หนังสือที่ระลึกพิธีถวายผ้าพระกฐินพระราชทาน ประจำปี 2563 ณ วัดศาลาปูนวรวิหาร จ.พระนครศรีอยุธยา

หนังสือ : วัดศาลาปูนวรวิหาร พิมพ์ครั้งที่ ๑ : ตุลาคม ๒๕๖๓ จํานวน : ๗๐๐ เล่ม จัดพิมพ์โดย : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พิมพ์ที่ : บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จํากัด (มหาชน) โทรศัพท์ : ๐-๒๘๘๒-๑๐๑๐, ๐-๒๔๒๒-๙๐๐๐ www.amarin.co.th ข้อมูลทางบรรณานุกรมของหอสมุดแห่งชาติ (National Library of Thailand Cataloging in Publication Data) จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. วัดศาลาปูนวรวิหาร.-- กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๖๓. ๑๓๖ หน้า.

I. ชื่อเรื่อง. ๑.วัด-ประวัติ ๒.สถาปัตยกรรม ISBN 978-616-407-539-9 CIP 294.3135

คำ�นำ� วั​ั ด ศ�ล�ปู​ู น วัรวัิ ห �ร เป็​็ น พระอารามหลวงที่​่� ส ร้ า ง ขึ้​้� น ป็ ร ะ ม า ณ ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ก ล า ง ม่ พุ ที่ ธ ศิ​ิ ล ป็์ แ ล ะ สถาป็ัตยกรรมที่​่�งดงามน่าสนใจยิ�ง จุฬาลงกรณ์มหาวิที่ยาลัย ได้ รั บ พระมหากรุ ณ าจากพระบาที่สมเด็ จ พระเจ้ า อย่​่ หั ว ให้ เชิ​ิ ญ ผ้​้ า พระกฐิ​ิ น พระราชิที่านถวายยั ง วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร ในป็ี น่� จ้ ง นั บ เป็​็ น นิ มิ ต หมายที่​่� ด่ ยิ� ง ที่​่� จ ะได้ ที่ำา การศิ้ ก ษา ขึ้​้ อ ม่ ล เ ชิ​ิ ง ศิ​ิ ล ป็ ก ร ร ม ส ถ า ป็ั ต ย ก ร ร ม พุ ที่ ธ ศิ​ิ ล ป็์ แ ล ะ ป็ระวั ติ ศิ าสตร์ ขึ้ องวั ด ที่​่� เ ก่ า แก่ แ ละม่ ค วามสำา คั ญ เพ่� อ นำา องค์ ค วามร่้ ที่ างศิ​ิ ล ป็วั ฒ นธรรมดั ง กล่ า ว มาเผ้ยแพร่ ผ้่ า น หนั ง ส่ อ ที่​่� ร ะล้ ก เล่ ม น่� ที่ั� ง ในมุ ม มองผ้่ า นภาพถ่ า ยที่​่� ส วยงาม เที่​่ยบเค่ยงกับภาพถ่ายเก่าอายุเก่อบห้าสิบป็ี ลายเส้นศิ​ิลป็ะ ไที่ยที่​่� เ ขึ้่ ย นขึ้​้� น ใหม่ อ ย่ า งป็ระณ่ ต รวมที่ั� ง บที่ความเชิ​ิ ง ป็ระวัติศิาสตร์สถาป็ัตยกรรม ที่​่�น่าสนใจยิ�ง หนั ง ส่ อ เล่ ม น่� จ้ ง ม่ ที่ั� ง ศิาสตร์ แ ละศิ​ิ ล ป็์ อ ย่ า งครบถ้ ว น เป็​็ น บรรณาการที่​่� จุ ฬ าลงกรณ์ ม หาวิ ที่ ยาลั ย ตั� ง ใจเผ้ยแพร่ เ พ่� อ เป็​็ น ป็ระโยชิน์ และเป็​็ น บั น ที่้ ก ที่​่� ที่ รงคุ ณ ค่ า ที่างสั ง คมและ ศิ​ิลป็วัฒนธรรมขึ้องชิาติส่บไป็

จุ ฬ า ล ง ก ร ณ์ ม ห า วิ ที่ ย า ลั ย ๑๕ ตุลาคม ๒๕๖๓

ส�รบัญ

-

๑ ๒ ๓

-

เมืองอโยธย� (๑๕)

-

-

วั​ัดศ�ล�ปู​ูนวัรวัิห�ร (๕๑)

-

-

วั​ัดศ�ล�ปู​ูน ๒๕๖๓ (๑๑๓)

บรรณ�นุกรม (๑๓๕) คณะบรรณกร (๑๓๖)

11

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เมื​ื อ งอโยธยา

จั​ังหวั​ัดพระนครศรีอยุธย�

ข้​้อมูลพื�นฐ�น ตราป็ระจำาจังหวัดเป็​็นภาพป็ราสาที่ ๓ ห้อง อย่​่ภายใต้ต้นหมัน ภายในป็ราสาที่ม่สังขึ้์ที่ักษิณาวัฏป็ระดิษฐิานอย่​่บนพานแว่น ฟ้​้ า โดยม่ ที่​่� ม าจากป็ระวั ติ ก ารสถาป็นากรุ ง ศิร่ อ ยุ ธ ยา ซึ่้� ง ป็รากฏในพระราชิพงศิาวดารว่า “เม่� อ ศิุ ภ มั ส ดุ ๗๑๒ ป็ี ขึ้ าล โที่ศิก เด่ อ นห้ า ขึ้​้� น ๖ คำ�า เวลา ๓ นาฬิ​ิกา ๙ บาที่ หร่อตรงกับวันศิุกร์ที่​่� ๓ เมษายน พุที่ธศิักราชิ ๑๘๙๓ พระเจ้าอ่ที่ ่ องที่รงสถาป็นาอาณาจักร กรุงศิร่อยุธยาขึ้​้�นที่​่� บ้งชิ่ชิัน หร่อตำาบลหนองโสน ชิ่พ่อ พราหมณ์ได้ฤกษ์ตั�งพิธ่ กลบบาตรสุมเพลิง ขึ้ณะนั�นเอง เจ้าพนักงานได้ขึุ้ดพบ สังขึ้์ที่ักษิณาวัฏใต้ต้นหมัน ม่ส่ขึ้าว บริ สุ ที่ ธิ� จ้ ง ที่รงโป็รดเกล้ า ให้ ส ร้ า งป็ราสาที่สำา หรั บ ป็ระดิษฐิานสังขึ้์ที่ักษิณาวัฏ”1

คำ�ข้วั​ัญปูระจัำ�จั​ังหวั​ัด

ราชิธาน่เก่า อ่​่ขึ้​้าวอ่​่นำ�า เลิศิลำ�ากานที่์กว่ คนด่ศิร่อยุธยา เลอคุณค่ามรดกโลก

ต้​้นไม้ปูระจัำ�จั​ังหวั​ัด

ต้นหมัน (Codia Cochin Chinensis Pierre)

ดอกไม้ปูระจัำ�จั​ังหวั​ัด

ดอกโสน (Sesbania Roxburghimerr)

1 คณะกรรมการฝ่​่ า ยประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ , วั ฒ นธรรม พั ฒ นาการ ทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภู​ูมิปัญญา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา, (กรุงเทพฯ : คณะกรรมการฝ่​่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอํานวยการ จัดงานเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๔), หน้า ๑๖๕.

13

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เมื​ื อ งอโยธยา

ข้​้อมูลพื�นฐ�น

จังหวัดพระนครศิร่อยุธยา ตั�งอย่​่ที่างด้านที่ิศิเหน่อ ห่างจาก กรุ ง เที่พมหานครราว ๗๕ กิ โ ลเมตร ม่ พ่� น ที่​่� ป็ ระมาณ ๒,๕๔๗.๖๖๑ ตารางกิโลเมตร ม่อาณาเขึ้ตติดต่อกับจังหวัด ต่างๆ ดังน่� ที่ิศิเหน่อ ที่ิศิตะวันออก ที่ิศิใต้ ที่ิศิตะวันตก

ติดต่อกับ จังหวัดอ่างที่อง และจังหวัดลพบุร่ ติดต่อกับ จังหวัดสระบุร่ ติดต่อกับ จังหวัดนครป็ฐิม จังหวัดนนที่บุร่และจังหวัดป็ทีุ่มธาน่ ติดต่อกับ จังหวัดสุพรรณบุร่ และจังหวัดนครป็ฐิม

ภ่มิป็ระเที่ศิที่​่�สำาคัญขึ้องบริเวณเกาะเม่องเก่า ได้แก่ การที่​่�ม่ แม่ นำ�า สำา คั ญ ๓ สายโอบล้ อ มไว้ ซึ่้� ง เป็​็ น เสม่ อ นเส้ น เล่ อ ดที่​่� หล่ อ เล่� ย งผ้่้ ค น มาตั� ง แต่ สมั ย สร้ า งเม่ อ งกรุ ง ศิร่ อ ยุ ธ ยา โดย แม่ นำ�า เจ้ า พระยาไหลผ้่ า นที่างด้ า นที่ิ ศิ ใต้ แ ละที่ิ ศิ ตะวั น ตก แม่นำ�าป็่าสักไหลผ้่านที่างด้านที่ิศิตะวันออก และแม่นำ�าลพบุร่ ไหลผ้่านที่างด้านที่ิศิเหน่อ

๘ ๑๒

๑

อาง อง ๖

๙ ๕ ๓

๒

๑๕ ๔

๑๑ ๑๖

๑๐ ๗

๑๔

๑๓ มื

มืธา

จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ประกอบด้วย ๑๖ อําเภูอ ได้แก่ ๑. ๒. ๓. ๔. ๕. ๖. ๗. ๘.

อําเภูอท่าเรือ อําเภูอนครหลวง อําเภูอบางซ้​้าย อําเภูอบางไทร อําเภูอบางบาล อําเภูอบางปะหัน อําเภูอบางปะอิน อําเภูอบ้านแพรก

๙. ๑๐. ๑๑. ๑๒. ๑๓. ๑๔. ๑๕. ๑๖.

อําเภูอผั​ักไห่ อําเภูอพระนครศรีอยุธยา อําเภูอภูาชี อําเภูอมหาราช อําเภูอลาดบัวหลวง อําเภูอวังน้อย อําเภูอเสนา อําเภูออุทัย

๑

เมืองอโยธย�

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

17

อยธยา

เมืองอโยธย� ศรีร�มเทพนคร

พื�นที�ร�บภ�คกล�งบริเวัณเมื�อ ๘,๐๐๐ – ๗,๐๐๐ ปูี ม�แล้ วั เปู็ น ทะเลต้ื� น และแนวัผื​ื น ปู่ � ช�ยเลน 1 หลั ง จั�กนั� น แนวัข้องช�ยฝั่​่� ง ทะเลได้ ร่ น เรื� อ ยลงม�ท�ง ทิ ศ ใต้​้ พบหลั ก ฐ�นเมื อ งสำ� คั ญ ๆ เช่ น เมื อ งอู่ ท อง เมื อ งคู บั วั เมื อ งดงละคร เมื อ งศรี ม โหสถ เปู็ น ต้​้ น ซึ่​่� ง เปู็ น เมื อ งในวั​ั ฒ นธรรมทวั�รวัดี อ�ยุ ร �วัพุ ท ธ ศต้วัรรษที� ๑๑ – ๑๖ อยู่ ใ นระดั บ ควั�มสู ง กวั่ � ๔ เมต้รจั�กระดั บ นำ�� ทะเลทั� ง สิ� น แต้่ ก ลั บ ไม่ ปู ร�กฏ เมืองบริเวัณจั​ังหวั​ัดอ่�งทอง จั​ังหวั​ัดพระนครศรีอยุธย� และจั​ั ง หวั​ั ด อื� น ๆ ที� ต้ำ�� ลงม� ดั ง นั� น นั ก วัิ ช �ก�รจั่ ง สั น นิ ษ ฐ�นวั่ � เมื อ งในวั​ั ฒ นธรรมทวั�รวัดี ที� พ บ เปู็ น เมื อ งท่ � ต้ั� ง อยู่ ใ นแนวัช�ยฝั่​่� ง ทะเล ซึ่​่� ง แนวัช�ยฝั่​่� ง ทะเลเริ� ม ต้​้ น ต้ั� ง แต้่ จั​ั ง หวั​ั ด เพชรบุ รี จั​ั ง หวั​ั ด ร�ชบุ รี จั​ังหวั​ัดนครปูฐม อ่�งทอง แล้วัอ้อมม�ท�งต้ะวั​ันออก ผื่ � นสิ ง ห์ บุ รี ลพบุ รี สระบุ รี แล้ วั ลงม�ท�งใต้​้ ผื่ � น นครน�ยกลงม�ถ่ ง ชลบุ รี และบริ เ วัณที� ต้ำ�� ลงม�นั� น ยังคงเปู็นบริเวัณที�อยู่ใต้​้นำ��ทะเล2 แ ต่ จ า ก ก า ร ศิ้ ก ษ า ค่ า อ า ยุ ขึ้ อ ง ชิั� น ดิ น เ ห น่ ย ว ก รุ ง เ ที่ พ มหานครในพ่� น ที่​่� ด้ า นที่ิ ศิ เหน่ อ ขึ้องที่​่� ลุ่ ม บางกอก 3 โดย เฉพาะบริเวณจังหวัดพระนครศิร่อยุธยา พบว่าม่อายุอย่​่ใน ชิ่ ว งราว ๘,๘๐๐ – ๖,๐๐๐ ป็ี ม าแล้ ว ซึ่้� ง แสดงว่ า หลั ง จาก ๖,๐๐๐ ป็ี ม าแล้ ว พ่� น ที่​่� ส่ ว นน่� ม่ ส ภาพนิ เ วศิเป็​็ น นำ�า จ่ ด แล้ ว ไม่ ไ ด้ เ ป็​็ น แนวชิายฝั่ั� ง ที่ะเล 4 กอป็รกั บ การค้ น พบแหล่ ง โ บ ร า ณ ค ด่ ก่ อ น ป็ ร ะ วั ติ ศิ า ส ต ร์ ส มั ย หิ น ใ ห ม่ อ า ยุ ร า ว

ภูาพถ่ายดาวเทียมแสดงบริเวณเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา (ที่มา : โปรแกรม Google Earth)

1 ตรงใจ หุตางกูร, “การตีความใหม่เรื่องขอบเขตแนวชายฝ่ั�งโบราณสมัยทวารวดีบน ที่ราบภูาคกลางตอนล่าง”. ดํารงวิชาการ. ปีที่ ๑๘ ฉบับที่ ๑ (มกราคม – มิถุนายน ๒๕๖๒), หน้า ๑๑ – ๔๔.

2 ผั่องศรี วนาสิน และทิวา ศุภูจรรยา. เมืองโบราณบริเวณชายฝ่ั�งทะเลเดิมของที่ราบ ภูาคกลางประเทศไทย : การศึกษาตําแหน่งที่ตั้งและภู​ูมิศาสตร์สัมพันธ์ : รายงานผัล การวิจัย. กรุงเทพฯ : ทุนวิจัยรัชดาภูิเษกสมโภูช จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๓, หน้า ๓๐ – ๓๑.

3 ที่ลุ่มบางกอก หมายถึง ที่ราบภูาคกลางตอนล่าง กินพื้นที่ตั้งแต่อําเภูอบ้านแพรก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยสูงจากระดับนํ้าทะเลปานกลาง ๐ – ๕ เมตร 4 ตรงใจ หุตางกูร, “การตีความใหม่เรื่องขอบเขตแนวชายฝ่ั�งโบราณสมัยทวารวดีบน ที่ราบภูาคกลางตอนล่าง”. ดํารงวิชาการ. ปีที่ ๑๘ ฉบับที่ ๑ (มกราคม – มิถุนายน ๒๕๖๒), หน้า ๑๑ – ๔๔.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

19 ๓,๐๐๐ ป็ี ณ บ้ า นส่ บั ว ที่อง จั ง หวั ด อ่ า งที่องเม่� อ เด่ อ น กรกฎาคม พุที่ธศิักราชิ ๒๕๖๓ ซึ่้�งยำ�าให้เห็นว่าพ่�นที่​่�บริเวณ ที่​่�ราบภาคกลางตั�งแต่จังหวัดอ่างที่องลงมา ไม่ได้เป็​็นที่ะเล แต่ เ ป็​็ น ที่​่� ร าบขึ้นาดใหญ่ ในฤด่ นำ�า หลาก ที่​่� ร าบน่� จ ะถ่ ก นำ�าที่​่วมเก่อบที่ั�งหมด ซึ่้�งเป็​็นสาเหตุที่​่�ที่ำาให้ไม่สามารถสร้าง เม่ อ งหร่ อ ชิุ ม ชินที่​่� ถ าวรได้ 5 ดั ง นั� น จ้ ง ไม่ พ บเม่ อ งโบราณใน วัฒนธรรมที่วารวด่บริเวณน่� การเกิ ด เม่ อ งในพ่� น ที่​่� บ ริ เ วณจั ง หวั ด พระนครศิร่ อ ยุ ธ ยาใน ป็ั จ จุ บั น นั� น สั น นิ ษ ฐิานว่ า ไม่ เ ก่ า ไป็กว่ า พุ ที่ ธศิตวรรษที่​่� ๑๘ เน่�องจากการขึุ้ดแต่งที่างโบราณคด่ ไม่พบโบราณวัตถุที่​่�เก่า ไป็กว่าน่�)6 บริเวณที่​่�ตั�งเม่องในขึ้ณะนั�นจัดเป็​็นพ่�นที่​่�รอยต่อ ร ะ ห ว่ า ง ดิ น ด อ น ส า ม เ ห ล่� ย ม เ ก่ า ( o l d d e l t a ) แ ล ะ ดินดอนสามเหล่�ยมใหม่ (young delta) รวมที่ั�งป็ลายพ่�นที่​่� นำ�า ที่​่ ว มถ้ ง (floodplain) 7 ซึ่้� ง จั ด เป็​็ น พ่� น ที่​่� ที่​่� เ หมาะแก่ ก าร เพาะป็ล่กเป็​็นอย่างมาก รวมที่ั�งยังเป็​็นจุดร่วมกันขึ้องแม่นำ�า ถ้ ง ๓ สาย ได้ แ ก่ แม่ นำ�า เจ้ า พระยาที่างด้ า นที่ิ ศิ ใต้ แ ละที่ิ ศิ ตะวันตก แม่นำ�าป็่าสักที่างด้านที่ิศิตะวันออก และแม่นำ�าลพบุร่ ที่างที่ิศิเหน่อ พ่� น ที่​่� บ ริ เ วณเม่ อ งพระนครศิร่ อ ยุ ธ ยาค่ อ ย ๆ พั ฒ นาเป็​็ น เม่ อ งได้ เน่� อ งจากการที่ั บ ถมขึ้องดิ น ตะกอนป็ากแม่ นำ�า ม่ ความหนาแน่ น มากขึ้​้� น กลายเป็​็ น พ่� น ที่​่� ด อนสามารถสร้ า ง ที่​่� อ ย่​่ อ าศิั ย แบบถาวรได้ ไม่ ต้ อ งย้ า ยที่​่� อ ย่​่ อ าศิั ย เม่� อ ถ้ ง ฤด่ นำ�า หลาก ซึ่้� ง การเกิ ด เป็​็ น เม่ อ งเม่� อ ใดนั� น ไม่ แ น่ ชิั ด แต่ ม่ หลั ก ฐิานการสถาป็นาเม่ อ ง “กรุ ง เที่พที่วารวด่ ศิ ร่ อ ยุ ธ ยา มหาดิ ล กภพนพรั ต น์ ” เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๘๙๓ ตาม ความในพระราชิพงศิาวดารฉบั บ สมเด็ จ พระพนรั ต น์ วั ด พระเชิตุพน8 โดยสมเด็จพระรามาธิบด่ที่​่� ๑ (พระเจ้าอ่​่ที่อง) แต่ ใ นพระราชิพงศิาวดารฉบั บ หลวงป็ระเสริ ฐิ กล่ า วถ้ ง การสร้ า งพระพุ ที่ ธร่ ป็ ที่​่� วั ด พนั ญ เชิ​ิ ง เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๘๖๗ 9 จ้ ง ที่ำา ให้ เ กิ ด ขึ้​้ อ สั น นิ ษ ฐิานว่ า เม่ อ งอโยธยาม่ ม า ก่ อ นการสถาป็นาในป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๘๙๓ โดยที่​่� ตั� ง ขึ้อง เม่องอย่​่บริเวณฝั่ั�งตะวันออกขึ้องเกาะเม่องในป็ัจจุบัน ได้แก่ บริ เ วณวั ด อโยธยา วั ด มเหยงค์ วั ด กุ ฏ่ ด าว เร่� อ ยลงมาที่าง ที่ิศิตะวันออกเฉ่ยงใต้บริเวณวัดพนัญเชิ​ิง10

พระพุทธไตรรัตนนายก (หลวงพ่อโต) วัดพนัญเชิงวรวิหาร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

5 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๑๑ – ๔๔.

6 ศรี ศั ก ร วั ล ลิ โ ภูดม. สยามประเทศ พิ ม พ์ ค รั้ ง ที่ ๔. กรุ ง เทพฯ: สํา นั ก พิ ม พ์ ม ติ ช น, ๒๕๔๗, หน้า ๑๖๘-๑๖๙.

7 Takaya, Yoshikazu. Agricultural Development of A Tropical Delta : A Study of the Chao Phraya Delta. Kyoto: Kyoto University, 1987, p. 13.

8 หมู่ พ ระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พระราชหั ต ถเลขา เล่ ม ๑ เลขที่ ๑ ตู้ ๑๐๘ มัดที่ ๑ อ้างใน ศานติ ภูักดีคํา. ประวัติศาสตร์อยุธยาจากจารึก. กรุงเทพฯ: สมาคมประวัติศาสตร์ในพระราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑, หน้า ๓.

9 พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ, หน้า ๓๙๐ 10 ศรีศักร วัลลิโภูดม. สยามประเทศ พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์มติชน, ๒๕๔๗, หน้า ๑๖๘-๑๖๙.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

21

ในเร่�องขึ้องชิ่�อเม่องชิ่วงแรกสถาป็นานั�น ม่หลักฐิานในจาร้ก และตำานานต่าง ๆ เชิ่น ๑. จาร้ ก สุ โ ขึ้ที่ั ย หลั ก ที่​่� ๑๑ (จาร้ ก เขึ้ากบ) จั ง หวั ด นครสวรรค์11 อายุราวป็ีพุที่ธศิักราชิ ๑๙๐๐ – ๑๙๖๒ กล่าว ถ้ ง การเดิ น ที่างขึ้องมหาเถรศิร่ ศิ รั ที่ ธา ผ้่ า นไป็ยั ง เม่ อ ง “อโยธยา ศิร่รามเที่พนคร” ๒. จาร้ ก วั ด ส่ อ งคบ ๑ จั ง หวั ด ชิั ย นาที่ 12 ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๙๕๑ กล่ า วถ้ ง ขึุ้ น เพชิญสารเจ้ า เม่ อ งไชิยสถานนาม (ชิัยนาที่) ที่ำาบุญสร้างวิหารใน “ศิร่อโยธยา” นอกจากน่�ยังม่ตำานานต่างๆ ที่​่�กล่าวถ้งด้วยเชิ่นกัน เชิ่น ๓ . ตำา น า น ม่ ล ศิ า ส น า 1 3 สั น นิ ษ ฐิ า น ว่ า แ ต่ ง ขึ้​้� น ร า ว พ.ศิ.๑๙๐๐ กล่าวถ้งพระมหาเถระ ๒ ร่ป็ ชิ่�อพระอโนมที่ัสส่ เ ถระ และพระสุ ม นะเถระได้ เ ดิ น ที่างมาศิ้ ก ษาพระพุ ที่ ธ ศิาสนาที่​่� “เม่องอโยธยา” ดั ง นั� น อ า จ ก ล่ า ว ไ ด้ ว่ า ชิ่� อ เ ม่ อ ง เ ม่� อ แ ร ก ส ถ า ป็ น า ขึ้ อ ง เม่ อ งพระนครศิร่ อ ยุ ธ ยานั� น ใชิ้ ชิ่� อ ว่ า เม่ อ งอโยธยา ตามที่​่� ป็รากฏในจาร้ ก และตำา นานต่ า ง ๆ ที่​่� ไ ด้ ก ล่ า วมา และชิ่� อ เม่ อ งอโยธยา ได้ ถ่ ก ใชิ้ ม าจนถ้ ง การเส่ ย กรุ ง ครั� ง ที่​่� ๑ ใน ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๑๑๒ และได้ ป็ รากฏชิ่� อ “เม่ อ งศิร่ อ ยุ ธ ยา” ในจาร้ ก ราชิมุ น่ ที่​่� ส ร้ า งขึ้​้� น สมั ย ขึ้องพระมหาธรรมราชิา ป็ีพุที่ธศิักราชิ ๒๑๒๖14

สําเนาจารึกสุโขทัยหลักที่ ๑๑ (จารึกเขากบ) ที่มา : เว็บไชต์ จารึกในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

11 กรมศิ ล ปากร, จารึ ก สมั ย สุ โ ขทั ย . กรุ ง เทพฯ: กรมศิ ล ปากร, ๒๕๒๖, หน้ า ๑๘๒ - ๑๘๘ 12 ศานติ ภูักดีคํา. ประวัติศาสตร์อยุธยาจากจารึก. กรุงเทพฯ: สมาคมประวัติศาสตร์ ในพระราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑, หน้า ๑๑๒ – ๑๒๐.

13 ตํานานมูลศาสนา. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๗, หน้า ๒๒๓ – ๒๒๕.

14 ศานติ ภูั ก ดี คํา . ประวั ติ ศ าสตร์ อ ยุ ธ ยาจากจารึ ก . กรุ ง เทพฯ: สมาคมประวั ติ ศาสตร์ในพระราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑, หน้า ๕.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

23

อยธยา

เมืองอโยธย� ศรีร�มเทพนคร ถ่งเมืองศรีอยุธย� ต้ั� ง แต้่ ก �รสถ�ปูน�เมื อ งอโยธย� ในปูี พุ ท ธศั ก ร�ช ๑๘๙๓ จัวับจันเสี ย กรุ ง ครั� ง ที� ๒ ในปูี พุ ท ธศั ก ร�ช ๒๓๑๐ สิ ริ ร วัมเปู็ น เวัล�กวั่ � ๔๐๐ ปูี ที� ไ ด้ ฟู​ู ม ฟู่ ก ควั�มรุ่มรวัยท�งศิลปูกรรมในทุกแข้นง ไม่วั่�จัะเปู็น ปูระต้ิม�กรรม จัิต้รกรรม โดยเฉพ�ะสถ�ปู่ต้ยกรรม ที�ยังหลงเหลือ และส่งผื่�นก�ลเวัล�ม�จัวับจันปู่จัจัุบัน ตามความในพระราชิพงศิาวดารป็รากฏหลั ก ฐิานการ สร้างและบ่รณป็ฏิสังขึ้รณ์สถาป็ัตยกรรมสิ�งป็ล่กสร้างต่าง ๆ ภายในพระอารามตลอดระยะเวลา ๔๐๐ ป็ี โดยในชิ่วงแรก ขึ้องการสถาป็นาเม่ อ งนั� น พระอารามในพระพุ ที่ ธศิาสนา ที่​่� ไ ด้ รั บ การสถาป็นาขึ้​้� น นั� น มุ่ ง หวั ง จะให้ เ ป็​็ น หลั ก ขึ้อง พระนครได้แก่ วัดพระศิร่รัตนมหาธาตุ ที่​่�สถาป็นาขึ้​้�นในราว พุที่ธศิักราชิ ๑๘๑๗ ในสมัยขึ้องสมเด็จพระบรมราชิาธิราชิ ที่​่� ๑ 15 ภายในพระอารามได้ ม่ ก ารสร้ า งสถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่ รง ป็รางค์ ม่ ขึ้ นาดส่ ง ใหญ่ เพ่� อ เป็​็ น ที่​่� ป็ ระดิ ษ ฐิานพระบรม สาร่ ริ ก ธาตุ และนั บ เป็​็ น อาคารป็ระธานขึ้องพระอาราม การสร้ า งสถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่ รงป็รางค์ เป็​็ น อาคารป็ระธานใน พระอารามที่​่� ส ถาป็นาขึ้​้� น ในยุ ค สมั ย เด่ ย วกั น น่� ม่ อ่ ก หลาย แห่ง ตัวอย่างเชิ่น วัดพระราม สถาป็นาขึ้​้�นในป็ีพุที่ธศิักราชิ ๑๙๑๒ โดยสมเด็จพระรามาธิบด่ที่​่� ๑ (พระเจ้าอ่​่ที่อง)16 และ วั ด ราชิบ่ ร ณะสถาป็นาขึ้​้� น ในป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๑๙๖๗ โดย สมเด็จพระบรมราชิาธิราชิที่​่� ๒ (เจ้าสามพระยา)17

ภูาพถ่ายเก่าแสดงบรรยากาศวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา (ที่มา: หอจดหมายเหตุแห่งชาติ)

15 พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พั น จั น ทนุ ม าศ (เจิ ม ) และ พระราช พงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก ารชาวกรุ ง เก่ า . คํา ให้ ก าร ขุนหลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๔๓, ๓๙๑.

16 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๓๙๐.

17 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๕๑, ๓๙๔.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

25

มณฑป วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

เศียรพระพุทธรูป วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ลวดลายปูนปั�นและจิตรกรรมภูายในวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

27

จะเห็นได้ว่าร่ป็แบบขึ้องสถ่ป็เจด่ย์ ในชิ่วงเวลา ดังกล่าวน่� ได้รับอิที่ธิพลจากสถาป็ัตยกรรมที่​่�ม่ มาก่ อ นหน้ า ณ วั ด พระศิร่ รั ต นมหาธาตุ เม่ อ ง ลพบุร่ สันนิษฐิานว่าสร้างขึ้​้�นก่อนการสถาป็นา เม่ อ งอโยธยาราว ๑๐๐ ป็ี โดยม่ ร่ ป็ แบบบาง ป็ระการ ที่​่� ใ กล้ เ ค่ ย งกั บ ป็ราสาที่ในวั ฒ นธรรม แบบขึ้อม18 แต่ ถ้ า สั ง เกตลงในรายละเอ่ ย ดขึ้อง องค์ ป็ ระกอบสถาป็ั ต ยกรรมและงานป็ระดั บ ตกแต่ ง แล้ ว จะเห็ น ลั ก ษณะเฉพาะที่​่� ชิ่ า งขึ้อง เม่องอโยธยาได้บรรจงแต่งเติมให้แตกต่าง

วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

18 สันติ เล็กสุขุม. ศิลปะอยุธยา งานช่างหลวงแห่งแผั่นดิน.พิมพ์ ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์เมืองโบราณ, ๒๕๔๔, หน้า ๑๔.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

29

อยธยา

ปูนปั�นประดับ พระปรางค์วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ลวดลายปูนปั�นยอดซุ้้มประตูพระวิหารหลวง วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

31

ในสมั ย ขึ้องสมเด็ จ พระบรมไตรโลกนาถ เม่ อ ง อโยธยาเริ�มม่ความแขึ้็งแกร่งที่ั�งด้านการป็กครอง และด้ า นพระพุ ที่ ธศิาสนา ได้ แ สดงออกในการ สร้ า งสรรค์ ง านสถาป็ั ต ยกรรม เจด่ ย์ ที่ รงระฆั​ั ง แบบอยุ ธ ยาได้ ป็ รากฏขึ้​้� น ครั� ง แรกในรั ชิ สมั ย น่� ณ วั ด พระศิร่ ส รรเพชิญ์ โดยม่ พ ระราชิดำา ริ ย ก วังให้สร้างวัดเม่�อป็ีพุที่ธศิักราชิ ๑๙๗๗19 ต่อมา ในรั ชิ สมั ย ขึ้องสมเด็ จ พระรามาธิ บ ด่ ที่​่� ๒ ได้ โป็รดเกล้ า ฯ ให้ ส ร้ า งพระเจด่ ย์ สำา หรั บ บรรจุ พระบรมราชิอัฐิ​ิขึ้องสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พร ะ ร าชิบิ ด า เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก รา ชิ ๒๐๓๕ 2 0 ซึ่้� ง ร่ ป็ แบบขึ้องเจด่ ย์ ที่ รงระฆั​ั ง แบบอยุ ธ ยาน่� ยั ง คงถ่ ก นำา มาเป็​็ น ต้ น แบบในการสร้ า งเจด่ ย์ จนถ้งป็ัจจุบัน

วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

19 พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และ พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก าร ชาวกรุงเก่า. คําให้การขุนหลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๕๓.

20 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๔๐๐.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

33

อยธยา

พระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ฐานสิงห์ปูนปั�นประดับพระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ช่องแสง พระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ปูนปั�นประดับพระวิหารหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

35

อยธยา

นอกจากจะเกิ ด เจด่ ย์ ที่ รงระฆั​ั ง แบบอยุ ธ ยา แล้ ว ในเวลาถั ด มา ในรั ชิ สมั ย ขึ้องสมเด็ จ พระมหาจั ก รพรรดิ ได้ เ กิ ด ร่ ป็ แบบขึ้องเจด่ ย์ ส่�เหล่�ยมย่อมุมขึ้​้�น ซึ่้�งพัฒนาจากแบบอย่างขึ้อง เจด่ย์ที่​่�ม่อย่​่ก่อน21 โดยสร้างขึ้​้�น ณ วัดสวนหลวง ส บ ส ว ร ร ค์ ซึ่้� ง เ ป็​็ น พ่� น ที่​่� ๆ ถ ว า ย พ ร ะ เ พ ลิ ง พระศิพขึ้องสมเด็ จ พระศิร่ สุ ริ โ ยที่ั ย ในระหว่ า ง ศิ้กขึ้องกรุงอโยธยากับที่ัพขึ้องพม่า ก่อนจะเส่ย กรุ ง ศิร่ อ ยุ ธ ยาครั� ง ที่​่� ๑ เม่� อ ราวป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๐๘๖ – ๒๐๘๘22 นอกจากน่�ยังม่เจด่ย์ป็ระธาน ขึ้องวัดญาณเสน (ไม่ป็รากฏหลักฐิานการสร้าง ที่​่� แ น่ ชิั ด ) ม่ ร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมขึ้องสถ่ ป็ เจด่ ย์ ป็ ระธาน ลั ก ษณะเชิ่ น เด่ ย วกั น กั บ เจด่ ย์ สุริโยที่ัยอ่กด้วย

เจดีย์วัดญาณเสน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

21 สันติ เล็กสุขุม. ศิลปะอยุธยา งานช่างหลวงแห่งแผั่นดิน.พิมพ์ ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์เมืองโบราณ, ๒๕๔๔, หน้า ๙๖.

22 พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และ พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก าร ชาวกรุงเก่า. คําให้การขุนหลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๙๑.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

37

อยธยา

ในชิ่ ว งหลั ง ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๑๗๓ รั ชิ สมั ย ขึ้อง พระเจ้าป็ราสาที่ที่อง ได้ม่การสร้างพระอาราม ใหญ่ ขึ้​้� น อ่ ก ครั� ง ได้ แ ก่ วั ด ไชิยวั ฒ นาราม 23 ซึ่้�งม่ร่ป็แบบสถาป็ัตยกรรมที่​่�น่าสนใจ นอกจาก จะเป็​็ น สถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่ รงป็รางค์ ซึ่้� ง ได้ รั บ การ พั ฒ น า ร่ ป็ แ บ บ ใ ห้ แ ต ก ต่ า ง จ า ก ก ลุ่ ม ขึ้ อ ง พระป็รางค์ ที่​่� ส ถาป็นาขึ้​้� น ในชิ่ ว งต้ น กรุ ง ศิร่ อยุธยาแล้ว เมรุที่ิศิ เมรุราย24 ถ่อว่าเป็​็นแนวคิด และร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมใหม่ ที่​่� เ กิ ด ขึ้​้� น ใน ชิ่ ว งเวลาน่� งานป็ระดั บ ตกแต่ ง ภายในเมรุ ที่ิ ศิ เมรุ ร ายม่ ที่ั� ง งานป็ระติ ม ากรรมน่ น ตำ�า งาน จิ ต รกรรมรวมที่ั� ง พระพุ ที่ ธร่ ป็ ที่​่� ป็ ระดิ ษ ฐิาน ป็ระจำา เมรุ ที่ิ ศิ เมรุ ร าย แสดงให้ เ ห็ น ถ้ ง ฝั่ี ม่ อ ใน เชิ​ิ ง ชิ่ า งที่​่� ผ้่ า นการบ่ ม เพาะจนสามารถสร้ า ง งานที่​่� ม่ ค วามป็ระณ่ ต งดงามและอ่ อ นชิ้ อ ย เป็​็นอย่างมาก

พระปูร�งค์ แ ละเมรุ ทิ ศ เมรุ ร �ย วั​ั ด ไ ช ย วั​ั ฒ น � ร � ม จั​ั ง ห วั​ั ด พระนครศรีอยุธย�

พระปรางค์และเมรุทิศ เมรุราย วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

23 เรื่องเดียวกัน, หน้า ๒๗๒.

24 รู ป แบบสถาปั ต ยกรรมของเมรุ ทิ ศ เมรุ ร าย วั ด ไชยวั ฒ นาราม เป็นอาคารทรงปราสาทซ้​้อนชั้น ในผั​ังสี่เหลี่ยมจัตุรัสย่อมุม

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

39

อยธยา

เมรุทิศ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

พระปรางค์ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

พระพุทธรูปทรงเครื่อง ประดิษฐานภูายในเมรุทิศ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

41

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

ปูนปั�นประดับเมรุทิศ เมรุราย วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

43

ผั้าทิพย์ประดับพระพุทธรูปทรงเครื่อง ประดิษฐานภูายในเมรุทิศ วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

45

อยธยา

น อ ก จ า ก ง า น ส ถ า ป็ั ต ย ก ร ร ม ป็ ร ะ เ ภ ที่ ส ถ่ ป็ เจด่ ย์ แ ล้ ว งานสถาป็ั ต ยกรรมป็ระเภที่พระ อุ โ บสถและพระวิ ห ารในสมั ย อยุ ธ ยาม่ ร่ ป็ แบบ และพั ฒ นาการที่​่� ม่ ลั ก ษณะเฉพาะเชิ่ น เด่ ย วกั น โ ด ย ใ น ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ต้ น พ ร ะ วิ ห า ร ม่ ความสำา คั ญ มากกว่ า พระอุ โ บสถ เห็ น ได้ จ าก การสร้ า งพระวิ ห ารที่​่� ม่ ขึ้ นาดใหญ่ โดยอย่​่ ใ น แนวแกนหลั ก ขึ้องเขึ้ตพุ ที่ ธาวาส เชิ่ น วั ด พระ ศิร่รัตนมหาธาตุ วัดราชิบ่รณะ เป็​็นต้น ในขึ้ณะ ที่​่�พระอุโบสถม่ขึ้นาดเล็กกว่า เ ม่� อ ม า ถ้ ง ส มั ย อ ยุ ธ ย า ต อ น ก ล า ง ไ ด้ เ ริ� ม ใ ห้ ความสำาคัญกับพระอุโบสถมากยิ�งขึ้​้�น ตัวอย่าง ที่​่� สำา คั ญ ได้ แ ก่ พระอุ โ บสถวั ด หน้ า พระเมรุ โ ดย ป็รา กฏชิ่� อ ขึ้อ งวั ด หน้ า พระ เมรุ ใ นพระ ราชิพงศิาวดารฉ บั บ พระรา ชิหั ต ถเลขึ้าใน ราวป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๑๐๐ 25 ซึ่้� ง ร่ ป็ แบบขึ้อง สถาป็ั ต ยกรรมพระอุ โ บสถวั ด หน้ า พระเมรุ ได้ เ ป็​็ น ต้ น แบบให้ กั บ พระอารามในบริ เ วณ ใกล้เค่ยงอย่างวัดศิาลาป็่นอ่กด้วย ในสมั ย อยุ ธ ยาตอนป็ลายพระอุ โ บสถได้ ก ลาย มาเป็​็ น สิ� ง ก่ อ สร้ า งสำา คั ญ ภายในเขึ้ตพุ ที่ ธาวาส แที่นที่​่� ส ถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่​่� ม่ ขึ้ นาดเล็ ก ลงเม่� อ เที่​่ ย บกั บ สมั ย ก่ อ นหน้ า โดยร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมขึ้อง พ ร ะ อุ โ บ ส ถ ที่​่� แ ส ด ง ใ ห้ เ ห็ น อั ต ลั ก ษ ณ์ ขึ้ อ ง ศิ​ิ ล ป็สถาป็ั ต ยกรรมสมั ย อยุ ธ ยาตอนป็ลาย ได้ แ ก่ การที่ำา ฐิานพระอุ โ บสถแอ่ น โค้ ง เหม่ อ น ที่้ อ งเร่ อ สำา เภา หร่ อ ที่​่� เ ร่ ย กกั น ว่ า แอ่ น ที่้ อ ง สำาเภา เชิ่น พระอุโบสถ วัดพญาแมน สถาป็นา ขึ้​้� น ในสมั ย ขึ้องพระเพที่ราชิา 26 เป็​็ น ต้ น และม่ การนำา ฐิานอาคารลั ก ษณะดั ง กล่ า วไป็ใชิ้ กั บ อาคารป็ระเภที่อ่�น ๆ ด้วยเชิ่นกัน

พระอุโบสถวัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

25 ดํารงราชานุภูาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา, พงศาวดาร (ฉบั บ พระราชหั ต ถ เลขา) เล่ม ๑ พิมพ์ครั้งที่ ๗ (พระนคร: โรงพิมพ์ คลังวิทยา, ๒๕๑๕), หน้า ๑๗๓ – ๑๗๕.

26 พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พั น จั น ทนุ ม าศ (เจิ ม ) และ พระราชพงศาวดาร กรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก าร ชาวกรุ ง เก่ า . คํา ให้ ก ารขุ น หลวงวั ด . นนทบุ รี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๓๑๙.

ห ลั ง จ า ก ก า ร เ ส่ ย ก รุ ง ใ ห้ กั บ พ ม่ า เ ม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๓๑๐ พระนครศิร่ อ ยุ ธ ยาก็ ไ ด้ ถ่กเผ้าที่ำาลาย ร้างผ้่้คน จนเม่�อสมัยขึ้องพระบาที่ ส ม เ ด็ จ พ ร ะ นั� ง เ ก ล้ า เ จ้ า อ ย่​่ หั ว ที่​่� ไ ด้ เ ริ� ม ม่ การบ่ ร ณป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ พ ระอาราม จ้ ง ที่ำา ให้ พ ระ อารามต่าง ๆ ในกรุงศิร่อยุธยาได้กลับมาม่ชิ่วิต อ่ ก ครั� ง และบางพระอารามได้ ม่ ก ารใชิ้ ง าน ต่อเน่�องมาจนถ้งป็ัจจุบัน

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

47

อยธยา

หน้าบันรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

มุขเด็จด้านหน้าพระอุโบสถ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

า

อยธยา

คันทวยรับชายคามุขเด็จ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

49

หน้าบันรูปดาวเพดานภูายในพระอุโบสถ วัดหน้าพระเมรุ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

๒

วัดศาลาปูนวรวิหาร

53

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ปูระวั​ัต้ิควั�มเปู็นม�วั​ัดศ�ล�ปู​ูนวัรวัิห�ร

วั​ั ด ศ � ล � ปู​ู น ต้ั� ง อ ยู่ เ ล ข้ ที� ๓ ๘ ห มู่ ที� ๔ ต้ำ� บ ล ท่ � วั � สุ ก รี อำ� เ ภ อ พ ร ะ น ค ร ศ รี อ ยุ ธ ย � จั​ั ง ห วั​ั ด พระนครศรี อ ยุ ธ ย� บริ เ วัณนอกเก�ะเมื อ งด้ � น ทิ ศ ต้ะวั​ั น ต้กเฉี ย งเหนื อ จั​ั ด เปู็ น พระอ�ร�มหลวัง ชั� น โท ชนิ ด วัรวัิ ห �ร ได้ รั บ ก�รข้่� น ทะเบี ย นเปู็ น โบร�ณสถ�นเมื� อ ปูี พุ ท ธศั ก ร�ช ๒๔๗๘ มี อ �ณ� เข้ต้ดังนี� ที่ิศิเหน่อ ที่ิศิตะวันออก ที่ิศิใต้ ที่ิศิตะวันตก

อาณาเขึ้ตติดต่อกับคลองมหานาค อาณาเขึ้ตติดต่อกับบ้านเร่อนป็ระชิาชิน อาณาเขึ้ตติดต่อกับคลองเม่อง อาณาเขึ้ตติดต่อกับวัดพรหมนิวาส

ถ้ ง แม้ ตำา แหน่ ง ที่​่� ตั� ง ขึ้องวั ด ศิาลาป็่ น จะอย่​่ บ ริ เ วณนอกเกาะ เม่อง แต่เม่�อพิจารณาแล้วจะเห็นว่าไม่ได้ไกลจากพระราชิวัง หลวง (วัดพระศิร่สรรเพชิญ์) มากนัก และยังม่ความสะดวก ในด้ า นการคมนาคม โดยสามารถใชิ้ เ ร่ อ จ้ า งขึ้​้ า มจากฝั่ั� ง เกาะเม่องบริเวณที่​่าเร่อป็ระต่สัตกป็ (พ่�นที่​่�ระหว่างวิที่ยาลัย เที่คโนโลย่บริหารธุรกิจอยุธยา กับวัดต้กในป็ัจจุบัน) มายัง ที่​่าวัดขึุ้นญวน ซึ่้�งนอกจากจะเป็​็นที่​่าเร่อแล้ว ยังเป็​็นตลาดบก ที่​่�ร่้จักในชิ่�อ ตลาดวัดขึุ้นญวณ ศิาลาป็่น1

ภูาพถ่ายเก่าเขตพุทธาวาสวัดศาลาปูน ในราวปี พ.ศ.๒๕๑๕

25 ดํารงราชานุภูาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยา, พงศาวดาร (ฉบับพระ ราชหัตถเลขา) เล่ม ๑ พิมพ์ครั้งที่ ๗ (พระนคร: โรงพิมพ์คลังวิทยา, ๒๕๑๕), หน้า ๑๗๓ – ๑๗๕.

26 พระราชพงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยา ฉบั บ พั น จั น ทนุ ม าศ (เจิ ม ) และ พระราช พงศาวดารกรุ ง ศรี อ ยุ ธ ยาฉบั บ หลวงประเสริ ฐ . คํา ให้ ก ารชาวกรุ ง เก่ า . คํา ให้ ก ารขุ น หลวงวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, ๒๕๕๓, หน้า ๓๑๙.

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

55

ธรรมาสน์

ฝ่้าเพดานภูายในพระอุโบสถวัดศาลาปูน

สังเค็ตหรือธรรมาสน์ยาว

57

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ในส่ ว นนามขึ้องพระอารามนั� น ป็รากฏอย่​่ ห ลายชิ่� อ ได้ แ ก่ วัดโลกยสุธาวาสพระอารามหลวง วัดโลกยสุธาวาสวรวิหาร วัดโลกยสุที่ธามหาวิหาร วัดโลกยสุธาศิาลาป็่น วัดโลกสุธา ศิาลาป็่ น และวั ด ศิาลาป็่ น 2 จะเห็ น ได้ ว่ า ม่ คำา ว่ า โลกยสุ ธ า หร่อโลกสุธา และศิาลาป็่น โดยคำาว่า สุธา แป็ลว่า ป็่นขึ้าว ซึ่้�ง สอดคล้องกับสถานที่​่�ตั�งขึ้องวัดที่​่�เป็​็นแหล่งเผ้าป็่นขึ้าว วั ด ศิาลาป็่ น ไม่ ป็ รากฏหลั ก ฐิานการสร้ า งที่​่� ชิั ด เจน โดยใน หนังส่อป็ระวัติวัดที่ั�วราชิอาณาจักรขึ้องกรมศิาสนา กล่าวว่า สร้ า งขึ้​้� น ในสมั ย อยุ ธ ยา โดยม่ ห ลั ก ฐิานที่างด้ า นศิ​ิ ล ป็กรรม หลายส่ ว นใกล้ เ ค่ ย งกั บ วั ด พระเมรุ ร าชิ​ิ ก าราม (วั ด หน้ า พระ เมรุ) ซึ่้�งป็รากฏชิ่�อในพระราชิพงสาวดารก่อนที่​่�จะเส่ย กรุงศิร่อยุธยาครั�งที่​่� ๑ ในชิ่วงสมัยอยุธยาตอนกลาง3 ต่อมา หลั ง จากเส่ ย กรุ ง ครั� ง ที่​่� ๒ วั ด ศิาลาป็่ น ได้ ก ลายเป็​็ น วั ด ร้ า ง มาได้ รั บ การบ่ ร ณป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ ใ นสมั ย กรุ ง รั ต นโกสิ น ที่ร์ โดยเฉพาะในรั ชิ สมั ย ขึ้องพระบาที่สมเด็ จ พระนั� ง เกล้ า เจ้ า อย่​่ หั ว ได้ ที่ รงพระกรุ ณ าโป็รดเกล้ า ฯ ให้ บ่ ร ณะที่ั� ว ที่ั� ง พระอารามแล้ ว ยั ง ได้ ที่ รงสร้ า งกุ ฏิ ต้ ก พระราชิที่านแก่ พระธรรมราชิานุวัตร (คุ้ม) อ่กด้วย4 ในรัชิสมัยขึ้องพระบาที่สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอย่​่หัว ได้ที่รง โป็รดเกล้ า ฯ ให้ พ ระธรรมราชิานุ วั ต ร (พุ ก ) ไป็ครองวั ด ศิ า ล า ป็่ น แ ล ะ ต่ อ ม า ใ น รั ชิ ส มั ย ขึ้ อ ง พ ร ะ บ า ที่ ส ม เ ด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ า เจ้ า อย่​่ หั ว ที่รงได้ โ ป็รดเกล้ า สถาป็นาขึ้​้� น เป็​็ น สมเด็ จ พระราชิาคณะ ที่​่� ส มเด็ จ พระพุ ฒ าจารย์ (พุ ก ) เม่� อ ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๔๒๒ ซึ่้� ง ถ่ อ ได้ ว่ า เป็​็ น สมเด็ จ พระราชิา คณะเพ่ยงร่ป็เด่ย วที่​่�อ ย่​่นอกกรุงรัตนโกสินที่ร์ แสดงให้เห็น ว่ า วั ด ศิาลาป็่ น ถ้ ง แม้ จ ะเป็​็ น วั ด นอกเกาะกรุ ง รั ต นโกสิ น ที่ร์ แต่ก็ม่ความสำาคัญเป็​็นอย่างมาก

หอพระไต้รปูิฎกวั​ัดศ�ล�ปู​ูน

หอพระไตรปิฎกวัดศาลาปูน

2 กรมการศาสนา, ประวัติวัดทั่วราชอาณาจักร เล่มที่ ๑, (กรุงเทพฯ : กองพุทธศาสน สถาน กรมการศาสนา, ๒๕๒๕), หน้า ๓๘๗.

3 วัชรี วัชรสินธุ์. วัดพระเมรุราชิการาม. (กรุงเทพฯ: แกลเลอรี่การพิมพ์, ๒๕๕๓), หน้า ๒ – ๗.

4 ตํานานวัตถุสถานต่างๆ ซ้ึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนา และ กรมสมเด็ จ พระศรี สุ ล าไลย พระบรมราชชนนี พั น ปี ห ลวง, (กรุ ง เทพฯ : อมริ น ทร์ พริ้นติ้ง กรุ�พ, ๒๕๓๐), หน้า ๓๘.

5 วิเชียร อากาศฤกษ์, ประวัติสมณศักดิ�และพัดยศ, (กรุงเทพฯ : เนชั่นแนล เอ็สเต็ท, ๒๕๒๘), หน้า ๓๔.

59

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ง

เ

ผืังบริเวัณวั​ัดศ�ล�ปู​ูนวัรวัิห�ร

วั​ั ด ศ � ล � ปู​ู น วั ร วัิ ห � ร ปู่ จั จัุ บั น เ ปู็ น พระอ�ร�มหลวังชั� น โท ต้ั� ง อยู่ ที� ต้ำ� บล ท่ � วั�สุ ก รี อำ� เภอพระนครศรี อ ยุ ธ ย� บริเวัณที�ต้ั�งพระอ�ร�มอยู่นอกเก�ะเมือง ม�ท�งด้ � นทิ ศ เหนื อ พื� น ที� โ ดยรวัมมี ผืั ง เ ปู็ น รู ปู สี� เ ห ลี� ย ม ผื​ื น ผื้ � วั � ง ผืั ง หั น ท � ง ด้ � นหน้ � พระอ�ร�มไปูท�งด้ � นทิ ศ ใต้​้ มี อ �ณ�เข้ต้ต้ิ ด กั บ คลองเมื อ ง ซึ่​่� ง ใช้ เ ปู็ น เส้ น ท�งสั ญ จัรหลั ก ม�แต้่ เ ดิ ม ท�งด้ � น ทิ ศ เหนื อ ต้ิ ด กั บ คลองมห�น�ค ท�งด้ � น ทิศต้ะวั​ันต้กต้ิดกับวั​ัดพรหมนิวั�สวัรวัิห�ร ส่วันท�งด้�นทิศต้ะวั​ันออกต้ิดกับชุมชน ภ า ย ใ น พ ร ะ อ า ร า ม แ บ่ ง พ่� น ที่​่� อ อ ก เ ป็​็ น เ ขึ้ ต พุ ที่ ธาวาส เขึ้ตสั ง ฆัาวาส และพ่� น ที่​่� ส าธารณ ป็ระโยชิน์อ่�นๆ โดยอาศิัยแนวที่างสัญจรภายใน แบ่งพ่�นที่​่�เขึ้ตต่าง ๆ แยกจากกัน เขึ้ตพุที่ธาวาส ขึ้องพระอาราม ม่ ผ้ั ง เป็​็ น ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มผ้่ น ผ้​้ า ล้ อ มรอบด้ ว ยแนวกำา แพงแก้ ว ตั� ง อย่​่ ที่ างด้ า น ตะวันออกเฉ่ยงเหน่อ ที่างด้านที่ิศิตะวันตกขึ้อง เขึ้ตพุที่ธาวาสเป็​็นพ่�นที่​่�ขึ้องเขึ้ตสังฆัาวาส ร่วม กั บ พ่� น ที่​่� เ พ่� อ กิ จ กรรมสาธารณป็ระโยขึ้น์ ใน บริเวณน่�ป็ระกอบด้วยหม่​่กุฏิสงฆั์ ที่ั�งในส่วนหม่​่ กุ ฏิ ส ถาป็ั ต ยกรรมเคร่� อ งก่ อ ซึ่้� ง เป็​็ น อาคาร โบราณและกลุ่มขึ้องกุฏิสงฆั์ที่​่�สร้างเพิ�มเติมขึ้​้�น ภายหลัง , ศิาลาการเป็ร่ยญ , หอพระไตรป็ิฎก , หอระฆั​ั ง และลานกิ จ กรรม พ่� น ที่​่� ที่ างด้ า น ที่ิ ศิ ตะวั น ตกติ ด กั บ วั ด พรหมนิ ว าสวรวิ ห ารเป็​็ น ที่​่� ตั� ง ขึ้องโรงเร่ ย นวั ด ศิาลาป็่ น บริ เ วณลานที่าง ด้ า น ที่ิ ศิ ใ ต้ ติ ด กั บ ค ล อ ง เ ม่ อ ง ใ ชิ้ เ ป็​็ น ล า น จอดรถ และลานจัดกิจกรรมสาธารณป็ระโยชิน์ ต่ า งๆ ที่างวั ด ได้ จั ด สร้ า งศิาลาไว้ ๒ หลั ง ตั� ง อย่​่ ริ ม คลองเม่ อ ง เพ่� อ ใชิ้ เ ป็​็ น ที่​่� พั ก ขึ้องผ้่้ สั ญ จร ไป็มา

61

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เข้ต้พุทธ�วั�ส วั​ัดศ�ล�ปู​ูนวัรวัิห�ร เ ขึ้ ต พุ ที่ ธ า ว า ส ขึ้ อ ง พ ร ะ อ า ร า ม ม่ ผ้ั ง เ ป็​็ น ร่ ป็ ส่� เ ห ล่� ย ม ผ้่ น ผ้​้ า ก ลุ่ ม อ า ค า ร ป็ ร ะ ธ า น ว า ง ตำา แหน่ ง ในแนวแกนหลั ก ที่างที่ิ ศิ เหน่ อ -ใต้ ป็ระกอบด้ ว ยพระอุ โ บสถ ตั� ง อย่​่ ที่ างด้ า นหน้ า ล้ อ มรอบด้ ว ยเสมา ตำา แหน่ ง ด้ า นหลั ง พระ อุโ บสถเป็​็ น ที่​่�ตั�งขึ้องพระเจด่ ย์ ที่ รงระฆั​ั ง ที่​่�ล าน ที่างด้านที่ิศิตะวันตกขึ้องพระเจด่ย์ม่วิหารน้อย หลังหน้�ง ภายในป็ระดิษฐิานรอยพระพุที่ธบาที่ จำา ลองลานที่างด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถเป็​็ น ที่​่� ตั� ง ขึ้องเจด่ย์ราย ๔ องค์ ค่​่ด้านนอกม่ร่ป็แบบเป็​็น สถ่ป็เจด่ย์ที่รงป็รางค์ ค่​่ด้านในม่ขึ้นาดย่อมกว่า ม่ร่ป็แบบเป็​็นเจด่ย์เหล่�ยมย่อมุม และเจด่ย์ที่รง เคร่�อง พ่�นที่​่�เขึ้ตพุที่ธาวาสล้อมรอบด้วยกำาแพง แก้ว ม่ซึุ่้มป็ระต่ที่างเขึ้​้า ๓ ตำาแหน่ง ที่​่�ก้�งกลาง กำา แพงแก้ ว ด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถเป็​็ น ซึุ่้ ม ป็ระต่ ที่างเขึ้​้าหลัก อย่​่ในแนวแกนป็ระธาน กำาแพงแก้ว ด้ า นขึ้​้ า งม่ ซึุ่้ ม ป็ระต่ ด้ า นละ ๑ ตำา แหน่ ง อย่​่ ต รง กั บ มุ ขึ้ ที่างเขึ้​้ า ด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถ ลานที่าง ด้ า นที่ิ ศิ ใต้ ด้ า นหน้ า เขึ้ตพุ ที่ ธาวาสสร้ า งศิาลา โถง ๒ หลั ง ใชิ้ เ ป็​็ น ศิาลาเอนกป็ระสงค์ ที่​่� มุ ม ด้านหน้าบริเวณที่างเขึ้​้าเขึ้ตพระอาราม เป็​็นที่​่�ตั�ง ขึ้องเจด่ย์บรรจุอัฐิ​ิสมเด็จพระพุฒาจารย์ (พุก)

63

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อโ

พระอุโบสถ

พระอุโบสถวั​ัดศ�ล�ปู​ูนวัรวัิห�ร มีลักษณะ เปู็ น ง�นสถ�ปู่ ต้ ยกรรมไทยทรงเครื� อ ง ลำ�ยอง แม้วั่�จัะได้รับก�รปูฏิสังข้รณ์ครั�ง ใหญ่ ใ นช่ วั งต้​้ น รั ต้ นโกสิ น ทร์ แต้่ รู ปู แบบ ท�งสถ�ปู่ต้ยกรรมโดยรวัมยังคงแสดงถ่ง ลั ก ษ ณ ะ ข้ อ ง ง � น ส ถ � ปู่ ต้ ย ก ร ร ม แ บ บ อยุธย� คล้�ยกับรูปูแบบข้องพระอุโบสถ วั​ัดหน้�พระเมรุ ผ้ังขึ้องพระอุโบสถเป็​็นร่ป็ส่�เหล่�ยมผ้่นผ้​้า หันด้าน หน้าไป็ที่างด้านที่ิศิใต้ ห้องพระอุโบสถม่จำานวน ๙ ห้องเสา ม่มุขึ้หน้าและหลัง หลังคาชิ่วงกลาง เป็​็นหลังคาที่รงจั�ว ๒ ซึ่้อน ๓ ตับ มุงกระเบ่�องดิน เผ้า ด้านหน้าและหลังเป็​็นหลังคามุขึ้เด็จอันเป็​็น แบบแผ้นขึ้องสถาป็ั ต ยกรรมอยุ ธ ยา หน้ า บั น ป็ระดับเคร่�องลำายอง ชิ่อฟ้​้า ใบระกา หางหงส์ งานไม้แกะสลักป็ระดับกระจกส่ หน้าบันมุขึ้เด็จ ที่ั�ง ๒ ด้านม่ภาพป็ระธานเป็​็นภาพเที่พนมล้อม รอบด้วยลายกระหนกก้านขึ้ดชิ่อหางโต งานไม้ แกะสลั ก ป็ิ ด ที่อง เสารั บ มุ ขึ้ เด็ จ เป็​็ น เสาแป็ด เหล่� ย มก่ อ ด้ ว ยอิ ฐิ ฉาบป็่ น ที่าส่ ขึ้ าว ป็ลายเสา ป็ระดั บ บั ว ป็ลายเสาในลั ก ษณะบั ว แวงหร่ อ บั ว กล่บยาว ม่คน ั ที่วยร่ป็แบบอยุธยา งานไม้แกะสลัก ป็ิดที่องรับชิายคาขึ้องหลังคามุขึ้เด็จ

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อโ

65

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อโ

67

ผ้นังด้านสกัดที่างด้านหน้า ส่วนในป็ระธานซึ่้�งม่ ชิ่ ว งเสารั บ มุ ขึ้ เด็ จ เป็​็ น กรอบภาพ ก่ อ เป็​็ น ซึุ่้ ม เคร่�องยอดที่รงป็ราสาที่ ส่วนยอดขึ้องซึุ่้มบรรจุ ชิั� น หน้ า กระดานรองรั บ ซึุ่้ ม บั น แถลงเร่ ย งลด หลั�นกันขึ้​้�นไป็อย่​่ในที่รงจอมแห ฐิานขึ้องซึุ่้มตั�ง อย่​่ บ นระดั บ พ่� น ขึ้องมุ ขึ้ เด็ จ ซึ่้� ง ยกระดั บ ส่ ง ขึ้​้� น กว่ า พ่� น ขึ้องส่ ว นนอกป็ระธาน ระหว่ า งเสามุ ขึ้ เด็ จ ป็ระดั บ พนั ก ล่ ก กรงกระเบ่� อ งเคล่ อ บ ผ้นั ง ส่ ว นนอกป็ระธานที่ั� ง ๒ ขึ้​้ า ง ก่ อ เป็​็ น ซึุ่้ ม ที่รง บั น แถลง เป็​็ น ชิ่ อ งที่างสั ญ จรหลั ก ในการเขึ้​้ า ส่​่ พ่� น ที่​่� ภ ายในพระอุ โ บสถ ตั� ง อย่​่ บ นพ่� น ส่ ว นนอก ป็ระธานที่​่�ลดระดับตำ�ากว่าพ่�นมุขึ้เด็จ ขึ้อบที่ั�ง ๒ ขึ้​้ า งก่ อ เป็​็ น พนั ก ที่้ บ ป็ระดั บ เสาหั ว เม็ ด ป็่ น ป็ั� น ม่บันไดที่างขึ้​้�นอย่​่ในแนวตรงกับซึุ่้มป็ระต่

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ

ธา า

า า

า

69

ส่ ว นผ้นั ง ด้ า นสกั ด ที่างด้ า นหลั ง ในส่ ว นนอก ป็ระธานเป็​็ น ซึุ่้ ม ป็ระต่ ที่ รงบั น แถลง เชิ่ น เด่ ย ว กั บ ที่างด้ า นหน้ า พระอุ โ บสถ ส่ ว นพ่� น ที่​่� ใ น ป็ ร ะ ธ า น ขึ้ อ ง มุ ขึ้ ห ลั ง ก่ อ เ ป็​็ น ซึุ่้ ม ที่ำา ห ลั ง ค า ที่รงจั�ว ม่ป็ีกนกรอบย่�นออกมาจากผ้นังหน้าบัน ซึุ่้ ม ป็ระดั บ ลวดลายกระหนกก้ า นขึ้ดชิ่ อ หางโต งานไม้ แ กะสลั ก ป็ิ ด ที่อง เคร่� อ งลำา ยองไม้ แ กะ สลักป็ระดับกระจก ม่คันที่วยรับชิายคา ผ้นังซึุ่้ม ที่ั�ง ๓ ด้านเจาะป็​็นกรอบโค้งหน้านาง ตอนบน ป็ระดั บ ลวดลายป็่ น ป็ั� น เป็​็ น ลายพฤกษชิาติ ภายในเป็​็ น ที่​่� ป็ ระดิ ษ ฐิานพระพุ ที่ ธร่ ป็ ป็างป็่ า เลไลยก์

ซุ้้มประดิษฐานพระพุทธรูปปางป่าเลไลยก์ ที่มุขด้านหลังพระอุโบสถ

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อโ

71

ผ้นังด้านขึ้​้างขึ้องพระอุโบสถ ม่ซึุ่้มหน้าต่างที่รง บันแถลงด้านละ ๓ ตำาแหน่ง วางจังหวะขึ้องซึุ่้ม ห น้ า ต่ า ง ชิ่ อ ง ก ล า ง ที่​่� ก้� ง ก ล า ง ผ้ นั ง คั� น ด้ ว ย ผ้นั ง ที่้ บ ผ้นั ง แต่ ล ะห้ อ งเสาป็ระดั บ เสาแนบ ซึุ่้ ม ป็ ร ะ ต่ แ ล ะ ซึุ่้ ม ห น้ า ต่ า ง ขึ้ อ ง พ ร ะ อุ โ บ ส ถ ป็ระดั บ องค์ ป็ ระกอบส่ ว นต่ า ง ๆ ด้ ว ยงานป็ั� น ป็่นสด ฐิานขึ้องพระอุโบสถเป็​็นฐิานสิงห์งานป็ั�น ป็่นที่าส่ขึ้าว

73

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อโ

ภายในพระอุ โ บสถ ป็ระดิ ษ ฐิานพระพุ ที่ ธร่ ป็ ป็ระธานพร้อมด้วยกลุ่มขึ้องพระพุที่ธร่ป็และร่ป็ เคารพอ่�นๆ อย่​่ร่วมกันบนชิั�นฐิานที่​่�ก่อขึ้​้�นระหว่าง ชิ่ ว งเสาในป็ระธานอย่​่ ค่ อ นไป็ที่างด้ า นใน เว้ น พ่�นที่​่�ห้องเสาด้านในสุดที่างด้านหลังพระพุที่ธร่ป็ ป็ระธานเป็​็นที่างสัญจร พระพุที่ธร่ป็ป็ระธานเป็​็น พระพุที่ธร่ป็ป็ระที่ับนั�งขึ้ัดสมาธิราบ ป็างมารวิชิัย ถัดมาด้านหน้าป็ระดิษฐิานพระพุที่ธร่ป็ย่น ป็าง ห้ามญาติ และพระพุที่ธร่ป็ป็างสมาธิลดหลั�นลง มาตามลำาดับ โดยรอบป็ระดิษฐิานพระพุที่ธร่ป็ ป็ระที่ับนั�งม่ขึ้นาดย่อมลงมา อย่​่ร่วมบนชิั�นฐิาน เด่ยวกันเป็​็นแบบแผ้นการป็ระดิษฐิานร่ป็เคารพ ร่ป็แบบหน้�งขึ้องอยุธยา ดังป็รากฎที่​่�วัดกษัตราธิ ราชิพระนครศิร่ อ ยุ ธ ยา วั ด ใหญ่ สุ ว รรณาราม เพชิรบุร่ เป็​็นต้น นอกจากนั�นยังม่ร่ป็พระสาวก ย่นป็ระนมหัตถ์ ตั�งอย่​่ที่​่�เสาร่วมใน หันหน้าเขึ้​้า ถวายสั ก การะกลุ่ ม พระพุ ที่ ธร่ ป็ ป็ระธานภายใน พระอุโบสถ ม่เสาร่วมในจำานวน ๘ ค่​่ ม่ลักษณะ เป็​็นเสาก่ออิฐิฉาบป็่นหน้าตัดแป็ดเหล่�ยม ผ้ิวเสา ป็ระดับตกแต่งด้วยการเขึ้่ย นส่ฝัุ่่นเป็​็นลวดลาย พุ่ ม ขึ้​้ า วบิ ณ ฑ์​์ ก้ า นแย่ ง ส่ ขึ้ าวบนพ่� น ส่ แ ดงชิาด ตอนบนป็ระดับบัวป็ลายเสาเป็​็นบัวกล่บยาวหร่อ บัวแวงงานป็ั�นป็่น

ภูายในพระอุโบสถ

75

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อโ

ผ้นั ง พระอุ โ บสถเป็​็ น ผ้นั ง รั บ นำ�า หนั ก ก่ อ ด้ ว ยอิ ฐิ ฉาบป็่ น ภายในเขึ้่ ย นภาพจิ ต รกรรมด้ ว ยส่ ฝัุ่่ น ผ้นังด้านสกัดตรงขึ้​้ามพระพุที่ธร่ป็ป็ระธานที่​่�ตอน บนเขึ้่ยนภาพพุที่ธป็ระวัติตอนมารผ้จญ ป็ัจจุบัน ม่สภาพชิำารุดเส่ยหาย ส่วนผ้นังด้านหลังพระพุที่ธ ร่ป็ป็ระธาน ตอนบนเขึ้่ยนภาพพุที่ธป็ระวัติตอน ตรัสร่้ ตอนล่างเขึ้่ยนภาพเที่พชิุมนุมเร่ยงรายต่อ เน่�องไป็ที่​่�ผ้นังด้านขึ้​้างที่ั�ง ๒ ฝั่ั�ง เพดานพระอุ โ บสถในชิ่ ว งในป็ระธานที่ำา เป็​็ น ฝั่้ า ขึ้นาน อาศิัยองค์ป็ระกอบที่างโครงสร้างเคร่�อง บนแบ่งพ่�นที่​่�ฝั่้าเพดานเป็​็นกรอบร่ป็ส่�เหล่�ยมผ้่น ผ้​้า ในแต่ละกรอบป็ระดับตกแต่งด้วยดาวเพดาน งานไม้แกะสลักป็ิดที่องดาวป็ระธาน ป็ระดับอย่​่ กลางพ่� น ที่​่� ม่ ขึ้ นาดใหญ่ ป็ ระกอบด้ ว ยกระจั ง ลักษณะคล้ายกล่บบัวป็ลายแหลมเร่ยงซึ่้อนกัน อย่​่ในร่ป็กลม ดาวป็ระธานถ่กล้อมด้วยกรอบร่ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง ถั ด ออกมาเป็​็ น ดาว บริ ว ารขึ้นาดย่ อ มจำา นวน ๑๔ ดวง ที่​่� มุ ม ที่ั� ง ๔ ป็ระดับลายพุ่มขึ้​้าวบิณฑ์​์ป็ระกอบลายกระหนก ใชิ้เป็​็นลายมุมหร่อที่​่�เร่ยกว่าลายค้างคาวมุม ล้อม รอบด้วยกรอบส่�เหล่�ยมผ้่นผ้​้า ฝั่้าเพดานถัดลงมา ที่ั� ง ๒ ฝั่ั� ง เป็​็ น ฝั่้ า เอ่ ย งตกแต่ ง ด้ ว ยลายพุ่ ม ขึ้​้ า ว บิณฑ์​์ในกรรมวิธ่ลายฉลุป็ิดที่อง พ่�นหลังขึ้องฝั่้า เพดานที่ั�งหมดที่าส่แดงชิาด

ฝ่้าเพดานพระอุโบสถ

ภูาพจิตรกรรมที่ผันังด้านหลังพระพุทธรูปประธาน

ตอนบนเขียนภูาพพระพุทธเจ้า ตอนล่างเขียนภูาพเทพชุมนุม

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อโ

77 โดยรอบพระอุ โ บสถ แสดงตำา แหน่ ง เสมา ๘ ตำาแหน่ง ที่​่�มุมที่ั�ง ๔ และก้�งกลางที่ั�ง ๔ ด้าน ม่ ร่ ป็ แบบที่​่� เ ร่ ย กว่ า เสมานั� ง แที่​่ น ใบเสมาเป็​็ น หินที่รายจำาหลักลวดลายรองรับด้วยฐิานกล่บบัว ผ้ั ง ร่ ป็ กลม ถั ด ลงไป็เป็​็ น ชิั� น ฐิานสิ ง ห์ และฐิาน เขึ้่ ย งผ้ั ง ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง แที่​่ น ฐิาน ขึ้องใบเสมาเป็​็นงานก่ออิฐิถ่อป็่นที่าส่ขึ้าว

ใบเสมาโดยรอบพระอุโบสถ

79

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ

ย

พระเจัดีย์

พระเจด่ย์วัดศิาลาป็่นวรวิหาร ตั�งอย่​่ในแนวแกน ป็ระธานขึ้องเขึ้ตพุที่ธาวาส อย่​่ที่างด้านที่ิศิเหน่อ ด้ า นหลั ง พระอุ โ บสถ ม่ ร่ ป็ แบบเป็​็ น สถ่ ป็ เจด่ ย์ ที่รงระฆั​ัง ผ้ังร่ป็กลม องค์พระเจด่ย์รองรับด้วย ชิั�นฐิานป็ัที่ม์บัวอกไก่ ถัดขึ้​้�นไป็เป็​็นชิั�นมาลัยเถา ชิั�นบัวป็ากระฆั​ังรองรับส่วนองค์ระฆั​ังขึ้นาดใหญ่ เหน่ อ องค์ ร ะฆั​ั ง เป็​็ น ชิั� น บั ล ลั ง ก์ ม่ ผ้ั ง เป็​็ น ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง เหน่ อ ขึ้​้� น ไป็เป็​็ น ส่ ว น คันฉัตร ป็ล้องไฉน ป็ล่ยอด และเม็ดนำ�าค้างที่​่�ยอด บนสุด องค์พระเจด่ย์ตั�งอย่​่บนชิั�นฐิานป็ระที่ักษิณ ผ้ั ง ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มย่ อ มุ ม ไม้ สิ บ สอง ม่ ลั ก ษณะเป็​็ น ชิั� น ฐิานป็ั ที่ ม์ บั ว อกไก่ ม่ บั น ไดที่างขึ้​้� น ลงอย่​่ ที่​่� ก้�งกลางฐิานด้านที่ิศิตะวันออกและที่ิศิตะวันตก ที่​่� เ หน่ อ หน้ า กระดานบนกั� น พนั ก ตกแต่ ง ด้ ว ย ชิ่องโป็ร่งร่ป็ย่อมุมเล่ยนลักษณะขึ้องการเว้นชิ่อง ด้ ว ยระเบ่ ย บการเร่ ย งอิ ฐิ ส่ ว นย่ อ มุ ม ขึ้องพนั ก และป็ลายบันไดที่างขึ้​้�นลงป็ระดับด้วยเสาหัวเม็ด ฐิานชิั� น ล่ า งสุ ด เป็​็ น ฐิานเขึ้่ ย ง ป็าดมุ ม เอ่ ย งใน ตำาแหน่งย่อมุม พระเจด่ย์และชิั�นฐิานป็ระที่ักษิณ เป็​็นงานก่ออิฐิถ่อป็่นที่าส่ขึ้าว

81

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

หอพระไต้รปูิฎก หอพระไต้รปูิฎกวั​ัดศ�ล�ปู​ูนวัรวัิห�ร ต้ั�งอยู่ท�งด้�น ทิ ศ ใต้​้ ข้ องกลุ่ ม อ�ค�รหมู่ กุ ฎิ ส งฆ์​์ ใ นเข้ต้สั ง ฆ์�วั�ส รู ปู แบบท�งสถ�ปู่ ต้ ยกรรมเปู็ น อ�ค�รก่ อ อิ ฐ ถื อ ปู​ู น มี ผืั ง เปู็ น รู ปู สี� เ หลี� ย มผื​ื น ผื้ � วั�งอ�ค�รหั น ท�งด้ � น สกัดไปูท�งด้�นทิศต้ะวั​ันออก-ต้ะวั​ันต้ก หลังค�ทรง จั​ั�วัมุงด้วัยกระเบื�องดินเผื� ปูระดับเครื�องลำ�ยอง จากร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมเคร่� อ งก่ อ ขึ้องหอพระไตรป็ิ ฎ ก วัดศิาลาป็่นวรวิหาร ที่ำาให้พอจะสันนิษฐิานได้ว่าเป็​็นอาคาร ที่​่� ไ ด้ รั บ การสร้ า งขึ้​้� น หร่ อ ป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ ขึ้​้� น ในชิ่ ว งต้ น รั ต นโกสิ น ที่ร์ ด้ ว ยเหตุ ที่​่� ม่ ลั ก ษณะคล้ า ยกั บ ร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมขึ้องหอพระไตรป็ิ ฎ กที่​่� พ บในพระอารามสมั ย ต้ น รัตนโกสินที่ร์ ตัวอย่างเชิ่น หอพระไตรป็ิฎกวัดเที่พธิดาราม และหอพระไตรป็ิ ฎ กวั ด ราชินั ด ดาราม กรุ ง เที่พมหานคร เป็​็ น ต้ น แม้ ว่ า ภาพรวมขึ้องร่ ป็ แบบสถาป็ั ต ยกรรมจะแสดง ถ้ ง ลั ก ษณะหอพระไตรป็ิ ฎ กชิ่ ว งต้ น รั ต นโกสิ น ที่ร์ แต่ ห อ พระไตรป็ิ ฎ กวั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร ยั ง ม่ ก ารแสดงออกถ้ ง เอกลั ก ษณ์ ขึ้ องงานสถาป็ั ต ยกรรมแบบอยุ ธ ยาผ้สมผ้สาน อย่​่ด้วย อาที่ิ ร่ป็แบบขึ้องเสาและบัวป็ลายเสา , ลักษณะขึ้อง ฐิานแอ่นที่้องสำาเภา เป็​็นต้น

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อ

83

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อ

85 รายละเอ่ยดด้านร่ป็แบบสถาป็ัตยกรรม หอพระ ไตรป็ิฎกเป็​็นอาคารเคร่�องก่อ ตั�งอย่​่บนฐิานส่ง ป็ระกอบด้วยชิุดบัวฐิานซึ่้อน ๒ ชิั�น ชิั�นล่างเป็​็น ฐิานป็ัที่ม์ ชิั�นบนเป็​็นฐิานสิงห์บัวอกไก่ ม่บันได ที่างขึ้​้�นอย่​่ที่​่�ก้�งกลางฐิานด้านที่ิศิเหน่อ ป็ระกอบ พลสิ ง ห์ แ ละเสาหั ว เม็ ด ค่​่ ห น้� ง ที่​่� ป็ ลายพลสิ ง ห์ บั น ได ก่ อ เว้ น ชิ่ อ งป็ระกอบกรอบเชิ็ ด หน้ า และ บานป็ระต่เป็​็นชิ่องที่างเขึ้​้าส่​่พ่�นที่​่�ในส่วนชิั�นฐิาน ที่​่�ฐิานด้านที่ิศิใต้ ๒ ตำาแหน่ง และก้�งกลางฐิาน ด้านสกัดอ่กด้านละ ๑ ตำาแหน่ง ชิั�นบนก่อผ้นังกั�นเป็​็นห้องเก็บพระไตรป็ิฎก เป็​็น ผ้นังฉาบป็่นเร่ยบ รองรับด้วยฐิานสิงห์แอ่นที่้อง สำาเภา ม่ป็ระต่ที่างเขึ้​้าอย่​่ที่​่�ผ้นังที่างด้านที่ิศิเหน่อ ในตำาแหน่งกลางตรงกับบันได ผ้นังด้านที่ิศิใต้ที่ำา ชิ่องหน้าต่าง ๓ ตำาแหน่ง ผ้นังด้านตะวันออกและ ตะวั น ตกม่ ชิ่ อ งหน้ า ต่ า งตรงกลางด้ า นละ ๑ ตำา แหน่ ง โดยรอบห้ อ งเก็ บ พระไตรป็ิ ฎ กที่ำา พ่� น ระเบ่ ย งล้ อ ม ม่ ชิ ายคาคลุ ม พ่� น ที่​่� ร องรั บ ชิายคา ด้วยเสากลมป็ระดับบัวป็ลายเสาแบบบัวกล่บยาว งานป็ั�นป็่นระหว่างเสากั�นพนักที่้บ ส่วนผ้นังห้อง เก็ บ พระไตรป็ิ ฎ ก เสารั บ ชิายคา และส่ ว นฐิาน ที่ั�งหมดเป็​็นงานฉาบป็่น ผ้่กลวดบัวที่าส่ขึ้าว ส่วนเคร่�องบนขึ้องหอพระไตรป็ิฎก เป็​็นหลังคา ที่รงจั� ว ๒ ซึ่้ อ น ๓ ตั บ โครงสร้ า งไม้ มุ ง ด้ ว ย กระเบ่�องดินเผ้า หลังคาด้านสกัด ๒ ตับล่างที่ำา เป็​็ น หลั ง คากั น สาด หน้ า บั น เป็​็ น แบบอาคาร เคร่�องก่อ ไม่ที่ำาส่วนไขึ้ราหน้าจั�ว เคร่�องลำายอง ชิ่ อ ฟ้​้ า ใบระกา หางหงส์ อย่​่ ติ ด กั บพ่� น หน้ า บั น ซึ่้� ง ป็ระ ดั บ ภา พพระ นา รา ย ณ์ ที่ รงครุ ฑ์ เป็​็ น ภ า พ ป็ ร ะ ธ า น แ ว ด ล้ อ ม ด้ ว ย ล า ย ก ร ะ ห น ก ก้ า นขึ้ด ป็ลายลายม่ ที่ั� ง ภาพครุ ฑ์ ภาพเที่พนม และสัตว์หิมพานต์ เคร่�องลำายองและภาพหน้าบัน เป็​็นงานป็ั�นป็่น ในกรรมวิธ่การป็ั�นป็่นสด

หน้าบันหอพระไตรปิฎก

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

อ

รายละเอียดงานปูนปั�นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ

87

89

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธรรม�สน์

ธรรมาสน์วัดศิาลาป็่นวรวิหาร นับเป็​็นงานชิ่าง ป็ระณ่ตศิ​ิลป็์ในแบบศิ​ิลป็ะอุยธยาตอนต้น ที่​่�ยัง คงหลงเหล่ อ เป็​็ น หลั ก ฐิานอย่​่ ใ นสภาพค่ อ น ขึ้​้ า งสมบ่ ร ณ์ ร่ ป็ แบบศิ​ิ ล ป็ะดั ง กล่ า วม่ ค วาม คล้ า ยคล้ ง กั บ ธรรมาสน์ ร่ ว มยุ ค สมั ย กั น ซึ่้� ง พบ ได้ที่​่�วัดครุฑ์ วัดเชิ​ิงที่​่า และวัดโพธิ�เผ้่อก ในพ่�นที่​่� พระนครศิร่อยุธยา

ธรรมาสน์วัดศาลาปูน เปรียบเทียบภูาพถ่ายเก่าเมื่อราว ปี พ.ศ. ๒๕๑๕ และภูาพปัจจุบัน

เครื่องยอดของธรรมาสน์ผั​ังรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส บรรจุอยู่ในทรงจอมแห

91

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มืา

กระจังที่ขอบบนของเครื่องยอด

ธรรมาสน์ วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร สร้ า งขึ้​้� น ด้ ว ย โครงสร้ า งไม้ ป็ระดั บ ตกแต่ ง ด้ ว ยงานชิ่ า งแกะ สลั ก ป็ิ ด ที่อง ป็ระดั บ กระจกส่ ม่ ผ้ั ง เป็​็ น ร่ ป็ ส่�เหล่�ยมจัตุรัสไม้ย่อมุม ส่วนฐิานม่ลักษณะเป็​็น ฐิานสิงห์ซึ่้อนกัน ๒ ชิั�น ที่​่�ขึ้อบหน้ากระดานขึ้อง ฐิานสิงห์ชิั�นบน ป็ระดับไม้แกะสลักที่ำาเป็​็นกล่บ กระที่งบายศิร่ขึ้นาดใหญ่ (ในตำาแหน่งเด่ยวกันน่� งานที่​่� ส ร้ า งขึ้​้� น ในยุ ค หลั ง จะป็ระดั บ ด้ ว ยกระจั ง ขึ้นาดต่าง ๆ) ด้านที่​่�เป็​็นที่างขึ้​้�น ตั�งเสาหัวเม็ด ยอดที่รงบั ว เหล่� ย มกั� น พนั ก เล็ ก ๆ ส่ ว นอ่ ก ๓ ด้านกั�นพนักที่้บ แกะสลักลวดลายเที่พพนม ถ่ อ ชิ่ อ ดอกไม้ ป็ระกอบร่ ป็ หงส์ ค าบชิ่ อ ดอกไม้ พ ร้ อ ม ด้ ว ย ล า ย ก้ า น ขึ้ ด พ ร ร ณ พ ฤ ก ษ า เสาธรรมาสน์ ห น้ า ตั ด ส่� เ หล่� ย มจั ตุ รั ส ตั� ง อย่​่ ที่ั� ง ๔ มุ ม ร อ ง รั บ ส่ ว น เ ค ร่� อ ง ย อ ด ธ ร ร ม า ส น์ ซึ่้� ง ม่ ลั ก ษณะเป็​็ น ยอดที่รงป็ราสาที่ออกแบบ เป็​็ น ชิั� น เชิ​ิ ง กลอนซึ่้ อ นกั น ๔ ชิั� น บรรจุ อ ย่​่ ใ น ที่รงจอมแห ขึ้อบบนขึ้องชิั� น เชิ​ิ ง กลอนป็ระดั บ กระจั ง ร่ ป็ ดอกบั ว ต่ ม ที่​่� มุ ม ป็ระดั บ นาคป็ั ก ชิั� น บนสุดเป็​็นชิั�นระฆั​ัง รองรับบัลลังก์ และส่วนยอด ฝั่้ า เพดานภายในป็ระดั บ ภาพดอกบั ว บาน แวดล้อมลายพรรณพฤกษา ภูาพลายเส้นฝ่้าเพดานธรรมาสน์

ฝ่้าเพดานธรรมาสน์

93

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มืา

เสาธรรมาสน์ประดับด้วยลายหน้ากระดาน ลายกลีบบัวและกรวยเชิง พนักธรรมาสน์

ภูาพลายเส้นพนักธรรมาสน์

เสาธรรมาสน์ประดับด้วยลายหน้ากระดาน ลายกลีบบัวและกรวยเชิง

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มืา

95

ฐานชั้นบนของธรรมาสน์ ภูาพลายเส้นฐานชั้นบนธรรมาสน์

รายละเอียดลวดลายประดับส่วนท้องไม้ของฐานธรรมาสน์

97

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

สังเค็ต้

สังเค็ต หร่อ ธรรมาสน์ยาว หร่อที่​่�บางแห่งเร่ยก ว่ า ธรรมาสน์ ส วด สร้ า งขึ้​้� น เพ่� อ การใชิ้ ส อย คล้ า ยคล้ ง กั บ ธรรมาสน์ แต่ จ ะรองรั บ จำา นวน พระสงฆั์มากกว่า ๑ ร่ป็ แต่ไม่เกิน ๔ ร่ป็ ส่งผ้ล ให้ สั ง เค็ ต ม่ ผ้ั ง ยาวเป็​็ น ร่ ป็ ส่� เ หล่� ย มผ้่ น ผ้​้ า แนว ความคิ ด ในการสร้ า งร่ ป็ ที่รงขึ้องสั ง เค็ ต คล้ า ย กั บ ธรรมาสน์ กล่ า วค่ อ เป็​็ น แบบจำา ลองขึ้อง ป็ราสาที่ จ้ ง ม่ ก ารสร้ า งเคร่� อ งบนเป็​็ น หลั ง คา จั� ว ซึ่้ อ นชิั� น คล้ า ยหลั ง คาพระอุ โ บสถ พระวิ ห าร สั ง เค็ ต บางหลั ง ออกแบบให้ ม่ เ คร่� อ งยอดที่รง จ อ ม แ ห ตั� ง อ ย่​่ ต ร ง ก ล า ง ต า ม แ บ บ แ ผ้ น ขึ้ อ ง หลั ง คาป็ราสาที่ด้ ว ย ตั ว อย่ า งขึ้องสั ง เค็ ต ที่​่� ยั ง คงหลงเหล่อหลักฐิานอย่​่ เชิ่น สังเค็ตวัดเชิ​ิงที่​่า สั ง เค็ ต วั ด ใหญ่ สุ ว รรณาราม เม่ อ งเพชิรบุ ร่ (ป็ัจจุบันจัดแสดง ณ พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชิาติ พระนคร) สังเค็ตวัดพระศิร่รัตนมหาธาตุ เม่อง พิษณุโลก เป็​็นต้น สั ง เค็ ต วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห าร ม่ ร่ ป็ แบบศิ​ิ ล ป็ะที่​่� จัดอย่​่ในกลุ่มขึ้องงานชิ่างศิ​ิลป็กรรมแบบอยุธยา ตอนต้น สังเกตได้จากส่วนกระที่งบายศิร่ขึ้นาด ใหญ่ แ ละลวดลายแกะสลั ก ไม้ เ ป็​็ น ลายพรรณ พฤกษา ที่​่� ม่ ค วามละเอ่ ย ดงดงามอย่ า งยิ� ง ผ้ั ง ขึ้องสังเค็ตเป็​็นร่ป็ส่�เหล่�ยมผ้่นผ้​้า ตั�งเสา ๖ ต้น ฐิานชิั� น ล่ า งเป็​็ น ฐิานสิ ง ห์ ชิ่ ว งล่ า งป็ล่ อ ยเป็​็ น ชิ่องโล่ง ในป็ัจจุบันไม่พบหลักฐิานองค์ป็ระกอบ ป็ระดั บ ตกแต่ ง ในส่ ว นน่� ถั ด ขึ้​้� น ไป็ป็ระดั บ ฐิาน สิ ง ห์ ซึ่้� ง ม่ ลั ก ษณะแอ่ น ที่้ อ งสำา เภา กั� น พนั ก ที่้ บ แกะสลักลวดลาย ส่วนยอดขึ้องสังเค็ตในป็ัจจุบัน คงเหล่อเพ่ยงขึ้อบชิั�นเชิ​ิงกลอนแอ่นโค้ง ขึ้อบบน ป็ระดั บ กระจั ง ไม่ ป็ รากฏลั ก ษณะขึ้องหลั ง คา ที่รงจั�วหร่อส่วนยอด

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

งเ

99

ตู้พระธรรมวัดศาลาปูน เปรียบเทียบภูาพถ่ายเก่าเมื่อราวปี พ.ศ. ๒๕๑๕ และภูาพปัจจุบัน

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มื

101

บานลายรดนํ้าของตู้พระธรรม เขียนเป็นภูาพนกและสัตว์ต่างๆ

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มื

103

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มื

105

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มื

107

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มื

109

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

ธ

มื

111

๓

โดยรอบ สู่ ระเบียงวั​ัด

115

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

วั​ัดศ�ล�ปู​ูนวัรวัิห�ร ๒๕๖๓ • วั​ั ด เปู็ น องค์ ปู ระกอบสำ� คั ญ ข้องสั ง คม ไทยม�แต้่ โ บร�ณ เริ� ม ต้ั� ง แต้่ ที� ค นไทยรั บ พระพุทธศ�สน�เปู็นศ�สน�ข้องอ�ณ�จั​ักร และเปู็นศ�สน�ปูระจัำ�ช�ต้ิจันถ่งทุกวั​ันนี� แน่นอนวั่�พระพุทธศ�สน�ย่อมต้ั�งมั�นอยู่ ต้�มวั​ั ด วั�อ�ร�มต้่ � งๆ แล้ วั วั​ั ด ได้ ก ล�ย เปู็นทุกอย่�งข้องชุมชนไปูในที�สุด - วั ด เป็​็ น โรงเร่ ย นขึ้องเด็ ก ที่ำา ให้ อ่ า นออก เขึ้่ยนได้ ร่้หนังส่อ - วัด เป็​็น ที่​่�อบรมเยาวชิน ให้เป็​็นผ้่้ใหญ่ที่​่�ม่ คุณภาพส่​่สังคม - วั ด เป็​็ น ที่​่� ฝั่ึ ก ฝั่นวิ ที่ ยาการ และวิ ชิ าชิ่ พ ให้แก่อนาคตขึ้องผ้่้ที่​่�จะเป็​็นหัวหน้าครอบครัว และวัดเป็​็นอะไรต่อมิอะไรได้อ่กมากมาย • สำา หรั บ วั ด ศิาลาป็่ น เป็​็ น วั ด เก่ า แก่ ม่ ป็ ระวั ติ ความเป็​็นมาแต่ครั�งกรุงศิร่อ ยุธ ยา แม้นจะเคย ถ่กที่ิ�งร้างไป็เพราะการศิ้กสงคราม แต่พระบาที่ สมเด็ จ พระนั� ง เกล้ า เจ้ า อย่​่ หั ว ได้ โ ป็รดฯ ให้ ม่ การบ่ ร ณป็ฏิ สั ง ขึ้รณ์ ขึ้​้� น ใหม่ บที่บาที่ความ สำา คั ญ ขึ้องวั ด ศิาลาป็่ น จ้ ง ได้ ดำา เนิ น ส่ บ ต่ อ เร่�อยมา ความชิัดเจนในตัวตนขึ้องวัดศิาลาป็่น โดดเด่ น ขึ้​้� น อ่ ก ครั� ง หน้� ง เม่� อ พระบาที่สมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ า เจ้ า อย่​่ หั ว ที่รงโป็รดเกล้ า ฯ สถาป็นา สมเด็ จ พระพุ ฒ าจารย์ (พุ ก ) แห่ ง วั ด ศิาลาป็่ น ขึ้​้� น เป็​็ น สมเด็ จ พระราชิาคณะใน ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๔๒๒ ซึ่้� ง ถ่ อ ได้ ว่ า เป็​็ น สมเด็ จ พ ร ะ ร า ชิ า ค ณ ะ เ พ่ ย ง ร่ ป็ เ ด่ ย ว ที่​่� อ ย่​่ น อ ก กรุงรัตนโกสินที่ร์ สถาป็ัตยศิ​ิลป็์และพุที่ธศิ​ิลป็์ที่​่� เค่ ย งค่​่ กั น ไป็จากกรุ ง เก่ า ส่​่ ก รุ ง เที่พมหานคร จ้งม่ให้เห็นได้ที่​่�วัดแห่งน่� เชิ่น ลวดลายหน้าบัน ขึ้องซึุ่้มป็ระต่ที่​่�กำาแพงแก้วด้านหน้าพระอุโบสถ นอกจากน่� ยั ง ม่ ชิ​ิ� น งานสลั ก ไม้ งานป็ระดั บ เคร่�องมุก งานลงรักป็ิดที่อง และอ่�น ๆ อ่กมาก วั ด ศิาลาป็่ น จ้ ง ม่ มิ ติ ขึ้ องการเป็​็ น แหล่ ง เร่ ย นร่้ ด้านป็ระวัตศิ ิ าสตร์ สถาป็ัตยกรรม และศิ​ิลป็กรรม เสมอหน้�งเป็​็นพิพิธภัณฑ์​์ขึ้องชิาติไป็โดยป็ริยาย

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

117

• เม่� อ โลกเกิ ด วิ ก ฤตโรคระบาดขึ้​้� น ตอนต้ น ป็ี พุ ที่ ธศิั ก ราชิ ๒๕๖๓ ที่​่ า นเจ้ า อาวาสวั ด ศิาลาป็่ น (พระคร่ อ นุ ก่ ล ศิาสนกิ จ เจ้ า คณะ อำาเภอพระนครศิร่อยุธยา) ได้นำาพระเมตตาขึ้อง สมเด็จพระอริยวงศิาคตญาณ สมเด็จสังฆัราชิ สกลมหาสั ง ฆัป็ริ ณ ายก มามอบให้ ชิุ ม ชินรอบ วั ด อย่ า งเป็​็ น ร่ ป็ ธรรม เป็ิ ด ให้ ม่ ก ารระดมความ ชิ่ ว ยเหล่ อ จากผ้่้ ม่ พ ร้ อ มมาสมที่บกั บ วั ด ม่ ก าร จั ด ตั� ง โรงที่าน ม่ ก ารจั ด ระเบ่ ย บการแบ่ ง ป็ั น ให้เกิดความที่ั�วถ้ง จัดให้เกิดความป็ลอดภัยและ ก า ร ป็้ อ งกั น ต า ม แ น ว น โ ย บา ย ส่​่ ก า ร ป็ ฏิ บั ติ ขึ้องรั ฐิ เชิ่ น เร่� อ งหน้ า กากอนามั ย การรั ก ษา ความสะอาด การไม่ ชิุ ม นุ ม เบ่ ย ดเส่ ย ดกั น เป็​็นต้น ที่ั� ง น่� โดยไม่ จำา กั ด เฉพาะพุ ที่ ธศิาสนิ ก ด้ ว ย ชิุ ม ชิ น วั ด ศิ า ล า ป็่ น เ ป็​็ น ชิุ ม ชิ น พ หุ นิ ย ม ใ น ด้ า นศิาสนา และด้ ว ยป็ระการฉะน่� สั ง คมรอบ ขึ้​้ า ง จ้ ง แ น่ น แ ฟ้​้ น ก ล ม เ กล่ ย ว กั น ม า กยิ� ง ขึ้​้� น เพราะทีุ่ ก คนได้ ร่ ว มรั บ ร่้ ภั ย และขึ้​้ อ จำา กั ด อั น ทีุ่กขึ้์ร้อนไป็ด้วยกัน • ด่เผ้ิน ๆ วัดศิาลาป็่นเป็​็นเพ่ยงวัด ๆ หน้�ง แต่ หากได้ติดตามสาระส่​่รายละเอ่ยด วัดศิาลาป็่น วรวิ ห ารจั ก ป็ระกอบด้ ว ยเร่� อ งราวในป็ระวั ติ ศิาสตร์ ที่​่� น่ า ร่้ น่ า ติ ด ตาม ม่ ส ถาป็ั ต ยศิ​ิ ล ป็์ แ ละ พุ ที่ ธศิ​ิ ล ป็์ อั น งดงาม ม่ อั ต ลั ก ษณ์ ชิ วนให้ ม่ ก าร ศิ้กษาค้นคว้าลงล้กต่อไป็ วั ด ศิาลาป็่ น วรวิ ห ารยั ง แฝั่งอุ ด มไว้ ด้ ว ยมิ ติ ความงามด้ า นสั ง คม ที่ั� ง ที่​่� อ ย่​่ โ ดยรอบและใน เขึ้ตพ่�นที่​่�ขึ้องวัด สมควรแก่การบันที่้กไว้เพ่�อให้สาธุชินได้รับร่้โดย กว้างขึ้วาง

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

119

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

121

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

123

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

125

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

127

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

129

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

131

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

เ ยง า

133

135

วัดศิาลาป็่นวรวิหาร

บรรณ�นุกรม กรมการศาสนา. า อา า เ มื กรุงเทพฯ: กองพุทธศาสนสถาน กรมการศาสนา, ๒๕๒๕. กรมศิลปากร. า มืย โ ย กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, ๒๕๒๖. ดํารงราชานุภูาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา, ง า า า เ า เ มื พิมพ์ครั้งที่ ๗. พระนคร: โรงพิมพ์คลังวิทยา, ๒๕๑๕. ตรงใจ หุตางกูร, “การตีความใหม่เรื่องขอบเขตแนวชายฝ่ั�งโบราณสมัยทวารวดีบนทีร่ าบภูาค กลางตอนล่าง”. า ง า า ปีที่ ๑๘ ฉบับที่ ๑ (มกราคม – มิถุนายน), ๒๕๖๒. า า มื า า นนทบุรี: ศรีปัญญา, ๒๕๕๗. า า า าง ง า มืเ งเ าเ าอย ง า า มื มืเ า ย มื า ง กรุงเทพฯ: อมรินทร์ พริ้นติง้ กรุ�พ, ๒๕๓๐. น. ณ ปากนํ้า. ยอ ง าย า กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ : องค์การค้าของคุรุสภูา, ๒๕๔๓. น. ณ ปากนํ้า. ธ มืา ง ย กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ : องค์การค้า ของคุรุสภูา, ๒๕๔๓. ผั่องศรี วนาสิน และทิวา ศุภูจรรยา. เมื​ืองโ า เ าย ง เ เ มื อง า า าง เ ย า า า ง ง มื า มื ธ ายงา า ย กรุงเทพฯ: ทุนวิจัยรัชดาภูิเษกสมโภูช จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๓. า ง า า ง อยธยา มืา เ มื า ง า า ง อยธยา ง เ า า า งเ า า า ง นนทบุรี: ศรี ปัญญา, ๒๕๕๓. วัชรี วัชรสินธุ์. เมื า า ามื กรุงเทพฯ: แกลเลอรีก ่ ารพิมพ์, ๒๕๕๓. วิเชียร อากาศฤกษ์. มื ย กรุงเทพฯ: เนชั่นแนล เอ็สเต็ท, ๒๕๒๘. วินัย พงศ์ศรีเพียร. า มื า อยธยา เอ า า อ ง ามื มื กรุงเทพฯ: อุษาคเนย์, ๒๕๕๑. ศรีศักร วัลลิโภูดม. ยามื เ มื ง กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์มติชน, ๒๕๔๗. ศานติ ภูักดีคํา. า อยธยา า า กรุงเทพฯ: สมาคมประวัติศาสตร์ในพระ ราชูปถัมภู์, ๒๕๖๑. สันติ เล็กสุขุม. อยธยา งา าง ง ง มื ง กรุงเทพฯ: สํานัก พิมพ์เมืองโบราณ, ๒๕๔๔. อธ าย อยธยา า ย อง ยาโ า า ธา า ง เ ือง มื า อยธยา อง มื า พระนคร: โรงพิมพ์คุรุสภูา, ๒๕๐๙.

Takaya, Yoshikazu.

Kyoto: Kyoto University, 1987.

คณะบรรณกร บรรณ�ธิก�รที�ปูร่กษ�

ศาสตราจารย์ ดร.บัณฑิต เอื้ออาภูรณ์ ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ปมทอง มาลากุล ณ อยุธยา

บรรณ�ธิก�รอำ�นวัยก�ร

รองศาสตราจารย์ ดร.สันติ ฉันทวิลาสวงศ์ กรรชิต จิตระทาน ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ กวีไกร ศรีหิรัญ

บรรณ�ธิก�ร

ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ พงศกร ยิ้มสวัสดิ� วีรยา บัวประดิษฐ

กองบรรณ�ธิก�ร

รองศาสตราจารย์ ดร.สันติ ฉันทวิลาสวงศ์ เพ็ญนภูา วงศ์สวัสดิ�

บรรณ�ธิก�รภ�พ

รองศาสตราจารย์ ดร.สันติ ฉันทวิลาสวงศ์ นัฐพนธ์ โพธิ�ประทีป ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ พงศกร ยิ้มสวัสดิ� วีรยา บัวประดิษฐ

ภ�พถ่�ยเก่�

ศูนย์รูปธรรมศึกษา

จั​ัดทำ�ล�ยเส้น

ผัู้ช่วยศาสตราจารย์ พงศกร ยิ้มสวัสดิ�

บรรณ�ธิก�รศิลปู์ อธิโชค พิมพ์วิริยะกุล

จั​ัดทำ�แผืนผืัง

ชุณห์ศิริ ไชยเอีย

ข้อข้อบพระคุณ วัดศาลาปูนวรวิหาร