghi-Aetoliko lagoon is the largest in Greece and is part of the “National Park of Messolonghi-Aetoliko Lagoons, Downstream and Estuaries of Acheloos and Evinos Rivers, and the Echinades Islands.” It is one of the most diverse wetlands in Europe in terms of both species and population.

The National Park occupies a total area of 616.000 acres, which includes river and riparian areas, lagoon lakes, freshwater marshes, salt marshes, mudflats, shallow shores, hydrophilic forests, dunes, hills scattered throughout the wetland complex, gorges on Mount Arakynthos, and most of the Echinades islands west of the Acheloos estuary. The wetland is bordered by the Evinos River to the east and the Acheloos River to the west; to the north, the lakes Trichonida and Lysimachia, and to the south, it is connected to the Patraikos Gulf.

τις περισσότερες από τις Εχινάδες νήσους, δυτικά της εκβολής του Αχελώου. Τα όρια της ευρύτερης περιοχής του υγροτόπου είναι ανατολικά ο Εύηνος ποταμός, δυτικά ο Αχελώος ποταμός, βόρεια οι λίμνες Τριχωνίδα και Λυσιμαχία και νότια ο πατραϊκός κόλπος με τον οποίο επικοινωνεί. Η καθαρά υγροτοπική έκταση ανέρχεται σε περίπου 190.000 στρέμματα. Το πάρκο περιλαμβάνει: 1) Το εκτεταμένο σύμπλεγμα υγροτόπων λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου - Αιτωλικού και των εκβολικών συστημάτων των ποταμών Εύηνου και Αχελώου και 2) το χερσαίο τμήμα το οποίο περιλαμβάνει: • Λόφους που διακρίνονται διάσπαρτοι στον υγρότοπο και οι περισσότεροι στο παρελθόν αποτελούσαν τμήμα των Εχινάδων νήσων που η προσχωματική δράση του Αχελώου τους ενσωμάτωσε στην ξηρά.

• Το όρος Βαράσοβα (καταφύγιο θηραμάτων) και τμήμα του όρους Αράκυνθου (ΝΑ και ΒΔ). Εδώ συναντάμε ένα πυκνό δάσος με φυλλοβόλες πλατύφυλλες βελανιδιές, ανεμώνες του βουνού, κρόκους κ.ά. Πουλιά του δάσους όπως γαλαζοπαπαδίτσες, δεντροβάτες, κοκκινολαίμηδες, σπίνοι, κοτσύφια αλλά και ζαρκάδια, αγριογούρουνα, σκιούροι και χελώνες φωλιάζουν εδώ.

The net wetland area amounts to approximately 190,000 hectares.

The park includes: 1) The extensive wetland complex of the Messolonghi-Aetoliko lagoon and the estuaries of Evinos and Acheloos Rivers.

2) The inland part, which includes: • Hills scattered throughout the wetland, most of which were previously part of the islands of the Echinades.

The alluvial action of the Acheloos River incorporated them into the mainland.

• Mount Varasova (Game Reserve) and part of Mount Arakynthos (SE and NW). In this area, there is a dense forest with deciduous broadleaf oak trees, Apennine anemones, crocuses, and more. It is also the habitat for forest birds like Eurasian blue tits, short-toed treecreepers, European robins, Eurasian chaffinches, and Common blackbirds. Additionally, there are Roe deers, wild boars, squirrels, and turtles.

• The Finikia-Ntolma and Ai-Nikolas marshes, along with other salt marshes, freshwater marshes, and mudflats.

• Dunes formed from sedimentary deposits of the rivers, which separate the lagoons from the open sea.

• The Kleisoura Gorge is designated as an area of outstanding natural beauty and the Paliorolakka Gorge.

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

• Τους βάλτους Φοινικιάς-Ντολμά και Αϊ-Νικόλα και άλλους αλμυρόβαλτους, γλυκόβαλτους και λασποτόπια.

• Αμμοθίνες που δημιουργήθηκαν από τα φερτά υλικά των ποταμών και οριοθετούν τις λιμνοθάλασσες από την ανοιχτή θάλασσα.

• Το φαράγγι της Κλεισούρας που έχει ενταχθεί στις περιοχές «ιδιαιτέρου κάλλους» και το φαράγγι της Παλιορόλακκας.

• Το Δάσος του Φράξου, χαρακτηρισμένο ως «Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης».

• Καλλιεργούμενες εκτάσεις.

• Το νησιωτικό σύμπλεγμα των Εχινάδων (Οξιά, Πεταλάς, Μάκρη, Μακροπούλα, Βρώμονας, Προβάτι κ.ά.), που είναι άρρηκτα δεμένο με το εκβολικό σύστημα του Αχελώου.

• Τις αλυκές Άσπρης και Τουρλίδας.

• Το νησάκι Τουρλίδα.

• Την αμμολουρίδα του Λούρου.

• Τα νησάκια Προκοπάνιστο, Σχoινιά, Κόμμα, Βασιλάδι.

• Τους όρμους/Λιμνοθάλασσες Διονιού - Πεταλά - Σκατζόχοιρου.

• Την περιοχή Βαλτί. Σήμερα, οι ανθρωπογενείς παρεμβάσεις στην περιοχή, διαμόρφωσαν τη γεωμορφολογία δημιουργώντας ένα σύστημα 6 λιμνοθαλασσών που παρουσιάζουν ιδιαίτερα και διαφορετικά χαρακτηριστικά και συγκεκριμένα διακρίνονται στις εξής: 1) Λιμνοθάλασσα Βορείου Διαύλου Κλείσοβας.

2) Λιμνοθάλασσα Κλείσοβας: στα λασποτόπια της Κλείσοβας απαντώνται περισσότερα από 40 είδη παρυδάτιων πουλιών, όπως λασποσκαλίδρες και θαλασσοσφυριχτές, αλλά και κάποια πιο σπάνια όπως η θαλασσολιμόζα και ο ερημοσφυριχτής. Στα αμμώδη τμήματα συναντούμε ενδιαφέροντα είδη θαλάσσιας χλωρίδας όπως τα θαλασσόκρινα και σημαντικά είδη πουλιών όπως η πετροτουρλίδα και ο στρειδοφάγος. Στις θαμνοσυστάδες συναντάμε το κουφαηδόνι, ενώ την άνοιξη βρίσκουμε ανθισμένη τη μοναδική στον 1

• The Forest of South European Flowering Ashes is designated a “Protected Natural Monument”.

• Cultivated land.

• The island complex of Echinades (Oxia, Petalas, Makri, Makropoula, Vromonas, Provati, etc.), which is closely connected to the estuary system of the Acheloos River.

• The salt marshes of Aspri and Tourlida.

• The islet of Tourlida.

• The sandy strip of Louros.

• The islets Prokopanisto, Schinia, Komma, Vasiladi.

• The coves/lagoons of Dioni, Petala, and Skatzochiros.

• The Valti area.

The geological and ecological features of the area have been significantly influenced by human activities, resulting in the formation of a complex network of six lagoons, each with its unique and varied characteristics.

Specifically, the lagoons are: 1) Lagoon of the North Channel of Kleisova.

2) Kleisova Lagoon: Within the mudflats of Kleisova, over 40 species of wading birds can be observed, including dunlins and Kentish plovers. Additionally, some less common species are present, such as the bar-tailed godwit and greater sand plover. In the sandy coastal areas, we can find interesting marine species such as sea daffodils and bird species like the Eurasian Thickknee and Eurasian Oystercatcher. Within the thickets, one can encounter the Rufous-tailed scrub robin. In spring, the unique in the world Centauria of Aetolia is in full blossom.

3) Central lagoon.

At the front of the central lagoon are the fish farms: Tourlida, Vasiladi, Schinias, and Prokopanistos.

4) Tholi Lagoon.

5) Paleopotamos Lagoon.

6) Aetoliko Lagoon (Aetoliko Canal). The Aetoliko Lagoon, located around the islet of the same name, was formed by an earthquake. It has a great depth that reaches 28 meters and contains fresh water. Due to this fact, it produces fish larger than those found in the neighbouring Messolonghi lagoon and is an equally large

2

3

4

κόσμο Κενταύρια της Αιτωλίας.

3) Κεντρική λιμνοθάλασσα. Στο μέτωπο της κεντρικής λιμνοθάλασσας υπάρχουν τα ιχθυοτροφεία: Τουρλίδα, Βασιλάδι, Σχοινιάς και Προκοπάνιστος.

4) Λιμνοθάλασσα Θολής.

5) Λιμνοθάλασσα Παλαιοποτάμου.

6) Λιμνοθάλασσα Αιτωλικού (Κανάλι Αιτωλικού). Η λιμνοθάλασσα του Αιτωλικού, που βρίσκεται γύρω από το ομώνυμο νησάκι, σχηματίστηκε από σεισμική δόνηση και γι’ αυτό έχει μεγάλο βάθος που φτάνει τα 28 μέτρα, αλλά και γλυκά νερά. Για τον λόγο αυτό βγάζει ψάρια μεγαλύτερα από αυτά της γειτονικής λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου και είναι εξίσου μεγάλος και σημαντικός υγροβιότοπος. Η ευρύτερη περιοχή του υγροβιότοπου της λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου - Αιτωλικού διακρίνεται για τη μεγάλη βιολογική, οικολογική, αισθητική, επιστημονική,

and significant wetland.

The broader area of the wetland surrounding the lagoon of Messolonghi-Aetoliko is characterized by great biological, ecological, aesthetic, scientific, geomorphological and environmental value. This extensive Delta ecosystem is protected under the Ramsar Convention and is part of the Natura 2000 network, classified as a Special Area of Conservation and Special Protection Area for Birds.

The plant and animal life in the area displays unique characteristics due to the substantial prevalence of wetland species. The lagoon is home to numerous species, some permanent residents and others passing through on long migratory journeys.

The area is home to over 300 bird species, which comprise approximately 80% of Greece’s total bird species.

Indicatively, during winter, there are populations of ducks and coots, as well as various species of herons, such as the Great Egret, Little Egret, and Grey Heron. Additionally,

1. Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου - Αιτωλικού / Messolonghi - Aetoliko Lagoon 2. Τουρλίδα και Νησί Τουρλίδας / Tourlida and Tourlida islet

3. H αμμολουρίδα του Λούρου / The sand strip of Louros 4. Nήσος Βασιλάδι / Vasiladi island

| 13

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

γεωμορφολογική και περιβαλλοντική της αξία. Αυτό το ευρύ δελταϊκό οικοσύστηµα υπάγεται στη Συνθήκη Ramsar και περιλαµβάνεται στο δίκτυο Natura 2000 ως Ζώνη Ειδικής Διατήρησης αλλά και ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας για τα πουλιά. Η χλωρίδα και η πανίδα της περιοχής παρουσιάζουν μεγάλη ιδιαιτερότητα λόγω της έντονης παρουσίας και κυριαρχίας ειδών του υγρού στοιχείου. Η λιμνοθάλασσα έχει αμέτρητους κατοίκους, άλλους μόνιμους και άλλους περαστικούς, που κάνουν εδώ τη στάση τους στο μακρύ, μεταναστευτικό τους ταξίδι. Στην περιοχή καταγράφονται περισσότερα από 300 είδη πουλιών που αποτελούν περίπου το 80% του συνολικού αριθμού των ειδών που απαντά κανείς στην Ελλάδα. Ενδεικτικά, τον χειμώνα απαντώνται μεγάλοι πληθυσμοί από πάπιες και φαλαρίδες αλλά και διάφοροι ερωδιοί (αργυροτσικνιάς, λευκοτσικνιάς, σταχτοτσικνιάς). Επίσης αργυροπελεκάνοι, χουλιαρομύτες, σκαλίδρες, καλαμοκανάδες και κορμοράνοι. Ξεχωριστή εικόνα αποτελούν τα φοινικόπτερα που διαβιούν σχεδόν όλο τον χειμώνα μέχρι την άνοιξη σε μεγάλους πληθυσμούς και ομορφαίνουν με την παρουσία τους την περιοχή. Στο Δέλτα σταθμεύουν για ξεκούραση πολλά μεταναστευτικά είδη όπως τα γλαρόνια, τα νανογλάρονα, η νεροχελιδόνα, ο λευκοπελαργός και οι μυγοχάφτες. Ενώ ο υγροβιότοπος αποτελεί αξιόλογο τόπο φωλιάσματος ειδών όπως είναι το γελογλάρονο, ο στρειδοφάγος, η γαλιάντρα αλλά και ο φιδαετός, ο κατσουλιέρης, ο πετρίτης, το βραχοκιρκίνεζο και η κιτρινοσουσουράδα. Επίσης, απαντώνται τουλάχιστον 15 είδη θηλαστικών, ανάμεσα τους και η βίδρα που αποτελεί σπάνιο και αυστηρά προστατευόμενο είδος, 28 είδη ερπετών, μεταξύ αυτών η θαλασσοχελώνα καρέτα καρέτα, 11 είδη σαυρών και 9 είδη φιδιών (τυφλίτης, λαφιάτης, οχιά, δενδρογαλιά κ.ά.). Αυτό το πολύμορφο μικροκλίμα αποτελεί και τον πλέον ιδανικό χώρο ιχθυοπαραγωγής προσφέροντας άφθονη τροφή στα ψάρια και τις προσφορότερες συνθήκες αναπαραγωγής τους. Εδώ παράγεται εξαιρετικό ψάρι τόσο από τους ελεύθερους αλιείς όσο και από τα τα φυσικά ιχθυοτροφεία. Διάσημες είναι οι τσιπούρες, τα λαβράκια, τα χέλια, οι γοβιοί και διάφορα είδη κεφάλου της περιοχής. Εκτός των άλλων, από τον θηλυκό κέφαλο, την μπάφα, παράγεται το περίφημο αυγοτάραχο Μεσολογγίου, το μόνο μέχρι σήμερα ελληνικό αλιευτικό Προϊόν Ονομασίας Προελεύσεως (ΠΟΠ). Εντός της λιμνοθάλασσας υφίστανται οκτώ νησίδες οι περισσότερες από τις οποίες αναφέρονται στην ιστορία 14 | της πολιορκίας του Μεσολογγίου κατά την ελληνική

Dalmatian pelicans, Eurasian spoonbills, birds from the Calidris genus, black-winged stilts, and cormorants are also present. An extraordinary sight is the flamingos that are present almost all year round in large populations from winter to spring enhancing the natural beauty of the surroundings with their presence.

The delta is also a resting place for many migratory species, such as terns, Little terns, collared pratincoles, white storks, and Spotted flycatchers. The wetland is a valuable nesting site for several bird species, including the Gull-billed tern, the Eurasian oystercatcher, the calandra lark, the short-toed snake eagle, the crested lark, the peregrine falcon, the Eurasian Kestrel, and the Western yellow wagtail.

Additionally, the wetland is home to at least 15 species of mammals, including the rare and highly protected Eurasian otter. There are also 28 species of reptiles, such as the loggerhead sea turtle (Caretta caretta), 11 species of lizards, and 9 species of snakes, including the sheltopusik, the four-lined snake, the viper, and the Balkan whip snake.

The diverse microclimate in this region creates the ideal environment for fish breeding, providing abundant food and optimal conditions for reproduction. Both freelance fishermen and natural fish farms in the area yield high-quality fish. Notable species include the Gilt-head bream, the European seabass, eels, the European bullhead, and various bullhead species. The region is wellknown for producing the highly-regarded Messolonghi Grey Mullet, also known as avgotaracho. This delicacy is exclusively obtained from the female mullet, commonly referred to as bafa and is the only Greek fish product with a Designation of Origin (PDO) so far.

In the lagoon, there are eight islets, most of which are mentioned in the history of the siege of Messolonghi during the Greek Revolution of 1821 as sites of heroism.

These are Kleisova, Komma, Marmarou (which does not exist), Plostaina, Prokopanistos, and Schinias.

The distinctive landscape has significantly shaped human activity in the area. Pelades, the unique wooden houses of fishermen constructed on stilts in the water, create a striking image of emerging from the lagoon.

The ivaria, which are post-framed net barriers used for controlling fish passage and fishing, naturally form fish 1. Φοινικόπτερα / Flamingos 2. Νανογλάρονa / Little terns 3. Κιτρινοσουσουράδα / Western yellow wagtail 4. Καλαμοκανάς / Black-winged stilt 5. Αργυροπελεκάνος / Dalmatian pelican 6. Λευκοτσικνιάς/ Little Egret 7. Γλάρος/ Tern 8. Πελαργοί / Storks

1 2

3

6

7

4

5

8

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

Επανάσταση του 1821 καθώς αναδείχθηκαν σε τόπους ηρωισμού. Αυτές είναι: το Βασιλάδι, η Θολή, η Κλείσοβα, το Κόμμα, η Μαρμαρού, που δεν υφίσταται πλέον, η Πλώσταινα, ο Προκοπάνιστος και ο Σχοινιάς. Το ιδιαίτερο τοπίο έχει επηρεάσει βαθύτατα την ανθρώπινη δραστηριότητα: οι πελάδες, τα χαρακτηριστικά ξύλινα σπίτια των ψαράδων που είναι χτισμένα στο νερό πάνω σε πασσάλους μοιάζουν σαν να αναδύονται από την επιφάνεια της λιμνοθάλασσας και τα ιβάρια (πασσαλόπηκτοι φραγμοί από δικτυωτό πλέγμα για τον έλεγχο των μετακινήσεων των ψαριών και την αλιεία), τα φυσικά ιχθυοτροφεία, δίνουν ένα ιδιαίτερο χρώμα στον εκτεταμένο υγρότοπο. Αυτό το τοπίο συμπληρώνεται από τις γαΐτες, βάρκες φτιαγμένες ειδικά για τα ρηχά νερά της, που διασχίζουν τα ιβάρια για ψάρεμα.

ΠΑΡΑΛΊΕΣ Τουρλίδα Λασπόλουτρα Αγίας Τριάδας

Οικισμό με πελάδες μπορεί κανείς να συναντήσει στην Τουρλίδα και στο νησάκι Τουρλίδας που πήραν το όνομά τους από ένα είδος θαλάσσιων πουλιών που ζούσε εκεί, τις τουρλίδες και ενώνεται οδικώς με το Μεσολόγγι. Η παραλία της Τουρλίδας είναι αμμώδης και βρίσκεται στο σημείο όπου η λιμνοθάλασσα ενώνεται με το Ιόνιο πέλαγος. Η διαδρομή από το Μεσολόγγι μέχρι την Τουρλίδα προσφέρεται για περίπατο και ποδηλατάδα. Ωστόσο, πέρα από ζωογόνα τα νερά της λιμνοθάλασσας είναι και ιαματικά. Μια στενή λωρίδα γης στη μέση περίπου της διαδρομής για Τουρλίδα επιτρέπει την πρόσβαση στο νερό της λιμνοθάλασσας, όπου ο συνδυασμός του αργιλώδους βυθού με την περίσσια του ιωδίου κάνει θαύματα. Στο βάθος το ηρωικό εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας. Οι ευεργετικές ιδιότητες του ιαματικού αργίλου πιστοποιημένα ενδείκνυνται για ρευματικές παθήσεις, χρόνιους ρευματισμούς, ισχυαλγίες, οσφυαλγίες και παθήσεις του νευρικού συστήματος. Η διαδικασία πρόσβασης και χρήσης του πηλού είναι απλή. Μετά το μπάνιο στα θερμά και με υψηλή αλατότητα νερά, ακολουθεί η επάλειψη με πηλό σε σημεία του σώματος και η έκθεση στον ήλιο. Η απομάκρυνση της λάσπης γίνεται είτε με μπάνιο εκ νέου στη θάλασσα είτε με ντους που υπάρχουν στην παραλία. Κάθε καλοκαίρι, αρκετοί είναι οι επισκέπτες που προγραμματίζουν ένα ταξίδι εδώ, προκειμένου να επωφεληθούν από 16 | τη θεραπευτική δράση του αργίλου.

farms and add a distinct character to the vast wetland.

The gaites further enrich this landscape, the boats specially designed for the shallow waters of the lake, navigating the ivaria for fishing purposes.

BEACHES Tourlida Mudbaths in Agia Triada

One can find a settlement with pelades in Tourlida and Tourlida islet that are named after a seabird species called the Eurasian curlew, known as tourlida in Greek, which used to live there. The settlement is accessible by road from Messolonghi. The beach at Tourlida is sandy and located where the lagoon meets the Ionian Sea. The route from Messolonghi to Tourlida is perfect for walking and cycling.

The waters of the lagoon are not only life-giving but also have healing properties. About halfway to Tourlida, a narrow strip of land provides access to the lagoon’s water. The combination of the clay seabed and the iodine-rich waters offers therapeutic benefits. In the background is the heroic chapel of Agia Triada.

The therapeutic clay has many beneficial properties for treating rheumatic diseases, chronic rheumatism, sciatica, back pains, and nervous system diseases. It is easily accessible and simple to use. Following a bath in warm, high-salinity water, the clay can be applied to the body and exposed to the sun. The mud can be removed by immersing in the sea or using available beach showers. Every summer, numerous individuals visit the area to harness the therapeutic benefits of the clay.

1. Το εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας / The small church of Agia Triada (Holy Trinity) 2., 6. Οι πελάδες, τα ξύλινα σπιτάκια των ψαράδων / Pelades, the wooden houses of the fishermen 3. Ο φάρος στον Άγιο Σώστη / The lighthouse at Agios Sostis 4. Η θεραπευτική δράση του αργίλου / The therapeutic benefits of using clay 5. Σ το νησί της Τουρλίδας μπορεί να περάσει κάποιος με βάρκα ή αν θέλει να περάσει με αυτοκίνητο υπάρχει χειροκίνητο σύστημα κοντά στη Μαρίνα Μεσολογγίου / The island of Tourlida can be reached by boat.

Alternatively, if you prefer to travel by car, there is a manual crossing system near the Messolonghi Marina

1

2

3

4

5 6

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

Λούρος

Αναπόσπαστο στοιχείο του ποταμολιμνοθαλασσιακού συμπλέγματος των εκβολών του ποταμού Αχελώου αποτελεί ο Λούρος, η λουρονησίδα της λιμνοθάλασσας. Αυτή η ενότητα αναπτύσσεται κατά μήκος των ακτών του Ιονίου πελάγους στη δυτική πλευρά της Κεντρικής Ελλάδος και αποτελεί τμήμα ενός μεγαλύτερου συνόλου που περιλαμβάνει τη λιμνοθάλασσα του Αιτωλικού στα βόρεια, καθώς και τη λιμνοθάλασσα της Κλείσοβας και τις εκβολές του Εύηνου ποταμού στα ανατολικά. Μαζί με το σύνολο του υγροβιότοπου Μεσολογγίου-Δέλτα Αχελώου έχει περιληφθεί στον κατάλογο των περιοχών που προστατεύονται από τη Συνθήκη Ramsar ως φυσικό οικοσύστημα διεθνούς σημασίας. Η παραλία του Λούρου, στην οποία σχηματίζει το δέλτα του ο Αχελώος κι εκβάλλει και ο Εύηνος, δεν είναι παρά μια νησίδα μήκους 17 χιλιομέτρων περίπου και περιβάλλεται από κέδρους, κρίνα της άμμου και αρμυρίκια. Πελεκάνοι, φοινικόπετρα, πελαργοί και πολλά άλλα πουλιά βρίσκουν εδώ ιδανικό καταφύγιο, ενώ άγρια άλογα απολαμβάνουν περήφανα τη βόλτα τους καλπάζοντας στις ερημιές. Αγελάδες περνούν νωχελικά τον δρόμο για να αλλάξουν βούρκο και όλα μοιάζουν να απλώνονται στον χώρο και στον χρόνο με τη λιμνοθάλασσα να μη θέλει να πει την τελευταία της κουβέντα. Στον απόηχο αλμυρόβαλτοι και λασποτόπια, ενώ οι αμμοθίνες με την υδάτινη βλάστηση παραχωρούν τη θέση τους σε πικροδάφνες, μυρτιές και ρείκια. Διαθέτει οργανωμένη πλαζ, αλλά και απεριόριστες πιο «ερημικές» επιλογές όπως οι Σκρόφες ή ο Παλιοπόταμος, μια σειρά από πολλές μικρές παραλίες με καταγάλανα νερά που διαχωρίζονται με βράχια.

18 |

Louros

The Louros strip of land is a vital component of the Acheloos estuary system. It runs along the Ionian Sea’s coast in western Central Greece, including the Aetoliko and Kleisova lagoons to the north and the Evinos River estuary to the east. Together with the Messolonghi-Acheloos Delta wetland, it is considered a site of international importance and is protected by the Ramsar Convention due to its natural ecosystem.

The Louros beach, spanning approximately 17 kilometres and flanked by cedarwood, sea daffodils, and tamarisk trees, is complemented by the delta formed by the Acheloos River and Evinos estuary.

The area is a haven for various birds, such as pelicans, flamingos, and storks. Wild birds and horses proudly enjoy riding through the wilderness, while cows move at a leisurely pace across the street. The entire scene feels as if it is trapped in time, with the lagoon unwilling to let go of the moment. The salt marshes, mudflats, and dunes, with their aquatic plants, transition into oleander, myrtle, and autumn heather.

The beach is organized, but there are also numerous more secluded options, such as Skrofes or Paliopotamos. These are a series of small beaches with clear blue waters separated by rocks.

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

Διόνι

Η παραλία Διόνι Οινιαδών βρίσκεται στη βόρεια πλευρά των εκβολών του Αχελώου. Πρόκειται για μια εκτενή αμμώδη παραλία με ιδιαίτερα σπάνια γεωμορφολογία και θέση. Η περιοχή αποτελείται από την ομώνυμη νησίδα η οποία με την πάροδο του χρόνου μετασχηματίστηκε σε χερσόνησο, τη ρηχή παραλία και τον κόλπο δίπλα από τον λόφο αυτό, έναν εκτενή υγροβιότοπο και την παρακείμενη παραλία «Τσιμάρι». Η όψη της παραλίας αλλάζει συχνά καθώς δέχεται τη διαρκή επίδραση της διαμορφωτικής ισχύος του Ιονίου και του Αχελώου ποταμού με αποτέλεσμα κάποια σημεία της να εμφανίζονται ή να εξαφανίζονται ανάλογα την εποχή. Το Διόνι συνιστά τμήμα του Εθνικού Πάρκου της λιμνοθάλασσας και διαθέτει πλούσια βλάστηση από αμμοθίνες, αλμυρίκια, κέδρα, δάφνες, βούρλα κλπ. Προστατεύεται από τη διεθνή Σύμβαση Ramsar και συμπεριλαμβάνεται στο δίκτυο Natura 2000 για την προστασία της άγριας πανίδας και χλωρίδας. Η περιοχή συνιστά τόπο αναπαραγωγής χιλιάδων ειδών μεταξύ των οποίων τα πιο γνωστά είναι η χελώνα καρέτα καρέτα και τα δελφίνια. Για να φτάσει κανείς εκεί περνά από τον κάμπο της Κατοχής, όπου συναντά το ιστορικό εκκλησάκι του Σωτήρα, και από τις Οινιάδες, διανύοντας μια απόσταση περίπου 16 χιλιομέτρων. Η διαδρομή με τους υγροβιότοπους και την άγρια ομορφιά τους ανταμοίβει και τους πιο απαιτητικούς. Ένα μέρος με τη δική του ενέργεια, ιδανικός προορισμός για να απολαύσει κανείς το μπάνιο του στην αμμώδη και ρηχή παραλία. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια το Διόνι έγινε περισσότερο γνωστό για τις δυο φυσικές πίστες για kite και windsurfing που διαθέτει. Μάλιστα οι ευνοϊκές καιρικές συνθήκες, η γεωμορφολογία και το χαμηλό βάθος είναι τα στοιχεία που έχουν συμβάλει στην ανάδειξή του ως την καλύτερη φυσική πίστα στην Ελλάδα και μία από τις καλύτερες στον κόσμο. Το Φεστιβάλ που διοργανώνεται κάθε χρόνο έχει καθιερωθεί ως ετήσιος θεσμός, κάνοντας το Διόνι γνωστό παγκοσμίως, καθώς δεκάδες επισκέπτες συρρέουν από όλο τον κόσμο για να δαμάσουν τα κύματα και τους ανέμους πάντα με σεβασμό στη φύση και τις ιδιαιτερότητές της.

1

20 |

Dioni

The beach Dioni of Oiniades is situated on the north side of the Acheloos estuary. It is a long sandy beach, with a unique geomorphology and location.

The area includes the island of the same name, which has evolved over time into a peninsula, the shallow beach and the bay next to the hill, an extensive wetland, and the adjacent beach, “Tsimari.”

The beach experiences frequent changes due to the influence of the Ionian Sea and the Acheloos River.

Therefore, certain parts of the beach may appear or disappear depending on the season. Dioni is part of the National Park of the Lagoon and features diverse vegetation, including dunes, tamarisks, cedars, bay trees, rushes, and more.

The area is protected under the Ramsar Convention and is part of the Natura 2000 network dedicated to conserving natural wildlife and plant species. It serves as a breeding ground for thousands of species, including the loggerhead sea turtle (Caretta caretta) and dolphins. To reach the area, one must travel through the plain of Katochi, where the historic Chapel of the Saviour is located, and Oiniades, covering a distance of about 16 km. The pathway through the wetlands highlights the area’s natural beauty and is sure to meet the expectations of even the most demanding visitors. With its unique energy, this place is an ideal destination for those who enjoy swimming on the sandy beach with the shallow waters.

In recent years, Dioni has become well-known for its two natural kite and windsurfing “tracks.” The favourable weather conditions, geomorphology, and shallow waters have contributed to its reputation as the best natural “track” in Greece and one of the best in the world.

The festival has established itself as an annual event, bringing international recognition to Dioni. Visitors from around the world come to tame the waves and wind, always mindful of nature and its distinctive features.

1. Δελφίνι / Dolphin 2. H χελώνα καρέτα καρέτα / The loggerhead sea turtle (Caretta caretta) 2

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

ΑΛΥΚΈΣ Οι αλυκές Μεσολογγίου είναι ένα ακόμη ζωντανό τμήμα αυτού του πολύπλοκου οικοσυστήματος της περιοχής. Το μικρό βάθος του νερού της λιμνοθάλασσας, η περιεκτικότητά του σε φυσικά στοιχεία και οι κλιματολογικές συνθήκες, με την αύξηση της θερμοκρασίας, την έντονη εξάτμιση του νερού με βραδείς ρυθμούς, δημιουργούν μια φυσική διαδικασία, με αποτέλεσμα την κρυστάλλωση του αλατιού. Στα ζεστά και ρηχά νερά της λιμνοθάλασσας φιλοξενούνται δύο αλυκές, η μία στην Τουρλίδα ονομαζόμενη «Μαύρη» διότι δεν έδινε τόσο καθαρό αλάτι και η «Άσπρη» που βρίσκεται ανάμεσα σε Μεσολόγγι και Αιτωλικό στη θέση Φοινικιά. Η Άσπρη αλυκή είναι η μεγαλύτερη της Ελλάδος, 11.500 στρεμμάτων με δυναμικότητα παραγωγής περί τους 120.000 τόνους άλατος ετησίως. Μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα λειτουργούσαν στο Μεσολόγγι και άλλες δύο αλυκές. Στις αλυκές δημιουργούνται τεχνητές «λεκάνες», δηλαδή απομονώνονται περιοχές στη θάλασσα που επικοινωνούν μεταξύ τους με στενά ανοίγματα, τις «μπούκες». Η παραγωγή του αλατιού ξεκινά τον Μάρτιο με την προετοιμασία της όλης έκτασης και ολοκληρώνεται τον Οκτώβριο, ανάλογα με τις μετεωρολογικές αποκλίσεις. Το θαλασσινό νερό αντλείται από τη λιμνοθάλασσα και τροφοδοτεί τις πρώτες λεκάνες και από εκεί προχωρά και στις υπόλοιπες. Καθώς το νερό εξατμίζεται και η πυκνότητά του αυξάνει, αρχίζει να αποθέτει στον πυθμένα διάφορα άλατα και γύψο. Τελικά το νερό καταλήγει στα αλατοπήγια (γνωστά και ως τηγάνια), δηλαδή τις τελικές λεκάνες όπου θα αφεθεί να στεγνώσει τελείως και να παραχθεί το αλάτι. Στη συνέχεια με μηχανικά σύγχρονα μέσα συγκεντρώνεται ολόλευκο σε σωρούς και αφού ολοκληρωθεί η διαδικασία της πλύσης ώστε να απομακρυνθούν οι γαιώδεις προσμίξεις, μεταφέρεται με τη βοήθεια μεταφορικής ταινίας στις υπαίθριες αποθήκες σχηματίζοντας μεγάλους εντυπωσιακούς αλατοσωρούς ύψους 10-15 μέτρων. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό θέαμα που εκπλήσσει τους επισκέπτες της περιοχής. Πριν την εξόρυξη από τα λεγόμενα τηγάνια και γύρω από αυτά δημιουργείται μια λεπτή κρούστα του πρώτου αλατιού. Με τον άνεμο, η κρούστα αυτή θα παρασυρθεί σιγά σιγά και θα φτάσει σαν αφρός στις όχθες των τηγανιών. Οι νιφάδες αυτές αποτελούν τον ανθό του αλατιού που στην περιοχή ονομάζουν αφρίνα. Την αφρίνα τη συλλέγουν με το χέρι και θεωρείται το καλύτερο, το ανώτερο και το πιο νόστιμο αλάτι. Η περιοχή των αλυκών εντάσσεται στον υγροβιότοπο αφού σε ορισμένες λεκάνες αναπτύσσονται στον βυθό 22 | τους φυτά με τα οποία τρέφονται αρκετά υδρόβια πουλιά.

SALT MARSHES (ALYKES) The Messolonghi salt marshes are vital to the region’s complex ecosystem. The lagoon’s shallow waters, natural mineral composition, and specific climatic conditions contribute to the gradual evaporation of water and the crystallisation of salt.

The warm and shallow waters of the lagoon are home to two salt pans - one in Tourlida, called ‘Black’ due to its impure salt production, and ‘White’ located between Messolonghi and Aetoliko in the Finikia site. The White salt marsh, the largest in Greece, spans 11,500 acres and has a production capacity of about 120,000 tons of salt annually. Τhere were two other operational salt marshes in Messolonghi until the early decades of the 20th century.

Artificial “basins” are created in the salt marshes.

These basins are isolated areas in the sea that are interconnected through narrow passages known as “boukes.” The salt production process begins in March with the preparation of the entire area and is typically finished by October, depending on weather conditions.

Sea water is pumped from the lagoon to supply the first basins and then flows into the rest of the basins.

As the water evaporates and its density increases, it deposits various salts and gypsum on the seabed.

Finally, the water is directed into the salt pans, also known as alatopigia, the last basins, where it is left to completely dry out, producing salt.

The salt is then collected using modern mechanical methods and stacked in large, all-white piles. After washing to remove impurities, it is transported to open-air warehouses by a conveyor belt, forming impressive salt piles 10-15 metres high. This spectacular sight captivates visitors to the area.

Before the salt is extracted from the pans, a thin crust forms around them. This crust, made of the first salt, is gradually carried by the wind and deposited on the banks of the pans as foam. These crystal flakes form the Fleur de sel, known as “afrina” in the region.

Hand-harvested “Afrina” is considered to be the finest, superior, and tastiest salt.

The salt marshes area is part of the wetland. Some basins have plants that grow on the seabed and provide food for the aquatic birds.

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

ΔΆΣΟΣ ΦΡΆΞΟΥ Το δάσος του Φράξου βρίσκεται κοντά στο Λεσίνι, δυτικά του δέλτα του ποταμού Αχελώου και ανήκει στο Εθνικό Πάρκο Μεσολογγίου - Αιτωλικού. Από ιστορικά στοιχεία προκύπτει ότι στον χώρο του δάσους και στην περιοχή που το περιβάλλει υπήρχε βαλτολίμνη που ονομαζόταν Κυνία ή Γκινιάς. Το έλος αυτό, έκτασης 80.000 στρεμμάτων, αποξηράνθηκε ώστε να αξιοποιηθεί γεωργικά, με αποτέλεσμα από την προηγούμενη φυσική κατάσταση του δάσους να απομείνει σήμερα ένα μικρό μέρος, το οποίο θεωρείται μοναδικό υπολειμματικό στοιχείο των παρόχθιων δασών του Αχελώου. Η σημερινή έκτασή του αγγίζει τα 500 περίπου στρέμματα και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δασικά οικοσυστήματα της Ελλάδας, ενώ παρουσιάζει παγκόσμιο επιστημονικό ενδιαφέρον ως πολύτιμο υπόλειμμα ενός από τους σπανιότερους παραποτάμιους οικότοπους της Μεσογείου αυτοφυούς φυτοκοινωνίας με ιδιαίτερο βοτανικό και αισθητικό ενδιαφέρον. Το δάσος Φράξου είναι ένα πολυποίκιλο τοπίο με πολλά είδη φυτών και δέντρων και το 1985 ανακηρύχθηκε «Διατηρητέο Μνημείο» της φύσης λόγω της βοτανικής και φυτογεωγραφικής του σημασίας. Διακρίνεται για τη φυσική του ομορφιά και περιλαμβάνει κυρίως εντυπωσιακούς φράξους του είδους Fraxinus oxycarpa που φτάνουν τα 25 μέτρα και διάμετρο που αγγίζει τα 3 μέτρα. Ακολουθώντας κανείς ένα μονοπάτι μήκους 3,5 χιλιομέτρων, συναντά Aσημόλευκες (Polulus alba), Ασημοϊτιές (Salix alba), Φτελιές (Ulmus minor) και Δάφνες (Laurus nobilis), σπάνιες φυτοκοινωνίες στα Βαλκάνια, γεμάτες από αναρριχητικά φυτά, κυκλάμινα, φρέζιες καθώς και διάφορα είδη θάμνων. Το ξύλο του φράξου είναι σκληρό κι εύκαμπτο και οι χρήσεις του είναι πολλές από την αρχαιότητα ακόμη, όπως: για την παραγωγή εργαλείων, γεωργικών βοηθημάτων, την κατασκευή επίπλων, ενώ παλιότερα για την κατασκευή τιμονιών αυτοκινήτων αλλά και σύγχρονου αθλητικού εξοπλισμού. Από τους φράξους στο παρόχθιο δάσος του Νέστου, ο στρατός του Μ. Αλεξάνδρου κατασκεύαζε τη μακεδονική σάρισα που χρησιμοποιούσε η μακεδονική φάλαγγα. Αναφέρονται ακόμη και φαρμακευτικές ευεργετικές ιδιότητες του φράξου, ενώ αποτελεί και καλλωπιστικό είδος που χρησιμοποιείται σε πάρκα και δενδροστοιχίες. Γύρω από το δάσος τρέχουν ρυάκια που συνιστούν ιδανικούς βιότοπους για τη βίδρα (Lutra lutra), αλλά και έναν σημαντικό αριθμό πτηνών, ερπετών και αμφίβιων της περιοχής. Το δάσος Φράξου προστατεύεται από τη διεθνή Σύμβαση Ramsar, ενώ η περιοχή του Δέλτα του Αχελώου, που περιλαμβάνει και το δάσος του Φράξου, 24 | έχει συμπεριληφθεί στο Δίκτυο NATURA 2000.

RAYWOOD ASH FOREST (FRAXINUS OXYCARPA) The Raywood Ash Forest (Fraxinus oxycarpa) is situated near Lesini, west of the Acheloos River delta, and is a part of the National Park of Messolonghi - Aetoliko.

Historically, the area and its environs were once the site of a swamp lake known as Kynia or Ginias. This extensive marsh, spanning 80,000 hectares, was drained for agricultural purposes, leaving only a small portion of the original forest intact, which is considered a unique vestige of the Acheloos riparian forests.

This remaining 500-hectare area constitutes one of Greece’s most significant forest ecosystems. It holds global scientific importance as a rare remnant of the Mediterranean indigenous plant community and is of particular botanical and aesthetic interest.

The Raywood Ash Forest (Fraxinus oxycarpa) is a diverse landscape with many plant species and trees.

It was designated a “Monument of Nature” in 1985 due to its botanical and phytogeographic importance. The forest is known for its natural beauty and is mainly populated by impressive Fraxinus oxycarpa trees, which can grow up to 25 meters in height and have a diameter of up to 3 meters. Visitors can explore a 3.5-kilometre path through the forest, which is home to rare plant communities in the Balkans, including silver poplars (Populus alba), white willows (Salix alba), field elms (Ulmus minor), and bay trees (Laurus nobilis). The area is full of climbing plants, Alpine violets, cape lilies-ofthe-valley, and various species of bushes.

The wood of the Raywood Ash is hard and flexible.

It has been used for various purposes since ancient times, including the production of tools, agricultural equipment, furniture construction, and, more recently, the manufacture of car steering wheels and modern sports equipment. Alexander the Great’s army used the wood from the Raywood Ashes in the riparian forest of Nestos to construct the Macedonian sarissa, which was used by the Macedonian phalanx. There are even reports of the wood having medicinal properties.

Additionally, it is an ornamental species that has been used in parks and tree-lined areas.

The Raywood Ash forest is an ideal habitat for the Eurasian otter (Lutra lutra) as there are streams running around the forest. Additionally, there is a significant number of birds, reptiles, and amphibians in the area. The forest is protected by the international Ramsar Convention, and the area, including the Raywood Ash forest, is part of the NATURA 2000 network.

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

ΑΧΕΛΏΟΣ

ACHELOOS

Ο Αχελώος, ο δεύτερος σε μήκος ποταμός της Ελλάδας, είναι ένας ποταμός που διανύει 220χλμ. ξεκινώντας από τις βουνοκορφές της Πίνδου για να καταλήξει στο Ιόνιο πέλαγος, αφού πρώτα διασχίσει τους νομούς Τρικάλων, Καρδίτσας, Άρτας, Ευρυτανίας και Αιτωλοακαρνανίας. Κατά τη διαδρομή του δέχεται τα νερά ενός πλήθους ποταμών όπως οι Βασαλάκα, Λεπενίτσα, Ξεροπλατάνια, Καλή Πηγή, Καπραλία και Πλατανιάς. Ονομάζεται και Ασπροπόταμος γιατί τα νερά του έχουν ένα λευκό θολό χρώμα που προέρχεται από την άργιλο που μεταφέρει. Σε όλο το μήκος του διατρέχεται από πυκνά παρόχθια δάση με ιτιές, λεύκες, πλατάνια, σκλήθρα, σφενδάμια και πικροκαστανιές, ενώ στα ψηλά σημεία του υπάρχουν ελατοδάση. Επίσης βρίσκεται κυκλωμένος από βουνά: ο Αράκυνθος ή Ζυγός στα βόρεια, τα Πετρωτά και ο Κοτσιλάρης δυτικά, στις ακτές του Ιονίου και η Βαράσοβα στα ανατολικά. Η παρουσία αυτών των βουνών και των λόφων προσδίδει μια ιδιαιτερότητα στο τοπίο, ενώ συμβάλλει και στην ποικιλότητα των οικοσυστημάτων. Ολόκληρος ο ποταμός και ιδιαίτερα το εκτεταμένο δέλτα που σχηματίζουν οι εκβολές του αποτελούν σημαντικά οικοσυστήματα μεγάλης οικολογικής και αισθητικής αξίας και για τον λόγο αυτό ο Αχελώος, όπως και η λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου-Αιτωλικού, προστατεύεται από τη διεθνή Σύμβαση Ramsar.

Acheloos is the second-longest river in Greece, spanning 220km from the Pindos mountains to the Ionian Sea. It flows through the prefectures of Trikala, Karditsa, Arta, Evritania, and Aetoloakarnania, receiving waters from several rivers, including Vasalaka, Lepenitsa, Xeroplatania, Kali Pigi, Kapralia, and Platanias.

The name “Aspropotamos” originates from the white, muddy colour of its waters, attributed to the presence of clay. Throughout its course, this river is bordered by lush riparian forests consisting of willows, poplars, plane trees, black alders, and maple trees, with fir forests dominating the higher elevations.

The Acheloos River is surrounded by the mountains Arakynthos, or Zygos, in the north, Petrota and the Kotsilaris in the west, and Varasova in the east.

The presence of these mountains and hills gives the landscape a distinctive character, contributing to the diversity of ecosystems.

The entire river, especially the extensive delta formed by its estuary, constitutes ecosystems of significant ecological importance and aesthetic value. For this reason, Acheloos, like the Messolonghi-Aetoliko Lagoon, is protected by the International Ramsar Convention.

ΑΡΆΚΥΝΘΟΣ Ένα βουνό που στεφανώνει από τα βόρεια το Μεσολόγγι και βρίσκεται ανάμεσα στα δύο μεγάλα ποτάμια, τον Εύηνο και τον Αχελώο. Με υψηλότερη κορυφή του το Γρεβενό, με υψόμετρο 983 μέτρα, διαθέτει ένα μεγάλο φάσμα πεζοπορικών και ποδηλατικών διαδρομών. Το βουνό είναι κατάφυτο από πυκνά δάση διαφόρων ειδών βελανιδιάς, καστανιάς, ενώ ανά περιοχές υπάρχει εκτενής βλάστηση μεσογειακής μακκίας. Εδώ συναντάμε και το ενδημικό βραχόφυτο Κενταύρια του Nieder. Δεκάδες είδη πουλιών φωλιάζουν εδώ, όπως τα δασόβια: μεσοτσικλητάρα, νανοτσικλητάρα, δεντροβάτη κ.ά., αλλά και διάφορα αρπακτικά και όρνια χρησιμοποιούν ως ορμητήριο τον Αράκυνθο. Το βουνό φιλοξενεί επίσης πάνω από 25 είδη ερπετών και αμφίβιων, αλλά και πολλά είδη θηλαστικών όπως αγριογούρουνα και ζαρκάδια. Οι δυτικές πλαγιές του σχίζονται από τα εντυπωσιακά φαράγγια με τους κάθετους ασβεστολιθικούς βράχους της Κρεμαστής και της Κλεισούρας, που χαρακτηρίζεται ως Περιοχή Ιδιαίτερου Κάλλους, και διαθέτουν πλούσια 26 | βιοποικιλότητα.

ARAKYNTHOS Arakynthos is a mountain located to the north of Messolonghi, situated between the Evinos and the Acheloos rivers. Its highest peak, Greveno, reaches an altitude of 983 meters, offering a wide range of hiking and cycling routes.

The mountain is adorned with dense forests of various oak and chestnut species and extensive Mediterranean maquis vegetation in some areas.

It is also home to the endemic cliff plant Centaurea niederi Heldr.

Arakynthos is a nesting ground for numerous bird species, including arboreal birds like the Middle spotted woodpecker, the Lesser spotted woodpecker, and the short-toed treecreeper. Additionally, various raptors and vultures use Arakynthos as their hunting territory. The mountain is also inhabited by over 25 species of reptiles and amphibians, as well as a variety of mammals such as wild boars and roe deer.

Its western slopes are characterized by impressive gorges with vertical limestone cliffs, particularly Kremasti and Kleisoura, designated as an Area of Outstanding Natural Beauty and showcase a rich biodiversity.

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

ΑΙΤΩΛΙΚΌ

AETOLIKO

Το Αιτωλικό, παλιά ναυτική πολιτεία, διαθέτει μια ιδιαίτερη γραφικότητα και ιστορικότητα καθώς οι κάτοικοί του διακρίθηκαν για την ηρωική αντίσταση που πρόβαλαν στους Τούρκους, ιδιαίτερα στη δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου. Είναι ανεπτυγμένο σε ένα μικρό νησάκι στο μέσον περίπου της λιμνοθάλασσας Μεσολογγίου-Αιτωλικού, που προστατεύεται από τους ορεινούς όγκους της Βαράσοβας και του Ζυγού. Συνδέεται ανατολικά και δυτικά με την ξηρά με δύο πέτρινα τοξωτά γεφύρια αρχικού μήκους περίπου 300 μέτρων το καθένα, που σήμερα έχουν ανακηρυχθεί διατηρητέα. Μια αρκετά διαδεδομένη γνώμη θέλει το Αιτωλικό να ξεκινά ως συστάδα 4-5 μικρών νησίδων, που κατά την αρχαιότητα έμειναν ακατοίκητες, καθώς τον χειμώνα καλύπτονταν από τα νερά της λιμνοθάλασσας. Το 1153 ο περιηγητής Βενιαμίν εκ Τουδέλης περιγράφει ένα ενιαίο νησί με μόνιμους κατοίκους, το οποίο ονομαζόταν Νατολικόν. Η ονομασία αυτή πιθανόν προέρχεται από τη γεωγραφική θέση του νησιού –καθώς ήταν το ανατολικότερο νησί των Εχινάδων νήσων. Η ονομασία Αιτωλικό εμφανίζεται πιθανόν κατά τον 18ο αιώνα και παραμένει η ίδια ως σήμερα. Το 1848 ο δήμαρχος Κωνσταντίνος Ι. Κουρκουμέλης είχε το φιλόδοξο σχέδιο να ενώσει το νησί με τη στεριά απέναντι, με την κατασκευή δύο πέτρινων τοξωτών γεφυριών. Ωστόσο, οι κάτοικοι αναγκάζονταν να πληρώνουν διόδια κατά τις μετακινήσεις τους από και προς το Αιτωλικό, προκειμένου να αποπληρωθεί το δάνειο που πήρε ο δήμος για την πραγματοποίηση του έργου.

Aetoliko is a picturesque old maritime town with a rich historical character, known for its inhabitants’ heroic resistance against the Turks, especially during the second siege of Messolonghi. The city is situated on a small island in the middle of the Messolonghi-Aitoliko lagoon, and it is protected by the mountain ranges of Varasova and Zygos. Aetoliko is linked to the mainland on both the east and west sides by two stone arched bridges, each with an original length of approximately 300 meters, which have been designated as protected monuments.

According to popular belief, Aetoliko was originally a group of 4-5 small islands, uninhabited in ancient times because they were submerged by the lagoon’s waters during winter.

In 1153, the traveller Benjamin of Tudela documented a single island with permanent residents called “Natolikon”. This name likely comes from the island’s geographical position as the easternmost island of the Echinades islands. The name “Aetoliko” is believed to have emerged in the 18th century and has remained unchanged to the present day.

In 1848, Mayor Konstantinos I. Kourkoumelis envisioned an ambitious plan to connect the island with the mainland by building two stone-arched bridges.

However, residents had to pay tolls when travelling to and from Aetoliko to reimburse the municipal loan utilized for the project.

In the following years, Aetoliko evolved into a prominent commercial hub within the broader region, serving as a significant port where inhabitants owned sailing

ΤΟΜΟΣ B1 | ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ • VOLUME B1 | NATURAL ENVIRONMENT

Στα επόμενα χρόνια το Αιτωλικό αποτέλεσε εμπορικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής αλλά και αξιόλογο λιμάνι: οι κάτοικοι διέθεταν ιστιοφόρα και μηχανοκίνητα πλοία. Αυτή η ανάπτυξη διήρκησε ως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά το νησί υπέστη ανεπανόρθωτο πλήγμα όταν το 1946 άρχισε να λειτουργεί το πορθμείο Ρίου-Αντιρρίου. Όμως, με την πάροδο των ετών και παρά την εμπορική άνθηση, η ανάγκη για επιχωματώσεις κρίθηκε απαραίτητη. Τα θεμέλια των σπιτιών βρίσκονταν μέσα στο νερό, ιδίως στο βόρειο τμήμα του νησιού, με αποτέλεσμα να σχηματίζονται κανάλια, τα οποία δημιουργούσαν μια εικόνα που παρέπεμπε στη Βενετία –εξ ου και ο όρος «Μικρή Βενετία» που του αποδόθηκε. Το 1969 πραγματοποιήθηκε η τελευταία επιχωμάτωση που είχε ως αποτέλεσμα τον τερματισμό αυτής της κατάστασης και την επακόλουθη αλλαγή του σχήματος του νησιού, δημιουργώντας κομμάτια γης. Σήμερα, λιθόκτιστες πλατείες και δρομάκια είναι τα χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά στοιχεία του. Η λιμνοθάλασσα που το περιβάλλει αποτελεί πηγή πλούτου και ευημερίας, καθώς εδώ βρίσκουν καταφύγιο περισσότερα από 250 διαφορετικά είδη πουλιών, στα οποία περιλαμβάνονται πολλά σπάνια και απειλούμενα με εξαφάνιση είδη. Ερωδιοί, φοινικόπτερα, αγριόχηνες, μαυρόκοτες και άλλα θαλασσοπούλια, ενώ δυτικά, στον λόφο Κατσάς και προς τους λόφους της Αγίας Παρασκευής και των κοινοτήτων Αγίου Ηλία, Σταμνάς και Χρυσοβεργίου, αφθονούν οι πέρδικες, οι τσαλαπετεινοί και τα κοτσύφια. Η περιοχή προσφέρεται και για μπάνιο στα Ρεμπάκια ή στη Σταμνά.

30 |

1

and powerboats. This progress continued until the Second World War; however, the island suffered irreparable damage in 1946 with the commencement of operations by the Rio-Antirrio Ferry.

Despite the commercial boom, embankments became necessary over the years. The foundations of the houses were in the water, especially in the northern part of the island, which resulted in the formation of channels, creating an appearance reminiscent of Venice, hence the term “Little Venice”. In 1969, the last embankment was carried out, resulting in the termination of this phenomenon and the subsequent alteration of the island’s formation, creating strips of land.

The town is known for its stone-built squares and alleys. The surrounding lagoon is a source of wealth and prosperity, home to over 250 different bird species, including many rare and endangered ones such as herons, flamingos, wild geese, and coots. To the west are the Katsas hill, the hills of Agia Paraskevi, and the communities of Agios Ilias, Stamna, and Chrysovergi, where grey partridges, Eurasian hoopoes, and common blackbirds are plentiful. It’s also the perfect place for swimming at Rebakia or the Stamna area.

1. O παραλιακός δρόμος του Αιτωλικού / The coastal road of Aetoliko 2. Αιτωλικό / Aetoliko 3. Η ιστορία αντηχεί σε κάθε γωνιά του Αιτωλικού / History echoes in every corner of Aetoliko 4. Παραδοσιακή αρχιτεκτονική / Traditional architecture 5. Προτομή του στρατηγού Γ. Λιακατά / Bust of General G. Liakatas 6. Προτομή του Γ. Καραϊσκάκη / Bust of G. Karaiskakis

2

3

5

4

6

| 31

ΤΟΜΟΣ B1: ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ VOLUME B1: NATURAL ENVIRONMENT

Εκδοτική - Καλλιτεχνική επιμέλεια | Editorial - Artistic editing ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΤΟΥΜΆΝΟΣ | ELIAS KOUTOUMANOS Φωτογραφίσεις | Photography ΛΟΥΚΑΣ ΧΑΨΗΣ | LOUKAS HAPSIS ΜΑΡΙΑ Ξ. ΠΑΠΠΑ | MARIA Χ. PAPPA ΓΕΡΆΣΙΜΟΣ ΜΙΣΙΡΛΗΣ | GERASIMOS MISIRLIS Κείμενα | Texts ΑΡΕΤΉ ΜΠΡΕΣΚΑ | ARETI BRESKA Mετάφραση κειμένων | Text translation ΑΦΡΟΔΊΤΗ ΜΑΥΡΟΓΟΝΆΤΟΥ | APHRODITI MAVROGONATOU Ψηφιακή επεξεργασία εικόνων | Digital image processing ΜΥΡΤΩ ΤΖΑΝΟΠΟΥΛΟΥ | ΜYRTO TZANOPOULOU Σχεδιασμός εξωφύλλου - Σελιδοποίηση - Καλλιτεχνική επιμέλεια | Cover design - Layout - Artistic editing ΒΊΚΥ ΜΠΌΡΑ | VICKY BORA

https://messolonghi-info.gr

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΓΕΩΡΓΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η Ευρώπη επενδύει στις αγροτικές περιοχές

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ∆ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

Co-funded by Greece and the European Union

ΔΙΑΝΕΜΕΤΑΙ ΔΩΡΕΑΝ