Skip to main content

La Prátiga_Ediziun 09

Page 1

N.09

SETËMBER 2026

LA PRÁTIGA DLA CIASA DE PALSA


salüt y introduziun

BËGNODÜS al’atra. “Chësc nes tol le laur”, dij na colaboradëssa che passa dlungia ia y che n’é – sciöche al me pe – nia propi dër entusiasta dla cossa. Le diretur dla Ciasa de Palsa Valentin Erlacher la vëiga atramënter y arata che ciamó pón chirí fora danter porsona o mascin, mo tl dagní podesson messëi chirí fora danter mascin o degügn. Le diretur Valentin Erlacher

Salüt da pert dl Diretur Te chësta ediziun reportunse l’intervista fata da Pablo Palfrader a nosc Diretur y publicada te La Usc di Ladins, ediziun n. 24 dai 26.06.2026 dal titul “Roboc che siëia y che lava sö i func”. Te Ciasa de Palsa da San Martin vá inant l’intervënt dla inteliënza artifiziala. Sëgn él ince »Pudu« che roda fora por i porti – n robot che lava sö i func – y tosc ón porvé fora n »rucsoch« che dëida alzé pëisc. Al diretur Valentin Erlacher ti unse damané sce chësc svilup é n aiüt por le personal o sce al é n stromënt impede le personal. Ester él bëgn na morvëia, canche i incunti »Pudu« te n repart dla Ciasa de Palsa. Chësc é l’inom dla ultima novité che se sorvësc dla inteliënza artifiziala (IA). Pudu é n robot che lava sö i func. Al ciara ia y ca cun sü edli digitai; sce al ne s’un capësc nia fora vëgnel sö na legherma; sce i ti stá te tru, vál incër me ia. Mo al tol ince dassú l’ascensur sce al mëss jí da n’alzada

Valentin Erlacher, l’ann passé él gnü istalé te Ciasa de palsa n sistem che monitorëia i paziënc y che funzionëia cun l’inteliënza artifiziala. Co valutëieste pa dopró l’esperiënza? Al é passé n ann y mez da canche i un istalé le sistem »Ancelia« tl repart de demënza, cun 8 lec y dantadöt por les nöts. L’esperiënza y le feedback che i á dales colaboradësses, é che al ti tol jö n gran pëis – nia tan de laur, mo de crüzi y presciun söl laur. Deache sce al vëgn ite n alarm, póres odëi ince dal repart dlungia sce al é na cossa de prescia y che ares mëss jí atira, o sce la cossa pó ince aspeté n per de menüc y ares pó ciamó rové ci che ares é tl laur da fá. Chësc porta pro che ares á manco druch y ince manco laur da salté da n repart al ater. Tl pröm êl ince colaboradësses che ti ciarâ cun scetizism. Respognesseres pa le medemo? Sciöche pro vigni cossa nöia, sunse tl pröm che i metun plü averda y che i se fajun pinsiers. Chël é ince bun insciö y nes dëida tó na deziji-

un plü razionala. Sce i tolesson sëgn demez le sistem, arati che dantadöt les colaboradësses che fej plü nöts, ne foss nia contëntes. Intratan ëise fat vari inant cun la IA. Al é gnü pormez n robot che siëia y ince n robot che respogn al inom de »Pudu«. Poste nes splighé ci aparac che al é y ci che ai fej? L’aparat che siëia é n pü’ sciöche chi che i conesciun ince a ciasa, cun la desfarënzia che al é n aparat de ultima generaziun, cun IA y cun sensor GPS, che n’á nia plü debojëgn di cabli de delimitaziun. I podun dé ite les sperses incër ciasa ia che al á da sié, tan gonot che al mëss sié, tan cört che al mëss sié y i.i. I un spo n coliamënt sön le smartphone olache i podun ti ciaré sura y odëi sce al á da falé val’. Te nosc caje él i colaboradus René y Albert che seguësc. Chësc aparat nes tol jö d’isté le laur alaleria. An me cuntâ che al vá ince a se ciarié su sce la patrî é debla y vá spo indô instës a lauré inant... Avisa, al á süa »ciasa« olache al vá a se ciarié sö. An pó dé ite da de a de ci che al dess sié, y sce al vëiga che al n’á nia patrî assá, vál a se ciarié sö avisa tan che al ais forza assá da jí a sié le toch metü dant. Pudu é indere n robot che lava sö i func. Co l’adorëise pa? Pudu é l’ultima novité che i un da chinescdé incá y i sun ciamó tl laur da l’insigné ite. I l’un arjigné dantadöt por les gran sperses – i porti y l’entrada – olache i podun

IMPRESSUM Editur: Ciasa de Palsa Ojöp Frëinademetz A.P.S.P. | Str. Pinis, 50 - 39030 San Martin de Tor | tel. 0474 524700 | P. IVA 00554690214 cod. fisc. 81005490214 | info@ciasadepalsa.it | ciasadepalsa@pec.rolmail.net | http://www.ciasadepalsa.it | Presidënt: Mischi Giovanni Diretur: Erlacher Valentin | Redaziun: Palla Denise (coordinadëssa), Bassot Valeria, Gasser Helene, Videsott Verena Grafica y layout: Ciasa de Palsa Ojöp Frëinademetz A.P.S.P. | Stamparia: LCS Partnerdruck GmbH

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

02


A na colaboradëssa che ê restada imprescionada dala presentaziun de Pudu, ti ái dit insciö: »Incö este imprescionada, en doman ti ciareste da finestra ite!« Él na formulaziun massa vagada o é pa Pudu le pröm vare por ti tó le laur a personal? Te nosc setur dijessi atualmënter de no. Le tëmp che chëres che puzenëia davagna – chiló baiunse de bëgn 40 ores al’edema – les metunse spo da surantó laurs che ti tol demez laurs a chëres dla cura, p. ej. tó fora lec o fá ite lec. I berbesc che i tolun sö incö á tres plü debojëgn de cura y dá plü da laur, mo le personal a desposiziun é chël che é, sce nia tres demanco. I ciarun porchël da ti tó demez laurs a chëres che é tla cura, insciö che ince chëres dla netijia ais inant sües ores de laur. Ciafé personal é al momënt dër rî. Sunse bele tan inant che sce al n’é nia la mascin, n’él degügn? Ciamó unse le luxus da chirí fora danter mascin y porsones, mo i savun che le personal vëgn tres demanco. Dales scores profescionales por operadus sozioassistenziai ne vëgnel p. ej. fora degügn dla Val Badia iniann. Chësc se sleria fora, dlungia ala

ona de chëres che jará en ponsiun ti agn che vëgn. Porchël gnarál dër rî bele ma da tigní le personal che i un sëgn. I dac dij che le bojëgn de cura gnará ti proscims agn cotan maiú. Da me infora rovarunse, te n tëmp nia dër lunch, a messëi se fá la domanda: ti lasciunse fá val’ laurs a chëstes mascins automatisades o lasciunse pa lec öc? Cara é pa al momënt la situaziun cun i lec? Sëgn unse fat le plan de messé y al momënt sunse bogn da curí valgamia bun. I un ciamó dui lec öc te ciasa. Te me cuntâs che de messé gnarál porvé fora n ater aparat. De ci se tratera pa? Ara se trata de n esoschelet Exia, che an conësc dantadöt dal ciamp dla industria. An pó se imaginé n rucsoch che an se vist sön le spiné, olache an pó imposté la porsona che s’al vist y l’aparat impara y reconësc la moda che i á da lauré. Chësc aparat é preodü por prevení le me de spiné o mai che an ciafa da alzé pëisc. Al vá porchël a bëgn dl operadú, por alzé sö na porsona o por fá laurs sura let ite, olache al scona le spiné. I savun che le laur

tla cura é danter chi plü rí, y vá gonot vigni de por plü ores. Nor porvarun fora chësc aparat por n mëis, por avëi n feedback da pert dl personal instës. I baiun de n investimënt söi 20 mile euro l’un, porchël él le personal instës che mëss dí sce al porta val’, sce ai vëiga n ütl laite. Ci investimënt é pa sté Pudu y le robot da sié? Pro la mascin da sié baion de 5.000,00€, pro Pudu baion ma pro la mascin de 30.000,00€, deache al é n produt daldöt nü. Inscioma, orëi o nia orëi, ara jará inant de chësc vers? Sciöche aministraziun publica vëighi iö ince n dovëi da valuté les cosses nöies che vëgn fora. Nia da ester de prinzip decuntra, sciöche al é la tendënza da ester tl pröm, canche al é val’ de nü. I feji l’ejëmpl dl fonin: i savun düc les stories che ê gnüdes fora tl pröm; incö l’adorunse düc y ara ne jiss nia plü zënza. I gnun ince düc a lauré cun l’auto y nia plü cun le ciaval. Chësc por dí che i messun porvé, odëi fora les cosses positives y valuté. Intervista: Pablo Palfrader

PUDU roda fora por ciasa autonomamënter. 03

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

salüt y introduziun

ti dé dant les alzades y i orars che al á da rodé. Le robot é ince bun da se cherdé dassú l’ascensur y vá spo da n’alzada al’atra a puzené. Le robot impara daimproía, al conësc tres miú i ostacui danterite, al conësc la sort de funz y é bun da jí dlungia tepih ia – o lassura sce i ti dijun da le puzené. Chiló sunse tres en contat cun la firma y i produturs da le svilupé inant. Por dé na idea de tan debota che la tecnologia vá inant: al momënt unse n ajornamënt feter vigni secundo de.


Dare valore al tempo In una societá che dà sempre maggior importanza alla qualitá di vita, ai rapporti umani, al benessere mentale, emotivo nonché spirituale della persona la CdP desidera presentare ai lettori un servizio di cura volto a tutelare questa sfera di salute della persona. “La salute non é solo la mera assenza di malattia ma uno stato di completo benessere psico-fisico della persona tutelato mediante un approccio olistico e mediante l’intervento e la cooperazione di diversi professionisti” (www.who.it) Per molti anni la salute è stata considerata semplicemente come l'assenza di malattia. Con il progresso delle conoscenze scientifiche e delle discipline mediche, psicologiche e sociali ma anche con un contributo da parte dei comitati etici, aspetti deontologici revisionati, questa visione si è dimostrata insufficiente. Oggi il concetto di salute viene interpretato secondo un approccio più ampio e integrato, definito modello biopsico-sociale, che considera la persona nella sua globalità e riconosce l'interazione tra fattori biologici, psicologici e sociali. Il modello bio-psico-sociale Il modello bio-psico-sociale è stato proposto nel 1977 dallo psichiatra George L. Engel come alternativa al tradizionale modello biomedico. Secondo questa prospettiva, lo stato di salute di un individuo non dipende esclusivamente da cause organiche, ma è il risultato dell'interazione dinamica tra tre dimensioni fondamentali: LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

Dimensione biologica, che comprende il patrimonio genetico, il funzionamento degli organi e degli apparati, le malattie, l'età, l'alimentazione e l'attività fisica. Dimensione psicologica, che riguarda emozioni, pensieri, comportamenti, capacità di affrontare lo stress, motivazione, autostima e benessere mentale. Dimensione sociale, che include le relazioni familiari e affettive, il lavoro, il livello di istruzione, la situazione economica, la cultura di appartenenza e l'ambiente in cui la persona vive. Questi tre aspetti sono strettamente collegati: un cambiamento in una delle dimensioni può influenzare significativamente anche le altre.

L'importanza dell'approccio biopsico-sociale L'approccio bio-psico-sociale permette di comprendere meglio la complessità delle condizioni di salute e di malattia. Ad esempio, una persona affetta da una patologia cronica può presentare sintomi fisici, ma anche ansia, depressione o difficoltà nelle relazioni sociali e lavorative. Allo stesso modo, situazioni di forte stress, isolamento sociale o disagio economico possono influenzare negativamente il sistema immunitario e aumentare il rischio di sviluppare malattie. Per questo motivo, la presa in carico della persona richiede spesso la collaborazione di diverse figure professionali, come medici, infermieri, psicologi, fisioterapisti, assistenti sociali ed educatori, che lavorano insieme per promuovere il benessere complessivo.

Vengono offerte diverse attività di tempo libero a seconda degli interessi. 04

La Ciasa se presënta

la Ciasa se presentëia

LA CIASAIl servizio SEdelPRESENTËIA tempo libero


Ciara le video olache l’educadëssa profescionala sozio-sanitara Denise Palla cunta de süa esperiënza de laur te Ciasa de Palsa. Di seguito alla parte teorica, sulla quale si basa il lavoro educativo, occupazionale e ricreativo proposto alla persona in Residenza per anziani vi presentiamo il servizio presente in struttura. Il servizio di “attivitá del tempo libero” é un team di lavoro composto da sei collaboratrici, ognuna con una diversa formazione ed esperienza maturata nel tempo volta ad erogare un servizio diversificato, interessante e stimolante per gli anziani con una finalitá terapeutica che é quella di promuovere il loro benessere e di mantenere un buono stato di salute. Il lavoro parte sempre dal vedere la persona nella sua individualitá ed interezza, considerando la storia di vita, valorizzandone le risorse, gli interessi, tenendo conto della condizione fisica, emotiva e spirituale, il grado di inserimento in struttura e di interazione sociale. Le collaboratrici del team propongono per i residenti un piano di attivitá settimanali, mattina e pomeriggio, dal lunedí al venerdí e il finesettimana il pomeriggio.

Vengono proposte delle attivitá individuali volte a creare un rapporto di fiducia dedicandosi al singolo e curando eventuali interessi o piaceri. Le attivitá proposte sono volte a tutelare le capacitá residue della persona, la mobilitá, la motricitá fine, la coordinazione, i riflessi, l’equilibrio ma anche i sensi come l’udito, la vista, il tatto, il gusto e l’olfatto, la funzione cognitiva, mnemonica, spirituale e sociale. Attivitá che possono essere viste dall’occhio non clinico come semplice intrattenimento e divertimento hanno in realtá uno scopo ben preciso volto anche a promuovere l’interazione, la partecipazione, il mantenimento delle abilitá residue stimolando l’interesse. Cosí anche attivitá come il cinema, la tombola, il giardinaggio, un laboratorio di scrittura, di cucina, giochi da tavolo di coppia o di gruppo vogliono portare un cambiamento nella quotidianitá spezzando la routine giornaliera. L’assistenza individuale mediante un dialogo partecipe, l’ascolto attivo possono fare la differenza e promuovere benessere incoraggiando la persona ad esprimersi e ad integrarsi. 05

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

la Ciasa se presëntëia

Durante la settimana vengono anche coinvolti nei programmi gruppi esterni, provenienti da istituti scolastici: scuole elementari, scuole medie, superiori ma anche asili nido e scuole materne. Collaboriamo con associazioni di volontariato, gruppi di musica e volontari singoli i quali cooperano con il team di lavoro per promuovere programmi diversi e stimolanti ma anche per dare sostegno offrendo un momento di compagnia o assistenza individuale ai residenti. Anche la vita spirituale della persona viene rispettata e tutelata. Vengono proposte attivitá religiose quali messe e liturgie della parola volte a dare spazio a questo servizio, molto apprezzato dai residenti. Il volere della persona viene rispettato cosí come gli specifici interessi, l’offerta di attivitá é presente e facoltativa, poiché ognuno deve sentirsi libero di poter partecipare o meno. In estate vengono organizzate una volta al mese serate con gruppi di musica, novitá del 2025, apprezzata da diversi residenti, ma anche dalla comunitá. L’obiettivo é creare interazione intergenerazionale, creare un contatto con il mondo esterno e rendere piú persone partecipi alla vita sociale della Ciasa de Palsa. Se anche tu pensi di poter offrire un contributo ai nostri anziani, una presenza, un caffè insieme, una passeggiata, siamo felici di accoglierti in questa grande famiglia!!


fora dla vita da vigni de

FORA DLA VITA DA VIGNI DE N valgünes ativités fates danter ma y agost 2026

MA

I ëi soga a calcetto te na manira n pü’ particolara.

Betta abelësc i porti ai ghesć.

La “Ciasa di pici” é storta pro a nes ciafé.

Al é garaté turta da rabarbar.

Roberta y Lois á invié nüsc berbesc a Ciaminades a passé n pü’ de aurela cörta.

Line dance fej bun ala coordinaziun y ala conzentraziun.

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

06


fora dla vita da vigni de

JÜGN

La prozesciun dla Festa dl Cör de Gejú passa incër la Ciasa de Palsa.

Jita tla botëga di ciüfs.

Se gode le bun cialdin da d’isté.

Sabine vëgn tres indô a cianté cun i berbesc.

Marta ti tira sö la morala a tröc.

Fá Kneipp cun i fisioterapisć. 07

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026


fora dla vita da vigni de

JÜGN

Pröm aperitif lunch cun i “Feiwolawi” de Puster.

Cianté deboriada.

Premiaziun dl concurs por cherié n aperitif por le Barjënt. Davagnadú: Jan Kostner.

Senté ciüfs alalêria dala bela sajun é n’ativité che plëj. LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

08

Sepl se stá saurí te süa stüa.


fora dla vita da vigni de

MESSÉ

Chiló se tripa ion n valgönes mëdes.

Matilde é tres presënta te Ciasa de Palsa canche an l’adora.

Les ajies é madüdes.

Santa mëssa abelida dai scolars da Rina.

Roland y Albert é n bun team.

Alaleria él de vigni sort da odëi. 09

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026


fora dla vita da vigni de

MESSÉ

Festa da d’isté cun santa mëssa ciantada dales “CorUsc.”

Döt vëgn arjigné ca a puntin.

Na griliada sciöche sëgn de reconescënza por düc i volontars.

La RAI é ince sön le post.

Secunda serada de musiga. En chësc iade cun le ciantautur Julian Moling.

N strudl fat deboriada ti plej a düc.

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

10


fora dla vita da vigni de

AGOST

Helene agaia i lëns.

Jita organisada dal'Uniun de S. Vinzenz al Ciastel de Tor.

Laurs creatifs plej dër.

Albert y Betta ti salta ite ai maius toc.

Ginastica deboriada.

Aperitif lunch d’agost cun le grup “The Cherry”. 11

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026


usanzes y tradiziuns

USANZES Y TRADIZIUNS

Fá cialza alda pro les tradiziuns dles valades ladines Storia La parora “stric” che vëgn dal todësch arcaich ó pordërt dí: lac o anfiga. Valgügn mina che ëres asiatiches se á ponsé fora chësta tecnica y che tres le comerz éra rovada ince chiló adalerch. Na rapresentaziun dl 1390 sön l’alté de Buxtehude (Germania) rafigurëia Santa Maria che fej cialza cun 4 spëisc. Tl tëmp dl medieve y tl mëteman dl tëmp modern êl ma i ëi che fajô cialza. Tles cités, sciöche ince a Parigi, êl cinamai gnü metü sö na lia (Strickerzünfte) de ëi che fajô cialza a man por mistier. Chisc messâ fá na formaziun y se tigní a regoles rigoroses. Les ëres ne podô te chësc tëmp nia tó pert a chësc ert. Le papa Vinzenz le quarto, dess avëi albü indos le de de süa sopoltöra tl ann 1254 manëces strichenades a man, sciöche sëgn de status important. William Lee, n prou inglesc, s’â ponsé fora tl 16. secul n scagn mecanich che fajô cialza, por ester bugn da fá cialzes de seria. Chësta é stada la fin dles lies dl’ert. I ëi tosorâ ciamó les bisces y folâ la lana o jô a fá i trogri por vëne patüc. Le laur da fá cialza ti gnô surandé ales ëres che podô insciö se trá ite val’.

Importanza por la sanité Le fá cialza é sciöche na meditaziun, al lascia palsé dal stress mental, tol les tëmes y ativëia tl ciorvel sentimënc de bona löna, al renforza la conzentraziun a na manira che chi che fej cialza ne vëgn nia tan atira desmentiusc. LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

Mëda Irma á na gran pasciun por le fá cialza. Süa creativité n’á nia confins.

Implü dëida le lauré a cialza da ciafé stima te se instësc deache al vëgn svilupé la creativité. Porchël él ince ergoterapistes o psicologs che aconsiëia/racomana le fá cialza sciöche metoda por se destó da vic o disturbs de dependënza. Al dëida rové sön d’atri pinsiers y limitëia les depresciuns. Tratan che la porsona fej cialza él ince momënc olache ara se desmëntia de avëi me. Le movimënt ritmich di spëisc stimolëia le sistem nervus da sciüré fora sostanzes che calma. Datrai vëgnel miné che strichené de massa sides sfadius y de dann por les lisöres, mo le movimënt regolar di dëic mët a busié la linfa y pumpa n unt natural tles lisöres di dëic. Chësc mantëgn l’elastizité y straverda la porsona dal gní stare o comporta che la porsona ne ciafes nia artrosa. Sce zacai patësc de mês che ne varësc nia plü, podessi adoré impede spëisc de metal de chi de bambú plü grosc, o cinamai a onda ergonomica, che limitëia ince le granf ai dëic. 12

Te nosc seco Tl mëteman dl ventejim secul gnôl ciamó lauré tröp a cialza chiló tl Südtirol, nia tan por vëne, mo por se instësc. Les bisces dô ca la lana. Vigni picia möta messâ denanco imparé da lí o da scrí savëi da fá cialza. D’invern jôl debojëgn de jopí bun cialc o de iancri, cialzines, ciüries, sciarpes y manëces. Tratan la vera gnôl arjigné ca cialzes y manëces ince por i soldas. Tles stües da paur gnôl dé inant ales mitans dales fanceles o dales lâs chësc savëi. Le laur fat a man ne gnô nia pratiché sciöche aldedaincö por passatëmp, mo aldî pro i laurs de na ciasarina. Ince les mostres desvalies gnô dades inant da generaziun a generaziun. I conesciun imprömadedöt mostres sciöche: le dërt y le rodus, la trëcia, i grops, i costëis, mustri da büsc, i mustri da strisciores dl ia y ca o dl sö y jö, i mustri da patent, i rancëi, i mustri da zirachi, y i.i. Al é sté tröc agn olache le fá cialza aldî ince pro la didatica da scora. Mitans, y dainré val’ möt, se sentâ


Libri de insegnamënt Aldedaincö ciafun de vigni sort de libri che insëgna la tecnica dl fá cialza cun mustri y cinamai spligaziuns por strichené do a stamps. Al vëgn ince desfarenzié danter ciampaná o chi che adora la man dërta. Al vëgn mostré sö y splighé vare por vare sciöche vigni lac vëgn ot por fá les mostres desvalies. N lingaz simbolich aposta dá la spligaziun co che an mëss fá por strichené do a val’ revista. Cun püces tecniches de basa se lascel fá n gröm de mustri.

Les fires chimiches vëgn fates sinteticamënter fora de lëgn, stran, bambú, o ciarbun: viscosa, polyacryl, acetat, polyamid, polyester, orlon, nylon, dralon, y i.i.. Lanes da fá cialza ciafun te deplü cualités: daldöt naturales sciöche “Reine Schurwolle” de biscia o an ciafa ince moscedoc de fis o fis sintetics. An ó arjunje insciö n fi plü sterch, por ejëmpl sce al vëgn injunté nylon pro i fis da fá cialza, che al tëgnes deplü. I moscedoc costa scialdi demanco. N lomiscel de fi sintetich á le vantaje che an pó lavé le ciöm zënza che le fi se foles da lavé, ci che sozed pro la lana o pro les fibres naturales. Al é ince da ciafé söl marcé cordun de moda cun efec che slomina, “lurex”, olache al vëgn moscedé ite fis de metal. I cumpradus dess se stüdié jö le cërtl de papier che an ciafa incër vigni acia olache an pó lí jö informaziuns sura la proveniënza, la sort de lana, les perzentuales de moscedoz, i consëis da lavé, la grossëza di spëisc che vá debojëgn, y i.i..

Coriosité A n poch da 5 spëisc ti dijun ”jüch de spëisc” - “Nadelspiel” por todësch.

Spëisc Da cumpré ciafun spëisc de zirca 20 grossëzes. Le numer druché ite dá dant le diameter te milimeters. Sce al vëgn strichené toronn (sciöche pro la iama dla cialzina o por fá na ciüria) adorun 5 spëisc: sön 4 spëisc vëgnel metü sö i lac y cun le cuint vëgnel fat cialza. Por fá tovaies torones o por fá samari zënza cujidöra vëgnel adoré spëisc torogn che taca adöm itamez. Por fá le muster da trëces vëgnel ince adoré aodles che á itamez n’avalamënt por che i lac che vëgn alzá sura i atri ne slisores nia jö dal spëi.

Pasciun Cun chësc articul oresson descedé l’interes da se dé jö indô deplü cun na pasciun che da n tëmp ê dër presënta te nüsc paisc. Inlaota, canche an messâ se fá döt te ciasa por suravire, podess chësc insegnamënt se fá descurí y aprijé indô na pert dla vita de nüsc antenac che ne dess nia gní desmentiada o sburlada sö na pert dal monn virtual y technich che tëgn dalunc la sodesfaziun che la creativité pó ti dé ala porsona.

Chirí fora le fi An ciafa n gromun de sorts de fi, da fira naturala a chëra sintetica. I fis naturai vëgn dai tiers o plantes: lana de biscia, mohair o kaschmir de cioura, lana de camel, angora da na sort de lou, bambesc dala vegetaziun, lin da “Flachs”…

Nia ma jopí, iancri, ciüries, sciarpes o manëces mo ince ogec de decoraziun. 13

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

usanzes y tradiziuns

do so banch cun lana y spëisc a tlaperné. Al gnô cianté y al ê bel da sté adöm y deperpo ince fá val’ de ütl. Sce al ti tomâ jö a zacai val’ lac, se daidâi fora un cun l’ater. Impröma messân imparé da mët sö i lac sön i spëisc, spo gnôl insigné da fá le dert y le rodus. Canche an ti ê manëcia, podôn strichené n cuadrat intier y tosc val’ pateli da mituns o cialzines cun rancëi. Ince de pici samari por i popi êl valgönes mairontes che vagâ da fá. Le fá cialza é jü n pü’ zoruch do i agn 1960 deache la vita dles ëres s’ ê mudada y na gauja pón ince odëi tl comerz de guant plü bunmarcé che se deslariâ fora. Le fá cialza n’é mai gnü desmentié, chël testimoniëia les beliscimes cialzines che vëgn vistides pro i guanc da festa dles musighes o di scizeri.


jüc por mituns

J Ü C PO R

Chir les parores

AL PLAN ANTERMËIA BADIA CALFOSCH CORVARA LA ILA LA PLI DE MAREO LA VAL LONGEGA LUNGIARÜ PEDEROA PICOLIN RINA SAN CIASCIAN SAN MARTIN DE TOR

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

14


Olá é pa le iat da ciasa? jüc por mituns

M I T UN S STOMAT I sun plëna de büsc y i ciüci ite n gröm d’ega. Ci él pa? (soluziun jödapé dla plata)

Parores incrujades

ORIZONTAL 2. Al é conesciü por la Val di Morins 4. Le crëp simbol de Corvara 7. La pista dles campionësses de schi 8. Paisc de Ampëz 9. Paisc a 1.645 metri sura le livel dl mer 11. N ju che coliëia les Provinzies de Balsan y Belun 12. Na munt tl comun de Mareo 14. Na valada ladina VERTICAL 1. Pra sot a Sas dla Crusc 3. Le rü che passa fora por la Val Badia 5. Le paisc cun le Museum Ladin 6. La valada ladina tla Provinzia de Trënt 10. Le parch natural cun Sas de Pütia 13. La valada cun Reba

Chir les 10 desfarënzies

15

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

Soluziun stomat: ”Spunga”


sanité

SANITÉ Osteoporose - Ein Überblick engewebe ab, Osteoblasten bauen neuen Knochen auf. Großen Einfluss auf diesen Umbauprozess haben körperliche Bewegung, verschiedene Hormone und der Kalzium-Spiegel im Blut.

Von Dr. med. Pizzinini Elisabeth Die Osteoporose ist eine Erkrankung, bei der die Knochenmasse abnimmt, wodurch die Knochen anfälliger für Brüche werden. Diese Krankheit betrifft vor allem ältere Menschen, insbesondere Frauen nach den Wechseljahren. Frauen bilden im höheren Lebensalter geringere Mengen des knochenschützenden Hormons Östrogen. Aber auch Männer können an einer Osteoporose erkranken. Vorbeugung ist der Schlüssel zur Vermeidung von Osteoporose, und glücklicherweise gibt es viel, was Sie selbst tun können, um auch im hohen Alter gesunde Knochen zu haben! Knochen: Ein lebendiges Gewebe Bevor wir auf die Vorbeugemaßnahmen zu sprechen kommen, soll kurz ein weit verbreiteter Irrglaube korrigiert werden: Unsere Knochen sind nämlich keineswegs totes Material. Sie sind lebendiges Gewebe, das einem ständigen Aufund Abbauprozess unterliegt. Dieser Prozess wird durch besondere Zellen gesteuert: Osteoklasten bauen altes KnochLA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

Bewegung für die Knochengesundheit Regelmäßige körperliche Aktivität ist die vielleicht wichtigste Maßnahme, um Ihre Knochen gesund zu halten. Freizeit-Aktivitäten wie Wandern (gerne auch mit Trekking-Stöcken – das entlastet die Gelenke), Joggen oder Tanzen können oft auch noch im höheren Alter durchgeführt werden und sind besonders effektiv, um den Knochen zur Erneuerung anzuregen. Daneben können auch Fitnessübungen wie Yoga und Pilates zur Knochengesundheit beitragen, da sie den Gleichgewichtssinn trainieren und dadurch helfen, Stürze zu vermeiden. Apropos Sturzvermeidung: Klassische Sturzfallen wie lose Kabel und Teppiche sollten erkannt und aus der Wohnung entfernt werden.

16

Treppen sollten einen Handlauf haben und der nächtliche Weg zum Bad sollte erhellt sein (z.B. durch Nachtlichter, die man einfach in die Steckdose steckt). Achten Sie auf gutes Schuhwerk, nicht nur im Freien, sondern auch zuhause. Geschlossene, rutschfeste Hausschuhe sollten bevorzugt werden. Niemals sollten Sie auf Stühle oder Tische klettern, um an etwas zu gelangen, was ansonsten außerhalb Ihrer Reichweite liegt! Bitte lassen Sie sich hier von einer anderen Person helfen. Ernährungstipps Eine ausgewogene Ernährung spielt ebenfalls eine zentrale Rolle für einen starken Knochen. Kalzium gibt dem Knochen seine Härte und sollte in erster Linie über die Nahrung aufgenommen werden. Gute Kalzium-Quellen sind grünes Blattgemüse, Tofu, Grünkohl, Sesamsamen und Mandeln. Insbesondere Milchprodukte sind reich an wertvollem Kalzium: 200 ml Milch, 150 g Joghurt und 50 g Parmesan enthalten zusammen ca. 1000 mg Kalzium und decken damit den Tagesbedarf! Die Bedeutung einer eiweißreichen Ernährung wird manchmal über-


La Ciasa se presënta sanité

sehen, aber ohne starke Muskeln, die am Knochen ziehen, kann dieser nicht optimal umgebaut werden. Durch den Verzehr von Fleisch, Fisch, Eiern und Hülsenfrüchten sorgen Sie für kräftige Muskeln und damit für einen gesunden Knochen. Als Faustregel gilt: Nehmen Sie täglich 1 g Protein pro 1 kg Körpergewicht zu sich (also ca. 50 g Eiweiß/Tag für eine Seniorin, die 50 kg wiegt). Vitamin-D-Bestimmungen In den Wintermonaten ist in unserem Breitengrad die zusätzliche Einnahme von Vitamin D sinnvoll, damit das Kalzium gut aufgenommen und in den Knochen eingebaut werden kann. Vitamin D sollte nach aktuellem Wissensstand idealerweise täglich eingenommen werden. Die empfohlene Tagesdosis liegt zwischen 800 und 2.000 IE (internationaler Einheiten). Eine Laborkontrolle kann 3-4 Monate nach Therapiebeginn erfolgen, regelmäßige Bestimmungen des Vitamin-DSpiegels sind jedoch nicht notwendig und werden auch nicht empfohlen. Ein Wert zwischen 20 bis 40 ng/ml ist übrigens völlig ausreichend und muss nicht künstlich erhöht werden. Diagnose und Therapie Die Diagnose von Osteoporose erfolgt meist durch eine Knochendichtemessung, auch Densitometrie oder DXA genannt. Diese Messung ist schnell und schmerzfrei, und die verwendete Röntgen-Strahlendosis ist gering. Sie sollte standardmäßig erst ab

dem 65. Lebensjahr durchgeführt werden, es sei denn, es liegen Risikofaktoren wie beispielsweise eine Osteoporose der Eltern oder Geschwistern, eine LangzeitTherapie mit Kortison-Tabletten oder bestimmten Krankheiten (z.B. rheumatoide Arthritis) vor. WICHTIG: Das DXA-Ergebnis „Osteoporose“ allein führt nicht automatisch zu einer Therapie mit verschreibungspflichtigen Osteoporose-Medikamenten! Erst nachdem die Ärztin bzw. der Arzt das statistische Knochenbruchrisiko anhand verschiedener Risikofaktoren individuell berechnet hat, wird die Entscheidung, ob mit einer spezifische Osteoporose-Therapie begonnen wird oder nicht, gemeinsam mit dem Patienten getroffen. Zusammenfassung Osteoporose ist zwar eine häufige Erkrankung, kann aber durch einfache Maßnahmen und eine gesunde Lebensweise gut kontrolliert werden. Aktive Bewegung im Freien und eine ausgewogene Ernährung (mit Milchprodukten und eiweißreich17

en Lebensmitteln) sind die besten „Medizin“, um die Knochen auch im höheren Alter stark und gesund zu halten. Vitamin D kann in den Wintermonaten zusätzlich eingenommen werden, regelmäßige Vitamin-D-Bestimmungen sind aber nicht sinnvoll. Die Früherkennungsuntersuchung DXA (= Knochendichtemessung) sollte bei fehlenden Risikofaktoren erst ab dem 65. Lebensjahr erfolgen. Ihre Ärztin bzw. Ihr Arzt wird bei einem auffälligen DXA-Befund individuell und gemeinsam mit Ihnen entscheiden, ob eine spezifische Osteoporose-Therapie überhaupt notwendig ist. Dr. med. Pizzinini Elisabeth ist Fachärztin für physikalische Medizin und Rehabilitation. Sie ist seit 2002 im Dienst für Rehabilitation des KH Bruneck tätig. INJUNTA: Tl’ultima ediziun de “La Pratíga” unse publiché n articul sura le mangé sann canche i gnun vedli. I ti dijun n gran dilan ala dietista Silvia Pitscheider por l’articul y les tröpes informaziuns che ëra nes á dé. LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026


personal

PERSONAL DLA CIASA DE PALSA Formaziuns Contat multisensorial

Pro la cura dles mëdes y di berbesc pón adoré de vigni sort de materiai.

Ai 17 de aurí él gnü metü a jí na formaziun sön le “contat multisensorial y co adoré le local snoezelen”. Referënc é stá la dot. Elisa Mazzocco y le siur Claudio Favaretto, esperc dl setur. La tematica é fondamentala tla cura dles mëdes y di berbesc, dantadöt de chi che é amará de demënza, olache chëstes tecniches pó ester de gran aiüt y porté pro a n bëgnester complessif dla porsona.

Cinestetica

Tres indô vëgnel tigní workshops olache al vëgn metü la teoria tla pratica.

Ai 12 de ma s'á stlüt jö la seria de 6 workshops de MH-Kinaesthetics por le personal. Al é gnü desmostré gran interes y partezipaziun por i argomënc tratá: sposté la porsona da ponüda a sentada o da let a scagn, mantigní na dërta posiziun sentada tles ativités desvalies y sostigní la mudaziun de posiziun te let. Ativités cun chëres che colaboradusc, colaboradësses, berbesc y mëdes é confrontá de por de te Ciasa de Palsa.

Aministré cun cör, savëi y ciorvel

Foto de grup di partezipanc adöm a rapresentanc dl’Ofize jënt atempada y raiuns soziai y dl’Assoziaziun dles ciases de palsa de Südtirol. LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

18

Da setëmber 2024 a jügn 2026 á nosc Diretur tut pert a na formaziun adöm a 14 d’atri direturs da döt Südtirol, metüda a jí dal’Assoziaziun dles Ciases de Palsa. Les tematiches tratades é stades dër desvalies y jô dal management al finanziamënt, dala gestiun dla cualité ala etica, dai conzec de cura a strategies de svilup dles organisaziuns. Lapró á toché deplü esperiënzes fates te d’atres strotöres sciöche ince vijites a esposiziuns y referac foradecá.


Jita cun la roda da Naturns ai Muthöfe sura Dorf Tirol De jügn unse fat nosta bela jita cun la roda, sciöche al é oramai bel tradiziun. Chësc ann sunse jüs a Naturns al „Ötzi Bike“ a se impresté fora na e-bike, por pedalé dedô sö ai Muthöfe, olache al se á aspeté na bona marëna. Da Naturns sunse piá ia düc adöm cun n acompagnadú, che se á porté do n bel tru dla roda fina jö Dorf Tirol y spo sö por la bela ërta por rové sö dai Muthöfe. I dui mius ziclisć, nosc verdaciasa y le cogo, n‘ á sambëgn nia adoré na e-bike por se sté do a nos atres. Do na bona mangiada y ciacolada sunse gnüs derevers a Naturns, olache i se sun mindicé archité a fá n bel retrat de recort. Sön le tru da gní a ciasa ne á sambëgn nia podü mancé na bo-

na bira ala Forst a Maran. Do le iade, cun bindebo tröp trafic, se unse ciamó mangé na bona pizza al Putzerhof y spo sunse gnüs derevers a ciasa bi pasciüs.

De cör n bel dilan a nosc ciafer Albert che ciara tres de nos y sambëgn ince al Elmar che á organisé döt. Le de é dër garaté. Angelika S.

Le grup di partezipanc sö dai “Muthöfe” cun le panorama cuntra Maran.

Vijita al Museum Ladin Ciastel de Tor En mertesc, ai 4 d’agost 2026 domisdé, sun spazirá sö dal Ciastel de Tor. I ên n bel grup de colaboradus/dësses che ê dër interessé da jí a ciaré le Museum Ladin Ciastel de Tor. Nosc presidënt Giovanni Mischi se á condüt fora por le Ciastel y s’ á cunté süa storia jon zoruch de cënc de agn rovan spo cina ales ultimes families che á ciamó vit tl ciastel y ala nasciüda dl Museum Ladin tl ann 1997. Chësta jita culturala á dër plajü a düc y i tolun l’ ocajiun da ti dí a nosc presidënt Giovanni dër bel dilan dl tëmp che al s’ á tut por nos y al Museum Ladin dilan dla desponibilité.

N bel grup de colaboradus interessá adöm al presidënt Giovanni Mischi. 19

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

La Ciasa se presënta personal

Club dl tëmp lëde


personal

Jita culturala a Trënt Ai 27 de ma êl sön le program dl Club dl tëmp lëde la vijita dla bela cité de Trënt. L’idea de chësta jita é gnüda dantadöt por anuzé la cherta

“Südtirolmobil Fix 365 Pass” che le personal dles istituziuns publiches á ciafe debann en chësc ann. Porchël unse tut la ferata por jí a Trënt.

Incër 20 porsones á tut pert y düc i partezipanc é restá dër entusiasć dla jita. I sun piá ia abonora por rové a Trënt dales 10:00 h olache i sun spo rodá fora por Trënt a ti ciaré ales beles plazes, al dom da Trënt, ai palac storics y ales vies ejemplares dla cité. Do n aperitif y na bona marëna te na ostaria tradizionala dla cité, sunse jüs inant cun la vijita dl renomé ciastel “Buonconsiglio”. Chësc ciastel ti á dër plajü a dötes y düc suradöt por süa storia y sües belëzes artistiches. Gran impresciun s’ á fat la pert dl ciastel olache al ê les porjuns. Söi parëis dles zeles de porjun êl scrit deplü stories y danter chëstes ince la storia dl patriot y jornalist Cesare Battisti, che é gnü saré ia dailó y gnü iustizié tl ann 1916 por impicajun al’eté de 41 agn.

Foto de grup dan le monumënt dediché al scritur Dante Alighieri.

Söl tert domisdé s’ un metü sön tru cuntra ciasa y le tëmp dl iade ne ti á pesé a degünes y a degügn deache i ân tan tröp da se cunté.

Party dl personal cun premiaziun

dmc. Les davagnadësses dl concurs, Elisabeth Tavella cun l’inom “Mählanie” por le robot da sié y Vera Canins cun l’inom “Pudu” por le robot da puzené, adöm al Diretur Valentin Erlacher. LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

20

Ai 17.07.2026 él gnü tigní tl garage dla strotöra na picia party cun griliada por le personal. Le Presidënt y le Diretur á sciöche vigni ann fistidié da se arjigné n bun mangé, sambëgn cun l’aiüt dla ciasadafüch. Tratan cëna él ince sté la premiaziun dl concurs de inoms da ti dé ai dui “colegs” de laur nüs che roda te y incër Ciasa de Palsa ia da chësc isté incá. Do cëna s’á la garage trasformé te n local da balé, olache DJ Robby á ciaré da se intratigní cun de vigni sort de musiga.


La Ciasa se presënta personal

Curs da grilié Ai 16 de messé 2026 á nosc cogo Cristino tigní n curs da grilié por le personal. Al á cujiné derzades cun cern scëmples, saurides da fá do, che ne vëgn nia ma fates insciö a ciasa. Al á mostré sciöche apraté verzöra, ciajó y cinamai co fá pössl “Kaiserschmarrn” sön la grilia. Sambëgn âl ince insigné co arjiné ca n bun se y aromes por ti dé saú ala cern. Implü âl dé consëis y descurí val’ socrët da cogo. Do le curs á düc i partezipanc podü ciarcé le bun mangé pro n bun gote de vin porté da na colaboradëssa.

Le grilié toca pro l’isté. Sce an sá co che ara vá él ciamó damí.

Curs de yoga Ai 18 de agost 2026 él gnü invié ia n curs de yoga de na sëra tla iurta a Al Plan. Cun chësc mini-curs ti él gnü dé la poscibilité al personal da conësce la tecnica meditativa de yoga che ne fej nia ma bun ala conzentraziun, mo i eserzizi che vëgn fac dess mioré forza y mobilité. Dlungia chësc él ince sté na bona ocajiun da passé n pü’ de tëmp deboriada fora dal laur. Le curs é gnü tigní da Miriam, maestra de yoga bele da deplü agn.

Aodanzes La Ciasa de Palsa ti fej les mius aodanzes a süa colaboradëssa Screciu Andreea Ionela por la nasciüda dl pice viadú Elia, nasciü ai 17 d’agost de chësc ann. Che Elia pois crësce sö sann y gaiert y ti scinches de gran sodesfaziuns ai geniturs Ionela y Benjamin, sciöche ince ai gran fredesc.

Pice Elia dla colaboradëssa Screciu Andreea Ionela. 21

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026


volontariat

Volontariat

Unsere Freiwilligen aus Deutschland

Lisa und Dana waren die Freiwilligen des vergangenen Jahres. Bereits seit drei Jahren haben wir das Glück, dass Jugendliche aus Deutschland als Freiwillige zu uns ins Seniorenwohnheim kommen. Die Jugendlichen bleiben ein ganzes Jahr, von Anfang September bis Ende August des nächsten Jahres, und helfen, wo immer sie gebraucht werden. Im letzten Jahr haben sich zwei Jugendliche gemeldet, Lisa und Dana. Leider hat Dana ihr Freiwilligenjahr früher abgebrochen und so mussten wir uns schon im Juni von ihr verabschieden. Wir haben beiden einige Fragen über ihre Erfahrungen und Eindrücke ihres Aufenthaltes hier im Seniorenwohnheim gestellt: Stell dich bitte kurz vor: Dana: Mein Name ist Dana Niemeier, ich bin 19 Jahre alt und komme aus Minden in der Nähe von Bielefeld. Lisa: Ich heiße Lisa, bin 19 Jahre alt und komme aus Magdeburg. Warum hast du dich für das Seniorenwohnheim entschieden? Dana: Ich habe mich für das SenioLA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

renheim entschieden, weil ich mal etwas Neues ausprobieren wollte und das definitiv in Italien, meinem Lieblingsland. Lisa: Als ich von meiner Organisation alle Einsatzstellen gezeigt bekommen habe, gefiel mir die Beschreibung am besten und ich habe auch nur positive Dinge über die Arbeit und die Menschen hier gehört. Welche sind/waren deine Aufgaben hier im Seniorenwohnheim? Wie geht es dir dabei? Dana: Meine Aufgaben auf der Station waren das Beschäftigen der Bewohner*innen, bei der Essensausteilung und -einnahme helfen, deren Vorund Nachbereitung und sonstige Aufgaben, die über den Tag anfielen. Lisa: Ich erledige oft die kleinen Dinge, die die Pflegerinnen und Service-Kräfte entlasten. Meistens teile ich Essen und Getränke aus, putze die Tische oder helfe den Bewohnern beim Essen. Nachmittags gehe ich auch ab und zu mit ein paar Bewohnern spazieren, wenn genug Zeit ist. 22

Was gefällt dir an dieser Erfahrung? Was waren für dich die größten Herausforderungen? Dana: Alle meine Aufgaben haben mir sehr viel Spaß gemacht und mich zum Teil auch sehr herausgefordert, wie zum Beispiel Gespräche mit den Bewohnenden zu eröffnen, doch in meiner Zeit im Seniorenheim durfte ich einiges lernen und an Sachen wie dieser arbeiten. Die abgelegene Position des Dorfes hat einem zwar teilweise das Gefühl von Alleinsein gegeben, andererseits habe ich dadurch auch die Möglichkeit bekommen, die kleinen Dinge noch mehr zu schätzen. Das wird einem aber auch erleichtert durch die freudige und offene Art der Kolleg*innen. Lisa: Ich wollte nach der Schule nicht direkt studieren und dachte, ich kann in diesem Jahr auch etwas Gutes tun. Die Freiwilligenarbeit gibt mir das Gefühl etwas Nützliches zu tun und das bekomme ich durch die Mitarbeiter und Bewohner auch widergespiegelt. Allerdings fiel mir die Dreisprachigkeit am Anfang echt schwer. Hast du dich gut aufgenommen und willkommen gefühlt? Dana: Man wird hier tagtäglich mit einem willkommenen Lächeln, viel Dankbarkeit und Verständnis empfangen und verabschiedet. Und dazwischen herrscht eine sehr freundschaftliche Dynamik, in die man direkt mit aufgenommen wird. Das Team und generell die Menschen sind auf jeden Fall unter anderem mein persönliches Highlight, wodurch meine Zeit unvergesslich wurde. Lisa: Auf jeden Fall! Die Leute


Wie hast du deine Zeit bei uns insgesamt erlebt? Was hat dir besonders gut gefallen? Dana: Unvergesslich bleiben natürlich das Skifahren im Winter, die regelmäßigen Ausflüge nach Bruneck, Brixen und Bozen, und die Urlaube, in denen man noch so viel mehr von Italien sehen konnte. Lisa: Ich glaube es wird eine Zeit, an die ich mich später gerne zurückerinnere. Ich habe hier so viele Dinge erlebt und Menschen kennengelernt, die ich für immer in Erinnerung behalten werde. Was gefällt dir an Südtirol? Dana: So wie der Rest Italiens hat Südtirol auch wunderschöne Natur, Städte und Kultur und ich habe mich sehr gefreut, diese kennenlernen zu dürfen. Sei es beim Wandern, Bummeln, Essen oder einfach mit den Menschen reden. Lisa: Ich mag den Winter hier total gerne. Zuhause gibt es nie Schnee und ich habe mich so gefreut, endlich mal mehr als zwei Tage Schnee im Jahr zu haben. Und mit den zwei Skigebieten in der Nähe war es umso schöner. Was machst du so hier in deiner Freizeit? Lisa: Im Winter bin ich ab und zu mal Ski gefahren. Jetzt rückblickend hätte ich das gerne öfter gemacht. Momentan gehe ich mal spazieren oder fahre nach Bruneck oder Bozen. Was hältst du von der Dreisprachigkeit in Südtirol? Hattest du die Möglichkeit hier

eine neue Sprache zu lernen? Dana: Aufgrund der unterschiedlichen Sprachen war es zwar oft schwierig, sich zu unterhalten, auch außerhalb des Heims, aber andererseits auch eine tolle Herausforderung, sich trotz der Sprachbarriere zu verständigen und es war eine gute Möglichkeit neue Sprachen zu lernen oder zu verbessern. Lisa: Ich finde die Dreisprachigkeit eigentlich ziemlich cool. Für mich war es am Anfang echt schwer, aber wenn man es von klein auf lernt, ist es definitiv einfacher. Ich kann jetzt auch ein paar Dinge auf Italienisch und Ladinisch verstehen. Ladinisch konnte ich ja vorher gar nicht. Aber so richtig sprechen kann ich es nicht, weil die meisten natürlich Deutsch mit mir reden.

etwas Besonderes erleben kann und dass das Leben nicht so farblos sein muss, wie es einem manchmal zu Hause vorkommt. Lisa: Ich bin auf jeden Fall selbstständiger geworden, seit ich in Italien lebe. Und im Umgang mit den Bewohnern habe ich gelernt, geduldiger zu sein. Was könnten wir verbessern, um Freiwillige besser zu unterstützen? Lisa: Da fällt mir gar nichts ein …. Ich hatte öfter mal Probleme mit den Bussen hier, weil man schon recht lange braucht, bis man aus den kleinen Dörfern hier rauskommt, aber da könnt ihr ja nichts dafür.

Hast du schon Pläne wie es nach diesem Jahr weitergeht? Dana: In den letzten Monaten habe ich mich viel mit der Zeit nach dem FSJ auseinandergesetzt, mich bei vielen Arbeitgeber*innen beworben und letztendlich eine Ausbildungsstelle zur Tanzlehrerin in meiner Nähe erhalten. Lisa: Ab Oktober studiere ich Stadtplanung in Erfurt. Ursprünglich wollte ich Architektur studieren, aber in diesem Jahr hatte ich nochmal Zeit, nach anderen Studiengängen zu suchen, und da habe ich dann Stadtplanung entdeckt.

Würdest du diese Erfahrung anderen Jugendlichen weiterempfehlen? Dana: Diese Erfahrung werde ich ein Leben lang mitnehmen und mich gerne an diese Zeit zurückerinnern. Also kann ich es nur empfehlen für alle, die Lust haben, denn das Gefühl dieser Wärme im Haus und auf der Arbeit ist unbeschreiblich. Lisa: Ja, ich denke, ein Freiwilligendienst ist eine gute Möglichkeit, nach der Schule einfach mal raus aus Deutschland zu kommen. Man lernt so viel Neues kennen und macht so viele Erfahrungen und unterstützt dabei andere Leute. Also ich wüsste nicht, warum man das nicht tun sollte.

Welche Erfahrungen nimmst du persönlich mit? Dana: Die Zeit in Sankt Martin wird mich immer begleiten, weil sie mir so viel gezeigt hat. Unter anderem, dass man nur man selbst sein muss, um von den richtigen Menschen gemocht zu werden, dass man auch an normalen Tagen

Wir bedanken uns bei Dana und Lisa für Ihre Antworten und selbstverständlich auch für ihren unermüdlichen Einsatz und wünschen beiden alles Gute für ihr Studium. Wir würden uns freuen, wenn sie uns irgendwann besuchen kommen.

23

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

La Ciasa se presënta volontariat

waren alle sehr offen und auch interessiert an mir. Und wenn ich mal ein Problem hatte, wurde mir auch immer gerne geholfen.


volontariat

Le fi che liëia: Intervista ala volontara Adelina la poscibilité da laoré propi canch’ i á tëmp, te na moda flessibla, gonot domisdé o sön la sëra ia. Ci fejeste pa avisa? Al me vëgn damané suradöt da porté a fin i laurs che les mëdes te Ciasa de Palsa mët man, cis val’ fat a cialza, hechelné o cují. Al é tres indô mëdes che á ligrëza y ciamó na bona man da fá te pici laurs, mo por ëres él ri da rové i proiec, dantadöt canch’ ara nen vá da fá laurs de prezijiun, sciöche por ejëmpl da mët adöm na cutra.

La volontara Adelina dëida fora olá che ara pó, da ciasa. Bel da tröc agn incá él zacotanc de volontars che se mët a desposiziun por fá val’ sorvisc te Ciasa de Palsa. De chisc n’él ince n valgügn che ne vëgn nia te strotöra, mo che fej val’ laurs da ciasa. I un intervisté la volontara Adelina da Corvara y s’un fat cunté ci che ara fej. Ciao Adelina! Cúntenes sciöche al é nasciü chësta colaboraziun a destanza. Döt é pié ia dan da zirca 10 agn, canche al m’é sté damané da daidé da cují da ciasa. Iö ê sambëgn dër contënta da me sintí de ütl y mët a sorvisc di atri ci ch’ i sá da fá y che é mia pasciun. Iö me stentâ da me sposté diretamënter te strotöra y porchël sunsi stada ligra da podëi dé na man da ciasa. Chësc m’ á dé, y me dá dötaurela, LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

Insciö me vëgnel porté i laurs metüs man, gonot pici cadrí fac a cialza y iö i mëti adöm. I ciafi toc de vigni corú y i i destëni fora sön mësa (datrai ince ia por funz, canch’ al nen n’ é tanc che i n’ á nia lerch), i ciari spo da i mëte a na moda che la forma y i corusc passenëia bun y spo mëti man da i cují adöm. Aladô dl material che i á a desposiziun feji na ciscia por n plomac o de te piceres tovaies y sce al é dër tröc toc vëgnel fora ince na cutra. Ala fin ti feji ciamó lapró val’ zaindl incëria o val’ pice detai por abelí le laur. Ci sinteste pa canche te ciafes chisc cuadrac fac da na mëda? I mëssi dí ch’ al é n’emoziun particolara, vigni cuadrat é unich. Al é chël laoré dër strënt, chël plö morjel o chël cun val’ pice imperfeziun che le fej ester particolar. Inanter i lac sinti döta la lezitënza y le tëmp dediché da chi che l’á fat, insciö, canch’i l’á tles mans, me sál sciöche sce i se fajesson na picera ciacolada deboriada. 24

Ci te dá pa, a livel personal, fá chësta sort de volontariat? Al me scinca ligrëza y serenité. Savëi che mies mans ti dá forma y n ütl al laur fat da n’atra porsona, me fej sintí pert de n lian. Mëte adöm chisc toc n’é nia madër i trasformé te na cutra, mo ince mët adöm nostes stories, nostes creaziuns, lié adöm le tëmp de chi che á cherié i cuadrac y les sëres che iö á passé ai cují. Chësc é la proa chi ne messun nia ester tla medema ciamena por se sintí dlungia. Oste ciamó injunté valch? I oress aconsié de cör les porsones che á n pü’ de tëmp lëde da daidé, te Ciasa de Palsa o da ciasa, ince ma por püch tëmp. Ala fin él chësc tëmp recompensé cun na gran sodesfaziun! Giulan Adelina por chësta intervista y dl tëmp che ti scinches ala Ciasa de Palsa.

Mëda Nane mët man le laur y la volontara Adelina le porta a fin.


Erich Elzenbaumer da Rina

Berba Erich é da fëter 6 agn incá te Ciasa de Palsa. I sun Erich Elzenbaumer, i á 96 agn y i sun da Tintal, Rina. De mistier fajôi le tistler. Te mia familia ênse de 5 mituns, 4 fredesc y na so. Mia mama é bele morta tl 1934 da tubercolosa y mi pere tl 1964. Tl ann 1962 m’ái maridé cun Ottilia (Tille) y cun ëra ái albü 2 mituns, Helmut y Alfons, y na möta, Alexia. I á 7 nei y 2 pronei. Chersciü sö sunsi a Tintal, mo i sun sté te deplü posć: Antermëia, Rina, San Martin de Tor, Ehrenburg y Reischach. Canche i â 8 agn sunsi pié ia a patrun y porchël ne sunsi nia jü tröp a scora. I sun sté te cin’ scores, plü avisa a Rina, Onies, Mantëna, Ehrenburg y Reischach. Cun 18 agn ái metü man da fá le tistler te deplü posć, ince a Ehrenburg. Inlaota ne me lasciâ le patrun nia jí a scora, mo n de êl gnü le diretur, le prou y na maestra a me tó por jí a fá n ejam te calonia. Canche i jô a laoré me recordi che mi patrun se portâ vigni de dala öna val’da bëre.

Un n de êl gnü cun dui litri de vin. I n’orô nia le bëre, i messâ pö laoré. Ingalin êl gnü le patrun y m’â dit che i messâ le bëre. I sun jüs te stüa y i s’un boiü le vin. I n’ân boiü tant che i ên tan cioc, che i ne ti ên gnanca plü da jí indërt. I un messü jí sön duicater sö por stiga por jí sö te ciamena.

Dedô sunsi gnü a Tintal y i ti l’á ince insigné a chi da Tintal. I sun metü adöm te n grup y i jôn a fá les proes tles majuns. Insciö sunse deventá i „Schuhplattleri“ da Tintal. De chësc grup fajô ince pert Fredo Gasser. Dan plü o manco 8 o 9 agn m’ái rot n pe y i messâ sté sön n scagn da rodes. A ciasa ne jôra nia plü, i ân massa stighes y döt ê massa strënt, porchël sunsi rové te Ciasa de Palsa. Chiló me sál bel, i pó m’la rodé, i ciafi bun da mangé y i á tres compagnia. Dër ion vái te bar a me bëre le café. Al m’á dagnora salpü bel da lauré cun les ês y fá mil. Metü man âi cun un n sant, ala fin sunsi rové a 12. Fá laurs cun lignan m’á ince tres plajü, dantadöt fá cassëtes de lëgn por mëte ite la belijia. Ai jogn oressi ti mëte a cör da se comporté sciöche al alda.

Le patrun â n cian Bernardiner. Öna na sëra êl salté da sorá jö y â salvé trëi vaces che zacai â orü se tó. Le patrun m’â dé na pistola por paré demez i lotri, mo por fortüna s’an n’êi bele. N de âi messü porté soni cun dui ciavai jö dala staziun dles ferates a Bornech. Ingalin êl les sirenes che sonâ y al ê gnü fligri a bombardé jö la staziun. Dailó âi sciuré jö döt y m’un sun sciampé cun i ciavai. Spo sunsi jü a m’ascogne te n puncher sura les monies. I ciavai á por fortüna ince suravit. Da jonn sunsi sté pro „Schuhplattleri“ da Reischach. 25

i

Berba Erich mostra capazo na gran tlunca. LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

storia de vita

STORIA DE VITA


aroeder

LA VITA ETERNA DÁI, SIGNUR Y CONFORTI CUN TO LOMINUS Tratan i mëisc da ma a agost dl ann 2026 é chëstes mëdes y chisc berbesc passá a miú vita

Huber Rosa + ai 13.05.26

Huber Franz + ai 01.06.26

Zadra Sieglinde + ai 15.05.26

Costner Emilio + ai 18.05.26

Ploner Ignazio + ai 09.07.26

Trebo Paola + ai 28.05.26

Dapunt Luigi + ai 14.07.26

Wenn die Sonne des Lebens untergeht, LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026

26


aroeder Anvidalfarei Caterina + ai 19.07.26

Crazzolara Maria + ai 27.07.26

Palfrader Teresa + ai 05.08.26

Tasser Maria Anna + ai 16.08.26

Pedevilla Oliva + ai 20.08.26

Tavella Giovanni + ai 22.08.26

leuchten die Sterne der Erinnerung. 27

LA PRÁTIGA N.9 | SETËMBER 2026


Gnide a nes ciafé . DOMËNIA Y DAL MERTESC AL VËNDRES 7:45 - 11:30 | 12:45 - 17:30 SABEDA 12:45 - 17:30 LÖNESC de de palsa Ciasa de Palsa Ojöp Frëinademetz A.P.S.P. Str. Pinis 50 39030 San Martin de Tor Tel 0474 524700 info@ciasadepalsa.it Ciasa de Palsa Ojöp Frëinademetz

ciasadepalsa_ojopfreinademetz

www.ciasadepalsa.it


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
La Prátiga_Ediziun 09 by ciasadepalsaojoepfreinademetz - Issuu