Climaxi Magazine Herfst

P928079 Afgiftekantoor Herzele

Ver. uitg.: Filip De Bodt, Groenlaan 39, 9550 Herzele Seizoensuitgave vzw Climaxi. Verschijnt vier seizoenen, Herfst 2026

Edito 03 Interview met glacioloog Philippe Huybrechts (VUB) 05 Oproep 11/10 klimaatmars 12 De mens maakt de planeet helemaal niet kapot 13 Vervuiling gebeurt niet enkel in en rond de fabriek 16 Oproep 3/10 aan het MAS 22 Over de juridische stem van de natuur en rechtvaardigheid van onderuit 23 Lezersbrief n.a.v. artikel in ons vorig magazine 27 AI-datacenters: onze redding of ondergang? 30 Ons laatste nieuws 34 Oproep 4/10 - N42 37 Op bezoek bij CO-OP Greenland 38 Oproep 9/10 ABVV 43

In het boekje dat je in je handen hebt, kan het opvallend veel over klimaat lijken te gaan. Voor ons is het geen toeval: het heeft ons net zoals waarschijnlijk jou, beste lid, aangegrepen om enerzijds de vele hittedoden in Europa te zien (waaronder zeker België) en daarnaast het grote verlies aan hectare Hoge Venen te zien. Mensen konden niet op reis naar Frankrijk vertrekken of brachten verslag uit dat ze zich gelukkig niet in een zone bevonden waar zich bosbranden voordeden. Wordt dit het nieuwe normaal? De beelden van Nepal waren hallucinant. Anderzijds, en deze enerzijds-anderzijds is dan niet gebruikt om de goede katholiek uit te hangen: het blijft verrassend stil bij onze politici hierrond.

Edito

In dit nummer

• Redactie: Simon Van Parijs, Tim Lambrechts, Filip De Bodt, Thomas Coussens, Thessa Krüger, Joren Peeters, Yves Joris • Eindredactie: Thomas Coussens • Cartoons: Arnulf • Foto’s: Climaxi, Thessa Krüger, datacenterdynamics.com, Global Carbon Project, Erik Van der Veken • Vormgeving: info@bijdruk.be • Drukkerij: Polyprint Herzele

Tussen het moment van schrijven en het moment dat dit boekje toekomt, menen we te mogen veronderstellen dat het wel constant ging over budgetbesprekingen op Vlaams en federaal niveau, en dat we toch nog wat meer de riem gaan moeten aanhalen, maar niet over klimaat. Het ambetante is dat voor de relatieve kruimels wordt gegaan bij die budgetbesparing van miljarden euro’s. Een voorbeeld hiervan is Jo Brouns (N-VA) die tegen begin juli uitsluitsel moest geven aan 79 natuur- en omgevingsorganisaties die hun programmavoorstel indienden voor de ko-

2

mende jaren (wij vallen onder decreet sociaal-cultureel volwassenenwerk maar zijn uiteraard solidair). Tienduizenden vrijwilligers zijn afhankelijk van de beslissing over een totaal bedrag van 8,8 miljoen euro, peanuts vergeleken met bijvoorbeeld de miljarden aan subsidies die multinationals in de Antwerpse haven ontvangen (en ze gaan dan nog niet de goede richting op inzake CO2-uitstoot, zo schreef Apache in maart van dit jaar). De natuur- en omgevingsorganisaties ontvingen als antwoord -zelfs na op koffie gaan bij een actie- dat dit naar de begrotingsgesprekken wordt meegenomen. Zelfs de verlieslatende regionale luchthavens van Oostende- Brugge en Antwerpen mochten wél voor het zomerreces hun dadingsbedragen van 12 miljoen euro ontvangen, zo besliste minister Annick De Ridder (N-VA). We hebben het in de laatste edities van dit magazine bijna consequent ook over het verlies aan democratisch handelen bij onze regeringen. We hadden het eind juli op onze website over de aanpassingen in de vergunningsaanvragen, die makkelijker worden voor de aanvrager maar gevoelig moeilijker voor zij die bezwaar aantekenen. In een ideale wereld zouden we daar minder om moeten geven, maar daar bevinden we ons duidelijk niet in. De beslissing maakt ons werk moeilijker. We reiken de hand uit naar andere organisaties om ertegen op te treden. 3

Daarnaast is het u vermoedelijk niet opgevallen – spreek van geluk – maar begin september heeft de Vlaamse Regering een voorontwerp voor decreet goedgekeurd dat de deur weer breder openstelt om kritische organisaties hun werking moeilijker te maken. Het geeft die Vlaamse Regering meer slagkracht om zelf voor rechter te spelen. We werden in november 2025 samen met andere organisaties extremisme verweten omdat we het hadden over de acties van een andere organisatie, maar hebben vermoedelijk bij publicatie nog steeds geen vonnis ontvangen van de Raad van State. We lezen dat via het decreet de Inspectie van Financiën (van de Vlaamse overheid) bij het OCAD en de federale politie zal kunnen nagaan

4

of een subsidieaanvrager ‘gekend is’ in verband met gewelddadige radicalisering, gewelddadig extremisme of terrorisme. Ben Weyts (N-VA) had het in het begeleidende debat over organisaties die ‘aanschurken' tegen gewelddadige organisaties. Dat zijn nogal brede verwoordingen die niet geruststellen. De subsidies van organisaties in onderzoek zullen bevroren worden. De staat van de wereld en onze democratie heeft betere tijden gekend, maar we gaan ons niet laten doen. We hopen van jou hetzelfde. Hou je zeker niet in met praten over een Climaxilidmaatschap bij familie en vrienden. Veel dank tenslotte aan de verschillende leden die artikels schreven. Thomas Coussens

Interview met glacioloog Philippe Huybrechts (VUB) Thomas Coussens

“Het klimaatsysteem doet exact wat we ervan kunnen verwachten” De lijst is lang van wat zich deze zomer weerkundig voordeed: vele hittedoden, een groot verlies aan Hoge Venen, bosbranden in Frankrijk, de zondvloed in Nepal, en dat is maar een selectie. Stuitend is dat dit bij politici voor weinig reactie zorgde. Meest gehoord bij de politiekers die wel reageerden, was de focus op adaptatie. Alsof we er zo wel gaan komen. Bij Groen zouden ze verder airco’s niet leuk vinden, de klimaatjongeren dragen een fout omdat we door hen alleen maar op mitigatie ingezet hebben (?), de Green Deal van Timmermans zou de grote boosdoener zijn… Redenen genoeg om eens langs te lopen bij klimaatwetenschapperglacioloog Philippe Huybrechts van de Vrije Universiteit Brussel (VUB)

Dag Philippe, je bent nog maar net terug van Kirgizië waar je gletsjers bestudeert? Ja, klopt. In de groep zijn we eigenlijk glaciologen, die zich bezighouden met het onderzoek naar de evolutie van het ijs op aarde. Wij kijken daarbij naar een heleboel tijdschalen, meestal met modellen. We kijken naar het ‘paleoklimaat’ of de studie van het klimaat uit het verleden. Dit is gebaseerd op gegevens zoals fossielen en bodemlagen, om klimaatveranderingen en -patronen te reconstrueren. We bestuderen ook wat met de ijskappen gebeurt. Een kern van het onderzoek dat we hier doen, is bestuderen hoe het smelten van het ijs een invloed heeft op de evolutie van het zeeniveau. Hoe reageert het ijs op de klimaatsverandering? Als we inzoomen op wat vandaag gebeurt, heeft dat een groot belang naar de evolutie van het globale zeeniveau toe. 5

Dat werk speelt zich dus niet alleen af op de computer, we werken niet enkel met onze 3-dimensionale ijskap-, gletsjer-, stromings- en klimaatmodellen. We doen ook veldwerk. Zo hebben we een langlopend onderzoek in de Alpen: in 2001 reeds startten we de eerste metingen op de Morteratschgletsjer, wat ons een heel lange reeks van 25 jaar geeft ondertussen. Ik kan je nu al zeggen dat we alweer naar een recordjaar gaan in de Zwitserse Alpen. Het recordjaar tot dusver was 2022. Dan is er 5,9% van het ijsvolume verloren. In 2023 bedroeg dit - 4,4%. Het jaar 2026 zit er tussenin op dit moment, maar het seizoen loopt nog 2 weken. Dat komt natuurlijk omdat zich deze zomer ook in de Alpen een opeenvolging van hittegolven heeft voorgedaan, gepaard gaande met erg veel afsmelting. Wanneer we naar onze situatie gaan, hebben we in België de zomer met de hoogste gemiddelde maximumtemperatuur ooit gehad, het vorige record stond op 2018. 1976 waar men het altijd over heeft, die staat zelfs niet in de top-5. 2026 haalt verder ook de hoogste minimumtemperatuur ooit, het hoogste aantal zomerdagen tot dusver (dagen waarop de temperatuur boven de 25 graden stijgt). Het absoluut record van aantal tropische dagen (boven de 30 graden), dat is niet gebroken. Het was heel zonnig, 6

maar ook dat is geen absoluut record. We spreken over de tweede zonnigste zomer sinds 1970. Deze parameter wordt nog niet zo heel lang gemeten. In 2024 gaf je aan Climaxi ook een klimaatoverzicht, en wat daarin opviel is dat je zei dat er in 2070 geen gletsjer meer zou overblijven in de Alpen. Nog een heel klein beetje ijs zullen we dan zien, op de hoogste toppen. Maar het meeste zal verdwenen zijn. De aanwezigheid van CO2 in de lucht, die in ppm (parts per million) wordt gemeten, zit nu op 432 ppm. In 2024 spraken we over 427 ppm. Dat is heel eenvoudig samen te vatten tot: de trend zet zich voort, met ongeveer 2,5 ppm per jaar. Globaal zorgt dat ervoor dat 2026 op koers zit om het warmste jaar ooit te worden, daarna 2024 en 2025, 2023 als vierde hoogste… 25 van de 26 warmste jaren zullen in de 21ste eeuw plaatsgevonden hebben. De temperatuur blijft stijgen omdat er altijd maar meer C02 in de atmosfeer komt, we blijven emitteren. De top van die uitstoot is nog niet bereikt. Het is misschien minder steil dan in de jaren '90 en 2000, maar het stijgt elk jaar. De projectie is dat het dit jaar weer 1,1% hoger zal zijn dan vorig jaar, en

toen was het ook 1,1%. Dan komen we op 38,5 Gt CO2 uit, ofwel 38,5 miljard ton CO2. Zolang de emissies blijven stijgen, stijgt de concentratie C02 in de lucht. Het is allemaal heel voorspelbaar hoor. Alle lijnen zetten zich gewoon door, zoals de fysica van het klimaatsysteem ons vertelt dat het moet gebeuren. Zolang de emissie niet naar 0 gaat, blijft de wereld opwarmen. Als je uitsplitst per continent, dan zie je dat Europa al terugloopt sinds de jaren ’90, ik denk op dit moment – 6% per jaar. Zelfs in de VS loopt het geleidelijk terug, in Japan ook. In Rusland zeker na de val van de Sovjetunie. Maar de rest van de wereld stijgt. Vooral in Azië doet het zich voor. In absolute cijfers in China, maar India zit er kort achter. Nu is dit in absolute zin nog laag, maar de procentuele stijging is wel hoog.

De stijging is Azië is net ook omdat onze industrie naar daar is uitbesteed? Dat doet er iets aan, maar verklaart het zeker niet volledig. Zelfs als je dat corrigeert in een grafiek, blijft China nog duidelijk de grootste uitstoter. China stijgt trouwens nog steeds, alleen minder snel. In hun vijfjarenplannen staat dat hun piek ongeveer rond 2030 zal vallen, en die plannen realiseren ze vaak. Als land gaat ook de VS achteruit, want ook in de VS worden windturbines en zonnepanelen gezet. Dat is een kwestie van prijs. Waarom zou je nog kolenmijnen openhouden als dat eigenlijk verlieslatend is? Trump kan dan wel allerhande zaken rondbazuinen over klimaatverandering, duurzame energie is de goedkoopste optie.

7

Wat ook een update kreeg, is het carbonbudget: hoeveel jaar kunnen we nog uitstoten om onder een bepaalde opwarming te blijven met 50% waarschijnlijkheid? Dat getal wordt kleiner in de verschillende scenario’s, omdat we meer en meer uitstoten, maar ook omdat de jaarlijkse uitstoot nog steeds blijft toenemen. Als we aan het huidige tempo voortdoen, zitten we in 2051 op 2 graden stijging. De bedoeling is natuurlijk, en dat is ook wat op de COP in Parijs in 2015 werd afgesproken, om die uitstoot te laten dalen. Als je de uitstoot lineair laat dalen tegen 2050, dan gaat het maar de helft zo snel. Dan zit je pas tegen 2076 boven de 2 graden. Dus we moeten én dalen, én eigenlijk negatieve emissies verwezenlijken na 2050 om onder die twee graden te blijven. Als we een heel streng klimaatbeleid voeren, dan kan we globaal nog onder de 2 graden blijven. Indien we verder blijft uitstoten zoals we bezig zijn, zal het tegen dan 2,7 à 2,8 graden worden. Hoe langer we wachten om de piek aan uitstoot te bereiken, hoe straffer we naar beneden moeten. Op die manier wordt het duidelijk dat 1,5 graden stijging niet meer haalbaar is. Dan moet je binnen de 8 jaar op een nulemissie zitten. Op die tijd krijg je alle energiesystemen niet omgebouwd. 8

Er zijn zaken die enorm versnellen, zoals de stijging van het zeeniveau. Dat is in functie van de graad van opwarming. Als het warmer wordt, stijgt het zeeniveau sneller. Dat zijn hallucinante cijfers, de meters zeeniveaustijging wanneer onze ijskappen smelten. 7,5 meter voor de volledige Groenlandse ijskap en tot 60 meter wanneer de Antarctische ijskap volledig smelt, herinner ik me uit uw presentatie in 2024. Volg je hoe we daar in België aan de kust over speken, bijvoorbeeld met de Kustplannen en de projecties? Voor de Belgische kust zijn er wel plannen die tot het einde van de eeuw gaan. Je hebt 2 soorten plannen. De ene soort gaat over het in oog houden van de dijken en de duinen etc. En dan zijn er ook de wilde ideeën zoals een gedeelte van de polders terug onder water zetten. Er bestaat zelfs nog een veel wilder idee: om de Noordzee af te sluiten van de Atlantische Oceaan. Daarbij moet men dan dijken bouwen tussen Cornwall en Bretagne en tussen Schotland en Noorwegen. Dan worden de Noord- en Oostzee binnenzeeën, met sluizen enzovoort. Dat is wel een heel wild idee.

Ik begrijp de ganse discussie eigenlijk niet goed, dat adaptatie ‘rechts’ zou zijn en mitigatie ‘links’. Je moet ze alletwee doen. Ook de verschillende uitgaven van het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change van de Verenigde Naties) hebben uiteraard beide zaken behandeld. Als je geen mitigatie doet, dan moet je blijven adapteren. Voor jullie als glaciologen/klimaatwetenschappers moet het toch frustrerend zijn om politiekers, zowel aan rechter- als linkerzijde te horen zeggen dat we eerder voor adaptatie moeten gaan? Adaptatie moeten we zeker ook doen natuurlijk, maar dat is dweilen met de kraan open zolang het altijd maar warmer wordt. Op adaptatie zitten grenzen, bijvoorbeeld met dat zeeni-

veau. Je kan niet eeuwig dijken blijven verhogen. Het beste wat we kunnen doen, is de opwarming stabiliseren. We weten wat we ervoor moeten doen. Een nettonuluitstoot realiseren, dan zal het niet verder opwarmen. Het gaat niet over minder doen, maar over het anders doen. Er wordt dan gezegd dat we wat minder met de auto moeten rijden enzovoort. Waarschijnlijk is dat ook wel zo, ook i.v.m. files. Maar we moeten vooral van die fossiele brandstoffen af. Tine Hens heeft in maart van dit jaar in een artikel in Apache beschreven dat de Belgische CO2-uitstoot nog verder aan het stijgen is en dat dit vooral gelegen is aan de Vlaamse industrie. Wallonië doet het goed, ook net omdat er industrie aan het ver­ 9

dwijnen is, maar in Vlaanderen zitten we niet op goede weg. Het is ook zo dat de uitstoot in Vlaanderen terug te voeren is op een handvol bedrijven die verantwoordelijk zijn voor het grootste deel van de uitstoot. Arcelor Mittal natuurlijk en een aantal bedrijven in de petrochemische sector in Antwerpen. Het is een tanker die zich moeilijk laat keren. In België daalt de uitstoot langzaamaan, we zijn absoluut geen kampioen in Europa. ’t Is niet genoeg, het moet sneller en beter. Vauit burgerstandpunt is het heel vreemd dat de politiek zo weinig reageert op de hittedoden deze zomer. Of op de Hoge Venen waar we 3000 hectare verloren zijn (wat een heel grote proportie van het totaal is), wat op zijn beurt ook een zeker verdriet aan mensen geeft. Emotie omdat vele Belgen dat toch als een heel speciale plek beschouwen. Wat daar gebeurd is, is natuurlijk totale waanzin. Om te beginnen: sinds het begin van de zomer staan de Hoge Venen droog. De gecumuleerde neerslag van de laatste 90 dagen was zeer laag. Dat komt eenmaal op de 50 jaar voor. 10

En nu spreek ik ook vooral als burger: men wist dat het heel droog stond. Op de Kalmthoutse heide mag je er niet in als er een hoog risico op brand is. Ik begrijp niet waarom het niet afgesloten werd. Het is een vorm van nalatigheid. Ik herinner mij dat men op het nieuws zei dat het op 14 augustus misschien de warmste dag van de zomer ging worden. Wat daarbij nog opvalt, is dat de luchtvochtigheid heel laag was: onder de 20%. En als het al zo droog stond… Wat deze zomer is gebeurd, zou niet gebeurd zijn zonder de opwarming van het klimaat. Het is er een rechtstreeks gevolg van, daar kan je niet meer aan twijfelen. Hoe kijken jouw studenten eigenlijk naar wat gaande is rond het klimaat? Ze staan ook niet los van de algemene sfeer. “Daar zijn ze weer met dat klimaat”, geuit met een soort van moeheid. Maar het blijven natuurlijk geografiestudenten: sommigen zijn deze richting gestart vanuit een bezorgdheid over het klimaat. Zoals biologiestudenten en sommige bio-ingenieurs ook met een gevoeligheid voor de natuur en het klimaat hun opleiding aanvatten.

Een laatste vraag: je leest vaak dat ook wetenschappers verbaasd zijn dat het allemaal nog sneller gaat dan ze dachten? Wetenschappers zijn geen alarmisten. Wij zijn vooral realisten. Het IPCC is een erg genuanceerde instelling. Er is consensus, iedereen is het erover eens dat de menselijke activiteit verantwoordelijk is voor de klimaatopwarming.

Om het statistisch uit te drukken: wat nu gaande is, ligt niet buiten de bandbreedte van de variabiliteit die in onze klimaatmodellen zit. Die modellen voorspellen natuurlijk geen weer. Persoonlijk gaat het volgens mij niet sneller, dit gaat zoals we het konden verwachten. Ik sta niet te kijken van wat gebeurt. Om de zoveel jaar krijgen we een extreme zomer.

11

De mens maakt de planeet helemaal niet kapot Joren Peeters Hoe concreet en lichamelijk de gevolgen ook mogen zijn, de strijd voor een rechtvaardigere wereld en een beter klimaat is in belangrijke mate ook een strijd om woorden. Dit heeft in het bijzonder betrekking op de manier waarop problemen worden verwoord. De manier waarop we een probleem begrijpen, bepaalt wat we aan dat probleem zullen doen. Het stuurt concrete actie en beleid. De manier van verwoording van een probleem is dus iets om ons vragen bij te stellen. Een bepaalde manier om ons ‘klimaatprobleem’ te verwoorden die zo hard in de vanzelfsprekendheden van ons publiek debat zit ingebakken, dat het vaak niet eens meer opvalt. We moeten het heel dringend bevragen omdat het rampzalige gevolgen heeft. We lezen die manier van het probleem verwoorden bijvoorbeeld op de Wikipedia-pagina van ‘klimaatcrisis’. Daar staat: “Klimaatcrisis is een term die wordt gebruikt om de ecologische, politieke en maatschappelijke crisis te beschrijven die verband houdt met de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.” Met andere woorden: het probleem is ‘de mens’. Daar is wetenschappelijke consensus over. Dat lijkt geen ‘manier om het probleem te verwoorden’, maar gewoon een hard feit.

Een feit dat we bovendien in onze huidige geopolitieke context (de opmars van extreemrechts, een Amerikaans president met waanideeën,…) precies nadrukkelijk moeten blijven verdedigen. Wie zou in die context nu pleiten voor het bevragen van het idee dat de mens het probleem is van onze klimaatcrisis? Wel, ik!

Specifieke schuldigen Het klopt helemaal niet dat ‘de mens’ de planeet naar de knoppen werkt. Het is niet de mens, maar een specifiek economisch systeem, ontstaan op een specifiek moment in de geschiedenis, in een specifieke regio van de wereld, in het belang van een specifiek groepje mensen, dat de planeet naar de knoppen werkt! ‘De mens’ heeft daar helemaal niks mee te maken. Integendeel, De Standaard beschreef in juli 2026 een recent onderzoek dat aantoont dat de kleinschalige extensieve landbouwactiviteiten van de mens tot voor de Tweede Wereldoorlog bevorderend waren voor de biodiversiteit. Onze klimaatcrisis is helemaal geen algemeen probleem van ‘de mens’. Het is daarentegen een heel specifiek probleem, met heel specifieke verantwoordelijken. Slechts 36 bedrijven zijn bijvoorbeeld 13

verantwoordelijk voor de helft van alle CO2-uitstoot in de wereld (artikel van Earth.org, maart 2025). 36 bedrijven! Terwijl we ondertussen met 8,3 miljard ‘mensen’ op de wereld zijn. Hoe specifiek en geconcentreerd kan een probleem zijn? Wat er concreet gebeurt wanneer het klimaatprobleem verwoord wordt als een algemeen probleem, is dat de aandacht wordt afgeleid van de specifieke schuldigen. We gaan de oplossingen zoeken op het niveau van ‘iedereen’, d.w.z. op het niveau van de individuele consument. Dit vertaalt zich in vragen als: “Zijn we niet allemaal verantwoordelijk? Moeten we niet allemaal ons steentje bijdragen?” Zo hoeft beleid, actie en verandering zich niet te richten op de machtige actoren of het rot economisch systeem, maar kan men focussen op de kleine individuen die genoodzaakt zijn te leven in dat systeem. Warmtepompen, EPCwaardes, minder lang douchen, carpoolen, sensibilisering,…: daar zijn de oplossingen! Het probleem zo verwoorden is dus heel handig voor die specifieke 14

Treffende voorbeelden

zo’n publieke verontwaardiging zou leiden. Het probleem is niet zwerfvuil, maar de productie van problematische materialen die je als consument moét wegsmijten, zoals bijvoorbeeld weg­ werpverpakking. Door op zwerfvuil te focussen, blijft die problematische productie uit het zicht en kan ze gewoon doorgaan. Het mag geen verrassing zijn dat ‘Keep America Beautiful’ is op­ gericht door de Coca-Cola Company, McDonald’s en nog anderen van ‘s werelds grootste afvalproducenten.

Het is in dit verband leerrijk om eens te kijken naar enkele concrete gevallen waar klimaatproblemen verwoord worden als algemene problemen. Een van de meest invloedrijke en iconische van die gevallen is de anti-zwerfvuilcampagne van de nonprofitorganisatie ‘Keep America Beautiful’. In hun befaamde ‘crying indian’- campagne van 1971 verklaren ze namelijk: “Get involved now. Pollution hurts all of us. People start pollution, people can stop it.” Wel, ‘people’ hebben vervuiling helemaal niet gestart! Een specifiek aantal bedrijven heeft de vervuiling gestart. In het licht van de opkomende milieubeweging van de jaren 70 begonnen ‘people’ die bedrijven exact daarvoor verantwoordelijk te stellen. Als reactie bedachten die laatsten dat zwerfvuil uit het zicht zou moeten verdwijnen, zodat het afval (dat zij geproduceerd hebben!) niet meer tot

Een ander en misschien zelfs nog succesvoller voorbeeld van dezelfde strategie is het concept van de individuele CO2-voetafdruk. Dit concept is gepopulariseerd door het reclame- en PRbureau Ogilvy & Mather die werden ingehuurd door British Petroleum (!) en die in 2004 de eerste ‘individuele CO2-voetafdruk-meter’ hebben ontwikkeld. Daarmee kan je meten in welke mate jij medeverantwoordelijk bent voor de uitstoot van broeikasgassen en de opwarming van de aarde. De focus wordt zo dus verschoven van bedrijven naar individuele consumenten: wat moet veranderen is jouw levensstijl, niet de grootschalige productieprocessen. Na hun campagne verwierf het concept van de CO2-voetafdruk enorme populariteit en werd het niet alleen overgenomen in milieubeleid, maar ook door verschillende milieubewegingen – die op deze manier ten prooival-

schuldigen want het laat ze toe gewoon door te gaan: ‘business as usual’.

len aan de PR-strategie van een van ‘s werelds grootste oliemaatschappijen en CO2-uitstoters.

De échte verantwoordelijken ervoor laten opdraaien Dat de specifieke schuldigen het klimaatprobleem zó proberen verwoorden dat het een algemeen probleem wordt, waar we allemaal ons steentje aan bij te dragen hebben, zou geen verrassing moeten zijn. Die verwoording van het probleem speelt namelijk enorm in hun voordeel. Wanneer niet alleen beleidsmakers, maar ook milieubewegingen en bezorgde burgers die verwoording beginnen over te nemen, dan is dat een totale overwinning voor die schuldigen, en belemmert dat effectieve actie en beleid. Daarom moeten we de specificiteit van de problemen blijven benadrukken en de echte verantwoordelijken ervoor laten opdraaien. En blijven herhalen: de planeet is niet stervende, ze wordt vermoord door een specifiek economisch systeem in het belang van een beperkt aantal bedrijven met concrete namen en adressen. De pijlen van de strijd moeten dan ook gericht worden naar die adressen, in plaats van vingertje wij­zen naar onze medeburgers.

15

In het vorige magazine gingen we reeds in gesprek met Dirk Avonts. We bespraken de evolutie van vervuiling en de haven, de verschillende lasten en risico’s voor omwonenden en arbeiders, en het voorzorgsprincipe. In wat volgt, gaan we verder in op de thema’s gezondheid, milieu en petrochemie. Daarvoor spraken we naast Avonts ook met Staf Henderickx, huisarts en auteur.

Vervuiling gebeurt niet enkel in en rond de fabriek Tim Lambrechts Waar vervuiling vroeger vooral rechtstreeks aan een fabriek werd gelinkt, moeten we vandaag steeds vaker kijken naar de producten die uit deze fabrieken voortkomen. De afgelopen decennia is de productie van goederen en verpakkingen, auto-onderdelen en kleding steeds meer een onderdeel geworden van de petrochemische industrie. Petrochemie is overal aanwezig. Voor een stof in een eindproduct terechtkomt, doorloopt ze vaak een lange productieketen waarin verschillende chemische stoffen worden gebruikt. Sommige daarvan kunnen schadelijk zijn voor mens en milieu. 16

“Men heeft altijd gedacht: als het een afgewerkt product is, dan is het inert. Inert wil zeggen dat het niet meer reageert. Maar dat blijkt niet zo te zijn”, stelt Avonts. Plastic verpakkingen, make-up, deodorant en kleding zijn producten waarmee we dagelijks in contact komen, maar die toch stoffen kunnen afgeven. Dat kan gaan om microplastics, maar ook om andere chemicaliën die tijdens het gebruik, de slijtage of de verhitting van een product vrijkomen. Henderickx sluit zich daarbij aan. Ook hij benadrukt dat afgewerkte producten niet noodzakelijk onscha-

delijk zijn. Zo kunnen kinderen via speelgoed worden blootgesteld aan onder meer bisfenol A (BPA), een stof die tijdens het gebruik uit bepaalde materialen kan vrijkomen. BPA wordt onder andere gebruikt in kunststoffen, voedselverpakkingen, plastic flessen, elektronica, speelgoed, epoxyverven en -lijmen, tandheelkundige materialen, inkt en thermisch papier zoals kassabonnen. De blootstelling aan chemische stoffen houdt dus niet op wanneer een product de fabriek verlaat. Ook daarna kunnen stoffen nog in de omgeving of in het lichaam terechtkomen. Ze kunnen worden opgenomen via de huid, ingeademd worden of via voeding en drinkwater het lichaam binnenkomen. Sommige stoffen kunnen bovendien de placenta passeren en zo de foetus bereiken. Ook moedermelk kan een mogelijke blootstellingsroute zijn.

Hormoonverstoorders Hormoonverstoorders zijn chemische, lichaamsvreemde stoffen die de werking van je natuurlijke hormonen nabootsen, blokkeren of verstoren. Ook lage dosissen kunnen effect hebben, zeker in combinatie tussen verschillende stoffen. Ze kunnen worden opgenomen door het dagelijkse gebruik van producten die deze stoffen bevatten of door vervuiling in het milieu.

Naast microplastics en BPA wijst Henderickx op PFAS en andere hormoonverstoorders, stoffen die een rechtstreekse invloed kunnen hebben op het lichaam. Hij vertelt dat deze stoffen niet alleen kankerverwekkend kunnen zijn, maar ook je metabolisme en zelfs je DNA beïnvloeden. Daarnaast kunnen ze gespecialiseerde eiwitten verstoren en zo een invloed hebben op de schildklier en de hormonale werking. Daarmee raken de gevolgen ook aan de vruchtbaarheid en de hormonale ontwikkeling. Hormoonverstoorders kunnen immers de werking van natuurlijke hormonen nabootsen, blokkeren of wijzigen. Ze kunnen hormoonreceptoren activeren of afremmen en daarnaast de aanmaak, het transport en de afbraak van hormonen beïnvloeden. De mogelijke gezondheidseffecten zijn breed. Wetenschappelijk onderzoek brengt hormoonverstoorders onder meer in verband met vruchtbaarheidsproblemen, bepaalde vormen van kanker, diabetes, obesitas, neurologische en cognitieve ontwikkelingsstoornissen en problemen met het immuunsysteem. Het blijft echter moeilijk om precies te bepalen welk aandeel één bepaalde stof heeft in het ontstaan van een aandoening. Gezondheid wordt immers door veel factoren tegelijk beïnvloed. Een belangrijk element daarbij is dat hormoonverstoorders zich niet altijd 17

gedragen volgens de klassieke toxicologische regel dat de dosis het gif maakt. Bij sommige stoffen kan ook een lage dosis een effect hebben, zeker wanneer de blootstelling plaatsvindt tijdens een gevoelige ontwikkelingsfase. Bovendien is de relatie tussen dosis en effect niet noodzakelijk rechtlijnig. Een hogere dosis leidt dus niet altijd tot een groter effect; bij sommige hormoonverstoorders kan een effect bij een hogere dosis zelfs afnemen om later opnieuw op te treden. Zowel Henderickx als Avonts benadrukken dat vooral het ‘cumulatieve effect’ van verschillende stoffen grote risico’s met zich kan meebrengen, zowel in het lichaam als in het milieu. Het probleem is dus niet noodzakelijk één afzonderlijke chemische stof, maar de combinatie van stoffen, de langdurige blootstelling en de opeenstapeling van effecten.

Voorzorg en communicatie De onzekerheid over de precieze gezondheidseffecten mag volgens de geïnterviewden geen reden zijn om niets te doen. Het voorzorgsprincipe betekent dat maatregelen om blootstelling te beperken al gerechtvaardigd kunnen zijn wanneer er ernstige aanwijzingen zijn voor mogelijke schade, ook als nog niet elk causaal verband definitief is bewezen. 18

Tegelijk is het belangrijk om risico’s correct te communiceren. Een verhoogde concentratie van een stof in het bloed betekent niet automatisch dat iemand ziek zal worden. Omgekeerd betekent een lage gemeten concentratie niet dat er geen enkel risico bestaat, zeker niet wanneer iemand aan meerdere stoffen wordt blootgesteld. Bloedonderzoek kan op bevolkingsniveau nuttig zijn om vervuiling op te volgen en saneringsmaatregelen te evalueren, maar heeft niet altijd een duidelijke klinische betekenis voor het individu. Zowel Henderickx als Avonts pleiten daarom voor meer openheid, betere opvolging en een brede kijk op vervuiling. Niet alleen de fabriek, maar de volledige levenscyclus van chemische stoffen en producten moet in rekening worden gebracht: van productie en transport over gebruik en afvalverwerking tot de uiteindelijke verspreiding in lucht, bodem, water en lichaam. De vraag is niet alleen welke stof afzonderlijk gevaarlijk is, maar ook welke combinaties ontstaan, wie eraan wordt blootgesteld en gedurende welke periode.

Hulp gezocht! Een oproep naar meer samenwerking Er is vaak te weinig ruimte voor milieu en gezondheid in de opleiding en werking van artsen, meent Hendrickx. Huisartsen zouden nochtans een belangrijke rol kunnen spelen. Naast het vragen naar klachten kan er gevraagd worden naar beroep, woon- en werkomgeving. Op die manier kan er een verband worden gelegd tussen de werkomstandigheden, de omgeving en de gezondheid. Echter benadrukt hij ook dat dit zeer tijdsintensief is en momenteel niet altijd past in de dagelijkse werking van een arts.

De gezondheidszorg is te gefocust op een medicamenteuze aanpak en heeft te weinig oog voor collectieve preventie. Daarom ligt volgens beide geïnterviewden een grotere verantwoordelijkheid dan nu bij de overheid. Preventie mag niet alleen betekenen dat patiënten achteraf worden behandeld. Ook de oorzaken van ziekte moeten worden aangepakt. Men doet iets aan de gevolgen maar niet aan de oorzaken. Hiervoor zouden OVAM en de milieudiensten over meer middelen en uitgebreidere meetmogelijkheden moeten beschikken. Er is veel meer mogelijk en het beleid schiet hier tekort. Preventie en volksgezondheid vragen meer dan individuele adviezen of tij19

/// Op 7 november roepen we iedereen

delijke acties. Ze vragen een beleid dat de structurele oorzaken van vervuiling aanpakt, dat onafhankelijke metingen organiseert en dat de beschikbare kennis en gegevens samenbrengt. Zolang vooral de gevolgen worden behandeld en de oorzaken onvoldoende worden gecontroleerd, blijft het volgens Henderickx bij “dweilen met de kraan open”. Ook mutualiteiten en vakbonden kunnen een grotere rol spelen, menen Avonts en Hendrickx. Ze bezitten grote hoeveelheden gegevens over de

20

gezondheid van hun leden. Vakbonden weten dan weer waar mensen werken en aan welke omstandigheden ze worden blootgesteld. Volgens Avonts zouden beide organisaties die gegevens moeten combineren. Avonts erkent wel dat onderzoek naar langdurige gezondheidseffecten voor beide entiteiten niet hun primaire opdracht is. Mutualiteiten staan in de eerste plaats in voor de terugbetaling van gezondheidszorg en vakbonden voor loon- en arbeidsvoorwaarden. Toch beschikken ze volgens hem over mogelijkheden die vandaag onvoldoende worden benut. Ook hier is er een rol weggelegd voor de milieubeweging. Zij volgen de lokale milieuproblematieken op en zijn dan vaak ook de eerste om problematieken aan te kaarten. Meer samenwerking tussen huisartsen en milieubewegingen, tussen vakbonden en mutualiteiten kunnen en moeten leiden tot een gezondere werk- en leefomgeving. Daarom roepen we als Climaxi dan ook op om hier werk van te maken en hoofden bij elkaar te steken.

samen om over een gezonde leefomgeving in gesprek te gaan. Vakbonden, mutualiteiten, dokters, milieubewegingen of gewoon geïnteresseerde burgers zijn allemaal welkom in de namiddag in de Peperfabriek te Antwerpen. Houd zeker de agenda van Climaxi in de gaten waar meer informatie volgt.

/// In oktober kan je nog een reeks aan ac-

tiviteiten verwachten. We starten zaterdag 3 oktober om 10u, met een gezamenlijke actie van de verschillende partners binnen het project Beyond Petrochemicals. De actie met een mix tussen actievoerders en figuranten pleit voor een gezonde leefomgeving aan het MAS in Antwerpen. Laat het ons weten via info@climaxi.be en wij doen de rest.

/// Op 14 oktober vindt in Stabroek in

zaal Molenboek een bijeenkomst plaats met de titel ‘Propere polders - gezonde mensen’ . We vertonen ondermeer een reportage en dokter Karel Van Bever van Geneeskunde voor het Volk gaat spreken over vervuiling in de haven. (inkom vanaf 18.30u)

21

Discussie Thessa Krüger is onderzoeker en schrijver op het snijvlak van kunst, politiek en ecologie. Via taal onderzoekt ze rechten van de natuur en de minder zichtbare manieren waarop macht en geweld zich manifesteren. Met een achtergrond in Internationale Politiek (UGent) en Kunst & Politiek (Goldsmiths) werkte ze voor GLEAN magazine en maakt ze deel uit van NCL (National Contract Lab’s) onderzoek rond de rechten van de SZenne (samensmelting van de Nederlands- en Franstalige titel).

Over de juridische stem van de natuur en rechtvaardigheid van onderuit Enkele weken geleden verscheen een VN-rapport waarin werd gesteld dat de drempel van 1,5 °C de komende jaren zal worden overschreden. Deze 22

grens werd sinds 2015 beschouwd als een cruciale drempel om de meest ernstigste gevolgen van de klimaatverandering te beperken. Na een zomer met extreme weersomstandigheden in België, Frankrijk, Nepal en elders, betekent dit dat we ons zullen moeten voorbereiden op nog zwaardere gevolgen. Deze crises zijn echter niet nieuw, en al decennia aan de gang. Het groeiende besef van de ernst ervan maakt duidelijk dat er nog een verantwoordelijkheid moet worden genomen en dat de structuren van onze huidige instellingen tekortschieten. Zoals Naomi Klein ons eraan herinnert: dit is niet alleen een ecologische crisis; het verandert alles. Een van die vele veranderingen vindt plaats via juridische verbeeldingskracht. In 2025 publiceerde het Milieuprogramma van de Verenigde 23

Naties (UNEP) een rapport waarin werd vermeld dat in meer dan 50 nationale rechtsgebieden en diverse internationale fora ruim 3.000 klimaatgerelateerde rechtszaken waren aangespannen. Volgens wetenschappers als Radha D'Souza, Jacqueline Peel en Hari M. Osofsky weerspiegelt dit een ‘rights turn’ in klimaatgeschillen en een bredere heropleving van het rechtendiscours binnen sociale bewegingen. Het recht wordt daarbij niet langer uitsluitend ingezet om bestaande rechten te beschermen, maar ook om nieuwe rechten en juridische subjecten te verbeelden en op te eisen. Die verschuiving wordt bijzonder zichtbaar in de opkomst van rechten van de natuur. Aan rivieren, bossen en ecosystemen wordt rechtspersoonlijkheid toegekend. De rechten van de natuur, en meer specifiek de rechten van rivieren en andere waterlichamen, zijn wereldwijd in opkomst. Ecuador was in dit opzicht een pionier; in 2008 heeft het de rechten van de natuur in zijn grondwet vastgelegd. Opvolgers waren onder andere Bolivia, Colombia en Nieuw-Zeeland. In 2022 werd de lagune Mar Menor in Spanje het eerste Europese ecosysteem waaraan rechtspersoonlijkheid werd toegekend. Deze ontwikkelingen vormen een inspiratiebron voor vele andere Europese zeeën, rivieren, meren, gletsjers en lagunes, waaronder 24

initiatieven rond de Schelde(s), de Zenne(s) in België. Veel van deze initiatieven experimenteren met verschillende artistieke, juridische en representatieve methoden, vanuit het idee dat er geen juiste of eenduidige manier bestaat. ‘Meer-dan-menselijk’ bestuur wordt op verschillende manieren benaderd. De geologische realiteit van sociale en ecologische noodsituaties benadrukt de noodzaak om de relatie tussen land en samenleving te heroverwegen: hoe wordt een waterlichaam als een rivier waargenomen? En hoe geeft het begrip ‘natuur’ onze relatie tot de samenleving vorm? Dit brengt ons bij het binaire idee van een scheiding tussen maatschappij en natuur of mens en het ‘meer-dan-menselijke’, een concept bedacht door David Abram om juist een verbonden relatie te benadrukken. Het opent vragen op over het gebruik van het rechtssysteem om klimaatrechtvaardigheid te bereiken. Traditionele legale systemen zijn namelijk ontwikkeld vanuit Westers liberaal humanisme en verankerden mee de artificiële scheiding tussen mens en ‘natuur’. Zoals vele dekoloniale, posthumanistische en kritische denkers als Frantz Fanon, Sylvia Wynter, Gayatri Chakravorty Spivak en Rosi Briadotti laten zien, is ook het idee van het universele menselijke sub-

ject dat aan deze traditie ten grondslag ligt minder universeel dan het zich voordoet. Niet iedereen wordt binnen de categorie ‘mens’ op dezelfde manier erkend of krijgt dezelfde mogelijkheid om als volwaardig subject te verschijnen. De vraag is dan ook niet alleen hoe het juridisch systeem de scheiding tussen de mens en de ‘natuur’ in stand houdt, maar ook wie of wat door de wet kan worden waargenomen en erkend, en op welke manier. Net zoals mensen hun arbeidskracht verkopen, worden land, rivieren, bossen en ecosystemen behandeld als ‘commodities’, eigendom van particulieren, bedrijven of staten. Het recht maakt dit proces mede mogelijk door eigendomsrechten, arbeidscontracten en andere juridische rechten en categorieën te creëren. Vaak focussen we ons op het normatieve karakter van het rechtssysteem: wat je wel en niet mag doen. Het is echter een systeem dat ook instituties (zoals rechtbanken en registers, bedrijven) creëert die deze juridische regels operationaliseren, in de praktijk uitvoeren en afdwingen. En daarbij komt de vraag hoe deze regels worden geïnterpreteerd en toegepast? De betekenis van rechten is niet eenduidig, het is een taalstrijd. ‘Iedereen’ kan bijvoorbeeld een recht op eigen-

dom hebben, maar dat betekent niet dat iemand anders verplicht is om die persoon een huis te geven. Een recht representeert een mogelijkheid, een belofte, maar het is nog geen realiteit. Hoe maken we van die juridische belofte een werkelijkheid? Als rechten deel uitmaken van een wereld waarin alles wordt gecommodificeerd, kunnen we dan juist diezelfde rechten gebruiken om het probleem op te lossen? Hierbij weerklinkt Audre Lorde in mijn achterhoofd: “The master’s tools will never dismantle the master’s house.” Misschien is de vraag niet alleen welke rechten we aan de natuur kunnen toekennen, maar wat we met die rechten willen doen. Een recht dat niet wordt gedragen, uitgeoefend of afgedwongen, blijft immers een juridische belofte. Wanneer een rivier wordt vervuild, een ecosysteem verdwijnt of een gemeenschap wordt getroffen door (klimaat)geweld en/of een verlies, kan geen juridische procedure terugbrengen wat verloren is gegaan. Misschien ligt de kracht van juridische verbeelding juist in het vermogen om andere relaties voorstelbaar en vervolgens institutioneel mogelijk te maken. Rechtspersoonlijkheid voor een rivier zegt niet alleen iets over de rivier; het vraagt welke relaties wij als samenleving met die rivier erkennen. Hoe ziet 25

Dat is waarom het democratisch, participatief karakter van de ‘more-thanhuman’-bestuursexperimenten zo interessant en belangrijk is. Er heerst een geloof dat de vraag naar rechtvaardigheid niet los kan worden gezien van de mensen, plaatsen en meer-dan-menselijke relaties waarin die rechtvaardigheid betekenis krijgt. De rechtbank kan voor bepaalde lichamen een recht erkennen, maar zij kan geen gemeen-

schap creëren. Daar ligt misschien ook de grens én de mogelijkheid van het recht. De juridische verbeelding kan nieuwe werelden openen, maar ze kan die werelden niet alleen realiseren. Daarvoor is collectieve samenwerking en gemeenschap nodig: mensen vanuit verschillende achtergronden die samenkomen, met elkaar en hun omgeving in dialoog treden, en bereid zijn te experimenteren met wat nog niet bestaat of met ‘post-potentiële toekomsten’ (een term van de Otolith group): toekomsten die in het verleden werden verbeeld, maar nog niet waren gerealiseerd. “There is no justice, there is just us.” (Claudia Rankine) Thessa Krüger

Lezers schrijven

onze verantwoordelijkheid eruit, hoe vertegenwoordigen we haar en welke vormen van collectieve actie heeft het nodig? Daarmee verschuift de vraag van een bezit ("wie heeft rechten?") naar iets relationeel: "welke relaties willen we door het recht mogelijk maken?" En vooral: wie krijgt de ruimte om die relaties vorm te geven?

Lezersbrief n.a.v. artikel ‘Waarom Hiroshima rijmt op Fukushima’ in ons vorig magazine Ik kreeg jullie jongste uitgave van het Climaxi-magazine met daarin het artikel van Lieve De Kinder: "Waarom Hiroshima rijmt op Fukushima” over het boek van ene Marc Alexander. Ik vind Climaxi een fantastische beweging, maar hou het in dossiers als kernenergie, ngo’s, etc. een beetje proper a.u.b. d.w.z. wetenschappelijk. Door paniekzaaierij rond deze thema’s gaan we naar catastrofale toestanden én afhankelijkheid van landen waar je vooral niet afhankelijk wil van zijn. De rol van de hele groene beweging in deze is er vooral een van profilering en ideologie geweest en heeft de mensen van ze afgekeerd. Nergens zagen we ook maar een begin van een mea culpa. Ik betreur dat ten zeerste.

We zijn dankbaar voor deze inzending. Reacties van lezers op deze vernieuwende gedachten worden aangemoedigd. 26

In plaats van paniek te zaaien moet men naar mijn mening steeds de weg van het minste kwaad volgen. Niemand zal beweren dat er geen risico’s verbonden zijn aan kernenergie. Toch doet men er goed aan de gevolgen van de voorbije ongevallen 27

te objectiveren. Ik ga deze hier niet opsommen, maar in Japan bijvoorbeeld is ten gevolge van de ramp in Fukushima niemand gestorven aan de rechtstreekse gevolgen van straling. Toch ging meteen in Duitsland de kernenergie op de schop onder druk van de Groenen. Ik kom hierop terug. In Tsjernobyl blijkt de impact op fauna en flora toch eerder beperkt. Er zijn mensen die daar gewoon zijn blijven wonen… Better safe than sorry?… Ik weet het en wil er zeker niet op aansturen dat men over de gevaren lichtvaardig zou oordelen. De rol van kernenergie voor onze energiebevoorrading is cruciaal. Mede door transfers vanuit Frankrijk zijn wij in staat om aan de steeds stijgende vraag te voldoen. Het is nog maar een paar weken geleden dat we zagen hoe fragiel onze energiebevoorrading is. Elektrificatie van voertuigen, verwarming en verkoeling van gebouwen,… In de toekomst zullen we steeds grotere hoeveelheden stroom nodig hebben en die kan niet steeds van hernieuwbare bronnen komen. De nadelen van airconditioning (extra opwarming en mentaliteit) zijn te verwaarlozen tegenover oversterfte ten gevolge van extreme hitte. En ja: het Operaplein in Antwerpen en het Schumanplein in Brussel zijn een schande door gebrek aan groen en schaduw en horen niet thuis in deze tijd. 28

In het boek wordt luidens Lieve De Kinder de link gelegd tussen het genereren van splijtstof voor reactoren en het aanmaken van het atoomwapenarsenaal. Men schermt er dan mee dat wapens - eens aangemaakt - altijd gebruikt worden. Alleen is er dus een verschil tussen kernwapens en andere wapens… Het authentieke verhaal van Oppenheimer en de bom staat op Youtube (en is beter dan de film). Moet men dan toch weerstaan aan Poetin en zijn dreigementen? Ik weet niet hoe het met jullie gesteld is, maar in een maatschappij waarin men tot slaaf is gemaakt in ruil voor bescherming door Vadertje Staat, daar wil ik toch liever niet in leven. Climaxi zou er alvast niet lang geduld worden... Er is nog zo’n historische link te leggen, wist u dat? Na WOII hebben industriëlen de grote voorraden bommen (nitraten en fosfaten) opgewerkt door omzetting naar meststoffen en pesticides en zo de basis gelegd voor de industriële landbouw. Inmiddels zijn we met meer dan 8 miljard mede door die technieken. Men kan dat nu verderfelijk vinden en ik zou ook graag zien dat meer ingezet wordt op biologische en duurzame landbouw, maar stop ermee van de ene op de andere dag en er sterven miljarden mensen (wacht tot de gevolgen ten

volle zichtbaar zijn van de blokkade van Hormuz…) Ik heb voor alle duidelijkheid een groene stroomleverancier en wil dat volop wordt ingezet op hernieuwbare energie. Maar kernenergie in landen als België afschaffen is van een ongeziene kortzichtigheid. In Duitsland zijn er nu gigantische bruinkoolmijnen die de CO2-productie de hoogte in jagen. Duitsland zou ook willen dat Frankrijk zijn elektrische energie in een soort Europese pool gaat delen… Kan het hypocrieter? Het is zeer spijtig, maar de Duitsers blijken zich op nogal wat vlakken zwaar vergist te hebben de jongste jaren. Wellicht werden hun beslissingen mee ingegeven door het trauma dat ze te verwerken kregen, maar het is niet aan angstige en getraumatiseerde mensen dat men in de eerste plaats raad moet vragen - laat staan ze als orakels te gaan beschouwen.

Het CO2-probleem is oneindig veel groter en vooral acuter dan problemen van toekomstige kernafvalopslag (de sites zijn er al, opwerking wordt meer en meer mogelijk (Phoenixproject), betere reactoren zijn in ontwikkeling) … Voor het opwerken van het afval hebben we alvast een paar 10.000 jaar, voor CO2 nog geen 100! (en dit is niet het wiskundige faculteitssymbool). Ook hier dient men te kiezen voor het minste kwaad. Ik lees dat Marc Alexander uit de vredesbeweging komt… Zelfde opmerking, waarbij ik de lectuur aanbeveel van ‘L’ Ennemi qui nous désigne’ - uitg. Gallimard. Angst en paniek zijn slechte raadgevers. Roland Maerivoet Master in de Wetenschappen groep Wiskunde

29

AI-datacenters: onze redding of ondergang? Yves Joris Naast allerlei zware milieu- en gezondheidsbedreigingen door PFAS, microplastics, hittegolven en klimaatontregeling (droogtes, de aircoproblematiek, sterven aan een hitteslag, allerhande landbouwschade, ...), de genocide in Gaza, de oorlog in Oekraïne en Iran, ... komt daar nu een zoveelste bedreiging steeds harder opzetten, nl. de AI-datacenters! Men kan de AI-technologie gebruiken voor veel zaken en op veel gebieden. Het kan zowel veel jobs kosten als jobs creëren in die sector; dit is nog een onzekere toekomst. We gaan hier niet dieper in op het nut en onnut van het gebruik van AI of meer in het algemeen over de hoeveelheid data die moet verwerkt en opgeslagen worden. Toch is AI niet alleen een digitaal wonder. Het vraagt ook een grote prijs door zijn datacenters. Dit niet alleen op financieel maar ook op milieuvlak, sociaal vlak en qua gezondheid. Het is nodig om er eens wat dieper op in te gaan.

Massaal verbruik van energie Hier vallen drie mogelijkheden te onderscheiden. 30

Sommige AI-datacenters halen hun stroom van het net. Met mogelijk nefaste gevolgen: door teveel energieverbruik gaat de energieprijs voor de gewone consument dan ook omhoog. Mogelijks volgen zelfs energiepannes, met buurten en steden die plots zonder stroom komen te zitten omdat het stroomnet niet kan volgen. Die datacenters geven alvast extra stress voor het stroomnet. Ofwel produceren de datacenters hun eigen (zwarte en grijze) energie. Sommigen doen het reeds met eigen turbines op aardgas, kolen of aardolie. Sommigen zouden zelfs een kleine modulaire kerncentrale kunnen laten bouwen. Wie veel energieverbruik heeft, zorgt meestal ook voor veel CO2, dus dat is klimaatverstorend. Kerncentrales, zelfs de kleinere modulaire, zijn geen veilige, noch goedkope, simpele of snelle oplossing; ze hangen daarenboven af van de uraniumproducent. Ze hebben ook hun probleemafvalstof vb. plutonium, en dat voor duizenden jaren. Ofwel maken ze, in het beste geval, hun eigen groene energie.

Wanneer ze afnemen van het net, kunnen die grootverbruikers de stroomprijzen zo de hoogte in jagen. Indien ze zelf hun eigen ‘groene energie’ produceren, is dat een beter verhaal. Simpel is dat niet: de zon schijnt ‘s nachts niet, er is niet altijd wind noch een stuwmeer in de buurt. De beste oplossing is om hen te verplichten om ook een eigen batterijencentrale op te zetten, om zo de energieluwe periodes te kunnen opvangen. Het probleem kan zich stellen dat AIdatacenters gaandeweg steeds méér groene energie gaan opeisen dan aanvankelijk werd uitgedacht. Met alle nefaste gevolgen voor het stroomnet en de gewone gebruikers vandien.

veel trillingen en geluid veroorzaken. Veel of verder toenemend waterverbruik betekent dat de waterprijs bij gewone burgers gaat stijgen, tot zelfs watertekorten in uiterste gevallen. Bij gebruik van grond- en oppervlaktewater kunnen zich echter mogelijke tekorten voordoen in de verschillende waterlagen (denk hierbij aan drinkwater & biodiversiteit). Dit kan zelfs voor de landbouwers en de scheepvaart een probleem vormen, omdat een deel van het koelwater zal verdampen. Opgewarmde waterlopen zijn tevens een probleem voor de mariene biodiversiteit. Men zou dan kunnen opteren om ‘warmtenetten’ te maken, waarbij die warmte gebouwen verwarmt. Dat is ok in de winter, maar wat daarmee aan te vangen in hete zomers ?

Massaal verbruik van grond-, oppervlakte- en Gezondheidsproblemen drinkwater Om de datacenters te koelen, kan men ofwel lucht- (via ventilatoren) of waterkoeling gebruiken. Waterkoeling is efficiënter aangezien ventilatoren

Vervuiling doet zich voor op verschillende vlakken. • Visuele pollutie: opkijken (vanuit je nabijgelegen woning) naar datacenters 31

is als wonen naast een fabriek. • Lawaai-overlast of ‘decibelpollutie’: omwonenden die met de komst van zo’n centers plots geconfronteerd worden met een continu gezoem (of luider), dat tot slaaptekorten en extra stress kan leiden. • Lucht-, bodem- en waterpollutie: verbrandingen van fossiele brandstoffen brengen extra vervuiling mee voor de onmiddellijke omgeving; water en bodems worden natuurlijk niet ontzien. Warmte-pollutie: datacenters worden snel ‘hitte-eilanden’, die hoe dan ook de omgeving mee gaan opwarmen. Dit gebeurt ofwel via verwarmde lucht, ofwel via water. Bij hete en droge zomers kan zich serieuze overlast voordoen. Tenslotte denken we aan de gezondheidsproblemen die worden veroorzaakt door tekorten aan drinkwater en in tweede instantie energie.

Sociale en private overlast AI-systemen die door overheden of bedrijven worden ingezet om alles en iedereen te controleren, kunnen leiden tot ernstige maatschappelijke en individuele problemen. Deze systemen brengen namelijk niet alleen privacyrisico’s met zich mee, maar veroorzaken ook extra stress, onrust en 32

onvrede bij burgers en werknemers. Daarnaast dreigen leefbaarheidsproblemen in zowel steden als dorpen, bijvoorbeeld door een gebrek aan transparantie of een gevoel van constante surveillance. Een ander zorgwekkend gevolg is de potentiële massale jobverliezen, vooral in sectoren waar routinematige taken door AI worden overgenomen. Daarnaast lopen de rechten van arbeiders en bedienden gevaar: deze kunnen onder druk komen te staan of zelfs worden ingeperkt, ten gunste van de belangen van datacenters en de overheid. Dit roept vragen op rond eerlijke arbeidsomstandigheden en de balans tussen veiligheid en vrijheid.

Het nieuwe en onzekere, eigen aan een nieuwe industrietak Denk aan waar het gebrek aan transparantie, de vaagheid omtrent tewerkstelling en invloed op het milieu toe kunnen leiden. Er worden daarbij beloftes gemaakt die niet noodzakelijk worden gehouden. De overheid zelf is gauw geneigd om erg toegeeflijk te zijn naar de industrie toe, vb. beloftes rond tewerkstelling en daarna zitten we met de gebakken peren…

AI gaat uiteraard niet weg, geef het kader We moeten AI-datacenters dringend in een legaal kader onderbrengen, om zo de rechten, de gezondheid van de omwonenden, het milieu en klimaat te vrijwaren van de gevolgen van roekeloze inplantingen van AI-datacenters. Dit is een dringende oproep (voor het te laat is) naar plaatselijke en landelijke politici, maar ook naar Europa. Zoniet zullen AI-datacenters eerder

onze ondergang dan onze redding betekenen, want in handen van de machtigen corrumpeert dit. AI is geen hype, gaat niet verdwijnen maar is er om te blijven. De technologie draagt het in zich om uit zichzelf exponentieel te groeien en kan dan een groot gevaar betekenen, als we dit fenomeen niet snel en degelijk vóóraf gaan reguleren. Hoe sneller, hoe beter voor én industrie én bevolking én het milieu!

AI-datacenters in situ In de Verenigde Staten zijn ze zich nu al erg bewust van de problematiek: we spreken ondertussen van duizenden datacenters op hun grondgebied! De Amerikaanse overheid voorzag wel reeds een “Data Center Bill of Rights”. Dat garandeert dat de omwonenden het recht hebben om zich te verzetten tegen de komst en inplanting van AI-datacenters. De tegenbeweging is zich aan het organiseren. Iedereen kan hun rapport downloaden: het ‘AI Data Centers Ecology Report’, het bedraagt wel 262 blz. (gratis te downloaden, na het opgeven van je voornaam en emailadres op https://aidatacentermap.org). In het rapport staan ook ‘solutions’ voor dit groeiende en heikele probleem. Op dezelfde website is ook een multifunctionele kaart van de VS beschikbaar, waarop alle datacenters (inclusief de geplande) te zien zijn. Dit in combinatie met droogtegebieden, waterlagen, enz. België kent op zijn beurt vijf AI-datacenters van Google in Saint-Ghislain in Henegouwen (sinds 2010), mét zonnepanelenpark, en een zesde in Farcienne (2024); in Ecausinnes werd in 2022 ook reeds een terrein aangekocht. In Vlaanderen zijn naar ons weten nog geen AI-datacenters maar het wordt snel verwacht. Ook in ons land beginnen mensen zich in verschillende collectieven te organiseren om de strijd tegen datacenters aan te gaan. Zelf is Climaxi hierrond (nog?) niet actief maar we kunnen doorverwijzen indien interesse.

33

Ons

Laatste Nieuws

In Oostende gaat het gevecht tegen de bouwplannen van Versluys en co verder. Versluys wil er twee mega-woontorens installeren op de Oosteroever, in de omgeving van het Fort Napoleon. Die omgeving is beschermd, met als gevolg dat de megatorens er eigenlijk niet kunnen komen en steevast negatief advies krijgen van overheidsdiensten zoals de Vlaamse Commissie Onroerend Erfgoed. Geen nood, dacht men dan maar. De Stad Oostende (N-VA/ Vooruit) vroeg Minister Weyts (NVA) om die bescherming gedeeltelijk op te heffen. En Weyts, die deed dat met plezier. Climaxi ondersteunt het buurtcomité en trekt samen met Natuurpunt, Dement en vzw Bescherm Bomen en Natuur naar de Raad van State. We blijven even aan de kust, om jullie te melden dat het volgende nummer van dit ledenblad nog voor het einde van het jaar in jullie bus valt. Het laatste nummer van het jaar gaat traditioneel op de post onder de naam ‘Het Visserijblad’. Climaxi probeert het klimaatthema te concretiseren en is dus ook actief rond visserij. Het blad hebben we geërfd van Flor Vandekerckhove en brengt een mengeling van nieuws over de visserij, cultuur, milieu en de zee. 34

In Roeselare vraagt afvalverwerker NV Renewi een aanpassing en hernieuwing van zijn vergunning aan. De aanvraag wil de bijzondere lozingsnormen voor korte keten en voor een reeks andere parameters (CZV, BZV, stikstof, chloride, sulfaat, boor, kobalt, barium, molybdeen, fosfor, nitriet, anionische detergenten, fluoride, e.a.) laten wijzigen. Deels om de normen te verzwakken en deels – voor barium, molybdeen en anionische surfactanten – te verruimen, en dat in drinkwatergebied. Climaxi werkt er samen met Leefmilieu Roeselare en de WestVlaamse Milieufederatie. Wij dienden samen bezwaar in. Over naar Ronse waar Utexbel op 29 mei van dit jaar een geldboete kreeg van 400.000 € vanwege herhaaldelijke milieuovertredingen en illegale lozingen. Het bedrijf vraagt nu een milieuvergunning aan voor de komende vijf jaar. In die vergunning worden alle parameters nageleefd en stelt men twee keuzes voorop: investeren in zuivering ter plaatse of verhuizen. Tegen dat laatste heeft het bedrijf zich jaren gekant omdat het volgens hen onhaalbaar duur was. Climaxi steekt deze pluim op zijn hoed maar vertrouwt het zaakje niet helemaal. Wij onderzoeken momenteel de vergunning en tekenen desgevallend be-

zwaar aan. Uiteraard overleggen we daar met onze leden en de buurt. In juni gaf minister Brouns ons gelijk over een bezwaar dat we maakten tegen het Bodemonderzoek in de omgeving van Silvamo in Kortemark. Dat was volgens ons niet correct gebeurd. Dat maken we niet veel mee, van de kant van Brouns, dus we dronken er een glas op en maken ons samen met Leefbaar Kortemark klaar voor verdere acties. In Herzele gaf de Raad voor Vergunningsbetwistingen ons dan weer ongelijk rond de N42: de Vlaamse Overheid wil er een stuk weg op de as Gent-Geraardsbergen omleggen door natuur- en landbouwgebied. Dat proberen ze al veertig jaar, ondanks alle kreten over ontharding en de aanwezigheid van Europees beschermde natuurgebieden in de buurt. We overleggen er samen met het Aktiekomitee N42 en organiseren een wandeling op 4 oktober. Samen met de buurt trekken we ook naar de Raad van State. De Raad voor Vergunningsbetwistingen vindt immers dat wij mogelijke milieuschade zelf moeten bewijzen, wat volgens ons tegen de Europese regels is.

De Raad voor Vergunningsbetwistingen verwerpt de klachten van omwonenden en vzw Climaxi rond de toelating tot lozing van ultra-korteketen PFAS. De Vlaamse Regering had Indaver toestemming gegeven om bij de bouw van een waterzuiveringsstation in de Antwerpse haven soepeler normen voor korte-ketenPFAS te gebruiken. Climaxi ging daartegen in beroep vanuit de stelling dat het PFAS-bad in Vlaanderen vol is en er dus geen nanogram hoeft bij te komen. Alle bestaande vergunningen moeten integendeel verstrengd worden met een uitfasering tot gevolg. Ook hier werd gesteld dat we mogelijke schade zelf moeten bewijzen. Op termijn zijn we er wel in geslaagd de lozingsnormen voor Indaver voortdurend te doen verstrengen. Zo dragen wij bij tot de volksgezondheid. Grondrecht en Climaxi dienden samen met buurtbewoners bezwaren in tegen de saneringsaanpak van 3M in de meest vervuilde zone in Zwijndrecht. OVAM en Departement Zorg volgen nu enkele van de bezwaren en keurden vorige vrijdag het bodemsaneringsproject (BSP) af. Het Bodem Saneringsplan van 3M moet een gedetailleerd rapport zijn over hoe 3M de vervuilde tuinen in de meest ver35

Zondag 4 oktober Ondertussen versoepelt de Vlaamse Regering de ene procedure na de andere in het voordeel van het bedrijfsleven. Sociale bewegingen en actiecomités krijgen anderzijds te maken met minder subsidies, strengere wetgeving en pogingen om hen het zwijgen op te leggen.

N42-

wandeling 14 uur Kloosterberg Steenhuize (Herzele)

> Wandel 5 kilometer mee langs prachtige plekken die dreigen te verdwijnen onder het beton. Onderweg praten we over veilige alternatieven en milieuvriendelijke oplossingen.

> Einde: +/- 17 uur Sint-Lievens-Plein

(gelegenheidsbar op de koer van Brouwerij Van Den Bossche)

Ver. Uitg.: Simon Van Parijs - Groenlaan 31 - Herzele

vuilde zones gaat aanpakken. Een eerste BSP voor de directe omgeving van 3M werd in 2022 al goedgekeurd. Het BSP dat nu voorlag is de saneringsaanpak voor de wijdere omgeving van de fabriek. Volgens OVAM en Departement Zorg faalt het rapport van 3M in het volledig identificeren en evalueren van alle potentiële risico’s voor mens en milieu. 3M wil bijvoorbeeld enkel moestuinen en kippenrennen afgraven. Bij speeltuinen moet dan weer alles afgegraven worden. Departement Zorg besluit dat dit getuigt van te weinig consequenties. Zowel in tuinen als speelplaatsen spelen kinderen. 3M speelt het spelletje van de bijstellingen: je vraagt een vergunning aan en dient om de haverklap voorstellen in om die te versoepelen. Op die manier krijg je een cascade van bezwaren en procedures. Dikwijls wordt niet eens gewacht op de beslissing en dient men ondertussen alweer een aanvraag in. De ene keer winnen we dit soort van zaken, de andere keer verliezen wij ze.

...PFAS... monsterlijk!

36

37

Eco & Fair Simon Van Parijs

Op bezoek bij CO-OP Greenland Van crisis naar korte keten

Simon reisde dit jaar naar Griekenland en bezocht onze partner Greenland. Greenland staat mede aan de wieg van Eco&Fair. Deze olijfboerencoöperatie bestaat uit acht boeren, met Julia als een van de drijvende krachten. Zij nam ons mee door de boomgaarden. Hier vertellen we het verhaal en de toekomstplannen van de coöperatie. 38

Tijdens de economische crisis van 2008 vonden veel jongeren in Athene geen werk meer en moesten ze terugkeren naar het ouderlijk huis op het platteland. Daar herontdekten ze de landbouw en de tradities van hun grootouders. Vijftien jaar geleden werd Griekse olijfolie echter amper als kwalitatief gezien. Het werd in bulk verkocht aan Italiaanse opkopers, die het mengden met andere olie om het in WestEuropa als Italiaanse olijfolie te verkopen. Hierdoor was de olijfteelt niet langer rendabel. Om te overleven werd een internationale solidariteitscampagne opgezet: het 'Fruits of Solidarity'-project. Dat verbond de jonge Griekse boeren rechtstreeks met de West-Europese markt. In Berlijn, Wenen en Herzele ontstonden grote campagnes. Hier is ook Eco&Fair uit ontstaan. Het gaf de jonge Grieken de kans om hun boerderij verder te ontwikkelen en sociale projecten op te starten.

Eeuwenoud erfgoed Zonder die internationale solidariteit had Greenland niet kunnen bestaan, en zeker niet zo mooi kunnen bloeien. Zo richtte Julia een commissie voor duurzaam toerisme op en bouwt ze aan een educatief landbouwcentrum voor kinderen met een beperking. Sinds de jongere generatie het roer overnam, werkt Greenland uitsluitend ecologisch, zonder pesticiden. Julia vertelde dat vroeger de geitenkudde van haar moeder vergiftigd raakte als de dieren in boomgaarden kwamen waar gesproeid was. Nu onderhoudt de coöperatie op een ecologische manier zo'n 5.000 bomen, waaronder exemplaren van meer dan 1.000 jaar

oud. Dit jaar mag de coöperatie zelfs de 'moeder’ van alle Kalamata-olijfbomen verzorgen, een boom van ruim 1.700 jaar oud in de stad Kalamata. Volgens de lokale traditie is deze boom de genetische oorsprong van de Kalamata-olijf (Kalamon). Eeuwenlang sneden boeren hier twijgen van af om nieuwe bomen in Messinia te enten. Dat Greenland nu instaat voor de verzorging en het behoud van deze historische boom, is een mooi teken van hun directe verbinding met het erfgoed van de streek.

Innovatie en de oogst De coöperatie blijft vernieuwen. Zo maakten ze een olijvenmix en ontpitte 39

olijven die je in onze winkel vindt. Ze werken ook volgens het 'no waste'principe: van de verwerkte olijfpitten wordt brandolie gemaakt. Samen met andere regionale producenten richtte Greenland een bio-gecertificeerde verpakkingsinstallatie op voor Bagin-Box-containers. Greenland gebruikt een 3 liter-box, waarbij het ingebouwde tapkraantje het eenvoudig maakt om de olie over te gieten of direct te doseren tijdens het koken. Daarnaast werkt de coöperatie samen met een lokale, kleinschalige boer die grote, groene olijven teelt. Door die uitwisseling biedt Greenland nu een combinatie van groene en Kalamataolijven aan, vacuümverpakt of ontpit in glas. In Messinia zijn de voordelen van samenwerken al lang bekend. De lokale boeren richtten er in de jaren 80 al een aparte coöperatie op voor de bouw van een olijfoliepers. Die is intussen uitgegroeid tot 500 leden. Dankzij moderne technologieën garanderen ze vandaag een efficiënt proces en olijfolie van de hoogste kwaliteit.

Julia vindt het belangrijk dat partners vaker langskomen. Zo leren wij bij over de uitdagingen en vernieuwingen binnen de coöperatie, en kunnen zij hun aanbod beter afstemmen op de noden van onze klanten. Het oogstseizoen valt in de herfst en het ziet ernaar uit dat dit een goed jaar wordt: de ergste hitte en droogte bleven uit. Wel blijft brandgevaar een constant risico. In het droge seizoen draaien 50 lokale boeren dag- en nachtshiften om de wacht te houden tegen bosbranden. De coöperatie staat trouwens altijd open voor helpende handen tijdens de oogst. Als lezers zich geroepen voelen om mee te helpen, mag je ons altijd contacteren. De nieuwe producten van Greenland zijn vanaf nu te bestellen via www.ecofair.be.

Bestellen kan via www.ecofair.be 41

Eco & Fair werkt aan een ecologische en rechtvaardige wereld door producten uit coöperaties in Noord en Zuid te verkopen via een zo kort mogelijke keten. Daardoor komt meer winst terecht bij de producent. We gaan

De Arizona-regering probeert wanhopig een begroting rond te krijgen. Om de miljardenput te vullen gaat ze, zoals gewoonlijk, weer in dezelfde zakken zoeken! Die van ons. Die van jullie. Na maanden van onophoudelijke aanvallen wil ze ons nu opnieuw de rekening presenteren. Btw-verhoging? NEE BEDANKT! Foefelen met de index en onze koopkracht? NEE BEDANKT! Steeds meer flexibiliteit via annualisering van de arbeidstijd? NEE BEDANKT!

voor kwaliteitsproducten die niet via de retailsector beschikbaar zijn en kiezen voor voeding die een ecologische meerwaarde heeft (minder vervoer, bio,…).

Onze winst gaat naar onze partners. Zij voeren vanuit die bezorgdheid actie voor maatschappelijke verandering.

ia bestel v ir.be cofa

www.e

GA HET GELD ELDERS ZOEKEN! Dat de regering haar miljarden gaat zoeken waar die te vinden zijn: bij grote vermogens, kapitaalinkomsten, grote bedrijven en hun lucratieve cadeaus, en bij de sterkste schouders die makkelijk wat meer kunnen bijdragen. Onze rode lijnen zijn duidelijk: blijf van de koopkracht, de index en de btw af! Extra flexibiliteit via de annualisering van de werktijd lusten wij al helemaal niet! Wij willen respect voor de loopbanen van jong en oud en fatsoenlijke werkomstandigheden. De regering dreigt deze rode lijnen één voor één te overschrijden. 9 OKTOBER IS EEN EERSTE WAARSCHUWING! Dit najaar wordt er één van mobilisatie. Op 9 oktober gaan we in Brussel de straat op om een duidelijk signaal te sturen naar de Arizona-regering: DEZE NIEUWE FACTUUR ZULLEN WIJ NIET BETALEN!

Lid worden van Climaxi

Zin om mee te doen? Dat kan!

Zin om Climaxi te steunen? Vind je dat ons werk nuttig is en wil je de beweging die we uitbouwen steunen?

Neem contact op via info@climaxi. be of via 0496/71.84.72. Of iemand van Climaxi, actief in jouw regio:

Word lid voor 25 euro per jaar (steunend lid voor 50 euro, sociaal tarief aan 10 euro), of een maandelijkse bijdrage op BE13 8940 0184 2539 t.v.v. Climaxi, Groenlaan 39, 9550 Herzele. Met dit lidgeld zetten wij acties op poten, bijten we ons verder vast in dossiers en organiseren we activiteiten. Samen bouwen we de sociale klimaatbeweging uit. Je krijgt onze brochures in je bus en we nodigen je uit voor onze jaarlijkse ledenvergadering. Als je wil kan je aansluiten bij een groep in je regio.

BRUSSEL Simon Van Parijs via 0478/06.00.42 ZUID-OOSTVLAANDEREN

Filip de Bodt via Filip@climaxi.be of 0496/71.84.72 ANTWERPEN

Tim Lambrechts via tim@climaxi.be OOSTENDE

Johan Bultiauw via 0478/71.48.59 en Kries Hoornaert: kriesjex@hotmail.com GENT

Filip De Bodt via 0496/71.84.72 MECHELEN

Piet De Baere: 0496/71.17.98 ZAVENTEM

Jean-Paul Martens 0477/62.41.28 KORTEMARK

Tim Deweerdt 0474/43.28.54