Issuu

ΦIEPΩMA

KYPIAKH 22 AYΓOYΣTOY 1999

2-31 AΦIEPΩMA Aμπελον ευρεθήναι

εν Oλυμπία... Στην 3η χιλιετία ανάγεται η αμπελουργία και οινοποίηση στην Eλλάδα. Tου Παναγιώτη Φάκλαρη Aπ τις λατρείες στο Iερ του Δι ς, στο Πρώιμο Bυζάντιο. Πρωτοδημοσιευ μενα στοιχεία για τη διαδικασία του τρύγου-κρασιού.

Tου Thomas Völling Bυζαντινές τελετουργίες. Στεφανώματα με άνθη, αλλά και συμπ σεις απ κοιν ποτήρι.

Tης Mαρίας Γερολυμάτου Eγώ κ βω σταφύλια απ τ’ αμπέλι. Σταχυολογήματα απ τη φιλολογική και εικαστική βυζαντινή τέχνη.

Tου Hλία Aναγνωστάκη Eρως και τρύγος στο Bυζάντιο. O σαρκικ ς π θος και η ηδονή στη χριστιανική παράδοση.

Tρυγητές στην Πελοπ ννησο, δεκαετία του ’30. Eικ να σε καρτ–ποστάλ (αρχείο Nίκου Πολίτη).

Tης Xριστίνας Aγγελίδη Στον καιρ του τρύγου στο πατητήρι. Tο αμπέλι εξαπλώθηκε ραγδαία απ τον 13ο μέχρι τον 15ο αιώνα.

Tου Xαράλαμπου Γάσπαρη Στις κοιλάδες της Kαππαδοκίας. Xριστιανοί, Pωμιοί και Aρμένηδες καλλιεργούσαν αμπέλια μέχρι την εποχή των Oθωμανών.

Tης Eυαγγελίας Mπαλτά O τρύγος του οψυγιά και του κρασιού. Tο σταφιδικ «ιντερμέδιο» στον παραδοσιακ τρύγο.

Tου Hλία Aναγνωστάκη H νεοελληνική πραγματικ τητα. Tα σημερινά ήθη και έθιμα.

Tης Eύης Bουτσινά Nεοελληνική ποίηση και τρύγος.

Eρωτας και κρασί, πηγή έμπνευσης. Tης Aθηνάς Γεωργαντά Oι περιηγητές δεν έγραψαν για τρύγο. Aν και ανέφεραν το κρασί αγν ησαν τη διαδικασία παραγωγής του.

Tης I λης Bιγγοπούλου Eξώφυλλο: Tρύγος στον Kάμπο Bασιλικής, Λευκάδα, δεκαετία 1970 (φωτ.: Λίντα Παπαγαλάνη) Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY

Tρύγος: πανηγύρι της ζωής Mέρες γεμάτες χαρά και ερωτικά παιχνιδίσματα απ την Eποχή του Xαλκού OI ΛOΓOTEXNEΣ, οι ποιητές, οι εικαστικοί δημιουργοί εμπνεύστηκαν απ τις ζωντανές σκηνές του, αφού ο τρύγος είναι άμεσα συνδεδεμένος με τον έρωτα και τη ζωή. Tρύγος: λέξη πολυσήμαντη που έχει να κάνει κυρίως με τη συγκομιδή των ώριμων καρπών, ιδιαίτερα των σταφυλιών και βέβαια με το «πάτημά» τους απ το οποίο αρχίζει η κυρίως διαδικασία παραγωγής του κρασιού. Θεωρείται απ τις πιο επίπονες γεωργικές εργασίες– ελαφρύνει με τις χαρές και τα πανηγύρια του– στις οποίες συμμετέχει ολ κληρη η περιοχή. Oι δουλειές του τρύγου που αρχίζουν να προετοιμάζονται απ το τρίτο δεκαήμερο του Aυγούστου και μετά, διαρκούν σχεδ ν ολ κληρο το Σεπτέμβριο, έτσι που ο μήνας αυτ ς να λέγεται και τρυγητής. Tο κρασί και κατά συνέπεια ο τρύγος ανάγονται στην εποχή του χαλκού, πως μαρτυρούν τα αρχαία ευρήματα. Tο κρασί εντάχθηκε στη ζωή των Eλλήνων, συνδέθηκε με την πολιτιστική τους κληρονομιά, την ιστορία και την τέχνη τους, αποτέλεσε έκφραση εν ς ιδιαίτερου τρ που ζωής που αν και εξελίχθηκε, δεν άλλαξε με το πέρασμα των αιώνων. H αρχαία ελληνική τέχνη και παράδοση βρίθει απ αισθησιακές

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

σκηνές με τον Δι νυσο, θε ανάμεσα σ’ λα της αμπέλου και του οίνου, να χαριεντίζεται με την Aφροδίτη. Aλλά και ολ κληρη η μυθολογία είναι γεμάτη με σάτυρους και νύμφες σε αμπελώνες, σκηνές τρύγου, αφού το κύριο προϊ ν του, το κρασί, αποτελούσε πάντα ένα απ βασικά συμπληρώματα της διατροEπιμέλεια αφιερώματος:

ΠEΓKY KOYNENAKH φής και είναι συνώνυμο της ευωχίας. Tο κρασί και συνάμα λη η διαδικασία παραγωγής του, στους χριστιανικούς χρ νους και στο Bυζάντιο παίρνει άλλες διαστάσεις. Tο αμπέλι αλλά και το κρασί ταυτίζονται με τον Iησού και τους μαθητές του. Tο νάμα, το κρασί που θα χρησιμοποιηθεί στη θεία μετάληψη, δεν πρέπει να προέρχεται απ πατημένα σταφύλια. Aκολουθούσαν άλλο τρ πο διαδικασίας για το στύψιμ τους. H Eλλάδα πλούσια πάντα σε αμπελώνες, απ την Kρήτη έως τη B ρειο Eλλάδα και τα Δωδεκάνησα, με διάσημα κρασιά, έως και τη δεκαετία του ‘80, απ τα τέλη Aυγούστου και μετά προετοιμαζ ταν για τη διαδικασία του τρύγου. Eφτιαχναν τα

κοφίνια, καθάριζαν τα πατητήρια, συνεννοούνταν ποιος θα πρωτοτρυγήσει για να βοηθήσει τον άλλο. Oι μέρες του τρύγου ήταν γεμάτες χαρές και πανηγύρια. Oμαδικά φαγητά, ανταλλαγές ειδών σταφυλιών για να πετύχει η ποικιλία, τραγούδια και ερωτικά παιχνιδίσματα. Oμως, καθώς η ζωή αλλάζει, η τελετουργία του τρύγου σχεδ ν έγινε παρελθ ν. Tώρα πια τα σταφύλια τα μαζεύουν οι ξένοι εργάτες, δεν ακούγονται πια τραγούδια στα αμπέλια, τα πατητήρια και οι πατητές έχουν αντικατασταθεί απ μηχανικά μέσα. Ωστ σο, ο τρύγος παραμένει πάντα στην παράδοσή μας, επιβιώνει στη νεοελληνική ποίηση και λογοτεχνία, έχει αποτυπωθεί απ πολλούς δημιουργούς. Σ’ αυτ το αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» αναζητήσαμε το πώς επιβιώνει ο τρύγος και η διαδικασία του ανά τους αιώνες. Eξειδικευμένοι επιστήμονες γράφουν γι’ αυτ ν, αναφέρονται στην αρχαία, τη βυζαντινή, τη νε τερη παράδοσή του σε διάφορες περιοχές της Eλλάδας. Aναζητήσαμε τις ρίζες αυτής της παράδοσης και του πολιτισμού και προσπαθήσαμε να αναβιώσουμε τον τρύγο στις σελίδες του αφιερώματος, με ένα σπάνιο φωτογραφικ υλικ .

Aπεικ νιση τρύγου σε μελαν μορφο αμφορέα. Διακρίνονται οι χάρακες που στηρίζουν την κληματαριά.

Tου Παναγιώτη B. Φάκλαρη Aναπληρωτή καθηγητή Kλασικής Aρχαιολογίας AΠΘ Mέλους της πανεπιστημιακής ανασκαφής της Bεργίνας

H XPHΣIMOΠOIHΣH των καρπών της αγρίας αμπέλου στη διατροφή θεωρείται παλαι τατη. Tο παλαι τατο σχετικ εύρημα του ελλαδικού χώρου είναι γίγαρτα (κουκούτσια) αγρίας αμπέλου του 11000 π.X. απ το σπήλαιο Φράγχθι Aργολίδος. H εξέταση των αρχαίων φυτικών καταλοίπων εντάσσει την αρχή της αμπελοκαλλιέργειας και της οινοποιήσεως στην Eλλάδα στην 3η χιλιετία π.X. Tα ευρήματα οδηγούν στην εγκατάλειψη της απ ψεως τι η καλλιέργεια εισήχθη απ την Eγγύς Aνατολή. Φαίνεται τι διαμορφώθηκε επί τ που με προοδευτική εξέλιξη της καλλιέργειας αυτοφυών φυτών. Σ’ αυτ άλλωστε συνηγορεί και η αρχαία παράδοση τι την άμπελον ευρεθήναι εν Oλυμπία παρά τον Aλφει ν. Kατά παράδοση, πρώτοι διδάχθηκαν την αμπελοκαλλιέργεια οι Xίοι απ το γιο του Διονύσου Oινοπίωνα και τη διέδωσαν. Oι παλαι τερες ιστορικές πηγές παρέχουν παρεμπιπτ ντως ορισμένες πληροφορίες για την αμπελοκαλλιέργεια στην αρχαία Eλλάδα. O Θε φραστος μως (4ος αι. π.X.) είναι αυτ ς που περιγράφει λες τις σχετικές εργασίες απ το φύτεμα μέχρι τον τρύγο. Oι παρατηρήσεις του προέρχονται απ μελέτη παλαι τερων συγγραμμάτων και την εμπειρία του απ πειραματισμούς που φαίνεται τι πραγματοποιούσε στο αμπέλι του στα Στάγειρα. Aιώνες αργ τερα ο Πλίνιος και ο Columella συντάσσουν εγχειρίδια περί καλλιέργειας της αμπέλου, η οποία πιστεύουν τι είναι πιο επίπονη απ κάθε άλλη. O Θε φραστος δίνει οδηγίες για το φύτεμα της αμπέλου, που συνιστάται να γίνει στην αρχή της άνοιξης. O λάκος (γύρος), στον οποίο θα φυτευτεί κάθε βέργα πρέπει να μείνει ανοιχτ ς και να εκτεθεί στις καιρικές συνθήκες για αρκετ καιρ . Tο φυτ αναπτύσσεται είτε στον κορμ του είτε αναρριχάται σε δέντρα (αναδενδράς). Aναφέρει διάφορες ποικιλίες αμπέλου, ενώ η γεύση του καρπού πιστεύεται τι εξαρτάται απ το έδαφος, τη σχέση των φυτών προς τον ήλιο και την υγρασία.

H καλλιέργεια Tο κλάδεμα του νεαρού φυτού βοηθά την ανάπτυξη των ριζών και πρέπει να γίνεται το φθιν πωρο, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις συνιστάται να μένει ακλάδευτο μέχρι τον τρίτο χρ νο. Στα ενήλικα φυτά το ετήσιο κλάδεμα είναι σημαντική εργασία που απαιτεί εμπειρία. Σε ξηρ και θερμ κλίμα γίνεται μετά την πτώση των φύλλων, ενώ στα υγρά κλίματα μ λις βγουν τα νέα βλαστάρια. Tο κλάδεμα, κατά τον Hσίοδο, πρέπει να

Aμπελον ευρεθήναι εν Oλυμπία... H αμπελουργία και η οινοποίηση στην Eλλάδα ανάγονται στην 3η χιλιετία π.X. ολοκληρωθεί πριν απ την άνοιξη, εξήντα ημέρες μετά το χειμεριν ηλιοστάσιο. Στα εύφορα εδάφη, συνιστάται να σπέρνεται κριθάρι ή φασ λια μεταξύ των κλημάτων, για να περιορίζεται η ανάπτυξή τους. H υποστήριξη του κλήματος ήταν σημαντική, καθώς στην αρχαι τητα φαίνεται τι κυριαρχούσαν οι κληματαριές. Eίναι χαρακτηριστικ τι σε λη τη μελαν μορφη και ερυθρ μορφη αγγειογραφία, που η απεικ νιση αμπελουργικών εργασιών είναι συχνή, βλέπουμε αποκλειστικά κληματαριές, ενώ χαμηλά κλήματα δεν απεικονίζονται ποτέ. Aυτ βοηθούσε και στην αντιμετώπιση των εχθρών του καρπού, κυρίως αλεπούδων και ποντικών. Eτσι, η αλεπού στο γνωστ μύθο του Aισώπου δεν καταφέρνει να φθάσει τα σταφύλια μιας κληματαριάς και απομακρυν μενη διαπιστώνει τι είναι άγουρα ( μφακες εισίν). Για την αντιμετώπι-

ση των ποντικών, οι αμπελουργοί επικαλούνται τον Aπ λλωνα Σμινθέα (μυοκτ νο). H στήριξη γιν ταν με ρθιους πασσάλους που ονομάζονταν χάρακες ή κάμακες. Φαίνεται τι η εξεύρεση και προετοιμασία των κατάλληλων γι’ αυτή τη χρήση ξύλων ήταν χρονοβ ρα. Tο πρ βλημα λυν ταν ενίοτε και με απλούστερους τρ πους: στους Σφήκες του Aριστοφάνη ο Φιλοκλέων έκλεψε τους χαράκτες απ ένα αμπέλι και στην Eιρήνη ο τίμιος αμπελουργ ς με το χαρακτηριστικ νομα Tρυγαίος, παζαρεύει τα κοντάρια εν ς δορυξ ου για το σκοπ αυτ και του προτείνει μια δραχμή για εκατ . Tο αραίωμα των βλαστών και των φύλλων (βλαστολογία) πρέπει να γίνεται πριν απ την άνθιση, αφού προηγηθεί σκάψιμο. Tέλος, κατά την ωρίμανση των καρπών γίνεται η υποκ νισις, κάλυψη του καρπού με σκ -

νη απ το έδαφος, ώστε να επιβραδυνθεί η ωρίμανση και να αυξηθεί η γλυκύτητα του καρπού.

O τρύγος O τρύγος γιν ταν στις αρχές Σεπτεμβρίου στα πεδινά και λίγο αργ τερα στα υψώματα. O Oμηρος μας δίνει την παλαι τερη περιγραφή τρύγου. Nέοι και νέες μαζεύουν τον καρπ και τον βάζουν σε καλάθια. Eνα αγ ρι παίζει κιθάρα και λοι τραγουδούν το λίνο, το τραγούδι των αμπελουργών. Aυτή η γλαφυρή περιγραφή ζωντανεύει και στις αγγειογραφίες. Oι σταφυλαί ή β τρυες κ βονται με τη δρεπάνη (μικρ κλαδευτήρι) και τοποθετούνται σε καλάθια πλεγμένα απ βούρλο (φορμοί) ή απ βέργες (κ φινοι) και μεταφέρονται έτσι στην επίπεδη επιφάνεια που γιν ταν το πάτημα (λην ς). O λην ς ήταν συνήθως ξύλινος αν και Συνέχεια στην 4η σελίδα

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

εάν επρ κειτο να μεταφερθεί με υποζύγια ή σε πήλινους οξυπύθμενους αμφορείς εάν θα μεταφερ ταν διά θαλάσσης. Oι λαβές των αμφορέων αυτών έφεραν συχνά σφράγισμα, το οποίο δήλωνε την προέλευση του περιεχομένου. H μελέτη των σφραγισμάτων των αγγείων αυτών, που βρίσκονται ανασκαφικά, αλλά και των χαρακτηριστικών για κάθε π λη σχημάτων των αμφορέων, αποτελεί τη βάση της μελέτης του δικτύου διακίνησης οίνου στην αρχαι τητα.

Kατάταξη κρασιών

Aπεικ νιση τρύγου και ληνού στο εσωτερικ μελαν μορφης κύλικος. Tέλος 6ου αιώνα π.X. (Παρίσι).

Aργυρ ν μισμα Mένδης Xαλκιδικής με απεικ νιση αμπέλου. 425 π.X. Συνέχεια απ την 3η σελίδα

σε επιγραφή του τέλους του 5ου αι. π.X. αναφέρεται και λίθινος. Στηριζ ταν σε τέσσερα ξύλινα π δια και ήταν επικλινής προς τη μια πλευρά του, στην οποία υπήρχε εκροή. Στις αγγειογραφίες ο λην ς απεικονίζεται ενίοτε να λειτουργεί στο ύπαιθρο μέσα στο αμπέλι. Tοποθετούσαν τα σταφύλια σε καλάθι με μεγάλο άνοιγμα ή σε μεγάλο σακί (σάκκος) απ τραγ μαλλο πάνω στο λην και μέσα σ’ αυτ τα πατούσαν οι ληνοβάται. Eπιτυγχαν ταν έτσι ο διαχωρι-

σμ ς του χυμού απ τα στέμφυλα (φλοιοί, κουκούτσια, κοτσάνια). Tο γλεύκος (μούστος) έρεε προς την εκροή του ληνού και κατέληγε σε ένα δοχείο απ ξύλο που βρισκ ταν απ κάτω και ονομαζ ταν υπολήνιον (πολήνι). Σε οψιμ τερα χρ νια ο λην ς γίνεται χτιστ ς ή λίθινος και το υπολήνιον παίρνει τη μορφή υπ σκαφης δεξαμενής, χωρίς μως να καταργηθεί η χρήση του ξύλινου ληνού, που συνεχίστηκε μέχρι τη δεκαετία του 1950 στην ελληνική ύπαιθρο. Tο γλεύκος μεταγγιζ ταν σε μεγάλα πήλινα αποθηκευτικά αγγεία (πί-

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

θοι, πιθάκναι), στα οποία γιν ταν η ζύμωση. Oι πίθοι τοποθετούνταν ρθιοι και μέσα στο έδαφος μέχρι το λαιμ . Oι διαστάσεις τους είναι εντυπωσιακές. Φθάνουν σε ύψος τα τρία μέτρα και διάμετρο στομίου τα 90 εκατοστά. O φιλ σοφος Διογένης δεν είναι ο μ νος που κατοικούσε σε τέτοιο πίθο. O Aριστοφάνης αναφέρει και άλλες τέτοιες περιπτώσεις. Mετά τη σχεδ ν εξάμηνη περίοδο ζύμωσης, οι πίθοι ανοίγονταν σε μια εαρινή γιορτή, τα πιθοίγια, στην οποία γεύονταν το νέο κρασί. O οίνος μεταγγιζ ταν σε ασκούς

Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, οι οίνοι κατατάσσονταν με βάση το χρώμα (μέλας, ερυθρ ς, λευκ ς, κιρρ ς) ή τη γεύση (αυστηρ ς, ασθενής, λεπτ ς, ηδύς, γλυκάζων, ομφακίας). Mαρτυρείται επίσης απ τον Aθήναιο τι έψηναν (εφθ ς οίνος), έβραζαν (γλύξις οίνος) ή και κάπνιζαν (καπνίας οίνος) τους οίνους για να βελτιώσουν τη γεύση τους. Στην Aρκαδία, κατά τον Θε φραστο, υπήρχε ένα κρασί που ξεσήκωνε τους άνδρες και έδινε γονιμ τητα στις γυναίκες. H ανάμιξη σε πενήντα μέρη μούστου εν ς μέρους θαλασσινού νερού έδινε τον ανθοσμία οίνο, του οποίου ο μούστος προέκυπτε απ πάτημα άγουρων και ώριμων σταφυλιών μαζί. Φημισμένο ήταν το κρασί της Θάσου, της Mένδης, της Xίου, της Λέσβου, της Nάξου, αλλά λο σχεδ ν το Aιγαίο στα κλασικά χρ νια φημίζεται για την υψηλή ποι τητα των κρασιών του. Aναφέρονται 85 διαφορετικά είδη κρασιού. H αμπελοκαλλιέργεια αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην Eλλάδα, ως παράγων οικονομικής άνθησης. Oι οινοπαραγωγές π λεις ευημερούσαν και το ευρύ εμπορικ δίκτυο που είχε δημιουργηθεί στη Mεσ γειο για τη διακίνηση αυτού του προϊ ντος έγινε, κατά τον Aθήναιο, το μέσον της θαλάσσιας διακίνησης πλήθους άλλων αγαθών. Oι π λεις που στήριζαν την οικονομία τους στο κρασί απεικονίζουν στα νομίσματά τους σχετικά θέματα, αμφορείς, κανθάρους, β τρυες κ.ά. Σε κάποιες περιπτώσεις, εδάφη κατάλληλα για αμπελώνες αποκτήθηκαν με μάχες: Στο δ ρυ μου έχω το ψωμί μου, στο δ ρυ μου το κρασί απ’ τον Iσμαρο. Πίνω στο δ ρυ μου γερμένος, γράφει ο Aρχίλοχος που πολέμησε κατά τον 7ο αι. π.X. στη Θράκη. O οίνος στη θρησκευτική ζωή, κυρίως μέσα απ τις γιορτές για τον προστάτη Θε του, το Δι νυσο, συνετέλεσε στη διαμ ρφωση του ελληνικού πολιτισμού, με χαρακτηριστικ τερο προϊ ν του το θέατρο. H χρήση του οίνου στην καθημερινή διατροφή εξελίχθηκε σε επιστήμη στην αρχαία Eλλάδα. Tα είδη, οι ποι τητες, οι ιδι τητες, οι συνδυασμοί και οι επιπτώσεις των διαφ ρων οίνων μελετήθηκαν εμβριθώς, ενώ τα ειδικά αγγεία και σκεύη για την ανάμειξη, το σερβίρισμα και την π ση του, έφθαναν σε υψηλή πολυτέλεια απ τα μυκηναϊκά ήδη χρ νια και συχνά συν δευαν τους κατ χους τους στον τάφο.

Aπ τις λατρείες στο Iερ του Δι ς στο πρώιμο Bυζάντιο Πρωτοδημοσιευ μενα στοιχεία για τον τρύγο και την παραγωγή του κρασιού Tου δρος Thomas Völling Kαθηγητή της Aρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Würtzburg

ΠEPIΓPAΦONTAΣ τα περίχωρα της Oλυμπίας ο Παυσανίας αναφέρεται και σε ένα παλι τοπωνύμιο, την Πίσα, χωρι απ το οποίο, μως, ήδη κατά την εποχή του, δεν είχε απομείνει κανένα ίχνος: «Kλήματα έχουν φυτρώσει σε ολ κληρη την επιφάνεια του άλλοτε χωριού». Aυτή είναι και η μοναδική μνεία των αγροτικών προϊ ντων, που καλλιεργούσαν κοντά στο ιερ του Δία. Ωστ σο, πέρα απ απ την εγχώρια παραγωγή οίνου, οι πολυάριθμοι αμφορείς που βρέθηκαν στην περιοχή, μαρτυρούν τι μεγάλη ήταν και η κατανάλωση οίνου, προερχ μενου απ λες τις περιοχές του Aιγαίου και της ανατολικής Mεσογείου. H χρήση οίνου στις μηνιαίες σπονδές, στους διάφορους βωμούς του ιερού τεκμηριώνεται και σε άλλο εδάφιο του Παυσανία: «Tοποθετούν κλαδιά απ ελιές στους βωμούς και παίρνουν κρασί για τις σπονδές». Aλλά και στα επίσημα γεύματα των συμβούλων και ιερέων, καθώς και στις δεξιώσεις προς τιμήν υψηλών προσκαλεσμένων ή νικηφ ρων αθλητών στο Bουλευτήριο ή το Πρυτανείο προσέφεραν κρασί. Oταν γύρω στα τέλη του 5ου μ.X. αιώνα οι αρχαίες λατρευτικές συνήθειες και οι αθλητικοί αγώνες προς τιμήν του Δι ς έπαψαν να υφίστανται, αναπτύχθηκαν στα άλλοτε ιερά εδάφη αγροτικές κοιν τητες -αγροτική μορφή ζωής- που διήρκεσαν μέχρι τα τέλη του 6ου μ. X. αιώνα. Oι έποικοι έχτισαν, αρχικά στο δυτικ τμήμα του άλλοτε ιερού χώρου, αργ τερα και στα ανατολικά του Nαού του Δι ς, νέες κατοικίες και καταστήματα ή διαμ ρφωσαν τα ήδη υπάρχοντα αρχαία κτίρια ανάλογα με τις ανάγκες τους, χρησιμοποιώντας τα άφθονα αρχαία μέλη απ αρχαία οικοδομήματα και μνημεία. Πυρήνας του οικισμού ήταν η μετασκευασμένη τρίκλιτη βασιλική στο σημείο που άλλοτε βρισκ ταν το εργαστήριο του Φειδία. Bάση για την οικονομία του οικισμού ήταν οι βιοτεχνίες. Δηλαδή,

εργαστήρια κεραμικής, ξυλουργικής, λαξευτήρια λίθου, καθώς και εργαστήρια. Eπίσης, αναπτύσσονται οι αγροτικές καλλιέργειες, τα οπωροκηπευτικά, τα δημητριακά και η αμπελουργία, πως μαρτυρούν τα ευρήματα, δηλαδή σιδερένια εργαλεία, χειροκίνητοι μύλοι και πατητήρια. Eξάλλου, ενώ ο εισαγ μενος οίνος διοχετευ ταν στο ιερ μέχρι τον 4ο αιώνα μ.X., στη συνέχεια το κρασί δεν έφτανε ποτέ στο χριστιανικ οικισμ της Oλυμπίας. Oι αμφορείς που βρέθηκαν στον οικισμ αυτ προέρχονται κυρίως απ τη Mικρά Aσία και περιείχαν ελαι λαδο απ την Aντι χεια. Στον οικισμ δεν παρήγαγαν ελαι λαδο· τουλάχιστον αυτ προκύπτει απ την απουσία ευρημάτων, που να πιστοποιούν την ύπαρξη των κλασικών στην Πάνω: εργάτης – τρυγητής κ βει σταφύλι με κυρτ μαχαίρι. Kάτω: Tο πάτημα των σταφυλιών με γυμνά π δια. Πίσω, διακρίνεται ο κοχλίας μιας ξύλινης πρέσας. Λεπτομέρειες απ μωσαϊκ δαπέδου του ναού των μαρτύρων Λωτ και Προκοπίου απ το Kίρμπατ αλ Mουκαγιάτ της Iορδανίας, 557 μ.X.

ευρύτερη περιοχή της Mεσογείου ελαιοτριβείων και του τεχνικού εξοπλισμού τους.

Δεκατέσσερα πατητήρια Oικονομικά οι κάτοικοι της Oλυμπίας στηρίζονταν την αμπελουργία και την οινοποιία. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πού βρίσκονταν τα αμπέλια, μπορεί κανείς, ωστ σο, να υποθέσει τι τ τε - πως και σήμερα- ο τ πος της καλλιέργειας ήταν η εύφορη πεδιάδα του Aλφειού. Πάντως, η σημασία της παραγωγής οίνου για την οικονομική ζωή της κοιν τητας αποδεικνύεται απ τα 14 μέχρι στιγμής γνωστά πατητήρια, απ τα εργαλεία, απαραίτητα για την καλλιέργεια των αμπελώνων και τη συγκομιδή, καθώς και απ τα μεγάλα πιθάρια, εγχώριας παραγωγής, τα οποία χρηΣυνέχεια στην 6η σελίδα KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

κάτω μέρος εν ς δοχείου. Eδώ συγκέντρωναν τα τελευταία υπολείμματα του υγρού, για να μεταφερθούν για καθαρισμ . H πρ σβαση στο πατητήρι γιν ταν απ μία σκάλα με τρία σκαλοπάτια στη β ρεια πλευρά. Oι δύο δυτικές αίθουσες χρησίμευαν και αυτές για την οινοποιία. Oι εγκαταστάσεις για τη θέρμανση των αιθουσών και των λουτήρων είχαν ανασκευαστεί και ήταν αδιάβροχες. Eτσι οι μπανιέρες χρησίμευαν και αυτές για την αποθήκευση του μούστου, πως και ένας μεγάλος πίθος με διάμετρο μεγαλύτερη απ ένα μέτρο. Tα δοχεία αποθήκευσης αποτελούν την απαραίτητη υποδομή για την εξαγωγή του πρώτου γλυκού μούστου. Στις εγκαταστάσεις δεν περιλαμβάνεται μηχανισμ ς για δεύτερη επεξεργασία των σταφυλιών, πως συμβαίνει με τις λεοντοκεφαλές, προφανώς επειδή η διαδικασία αυτή δεν κρίθηκε απολύτως απαραίτητη.

Πληροφορίες απ μωσαϊκά και ανάγλυφα Συνέχεια απ την 5η σελίδα

σίμευαν ενδεχομένως για την ωρίμαση του κρασιού στην περιφέρεια της Oλυμπίας. Mε πρ τυπο δύο διαφορετικής κατασκευής πατητήρια, σε σχετικά καλή κατάσταση, είναι δυνατή η αναπαράσταση της οινοποιίας στην Oλυμπία. Tο πρώτο κτίσμα εντοπίσθηκε και αποτυπώθηκε σε ανασκαφή του 1878. Στη συνέχεια κατεδαφίστηκε, καθώς η ανασκαφή προχώρησε σε βάθος, αναζητώντας παλαι τερα κτίσματα. Bρισκ ταν στο βροειοδυτικ τμήμα του χώρου που περιέκλειε το ιερ , ανάμεσα στην πύλη του Γυμναστηρίου και της Παλαίστρας. Tο οικοδ μημα, ορθογώνιο, μήκους πάνω απ 20 μέτρα, πλάτους έξι μέτρων, είχε ανεγερθεί με τούβλα, πέτρες και αρχαία μέλη. O δυτικ ς εξωτερικ ς τοίχος ήταν προσανατολισμένος προς τη σημαντική οδική αρτηρία Bορρά-N του της Oλυμπίας. Eντειχισμένες, στο ίδιο ύψος και σε ίση μεταξύ τους απ σταση, ήταν τρεις κρήνες με αναπαράσταση λεοντοκεφαλής του Φιλιππείου. Στα δυτικά βρισκ ταν μία λεκάνη, περικλεισμένη απ πλάκες μαρμάρου. Oι αίθουσες ήταν διαφορετικού μεγέθους και εξυπηρετούσαν διάφορες ανάγκες. Στο ανατολικ δωμάτιο βρισκ ταν ένα μεγάλο πατητήρι, με ελαφρά κλίση προς Aνατολάς, που σωρεύονταν τα σταφύλια, τα οποία στη συνέχεια εργάτες συνέθλιβαν με γυμνά π δια ή με βαριά ξυλοπάπουτσα. Mετά την αρχική διαδικασία του πατήματος, τα λιωμένα σταφύλια φτυαρίζονταν στην εντοιχισμένη στο β ρειο τοίχο μικρ τερη λεκάνη και συνθλίβονταν ξανά με μηχανική πρέσα. Aπ τις τρεις λεοντοκεφαλές χυν ταν τ τε ο μούστος που αποθηκευ ταν κατευθείαν στα τοποθετημένα ακριβώς απ κάτω βαρέλια.

Πάνω: Σχεδιαστική προσπάθεια απεικ νισης σπιτιού της Oλυμπίας με πατητήρι, του 5ου μ.X. αιώνα. Δεξιά: Kάτοψη μιας παλαιορωμαϊκής θέρμης η οποία αργ τερα μετασκευάστηκε σε πατητήρι. Oλυμπία, 5ος αιώνας μ.X.

H πρ σβαση στην πρώτη αυτή αίθουσα γιν ταν απ μία μεγάλη πύλη, στα ν τια, απ την οποία τα σταφύλια μεταφέρονταν στο πατητήρι. Aπ μία δεύτερη θύρα είχε κανείς πρ σβαση σε αίθουσα που βρισκ ταν στα δυτικά. Eυρήματα, πως εξαρτήματα ζυγαριάς και νομίσματα αποδεικνύουν την ύπαρξη εμπορικών συναλλαγών, προφανώς σχετικών με την αγορά και πώληση σταφυλιών, μούστου και κρασιού. Στη διπλανή αίθουσα (IIb) με δάπεδο απ αργιλώδες έδαφος, βρισκ ταν ένας μεγάλος πίθος, πιθανώς για την αποθήκευση οίνου. Στα σιδερένια εργαλεία που ανακαλύφθηκαν εκεί, συγκαταλέγονται μαχαίρια σε σχήμα δρέπανου και σιδερένιες σκαπάνες, που χρησίμευαν για τον τρύγο, πως ακριβώς διακρίνονται σε αναπαράσταση σε μωσαϊκά της πρώιμης βυζαντινής περι δου. Mία σιδερένια σαΐτα μαρτυρεί και οικιακές ασχολίες, πως η ύφανση. Στη δυτική αίθουσα τέλος ανακαλύφθηκε μύλος για την άλεση σιτηρών, γεγον ς που οδηγεί στο συμπέρασμα τι επρ κειτο για το μαγειρείο.

Mετασκευές λουτρών Eνα άλλο πρ τυπο τεκμηριώνει τη μετατροπή εν ς απαρχαιωμέ-

6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

νου και χι χρήσιμου πλέον οικοδομήματος. Eπειδή τα πατητήρια έπρεπε να βρίσκονται σε δροσερούς χώρους, οι εγκαταστάσεις λουτρών ήταν οι καταλληλ τερες. Στο νοτιοδυτικά του Iερού, κοντά στο Λεωνιδαίον, βρίσκονταν οι καλοδιατηρημένες Θέρμες της Oλυμπία, που είχαν μετατραπεί σε ξενώνα και λουτρά (Kαπηλείον), στα τέλη του 3ου μ.X. αιώνα. Oταν πλέον τα λουτρά ήταν άχρηστα τον 5ο μ. X. αιώνα, μετασκευάστηκαν με τη δημιουργία των απαραίτητων για την οινοπαραγωγή τεχνικών εγκαταστάσεων, χωρίς, ωστ σο, να μεταβληθεί η προηγούμενη διαρρύθμιση. H δυτική αίθουσα, άλλοτε αποδυτήρια, διαιρέθηκε με χαμηλ τοίχο και στο ν τιο τμήμα τοποθετήθηκε ένα μεγάλο πατητήρι -ασβεστωμένο. Aσβεστωμένος ήταν και ο ν τιος, επικλινής -κοίλος, κυρτ ς;- τοίχος απ το έδαφος μέχρι τα παράθυρα, πως και τα περβάζια. Aπ τα τρία μεγάλα παράθυρα στο ν τιο τμήμα φτυάριζαν τα σταφύλια στο πατητήρι. O χυμ ς μεταφερ ταν μέσω εν ς πήλινου αγωγού στο μεγάλο πατητήρι, χτισμένο στη δεύτερη αίθουσα. Aυτ αποτελείται απ πυθμένα με τετράγωνες πήλινες πλάκες και στο κέντρο ακριβώς είναι ενσωματωμένο το

Πηγή πληροφοριών για τον τρύγο αποτελεί κυρίως ο Pωμαίος συγγραφέας Kολουμέλα, αλλά και ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος, καθώς και πολυάριθμα μωσαϊκά ή ανάγλυφα. O τρυγητ ς άρχιζε στις αρχές Σεπτεμβρίου και διαρκούσε το πολύ μέχρι τους πρώτες νυχτερινές δροσιές. M λις τα σταφύλια ωρίμαζαν, τα έκοβαν με μικρά, κυρτά μαχαίρια ή σιδερένια σκεπάρνια, τα σώρευαν σε καλάθια, που φ ρτωναν σε άμαξες και τα μετέφεραν στο πατητήρι. Tα άδειαζαν στο αιδάβροχο πατητήρι και τα συνέθλιβαν με τα π δια τους. O χυμ ς των σταφυλιών χυν ταν σε μεγάλα δοχεία ή στο λουτήρα. Συνήθως τα λιωμένα σταφύλια υποβάλλονταν και σε δεύτερη επεξεργασία με τη βοήθεια πρέσας. Tο νέο κρασί αποθηκευ ταν σε μεγάλα δοχεία, που ωρίμαζε οκτώ με 10 μήνες, έως του κατακάτσει το ίζημα, ώστε να μεταγγιστεί σε αμφορείς. Eνδεχομένως στην Oλυμπία να χρησιμοποιήθηκαν -φαρδιές- στάμνες με ένα μ νο χερούλι, οι οποίες κατασκευάζονταν σε κεραμοποιείο στους πρ ποδες του Kρ νου. Mε τη συσκευασία αυτή το κρασί της Oλυμπίας διοχετευ ταν στην περιφέρεια του χωριού. Eάν την εποχή των Pωμαίων αυτοκρατ ρων το κρασί έφτανε απ τις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας στο Iερ του Δι ς στην Oλυμπία, για να χρησιμεύσει σε σπονδές στους Θεούς ή για κέρασμα στους ξένους, μετά την κατάλυση της ειδωλολατρίας, το κρασί εξέλιπε. Προϊ ν της εύφορης πεδιάδας του Aλφειού και επεξεργασίας στα διάφορα πατητήρια του χριστιανικού χωριού της Oλυμπίας αποτελούσε, μως, σημαντικ οικονομικ υπ βαθρο για την κοιν τητα και συνέβαλε στην ευημερία της.

B˘˙·ÓÙÈÓ¤Û ÙÂÏÂÙÔ˘ÚÁ›Â˜ Στεφανώματα με άνθη και συμπ σεις απ κοιν ποτήρι παραπέμπουν σε διονυσιακές γιορτές O μούστος έμπαινε μέσα σε πιθάρια για να ζυμωθεί και να γίνει κρασί. Πολλά θαύματα, με πρώτο αυτ του Xριστού στο γάμο της Kανά, σχετίζονται με την αποθήκευση του οίνου σε πιθάρια. Ψηφιδωτ στη Mονή της Xώρας, Kωνσταντινούπολη, 1315–1320.

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Tης Mαρίας Γερολυμάτου Συνεργάτιδος KBE/EIE

OΣO KAI αν η αμπελουργία ήταν μια απ τις κύριες ασχολίες του αγροτικού πληθυσμού στο Bυζάντιο, στις βυζαντινές πηγές δεν υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για τον τρύγο. H περίοδος του τρύγου δηλώνεται με τις εκφράσεις καιρ ς τρυγητού, καιρ ς τρύγης και αποτελούσε ιδιαίτερο χρονικ σημείο αναφοράς. H νεοελληνική παροιμιώδης έκφραση θέρος, τρύγος, π λεμος, η οποία χρησιμοποιείται για την περιγραφή ιδιαζουσών συνθηκών, είχε εφαρμογή και στους Bυζαντινούς. Tο 641, ταν οι διάδοχοι του Hρακλείου ανταγωνίζονταν για την κατάληψη της αυτοκρατορικής εξουσίας, οι Kωνσταντινουπολίτες διαμαρτυρήθηκαν δι τι ήταν περίοδος τρύγου και δεν μπορούσαν να διαπεραιωθούν στην απέναντι ακτή για να τρυγήσουν τους αμπελώνες που είχαν στην περιοχή της Xαλκηδ νος. Eπειδή δε οι αμπελώνες καταστρέφονταν απ το στρατηγ Oυαλεντίνο, προσκάλεσαν τον πατριάρχη Πύρρο να στέψει αυτοκράτορα τον εγγον του Hρακλείου προκειμένου να επέλθει ειρήνη και να προστατεύσουν τη συγκομιδή τους. Πέντε αιώνες αργ τερα, ο Eυστάθιος Θεσσαλονίκης παρατηρεί τι τον καιρ του τρύγου οι Kωνσταντινουπολίτες εγκατέλειπαν τη Bασιλεύουσα για να μεταβούν στα προάστια (κτήματα) που είχαν σε κοντινές αποστάσεις. Παράλληλα, τα Bασιλικά, νομική συλλογή του 10ου αι., τα οποία αποτελούν κωδικοποίηση της ιουστινιάνειας νομοθεσίας, απαγορεύουν να κληθεί κάποιος στο δικαστήριο για να δικαστεί κατά την περίοδο του τρύγου, ενώ ορίζουν τι δεν έχει εφαρμογή καταδικαστική απ φαση εις βάρος κάποιου αν αυτ ς απουσιάζει για τον τρύγο. H σημασία του τρύγου πάντως διαφαίνεται και απ το γεγον ς τι υπήρχε ειδική εκκλησιαστική ευχή «εις μετάληψιν σταφυλής» η οποία διαβαζ ταν την 6η Aυγούστου καθώς και άλλη «επί τρύγης αμπέλου». O αυτοκράτορας Kωνσταντίνος Z΄ ο Πορφυρογέννητος (945–959) στο έργο Περί Bασιλείου Tάξεως που έχουν συγκεντρωθεί κείμενα τα οποία αφορούν την αυλική εθιμοτυπία, περιγράφει μια τελετή η οποία γιν ταν στο πλαίσιο του τρύγου στο ανάκτορο της Iέρειας, στην ασιατική ακτή του Bοσπ ρου. H περιοχή ήταν γνωστή για τους αμπελώνες της ήδη απ την πρωτοβυζαντινή περίοδο. Στην τελετή συμμετείχαν ο αυτοκράτορας, ο πατριάρχης, τα μέλη της Συ-

H καθαρι τητα και η διατήρηση σε καλή κατάσταση των πίθων ήταν κύριο μέλημα των αμπελουργών. Συχνά, πίθοι και υδρίες εικονίζονται εκτ ς απ τις παραστάσεις του γάμου στην Kανά και στις ειδούς των δώδεκα μηνών και μάλιστα στο μήνα Iανουάριο, οπ τε δοκιμάζονταν και τα νέα κρασιά. Mικρογραφία χφ. του έτους 1346, Mονή Bατοπεδίου αρ. 1199.

γκλήτου καθώς και οι δύο δήμαρχοι των Πρασίνων και των Bενέτων με τους δημ τες. H λη τελετή ελάμβανε χώραν στον υπαίθριο χώρο έξω απ το ανάκτορο της Iέρειας, που κατασκευαζ ταν φρινζάτον, είδος σκηνής. O αυτοκράτορας, περιβεβλημένος με το κολ βιον καί το σαγίον, και ο πατριάρχης, φορώντας φελ νιο και ωμοφ ριο, κατέβαιναν μαζί απ το ανάκτορο και εισέρχονταν στην αναδενδράδα, δηλαδή σε συστάδα δένδρων με αναρριχώμενα κλήματα, η οποία βρισκ ταν μπροστά απ τ αμπέλι. Eκεί, βρισκ ταν μαρμάρινη τράπεζα πάνω στην οποία είχαν τοποθετηθεί καλάθια με σταφύλια. Aφού πλησίαζαν οι παριστάμενοι αξιωματούχοι, ο πατριάρχης ευλογούσε σύμφωνα με την εκκλησιαστική τάξη τα σταφύλια τα οποία του παρουσίαζε μέσα σέ είδος κάδου (βούτη) ο κουράτορας, δηλαδή ο υπεύθυνος διαχειριστής του αυτοκρατορικού κτήματος της Iέρειας. Στη συνέχεια, ο πατριάρχης και ο αυτοκράτορας προσέφεραν ο ένας στον άλλο απ ένα βοτρύδιο, ενώ ο αυτοκράτορας μοίραζε με τη σειρά σε καθέναν απ τους παρισταμένους απ ένα τσαμπί σταφύλι. H λη τελετή συνοδευ ταν απ άσματα τραγουδισμένα απ τους παριστάμενους δήμους, των οποίων στ χος ήταν η επευφημία του αυτοκράτορα. Kοιν χαρακηριστικ στα άσματα αυτά είναι η μεταφορική χρήση της αμπέλου και του τρύγου, καθώς η ευαγγελική ρήση «Eγώ ειμί η άμπελος και υμείς τα κλήματα» χρησιμοποιήθηκε νωρίς για να δηλώσει τη σχέση

ει δ’ ού δίδως μεν, προτρέπει δε λαμβάνειν, στας ένδον αυτ ς δρέψομαι των βοτρύων και των οπωρών, ει τι κάλλιστιν, λάβω καν γεύσιν ώσιν οία δη και την θέαν άλλους επαίνους πλέξομαί σοι δεύτερους και τον τρυγητ ν εύξομαί σε και πάλιν ιδείν καθώς πέρυσιν ευλογημένον πως απείρων εκθλιβέντων βοτρύων γλεύκους υπερβλύσωσι ληνοί πίθοι (Xριστ φορος Mιτυληναίος, εκδ. E. Kurtz, Λιψία 1903, αρ. 105).

8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

των χριστιανών αυτοκρατ ρων με τους υπηκ ους τους. Στο πρώτο άσμα, οι πατρίκιοι καλούνται, αφού τρυγήσουν τα άνθη της θεϊκής σοφίας, να στεφανωθούν με αυτά και να γίνουν έτσι κοινωνοί των θεϊκών χαρισμάτων. Στο τέλος απευθύνεται ικεσία προς τον Θε να διαρκέσει επί μακρ ν η εξουσία του αυτοκράτορα. Σε άλλο άσμα, η αυτοκρατορική αρετή παρομοιάζεται με το θαλερ αμπέλι (άμπελος ευκληματούσα). Kαρποί της είναι β τρυες ευφροσύνης τους οποίους τρυγά λη η υφήλιος και πίνοντας απ γεμάτο ποτήρι τραγουδά μέσα σε ατμ σφαιρα ευθυμίας. Aνάλογο ήταν και το περιεχ μενο άλλου άσματος το οποίο αναφέρεται στην τρυγητική απ λαυση στο ανάκτορο της Iέρειας. Mετά το πέρας της τελετής και αφού εύχονταν οι δήμοι στους αυτοκράτορες –τον κύριο αυτοκράτορα και τον ή τους συναυτοκράτορες– οι τελευταίοι επέστρεφαν μαζί με τον πατριάρχη στ παλάτι που παρετίθετο γεύμα στο οποίο παρακαθ ταν και η Σύγκλητος. Oι δήμοι, των οποίων ο λ γος παρουσίας στην τελετή ήταν η επευφημία των αυτοκρατ ρων, αναχωρούσαν αφού λάμβαναν ως δωρεά απ τον αυτοκράτορα απ έξι νομίσματα ο καθένας. H περιγραφή αυτή στο Περί Bασιλείου Tάξεως θεωρείται τι έχει συνταχτεί είτε γύρω στο 911 στα χρ νια του Λέοντος ΣT΄ του Σοφού (886–912), ταν είχε στεφθεί συμβασιλέας ο ανήλικος γιος του Kωνσταντίνος, είτε μεταξύ των ετών 948–959, ταν στέφθηκε συναυτοκράτορας του Kωνσταντίνου Z΄ ο

γιος του Pωμαν ς, ο μετέπειτα Pωμαν ς B’ (959–963). Πάντως, η συμμετοχή του αυτοκράτορα σε ανάλογες τελετές είχε παλαιά παράδοση. O Γρηγ ριος της Tours αναφέρεται στην έξοδο του αυτοκράτορα σε αυτοκρατορική έπαυλη για την περίοδο του τρύγου η οποία διαρκούσε τριάντα ημέρες. H τελετή στο ανάκτορο της Iέρειας τοποθετείται πιθανώς χρονικά λίγο πριν απ την έναρξη του κανονικού τρυγητού των αυτοκρατορικών αμπελώνων και προσομοιάζει με την ευλογία των απαρχών, την αρχή δηλαδή της συγκομιδής. Oπωσδήποτε, δεν πρ κειται για ένα συνηθισμένο τρύγο, αλλά για μια ιδιαίτερη τελετή στ χος της οποίας ήταν να εξάρει το αυτοκρατορικ μεγαλείο. Oι μεταφορικές εικ νες του στεφανώματος με άνθη, της τρυγήσεως της αμπέλου και της συμπ σεως απ ένα κοιν ποτήρι παραπέμπουν εμφανώς σε διονυσιακές τελετές, κατά τη διάρκεια των οποίων οι συμμετέχοντες προσπαθούσαν να επιτύχουν τη μέθεξη με το Θείο. Aπ την άλλη, η ευλογία των σταφυλών απ τον πατριάρχη αποκαθαίρει την τελετή απ τα παγανιστικά στοιχεία της. Παράλληλα, η ταυτ χρονη παρουσία του πατριάρχη και του αυτοκράτορα και η μεταξύ τους ανταλλαγή των σταφυλών είναι, ίσως, μια προσπάθεια να τονιστεί η αρμονική συνύπαρξη κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας, η οποία είχε διαταραχθεί στα τελευταία χρ νια της βασιλείας του Λέοντος ΣT΄ εξαιτίας του ζητήματος της τετραγαμίας.

Tρύγος: τέχνη και πραγματικ τητα Mια εξιδανικευμένη περιγραφή τρύγου στις Πύλες της Bιθυνίας περιλαμβάνεται σε επιστολή του Θεοδώρου Δαφνοπάτη. Kοιν ς φιλολογικ ς τ πος είναι και η περιγραφή του τρύγου πως αυτή δίδεται απ το Θε δωρο Πρ δρομο (12ος αι.) στην έμμετρη μυθιστορία του «Tα κατά Pοδάνθην και Δοσικλέα». Στο ποιητικ αυτ έργο περιλαμβάνεται η έκφραση εν ς γυάλινου κρατήρα ο οποίος έφερε ανάγλυφη παράσταση τρύγου. Aπεικονίζονταν τρυγητές να κ βουν ώριμα τσαμπιά σταφύλια και να τα ρίχνουν μέσα σε καλάθια, να πατούν τα σταφύλια στο λην και να συλλέγουν το μούστο σε μικρά πήλινα σκεύη και στη συνέχεια να τον μετοχετεύουν σε πιθάρια. H παράσταση συμπληρων ταν απ τρυγητές οι οποίοι χ ρευαν πιασμένοι χέρι χέρι, ενώ εικονιζ ταν και ένας Δι νυσος καθισμένος σε ένα πιθάρι να παίζει

Aν δεν μου δίνεις συ ο ίδιος, με προτρέπεις μως να πάρω εγώ, να μπω μέσα ο ίδιος και να κ ψω τα σταφύλια και απ τα οπωρικά ,τι καλύτερο να πάρω. Kαι αν η γεύση τους είναι τ σο καλή σο και η ψη τους και άλλους ακ μα επαίνους θα σου πλέξω και θα σου ευχηθώ να δεις και πάλι τον τρυγητ πως και πέρυσι ευλογημένο, ώστε αφού πατηθούνε αμέτρητα σταφύλια να υπερχειλίσουν απ μούστο ληνοί και πίθοι.

με τους Σατύρους και τις Bάκχες. H περιγραφή υποδηλώνει εξοικείωση με παραστάσεις τρύγου της αρχαι τητας και της πρωτοβυζαντινής περι δου. Tα παραπάνω κείμενα δεν προσφέρουν κάποιες πρακτικές λεπτομέρειες για τη διαδικασία του τρύγου και για τις διάφορες εργασίες που τον συν δευαν ούτε και για τους κινδύνους οι οποίοι τον απειλούσαν. Tι γνωρίζουμε μως πραγματικά για τον τρύγο και τα προβλήματά του; Tα Γεωπονικά του Kασσιανού Bάσσου αφιερώνουν αρκετές παραγράφους στον τρύγο και σε συναφείς δραστηρι τητες, πως την κατασκευή ληνών και την προετομασία των πιθαριών. Δεν μπορούμε μως να είμαστε καθ λου σίγουροι για την πρακτική εφαρμογή τους, δεδομένου τι πρ κειται για συλλογή πληροφοριών του 4ου αι., οι οποίες συμπληρώθηκαν τον 6ο αι., συγκεντρώθηκαν δε και καταγράφηκαν στη μορφή στην οποία σώζονται σήμερα το 10ο αι. O Γεωργικ ς N μος, μεταγενέστερο κείμενο το οποίο χρονολογείται ανάμεσα στο τελευταίο τέταρτο του 7ου και στο πρώτο μισ του 8ου αι., προβλέπει τι αν, ενώ δέν έχει ακ μα ολοκληρωθεί ο τρύγος σε ένα αμπέλι, κάποιος αφήσει μέσα τα ζώα του καί καταστρέψει τα ατρύγητα τμήματα του αμπελώνα, θα τιμωρηθεί με τριάντα ραβδισμούς ενώ θά πρέπει αποζημιώσει τ ν παθ ντα. Πιο συγκεκριμένες, αν και πενιχρές, είναι οι πληροφορίες απ κάποια αγιολογικά κείμενα. Oι καιρικές συνθήκες επηρέαζαν τον τρύγο και μπορούσαν να βλάψουν την παραγωγή. Mια αναπάντεχη κακοκαιρία μπορούσε να καταστρέψει τους κ πους μιας ολ κληρης χρονιάς. Eνα τέτοιο παράδειγμα προσφέρει ο Bίος του οσίου Δανιήλ του Στυλίτη, ο οποίος έζησε τον 5ο αι. στα περίχωρα της Kωνσταντινούπολης. Στο κείμενο αυτ περιγράφεται μια απρ σμενη καταιγίδα βροχής και χαλάζης, η οποία την εποχή του τρύγου κατέστρεψε την παραγωγή στους αμπελώνες κάποιου Γελανίου, αξιωματούχου στην αυλή του αυτοκράτορα Λέοντος A΄ (457–474). O κίνδυνος απ τις καιρικές αντιξο τητες ήταν μεγάλος και οι άνθρωποι τ σο ανίσχυροι να τον αντιμετωπίσουν ώστε δημιουργούσε μεταφυσικ δέος στους αμπελοκαλλιεργητές. Eτσι, ο ευσεβής συγγραφέας του Bίου ερμηνεύει την αιφνίδια χαλαζ πτωση ως θεϊκή τιμωρία η οποία επιβλήθηκε στον Γελάνιο, επειδή αυτ ς είχε αντιταχθεί στην εγκατάσταση του οσίου Δανιήλ σε κίονα μέσα σε κτήματα τα οποία του ανήκαν. O Bίος του οσίου Bλασίου του καταγομένου απ το Aμ ριο της Mικράς Aσίας προσφέρει ένα άλλο στιγμι τυπο απ τρύγο. O Bλάσιος εγκατεβίωσε στην καμπή του 9ου προς το 10ο αι. στην περίφημη μονή του Στουδίου στην Kωνσταντινούπολη. H μονή διέθετε πλούσιους αμπελώνες στα περίχωρα της Kωνσταντινούπολης τους οποίους καλλιεργούσε συστηματικά. O σιος Θε δωρος Στουδίτης, ο πιο γνωστ ς μοναχ ς του κοινοβίου (759–826), σε ομιλία του η οποία εκφωνήθηκε την περίο-

Tα περισσ τερα μοναστήρια στο Bυζάντιο διέθεταν μεγάλους αμπελώνες και οι εργασίες του αμπελουργού ορίζονταν με ακρίβεια στα τυπικά των μονών. Tην παράδοση αυτή συνεχίζουν ώς σήμερα πολλές μονές ανά την Eλλάδα.

δο του τρύγου, προέτρεπε να μην προσδοκά κάποιος τα κέρδη που θα αποφέρει η συγκομιδή των σταφυλών, αλλά αυτά τα οποία θα αποκομίσει καλλιεργώντας τις αρετές. O σιος Bλάσιος χρειάστηκε κάποτε την εποχή του τρύγου να μεταβεί μαζί με άλλους μοναχούς στο μετ χιο της Φιρμουπ λεως στη Θράκη. Tο κείμενο περιγράφει με γλαφυρ τητα την προετοιμασία των πίθων προκειμένου να αποθηκευτεί το καινούργιο κρασί. Kάποιος απ τους μοναχούς ανέλαβε να τους καθαρίσει απ την εναπομείνασα στον πυθμένα ιλύ, ζαλίστηκε μως απ τις αναθυμιάσεις, έχασε τις αισθήσεις του και έπεσε μέσα. Φαίνεται τι επρ κειτο για μεγάλης χωρητικ τητας πίθους, αφού δημιουργήθηκε θέμα για το πώς θα ανασυρ ταν ο μοναχ ς. Tά «Γεωπονικά» συμπληρώνουν στο σημείο αυτ το αγιολογικ κείμενο. Aφιερώνουν πολλές παραγράφους στην κατασκευή των πίθων καθώς και στην εσωτερική επίχρισή τους προκειμένου να μπει μέσα ο μούστος, ενώ δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στο γεγον ς τι οι πίθοι έπρεπε νά καθαριστούν σχολαστικά.

Eνας Tρύγος στη Mυτιλήνη... Mια άλλη αναφορά σε τρύγο, στο πλαίσιο εν ς θαύματος, εμπεριέχεται στο Bίο των οσίων Δαβίδ, Συμεών και Γεωργίου, τριών αδελφών οι οποίοι κατάγονταν απ τη Mυτιλήνη. Kατά την πανηγυρική επιστροφή του νεωτέρου απ τους τρεις, του Γεωργίου, στη Mυτιλήνη, λίγο μετά τη Σύνοδο της αναστήλωσης των εικ νων το 843, συγκεντρώθηκε σε να της Θεοτ κου μεγάλος αριθμ ς ατ μων για να τον ευφημήσουν και να δε-

χθούν την ευλογία του. H τελετή δεν είχε μεγάλη διάρκεια και ο Γεώργιος τους έδωσε την άδεια να επιστρέψουν στις εργασίες τους αφού ήταν καιρ ς τρύγου. Λίγο παραπάνω αναφέρεται τι ήταν η γιορτή του Γενεθλίου της Θεοτ κου, η οποία τιμάται στις 8 Σεπτεμβρίου. Λίγες μέρες αργ τερα, στην εορτή της Yψώσεως του Tιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου, ο Γεώργιος ενθρονίστηκε επίσημα σε πανηγυρική τελετή. Στο τέλος της Θείας Λειτουργίας ο σιος προσκάλεσε τους πιστούς οι οποίοι είχαν συγκεντρωθεί στην εκκλησία να μεταβούν στο γειτονικ μικρ αμπελώνα και να κ ψουν απ ένα τσαμπάκι σταφύλι. Tρεις μέρες αργ τερα, ο Γεώργιος έδωσε εντολή να συγκεντρωθούν στο λην τα σταφύλια τα οποία είχαν μείνει ατρύγητα καί νά πατηθούν. Φαίνεται τι δεν είχαν απομείνει παρά μ νο οι επιφυλλίδες, δηλαδή τα καχεκτικά σταφύλια τα οποία δεν είχαν τρυγηθεί. Στην ειρωνική παρατήρηση τι οι ληνοβάτες δεν θα επαρκούσαν για να πατηθούν στο λην , ο άγιος ανταπάντησε επιτελώντας ένα θαύμα. Δύο ληνοβάτες ανέβηκαν στο λην παρ ντος του οσίου Γεωργίου καί το αποτέλεσμα ήταν ο μούστος να είναι τ σο άφθονος ώστε χι μ νο να γεμίσουν μεγάλοι πίθοι, αλλά οι παρευρισκ μενοι να γεμίσουν κάθε είδους αγγεία τα οποία είχαν μαζί τους. Tο επεισ διο παρουσιάζει ενδιαφέρον χι μ νο δι τι μας δίνει μια εικ να για το πώς ο τρύγος εντασσ ταν στη λειτουργική ζωή της εκκλησίας –σταφύλια μοιράζονται κατά την ημέρα του Σταυρού απ αμπελώνα που ανήκει στην ιδιοκτησία της Eκκλησίας– αλλά και δι τι αντιπαραθέτει, με έμμεσο τρ πο, το χριστιανικ τρύγο απ τον τρύγο ο οποίος

εμπεριείχε παγανιστικά στοιχεία. Tο θαύμα επιτελείται ενώ ο επίσκοπος ψέλλει τους δαβιτικούς ψαλμούς. H αναφορά γίνεται πιθανώς για να αντιπαραβάλει τη χριστιανική συμπεριφορά με τα παγανιστικά κατάλοιπα που επικρατούσαν κατά τον τρύγο. O καν νας 62 της εν Tρούλλω Συν δου (691–692) απαγ ρευε να συνοδεύεται το πάτημα των σταφυλών καί η έγχυση του κρασιού στα πιθάρια απ ειδωλολατρικές πρακτικές πως η επίκληση του ον ματος του Διονύσου και οι διάφοροι αστεϊσμοί και τα πειράγματα. Eν τούτοις, παρά τις σχετικές απαγορεύσεις, οι ειδωλολατρικές αυτές συνήθειες διατηρήθηκαν. Tο 12ο αι., οι διάσημοι κανονολ γοι Iωάννης Zωναράς, Θε δωρος Bαλσαμών και Aλέξιος Aριστην ς σχολιάζοντας τους καν νες της εν Tρούλλω συν δου καταδικάζουν αυτές τις πρακτικές. O Bαλσαμών μάλιστα αναγνωρίζοντας τι η ευφρ συνη διάθεση που δημιουργείται κατά τη σύνθλιψη των σταφυλών και την τοποθέτηση του κρασιού στα πιθάρια είναι αναπ φευκτο να προκαλεί τη θυμηδία, προτείνει ως μέσο μετριασμού του αναγκαίου αυτού κακού την συχν τερη εκφώνηση της ευχής Kύριε ελέησον. Bιβλιογραφία H. Aναγνωστάκης, «Oίνος ο βυζαντιν ς. H άμπελος και ο οίνος στη βυζαντινή ποίηση και υμνογραφία», τ. 1–2, Aθήνα 1995. Φ. Kουκουλές, «Bυζαντινών βίος και πολιτισμ ς», τ. 5, Aθήνα 1952, σ. 288–295. Kωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, «Περί Bασιλείου Tάξεως», έκδοση και σχολιασμ ς I. Reiske, B ννη 1829–1830. τ. 1, σ. 373–375 (κείμενο) και τ. 2, σ. 348–353 (σχ λια). Kωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, «Περί Bασιλείου Tάξεως», έκδοση, σχολιασμ ς και γαλλική μετάφραση A. Vogt, τ. 2.1 Παρίσι 1939, σ. 175–176 (κείμενο) και τ. 2.2, σ. 180–181 (σχ λια).

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

«Eγώ κ βω τα σταφύλια απ τ’ αμπέλια/ κάνω κρασί πατώντας τα στα πατητήρια», λέει ο μήνας Σεπτέμβριος, ο Tρυγητής, εδώ με το ζώδιο του Zυγού. Mικρογραφία χφ. του έτους 1346, Mονή Bατοπεδίου αρ. 1199.

Ψηφιδωτή παράσταση τρύγου και ληνού απ τη Bασιλική της Aγίας Kωνσταντίας στη Pώμη, 4ος αιώνας. Tου Hλία Aναγνωστάκη

ΣTH ΦIΛOΛOΓIKH και εικαστική παράδοση τη Bυζαντινή, ο τρύγος είτε προσωποποιείται με τους μήνες Σεπτέμβριο και Oκτώβριο, είτε αποδίδεται και συμβολίζεται με τους εξής τρ!πους: 1) Tρύγος-θυσία και μαρτύριο του Θεανθρώπου και των μαρτύρων. 2) Tρύγος πολέμου, !που ο βυζαντιν!ς βασιλιάς και πολεμάρχης συνθλίβει τους εχθρούς και επίβουλους του αμπελώνα της αυτοκρατορίας. 3) Tρύγος πλούτου και αρετών υλικών και ψυχικών. 4) Tρύγος αποκαλυπτικ!ς, !που η οργή του θεού πατεί και συνθλίβει τους εκτραπέντες και αμαρτωλούς. 5) Eρωτικ!ς τρύγος, !που ο εραστής και δραγάτης τρυγά τον ερωτικ! καρπ! του έρωτα- αμπελώνα που καλλιέργησε. Στη συνοπτική αυτή ταξιν!μηση των βυζαντινών τρύγων δίδομε παρακάτω ορισμένες μεταφράσεις, προτάσσοντας τη μοναδική έκφραση του Θε!δωρου Δαφνοπάτη, !που ο τρύγος ερεθίζει και ξυπνά και τις αισθήσεις. Aξίζει, πάντως, να αναφέρουμε τον ερωτικ! τρύγο της Aρτας με την κοινωνική του διάσταση !πως περιγράφεται απ! το μητροπολίτη Nαυπάκτου.

Tρύγος στην Aρτα Eνας κάτοικος της Aρτας στην Hπειρο, ον!ματι Ξένος, έρχεται προς συνάντηση του μητροπολίτη Nαυπάκτου και του διηγείται ένα λυπηρ! περιστατικ! που μ!λις του συνέβηκε. O Ξένος ήταν υπάλληλος στον αμπελώνα του κυρού Γεωργίου Πετομένου. Eνας ακ!μη υπάλληλος

10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

Eγώ κ βω τα σταφ Σταχυολογήματα απ τη φιλολογική και

Στον αποκαλυπτικ τρύγο η Bαβυλώνα και η Kωνσταντινούπολη αποτελούν τις π λεις που θα τρυγηθεί το ανθρώπινο γένος. Aπ τον λην του θυμού του θεού θα τρέξει άφθονο κρασί–αίμα. H γη–θεά Pέα καθισμένη στο λιονταρ μορφο τέρας θα κεράσει απ το ποτήρι της τα χθ νια και μιαρά ντα. (Δευτέρα Παρουσία, Pούτσικα Pεθύμνου, Nα ς Παναγίας και Σωτήρος, τοιχογρφ. 1391).

ύλια απ τ’ αμπέλια εικαστική βυζαντινή τέχνη για τον τρύγο

«Tο αμπέλι θέλει τρύγημα και το σταφύλι κ μμα και η κοπελιά αγκάλιασμα και φίλημα στο στ μα». Σύμφωνα με το Tαλμούδ και κάποιες απ κρυφες παραδ σεις, το κλήμα ήταν το δέντρο της γνώσεως στην Eδέμ. O τρύγος των σταφυλιών είναι ο πρώτος ερωτικ ς τρύγος της μέθης, της έκστασης και της αμαρτίας. «Aδάμ πού ει», φωνάζει ο Θε ς στον πρώτο τρυγητή του π θου που εδώ απεικονίζεται μαζί με την Eύα με τη δροσιά, αθω τητα αλλά και παιδική πονηρία του ατακτήσαντος. Aκούμια Pεθύμνου, Nα ς του Σωτήρος, τοιχογραφία του 1389 (φωτ. I. Σπαθαράκης: «Bυζαντινές τοιχογραφίες Nομού Pεθύμνου»).

στο ίδιο αφεντικ! εκτελούσε την ίδια υπηρεσία, επιβλέποντας τους τρυγητές. Aνδρες και γυναίκες δούλευαν μαζί. O επιστάτης του Πετομένου, γοητευμένος απ! τα θέλγητρα των εργατριών, ριχν!ταν σ’ αυτές και, !σο ο Ξένος δεν έδινε σημασία, τις χαϊδολογούσε, εμποδίζοντάς τις να πηγαινοέρχονται με την ησυχία τους. Aυτ! συνεχίστηκε τ!σες φορές, που ο Ξένος, μην καταφέροντας να τον αποτρέψει απ! τα κ!λπα του, άρπαξε ένα ξύλο για να τον κτυπήσει. Kι εκείνος άρχισε να στριφογυρνάει απ! δω κι απ! εκεί για να τον αποφύγει, ώσπου μια στιγμή γυρίζοντας το κεφάλι, δέχτηκε ένα δυνατ! κτύπημα: δυο μέρες αργ!τερα πέθανε.

Aισθήσεις και ηδονή Eίναι η εποχή που τρυγάτε τα ώριμα σταφύλια. Oμορφο, αλήθεια, θέαμα, να τα βλέπεις κρεμασμένα στου αμπελιού τους κλάδους, προστατευμένα κάτω απ! τα πλατιά και μαλακά φύλλα που μ!λις αφήνουν του ήλιου τις ακτίνες να περνούν. Aγουρα ακ!μη τα περιλούζει η πιο εύκρατη θερμ!της που σιγά και ήρεμα τα ωριμάζει. Aλλά τα προφυλάσσουν και απ! τη σφοδρ!τητα του ανέμου και τα

καλύπτουν για να μην πληγωθούν και σπάσουν απ! τις ραγδαίες και δυνατές βροχές. Tέτοιο γλυκύ καρπ!, ώ κάλλη και Xάριτες, δεν θα μπορούσε παρά να τον προστατεύουν... γλυκύ καρπ! με το βαθύ πορφυρ! χρώμα της βασιλικής αλουργίδας... Mα ακ!μη πιο ευχάριστο θέαμα είναι η κοπή του σταφυλιού με το μαχαίρι, καθώς απ! το αμπέλι αποχωρίζεται για να μπει στα πλεκτά πανέρια και να κουβαληθεί στο πατητήρι. Kι εκεί άνδρες με τα καθαρά ποδάρια τους πατούνε τα σταφύλια και απ! τα χείλη τους βγαίνουν ρυθμοί μελωδικοί που ξεχειλίζουν απ! τη χαρά και την ευτυχία της ψυχής τους. Kι !πως τα π!δια τους ανεβοκατεβαίνουν και μετακινούνται αναβλύζει το ζουμί των σταφυλιών κι έτσι γλυκά κυλά με ένα συνεχή απαλ! ήχο που γαργαλίζει την ακοή, καθώς απ! τον κρουν! του πατητηριού χύνεται ήρεμα ο μούστος μέσα σε αυτ!ν που ήδη έχει συγκεντρωθεί στο αγγείο απ! κάτω. Kαι απ! την κοιλ!τητα του μισοάδειου αγγείου, !που πέφτει ο μούστος περιστρέφεται και αντηδονεί η μελωδική ηχώ γλυκά ώς τα αυτιά μας. Kι είναι χαρά στα μάτια το χρώμα της πορφύρας που έχει ο μούστος και θέλγει να τον βλέπεις ήρεμα να ρέει. Kι ακ!μη θέλγει, !ταν προσφέρεται για π!ση, τη γεύση και την αφή τη συγγενίδα της. Kι έτσι προσφέρει ευχαρίστηση σε !λες τις αισθήσεις κι εξερεθίζει ξυπνώντας κάθε ηδονή. Tέλος, να το πιθάρι γεμάτο, ξέχειλο ώς τις άκρες, στεφανωμένο απ! το λευκ! αφρ! του μούστου, που Συνέχεια στην 12η σελίδα

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Στην ορθ δοξη παράδοση μ νο στη φωτογραφία ο θείος β τρυς περιγράφεται ως συνθλιβ μενος και η Παρθένος κάτω απ το σταυρ να συλλέγει το γλαύκος της αθανασίας. Aντίθετα, στη δυτική παράδοση, ο Xριστ ς ως εσταυρωμένος και συνθλιβ μενος β τρυς εικονίζεται στο γνωστ θέμα του ιερού πιεστηρίου με σκηνή τρυγητού και πατητήρια στο δεύτερο επίπεδο.

(Mανουήλ, Φιλή: Στους δώδεκα μήνες, 13ος αι.). και το καλάθι έγεμεν, λα σταφύλια είχεν είχεν δε και χαρτ πουλον στο χέριν του γραμμένον: «Tρυγώ τα εδραγάτευα τρεις μήνας οι οφθαλμοί μου, πίνω τον οίνον του καλά, τρώγω και τον καρπ του.» (Λίβιστρος και Pοδάμνη: ο βατικαν ς κώδικας Barb. Gr. 172)

Aποκαλυπτικ ς τρύγος

Συνέχεια απ την 11η σελίδα

βγάζει ένα ελαφρύ συριγμ! απ! το αέριο που περιέχει. Tο μάτι παρακολουθεί με ευχαρίστηση τις λευκές φουσκάλες του βρασμού και το αυτί τον ήχο που διαχέεται απ! τη ρήξη τους... (Θε δωρος Δαφνοπάτης, Eπιστολαί, 1ος αι.).

H φιάλη του Γωβρύα Kι αν απ κοντά πλησίαζες θα ’βλεπες τούτα απ την μεριά σταφύλια μες στ’ αμπέλια μορφα, ώριμα, τρυφερά, γεμάτα ρώγες λες και σε καλούσαν για τον τρύγο, κι απ’ την άλλη τρυγητές, λες και θα μιλήσουν, που έκοβαν τα σταφύλια απ τ’ αμπέλια και σε καλοπλεγμένα τα ’βαζαν καλάθια που έμοιαζαν λύγινα κι χι απ πέτρα.

Eνα τσαμπί θα ζήταγες, πιστεύω, λες τρύγο κι χι σκάλισμα πως βλέπεις τ σο καλά είχε σκαλιστεί η πέτρα. Aλλοι πατούσαν των σταφυλιών τις ρώγες βγάζοντας κρασί μες στο πατητήρι· και πλέκοντας τα δάκτυλα, πιασμένοι σε λίθινο χορ χοροστατούσαν. Θα ’λεγες πιο καλά παρατηρώντας στ’ αλήθεια λένε χαρούμενα τραγούδια, που σου ’ρχεται να πας μαζί τους στο χορ να πιαστείς και να χορέψεις. Aλλοι το κρασί σε μικρά, πήλινα σκεύη έβαζαν κι ύστερα έριχναν σε νέα πιθάρια. Kι ο Δι νυσος του τρύγου ο προστάτης καθισμένος σε νέου πιθαριού το στ μα με τις Bάκχες και με τους Σατύρους έπαιζε μαζί τους τα παιγνίδια του

12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

τρύγου. Aπ’ ένα σταφύλι έκοβε τις ρ γες και βέλη απαλά έριχνε στους Σατύρους· κι αυτοί χάμω πέφτανε σαν κτυπημένοι (Θ. Πρ δρομος, Tα κατά Pοδάνθη και Δοσικλέα Δ 344-371)

Σεπτέμβριος Eγώ κ βω τα σταφύλια απ τ’ αμπέλια κάνω κρασί πατώντας τα στα πατητήρια το πιο γλυκ ποτ στην αρχή του χρ νου. (Θ. Προδρ μου στίχοι στους δώδεκα μήνες, 12ος αι.). O Σεπτέμβριος φέρνει τα γλυκά σταφύλια κι ευλογώντας των πατητών τις ελπίδες αναγαλλιάζει βλέποντας το ξύλινο βαρέλι.

O αποκαλυπτικ!ς τρύγος και θερισμ!ς του κ!σμου, χρησιμοποιήθηκε απ! τις βυζαντινές προφητείες και αποκαλύψεις. Eδώ ο αμπελώνας συμβολίζει τον κ!σμο, τα σταφύλια με το κρασί συμβολίζουν τους ανθρώπους με το αίμα τους. Eνας άγγελος απευθύνεται σε άλλο άγγελο με κοφτερ! δρεπάνι: «Pίξε το κοφτερ! δρεπάνι σου και τρύγησε τους καρπούς του αμπελιού της γης, γιατί τα σταφύλια του ωρίμασαν. Kαι έριξε ο άγγελος το δρεπάνι του στη γη, και τρύγησε το αμπέλι της γης, και έβαλε τα σταφύλια στο μεγάλο πατητήρι του θυμού του θεού. Kαι το πάτημα έγινε έξω απ! την π!λη, και έτρεξε το αίμα απ! το πατητήρι χίλια εξακ!σια στάδια μακριά και έφτασε ώς τα χαλινάρια των αλ!γων». H παραπάνω σκηνή απ! την Aποκάλυψη του Iωάννη θα χρησιμοποιηθεί και θα προσδιορισθεί γεωγραφικά απ! τις μεταγενέστρες αποκαλύψεις και προφητείες. Στην Aποκάλυψη του ΨευδοMεθοδίου (7ος αιώνας) που απηχεί την αγωνία του βυζαντινού ανθρώπου μπροστά στις επιδρομές Aράβων και Σλάβων, προλέγεται !τι ο αυτοκράτωρ, που θα καθυποτάξει τα διάφορα έθνη, θα επιστρέψει στο Bυζάντιο και θα κάνει μεγάλη οινοποσία στο λιμάνι των Σοφιανών (ποιήσει π τον εν Σοφιανοίς). Πάντως, απ! τον 13ο αιώνα και εξής ο τρύγος της Aποκαλύψεως και η καταστροφή του αμπελώνα απ! τα άγρια και ακάθαρτα ζώα συμβολίζουν την κατάλυση της βυζαντινής αυτοκρατορίας απ! Σταυροφ!ρους και Tούρκους. Στον χρησμ! του Δανιήλ για την Πελοπ!ννησο προφητεύεται με τον τρύγο η εξολ!θρευση των Tούρκων απ! την περιοχή. Xρησμ!ς του Δανιήλ για την Πελοπ!ννησο: Eφτασεν καιρ ς του τρύγου ως δια να ξολοθρεύση παν γένος Iσμαηλίτων απ της Πελοποννήσου.

Στην ψηφιδωτή παράσταση που προέρχεται απ τον Aγιο Mάρκο της Bενετίας αναπτύσσεται η ιστορία του Nώε. O πατριάρχης εικονίζεται αριστερά, καθισμένος κάτω απ το αμπέλι, στον πρώτο μετακατακλυσμιαίο τρύγο, να συνθλίβει σταφύλι και να πίνει κρασί. Tα αποτελέσματα του άμετρου ποτού εικονίζονται στην κεντρική σκηνή, που ο Nώε μεθυσμένος έχει ξαπλωθεί στο κρεβάτι του γυμν ς. Tη γύμνια του πατέρα του βλέπει ο Xαμ, που στη δεξιά σκηνή εικονίζεται να καλεί τα δύο αδέλφια του για να αντιμετωπίσουν λοι μαζί την έκρυθμη κατάσταση. H παράσταση χρονολογείται στον 13ο αιώνα, τα βυζαντινά τεχνοτροπικά στοιχεία της είναι έντονα, αλλά η λη σύνθεση οφείλεται σε εντ πιους καλλιτέχνες.

Eρωτας και τρύγος στο Bυζάντιο Σκηνές τρ μου εντάσσουν τον σαρκικ π θο και την ηδονή στην χριστιανική παράδοση Tης Xριστίνας Γ. Aγγελίδη Bυζαντινολ γου

«EΓΩ EIMI η άμπελος, υμείς τα κλήματα. O μένων εν εμοί καγώ εν αυτώ ούτος φέρει καρπ ν πολύν, τι χωρίς εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν». Mε τα λ για αυτά που καταγράφονται στο Kατά Iωάννη Eυαγγέλιο ο Iησούς εισάγει ,τι θα αποτελέσει αργ τερα δύο βασικά στοιχεία του χριστιανικού συστήματος μεταφορών. Tο πρώτο, ο συμβολισμ ς της αμπέλου και του κλήματος, είναι προφανές. Aμπέλι και κλήμα σημαίνουν τον Iησού και τους μαθητές του, κατά συνεκδοχήν μάλιστα τον Λ γο και τους πιστούς στον λ γο του Kυρίου. H εικ να αυτή μεταφέρει σε χριστιανικά συμφραζ μενα την ιουδαϊκή παράδοση που με τα φορτωμένα κλήματα της γης Xαναάν δηλώνει, πως μας διδάσκει άλλωστε η Παλαιά Διαθήκη, τον περιούσιο λα του Iσραήλ. Στην ιερή άμπελο της Διαθήκης, ο χριστιανισμ ς θα προσθέσει βέβαια την αλληγορία του β τρυ, που συνθλιβ μενος αποδίδει το ιερ αίμα της θυσίας του Λ γου, αλληγορία παμπάλαιη που στον ελληνικ , τουλάχιστον, κ σμο μορφοποιήθηκε στο διονυσιακ πάθος. Tο ευαγγελικ παράθεμα, μως, συνδυάζει την άμπελο με ένα δεύτερο στοιχείο, λιγ τερο προφανές, αλλά εξίσου σημαντικ Πρ κειται για την εσωτερική σχέση ανάμεσα σε δύο οντ τητες, η μία απ τις οποίες νοηματοδοτεί την άλλη. O Iησούς αναφέρεται, βέβαια, εδώ στον λ γο Συνέχεια στην 14η σελίδα

Tο επιχρυσωμένο, αργυρ δισκοπ τηρο βρέθηκε στην Aντι χεια. Πιθαν ν προέρχεται απ εργαστήριο της Συρίας και χρονολογείται, πάλι πιθαν ν, το πρώτο μισ του 6ου αιώνα. O Iησούς ως δάσκαλος και μάλιστα με χαρακτηριστικά αρχαίου φιλοσ φου, εικονίζεται να διδάσκει τους Aποστ λους ανάμεσα στα αμπέλια τα φορτωμένα σταφύλια, ώριμα για τρύγο. H παράσταση μεταγράφει με εικαστική ακρίβεια το περιεχ μενο του ευαγγελικού χώρου «Eγώ ειμί η άμπελος». KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Συνέχεια απ την 13η σελίδα

του που θα καρποφορήσει μ νο σο και ο ίδιος θα είναι παρών στις ψυχές και τη διάνοια των μαθητών του. Ωστ σο, αυτή η συνεχής παρουσία του διδάσκοντα στον διδασκ μενο, που οφείλει να προσφέρει τον εαυτ του, εγκαθιδρύει μια σχέση ερωτική, ένα θείο έρωτα. O θείος έρως θα αποκτήσει ολοκληρωμένη μορφή και πλήρες ν ημα λίγο αργ τερα, μέσα απ τις θεολογικές ερμηνείες του Eυαγγελίου και των αποστολικών Eπιστολών, οι οποίες δανείζονται τα εννοιολογικά εργαλεία τους απ τη σύγχρονή τους φιλοσοφική σκέψη. Eτσι, η ήπια αγάπη, η αγάπη στο Θε και η αγάπη στον συνάνθρωπο, μετατρέπεται σε εμπειρία εκστατική, σε μια συνεχή και αναπ δραστη κίνηση που ωθεί τον ερώντα προς τον ερώμενο, έως του απαλλαγεί απ τα ρια του προσωπικού του ψυχισμού και απορροφηθεί απ τη φλ γα του ερωμένου. Oπως, μάλιστα, μας διδάσκει ο Παύλος, δεν έχει δική του ζωή ο εραστής, γιατί είναι ο Xριστ ς που ζει μέσα του.

Θείος έρως και ιερή άμπελος O Iησούς ως θεία άμπελος και ο έρωτας για τον Iησού που πυρπολεί την ύπαρξη των πιστών, σφραγίζουν τη χριστιανική σκέψη με πολλούς τρ πους. Γύρω απ τη μεταφορά της αμπέλου στα ευαγγελικά συμφραζ μενα, δημιουργείται ποικιλία εικονογραφικών τύπων, απ τους απλούστερους, πως τα σχηματικά διακοσμητικά αμπελ φυλλα, έως τους πιο σύνθετους, που μεταφέρουν σε εικαστικ ιδίωμα την ευαγγελική ρήση «Eγώ ειμί η άμπελος». O θείος έρως, πάλι, αποτελεί το θεμέλιο του πρώιμου χριστιανικού και του βυζαντινού μυστικισμού, και ακολουθεί τις τύχες του πλατωνισμού και της νεοπλατωνικής του απ ληξης στον χριστιανικ μεσαιωνικ κ σμο. H νηφάλια μέθη του χριστιανού, ορθ δοξου, μυστικιστή λίγη σχέση έχει με τις αρχαίες αντιλήψεις γύρω απ το ζεύγος έρως-π τος. H συμποσιακή ευωχία, πως μας είναι γνωστή απ τα κείμενα και τις παραστάσεις σε αγγεία, μεταφέρεται απ τους χριστιανούς συγγραφείς στον υπερβατικ κ σμο ή και κατευθείαν στον ειδυλλιακ Παράδεισο. Eκεί, σοι έχουν δεχθεί το χάρισμα της εν ρασης συμμετέχουν στα συμπ σια των αγίων ψυχών που εκτυλίσσονται γύρω απ το τραπέζι, φορτωμένο με φρούτα και πολύτιμα σκεύη. Γύρω απ τους συνδαιτυμ νες κινείται εσμ ς αγγέλων, κατεξοχήν άφυλων ντων, και ο σαρκικ ς έρωτας είναι παρών μ νο ως αντίθεση, δηλαδή ως παρθενία. Xαρακτηριστικ παράδειγμα αυτής της τάσης που μολον τι εμπνέεται απ πλατωνικά πρ τυπα, ακυρώνει κάθε σωματική αίσθηση, είναι το έργο που συνέταξε ο Mεθ διος Oλύμπου περί τα τέλη του 3ου αιώνα μ.X. Tο έργο επιγράφεται «Συμπ σιο» και πράγματι, αποτελεί τη χριστιανική εκδοχή του πλατωνικού ομώνυμου έργου, τ σο ως προς

τη διαλογική του μορφή σο και ως προς το κοσμολογικ σύστημα που επεξεργάζεται ο συγγραφέας. Ωστ σο, το κείμενο φέρει τον υπ τιτλο «Περί αγνείας», τα πρ σωπα που συμμετέχουν στην ευωχία είναι γυναίκες και μάλιστα πρ κειται για τις δέκα φρ νιμες παρθένους της ευαγγελικής παραβολής. H παρθενία, κηρύσσει ο συγγραφέας, είναι βασικ ς μοχλ ς που επιτρέπει την απαλλαγή της ψυχής απ το σάρκινο περίβλημα και την οδηγεί στην υπερβατική της αποκάθαρση, στην ερωτική ένωσή της με το θείο. Tην εποχή που ο Mεθ διος συνέτασσε το «Συμπ σι » του, οι χριστιανοί ποιητές συμμερίζονταν ακ μη τη θεματολογία των εθνικών συναδέλφων τους. Λυρικά επιγράμματα που συνδυάζουν το κρασί με τον (σαρκικ ) έρωτα συντάσσονται ώς τα τέλη του 6ου αιώνα, μως πως εύστοχα έχει επισημανθεί, απ τα στιχουργήματα αυτά λείπει συχνά ο τ νος της προσωπικής εμπειρίας. Πρ κειται, με άλλα λ για, για εγκεφαλικά δημιουργήματα, για κατασκευές που ακολουθούν δοκιμασμένες ποιητικές συνταγές και αποσκοπούν απλώς στην επίδειξη λεξιλογικής και μετρικής ευχέρειας. O π θος της σάρκας, βέβαια, δεν απουσιάζει εντελώς απ τον φιλολογικ ορίζοντα των χριστιανών. Eρωτικές φαντασιώσεις, καμιά φορά ακραίου τύπου, στοιχειώνουν τις μέ-

14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

ρες και τις νύχτες των ασκητών και καταγράφονται με επιμέλεια απ τους βιογράφους τους. Tο ηθικ δίδαγμα που απορρέει απ τις διηγήσεις αυτές είναι προφανές: συνεχής εγρήγορση της ψυχής και προφύλαξη απ κάθε είδους ερεθίσματα που προκαλούν το σώμα είναι ο ασφαλέστερος τρ πος για την καταπολέμηση του δαίμονα της πορνείας. Oραση, γεύση και αφή είναι οι κατεξοχήν αισθήσεις μέσα απ τις οποίες μπορεί ο δαίμονας να γλιστρήσει και να πλήξει ανεπαν ρθωτα την ψυχή. O λογισμ ς συσκοτίζεται απ το δυνατ φως του καλοκαιριού και η απ λαυση του φαγητού και του ποτού επιτείνουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ποιος έχει τάξει σκοπ της ζωής του την καθυπ ταξη του σάρκινου περιβλήματος της ψυχής. Θείος έρως, λοιπ ν, και ερωτικ ς π θος είναι δύο τάσεις που συγκρούονται, που η μία ακυρώνει την άλλη. Oσο για την άμπελο και τα παράγωγά της, οι χριστιανοί συγγραφείς και μάλιστα σοι αποβλέπουν στο φρονηματισμ και την οργάνωση του ασκητικού βίου, φροντίζουν να σημειώνουν με ακρίβεια τα ρια ανάμεσα στο επιτρεπτ και το απαγορευμένο και να υπογραμμίζουν συνεχώς τον συμβολικ χαρακτήρα του θείου αμπελώνα και του οίνου της θυσίας. O κ σμος που προτείνουν οι ασκητές, οι θεολ γοι και οι συντάκτες των μοναστηριακών τυ-

πικών είναι ο κ σμος του νου και της ψυχής, ένας κ σμος που αρνείται την υλική του υπ σταση και επικεντρώνεται αποκλειστικά στην ανάταση, στην απελευθέρωση απ το σάρκινο περίβλημα και την ένωση με τον Θε . Ωστ σο, το σώμα και οι αδυναμίες του είναι πανταχού παρ ντα. Oταν, μάλιστα, μετά τον 9ο αιώνα η βυζαντινή κοινωνία αρχίζει να συμφιλιώνεται με την ιδέα εν ς και ενιαίου κ σμου, φυσικού και υπερβατικού, τ τε οι αγκυλώσεις αρχίζουν να λύνονται και το σώμα να ξαναβρίσκει τη θέση του στην κοσμολογική αλυσίδα χωρίς να παραμελεί την ψυχή του.

Συμφιλίωση με σώμα και αισθήσεις Tα πρώτα βήματα είναι δειλά και αβέβαια. Στους Bίους των αγίων, για παράδειγμα, εισβάλλει η καθημεριν τητα, αλλά ερωτικ ς π θος και μέθη εξακολουθούν να αντιπαρατίθενται στον θείο έρωτα και τη θεία μέθη. O Bίος του Aνδρέα διά Xριστ ν σαλού είναι έργο που αποπνέει μάλλον συντηρητικές αντιλήψεις ως προς το σωτηριολογικ του περιεχ μενο. Aντίθετα, η δράση του εκτυλίσσεται μέσα σε σκηνικ , την Kωνσταντινούπολη, που περιγράφεται με εξαίρετη ενάργεια. Στο κείμενο αυτ συναντούμε την, ιουδαϊκής έ-

Λεπτομέρειες απ τη μια μακρά πλευρά σαρκοφάγου του 4ου αιώνα, που βρίσκεται στο Mουσείο του Λατερανού στη Pώμη. O Iησούς, στο κέντρο, εικονίζεται με τα χαρακτηριστικά του Kαλού Ποιμένα, περιστοιχισμένος απ ερωτιδείς. H λη παράσταση διαπνέεται απ την ειδυλλιακή ατμ σφαιρα του τρύγου και του αγροτικού βίου, που παραπέμπει στον παράδεισο των ψυχών.

μπνευσης, αλληγορία της αμπέλου, ως παραδεισιακού φυτού, με χρυσά φύλλα και πορφυρά ώριμα τσαμπιά σταφύλια. Συναντούμε, επίσης, και την αλληγορία του ποτηριού γεμάτου κρασί που προσφέρει ο Kύριος στους αμαρτωλούς. Ως ποτήριο, ερμηνεύει ο Aνδρέας, πρέπει να εννοηθεί ο Iησούς ως τέλειος άνθρωπος και ως οίνος άκρατος ο λ γος του Θεού, ο οποίος δεν μπορεί να προσφερθεί χωρίς να έχει προηγουμένως μπει στο ποτήριο. Στο ίδιο μως κείμενο περιγράφεται και μια σκηνή καθημεριν τητας, που συνδέει αυτή τη φορά το κρασί με τον δαίμονα της πορνείας. Mια παρέα νεαρών παρασύρει τον Aνδρέα σε ένα καπηλει , που τρώνε και μεθούν. Στη συνέχεια, και παρά τις προειδοποιήσεις του αγίου, η παρέα μεταφέρεται στο γειτονικ πορνείο, που διασκεδάζει έως τα ξημερώματα. Tο τέλος της ιστορίας είναι αναπ φευκτο. H αστυνομία συλλαμβάνει τους μεθυσμένους νεαρούς, τους γυμνώνει και τους μαστιγώνει αλύπητα. Eτσι, η τιμωρία τους είναι διπλή, πως και η αμαρτία τους: η εγκ σμια κραιπάλη τους τιμωρείται απ τις εγκ σμιες αρχές, αλλά και η υποταγή τους στους πειρασμούς της σάρκας μέλλει σίγουρα να καταγραφεί στις αιώνιες δέλτους των αμαρτημάτων. H Eιρήνη, ηγουμένη της μονής Xρυσοβαλάντου, φλέγεται απ τον θείο έρωτα. Nηστεύει και προσεύχε-

ται συνεχώς και γι’ αυτ αμείβεται με σειρά οραμάτων που απελευθερώνουν την ψυχή της και τη φέρνουν λο και πιο κοντά στον ηγαπημένο. Στο ίδιο μοναστήρι εγκαταβιώνει και μια νεαρή μοναχή, την οποία ποθεί ο αμπελουργ ς. Eίναι καλοκαίρι και ο ερωτευμένος νέος περιφέρεται τις νύχτες έξω απ το μοναστήρι, φλεγ μενος αυτ ς απ τον έρωτα της σάρκας. Kαι μια νύχτα, ο δαίμονας σκοτίζει το νου του, ο αμπελουργ ς νομίζει τι βιώνει τη φαντασίωσή του και τι επιτέλους συνευρίσκεται με το αντικείμενο του π θου του. Στην πραγματικ τητα μως ο νεαρ ς βρίσκεται στην καλύβα του και αυτ που θεωρεί αλήθεια, είναι απλώς ένα εναργές νειρο που καταλήγει σε κρίση δαιμονισμού.

O ερωτικ ς τρύγος Πιο θαρραλέο είναι το βήμα του συντάκτη του Bίου και Bασιλείου του νέου, που μοιάζει να έχει τοποθετήσει στις σωστές τους διαστάσεις τον σαρκικ π θο και τον έρωτα, την εγκ σμια και τη θεία μέθη. Eίναι καλοκαίρι και ο Γρηγ ριος βρίσκεται στο κτήμα του για να επιβλέψει τις εργασίες του τρύγου. Eκεί, υφίσταται επανειλημμένα ερωτικά νειρα που τα στέλνει στον ύπνο του η μάγισσα Mελιτηνή. O Γρηγ ριος προσπαθεί να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο εκ των εν ντων, με την επίκλη-

ση του ον ματος του πνευματικού πατέρα του. Oμως, ένα μεσημέρι συναντά τη Mελιτηνή καθώς αναπαύεται απ τον καυτ ήλιο στις δροσερές χθες του έρημου ποταμού και ο παραλογιασμένος Γρηγ ριος φαίνεται τι τελικά υποκύπτει στα θέλγητρά της. H ιστορία του Γρηγορίου μοιάζει σχεδ ν αληθινή και, μάλιστα, ταιριάζει απ λυτα σε μια διαχρονική μυθολογία για το αγροτικ ερωτικ καλοκαίρι, το καλοκαίρι της μέθης του ήλιου και του κρασιού. Aυτ το ίδιο αγροτικ καλοκαίρι εγκωμιάζει με νοσταλγία ο Θε δωρος Δαφνοπάτης, καθισμένος στο κλειστ , κωνσταντινουπολίτικο γραφείο του. Tο καλοκαίρι των αναμνήσεών του είναι γεμάτο απ φως, τρύγο, θερισμ και κυνήγι. Παμπάλαιες, για τον φιλολογικ ορίζοντα, οι ονειροπολήσεις του για την ελευθερία που χαρίζει η φύση, νε τερη η φαντασίωσή του για τον ειδυλλιακ κ σμο της υπαίθρου, εντελώς καινούργια η σωματικ τητα που αποπνέει το κείμεν του. Στο γράμμα του οι ήχοι, τα σχήματα και οι μυρωδιές υποβάλλουν την αίσθηση της γυμνής σάρκας, της ευφορίας που προκαλείται απ τα χρώματα, τον ήλιο και την κίνηση. O Δαφνοπάτης δεν μιλά για έρωτα, οιύτε σαρκικ ούτε υπερβατικ . Διάχυτος μως είναι ο ερωτισμ ς που συνέχει τις φράσεις του, τις περιγραφές του, εντέλει το βλέμμα με το οποίο ο ίδιος

προσλαμβάνει τον κ σμο του. O λ γιος Δαφνοπάτης, που αφήνεται ελεύθερος για να διατυπώσει τις ερωτικές του παρορμήσεις στις επιστολές του δεν είναι, βέβαια, μ νος στον περίγυρ του. O π θος ως έρωτας, η φιλία ως έρωτας, τα συμπ σια με τις ζωηρές τους συζητήσεις αποτελούν αξίες που θεραπεύονται απ την εκκοσμικευμένη κοινωνία της Kωνσταντινούπολης. Eίμαστε πια στα μέσα του 10ου αιώνα και μ νο λίγες δεκαετίες χωρίζουν τα παραδείγματά μας απ τον Mιχαήλ Ψελλ και τον Συμεών το Nέο Θεολ γο, που θα δώσουν ανανεωμένο περιεχ μενο στον κοσμολογικ πλατωνικ έρωτα, στον ενοραματικ νεοπλατωνικ έρωτα, στη μέθη του κρασιού και στη νηφάλια μέθη του εκστατικού μυστικισμού. Oι αντιλήψεις τους, η στάση ζωής που καθένας τους θα ακολουθήσει είναι παράλληλες και μηδέποτε τεμν μενες. Oμως και οι δύο θα έχουν συμφιλιωθεί με το σώμα τους, θα πυρπολούνται απ την ίδια ερωτική φλ γα της αναζήτησης και θα μεθούν απ το άνοιγμα της ψυχής και του μυαλού τους. Σημείωση: Eξαιρετικά σημαντική για τον οίνο και, συνεκδοχικά, την άμπελο, αλλά και τον έρωτα στη βυζαντινή ποίηση είναι η μονογραφία του Hλία Aναγνωστάκη, «Oίνος ο Bυζαντιν ς», μέρος δεύτερο, 1 και 2 της τριλογίας «O οίνος στην ποίηση», Iδρυμα Φανή Mπουτάρη, Aθήνα 1995.

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Tου Xαράλαμπου Γάσπαρη Eρευνητή του KBE/EIE

«Tempore vindemiarum patiterium»1

super

ΣTIΣ APXEΣ του 13ου αι. η Kρήτη «εγκατέλειπε» οριστικά τη βυζαντινή αυτοκρατορία για να περάσει σε μια νέα, ιδιαίτερα καθοριστική για κείνην, περίοδο της ιστορίας της. H Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Bενετίας κατέλαβε το νησί και παραχώρησε στους «πιστούς υπηκ ους» της τη γη του. Ωστ σο, οι «πιστοί» αυτοί υπήκοοι παρέμειναν οι κύριοι της γης και χι οι «υπηρέτες» της. Eτσι, οι ίδιοι οι ντ πιοι, κάτοικοι των π λεων ή κάτοικοι των χωριών, συνέχισαν να δίνουν ζωή στο νησί τους, διατηρώντας τις παλιές καθημερινές συνήθειες της οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής τους.

H Bενετία και το κρασί H Kρήτη είχε πλούσια ενδοχώρα με γη που μπορούσε να προσφέρει μεγάλες ποσ τητες αγροτικών προϊ ντων πολύ καλής ποι τητας, γεγον ς βέβαια που τράβηξε, σε συνδυασμ και με τη σπουδαία για την εποχή εκείνη θέση της, το μεγάλο ενδιαφέρον των Bενετών. H αμπελοκαλλιέργεια βρισκ ταν πάντοτε στο επίκεντρο των ενδιαφερ ντων των αγροτών του νησιού. H ιδιαίτερη μως προσοχή που έδειξαν απ την αρχή οι Bενετοί για το κρασί καθ ρισε τη μελλοντική πορεία αυτής της καλλιέργειας. H εξάπλωση του αμπελιού μετά τα μέσα του 13ου αι., αλλά ιδιαίτερα μετά το πρώτο τέταρτο του επ μενου αιώνα, ήταν ραγδαία. Xέρσες εκτάσεις φυτεύονταν, παλιά αμπέλια ανανεώνονταν και ορισμένες καλλιέργειες εγκαταλείπονταν υπέρ του αμπελιού και λα αυτά με σταθερή ανοδική πορεία μέχρι και τον 15ο αι., οπ τε ένα νέο προϊ ν, το λάδι, άρχισε να ανταγωνίζεται το κρασί, και η ελιά άρχισε να εξαπλώνεται στο νησί εις βάρος του αμπελιού, χωρίς μως ποτέ να το περιορίσει σε δευτερεύουσα θέση και σε περιθωριακή εκμετάλλευση.

H αμπελοκαλλιέργεια στην Kρήτη Tο νέο πολιτικ καθεστώς στο νησί δεν επέφερε αλλαγές στη ζωή της υπαίθρου. Oι αγρ τες συνέχισαν να εργάζονται στα χωράφια τους και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της γης και των καλλιεργειών τους κατά ίδιο τρ πο, πως και παλαι τερα που οι κύριοί τους ήταν Eλληνες. Mέσα μως σε μερικές δεκαετίες απ την άφιξη των πρώτων Bενετών εποίκων, τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Kαθοριστικ πλέον ρ λο άρχισε να παίζει η οικονομική πολιτική της Bενετίας και η εκμετάλλευση της αποικίας της. Tο γεγον ς τι το κρασί που θα παρήγαν στο εξής οι αγρ τες απ τα αμπέλια τους δεν θα προοριζ ταν, πως συνήθως μέχρι τ τε, για οικογενειακή κατανάλωση ή έστω για πώληση στις π λεις του

Kρήτη. Xωρι της επισκοπής Aρκαδίας (ανατολική Mεσαρά). Aρχές 17ου αι. (Σχέδιο σε χαρτί. Kρατικ Aρχείο Bενετίας). Eκτ ς απ την εκκλησία, την κατοικία του επισκ που και τον περιφραγμένο δενδρ κηπο και περιβ λι, σχεδιάζεται και η κατοικία γαιοκτήμονα της περιοχής. Στο σχέδιο της κατοικίας σημειώνονται τρία δωμάτια, η κουζίνα, η αυλή με το φούρνο και στα BA ξεχωριστ τετράγωνο κτίσμα, στο οποίο, πως σημειώνεται, αποθηκευ ταν ο μούστος για να βράσει.

νησιού, αλλά για εξαγωγή με προορισμ ολ κληρη τη Mεσ γειο και την Eυρώπη, άλλαζε τα μέχρι τ τε δεδομένα. H σταδιακή «εισβολή» των εμπ ρων στην κρητική ύπαιθρο προς αναζήτηση του περιζήτητου προϊ ντος τάραξε την επικρατούσα ισορροπία. H παραγωγή του κρασιού μπορεί να χρειαζ ταν στην ουσία τις ίδιες διαδικασίες, τώρα μως πια απαιτούσε μεγαλύτερη προσοχή και σίγουρα πιο εντατικούς ρυθμούς. Για την εξασφάλιση κέρδους τ σο απ τους γαιοκτήμονες σο και απ τους αγρ τες τίποτε δεν μπορούσε να αφεθεί στην τύχη. H εμπορευματοποίηση των αγροτικών προϊ ντων που επικράτησε ολοκληρωτικά απ τον 14ο αι. και εφεξής οδήγησε αναγκαστικά τους αγρ τες σε μια άλλη λογική και σχέση με τις καλλιέργειές τους. Aυτ είχε να κάνει τ σο με τον προορισμ των αγροτικών τους προϊ ντων σο και με τη νοοτροπία των νέων γαιοκτημ νων. Δύο στοιχεία αλληλένδετα που στρέφονταν προς το κέρδος μέσω του εμπορίου. Hταν λογικ μέσα σ’ αυτ το πλαίσιο να επηρεαστούν και οι ετήσιες γεωργικές εργασίες, άλλες λιγ τερο και άλλες περισσ τερο. Ωστ σο, τι ήταν εκείνο που άλλαξε στις εργασίες αυτές, και ιδιαίτερα στον τρύγο, μια εργασία που ήταν συγχρ νως γιορτή και η οποία σηματοδοτούσε το τέλος της καλλιεργητικής χρονιάς και την κορύφωση των προσπαθειών των αγροτών, την εξαγωγή δηλαδή εν ς προϊ ντος που κύριο σκοπ είχε, που κι αν αυτ κατέληγε, να ευφραίνει ψυχές ή να στηρίζει τον άνθρωπο απέναντι σε ευχάριστες ή δυσάρεστες καταστάσεις; Στην πραγματικ τητα η διαδικασία ήταν ίδια πως αιώνες πριν. Γιν ταν μως πλέον κάτω απ το αυστηρ και άγρυπνο μάτι του γαιοκτήμονα (φεουδάρχη) ή του εμπ ρου, κι αυτ δεν μπορούσε να το παραβλέψει ο καλλιεργητής. Aν και είναι δύσκολο να βρει κανείς σήμερα ένα μέσο για να διεισδύσει στην ψυχή των ανθρώπων εκείνης της εποχής, δεν θα ήταν εκτ ς πραγματικ τητας αν υποστηρίζαμε τι τις μέρες του τρύγου, σε εκείνες ακριβώς τις στιγμές που τα σταφύλια μεταφέρονταν στο πατητήρι και ο μούστος άρχιζε να τρέχει στο δοχει λες οι υποχρεώσεις των ανθρώπων της γης θα απωθούνταν στο βάθος του μυαλού για να ανασυρθούν αργ τερα. Eπρ κειτο μως για ένα διάλειμμα, και μάλιστα σύντομο, ανάμεσα σε δύο αυ-

16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

Στον καιρ του τρύ

Στη μεσαιωνική Kρήτη το αμπέλι εξαπλώθηκ στηρά καθορισμένες περι δους: εκείνη της ωρίμανσης των σταφυλιών και εκείνη της παράδοσης του μούστου. Oι υποχρεώσεις του αγρ τη ήταν πολύ συγκεκριμένες και σημαντικές λίγο πριν και λίγο μετά τον τρύγο.

O τρύγος Tις περισσ τερες απ τις πληροφορίες γύρω απ τις συνήθειες της καλλιεργητικής αυτής περι δου τις αντλούμε απ τα συμβ λαια παραχώρησης αμπελιών ή και χέρσας γης για την καλλιέργειά τους απ τους ιδιοκτήτες προς τους αγρ τες. Aν και ιδιαίτερα τυπικά, πως λα τα συμβ λαια σε κάθε εποχή, χωρίς να μας δίνουν κάποιες λεπτομέρειες ή κάποιες αποχρώσεις της ζωής εκείνων των ημερών του χρ νου, αφήνουν ωστ σο να φανούν οι κυρι τερες διαδικασίες. Tα υπ λοιπα μπορούμε

να τα ανασυνθέσουμε φιλτράροντας τις εικ νες που μέχρι πρ σφατα είχαμε απ τον τρύγο στην ελληνική ύπαιθρο. Προάγγελο του τρύγου στα χρ νια εκείνα αποτελούσε η έναρξη της φύλαξης των αμπελιών απ τον αμπελικ , δηλαδή το φύλακα, απ τη στιγμή που τα σταφύλια θα άρχιζαν να ωριμάζουν. H φύλαξη γιν ταν πιο συστηματική και αυστηρή λίγες μέρες πριν απ τον τρύγο, τ τε που τα σταφύλια ήταν έτοιμα για κ ψιμο και υπήρχε κίνδυνος να κλαπούν. Tον αμπελικ μπορεί συνήθως να τον έβρισκε ο καλλιεργητής, να ήταν γνωστ ς ή συγχωριαν ς του, να πλήρωνε ο ίδιος ολ κληρο ή το μισ μισθ του, ωστ σο έπρεπε να είναι της αποδοχής του γαιοκτήμονα, αφού πάνω απ’ λα εξυπηρετούσε τα συμφέροντα του τελευταίου, χι μ νο έναντι του οποιουδήποτε

Oι εργασίες των αμπελοκαλλιεργητών στο Mεσαίωνα. Nωπογραφία του 15ου αι. απ το Tρέντο της Iταλίας. Στην πλούσια θεματικά νωπογραφία μπορεί να διακρίνει κανείς τον τρύγο και το πάτημα των σταφυλιών στην περιοχή του ιταλικού βορρά. Ξεχωρίζουν οι χαρακτηριστικοί τρ ποι εξαγωγής του μούστου απ τα σταφύλια. Στεγασμένος μηχανισμ ς σύσφιγξης των σταφυλιών (μάγγανο) και φορητ ς ξύλινος κάδος, που τα σταφύλια πιέζονται χι με τα π δια, αλλά με ξύλινο φορητ πιεστήριο. Kαι οι δύο αυτοί τρ ποι μαρτυρούνται στην Kρήτη, κυρίως μως για την πίεση των «στράφυλων» και χι των σταφυλιών.

ύγου στο πατητήρι κε ραγδαία απ τον 13ο μέχρι τον 15ο αιώνα κλέφτη, αλλά και έναντι του ίδιου του καλλιεργητή. H οικονομική κατάσταση των αγροτών ήταν τέτοια, ώστε ο γαιοκτήμονας να διατηρεί πάντοτε επιφυλάξεις αν η παραγωγή των σταφυλιών που έφτανε στο πατητήρι ήταν πράγματι ολ κληρη. O καλλιεργητής ήταν εύκολο να μπει στον πειρασμ να υπεξαιρέσει μέρος των σταφυλιών, έτσι ώστε να παραδώσει και λιγ τερο μούστο, αφού η ετήσια πρ σοδος προς το γαιοκτήμονα ήταν αναλογική και χι σταθερή. Για το λ γο αυτ και ορισμένοι γαιοκτήμονες που έμεναν κοντά στα κτήματά τους επιθεωρούσαν τα αμπέλια τους λίγο πριν απ τον τρύγο και εκτιμούσαν την αναμεν μενη παραγωγή. Aν οι ίδιοι δεν μπορούσαν, τ τε τον έλεγχο αναλάμβανε να πραγματοποιήσει ο κουράτοράς τους (επιστάτης). Tο σκοπ αυτ εξάλλου εξυπηρετούσε και η υποχρέωση του καλλιεργητή

να ειδοποιεί τον ιδιοκτήτη του αμπελιού τρεις έως οκτώ μέρεις πριν απ τον τρύγο, δίνοντάς του το περιθώριο να προετοιμαστεί τ σο για τον έλεγχο των σταφυλιών σο και ολ κληρης της διαδικασίας του τρύγου, για να αποφύγει τυχ ν απώλειες. Oι αμπελικοί πρ σεχαν ακ μη τα αμπέλια και απ τα ζώα για να αποφευχθούν μεγάλες καταστροφές. Tα πρ στιμα στην περίπτωση αυτή για τους ιδιοκτήτες των ζώων ήταν μεγάλα και ξεχώριζαν απ εκείνα που ίσχυαν για λο τον υπ λοιπο χρ νο. Tα αμπέλια ήταν συνήθως μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις και τα εργατικά χέρια της οικογένειας αρκούσαν για να φέρουν σε πέρας λες τις δουλειές. Ωστ σο, για διάφορους λ γους κάποιοι χρησιμοποιούσαν και έμμισθους τρυγητές (vindemiatores), κουβαλητές (portatores) και πατητές (folatores). Στην επιλογή τους είχε και πάλι λ γο ο γαιοκτήμο-

νας, αν και τα έξοδα βάραιναν συνήθως τον καλλιεργητή. Aνάγκη βέβαια επιλογής και έγκρισης, τ σο των εργατών σο και του αμπελικού, υπήρχε ταν επρ κειτο να χρησιμοποιηθούν πρ σωπα άγνωστα, νέα στο χωρι και στον γαιοκτήμονα. Στην πράξη μως τα πρ σωπα αυτά ήταν σταθερά και επρ κειτο είτε για άτομα που ζούσαν ασκώντας αποκλειστικά μισθωτές εποχικές εργασίες, κάτοικοι του ίδιου του χωριού ή ακ μη και των π λεων και των γειτονικών κάστρων, είτε για τους ίδιους τους συγχωριανούς καλλιεργητές που εξυπηρετούσαν ο ένας τον άλλον εναλλάξ ανάλογα με τον προγραμματισμ του τρύγου απ τον καθένα.

Στο πατητήρι H προετοιμασία του τρύγου μετά την εξεύρεση λων των παραπάνω προσώπων ολοκληρων ταν με τον έλεγχο και το καθάρισμα του πατητηριού. Tα πατητήρια κάθε τύπου, πως εξάλλου και η γη, ανήκαν στον γαιοκτήμονα. O τελευταίος ήταν υποχρεωμένος να εξασφαλίζει το πατητήρι στους καλλιεργητές του, γι’ αυτ και οι τελευταίοι δεν πλήρωναν για τη χρήση του. Tα πιο συνηθισμέ-

να ήταν εκείνα που βρίσκονταιν μέσα στα αμπέλια και εξυπηρετούσαν πολλούς καλλιεργητές, που καλλιεργούσαν μως γη του ίδιου γαιοκτήμονα. Tο δοχει , που έρεε ο μούστος απ το πατητήρι, ήταν κι αυτ αναλ γως λαξευτ , κτιστ ή ακ μη και κινητ απ ξύλο. Tα κτιστά πατητήρια στο χωρι , στεγασμένα ή χι, ήταν συνήθως λίγα και κατά καν να βρίσκονταν στο σπίτι του γαιοκτήμονα ή στα σπίτια «πλούσιων» χωρικών. H χρήση των πατητηριών μέσα στο χωρι ήταν αποτρεπτική για σους είχαν αμπέλια μακριά απ τον οικισμ , γιατί απαιτούσε μεταφορική ικαν τητα (γαϊδούρια ή μουλάρια), την οποία δεν διέθεταν απαραίτητα λοι οι καλλιεργητές. H προετοιμασία του πατητηριού περιελάμβανε τον καλ καθαρισμ , ιδιαίτερα των υπαίθριων, καθώς και τον έλεγχο στην κατασκευή τους για τα κτιστά. Tα τελευταία ήταν κατασκευασμένα απ πέτρες και πηλ και επιχρισμένα με ασβέστη. Eπρεπε να ελεγχθούν για τυχ ν ρωγμές, και αν υπήρχαν να επιδιορθωθούν, καθώς και να περαστεί ένα καινούργιο χέρι ασβεστή. Tην επιδι ρθωση σοβαρών ζημιών αναλάμβαναν ειδικευμένοι Συνέχεια στην 18η σελίδα

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Συνέχεια απ την 17η σελίδα

τεχνίτες, που ήταν συνήθως και οι αρχικοί κατασκευαστές τους. Eνα μέρος των σταφυλιών διαχωριζ ταν για σταφίδα, αν και η χρήση της τα χρ νια εκείνα ήταν μάλλον περιορισμένη, γι’ αυτ και λα τα σταφύλια ή το μεγαλύτερο μέρος τους προοριζ ταν για κρασί. Eξάλλου, το τελευταίο ήταν εκείνο που απέφερε τα κέρδη τ σο στο γαιοκτήμονα και τον έμπορο σο και στον καλλιεργητή. Tο άπλωμα των σταφυλιών για ξήρανση γιν ταν στο ίδιο το αμπέλι στα αυλάκια που καθ ριζαν τα σύνορα των αμπελιών.

O μούστος Δυστυχώς, δεν διαθέτουμε πληροφορίες που να αναφέρονται με περισσ τερες λεπτομέρειες στη διαδικασία του πατήματος, ωστ σο δεν θα πρέπει να ήταν πολύ διαφορετικές απ εκείνες των πρ σφατων χρ νων. Kάποιες συμφωνίες μεταξύ εμπ ρων και καλλιεργητών για την πώληση μούστου μάς δίνουν ορισμένα πιο ειδικά στοιχεία: το διαχωρισμ πριν απ το πάτημα των διαφορετικών τύπων σταφυλιών, έτσι ώστε να παραχθεί μούστος συγκεκριμένου τύπου· την αξία του «πρ τροπου» η «πρωτοπάτη οίνου», του κρασιού δηλαδή που προέρχεται απ τον μούστο του πρώτου πατήματος· και το διαχωρισμ του μαγγανίτη και του στραγγίσματος, του μούστου δηλαδή αντίστοιχα που προερχ ταν απ τη συμπίεση των «στράφυλων» και εκείνου που έρεε στο δοχει μετά το πάτημα και πριν απ την οριστική απομάκρυνση των «στράφυλων» απ το πατητήρι. Oλα τα παραπάνω είχαν σχέση με την ποι τητα του παραγ μενου μούστου και στη συνέχεια κρασιού, γι’ αυτ και οι έμποροι τ νιζαν στις συμφωνίες τους λα τα παραπάνω, γεγον ς που σημαίνει ταυτ χρονα τι λα επίσης τα παραπάνω ανήκαν στις συνήθεις πρακτικές, τις οποίες μως οι έμποροι ήθελαν να αποφύγουν για το συμφέρον τους. Iδιαίτερη περίπτωση αποτελούσε το ονομαζ μενο απ τις πηγές «ε-

βραϊκ κρασί» (vinum iudaicum). Mεγάλες ποσ τητες προαγοράζονταν απ Eβραίους, κυρίως στα τέλη του 13ου και στο πρώτο μισ του 14ου αι., ενώ στη συνέχεια σπάνια αναφέρεται. Δεν πρ κειται για συγκεκριμένο τύπο κρασιού, αλλά για μούστο που κατά την παραγωγή του (πάτημα σταφυλιών) τηρούνταν ορισμένες τυπικές διαδικασίες, έτσι ώστε το κρασί αργ τερα να μπορεί να χρησιμοποιηθεί στις θρησκευτικές τελετές των Eβραίων. Kατευθείαν στο πατητήρι γιν ταν και ο διαχωρισμ ς των μεριδίων του γαιοκτήμονα και του καλλιεργητή. Oλα τα συμβ λαια για την εκμετάλλευση αμπελιών αναφέρουν: «Kάθε χρ νο στον καιρ του τρύγου στο πατητήρι οφείλεις (εσύ ο καλλιεργητής) να παραδίνεις σε μένα (τον γαιοκτήμονα) ή τον απεσταλμένο μου ολ κληρο και ακέραιο το ένα τρίτο του μούστου και κάθε άλλου προϊ ντος που τυχ ν θα προέλθει στη συνέχεια, κρατώντας εσύ τα υπ λοιπα δύο τρίτα». Σπανι τερα ο γαιοκτήμονας παραλάμβανε μια συγκεκριμένη ποσ τητα που είχε συμφωνηθεί απ την αρχή. Tο μούστο, υπ την παρακολούθηση του κουράτορα του γαιοκτήμονα, τον μετρούσαν στα μίστατα (μέτρο χωρητικ τητας, ίσο με 14 περίπου λίτρα) και στη συνέχεια τον μοίραζαν με ακρίβεια. Tο μερίδιο του γαιοκτήμονα μεταφερ ταν απ τον καλλιεργητή, με δική του ευθύνη και πιθαν ν έξοδα, απ το πατητήρι στις αποθήκες ή σε άλλο τ πο συγκέντρωσης που είχε ορίσει ο πρώτος. Aπ την άλλη, το μερίδιο του καλλιεργητή, κυρίως απ το 14 αι. και εφεξής, απ την εποχή δηλαδή που άρχισε η συστηματική εμπορευματοποίηση του κρητικού κρασιού, σπάνια κατέληγε στο σπίτι του, αφού είχε συνήθως προπωληθεί στους κρασέμπορους. Kαι η προπώληση αυτή δεν αφορούσε συγκεκριμένη ποσ τητα, αλλά την ποια ετήσια παραγωγή, πράγμα που σήμαινε τι στο σπίτι του ο καλλιεργητής δεν μετέφερε καθ λου μούστο ή το πιθαν τερο μετέφερε τον μαγγανίτη και το στράγγισμα.

18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

O γαιοκτήμονας με τη σειρά του, αν διέθετε κατοικία και αποθήκες στο χωρι , τ τε ο μούστος του παρέμεινε εκεί. Διαφορετικά τον μετέφερε στην π λη με δικά του έξοδα, μισθώνοντας γαϊδούρια και μουλάρια με τους οδηγούς τους. Oι συμφωνίες, πολλές φορές γραπτές, με τους κουβαλητές του μούστου γίνονταν αρκετές μέρες πριν απ τον τρύγο (ορισμένες ήδη απ τον Iούνιο) και σ’ αυτές περιλαμβάνονταν τ σο η αμοιβή σο και κάποιοι ιδιαίτεροι ροι που θα διευκ λυναν την λη επιχείρηση, πως η έγκαιρη ειδοποίηση για τις ημερομηνίες του τρύγου ή η εξασφάλιση δρ μου για την πρ σβαση στο πατητήρι. Eτσι, τη μέρα του πατήματος παρ ντες πλάι στους καλλιεργητές, την οικογένειά τους και τους τυχ ν εργάτες τους βρίσκονταν και οι κουβαλητές του μούστου του φεουδάρχη με τα γαϊδούρια τους έτοιμα για το φ ρτωμα. Mεγάλα πήλινα δοχεία δέχονταν το μούστο με προορισμ το Xάνδακα ή το βούργο του, κάποιο κάστρο ή ακ μη και κάποιο άλλο χωρι , που βρίσκονταν οι αποθήκες του γαιοκτήμονα. Δεν ήταν, τέλος, σπάνιο να έχει και ο γαιοκτήμονας, πως και οι καλλιεργητές του, προπωλήσει το μερίδι του, οπ τε στην περίπτωση αυτή ο έμπορος παραλάμβανε και αυτ το μερίδιο κατευθείαν στο πατητήρι. Oσο κι αν τη μέρα του πατήματος οι υποχρεώσεις των καλλιεργητών κορυφώνονταν, η ψυχραιμία ήταν απαραίτητη, πως και το κέφι, κι αυτ το πετύχαιναν πίνοντας παλι κρασί και τρώγοντας ακ μη και κρέας, που το έψηναν σε υπαίθριες ψησταριές δίπλα στο πατητήρι. Tα πράγματα δεν μπορούσαν να αλλάξουν πια και ο απολογισμ ς μπορούσε να περιμένει λίγες ώρες ή ακ μη και μια μέρα. H παράδοση του μούστου στους δικαιούχους του, στον γαιοκτήμονα δηλαδή ή τον έμπορο, σήμαινε και τη λήξη της διαδικασίας του τρύγου και του πατήματος. Kι αυτ γιν ταν, αν λάβουμε υπ ψη τις ακραίες ημερομηνίες παράδοσης του μούστου που ριζαν οι έμποροι, ώς τις 15 Σεπτεμβρίου και σπανι τερα ώς τα τέλη του ίδιου μήνα. Yστερα απ αυτ

Aριστερά: O Aγιος Tρύφων, ο προστάτης των αμπελώνων και τιμώμενος την εποχή του κλαδέματος των αμπελιών, εικονίζεται σε ευάριθμες τοιχογραφίες της Kρήτης. Tο κλαδευτήρι που φέρεται να κρατά στο χέρι χρησιμοποιούνταν και για το κ ψιμο των σταφυλιών την εποχή του τρύγου. Nα ς Aγίου Δημητρίου στο ομώνυμο χωρι του Pεθύμνου γύρω στα 1300 (φωτ.: I. Σπαθαράκης: «Bυζαντινές Tοιχογραφίες Nομού Pεθύμνης). Δεξιά: Mικρογραφία απ το ψαλτήρι της «Bασίλισσας Mαρίας» της Aγγλίας του 14ου αιώνα. H αμπελοκαλλιέργεια έχει πλέον εξαπλωθεί μέχρι και τον ευρωπαϊκ βορρά. Mπορεί οι ποικιλίες κλημάτων, οι τρ ποι και οι περίοδοι καλλιέργειας στην περιοχή αυτή να διέφεραν εν μέρει απ τη Mεσ γειο, ωστ σο το πάτημα των σταφυλιών ήταν κοιν ς τ πος. Eδώ, ξύλινο φορητ πατητήρι, στο οποίο μεταφέρονται τα σταφύλια σε καλάθια και πατούνται απ τους «πατητές». Στην Kρήτη τα πατητήρια ήταν στην πλειον τητά τους σταθερά, κτιστά ή λαξευτά, και πολύ λιγ τερο φορητά.

η ώρα του απολογισμού της χρονιάς είχε φτάσει. O καλλιεργητής μετρούσε το μούστο που είχε μείνει στα χέρια του και υπολ γιζε τι θα μπορούσε να κερδίσει απ αυτ ν. Aν δεν του είχε μείνει τίποτα, τ τε μετρούσε τα χρήματα που είχε λάβει απ τον έμπορο μετά την αφαίρεση της προκαταβολής. Συνήθως, μως, λα τα χρήματα είχαν εισπραχθεί με την υπογραφή της συμφωνίας προπώλησης και είχαν ήδη καταναλωθεί. Στην περίπτωση αυτή δεν έμενε τίποτε άλλο απ το να πιει άλλο ένα ποτήρι κρασί και να ευχηθεί να πάει καλά ή ακ μη καλύτερα η επ μενη χρονιά. Σημείωση: 1 «Στον καιρ του τρύγου στο πατητήρι»: Συνηθισμένη έκφραση στα αγροληπτικά συμβ λαια αμπελιών, με την οποία καθοριζ ταν ο χρ νος και ο τ πος παράδοσης του μούστου απ τον καλλιεργητή στον γαιοκτήμονα–παραχωρητή του αμπελιού.

Στις κοιλάδες της Kαππαδοκίας Xριστιανοί, Pωμιοί και Aρμένηδες καλλιεργούσαν αμπέλια έως την εποχή των Oθωμανών H κοιλάδα του Προκοπίου, τ πος αμπελ φυτος (φωτ.: Λίζα Eβερτ, στο Λεύκωμα Kαππαδοκία. «Περιήγηση στη Xριστιανική Aνατολή», Eκδ. Aδάμ, 1991).

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Kληματαριά φυτευμένη στην είσοδο σινασίτικου σπιτιού (φωτ.: Λίζας Eβερτ).

Περιθύρωμα της πλαϊνής π ρτας της εκκλησίας των Aγίων Θεοδώρων στην Mαλακοπή (φωτ.: Mαρίας Φακίδη). Tης Eυαγγελίας Mπαλτά Eρευνήτριας KNE/EIE

ΓNΩPIZOYME απ τον Στράβωνα τι στα βάθη της Mικράς Aσίας, απ την Kαππαδοκία ώς τη Mαλάτια, καλλιεργούνταν το αμπέλι και υπήρχε εκλεκτ κρασί: «πάσα γάρ (η Mελιτηνή) εστι τοις ημέροις δένδροις κατάφυτος μ νη της άλλης Kαππαδοκίας, ώστε και έλαιον φέρειν και τον Mοναρίτην οίνον τοις ελληνικοίς ενάμιλλον». Aν και δεν διαθέτουμε μαρτυρίες για αμπελοκαλλιέργεια κατά τους βυζαντινούς χρ νους, ωστ σο, τον 13ο αιώνα σε βακουφικά έγγραφα των Σελτζούκων, που καθορίζονται τα ρια έγγειων ιδιοκτησιών, καταγράφονται συχνά αμπέλια χριστιανών, οι οποίοι αποτελούσαν και την πλειοψηφία του αγροτικού πληθυσμού στον κεντρικ μικρασιατικ χώρο. Tα κρασιά της Kαππαδοκίας και της Kιλικίας ήταν πολύ γνωστά κατά το δεύτερο μισ του 13ου αιώνα και οι μουσουλμάνοι ηγεμ νες δυσκολεύτηκαν να επιβάλουν την απαγ ρευση της οινοποσίας στους προσήλυτους. Kατά τη διάρκεια των εκστρατειών του ο Mωάμεθ ο Πορθητής απολάμβανε ελληνικά και αρμένικα κρασιά απ το Mπέγ σεχίρ, μια μικρή κωμ πολη κοντά στην Kώραλι λίμνη στους πρ ποδες του Tαύρου. Aργ τερα, στον 16ο αιώνα περιηγητές, πως ο Hans Dernschwam, καταγράφουν τι οι ταξιδιώτες που δεν ήταν λίγοι, μια και απ την Kαππαδοκία περνούσε ο δρ μος για

την Aνατολή, έπρεπε να καταφεύγουν σε σπίτια και σε χάνια χριστιανών για να βρίσκουν κρασί να πιουν. Kαι φυσικά, πως απέδειξαν μελέτες του Andreas Tietze υπ την ελληνική επίδραση, οι Tούρκοι της Mικράς Aσίας υιοθέτησαν αρκετές ελληνικές λέξεις σχετικές με την αμπελοκαλλιέργεια, απ την Kαππαδοκία αλλά κυρίως απ τον Π ντο, που για την παραγωγή και την εμπορία κρασιού υπάρχουν πολλές μαρτυρίες. H περιοχή της Tραπεζούντας μάλιστα χαρακτηρίζεται οινοπληθής και βοτρυ δωρος απ τον Iωάννη Eυγενικ .

Aμπελοκαλλιέργεια Xριστιανοί, Pωμιοί και Aρμένηδες, καλλιεργούσαν αμπέλια ταν έφτασαν τα τουρκομανικά φύλα στην Kαππαδοκία και την κατέκτησαν. Aν συνέχισε η αμπελοκαλλιέργεια και η παραγωγή κρασιού στην περιοχή οφείλεται στο γεγον ς τι στο συγκεκριμένο οροπέδιο ήρθαν και εγκαταστάθηκαν ετερ δοξοι μουσουλμάνοι. Aπ τον 14ο αιώνα και μετά ταν με τα τάγματα των δερβίσηδων και τους μπεκτασήδες θα δημιουργηθεί ένας θρησκευτικ ς συγκριτισμ ς και μια κοινή εν πολλοίς λαϊκή λατρεία ανάμεσα σε μουσουλμανισμ και χριστιανισμ , θα γίνει κοιν ς και ο πολιτισμ ς του κρασιού. Mην ξεχνούμε τι οι μπεκτασήδες πίνουν κρασί και ο τεκές του Xατζή Mπεκτάς, του ιδρυτή του τάγματος των μπεκτασήδων, βρίσκεται β ρεια του οινο-

20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

φ ρου Προκοπιού και του Aκσεραϊ. Στις αρχές του 19ου αιώνα ο Kύριλλος, κατοπιν ς Oικουμενικ ς Πατριάρχης, ντας το 1812–15 Mητροπολίτης Iκονίου, περιγράφει τα χωριά της περιφέρειάς του καταγράφοντας που υπήρχε ενασχ ληση των κατοίκων με την αμπελοκαλλιέργεια. Eπαινεί την αμπελ φυτη κοιλάδα μεταξύ Σινασού και Oυργκιούπ (Προκ πι), τα οινοπαραγωγά χωριά γύρω απ τη Nίγδη, Φερτέκι, Mπορ (Π ρος), Tελμησσ και αυτά γύρω απ τους πρ ποδες του Tαύρου, το Aκσεραϊ (Aρχελα ς), που «φύεται ψιλή σταφίδα πολλή ποσ της Kουραντί λεγομένη», δηλαδή η μέλαινα αγίγαρτος της Kορινθίας κατά τον Γρηγ ριο Παλαιολ γο. Στον κάμπο με τα πάμπολλα νερά γύρω απ το Iκ νιο εφύοντο άμπελοι και κήποι, ενώ οι αμπελώνες των Kαισαρέων εκτείνονταν στο ρος Oφίτη, το Γιλανλί δαγ. Tον οινικ πολιτισμ των Kαππαδοκών μαρτυρεί και ο διάκοσμος με σταφύλια σε λαξευτές εκκλησίες ήδη απ τη βυζαντινή εποχή, πως για παράδειγμα στις εκκλησίες Iωακείμ και Aννης στο Kιζίλ Tσουκούρ και του στυλίτη Nικήτα, γνωστή ως εκκλησία των σταφυλιών. Eπίσης η ανάγλυφη ελισσ μενη άμπελος στο περιθύρωμα της εκκλησίας των Aγίων Aποστ λων στα Σίλατα, στους Aγίους Θεοδώρους της Mαλακοπής και στην εκκλησία των Aγίων Kωνσταντίνου και Eλένης στη Σινασ , που σώζονται ώς σήμερα και φωτογραφημένες στολίζουν λεύκωμα της Kαππαδοκίας, μαρτυ-

ρούν ασφαλώς, πέραν ποιου θρησκευτικού συμβολισμού, και τη διάδοση της αμπελοκαλλιέργειας στον χώρο.

Tρύγος και πάτημα Mια ενδιαφέρουσα περιγραφή τρύγου μας παραδίδει ο λαογράφος Θανάσης Kωστάκης στο βιβλίο του H Aνακού. «Στα τέλη του Σεπτέμβρη ή στις αρχές Oκτώβρη, πριν αρχίσουν οι φθινοπωριάτικες βροχές, τρυγούσαν τα αμπέλια. O πατρίκος (κλητήρας) του χωριού ανεβαίνοντας στον Kαλέ του χωριού ειδοποιούσε απ βραδίς για το μέρος που θα τρυγούσαν την επομένη... Eπρεπε να τρυγήσουν λοι την ίδια μέρα στο ίδιο μέρος, γιατί στην επιστροφή περίμενε στο δρ μο ο ενοικιαστής για τον φ ρο... Tο μεσημέρι έστρωναν το τραπέζι κάτω απ τις βερυκοκιές κι έτρωγαν διαλεχτά φαγητά ή του αμπελιού το πιλάφ, πως έλεγαν το περιποιημένο πιλάφι της ημέρας. Tα κορίτσια τραγουδούσαν ή περνούσαν το σκοινί σ’ ένα δέντρο κι έκαναν κούνια. Mετά τον τρύγο έφερναν τη σοδειά με τη βοϊδάμαξα στο σπίτι, αφού ο ενοικιαστής του φ ρου, που περίμενε στο δρ μο, ζύγιζε πρώτα με το καντάρι τα σταφύλια ή τα υπολ γιζε με το μάτι κι εσημείωνε το ποσ που θα πλήρωναν». Kι άρχιζε η διαδικασία του πατήματος. Aς παρακολουθήσουμε απ τη μαρτυρία του Tακαδ πουλου πώς πατούσαν τα σταφύλια στη γενέτειρά του Σινασ . Aπ τον λην έ-

παιρναν τον μούστο με ειδικά πήλινα δοχεία, τα τσεμτσέκια και με αυτά γέμιζαν τα χαντζάμια, πιθάρια αραδιασμένα κατά μήκος των τοίχων του πατού. Tα πατημένα σταφύλια συνεκεντρώνονταν έπειτα σ’ ένα μικρ ύψωμα μέσα πάντα στο αλών, που ονομαζ ταν φωλεά. Στην επιφάνεια της φωλιάς υπήρχε ένα αυλάκι που κατέληγε στο απολήμ. Στα σταφύλια τοποθετούσαν τετράγωνο σανίδι των διαστάσεων της φωλιάς και πάνω στοίβαζαν βαρύτατους γκους γρανίτη, τις βαριές, για να συμπιεστούν καλύτερα και να φύγει ο χυμ ς μέσω του αυλακιού. O χυμ ς αυτ ς συγκεντρων ταν ιδιαίτερα και ήταν ο μούστος που έπιναν μετά 2–3 ημέρες, προτού να βησλατίσει, πως έλεγαν στη Σινασ , προτού δηλαδή συμπληρωθεί η ζύμωσή του. Σαν γέμιζαν τα πιθάρια τα έκλειναν με πλάκες σχιστ λιθου και για να μην πάρουν αέρα άλειφαν τη στεφάνη στο σημείο της επαφής με πηλ απ χώμα και στάχτη, στο χωρι Mισθί και Aνακού με ζυμάρι. Παρά τις παραπάνω μαρτυρίες για ερμητικ κλείσιμο, προφανώς υπήρχε δυνατ τητα διαφυγής του διοξειδίου του άνθρακος απ τη ζύμωση του μούστου. Mέχρι την Πρωτοχρονιά έμεναν σφραγισμένα τα πιθάρια, οπ τε και άνοιγαν μ νο ένα, για να δοκιμάσουν οι πεπειραμένοι κρασοπατέρες, αν επέτυχε το κρασί του έτους. Tα τσίπουρα, τα τσίπρια, φυλάσσονταν δέκα ημέρες πεπιεσμένα, μέχρι να μεταφερθούν στα καζάνια για την απ σταξη του οινοπνεύματος. Tέτοια καζάνια λειτουργούσαν σε διαφ ρα σπίτια με άδεια της Διευθύνσεως Δημοσίου Xρέους (Δεγιούν–ι ουμουμιέ) του Yπουργείου Oικονομικών.

Tο Πάσκα του σταφυλιού και ο πατ ς Πάμπολλες είναι οι μαρτυρίες που κατέγραψαν οι συνεργάτες του Kέντρου Mικρασιατικών Σπουδών για την αμπελοκαλλιέργεια, τα έθιμα και τις γιορτές που συνδέονται με το σταφύλι και το κρασί στην Kαππαδοκία αλλά και σε λο τον μικρασιατικ χώρο. Στα Φάρασα και στα γειτονικά χωριά γι ρταζαν στις 15 Aυγούστου το Πάσκα του σταφυλιού. Eκοβαν τσαμπιά και τα πρ σφεραν στην Παναγία και μετά τη λειτουργία ξεχύνονταν λοι στα αμπέλια, θυσίαζαν ζώα για την καλή σοδειά, έτρωγαν και έπιναν γλεντώντας ώς τη νύχτα, καταγράφουν οι Δ. Λουκ πολος και Δ. Πετρ πουλος στο βιβλίο τους «H λαϊκή ζωή των Φαράσων». Tο νάμα, το κρασί που προ ριζαν για τη θεία μετάληψη, δεν έπρεπε να είναι απ πατημένα σταφύλια. Tούτο ίσχυε για λο το μικρασιατικ χώρο απ τα Παράλια, την Προποντίδα και τον Π ντο ώς τα βάθη της Mικράς Aσίας. Tο συγκέντρωναν απ αυτ που έσταζε απ το σωρ των σταφυλιών πριν πατηθούν, κι έπρεπε να ήταν τουλάχιστον έξι χρονών, πριν χρησιμοποιηθεί για νάμα. O Λάζαρος Θ. Tακαδ πουλος πε-

Περιθύρωμα της εκκλησίας των Aγίων Kωνσταντίνου και Eλένης. Στην επιγραφή διαβάζουμε τι «δι’ αγώνων και δαπάνης του της Σινασού κοινού ανηγέρθη μεν εκ βάθρων τω 1729 επεσκευάσθη δε τω 1850» (φωτ.: Nτ ρας Mηναΐδη).

ριγράφοντας το σινασίτικο σπίτι δίνει λεπτομερέστατη περιγραφή εν ς χώρου που αποτελούσε πατητήρι και συγχρ νως ήταν αποθήκη κρασιών και τροφίμων. Bρισκ ταν στα θεμέλια του σπιτιού, υπ γεια, λαξεμένο στους μαλακούς βράχους της καππαδοκικής γης. O σκοτειν ς και δροσερ ς αυτ ς χώρος το καλοκαίρι, θερμ ς στα κρύα του χειμώνα, λεγ ταν πατ ς. Φωτιζ ταν και αεριζ ταν απ την κάπινη, κάπνη στο χωρι Mισθί, μια τρύπα ανοιγμένη στην οροφή του υπ γειου αυτού χώρου, που έβγαζε στην αυλή του σπιτιού. «O επισκεπτ μενος τον Πατ ν έπρεπε να διέρχεται σειράν προσαλλήλων δωματίων συνεχώς κατερχ μενος, επληροφορείτο δε τις την γειτνίασιν του πατού κυρίως διά της οσφρήσεως, δι τι καθ’ σον προσήγγιζε ανεδίδετο ολοέν εντονώτερα η οσμή των κρασιών και των νωπών οπωρικών» σημειώνει ο Tακαδ πουλος. Στον πατ του σινασίτικου σπιτιού αλλά και σε λους τους μαγαράδες των χωριών της Kαππαδοκίας, αυτούς τους υπ σκαφους χώρους γύρω απ τα σπίτια, φυλάσσονταν πλην των κρασιών και νωπά σταφύλια, πως και μήλα, αχλάδια,

κυδώνια μέσα σε σκάφες που είχαν λεπτή άμμο. Στηριζ μενος ο Στυλιαν ς Pο δης στην εναργή περιγραφή του Tακαδ πουλου για το πώς κρέμονταν τα τσαμπιά σε κλωνάρια ακανθωδών θάμνων στερεωμένα κατακ ρυφα σε παράλληλες σειρές στους τοίχους, αποτύπωσε την πρωτ τυπη αυτή αποθήκη–ψυγείο σε σχέδιο που στολίζει λεύκωμα της Σινασού.

H διαδικασία του πατού O πατ ς αποτελούνταν απ δύο μέρη: τον κυρίως πατ και μια υψηλή εξέδρα που χρησίμευε για το πάτημα των σταφυλιών· τούτη η εξέδρα στο σινασίτικο ιδίωμα ήταν το πατητήρ ή αλών. Πάνω απ το αλών βρισκ ταν η κάπινη, μια οπή σαν καπνοδ χος με ύψος αρκετών μέτρων που έβγαζε, πως είπαμε, στην αυλή του σπιτιού. Aπ κεί την εποχή του τρύγου άδειαζαν εύκολα και γρήγορα τις κούφες με τα σταφύλια, έως του σχηματιζ ταν μέσα στον πατ ένα ψηλ ς σωρ ς σταφυλιών, που τα πατούσαν οι κ ρες και οι παραδουλεύτρες του σπιτιού. Δεν γνωρίζουμε αν ήταν διαδεδομένη πρακτι-

κή να πατούν γυναίκες τα σταφύλια, είναι ενδιαφέρον ωστ σο να σημειωθεί τι αντίθετα σε άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου, π.χ. στη Pούμελη δεν το επέτρεπαν, γιατί πίστευαν τι ξύνιζε το κρασί. O μούστος, ο λεγ μενος σιράς, που έρρεε απ το επικλινές επίπεδο του αλών, συγκεντρων ταν σε ένα μικρ λάκκο της γούρνας που στη γλώσσα της Σινασού λεγ ταν απολήμ, πολήνι στο Mισθί, (μ)πολούμ στην Aνακού, που και εκεί ο πατ ς ήταν υπ γειος. Πρ κειται για το υπολήνιο. Σε άλλα καππαδοκικά χωριά, οι ληνοί αυτοί κρατούσαν την ελληνική ονομασία· ονομάζονταν λην ια, αλλά και σιράχανε, με την τουρκική λέξη. Aυτ ν τον οινικ πολιτισμ , τον συνυφασμένο με τα λατρευτικά έθιμα της πατρίδας του θα θρηνήσει στο καραμανλίδικο ποίημα που συνέθεσε ο Kοσμάς Tσεκμέζογλου, λαϊκ ς ποιητής του Γκέλβερι (Nαζιανζ ς), ταν πρέπει να εγκαταλείψει την Kαππαδοκία και να πάρει τον δρ μο της προσφυγιάς με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924. Θα κλάψει για το χωρι και το σπίτι που αφήνει πίσω του, θα θρηνήσει μως και τα αμπέλια που βλέπει να ξεριζώνουν οι άλλοι πρ σφυγες, οι Tούρκοι, που ήρθαν απ τη Mακεδονία, ανταλλάξιμοι κι αυτοί, για να φυτέψουν στη θέση τους καπνά, τη μ νη καλλιέργεια που ήξεραν απ την παλιά πατρίδα. Bιβλιογραφία H. Aναγνωστάκης, «O οίνος στην ποίηση. Oίνος βυζαντιν ς», εκδ. Iδρυμα Φανής Mπουτάρη, Aθήνα 1995. Σπ. Bρυώνης, «H παρακμή του μεσαιωνικού Eλληνισμού στη Mικρά Aσία και η διαδικασία του εξισλαμισμού, 11ος–15ος αιώνας», ελληνική μτφ., εκδ. MIET, Aθήνα 1996. Λ. Θ. Tακαδ πουλος, «H Σινασ ς που έσβησε», επ. Mαρία Bαϊάνη–Σ. Pο δης, Aθήνα 1982. Nicole Thierry, «Haut Moyen–Age en Cappadoce. Les eglises de la region de Cavusin», 2 τ., Παρίσι 1994.

Πατ ς, δηλαδή υπ γειο λαξεμένο πατητήρι στο ελλην φωνο χωρι Mαλακοπή. Σχέδιο του Omer Demir, ντ πιου αρχαιοδίφη απ τον τουριστικ οδηγ που συνέγραψε για την Kαππαδοκία (Omer Demir, «Cappadoce, Berceau de l’histoire», χ.χ.). KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Tου Hλία Aναγνωστάκη

ΣTHN EΛΛHNIKH παράδοση ο τρύγος διαχρονικά παραπέμπει στο λην , το πατητήρι, και σχεδ ν αυτ ματα υποβάλλει τον μούστο, τα βαρέλια ή τα πιθάρια και το νέο κρασί. T σο στην επιγραμματική ποίηση και στην ψηφιδωτή αναπαράστασή του σο και στις περιγραφές του στη λογοτεχνία και το δημοτικ τραγούδι, ο τρύγος και τα στοιχεία που συνθέτουν την εικονογραφία του συνδέονται σχεδ ν πάντα με τους μήνες Σεπτέμβριο και Oκτώβριο. Πρ κειται για έναν τρύγο υγρ , δροσερ και ερωτικ , που οι χυμοί απ την έκθλιψη των σταφυλιών, τα χρώματα και οι αναθυμιάσεις των πνευμάτων απ τις ζυμώσεις μεθούν και τις πέντε αισθήσεις. Oμως ήδη απ πολύ παλιά υπήρχε και μια άλλη εκδοχή τρύγου, ξηρού, αφυδατωμένου που εχθρεύεται το υγρ στοιχείο και αποζητά τη φρυγανισμένη γη η ατμ σφαιρα για να αποδώσει. Eίναι ο τρύγος της σταφίδας, του οψυγιά, πως τον αποκαλέσαμε. Kαι είναι ο οψυγιάς ή ψυχιάς (στα κρητικά ο χώρος που ψύχεται, στεγνώνει, γίνεται σταφίδα το σταφύλι), το απαραίτητο συνακ λουθο εν ς τρύγου που δεν δίνει τις χαρές και τις δροσιές του κρασιού, αλλά έχει εντούτοις σε πολλές περιπτώσεις τονισμένα τα ίδια ευφρ συνα και εορταστικά στοιχεία με τον τρύγο του πατητηριού. Σε πολλές μάλιστα περιοχές, κυρίως στα νησιά του

Aιγαίου, η μερική αποξήρανση των σταφυλιών μετά τον τρύγο οδηγούσε ακολούθως στη σύνθλιψή του για την παραγωγή εν ς ειδικού γλυκού κρασιού, πως ήταν πιθαν τατα οι μαλβαζίες, οι μονεμβάσιοι οίνοι και ακ μη σήμερα το βισάντο στη Σαντορίνη.

O τρύγος της κορινθιακής Oι περιοχές τρύγου για σταφίδα υπήρξαν πάντα η βορειοανατολική Πελοπ ννησος και τα I νια νησιά, κυρίως Zάκυνθος και Kεφαλληνία. Aν και οι πληροφορίες που διαθέτουμε γενικώς περί τρύγου είναι ανύπαρκτες, σε αντίθεση με τις περιγραφές παρασκευής, εμπορίας και κατανάλωσης οίνων, μως στις αρχές του 19ου αιώνα με εδραιωμένη πλέον παγκ σμια τη φήμη της κορινθιακής μας παραδίδεται μια απ τις παλαι τερες περιγραφές τρύγου ή διαδικασία παραγωγής σταφίδας. Tο 1801 ο Scrofani στο έργο του «Tαξίδι στην Eλλάδα» αναφέρει σύμφωνα με τη μετάφραση Λογοθέτη: «O τρυγητ ς των σταφυλών γίνεται με μαχαιρίδια καμπύλα εις το άκρον. Oι συγκομιζ μενοι β τρεις τοποθετούνται εις καλάθια και μεταφέρονται εις τον χώρον αποξηράνσεως, κείμενον πάντοτε εντ ς ή εις ένα των άκρων του αμπελώνος... Tο έδαφος του χώρου είναι απ χώμα, αλλά τ σον καλά πατημένον με επιφάνειαν στιλπνήν την οποίαν δί-

δουν με μίγμα κ πρου, β ειον αίμα και άχυρα σιτηρών. Tο μίγμα απλώνεται και θερμαιν μενον απ τας ηλιακάς ακτίνας λαμβάνει μορφήν χονδροειδούς μαστίχης... τούτο εμποδίζει πως τα χώματα αναμιγνύωνται με τας σταφυλάς και υποβοηθεί πως η σταφυλή αποξηραίνεται ενωρίτερον... Aι σταφυλαί απλώνονται στον χώρον η μία παρά την άλλην. Eκεί τας αφήνουν νύκτα και ημέραν, αλλά φροντίζουν να τας αναστρέφουν ανά εικοσιτετράωρον. H περιγραφ μενη επίχριση με κ προ απαγορεύτηκε διά ν μου το 1922 και έκτοτε επεξετάθηκε η αποξήρανση σε απλωμένα χαρτιά στα στέγαστρα στις λεγ μενες σκιές ή σε κρεμαστούς οψυγιάδες.

O τρύγος της σουλτανίνας Mια απ τις πρώτες μαρτυρίες αποξήρανσης σταφυλιών για παραγωγή κρασιού στην Kρήτη μας παρέχει έγγραφο του 1301. H πρακτική της αφυδάτωσης των σταφυλιών θα πρέπει να ήταν μοια με αυτήν που γνωρίζομε απ την αρχαι τητα για τον λικερούχο οίνο passum, αλλά και κατά τους νε τερους χρ νους για την παραγωγή των γλυκών κρασιών της Xίου ή του βισάντο στη Σαντορίνη. Oμως, σο κι αν η Kρήτη παρήγαγε πάντα οίνο πάσσο ή σταφίδα (δευτέρας ποι τητας συγκριτικά με την κορινθιακή), ο γενικευμένος τρύγος του οψυγιά υπήρξε Eκτ ς απ τον γνωστ τρύγο του φθινοπώρου, τον τρύγο για κρασί, υπάρχει και η εκδοχή του ξηρού, αφυδατωμένου τρύγου. Eίναι ο τρύγος της σταφίδας, του οψυγιά. Σε πολλές μάλιστα περιοχές, κυρίως στα νησιά του Aιγαίου, μετά την μερική αποξήρανση των σταφυλιών ακολουθεί η σύνθλιψή τους για την παραγωγή εν ς ειδικού γλυκού κρασιού, πως ήταν πιθαν τατα οι μαλβαζίες, οι μονεμβάσιοι οίνοι, και ακ μη σήμερα το βισάντο στη Σαντορίνη (φωτ. Aνδρέας Σμαράγδης απ το βιβλίο «O Σαντορίνης της Σαντορίνης», Eκδ. Iδρύματος Φανής Mπουτάρη, Aθήνα 1994).

22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

Tρύγος του οψυγιά και του κρασιού Tο σταφιδικ «ιντερμέδιο» στον παραδοσιακ τρύγο της Kρήτης

H στιγμή της συγκομιδής. O τρυγητής κ βει με το μαχαιράκι του το σταφύλι για να το τοποθετήσει στο καλάθι (φωτ. Iωάννης Bαλτής – Heinz Troll απ το βιβλίο «O Σαντορίνης της Σαντορίνης, Eκδ. Iδρύματος Φανής Mπουτάρη, Aθήνα 1994).

γι’ αυτήν μια υπ θεση πρ σφατη, δηλαδή μετά το 1920 με την εισαγωγή και καλλιέργεια της σουλτανίνας. Oλ κληρες οινοπαραγωγικές περιοχές πως η Πεδιάδα και το Mαλεβίζι στράφηκαν σχεδ ν στη μονοκαλλέργεια της σουλτανίνας και της σταφίδας με ολέθριες συνέπειες, εκτ ς πολλών άλλων λ γων, για τον παραδοσιακ κρητικ αμπελώνα. Kι ενώ στην Kρήτη ο τρύγος ήταν ανέκαθεν μια γιορτή, μια δραστηρι τητα και μια οικονομική πραγματικ τητα σχετιζ μενη με το πατητήρι, ο τρύγος που πολλοί απ μας γνωρίσαμε ήταν του οψυγιά και του Aυγούστου. Eνα ιντερμέδιο, που ήδη έχει τελειώσει για να δώσει και πάλι πρωταγωνιστική θέση, αν αυτ είναι ακ μη εφικτ , στον τρύγο του κρασιού, αλλά κυρίως στον τρύγο του τουρισμού και της ηλιοθεραπείας.

Hλιοθεραπεία ρωγών Θυμάμαι τον παπα-Γιώργη και την παπαδιά με συγγενείς και φίλους να τρυγούν το αμπελι την επομένη του Δεκαπενταύγουστου. Ψαθιά, μαντήλες, κοφίνια και λαντζάκια, η λάντζα με την ποτάσα για το αλουσούδιασμα, το τσούξιμο στα χέρια απ την ποτάσα, το γαϊδούρι με τα καφάσια, ο φρυγανισμένος οψυγιάς, το άπλωμα των σταφυλιών και το μεσημέρι στην παράγκα. Kι έπειτα η πρ οδος... και οι αντικαταστάσεις, αντί για λύγινα κοφίνια και σταφιδ χαρτο, το πλαστικ , αντί για το γαϊδούρι, το αυτοκίνητο. Kι εγώ με το Mαν λη να βλέπουμε σταφύλια να απλώνονται στον οψυγιά κάτω απ τον πυρακτωμένο ήλιο του Aυγούστου και να αναλογιζ μαστε τα γυμνά κορμιά, τις ρώγες που ξεροψήνονται στην παραλία εκατ μέτρα πιο κάτω στους οψυγιάδες των ξενοδοχείων. Tραγούδι τρυγητού, Beatles, Rolling Stones. Mια μέρα τα τρανζίστορ μας βρέθηκαν πεταμένα στη στέρνα, για τις μουσικές μας επιλογές. Διαφωνία: Πεντοζάλης απ μαγνητ φωνο. Mια άλλη φορά μάθαμε τι κάηκε η δημαρχία απ τους σταφιδοπαραγωγούς και η σταφίδα έγινε καπν ς και οιν πνευμα. Kι έπειτα ξεριζώθηκε ο αμπελώνας με επιδ τηση, με επιδ τηση ξαναφυτεύθηκε ως κρασάμπελο με αμερικανικά υβρίδια και καμπερνέ. Tέλος, έπεσε η παράγκα και κτίστηκαν βίλες. Σήμερα ο Mαν λης ψάχνει απέλπιδα το κοτσυφάλι, το πετραχλάδι, τον ροδίτη που γνωρίσαμε στους αμπελώνες των παππούδων. Aναζητά και ποικιλία θράψα για να πειραματισθεί τον μαλβαζία και ο γιος του με την κ ρη του μας ρωτούν τι σημαίνει σουλτανίνα, οψυγιάς, ποτάσα, τρύγος. KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Tης Eύης Bουτσινά Mαγείρισσας–συγγραφέως

ΘEPOΣ –τρύγος– π λεμος έλεγαν οι παλιοί αμπελουργοί για να εκφράσουν την εργώδη προσπάθεια ολ κληρης της αγροτικής οικογένειας· το ξεσήκωμά της για τον θερισμ και τον τρύγο, την εξάντληση των ορίων που θύμιζε συνθήκες μάχης. Πράγματι, αυτές τις μέρες (ανάλογα με την περιοχή και το υψ μετρο απ 10 Σεπτεμβρίου μέχρι 15 Oκτωβρίου) δεν υπήρχε χρ νος για ανάπαυση. Kαι οι ίδιοι οι καλλιεργητές και επιστήμονες οινολ γοι συμφωνούν

τι ο τρύγος αρχίζει με την προετοιμασία των εργαλείων και τελειώνει ταν ο μούστος γίνει κρασί. Συμπληρώνω τι, σύμφωνα με την παράδοση, υπάρχουν και «προε ρτια». Eίναι η γιορτή της πρώτης μετάληψης των σταφυλιών στις 6 Aυγούστου, οπ τε λοι οι αμπελουργοί γεμίζουν ένα καλάθι με τα πρώτα ώριμα σταφύλια και το πηγαίνουν στην εκκλησία, που διαβάζεται ευχή για την επιτυχία των αμπελιών. Oι αμπελουργοί που χρησιμοποιούν βαρέλια, πατητήρι και λην , καθώς και κοφίνια για το κουβάλημα, φροντίζουν απ νωρίς, μέσα στο καλοκαίρι οπωσδήποτε, να κάνουν έλεγχο μήπως κάτι χρειάζεται επιδι ρθωση για να απευθυνθούν στον ανάλογο τεχνίτη. Oι προτετοιμασίες στα σύγχρονα οινοποιεία είναι ευκολ τερες, γιατί εκεί έχουν δεξαμενές απ ανοξείδωτο υλικ που δεν απορροφά και καθαρίζεται πανεύκολα με νερ και δεν χρησιμοποιούν πια πατητήρι

αλλά εκθλιπτικά μηχανήματα. Σ’ αυτήν τη φάση το πιο σημαντικ σημείο είναι ο έλεγχος για την ωρίμανση των στραφυλιών που επιβάλλει την άμεση έναρξη του τρύγου. Oι παλιοί αμπελουργοί τον έκαναν εμπειρικά, εξετάζοντας και δοκιμάζοντας τις ρώγες· οι επιστήμονες οινοποιοί τώρα μετρούν το επίπεδο περιεκτικ τητας των δειγμάτων σε σάκχαρα και δίνουν το σήμα έναρξης τη στιγμή που κρίνουν κατάλληλη.

Oικογενειακ ς τρύγος Στον οικογενειακ τρύγο συμμετέχουν άντρες, γυναίκες και παιδιά, ακ μα και ηλικιωμένοι σε ελαφρ τερες δουλειές. Συχνά έρχονται για να βοηθήσουν συγγενείς ή φίλοι απ κοντινά χωριά ή απ την π λη. Aν τα αμπέλια είναι πολλά, οι επιπλέον ανάγκες σε χέρια καλύπτονται απ εργάτες, οι οποίοι κατά καν να έρχονται απ άλλα μέρη που δεν υπάρχει αμπελοκαλλιέργεια. Σήμερα η ανάγκη αυτή καλύπτεται συνήθως απ αλλοδαπούς εργάτες οι οποίοι δεν εργάζονται επίσημα και το μεροκάματ τους είναι κάπως μικρ τερο. Aμπελουργ ς απ

τα Mεσ γεια μού λέει τι επί είκοσι χρ νια παίρνει τους ίδιους εργάτες απ την Kαλαμπάκα, δεν τους αλλάζει με τίποτα· ήδη έχουν αρχίσει και τα παιδιά τους να έρχονται. Tους φιλοξενεί στο σπίτι του και αναλαμβάνει λα τα έξοδά τους. Tο μεροκάματ τους είναι 10.000, ενώ ένας οικονομικ ς μετανάστης πληρώνεται 7–8.000. H παλιά μέθοδος για τον τρύγο (σχεδ ν μέχρι το ’70) είχε δύο πα-

24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

Eικ νες τρύγου στον κάμπο Bασιλικής Λευκάδας. Tέλη δεκαετίας 1970 (φωτ.: Λίντα Παπαγαλάνη).

ράλληλες φάσεις: α) το κ ψιμο των σταφυλιών και την τοποθέτηση στα κοφίνια που το έκαναν κυρίως γυναίκες και β) το κουβάλημα των κοφινιών (βάρους 50–55 κιλά) μέχρι το κάρο ή το υποζύγιο ή το αγροτικ

αυτοκίνητο, δουλειά κυρίως αντρική. O τρυγητής φορτων ταν στην πλάτη το κοφίνι και πήγαινε προς το κάρο απ συγκεκριμένη διαδρομή η οποία σημαδευ ταν απ αναποδογυρισμένα κοφίνια σε τακτές αποστάσεις, που ο κουβαλητής ακουμπούσε για μια στιγμή το γεμάτο κοφίνι, για να ξεκουραστεί, χωρίς μως να το κατεβάσει οπ τε θα χρειαζ ταν βοήθεια για να ξαναφορτώσει. Σήμερα υπάρχουν, ειδικά για τα αμπέλια, τρακτέρ με σπαστούς άξονες, κινούμενες ρ δες και ρυμουλκούμενη πλατφ ρμα, τα οποία μπορούν να μπουν μέσα στο αμπέλι και να ακολουθούν τους τρυγητές. Eτσι κερδίζουν χρ νο και τον κ πο της μεταφοράς. O χρ νος στη μοντέρνα καλλιέργεια είναι πολύ σημαντικ ς, γιατί τα ποτιστικά αμπέλια που καλλιεργούνται με χημικά λιπάσματα, καθώς και οι μοντέρνες ποικιλίες έχουν αφεν ς μεγαλύτερη απ δοση (1.000 κιλά το στρέμμα, ίσως και περισσ τερο) και αφετέρου πρέπει να τρυγηθούν μέσα σε δυο-τρεις μέρες για να μην χαλάσουν. Tα παραδοσιακά αμπέλια ήταν, κατά το πλείστον, ξερικά και λιπαίνονταν μ νο με κοπριά, είχαν μικρ τερη απ δοση (300–500 κιλά/στρέμμα) αλλά έδι-

H νεοελλ

H διαδ ναν υψηλ βαθμα σταφύλια και χρ νο10–12 μέρες για τον τρύγο. Στα σύγχρονα αμπέλια γίνονται μεγάλα συνεργεία τρυγητών απ 10 άτομα. Δεξιά κι αριστερά τρυγούν –γυναίκες κυρίως– και τοποθετούν τα σταφύλια σε πανέρια που χωρούν μ νο 10–15 κιλά και τα οποία γεμίζουν σε ελάχιστο χρ νο. Oι άντρες του «συνεργείου» τα παίρνουν αμέσως και τα αδειάζουν στην ανατρεπ μενη πλατφ ρμα που ακολουθεί κατά π δας και σε ελάχιστο χρ νο, το πανεράκι είναι πίσω στον τρυγητή. Mια μέτρια τέτοια πλατφ ρμα χω-

ληνική πραγματικ τητα δικασία αλλά και τα ήθη και έθιμα του σημερινού τρύγου ράει περίπου 6 τ νους σταφύλια· φεύγει μ λις γεμίσει για να τα μεταφέρει στο οινοποιείο του Συνεταιρισμού ή της ιδιωτικής εταιρείας, που ανατρέπεται και αδειάζει με μια κίνηση λο το περιεχ μενο στην τεράστια μηχανή που αναλαμβάνει απ εκεί και πέρα τη δουλειά. Στις σύγχρονες οινοποιητικές μονάδες που παράγουν κρασιά ποι τητας, τα σταφύλια τοποθετούνται σε τελάρα και χι χύμα για να μην πιέζονται και εκρέει ο μούστος που μπορεί να ξινίσει και να επηρεάσει την ποι τητα του κρασιού. Tην ώρα που η πλατφ ρμα κάνει τη διαδρομή, την αξιοποιούν για να

φάνε οι εργάτες και να ξεκουραστούν. O νοικοκύρης του αμπελιού είναι υποχρεωμένος να εξασφαλίσει δύο ή τρία γεύματα, ανάλογα με τη συμφωνία. Kαθώς οι τρυγητές είναι στα αμπέλια δεν βρίσκονται κοντά σε μαγαζιά για να προμηθευτούν τρ φιμα και επιπλέον δεν θέλουν να χάσουν χρ νο. Tο φαγητ

λοιπ ν έρχεται έτοιμο. Tο ένα γεύμα πρέπει να είναι οπωσδήποτε μαγειρεμένο και μάλιστα ένα «καλ

φαγητ » για τους ανθρώπους που δουλεύουν σκληρά. Kρέας ή κοτ πουλο με ρύζι, πατάτες, μακαρ νια και μαζί σαλάτα και τυρί είναι το συνηθισμένο. Παλαι τερα στα χωριά

μαγείρευαν μπακαλιάρο, συνήθως. Tα άλλα δύο γεύματα μπορεί να είναι πίτες ή τηγαν ψωμα ή τα ανάλογα συνοδευτικά, τηγανίτες με μέλι κ.λπ. Για τις μικρ τερες καλλιέργειες δεν χρησιμοποιούνται τ σο μεγάλα μηχανήματα. Συνήθως τα σταφύλια συγκεντρώνονται σε πλαστικές κλούβες και μεταφέρονται στον χώρο οινοποίησης με αγροτικ αυτοκίνητο.

Eκθλιπτικ μηχάνημα Eκεί που άλλοτε υπήρχε το πατητήρι και ο λην ς, σήμερα υπάρ-

χει μικρ εκθλιπτικ μηχάνημα και δεξαμενές απ ανοξείδωτο υλικ . Παλιά, άδειαζαν τα σταφύλια στο ξύλινο πατητήρι στερεωμένο πάνω στον ξύλινο κάδο και ένας ή δύο άνθρωποι τα πατούσαν με τα π δια. O μούστος κελάρυζε στον κάδο απ τα ανοίγματα του πατητηριού και απ εκεί τον μετέφεραν στα μεγάλα ξύλινα βαρέλια. Tα εκθλιπτικά μηχανήματα κατ’ αρχήν αφορούν και πετούν τα τσαμπιά, είναι το πρώτο στάδιο που ονομάζεται αποβοστρύχωση. Στη συνέχεια οι ρώγες υφίστανται μια πρώτη πίεση που δίνει τον εκλεκτ τερο μούστο, τον πρ ρωγο. Eνα μέρος του στραγγίζεται αμέσως για να γίνει το λευκ κρασί. H εκροή του χυμού συνεχίζεται και σε δεύτερο στάδιο ανάμεσα στα πλαστικά πάντα «ράουλα» της μηχανής, γιατί εδώ υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο: δεν πρέπει να σπάσουν τα κουκούτσια γιατί αυτά πεΣυνέχεια στην 26η σελίδα

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Δεξιά πάνω: Mε χαρές και τραγούδια αλλά και επίδειξη του καρπού γι ρταζαν τη δεκαετία του ’60 τον τρύγο στα Mεσ γεια (φωτ.: Δημ. Γιάκογλου αρχείο N. Πολίτη). Δεξιά: Tο φαρμάκι του ξεριζωμού αντικατέστησε τα εύγευστα κρασιά, ταν οι πρ σφυγες διώχτηκαν απ τις πατρίδες τους (φωτ.: Aρχείο Πολιτιστικού Συλλ γου Nέας Mεσημβρίας).

Συνέχεια απ την 25η σελίδα

ριέχουν έλαια και άλλες ουσίες που καταστρέφουν την ποι τητα του κρασιού. Mετά την έκθλιψη των ρωγών ακολουθεί άλλο σημαντικ στάδιο που σχετίζεται με το χρώμα του κρασιού. O μούστος είναι ανακατεμένος με τα τσίπουρα και, σο παραμένει έτσι, σκουραίνει το χρώμα του αφού οι χρωστικές ύλες βρίσκονται στο φλούδι. Aνάλογα με την ποικιλία των σταφυλιών και την επιθυμία του οινοποιού, τα τσίπουρα μένουν με τον μούστο απ

λίγες ώρες μέχρι λίγες μέρες και μετά σουρώνονται, περνώντας στις δεξαμενές μέσα απ διάτρητο «τύμπανο». Στην παραδοσιακή διαδικασία τα τσέμφυλα (τσίπουρα) πιέζονται σε ειδικ πιεστήριο και ο χυμ ς τους προστίθεται στον πρώτο. Eπειδή ο χυμ ς αυτ ς περιέχει αρκετά στοιχεία απ το εξωτερικ τμήμα της ρώγας, είναι χαμηλ τερης ποι τητας και συχνά αξιοποιείται χωριστά. Στο παραδοσιακ οικογενειακ

επίπεδο, τα στάδια ελέγχονται εμπειρικά και το μ νο, ουσιαστικά, μέσον ελέγχου είναι το «θερμ μετρο μέτρησης των βαθμών σακχάρου στον μούστο και αργ τερα στο κρασί. Στις επαγγελματικές μονάδες και τα μεγάλα εργοστάσια, λα τα στάδια ελέγχονται εργαστηριακά.

Eθιμα του τρύγου Σε μια χώρα με μεγάλη αμπελοοινική παράδοση, πως η δική μας, είναι φυσικ να έχουν αναπτυχθεί πολυάριθμα έθιμα γύρω απ τον τρύγο. Eνδεικτικά θα αναφέρω μ νο τη συνήθεια να αφήνουν ατρύγητη μια μικρή άκρη του αμπελιού, ως προσφορά και ευχαριστία στις θε τητες της γης. Tο ίδιο γίνεται και στον θερισμ . Eνδιαφέρον παρουσιάζουν και διάφορες μέθοδοι που εφαρμ ζουν για τη διατήρηση των σταφυλιών, τα οποία βρίσκονται στα αγροτικά σπίτια μέχρι τον χειμώνα. Aυτά γίνονται συνήθως με τα επιτραπέζια σταφύλια αλλά και του αμπελιού αν μ νο αυτά υπάρχουν. Στη Λευκάδα, οι νοικοκυραίοι των αμπελιών γέμιζαν καλάθια με διαλεχτά σταφύλια, τα σκέπαζαν με φύλλα, χαλούσαν μια λιθιά και τα έκρυβαν μέσα, ξανάφτιαχναν τη λιθιά, τοποθετώντας τις πέτρες πάλι στη σειρά και τα σταφύλια έμεναν κρυμμένα εκεί μέχρι τον χειμώνα, σε μέρος που μ νο εκείνοι γνώριζαν, διατηρημένα στο φυσικ ψυγείο της φύσης. Tις κρυψώνες αυτές τις έλεγαν χωσάδες; H συνήθεια αυτή καταγράφεται στη λαογραφική μελέτη του φιλολ γου Πανταζή Kεντομίχη «Tα Γεωργικά της Λευκάδας». Aλλά και σε πριονίδι διατηρούσαν σταφύλια και κρεμασμένα στο υπ γειο τυλιγμένα με παλιά υφάσματα ή χαρτί εφημερίδας δίπλα στα άλλα γλυκά προϊ ντα του μούστου, πετιμέζια, σουτζούκια, ρετσέλια, μουσταλευριές.

Oλη η οικογένεια συμμετείχε παλι τερα στη διαδικασία του τρύγου. Σήμερα πια τα πράγματα έχουν αλλάξει... (φωτ.: K. Mεγαλοοικον μος, 1961 αρχείο N. Πολίτη).

Tρεις γενιές γυναικών συμμετέχουν χι μ νο στην κούραση, αλλά και στις χαρές του τρύγου. Tα σταφύλια, απ τα κλήματα στα καλάθια και απ εκεί στα κοφίνια, για να μεταφερθούν στα πατητήρια και να βγει ο μούστος (φωτ.: Aνδρέας Σμαραγδής, απ το βιβλίο «O Σαντορίνης της Σαντορίνης», Eκδ. Iδρύματος Φανής Mπουτάρη, Aθήνα 1994).

26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Tης Aθηνάς Γεωργαντά

Aς φιλιούμεσθε στα χείλια / και ας τρυγάμε τα σταφύλια. ME TETOIEΣ τολμηρές προτάσεις, δέκα χρ νια πριν απ την Eπανάσταση του ’21, εγκαινιάζεται στην ποίησή μας ο ύμνος στη γιορτή του τρύγου. Bρισκ μαστε στα 1811, τ τε που εκδ θηκε στη Bιέννη μία μικρή συλλογή με ερωτικά και βακχικά ποιήματα. O δημιουργ ς τους είναι η σημαντικ τερη μορφή της προεπαναστατικής ελληνικής ποίησης, ο Aθανάσιος Xριστ πουλος. Eξέχων εκπρ σωπος της φαναριώτικης παιδείας και του νεοελληνικού διαφωτισμού, ο Aνακρέων της νέας Eλλάδας, πως ονομάστηκε, πρ σφερε με τα ποιήματα αυτά ένα λαμπρ εγκώμιο στη χαρά της ζωής και των αισθήσεων. Στη συλλογή του υμνούσε αποκλειστικά την Aφροδίτη και το Δι νυσο, συνεχίζοντας και ανανεώνοντας τη μακραίωνη παράδοση του ανακρεοντισμού. Πρ κειται για ποίηση κομψή, με μοναδικά θέματα τον έρωτα και το κρασί, με ομολογημένα πρ τυπα τον αρχαίο Aνακρέοντα, ή μάλλον τα Aνακρε ντεια της ύστερης αρχαι τητας και των πρώτων βυζαντινών αιώνων. Aυτά είναι τα διαχρονικά χαρακτηριστικά του κινήματος, που γνώρισε διάφορες εποχές αναβίωσης στις λογοτεχνίες της Eυρώπης. Γνώρισε δε ιδιαίτερη άνθηση στον αιώνα των Φώτων και στα χρ νια αμέσως μετά τη Γαλλική Eπανάσταση. Kατά τον 18ο και ώς τις αρχές του 19ου αιώνα, ο ανακρεοντισμ ς εκφράζει το αισθησιοκρατικ και υλιστικ ρεύμα του διαφωτισμού. Aδιαφορώντας για ηθικολογικές ή θεολογικές απαγορεύσεις, επιμένει στη δυνατ τητα της επίγειας ευδαιμονίας και εκδηλώνει αγάπη για τη ζωή. Xάρη σ’ αυτή τη μεγάλη παράδοση και στη μικρή συλλογή του Xριστ πουλου, η ελληνική ποίηση βίωσε ξανά τη χαρά των αισθήσεων και την τ λμη των απολαύσεων. Mαζί ξαναβρήκε, ύστερα απ κεν αιώνων, τη χαρά του τρύγου και της ζωής μέσα στ’ αμπέλια.

Ξυλογραφία του Σπύρου Bασιλείου με θέμα τον «Aύγουστο». (Nέα Eστία, τ μ. 34, τχ. 389, 15 Aυγούστου 1943. Eπανέκδοση, Hμερολ γιο 1944).

τη. Eτσι, σε Aνακρε ντειο της Παλατινής Aνθολογίας, ο τρύγος του αμπελιού συγκρίνεται και συμπλέκεται με τον ερωτικ τρυγητ αγνής κ ρης. Kαι ο Θε δωρος Πρ δρομος, τον 12ο αιώνα, ερμήνευε με έναν στίχο τη συμπεριφορά του Δι νυσου: «έπαιζεν ώσπερ τα πρέποντα τω τρύγει». Mε αυτά, λοιπ ν, τα αδιαφιλονίκητα εφ δια, ακολουθώντας τον Aνακρέοντα της φαναριώτικης λογιοσύνης, η νε τερη ποίησή μας έμαθε και αυτή του τρύγου τα παιχνίδια. Στους τρύγους του Xριστ πουλου και του 19ου αιώνα, ο Δι νυσος χαριεντίζεται διαρκώς με την Aφροδίτη, και το πανηγύρι μέσα στ’ αμπέλια οδηγεί συνήθως σε ερωτική ιεροτελεστία: Kι εις τ’ αμπέλι μας κινώντας, κελαηδώντας, τραγουδώντας, ας φιλιούμεσθε στα χείλια και ας τρυγούμε τα σταφύλια Tην εικ να του τρύγου με τα ερωτικά συμφραζ μενα την υποστηρίζουν οι προσφυείς ομοιοκαταληξίες του Xριστ πουλου. Συνδέουν έντεχνα την άμπελο με τη διαδικασία του έρωτα: χείλια–σταφύλια, μέλι–αμπέλι. Eτσι, μαζί με τα παιχνίδια Δι νυσου και Aφροδίτης, ο Φαναριώτης ποιητής θα επιβάλει και το παιχνίδι των ομοιοκαταληξιών στους τρύγους της νεοελληνικής ποίησης. Oι μεταγενέστεροι θα δημιουργήσουν πολλές νέες ποικιλίες: γέλια–αμπέλια, κλήματα–φιλήματα, κυνηγώ–τρυγώ. Oμοιοκαταληξίες, επιφωνήσεις, υπονοούμενα, αισθησιακές εικ νες συνεργάζονται στο εξής αρμονικά, κάθε φορά που η ποίησή μας θέλει να γιορτάσει την τελετουργία του τρύγου. Στη γιορτή αυτή, το αντικείμενο του τρύγου εναλλάσσεται και ισοδυναμεί με το αντικείμενο του ερωτικού π θου. Tρυγητής είναι και ο εραστής, ενώ οι λέξεις «τρύγος» και «τρυγώ» χρησιμοποιούνται συχνά για το λεξιλ γιο του έρωτα.

Nέος Aνακρέων– Bάκχος Tρυγητής Πατώντας γερά στα αρχαία και στα βυζαντινά γράμματα, και αγκαλιάζοντας την ευρωπαϊκή παιδεία, ο οινοφιλέστερος των ποιητών της νέας Eλλάδας καθιέρωσε στα γράμματά μας μια ισχυρή ποιητική διάθεση, που διατρέχει ολ κληρο τον 19ο αιώνα. Mε τα ανακρε ντεια ποιήματά του, που πρέπει να τιμηθούν για πολλές ακ μη κατακτήσεις, ο Xριστ πουλος δημιούργησε επίσης την παράδοση του τρύγου στη νεοελληνική ποίηση. Kαι ενσωμάτωσε σ’ αυτή τη νε τερη παράδοση την παρακαταθήκη της αρχαι τητας και της βυζαντινής λογοτεχνίας. Στην ιστορία της ελληνικής ποίησης, μεγάλο μερίδιο του τρύγου αναλογούσε ανέκαθεν στην Aφροδί-

H παράδοση του Xριστ πουλου Tα βακχικά ποιήματα, οι τρύγοι και οι ομοιοκαταληξίες του Xριστ πουλου πρ σφεραν γ νιμη έμπνευση στην ποίησή μας ως το τέλος του 19ου αιώνα. Eικονίζουν ένα χαρούμενο γλέντι, που το συνοδεύει πάντοτε η ανέμελη ευτυχία του έρωτα. O τρύγος, πως και ο οίνος, αίρει τους φραγμούς ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση, καταργεί τις απαγορεύσεις. Προκαλεί, ακ μη, και επιτρέπει τη σκανδαλιστική συμπεριφορά. Eίναι τα μεγάλα δώρα του Δι νυσου στους θνητούς. Tην ανακρε ντεια παράδοση του Xριστ πουλου πραγματώνει υποδειγματικά στα χρ νια του ρομαντισμού ένα ποίημα του A. P. Pαγκαβή, ο «Tρύγος». Hγετική φυσιο-

28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

Nεοελληνική ποίηση

Eρωτας και κρασί, πηγές έμπνευσης δημιουργών απ την προεπ γνωμία των Aθηναίων Φαναριωτών, και δεδηλωμένος θαυμαστής του Xριστ πουλου, ο Pαγκαβής ξεκινά το ποίημα με το ερωτικ κάλεσμα προς τις κοπέλες του τρύγου. Aκολουθούν οι διφορούμενοι διάλογοι και τα καθιερωμένα παιχνίδια των συντρ φων στον τρύγο, έως του, η καταληκτική στροφή διαφωτίζει, επιτέλους, τις διαθέσεις του τρυγητή: Πώς; Γελάτε; Hταν χείλια, χι κ κκινα σταφύλια; Oπως θέλετε. Eγώ έτσ’ ηξεύρω να τρυγώ. «Xείλια–σταφύλια». H αρχέτυπη ομοιοκαταληξία του Xριστ πουλου πραγματοποιεί αλλεπάλληλες εμφανίσεις στη διάρκεια του αιώνα. Θα την αξιοποιήσει επίσης ο Παλαμάς: κι ο Tρυγητής, που λαχταρεί, σα να είναι κ ρης χείλια, / τα ροδοκ κκινα σταφύλια. O Tρυγητής είναι ο Δι νυσος, τρυγητής είναι και ο εραστής. Eίναι επίσης, στο λαϊκ μηνολ γιο, ο μήνας του τρύγου, ο Σεπτέμβριος. H νεοελληνική ποίηση επιφυλάσσει ιδιαίτερα αισθησιακές εικ νες για τον μήνα και την εποχή του τρύγου. Tο επιβεβαιώνει και ο Bιζυην ς. O μεγάλος μας διηγηματογράφος είχε θητεύσει στη φαναριώτικη ποίηση και εισέπνευσε βαθιά το «χριστοπούλειον μύρον» του αιώνα. Για να περιγράψει τον τρύγο, ο Bιζυην ς δημιουργεί ρους ερωτικής σχέσης ανάμεσα

στη γη και στο φθιν πωρο. Eικονίζει το στήθος της γης, που ταυτίζεται με τοπίο αμπελώνα, και σχεδιάζει μια σκηνή σωματικού τρύγου, ανατρέχοντας στις ανακρε ντειες ομοιοκαταληξίες και στην παρήχηση: Pοδίζουνε στ’ ωραίον της στήθος, που σπαργά, οπωρικά και κλήματα. Kι εμβαίν’ ο Kυρ Φθιν πωρος μέσα και τρυγά σταφύλια με φιλήματα, στον λην τα βάλλει. Tο στήθος της γης συνάπτεται με το στήθος της γυναίκας και ο β τρυς του μαστού ταυτίζεται με τον β τρυ της αμπέλου. Eτσι και στο Aσμα Aσμάτων: «μαστοί σου ως β τρυες της αμπέλου». Tην ισοδυναμία υποβάλλει και διευκολύνει η διπλ σημη λέξη «ρ γα» ή «ράγα» («ρωξ», «ραξ»). Προσφιλής στη νεοελληνική οινική ποίηση, δημιουργεί πολλές αμφίσημες εικ νες.

Eγκαταλείποντας τον παράδεισο Στον λήγοντα 19ο αιώνα, ο ομαδικ ς ηθογραφικ ς προσανατολισμ ς των γραμμάτων μας απομάκρυνε την ποίηση απ τα πρ τυπα του Xριστ πουλου και του ανακρεοντισμού. M νος ο κοσμοπολίτης Kαβάφης, αυτ ς ο ψιμος Φαναριώτης, θα συντηρήσει την αγάπη για τον άρχοντα

και τρύγος

επαναστατική εποχή έως πρ σφατα ποιητή της προεπαναστατικής Eλλάδας. Στη λογοτεχνία του ηθογραφικού κέντρου, το κρασί και το αμπέλι εντάσσονται στην ειδυλλιακή οπτική που καλλιέργησε η γενιά του 1880. Tώρα, ο τρύγος και η ζωή στ’ αμπέλια γίνονται μέρος της αγροτικής σκηνογραφίας, για να απεικονίσουν την ευτυχία της παραδοσιακής κοινωνίας με τα πανάρχαια έθιμα. H νέα θεματική ήταν άγνωστη στον ανακρε ντειο παράδεισο του Xριστ πουλου. Tο σκηνικ παραμένει παραδείσιο, είναι μως αγροτικ , ακούγονται δε οι ήχοι της υπαίθρου και του δημοτικού τραγουδιού. Mε σαφήνεια αποτυπώνονται αυτές οι διαθέσεις το 1889, σε στίχους του Παλαμά. Tαυτ χρονα, με την ίδια ποιητική γενιά, με τον Παλαμά, τον Δροσίνη και τον Πολέμη, ο τρύγος απέκτησε επίσης τον ρ λο του συμβ λου. Eγινε μεταφορά, για να δηλώσει την ισχυρή εμπειρία και συγκίνηση. O καθαρ αιμος ηθογράφος ποιητής, ο Kρυστάλλης, έχει αφιερώσει στον τρύγο δύο ποιήματα. Tο πρώτο Συνέχεια στην 30ή σελίδα

«Bάκχος. Θε ς του Eίνου, θε ς των αρχαίων», έργο του Θε φιλου (απ το λεύκωμα «Θε φιλος, ζωγραφικοί πίνακες», εκδ. Δήμος Mυτιλήνης – Mουσείο Θε φιλου, 1986). KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH

Συνέχεια απ την 29η σελίδα

είναι το δημοτικοφανές «Tραγούδι του Tρυγητού», στο οποίο ενσωματώνονται αυτούσιοι στίχοι του δημοτικού τραγουδιού «Aμπέλι μου πλατύφυλλο». Eδώ δεν καταγράφονται ερωτικές μεταφορές και ισοδυναμίες. Στο δεύτερο ποίημα, μως, επανέρχονται οι εικ νες των ερωτικών τρύγων που ταυτίζουν το σώμα της αμπέλου και της γυναίκας. O «Tρύγος» του Kρυστάλλη δημοσιεύτηκε το 1893, ολοκληρώνοντας τις ποιητικές επεξεργασίες του θέματος στον 19ο αιώνα. H περιήγησή μας διαβεβαιώνει τι σε λα σχεδ ν τα ποιήματα του αιώνα, ακ μη και στην επικράτεια της ηθογραφίας, οι δεσμοί του Δι νυσου με την Aφροδίτη παρέμειναν παντοδύναμοι. Oι τρύγοι της ελληνικής ποίησης απ την αρχαι τητα, τ σο στη λ για σο και στη δημώδη παράδοση, επεξεργάζονται και υπογραμμίζουν αυτή τη σχέση κυρίως. Kαι μέχρι πρ σφατα, η σύγχρονη ποίηση έχει συγκρατήσει τον αισθησιασμ των εικ νων. Στον αιώνα μας, ο τρύγος δεν αποτελεί θέμα προσφιλές ή οικείο στους ποιητές. Yστερα απ σταδιοδρομία πολλών δεκαετιών, η λογοτεχνική του εμβέλεια θα περιοριστεί πλέον σε λίγα αυτοτελή ποιήματα (Mωραϊτίνης, Xρηστοβασίλης, Aναπλιώτης) και σε εικονιστικές ή συμβολικές αναφορές. Για το διάστημα που καλύπτει η σημερινή παρουσίαση, ώς την γδοη δεκαετία του αιώνα, η τελετή του τρύγου απουσιάζει απ τις μείζονες εκδηλώσεις της ελληνικής ποίησης. Mολον τι διατηρείται επίμονη η έμπνευση του οίνου και του Δι νυσου. H διονυσιαρχία που εισέβαλε στα γράμματά μας, με το ξεκίνημα του 20ού αιώνα, ανταποκριν ταν σε ιδεολογικές και φιλοσοφικές αναζητήσεις, ενώ κατά τη διάρκεια του Mεσοπολέμου το ανθρώπινο δράμα σκηνοθετείται στον, υπ γειο συνήθως, χώρο της ταβέρνας. H χαρούμενη ζωή μέσα στ’ αμπέλια, πηγή και καθρέφτης αισιοδοξίας για την προγενέστερη ποίηση, έχει λησμονηθεί, για πολλούς λ γους. Ωστ σο, οι αισθησιακές σκηνές που συνθέτει ο Pίτσος το 1964, στα Παιχνίδια τ’ ουρανού και του νερού, ανανεώνουν την παράδοση του τρύγου και των τρυγητών. Eνα άλλο ποίημα της συλλογής εντάσσει στο τοπίο της μεταπολεμικής μας ποίησης τις αγαπημένες ομοιοκαταληξίες του Xριστ πουλου και του 19ου αιώνα. Συγκαλυμμένες μεταξύ δύο στροφών, συνταιριάζουν τους πρώτους και τους τελευταίους στίχους κάθε στιχουργικής εν τητας. Aμπέλι–μέλι, σταφύλι–χείλη. Tελικά, οι αξίες τους δεν έπαψαν να συντροφεύουν την ελληνική ποίηση ώς τις μέρες μας. Mες στ’ αμπέλι, χίλιες δυ μικρές γροθιές, το βαθύ το μαβί σταφύλι. Eτσι το κρασί κι έτσι το μέλι για να γίνει, θέλει πάλεμα κι οργή, μαθές, να γλυκάνουνε τα χείλη. Γιάννης Pίτσος, Παιχνίδια τ’ ουρανού και του νερού

30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999

«Γυναίκες στον τρύγο» του Aγήνωρα Aστεριάδη, 1966. Λιν λεουμ 50x65 εκ. Eθνική Πινακοθήκη (απ το βιβλίο του X. Xρήστου «H αγροτική ζωή στην τέχνη», ATE, 1991).

O Xριστ πουλος ως Nέος Aνακρέων. Xαλκογραφία απ την έκδοση των ποιημάτων του στο Παρίσι (1830).

Oι περιηγητές δεν έγραψαν για τρύγο Aν και ανέφεραν για το κρασί, αγν ησαν τη διαδικασία παραγωγής του H παράλιος Bιθυνία και τα Πριγκηπ ννησα υπήρξαν πάντοτε τα αγαπημένα θέρετρα των Pωμιών και Aρμενίων της Kωνσταντινούπολης. Tα πλούσια αμπέλια, οι χαρές του τρύγου και της οινοποσίας στις περιοχές αυτές θα περιγραφούν μ λις στις αρχές του 19ου αι. στο ανακρε ντειο κλίμα που εγκαινιάζεται απ τον Xριστ πουλο. Aντίθετα, οι περιηγητές των προηγουμένων χρ νων, αν και μας περιγράφουν με γλαφυρ τητα τα ειδυλλιακά τοπία και μιλούν για την άκρατη οινοποσία και τα θέλγητρα των εξοχών, δεν θα μας παραδώσουν ποτέ μια περιγραφή τρύγου.

Tης I λης Bιγγοπούλου Iστορικού του E. I. E.

AΠO KAIPO αναζητούμε, στη λειτουργία της ταξιδιωτικής φιλολογίας, την πληροφορική της εκμετάλλευση, αλλά και τη δημιουργία μιας κάποιας νοοτροπίας. H ανακάλυψη–αποκάλυψη της Eλλάδας μέσα απ τα περιηγητικά κείμενα αποτελεί πια κοιν τ πο. Δεν πρέπει φυσικά να παραβλέψουμε τι τις περισσ τερες φορές στα κείμενα αυτά παρατηρούμε τι οι μαρτυρίες επαναλαμβάνονται αυτούσιες. Για τους ταξιδιώτες–συγγραφείς υπερίσχυε στην σύνταξη του χρονικού τους η ανάγκη να προσαρμοστούν σε εκδοτικούς ανταγωνισμούς και συρμούς. Aναζητώντας την πληροφορία απ αυτοψία ή αντιγραφή απ λ για ή εμπειρική προγενέστερη καταγραφή, τα περιηγητικά έργα αποκαλύπτουν μια σπειροειδή επαναληπτικ τητα των δεδομένων, άλλοτε σαφέστατα αναγνωρίσιμη και άλλοτε χι. Tο ενδιαφέρον των περιηγητών για τις αγροτικές εργασίες ή τις μεθ δους καλλιέργειας ή τις μεταποιήσεις δεν είναι αναμεν μενο. Oι λ γοι που προσείλκυσαν τους Δυτικοευρωπαίους προς την Aνατολή κατά την περίοδο των ξένων κυρίαρχων στον ελλαδικ χώρο, κυρίως για τους πρώτους αιώνες του ταξιδιωτικού ρεύματος, ήταν είτε προσκυνητικοί είτε πολιτικοί. Aργ τερα, η επιθυμία για καλύτερη γνωριμία του μεγαλείου της αρχαι τητας –πρ τυπο ζωής, μ ρφωσης, «ήθους»– και η αναζήτηση των ιδανικών αυτών μέσα απ τα ερείπια θα απομακρύνουν ολοκληρωτικά τα βλέμματα των ταξιδιωτών απ τις αγροτικές δραστηρι τητες των Eλλήνων, αιώνες τώρα επαναλαμβαν μενες πως η αμπελουργία. Eτσι, τον 16ο αιώνα το επικεντρωμένο στον μουσουλμανικ κ σμο ενδιαφέρον τους, η ανάγκη να γνωρίσουν τη διαφορετικ τητά του, τους οδηγεί φυσικά στην αναζήτηση στοιχείων για να μετατρέψουν τον αρχικ φ βο και την περιέργεια σε κατεστημένη γνώση, τ σο για τη νέα θρησκεία που εισβάλλει στον ευρωπαϊκ χώρο σο και για την πολιτική, στρατιωτική και οργάνωση καθώς και τα ήθη και τις πρακτικές των «απίστων». Mε την παρασκευή του κρασιού δεν ασχολούνταν φυσικά οι Mουσουλμάνοι. Tον τρύγο και τις συνακ λουθες εργασίες αναλάμβαναν οι Eλληνες και οι Eβραίοι.

Σημαντικές πηγές Δύο σημαντικά περιηγητικά έργα της εποχής αυτής, ένα δημοσιευμένο ήδη απ τα μέσα του 16ου αιώνα και ένα σε χειρ γραφη μορφή έως τις αρχές του 20ού αιώνα –που ση-

μαίνει ανέπαφο απ διορθώσεις, λ γιες γνώσεις ή παρεμβάσεις υποταγμένες στον εκδοτικ σειρμ της εποχής– τα ταξιδιωτικά χρονικά του Pierre Belon και του Hans Dernschwam αντίστοιχα, είναι τα μ να στα οποία ανατρέχουμε για τις πιο εμπεριστατωμένες πληροφορίες σε θέματα αγροτικού βίου. Tο πρώτο, προϊ ν ταξιδιού του 1547–49 στην Kρήτη, τη Λήμνο, τα νησιά του ανατολικού Aιγαίου και στη Mικρά Aσία, αποκαλύπτει το οξυδερκές παρατηρητικ βλέμμα του Γάλλου φυσιοδίφη Belon που αναζητούσε in situ γνώσεις για μια μεγαλ πνοη μετάφραση του έργου του Διοσκουρίδη. Στο δεύτερο ημερολ γιο, του ειδικού σε θέματα ορυχείων αλλά και γενικ τερα σε οικονομικά και εμπορικά θέματα Bοημού Dernschwam, απ το ταξίδι του (1553–1555) στην ν τια Bαλκανική και τη Mικρά Aσία ως ακολούθου πρεσβείας στην Yψηλή Πύλη, αποτελεί αξιολογ τατη πηγή με τις εμπεριστατωμένες παρατηρήσεις του για τις οικονομικές δραστηρι τητες των πληθυσμών στα εδάφη της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Tο κείμενο εμπλουτίζεται με σχέδια και σκαριφήματα γεωργικών εργαλείων. Oι καλλιέργειες, λοιπ ν, και οι διαφοροποιήσεις των αμπελώνων λ γω συνθηκών, τα είδη και η παρασκευή κρασιού, οι τρ ποι αποθήκευσης και η εμβέλεια κατανάλωσης και εξαγωγής τους ανασύρονται και απ τα δύο αυτά κείμενα, χωρίς να περιγράφονται ποτέ εικ νες του τρύγου.

Kρασί... χωρίς τρύγο H είσοδος του 18ου αιώνα σημαδεύεται απ τα ταξίδια και το έργο του διάσημου στα χρ νια του για-

τρού και βοτανολ γου Pitton de Tournefort. Περιηγήθηκε τα 35 νησιά του Aρχιπελάγους και λη τη B. Mικρά Aσία, τον Π ντο, έφτασε έως την Tιφλίδα. Aκολουθώντας μια συγκεκριμένη μέθοδο περιγραφής των πολιτειών που συναντά, οι πληροφορίες του αφορούν την τοπιογραφία, την οικονομία, τη διοίκηση, την εθνολογική σύνθεση, τα ήθη και τις συνήθειες του καθημερινού βίου, αποδεικνύοντας τι η αλήθεια της γνώσης προσεγγίζεται με την έρευνα, τη συστηματική μελέτη, την ταξιν μηση και τη γενίκευση. Πίσω απ ένα διορατικ και οξυδερκές βλέμμα που δεν παραλείπει, επιφορτισμένο με αρχαιολογικές και φυσιογνωστικές έρευνες, να καταγράψει ανεκτίμητες πληροφορίες κυρίως για τον καθημεριν βίο των πληθυσμών που συνάντησε στο μακρύ ταξίδι του, αναρωτι μαστε πώς μέσα απ ένα τ σο πλούσιο και μεστ κείμενο απουσιάζει μια τ σο σημαντική αγροτική εργασία, απ λυτα συνδεδεμένη αιώνες τώρα με την ελληνική ύπαιθρο: ο τρύγος! Σχολίασε τον οίνο στα διάφορα νησιά που επισκέφτηκε, συνέκρινε τις ποι τητες, αναφέρθηκε στις μεταφορές, τις πωλήσεις και τις προτιμήσεις. Eπισκέφτηκε απ την άνοιξη ώς το τέλος του θέρους του 1700 τα Kυκλαδονήσια αλλά παρ’ λα αυτά το βλέμμα του δεν στάθηκε και δεν κατέγραψε πουθενά σκηνές ή διαδικασία τρύγου. Aυτή λοιπ ν η απουσία της περιγραφής του τρύγου απ ένα τ σο δελεαστικ και υπεράφθονο για άλλα θέματα υλικ –πάνω απ 5.000 υπολογίζονται οι τίτλοι έργων των περιηγητών για μια μακρά περίοδο που προαναφέραμε– μας οδηγεί σε κάποιες διαπιστώσεις. Tο κρασί, απα-

ραίτητη προμήθεια ταξιδιού, καθημερινή ανάγκη στις διατροφικές συνήθειες ταξιδιωτών και αυτοχθ νων, σχολιάζεται, ενώ η ποι τητα του, οι εισαγωγές ή εξαγωγές του αναφέρονται πολλές φορές αναλυτικά. Oι αγροτικές εργασίες των Eλλήνων καταμερισμένες εποχικώς δεν έτυχαν παρατήρησης, γιατί τα ενδιαφέροντα των περιηγητών ήταν επικεντρωμένα είτε στον ισλαμικ κ σμο είτε στο αρχαιοελληνικ παρελθ ν του ευρύτερου ελληνικού χώρου. Tα μεταποιημένα μως γεωργικά προϊ ντα, πως το κρασί ή οι σταφίδες, τα οποία ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με την καθημεριν τητά τους και των οποίων η χρήση δεν υπέκειτο σε εποχικούς περιορισμούς, σχολιάστηκαν ικανοποιητικά. O ταξιδιώτης–υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπος με μιαν άλλη πραγματικ τητα–αντικείμενο απ αυτή που γνωρίζει. H πρ σληψη αρχικά ευδιάκριτη, αλλά η καταγραφή χι αυτον ητη. Eίναι πιο εύκολο να ακούει κανείς παρά να βλέπει. Eτσι, η καταχώρηση πληροφοριών σχετικών με το κρασί ή τις σταφίδες ήταν θέματα που αντλούσαν εύκολα είτε απ τις συζητήσεις είτε απ προσωπικές τους συναλλαγές. O τρύγος μως προϋποθέτει εξαρχής ειδικ ενδιαφέρον, περιέργεια, συστηματική και προγραμματισμένη αυτοψία, καταγραφή και κληροδοτούμενο κείμενο με απώτερο ηθελημένο ή αθέλητο σκοπ , χι απλώς τον εντυπωσιασμ του αναγνωστικού κοινού, αλλά και τη βαθύτερη αποκάλυψη του προσωπικού του πολιτιστικού φορτίου. «Eπτά Hμέρες»: Στο αφιέρωμα αυτ καθοριστική υπήρξε η συμβολή του κ. Hλία Aναγνωστάκη. Tον ευχαριστούμε.

KYPIAKH 29 AYΓOYΣTOY 1999 - H KAΘHMEPINH