Skip to main content

La Prátiga_ediziun 08

Page 1


LA PRÁTIGA

DLA CIASA DE PALSA

BËGNODÜS

Salüt da pert dl Diretur

La Ciasa de Palsa a San Martin de Tor é cun sü 94 posć por mëdes y berbesc y cun sü 107 posć de laur na realté fondamentala por döta la Val Badia.

Sciöche picia comunité, vëgnel organisé de por de Vigni ativité y vigni particolar mëss stimené adöm por che residënc y colaboradus pois se sté saurí.

Na importanza fondamentala te döt chësc sistem á zënzater i familiars, mo ince i volontars y les uniuns di paisc desvalis

Aodanzes

La Ciasa de Palsa ti fej les mius aodanzes a süa colaboradëssa Manuela Campei por la nasciüda dl pice viadú Heinz, nasciü d’aurí de chësc ann.

Che Heinz pois crësce sö sann y gaiert y ti scinches de gran sodesfaziuns ai geniturs Manuela y Matî, sciöche ince ai gran fredesc. s a l

Y chiló mi invit por chësta ediziun: Al n’é por nosta ciasa nia val’ plü de valüta co canche na uniun o n’assoziaziun se fej pinsiers sura ativités, les tol sö te so program annual y vëgn da nos te ciasa por les fá adöm a nostes mëdes y nüsc berbesc. L’impëgn y le tëmp che ai dá ca é por nosta ciasa de gran valur I pënsi chiló ales uniuns dles ëres che vëgn a daidé organisé les festes de compliann, ai cors che vëgn a cianté, ales musighes che vëgn a soné, ai consëis de ploania che se crüzia dles mësses dla

Tres indô él ince val’ uniun che fej val’ sorvisc o val’ spënora a fin de bëgn por nosta istituziun.

A düc os se vál n gran dilan de cör por osc impëgn y laur che i fajëis a bëgn dla Ciasa de Palsa y insciö a bëgn de döta la comunité.

Mi invit é de ponsé tres indô a nosta strotöra y ala jënt che vir chiló Al é chë jënt che á laoré na vita y á insciö contribuí al bëgnester che i un aldedaincö.

N momënt dediché a ëi fej na gran ligrëza, porta la bona löna y forsc i

Pice Heinz dla colaboradëssa Manuela Campei
Le diretur Valentin Erlacher
La musiga da La Ila en ocajiun dla vijita a so presidënt fondadú

LA CIASA SE PRESENTËIA

I sorvisc generai

Pro i sorvisc generai dla Ciasa de Palsa toca le service, la lavandaria y la netijia. Chisc sorvisc, che á indöt 19 colaboradësses, vëgn coordiná y manajá dala responsabla dl’economia dla ciasa Ties Michaela

Le service

Dl service fej pert 6 colaboradësses, döes por alzada, che se crüzia da fá i laurs essenziai por garantí na bona cualité de vita ales residëntes y ai residënc y che sostëgn ince i laurs ti reparc.

Les colaboradësses dl service arjigna ca y partësc for i gostá, tignin cunt de ci che les mëdes y i berbesc á ion y pó mangé. Dedô romëneres ia y puzenëia Le medem fejeres indô pro la marëna

Implü se fistidiëia le service da partí fora ti reparc la blanciaria, cosses y material por l’assistënza y le vistimënt dles mëdes y di berbesc che é gnü lavé

Ares se dá tresfora ince jö cun i residënc y le personal di reparc, ciaran che le sorvisc vais inant y sides efiziënt y bun da ti jí adincuntra ai bojëgns desvalies

La responsabla Michaela Ties adöm ala colaboradëssa dl service

Les gran mascins te lavandaria fora por chëres che al passa döta la blanciaria y le vistimënt

Monica Rubatscher
La netijia
La lavandaria
Ciara le video de Michaela Ties che cunta de süa esperiënza de laur te Ciasa de Palsa

FORA DLA VITA DA VIGNI DE

N valgünes ativités

fates danter jená y aurí 2026

JENÁ

Giovanni Comploi se tripa te berstot
Franz Morlang sfënn bachëc por fá diavolina.
An podess miné che al é cargares N gran tlap de jënt s'á abiné a ascuté sö la bela musiga.
Mëda Paola fej l'artista
I trëi resc é rová te Ciasa de Palsa

Le grup de volontars d’Al Plan che á porté crafuns da carlascé y s’á daidé fá festa.

Presentaziun dl film “Mo i ên contënc” dl SaJ Val Badia

I un baié dles sorts di lëgns. Ciaré, tofé y daidé recordé.

Sepl despara la plaza
Aurela cörta cun musiga da carlascé
Capiun, siur Iaco partësc fora le cënder.

Devertimënt dopl

Line dance amesa les mëdes y i berbesc ite

Sö dala Ütia Col dl’Ancona a mangé le danmisdé
N bel domisdé a cianté cun Sabine
Jita cun la furnadoia a Ju.
Matilde dëida bele da deplü agn da ciolé adöm smac d’orí da lascé benedí
Dan Pasca vëgnel intënt y depënt üs
I cësć cun i üs y la spëisa benedida
Batadú organisé adöm ala Uniun di seniors da San Martin y Antermëia. Düc s’á dër porvé.
Cujiné spëisa arestida sciöche dandaía
Proiet “Octopus” por le repart intensif di pici mituns Le personal dla Ciasa de Palsa s’á propi dé da fá.
En vëia de Pasca cun le cor da San Martin

USANZES Y TRADIZIUNS

Majené la bla - 2. pert

Te chësta ediziun junse inant cun la secunda pert dl articul sura le majené la bla

Prozedöra dal moriná por majené la bla te morin

formënt gnô intomié y plü blancia che la farina gnô.

Siara y orde ne gnô nia intomiá, ala siara ne ti gnôl gnanca tut le tlof, al orde bëgn Avëna ne se lasciâ nia majené sciöche l’atra bla, deache les mores se imbalâ ion.

I graní de formënt intomiá gnô lasciá sté almanco n’ora te moltrá o te star a intomié denanco i juté sö te antermëia (por todësch “Gosse”) a destlofé

Chësc laur messâ gní fat dantadöt pro le formënt por che al tomass demez i tamejuns, les cioscies di graní, che ess zënza fat gní la farina rancia sce ara foss stada plü dî tl scrin dla farina.

Sce i graní ê tröp intomiá podô le moriná lascé sura deplü la mora y ince lascé jö deplü graní al iade Te chësc caje â le morin plü dî da laur, mo la pröma y la secunda farina garatâ ince la plü bela y fina.

Sce al gnô rodé deplü tl torche (o bosse) se alzâl sö deplü la mora dessura y la farina majenada garatâ plü groia Chël che â le förtl savô avisa tan che al messâ lascé sura la mora por che düc i graní gniss destlofá (= ti tó le mantel)

Ala terdeca (= ritm) dl triangul sot al mandl da bogaté messâ le moriná conësce sce i graní ê intomiá assá Sce le morin jô massa cun fadia ne scassâl nia dërt Ince les mores messâ se rodé n pü’ debota, deache sce ares se moiô massa plan, ne jôra nia bun. Vignitant messâ le moriná bate danü les mores Cun n pontin dl’antermëia gnô l’antermëia ota sön na pert y al gnô alzé demez la zorga dala mora dessura. Cun n pigot (o ince dit: mai o martel da bate) gnôl batü ite de te pices suc tl cërtl fora insom dla mora dessura Vigni iade che al gnô batü la mora, gnôl fat les suc de n ater vers. L’edl dla mora suraía ê n pic’püch sön na pert y chësc ê döt ponsé por fá gní jö i graní plü saurí Cater suc gnô fates plü sotes Da chëstes gnôl rovenü la farina jö y fora por codá (o salota) por rové jö tl bogat.

Bat le morin ê n laur dër zite, deache les mores messâ dé sura bel valí y le pëis messâ ince s’avalié fora sura döta la spersa. Por avalié fora gnôl datrai deleghé plom dala pert plü lisiera

Scrins dla bla cun stars

I graní intomiá adaldërt y puzená gnô jutá sö te antermëia y spo metôl man le dër prozes dal majené.

L’“antermëia”

Aladô dla grandëza dl’antermëia podôl gní metü sö na maiú o na mëndra májena de graní

A Biei (La Pli) tolôi na májena de 6 cina 9 stars de formënt al iade

La mora dessura gnô lasciada sura deplü y al gnô lascé jö demanco graní al iade. Le morin â insciö dlaurela da lauré bel plan döta la nöt

L’antermëia gnô scassada dal tredabl, n lëgn vertical, che batô pormez al edl (= n cërtl de fer) tl büsc itamez ala mora dessura Al scassâ naota i graní dal büsc dl’antermëia jö tl casserá (= badí de lëgn) y da dailó tla mora. Cun le rodé êl les mores che i fraciâ. Fora insom dles mores se majenâ i graní le plü La picia mora dessura (a chëra che an ti dijô ince lafer, da Läuferstein, o saltadú) se rodâ y â na zorga de lëgn. An podô l’alzé o l’arbassé cun le torche (Schraubstock) aladô che an l’adorâ

Ala gran mora dessot ti dijôn ince legher o mora fissa (Bodenstein) y chëra stô chita. Les mores ê de pera, dër gonot de granit, che gnô tut da Le Sest adalerch y che dô

“Torche”

Coriosité

Da coiené gnôl datrai confronté na porsona pëigra cun la mora dessot y an dijô: “Al vá tan debota co la mora dessot” (= al stá feter chit ).

da alzé o arbasé la mora suraía.
Bogac.

u s a n z e s y t r a d i z i u n s

Cun le scassé dl mandl da bogaté arsîl indlunch stöp de farina.

Dal scoé demez tolô le moriná n scoac Te bogat restâl zoruch le tlof di graní che gnô scassé inant fora por la bocia dla furcia y tomâ spo jö tla grata (o drá, scassarot).

La grata ê n dra lunch y al nen n’ ê de 4 grossëzes: plü de fines y plü de groies Ince chësta grata scassâ y i tamejuns gnô draiá ciamó n iade. Datrai messân n pü’daidé do y an criblâ cun le dra a man (a Tintal dijun a chësc: reghéie) Te chësc caje gnôl draié cun le tlof ciamó lapró

Te grata restâl zoruch i tamejuns groi, da tröpes sostanzes, che se scassâ foraijö te n star

Tl vascel dessot (o droch) stopâl jö i tamejuns plü tlonc che gnô jutá indô danü sö te antermëia por gní majená danü. Insciö jôra inant por 4 cina 5 iadi, cina che i tamejuns ê majená fora y al s’ abinâ tla lada dala farina la bela farina y te vascel la farina plü groia

Al é ince dui regoladus por le bogat fac cun torchi de lëgn da ancrënes cun na juntla trata dan-

insciö la farina. Vigni farina á tamejuns. Toc por le funzionamënt dl morin a ega

Le bosse (= sciöche n torche y da odëi che picâ sö sön monestaz) alza o arbassa la tre orizontala che porta le gran fer cun i ritl da spindli. Le gran fer á söinsom tl saltadú (= mora dessura) n’ascia da na forma a elica da 2 o 3 pic (sciöche na scëiba) Chësta ascia portâ la mora y la fajô jí anentoronn. Sce la mora se menâ, gnôl metü n iade o l’ater chësta ascia plü sot Le gran fer passâ danter la mora dessot jö, danter le monestaz jö (= funz y strotöra olache les mores ê lassura ), danter le ritl da spindli jö (che ê de lëgn dër dür sciöche le frassen, la

chersciara o l’aier y al gnô mené dala roda da dënz), danter le triangul de lëgn o de fer jö (= chësc â 3 spindli che se menâ cun le gran fer y che dô pormez ai scassadus).

Chisc scasc scassâ regolarmënter tl bogat y tla grata I scassadus ê lëgns che jô inant a scassé la forchëta y la grata.

Le gran fer se rovâ tla lincerna (o copa). La lincerna ê n toch de fer cun na picia büja olache le gran fer dô sura Chësta messâ vigni tant gní unta cun gras

La lincerna dô sura sön na tre orizontala che gnô n pü’ spostada sö y jö canche an menâ tl torche

(=bosse) por alzé la mora dessura

La tre verticala, te chëra che al ê gnü metü ite le torche itamez, ê dal’atra pert n pü’ taiada ite a na moda che la tre orizontala â n pü’ de lerch da se sposté

La picia roda da orëdles o da dënz ê daite te morin sot le monestaz (Mühlengestell, genannt Bied). Ara gnô menada dala gran roda da pazuns, che ê defora y che gnô menada dal’ega de rü Chëstes döes rodes ê colegades dal’ergo (= na taia che se rodâ) Por che l’ergo podess bel se rodé, gnôl senté ite te na intapa de pera che gnô bindicé unta

La farina dl malan se jeta en tamejuns. Sciöche le granel,

Desëgn dl morin da majené

Le moriná messâ se fá le cunt canche l’ultima bla se rovâ tl antermëia, por destëne le morin. Chël orô dí, ti tó l’ega che rogorô adalerch por les sales y por l’ultimo toch, che an ti dijô spigo, che ê dër ërt y che ojô l’ega defora sön la gran roda da pazuns a na moda che les mores ne foss nia jüdes a öt y s’ess mené por nia

Destëne le morin na pert gnôra tacada cun döes aneles de coran pro le funz dl’antermëia. Itamez ara n büsc olache al gnô trat jö y taché n cordun sterch Na cirela o valgönes broces de lëgn lasciâ slisoré chësc cordun Chësc jô sö y sura l’antermëia fora olache al gnô ciolé pro n bachët fissé pro le parëi. Le bachët ê metü ite te n torche a rodaziun

I morinas ê de y nöt tacá cina che zacai s’ á ponsé fora n sistem por destëne la condüta dl’ ega. An ti dijô sistem dla parota o dl martel. Sön le funz dl’antermëia gnôl metü na brëia torona o cuadrata a chëra che an ti dijô la “pücia” Da öna

Ca dant âl n fertrat gros Plü albas êl n gran tapo de lëgn a forma de parota o martel senté ite te n torche a rodaziun pro le mane. Chësc martel messâ ester plü pesoch co la pücia Tl ce âl taché lapró na corëia de zirca 30 zentimeter lungia che gnô tacada

ite tl fertrat dl bachët impormó canche le moriná â juté sö bla tl’antermëia y orô tëne chësc sistem. Canche l’antermëia ê feter öta se destenôl da su y ojô dainciará l’ega La pücia gnô lisiera y s’alza sö Le bachët fajô n movimënt a rodaziun y tirâ la corda cun döta la pücia. Te chël se destacâl dal bachët la corëia che tignî le martel

Le martel se rodâ ca y jö y batô sön le saitl Le saitl ê na stangia che tirâ sö na pert le spigo dal’ega (ultima sala ërta che condüjô ega ala roda da pazuns) canche an orô lascé da majené Insciö rogorô indô l’ega dlungia la roda da morin jö.

Chir les parores

ANORA BISCA CERF CIAMURC CIAN CIAVAL CIOURA CORF

IAL

IAT

IGL LAURS OLP PORCEL REHL SCHIRATA SGNECH VACIA VARIÖL VICEL

Chir les 9

STOMAT

Plü che ara assüia y plü che ara se bagna… Ci él pa?

(soluziun jödapé dla plata)

ORIZONTAL

3. Na spëisa frëida, ducia y da corú

4. Ares spizora fora dles rames di lëgns cun i pröms cialc

7 N früt cöce che crësc scialdi a per

Parores incrujades

8 An le mët sön les sciables por jí sö por munt

9. Chëra dl laur é ai 1. de ma

11. Ara é gonot blancia, mo sce ara é grija portera plöia

14 Ara se röia de jügn

VERTICAL

1. La secunda domënia de ma él la festa dla…

2 Past tut ite alaleria sentá sön n pre

5 Al scialda i dis y se fej despié la iaca

6 Le vicel che vëgn indô zoruch d’aisciöda

10. Le paom les á por joré

12. An la mëna inant o zoruch de merz y otober

13 Le post olache an vá a se cöie la salata

desfarënzies

STORIA DE VITA

Roberto Canins da Badia

I sun Robert Canins, nasciü a Badia ai 31 de ma dl 1939 y da sis agn incá viri te Ciasa de Palsa. I sun gnü a sté chiló do na infeziun a na iama Chiló me stai saurí, al é döt tigní nët y le mangé é ince bun I ciafi n „trattamento ottimo y al é sciöche n super hotel“. Sambëgn fossel val‘ d’ater defora, mo sce un é n pü‘ contënt spo se stál na „cana“

I á trëi mitans, la Vera, la Petra y la Romi.

La scora elementara ái frecuenté a San Linert y la scora mesana ái fat a Balsan dai Benediktiner Denant co jí a Maran a imparé da fá le chelner, ái lauré trëi agn a Urtijëi tla butëga de Bernard dl Faujel A Maran ái spo lauré te gragn hotí sciöche le Metrotel

I á lauré tröp tla Talia mo ince tla Germania. Dër bel me ál salpü a Minca, dailó êl jënt da fá saurí, al ê

tröp laur y le davagn ê ince bun Te Südtirol sunsi ince sté te plü posć. I me recordi le Hotel Goldene Rose a Bornech o le Sporthotel a Sexten, mo le plü bel post olache i á lauré, me sá dagnora ciamó le Hotel La Perla a Corvara.

Dailó ái lauré por diesc/ünesc agn, cina la ponsiun

N post olache al ne me á nia salpü bel, n‘ái nia, al me á tres salpü dër bel indlunch.

Inlaota êl na „bona Zeit“ da lauré D’invern gnôl gonot i medemi sciori, scialdi todësc. Al ê de bogn sciori che spenô tröp, döta alta sozieté. La sajun piâ ia da Sant Ambrogio por n per de dis, dedô gnôl indô stlüt cina püch dan Nadé Gonot stlujôi ince do i trëi resc cina la fin de jená, deache al ê pücia jënt y gnanca cis nëi. Al gnô spo indô daurí püch dan forá y sce al ê nëi assá jô la saison ciamó cina Pasca Chël ê da ann a ann tres n pü‘ atramënter. Canche al rovâ adalerch i tudësc d‘invern, me recordi che ai jô ia da Sport Alfredo a fá „le compere“ Ai cumprâ döt nü, samare, tuta, iaca, y i i Canche ai s’nen jô indô incër i pröms de jená, se lasciâi döt le patüc che ai â cumpré a nos y canche ai gnô indô de forá, cumprâi indô döt nü y insciö inant Ai ne se tolô mai para nia, mo scinâ tres döt a nos. D’isté êl püch, n per de taliagn y tröc ingleji. La saison ê dër cörta, plü o manco da fin de jügn a fin de agost

Milano Marittima: Roberto y n so colaboradú ti ciaria fora na bela porziun de pasta a Matusi, coordinadú dla spona dl mer

Roberto Canins dij che te Ciasa de Palsa ti sal beliscim

I me recordi che inlaota n‘êl nia ciamó la mascin da lavé jö i goti, y porchël n‘êl tres na munt. Al ê döt les chelneres che messâ fá y canche al ê da mët man, ares bëgn dagnora n pü‘ la ria löna, mo spo ti fajôi le „sciató (chaudeau)“

Le sciató vëgn fat cun le ghel dl ü, zücher y normalmënter vin blanch, mo iö tolô tres champagne.

Do n cherdora êl döt na ciantada y püch dedô rovâl le patrun Ernesto adalerch „Ci ti âs pa indô dé a stes signorine, che ëres é tan lustig“, damanâl (Robert s‘ la rí).

Do n cherdora êl döt na ciantada.

A me m‘âl dagnora salpü bel da fá cajin. I me pënsi che aldedaincö mancel n pü‘ le contat da porsona a porsona

Inlaota ên tres adöm a chidlé a Sompunt o a carté al Ostí.

Al gnô dagnora fat n gröm de festa: da Nadé, da carlascé, da Nanü, da Pasca

Te vigni hotel podôn jí a balé: Al Posta a Corvara, al Veneranda, al Col Alt, a Calfosch al Gran Ciasa o al Capella. Al ê atri „tempi“ y ince i sciori ê plü contënc Al ê tröp laur, mo n laur che ne te stan-

ciâ nia, porchël ne ciarân feter mai sön l’ora

Le „Trinkgeld“ ê dër alt, an laurâ gian. I savô cinamai le inglej y ince n pü‘ de franzej.

Da lauré te chisc gragn hotí messôn le savëi

Ai pröms de aurí dl 1975 â le Hotel

La Perla pié füch. Chël de ái salvé n gröm de jënt, denant che le füch ess spo ince pochné me I á messü me sciuré dal terzo piano jö, deache da porta fora ne jôra nia plö da jí. (Por fortüna) êl n gröm de nëi Al ê n gröm de feris y baldi döes secreteries, ciamó dër jones, â pordü la vita

Iö ê burjé dal ce cina ai pisc. I brac, les mans, les iames, döt plëgn de ferides. Canche i ê ia por tera tla nëi, odôi i atri che gnô a orëi me daidé, iö i conesciô, mo ëi ne me conesciô nia, deache i ê döt burjé. I â tut ca mi pe y i â odü che al â valch, i á orü le trá demez mo spo ái capí che i â trat demez döta la sora dl pe I sun sté te spitol por 40 dis y dedô sunsi gnü zoruch y sun jü a fá inant le chelner. I á soporté döt, i ne sá nia ci angel custode che i á albü.

Roberto amesa Alfredo a man ciampa y Pepele Nagler a man dërta
Hotel delle Nazioni: tratan la preparaziun dl “sciató”.

REFLESCIUNS

N valgönes domandes a Samuel Debon, colaboradú dl Sorvisc ai Jogn Val Badia al momënt dla realisaziun dl proiet “Mo i ên contënc”

fotografies da zacan che é gnüdes injuntades ales intervistes

Tres la Ciasa de Palsa unse ince ciafé la poscibilité da organisé la presentaziun dl proiet tl Barjënt.

Tan de tëmp ëise pa adoré por realisé le proiet? Ëise albü dificoltés dal porté inant y ciünes é pa stades les plü granes?

La realisaziun de chësc proiet á doré apresciapüch n ann y mez

Gonot unse messü le tigní sö deache al gnô tres indô atri proiec amesaite che â debojëgn de döta l’atenziun dl team dl Sorvisc ai Jogn sciöche l’organisaziun di proiec da d’isté o ince chëra dla festa di 40 dl SaJ tl’ aisciöda dl 2025.

Co é pa nasciüda l’idea de chësc proiet y ci fin dôl pa avëi?

Te chisc agn passá él bele sozedü plü gonot che jënt s’é gnüda pormez por damané sce al ne foss nia meso che le Sorvisc ai Jogn podess porvé da mët a jí val’proiet o iniziativa sura les tradiziuns ladines, por fá a na moda che ares ne vëgn nia desmentiades dales generaziuns che vëgn docá

Tl 2024, él le Comité de Raiun Val Badia che nes â metü a desposiziun so sostëgn por finanzié n proiet por le 2025 Por nos ê chësta la dërta ocajiun por porvé da fá cizé che revardâ le tema usanzes y tradiziuns.

Co sëis pa stá bugn dal planifiché y spo dal mët a jí. Te ci manira y cun ciünes ressurses?

I s’un sentá jö düc adöm y i un porvé da mët adöm n per de idees

Tla finada unse spo tut la dezijiun da porvé a fá deplü filmac cörc cun berbesc che cunta de süa vita. Y i un chirí fora da le fá tres filmac deache aldedaincö é chisc i mesi che tira scialdi la plü gran atenziun di jogn.

Adöm al aiüt dla Ciasa de Palsa unse spo ciafé la poscibilité da podëi intervisté n valgünes mëdes y n valgügn cunté de pic da zacan. tematica sp un chirí for y la jonëz d’advënt y l Le finanzia le Comité d filmé, anim reclam s’un

Jogn spo fis ince ciafé

“Micurá de desposiziun na bela racoiüda de

Al é vignitan sté sfadius da ciafé le dër eculiber danter porté inant chësc proiet y se fistidié de düc i atri laurs che le Sorvisc ai Jogn â te so program

Mo n iade che i sun stá bugn da se organisé indertöra, él spo ince la realisaziun di filmac che é indô jüda inant plü saurí

Tratan la presentaziun dl proiet

Samuel Debon.

Ci é pa sté le plü important por concretisé le proiet?

Dantadöt mëte adöm n conzet che ê interessant nia ma por i jogn mo ince por i manco jogn ê dër important.

Fá a na moda che i filmac n’ê nia ma informatifs mo ince bi da ciaré L’idea ê chëra da incorporé tles intervistes ince de te piceres animaziuns dessignades a man adöm ales fotografies, por fá deventé döt plü plajor y plü scëmpl da capí

Le fajeste ciamó n iade? Sce? No?

Por ci rajuns pa?

I le fajess ion ciamó n iade. Al é sté n gran laur che á ghiré n gröm de tëmp, mo al é gnü tut sö bun dala jënt y chël é dagnora bel da odëi y fej gní vëia da orëi fá inant.

La tematica dles tradiziuns y dla vita da zacan é dër ampla y dassënn interessanta N’ocajiun por podëi porté inant chisc argomënc a val’manira, che al sides cun filmac o tres n ater medium, é dessigü bëgnorüda

Podeste ti dé trëi consëis a chi che oress vaghé n te proiet?

N bun conzet é la pröma cossa che foss dërt avëi denanche ti salté ite a cizé che an ó mëte a jí Mët jö n plann, ti dé na strotöra al proiet, insciö che an ais spo na bona basa por scomencé le proiet.

N ater consëi che i podess dé é chël da nia se fissé demassa sön i pici detais (almanco por ci che reverda la pert creativa) Na certa cura é sambëgn importanta, mo sce an ti dá trö’ massa atenziun ales piceres cosses spo manaciun vignitant da jí a perde tl perfezionism y chël fej dainré bun al ce

Na caricatöra fora de un di filmac.

vëgnel ciare ala vijun complessiva dl laur y nia ai detais.

Inultima dijessi ciamó che al é important da le fá ion y che la tematica plejes

Chisc é proiec che adora vignitant dër tröp tëmp y energia - sce an n’á nia la pasciun por ci che an fej, spo él dassënn sfadius da ti sté do a n te proiet sciöche al alda

Ci esperiënzes te toles pa do da chësc proiet?

Chësc é un de n per de proiec che i un fat cun le Sorvisc ai Jogn olache i á imparé da tó iniziativa y da avëi crëta te mies idees ince sce al é vignitant ri dales mëte a jí o sfadius da les porté a fin. Ala fin paiel dagnora la mëia deache te sas che ci che te fejes é bel y gnará aprijé

Ci che cunta tla finada é sciöche döt laora adöm - deache ala fin

Gran interes pro la presentaziun dl resultat di filmac stada ai 19 de forá tl Barjënt dla Ciasa de Palsa.

SANITÉ

Resté sagns intun canch’i gnun vedli - ciodí che l'alimentaziun é te chësc momënt dla vita particolarmënter importanta.

Cun l'eté se müda tröp tl corp: le metabolism vá plü plan, l'apetit vá gonot n pü' zoruch y ince i sënsc sciöche la saú y le tof vëgn plü debli. Tl medem tëmp aumentëia le bojëgn de certes sostanzes che dá forza, sanité y bëgnester

N’ alimentaziun ecuilibrada é porchël de gran importanza por na vita ativa y plajora tla vedlaia.

Manco energia - mo tröpes sostanzes de valüta Deache le bojëgn de energia vá zoruch cun l'eté, él dantadöt important da chirí fora spëises che contëgn tröpes vitamines, minerai, fibres y proteines, sciöche verzöra y ordöra frësca, produc integrai, produc da lat megri, pësc, cern blancia y öri de plantes de cualité, sciöche öre d’orí fracé a frëit.

Le consum de calories “ötes”, sciöche alcol, zücher, farina blancia y grasc che vëgn dai tiers o grasc trasformá (trans), dess gní smendrí

Proteines por i muscui

Les proteines, adöm cun le movimënt, dëida mantigní la musculatöra. Chësc é important por mantigní la mobilité y evité tomades De bones fontanes de proteines é le lat, le iogurt, le ciajó, le pësc, i üs, la cern megra, i früc da cose sciöche fajöis o linses y les nusc.

Les fibres é bones por la digestiun y por le bëgnester

Por che la digestiun funzionëies bun, él ince important mangé patüc rich de fibres. Tröpes fibres ciafunse ti produc integrai, tla verzöra y tla ordöra Por che les fibres pois svilupé süa faziun positiva mëssun ciaré da bëre assá.

Bëre assá - n tema gonot sotvaluté Tröpes porsones atempades sënt plü dainré la sëi Impó adora le corp ega assá por funzioné bun Al vëgn aconsié da bëre incër 1,5 litri al de, ater co sce le dotur dij atramënter Dër adatá é l'ega, le tê, i süc arlungiá cun ega o les jopes

Calzium y vitamina D por osc stersc La osteoporosa vëgn dant plü gonot cun l'eté che vá inant.

Por renforzé i osc y i dënz á le calzium y la vitamina D na pert zentrala Le calzium é dantadöt ti produc da lat, tl sesam, tles nusc y te n valgönes sorts de verzöra, sciöche brocoli o capüc.

Ince l’ega minerala cun n contignü plü alt de 150 mg de calzium por liter pó porté pro a curí le bojëgn de calzium.

La vitamina D se forma tla pel cun l'aiüt dla löm dl sorëdl, porchël él important jí fora vigni de n pü’ tl sorëdl.

Mangé sann por le cör

Tröpes porsones atempades á maraties che á da nen fá cun le cör y la zircolaziun

Al vëgn aconsié da tó sö tröc grasc omega 3 (chisc ciafunse dantadöt te öri de plantes, pësc, nusc y somënzes), da saré püch la spëisa y da fá regolarmënter movimënt

Sce al é ri da mangé

Dificoltés da dlotí o da ciaugné, maraties o medejines pó datrai mudé le comportamënt dl mangé, l'apetit pó lascé do

Chiló dëida pasć plü pici, mangé plü gonot, mangé spëisa morjela o saurida da ciaugné, mo ince tofs plajors y le mangé deboriada pó ester d’aiüt.

En sintesa vel chisc consëis:

Bëre tröp, almanco 1,5 litri al de

Mangé 3 porziuns de verzöra y 2 porziuns de ordöra al de, poscibilmënter te plü corusc (na porziun é ci che á lerch te na man)

Integré pro vigni past prinzipal val’ da graní, de preferënza graní intiers o soni

Mangé 2 o 3 porziuns de lat o iogurt al de

Al’ edema:

2 - 3 iadi cern megra

1 - 2 iadi pësc

2 - 4 üs

3 iadi ciajó

2 - 4 iadi früc da cose

Adoré öre de plantes de gran cualité, nusc y somënzes mangé zücher y duciaries te de pices cuantités sparagné cun le se adoré tröpes erbes y saus

Conclujiun

Te dötes les fases dla vita y dantadöt canche i gnun vedli, dëida n’alimentaziun ecuilibrada dassënn a mantigní la forza, la ligrëza por la vita y la sanité.

p e r s o n a l

PERSONAL DLA CIASA DE PALSA N pinsier de Cecilia Hochwieser

Al é n toch de na storia de vita sciöche tröpes, mo impó é chësta storia particolara por me, deache al é chëra de mia vita …

Al ê n iade na ëra de 35 agn che ti ê stada dlungia a sü trëi mituns cina che les jomelines ê piades ia tla scora mesana. Le möt ê dui agn plü vedl.

Chësta ëra â vit cina ailó cun so om y sü mituns a Al Plan, mo le plann ê tres sté da se trasferí n bel de a La Val.

Adöm al pié ia tla scora mesana dles mitans êl spo ince gnü le de da se trasferí sön Costa da La Val Deboriada s‘â la familia ince fat pinsiers co che ara foss jüda inant tl ciamp dl laur dla mama che laurâ a chi tëmps a ciasa, fajon laurs da sartorëssa

Da lí tla Plata dla Cöra che la Ciasa de Palsa chirî personal tla cura y che al orô ester dui agn de scora alta, bel anfat cara, y l’ejam de trilinguism por gní tuc sö, se â daurí por l’ëra na porta nöia, che ne ti savô nia damat, tignin cunt ince che le tru da jí a lauré foss sté nia lunch y l’ocajiun da conësce jënt nöia, por se vire ite plü saurí, foss stada bona Insciö êra rovada tan inant che l’ëra â metü man da laoré tl repart de cura intensiva tla

Ciasa de Palsa d’aurí dl 2002 y de otober dl medem ann se ara trasferí a vire sö La Val

Che al n‘ ê nia saurí da tó sö n laur completamënter nü ti ê bëgn tler al’ëra, mo ara â orü tó sö la desfida da passé fora por chësta porta che s’ê daurida.

Che al ti manciâ le savëi de basa ti desplajô dër al’ëra y al ti gnô inmënt da ne fá nia tan bun so laur, sciöche ara ess orü le fá.

Chësta ê stada spo la rajun che l‘ â

LA PRÁTIGA N 8

portada a jí indô a scora, canche ara â odü le curs da operadëssa sozio-sanitara scrit fora dal spitol da Bornech, ponsé por porsones che laora deperpo o che á na familia da sochedí.

Cun chësc curs â spo metü man n monn dl laur completamënter nü por l’ëra Ara á ince tres albü la fortüna che so om, sü mituns y süa uma ti á dé gran sostëgn y l’á daidada da fá sté ite döt.

Da podëi imparé la teoria de basa dla cura ti âl salpü dër bel y al ti á daidé tröp te so laur

Da gní derevers tl laur, do avëi stlüt jö le curs, se ara conforté dassënn, mo ëra á messü aspeté val‘ mëis por ciafé n post

Deache ara é na porsona coriosa che tol sö ion desfides nöies, ara damané da podëi fá inant la scora da operadëssa sozio-assistenziala dlungia le laur La Ciasa de Palsa ti l’á conzedü y la familia ê a öna da sostegní chësc vare

Por trëi agn tocâra spo da jí öna n’edema al mëis a Balsan.

Por dui de chisc trëi agn é stada la

ëra a Balsan te n istitut a dormí y a ciasa ê süa uma gnüda da Al Plan sö a sté pro om y mituns

Le terzo y ultim ann de formaziun ê la ëra jüda inant y zoruch vigni de de che edema al mëis, por ne ti la fá nia pesé ciamó n ann ala uma.

Al é sté por ëra n tëmp intensif y dër interessant a livel de laur, mo na gran desfida a livel de familia

Tratan chisc trëi agn de formaziun á la ëra ince imparé a conësce n pü’ le ciamp de integraziun tles scores che ti fajô bëgn ince gran gola

Canche al ê spo gnü scrit fora le concurs te Ciasa de Palsa, cört tëmp denanche ëra stlujess jö süa formaziun, olache vëra ne podô nia tó pert, ara tut l’ocajiun da cambié y jí tl ciamp dl’integraziun a lauré. Ara á ciafé n post te scolina, olache ara á acompagné n möt che â problems de sanité Al ê indô n ciamp daldöt nü por la ëra y ara á albü n pez da se ciafé ite, mo é rovada a ester contënta cun le laur nü

Tratan la festa de salüt. d.m.c. Cecilia Hochwieser, le diretur Valentin Erlacher y le presidënt Giovanni Mischí

Do le pröm ann de laur

tl’integraziun ara ciafé telefon dala Ciasa de Palsa sce ara n’ess nia orü gní derevers sciöche responsabla de repart y daidé para tl’iniziativa de mioramënt de cualité (Qualitätsinitiative), pitada dal’Assoziaziun dles Ciases de Palsa de Südtirol Trata dassënn ia y ca sce azeté la proposta o no, á la ëra inultima tut sö l’inciaria y é gnüda zoruch te Ciasa de Palsa. Te chësc tëmp êl ince gnü fat la Ciasa de Palsa nöia, che ê sté a livel organizatif y pratich na grandiscima desfida. Le tëmp che passâ â ince porté a ponsé da curí

da jí en ponsiun. L’aministraziun de Ciasa de Palsa â odü tl’ëra na porsona che ess podü gní tuta en conscideraziun por chësta inciaria y insciö se âl pité che ara é gnüda „imprestada fora“ por trëi agn ala Ciasa de Palsa de Olaneres (Villanders) por se fá na pröma esperiënza sciöche responsabla dla cura y assistënza. Ince chësta esperiënza de laur é stada na gran desfida por l’ëra y ara á porvé da dé le miú de se, sciöche tres

Da gní zoruch a San Martin te chësta inciaria ne se âl nia pité n bun momënt. Tl 2020, ai 1. de aurí, cun le Covid, le lockdown y a

tó l’inciaria de responsabla dla cura te Ciasa de Palsa da San Martin Danter le 2020 y le 2026 él spo sté de gragn cambiamënc a San Martin Danter sospensiuns de personal, colaboradësses y colaboradus che s’nen jô y la vijiun dla popolaziun tles ciases de palsa cambiada, n’é l’ëra nia stada bona da se ciafé ite tl’inciaria nöia. Ara é rovada a odëi ite che al ê ora da ti lascé le post de gran responsabilité a zacai plü de jogn, che á vöia y potenzial da tó sö la desfida

Insciö él gnü le de olache l’ëra, cun gran desplajëi, á tut la dezijiun da stlüj jö le capitul “Ciasa de Palsa” te süa vita

Morale dla storia: le tru dla vita é sciöche na strada te nostes munts, val’toc é ërc y sfadiusc y d’atri é plü lisiers y plajors. Ci che se motivëia da jí inant é les porsones che i incuntun, che se acompagnëia o che nos podun acompagné n toch y an vëiga altafora atri posć che foss bi da imparé a conësce.

La direziun oress ringrazié

Cecilia ince sön chësc tru y ti fá les mius aodanzes por so dagní.

Anita Dapoz - nöia responsabla tecnica dla cura mënt por les domandes de assunziun de mëdes y berbesc

Dai 1 de má 2026 inant á l’infermiera Anita Dapoz surantut l’inciaria da responsabla tecnica dla cura te Ciasa de Palsa. Anita laora da 4 agn incá te Ciasa de Palsa a San Martin, dô avëi fat esperiënzes de laur ti ospedai da Bornech y Balsan.

A Balsan, pro la Claudiana, ára ince stlüt jö la formaziun da infermiera

Ëra coordinëia insciö la pert dla cura adöm ales responsables di reparc y di sorvisc che alda lapró. Anita é ince la porsona de referi-

Ara é a desposiziun vigni lönesc, mertesc, jöbia y vëndres dales 08:00 ales 12:30 y dales 13:30 ales 16:00 te ofize al’alzada a tera tla pert dl’aministraziun

Damí él da fissé n apuntamënt tres telefon al 0474 524782 o tres mail scrion a anita dapoz@ciasadepalsa it

A Anita döt le bun por l’inciaria nöia che ara á surantut cun dezijiun y motivaziun.

Anita Dapoz
Cecilia
Cecilia cun colaboradësses dla Ciasa de Palsa d m c Edith Ellecosta, Michela Fiung y a man dërta Anita Feichter

Jita cun i schi

N pice grup de personal á tut pert ai 07.03.2026 al de di schi tl raiun de “Gitschberg – Jochtal” organisé dal Club dl tëmp lëde dla Ciasa de Palsa

Cun sü 55 chilometri de pistes é chësc le raiun da jí cun i schi plü gran tla Val de Isarch-Wipptal

Les pistes é sön n’ altëza che vá dai 1307 m ai 2510 m y porchël ê les condiziuns dla nëi otimales.

Da sö insom, cuntra le “Hinterberg”, unse odü nostes beles munts ladines y ince Pütia, cun döta süa belëza, unse atira conesciü fora

Incër misdé s’un archité pro la ütia “Nockeralm” y sön süa bela terassa s’ l’ un dada bona pro n bun apertif y dedô na bona marëna

Söl domisdé ia sunse jüs cuntra le „Gitschberg” Ince dailó êl de beliscimes pistes ërtes cun n beliscim panorama.

Mo la plü bela sorpresa unse albü tla “Gitschhütte” olá che al gnô tigní na festa vintage cun musiga dl grup “Volksrock”. Chiló s’ l’ un lasciada jí bona y i un podü balé fina da sëra Al é propi sté n bel de da sté adöm y ne ponsé nia al laur

Jita sö Ju

En mercui, ai 11.03.2026, s’un abiné n pice grup de 12 porsones por fá na jita do vöies

Cun le lift sunse ruvá pro la Ütia Cir a se mangé na bona turta y sté n pü’ adöm en compagnia. Do che i un amiré le bel panorama

cun la natöra che se descëda bel plan, sunse gnüs jö a pe cuntra Piculin.

La jita á dër plajü y al é sté na bona ocajiun da sté adöm a s’la cunté fora dal laur

Club dl tëmp lëde

panorama demorvëia sön le “Hinterberg” cun odüda

N
cuntra nostes munts
En compagnia pro l’aperitif
Pro n bun toch de turta dla Ütia Cir sö Ju.
Püc, mo bugn

LA VITA ETERNA DÁI, SIGNUR Y

CONFORTI CUN TO LOMINUS

Tratan i mëisc da jená a aurí dl ann 2026 é chëstes mëdes y chisc berbesc passá a miú vita

Frenner Helmuth + ai 16.01.26

Hopfgartner Alma + ai 28.01.26

Irsara Riccardo + ai 23.02.26

Colz Francesco + ai 24 04 26

Costabiei Emma + ai 27 04 26

Alfarei Laura + ai 16 04 26 (Psalm 23)

Der Herr ist mein Hirte, mir wird nichts mangeln.

DOMËNIA Y DAL MERTESC AL VËNDRES 7:45 - 11:30 | 12:45 - 17:30 SABEDA 12:45 - 17:30

LÖNESC de de palsa

Ciasa de Palsa Ojöp Frëinademetz A.P.S.P. Str. Pinis 50 39030 San Martin de Tor Tel 0474 524700 info@ciasadepalsa.it www.ciasadepalsa.it

Ciasa de Palsa Ojöp Frëinademetz ciasadepalsa ojopfreinademetz

Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook