МИМИКРИЈА 1 дел

1 МИМИКРИЈА

Zooming Expressions Unitary Study Project number 2019-1-RO01-KA202-063954

Disclaimer: "The European Commission's support for the production of this publication does not constitute an endorsement of the contents, which reflect the views only of the authors, and the Commission cannot be held responsible for any use which may be made of the information contained therein"

Изјава за оградување: „Поддршката на Европската комисија за производството на оваа публикација не претставува одобрување на содржината, бидејќи ги одразува само гледиштата на авторите и Комисијата не може да биде одговорна за каква било употреба на информациите содржани во неа“

Превод од Англиски на Македонски јазик: Благој Трајков

СОДРЖИНА I) Комуникација – Општи карактеристики 1. Вовед во комуникација.......... ……………………………………………… 3 2. Ефикасна комуникација и комуникација 100% ………………21 3. Комуникација со слики ……………………………………………………… 105 4. Говорно-гестовна комуникација ……………………………………… 129 5. Интерпретација на мимико-гестикуларни индекси……….. 144 6. Електронски посредувана комуникација……………………………153 7. Изрази на лицето ………………………………………………………………..169 8. Гестови ……………………………………………………………………………… 175 ....

9. Држење на телото …………………………………………………………….. 188 10. Проксемика ……………………………………………………………………… 193 11. Поглед ……………………………………………………………………………… 198 12. Облека…………..………………………………………………………………… 204 13. Додатоци . ………………………………………………………………………. 210 14. Невербално невизуелно …….………………………………………….. 213 15. Паравербална комуникација …………………………………………. 219 16. Вербална комуникација ….……………………………………………… 222 17. Став, шарм, харизма .......………………………………………………... 233

Библиографија …………………………………………………………………….. 267

1

I

I) КОМУНИКАЦИЈА ОПШТИ КАРАКТЕРИСТИКИ

1. Вовед во комуникацијата Луѓето, без разлика на нивниот социјален статус и историските епохи во кои дејствувале, се корисници на различни системи на знаци (вербални и невербални) кои се користат како средства за комуникација. Главните фази на развојот на човековата комуникација, имајќи предвид дека секоја од нив имаше длабоки последици врз индивидуалниот и колективниот општествен живот, го дефинираат човештвото како еволутивен процес. Овие фази придонесоа за воспоставување на општествени системи и конфигурација на различни култури. Може да се разликуваат 6 епохи:

(1) Ерата на знаци и сигнали. Припаѓа на „предчовечки“ суштества, неспособни, од физичка гледна точка, за говор. Во почетокот, човечките суштества комуницирале преку звуци (грофтање, врескање), знаци со раце, движења на телото и положби. Во споредба со денешните примати, нивната комуникација била сложена, но едноставна, во однос на човечката и многу побавна, а мозокот, сè уште не еволуиран, одредувал само краткотрајна меморија.

(2) Ерата на говорот и јазикот. Оваа нова ера е поставена во времето пред околу 40.000 илјади години, кога луѓето од Кромањон ја имале структурата на черепот, јазикот и гркланот на современите луѓе. Овие анатомски особености го олесниле формирањето на говорот и јазикот, давајќи им значителна предност пред неандерталците. Јазикот им помогна да го организираат своето размислување, да произведуваат и пренесуваат сè покомплексни пораки, така што луѓето би можеле многу поефикасно да ја планираат и координираат својата активност (работа, лов итн.), многу подобро да се бранат. Тоа им даде можност да им ги пренесат на своите потомци новите изуми и начини на подготовка и зачувување на храната и се што е поврзано со преживување во суровата средина, па затоа овие луѓе имаа многу поголеми шанси за преживување. Како што луѓето се ширеле во други региони, начините на зборување се развивале и се разликувале.

(3) Ерата на пишувањето. Историјата на пишувањето е онаа на еволуцијата од конвенционални пиктографски претстави до фонетски системи, од претставување на идеи преку стилизирани слики или цртежи, до употреба на фонетско пишување букви. Пиктографскиот систем претставуваше идеја, предмет, битие или концепт преку општ симбол, што ја отежнуваше репродукцијата на специфичните карактеристики, односно особеностите, нијансите на репродуцираните објекти. Фонетското пишување претставувало звук преку знак, а збир на звуци преку комплекс од знаци. Создавањето

2

на азбуката го поедностави производството и преносот на пораки. Азбучното пишување се заснова на систем на знаци (букви) во конвенционален редослед, кои ги репродуцираат основните звуци на јазикот. Големиот напредок на ерата на пишувањето беше ослободувањето на човечкиот ум од потребата да се запаметат огромна маса информации (податоци за историските факти, културните вредности итн. на народите) и да се репродуцираат во свеста на последователните генерации.

(4) Ерата на печатењето. Пред појавата на печатарската машина, книгите се пишувале рачно и се сметале за вистински уметнички дела. Се чини дека техниката на печатење им била позната на Кинезите уште во 10 век. Првата книга во светот е отпечатена од Кинезите во 868 година п.н.е. во Европа, спектакуларниот изум му припаѓа на Јохан Гутенберг од Мајнц, кој во 1456 година го завршил печатењето на латинската Библија која имала 42 реда на секоја страница. Пронајдокот на печатењето претставуваше револуција во комуникацијата, овозможувајќи многу поширока и побрза дифузија на информации, што придонесе за напредокот на мислата и знаењето. Растечката писменост на луѓето ја промени самата еволуција на човештвото.

(5) Ерата на масовните медиуми. Откако во 13 век, под влијание и стимулирање на Големите откритија и духот на ренесансата, почнува да се развива навистина универзална информација, способна да го поддржи зголемениот интерес на луѓето за вести и знаење. Актот на раѓање на периодичниот печат е потпишан на почетокот на 17 век преку две околности: подобрување на печатницата и организирање на поштата како редовна услуга. Печатењето на весници означи не само пресвртница во историјата на масовната комуникација, туку беше сфатена и како социо-културна иновација која влијаеше на целото човечко општество. Со почетокот на 19 век, весникот се испраќал преку телеграф и телефон, а на почетокот на 20-ти преку радио и телевизија.

(6) Ера на компјутеризирани средства за комуникација. Она што се променило низ вековите, а особено во последните децении, се начините и степенот до кој информациите се произведуваат, собираат, обработуваат, складираат и се шират. Ако на сето ова го додадеме создавањето на персонални компјутери (1976), примената на компјутерите во телекомуникациите, појавата на Интернет (1990), забележуваме дека комуникацијата станува зависна од информатичкото општество. Денес, информациските системи се предмет на важни технолошки промени. Микроелектрониката има нови начини и огромни количини на обработка и складирање податоци, додека телекомуникациите се движат кон укинување на комуникациските растојанија. Тријадата за автоматизација, информатизација, компјутеризација е во постојан процес на технолошки иновации. Интернетот и средствата за комуникација со помош на компјутер се повеќе се гледаат како дефинирање на нова ера во историјата на социјалната комуникација.

На крајот на 20 век и на почетокот на 21 век, комуникацијата стана глобален феномен. Комуникацијата претставува поле на интердисциплинарно истражување (филозофско, психолошко, културолошко, биолошко, технички, лингвистички, политички,

3

социолошко), имајќи ги како предмет на истражување информативните процеси кои се на пресек со семиоза (производство и употреба на знаци). Меѓу основните термини на комуникациските теории се „знак“, „значење“, „порака“, „код“ и „комуникација“. Со оглед на тоа што овие термини имаат различни толкувања и во теориите за комуникација и во оние на различните семиотици или семиолози, неопходно е да се прецизира нивната содржина и опсегот на применливост, со цел да се формулираат заклучоци и концепти за максимална можна општост. Значи, неопходен е општ поглед на основните прашања на семиотиката и комуникациските теории. Згора на тоа, термините на овие науки навлегоа во бројните теории кои дури формираа нова насока во проучувањето на појавите и процесите на социјалната комуникација. Оваа насока се нарекува комуникологија или комуникативна.

КОМУНИКАЦИЈА. МУЛТИДИМЕНЗИОНАЛЕН ФЕНОМЕН Комуникацијата е атрибут на човекот како рационално општествено битие (zoon politicon, како што рекол Аристотел). Таа „претставува една од човечките активности што секој од нас може да ја препознае, но малкумина можат задоволително да ја дефинираат“. Специјалистите забележуваат дека терминот „комуникација“ е полисемантичен, непрецизен („испарлив“, „нарушен“) бидејќи нема содржина, добро определено значење и опсег, означен, референт итн. точен; затоа, велат тие, на овој поим не може да се примени класична дефиниција за родова разлика. Американските истражувачи Френк Денс и Карл Ларсон (1976) собраа (ограничувајќи се на најзначајните) 126 дефиниции за комуникација предложени од различни автори од различни области (биологија, социологија, информатички науки, кибернетика, телекомуникации итн.). Еве некои од различните постоечки дефиниции: „Човечката комуникација е процес со кој поединецот (комуникаторот) пренесува стимул со цел да го промени однесувањето на другите индивидуи (публиката)“ (C. Hovland, I. Janis и H. Кели). „Комуникацијата е дејство на организам или клетка што ги менува веројатните модели на однесување на друг организам или клетка на адаптивен начин за еден или двајцата учесници“ (Едвард Вилсон). „Во најопшта смисла, зборуваме за комуникација секогаш кога некој систем, односно извор, влијае на друг систем, во овој случај на примател, со помош на алтернативни сигнали што можат да се пренесат преку каналот што ги поврзува“ (Чарлс Осгуд) . Практично, ниту една од предложените дефиниции не одговара да ги задоволи сите специјалисти за комуникација.

4

Во специјализираната литература се анализираат различни модели на комуникација (до 60), теории, насоки, ориентации итн. На пример, Џон Фиске истакнува две главни ориентации („училишта“) во проучувањето на комуникацијата: (1) на процесот на пренос на пораки; (2) на производство и размена на значења. Првиот се однесува на начинот на кој комуникаторите (испраќачот и примачот) ги кодираат и дешифрираат пораките, со начинот на кој предавателите ги користат комуникациските канали и средства, што се подразбира како „процес со кој едно лице влијае на однесувањето или менталната состојба на друго лице“. Втората ориентација „се однесува на тоа како пораките или текстовите комуницираат со луѓето со цел производство на значење - односно улогата што текстовите ја играат во нашата култура. Оваа ориентација користи термини како што е значењето и не смета дека недоразбирањата се нужно доказ за неуспех во комуникацијата - тие може да произлезат од културните разлики помеѓу испраќачот и примачот. За неа проучувањето на комуникацијата е проучување на текстот и културата. Главниот метод на проучување е семиотиката (наука за знаците и значењата), ова е името со кое отсега ќе го идентификуваме тој пристап“. ШТО Е КОМУНИКАЦИЈА? Комуникацијата е една од човечките активности што секој од нас може да ја препознае, но малкумина можат задоволително да ја дефинираат. Комуникацијата е разговор со некого, комуникацијата е и телевизијата, ширењето информации, фризерството, книжевната критика - а списокот може да продолжи и понатаму. Ова е еден од проблемите со кои се соочуваат луѓето кои го проучуваат: дали можеме правилно да го примениме концептот на „објект на проучување“ на нешто толку разновидно и повеќеслојно како што всушност е човечката комуникација? Сомнежите зад овие прашања можат да доведат до мислење дека комуникацијата не е тема, во вообичаената академска смисла на зборот, туку област на интердисциплинарни студии. Ова мислење треба да каже дека она што психолозите и социолозите имаат да го кажат за однесувањето на човечкото комуницирање нема многу врска со она што го кажуваат книжевните критичари на оваа тема. Овој недостаток на согласност за природата на комуникациските студии е нужно одразен во оваа книга. Она што се обидов да го направам е да дадам одредена кохерентност на конфузијата, градејќи ја мојата книга врз следните претпоставки: Да претпоставиме дека можеме да ја направиме комуникацијата предмет на проучување, но дека ни требаат мноштво дисциплински пристапи за да можеме целосно да ја проучуваме. Претпоставете дека секоја комуникација вклучува знаци и кодови. Знаците се артефакти или чинови кои се однесуваат на нешто друго освен нив самите - тие се, со

5

други зборови, значајни конструкции. Кодовите се системи во кои се организирани знаците и кои одредуваат како знаците се поврзани едни со други. Исто така, претпоставете дека овие знаци и шифри се пренесуваат или им се достапни на другите, а преносот или примањето знаци/шифри/комуникација е практика на општествените односи. Да претпоставиме повторно дека, за нашиот културен живот, комуникацијата е суштинска; без него, културата од секаков вид би умрела. Следствено, проучувањето на комуникацијата вклучува проучување на културата во која таа е интегрирана. Во основата на овие претпоставки е општа дефиниција за комуникација како „социјална интеракција преку пораки“. Структурата на овој труд го одразува фактот дека постојат две главни ориентации („училишта“) во проучувањето на комуникацијата. Првиот од нив ја гледа комуникацијата како начин за пренос на пораки. Ова училиште се занимава со начинот на кој испраќачите и примателите ги кодираат и декодираат пораките, со начинот на кој предавателите ги користат каналите и средствата за комуникација - односно со прашањата за ефикасност и точност. Комуникацијата се подразбира како процес со кој едно лице влијае на однесувањето или менталната состојба на друго лице. Ако ефектот е различен или помал од предвидениот, ова училиште има тенденција да зборува за неуспех на комуникацијата и да ги анализира фазите на процесот на комуникација за да открие каде се случил неуспехот. Заради концесија, оваа ориентација ќе ја нарекуваме „процесна школа“. Второто училиште ја разбира комуникацијата како производство и размена на значења. Се занимава со тоа како пораките или текстовите комуницираат со луѓето за да произведат значење - односно улогата што текстовите ја играат во нашата култура. Оваа ориентација користи термини како „значење“ и не смета дека недоразбирањата се нужно доказ за неуспех во комуникацијата - тие би можеле да произлезат од културните разлики помеѓу испраќачот и примачот. За ова училиште изучувањето на комуникацијата претставува изучување на текст и култура. Главниот метод на проучување е семиотиката (наука за знаците и значењата), ова е името со кое отсега ќе го идентификувам тој пристап. Процесното училиште е прилично инспирирано од општествените науки, а особено од психологијата и социологијата, со тенденција да се занимава со акти на комуникација. Семиотичкото училиште е инспирирано од лингвистиката и сферата на уметноста, со тенденција да се занимава со комуникациски дела. Секое училиште на свој начин ја толкува дефиницијата што ја даваме на комуникацијата како социјална интеракција преку пораки. Првата ја дефинира социјалната интеракција како процес со кој едно лице создава врска со друга личност или влијае на неговото однесување, ментална состојба или емоционални реакции - и обратно, се разбира. Овој став е близок до секојдневната, здраворазумска употреба на изразот.

6

Семиотиката, сепак, ја дефинира социјалната интеракција како она што го конституира поединецот како член на одредена култура или општество. „Знам дека сум член на западното, индустриско општество затоа што, за да обезбедам само еден од многуте извори на идентификација, реагирам на улицата Шекспир или Крунисувањето на речиси ист начин како и другите членови на мојата култура. Свесен сум и за културните разлики ако, на пример, слушнам советски критичар дека кралот Лир го смета за разорен напад на западниот идеал на семејството како основа на општеството, или ако тврди дека улицата Крунисување покажува како Западот ги држи под контрола своите работници . И двете читања се можни, но сакаме да нагласиме дека тие не ми припаѓаат мене како типичен припадник на мојата култура“. Со тоа што одговарам на улицата Крунисување на малку понормален начин, ја изразувам мојата заедништво со другите членови на мојата култура. Тинејџерите кои ценат одреден стил на рок музика, исто така, го изразуваат својот идентитет како членови на субкултура и комуницираат, дури и само индиректно, со другите членови на општеството. Двете училишта се разликуваат и од перспективата на разбирање што претставува порака. Процесното училиште ја гледа пораката како онаа што се пренесува преку процесот на комуникација. Многумина од следбениците на оваа ориентација веруваат дека намерата е суштински фактор во одлучувањето што е порака. Така, гест како допирање на ушната школка не би бил порака освен ако не е направен намерно како однапред договорен сигнал со, да речеме, аукционер. Намерата на испраќачот може да биде наведена или неискажана, свесна или несвесна, но таа мора да се поврати преку анализа. Пораката е она што предавателот го пренесува, без разлика на кој медиум се користи. За семиотичарите, пак, пораката претставува конструкција на знаци кои преку интеракцијата со другите рецептори произведуваат значења. Испраќачот, дефиниран како предавател на пораката, ја губи својата важност. Фокусот се префрла на текстот и како тој се „чита“. А читањето е процес на откривање значења, процес кој настанува кога читателот комуницира со текстот или преговара за него. Ова преговарање се одвива додека читателот носи одредени аспекти од неговото културно искуство на шифрите и знаците што го сочинуваат текстот. Тоа подразбира и постоење на одредено заедничко разбирање на темата на текстот. Треба само да погледнеме колку се различни извештаите што различните весници ги даваат за истиот настан за да ја сфатиме важноста на ова разбирање, на оваа визија за светот, што секој весник ја споделува со своите читатели. Така, читателите со различни општествени искуства или кои припаѓаат на различни култури можат да најдат различни значења во ист текст. Ова не мора да претставува, како што наведов претходно, доказ за неуспех на комуникацијата. Затоа, пораката не е нешто испратено од А до Б, туку елемент во структурирана врска чии други елементи ја вклучуваат надворешната реалност и продуцентот/читателот. Производството и читањето на текст се гледаат како паралелни, ако не и идентични, процеси во тоа што го заземаат истото место во овој структуриран однос. Оваа структура би можеле да ја нацртаме како триаголник каде што стрелките претставуваат постојана интеракција; структурата не е статична, туку претставува динамична практика:

7

Преку оваа книга сакаме да ги освестиме учениците за делата на главните претставници на секое училиште. Исто така, се обидуваме да покажеме како едното училиште може да расветли или да ги компензира празнините или слабостите на другото, или, напротив, да ги покаже точките каде двете училишта се расправаат, противречат или дури и се поткопуваат. Се разбира, сакав да ги охрабрам студентите да заземат критички став во нивните студии - односно да бидат критички свесни и за нивниот метод на студирање и за нивниот предмет на студирање - и да бидат способни да артикулираат одговор на прашањето зошто тие ја проучуваат комуникацијата од таа конкретна перспектива. Значи, мислиме дека учениците треба да се потпрат на двете училишта за да го решат проблемот со комуникацијата. На читателот кој сака правилно да ги идентификува делата на секое училиште, како што е претставено во оваа книга, може да му бидат корисни следните објаснувања за нивната структура. КОНЦЕПТУАЛНИ ДЕЛИМИТАЦИИ Комуникација. Ниту една дефиниција структурирана во приближен род и специфична разлика не може да опфати таков нестабилен термин. Комуникацијата не може ригорозно да се дефинира и покрај пописите на дефиниции направени од теоретичарите, и покрај разграничувањата на категориите на дефиниции за комуникација (Френк Е.Х. Денс, 1970), и покрај напорите да се опише пристапот на дефиниција. Размена, врска, акција, интереси, влијание, семиоза, интеракција, информации: ниту еден од овие поими не може да опфати област ограничена со флуиден ентитет, комуникација, секогаш наоѓање нови цврсти форми (вклучувајќи ментални структури) за копирање. Само зборот „споделување“ може да се приближи до сложеното значење на концептот на комуникација, забележува Лусиен Сфез: „Меѓутоа, сите овие различни аспекти можат да се соберат заедно со велејќи дека „да се комуницира значи да се стави или да се има нешто заедничко“, без претходно да се определи ова „нешто“ ниту пак начините што служат за преносот или термините (поединци, групи, предмети) кои интервенираат во оваа заедница“. За целите на првично терминолошко разграничување, користев флуидна, динамична дефиниција, предложена од теоретичарот кој прв дискутираше за Критика на комуникацијата. А етимолошки зборот „комуникација“ е дериват на зборот „заеднички“ (припаѓа на неколку или на сите) < лат. communis, кој потекнува од латинскиот глагол communicare (18 век) и е, во романскиот јазик, дубл (како подоцнежен заем) на ром. Поспаниот Рум исто така еволуирал од истиот корен. заеднички, но преку фр. комуна, комунална < fr. комунален, комунизам < fr. комунистички, или соопштен, комуникациски, комуникативен, комуникативен, комуникациски, причест. Наместо тоа, терминот заедница, со заеднички корен, доаѓа од заем од лат. communitas (18 век) (Ciorănescu). Од семантички аспект, латинскиот глагол (најверојатно под влијание на гр. κοινος – заеднички, од кој изведоа и κοινοτικός – заедничко, κοινοτης – комуна, заедница, но и συμιριώ – да комуницира, συγκοινία – комуникација или ανακοινωθέν - соопштува) пронајден во потеклото на поимот Роми.

8

комуникацијата, исто така, го означува дејството на правење нешто заедно и она на споделување.

Второто значење е во потеклото на сегашниот романски збор и подразбира меѓусебна врска меѓу поединците. Со помош на доцниот латински термин, зборот навлегол во повеќето индоевропски јазици (како неологизам), а се среќава подеднакво и во романските јазици: сп. comunicar (v.), comunicatión (s.), fr. communiquer (v.), комуникација (s.), it. Comunicare (v.), communicazione (s.), како и во германските: engl. да комуницираат (v.), комуникација (s.), germ: kommunizieren (v.), Kommunikation (с.) sau роб: rus. коммуникација (с.), пол. комуниковаќ (в.), комуникација (с.), скр. комуникација (v.), комуникација (с.). Повеќето јазици ги задржуваат двете значења од доцниот латински, и она што се однесува на воспоставениот однос и она што се однесува на преносот на информации меѓу луѓето. Истражувачите избегнуваат да се населат на специфична дефиниција, бидејќи нивните пристапи се насочени кон повикување на различни гледишта, кои потекнуваат од различни дисциплински области, или барем преглед на овие гледишта. Оние кои сепак застануваат на ригорозното разграничување на термините го прават тоа само за рестриктивен пристап, кој одговара на целта за која е дизајниран пристапот на студијата. Освен тоа, терминот „комуникација“ не е единствениот што е во ситуација да не може да одговори на затворање во дефиниција. Ајде да погледнеме и други примери: „јазик“, „култура“, „јавно мислење“, за кои се направени компилации на дефиниции. Осврнувајќи се на неможноста да се дефинира „јавното мислење“, уште во минатото, во 1904 година, Херман Онкен (Ноел-Нојман) изјавил дека „промената на нештата не може да се разбере само со нивно затворање во формула“. Сличен е и случајот со „комуникација“. Станува збор за концепт кој се менува, концепт во континуиран баланс помеѓу епистемското јадро и симболичката форма: „Два надворешни пола, едниот - епистемското јадро - описливо и читливо по дефиниција (од кое можеме да избегаме преку „Критика“), другиот - симболичката форма, која ги обвива нашите мисли и дејства до таа мера што, теоретски, ние не може да се опише“. (Сфез). Симболичката форма на која се однесува Сфез е, не концептуално, туку интуитивно, од значењето идентификувано од романскиот филозоф Константин Ноица: „А сепак комуникацијата не е сè; можеби не во автомобили, секако не во луѓе. Комуникацијата е за нешто, комуникацијата е во срцето на нешто за нешто. Комуникацијата мора да биде, и во секој случај, да биде целосна; мешањето се случува само ако има остаток, а колку е поголема површината на остаток, толку подобро. Комуникацијата е податоци, сигнали или дури значења и значења; комуникацијата е импликација“. ТЕОРЕТСКИ ПРИСТАПИ ВО ОДНОС НА СТУДИЈАТА ЗА КОМУНИКАЦИЈАТА

9

Тогаш, што би подразбирало проучувањето на комуникацијата? Во услови на разновидност на теоретски пристапи во однос на полето на комуникацијата, дали динамичната област на проучување на комуникацијата може да се кондензира, во поперовски термини, во она што се нарекува „научна теорија“? Дали може да се создаде систем на искази за да биде основа на таква теорија, дали може да се определи логичен однос помеѓу предлозите/изјавите на тој систем? Или, во случај на конституирање на една или повеќе такви теории, дали можеме да зборуваме за извештај за инклузија, за перцепцијата на постарите теории како посебни случаи на нови теории, исто така според зборовите на Карл Попер? Секако, проучувањето на комуникацијата претпоставува не само неможност за концептуално разграничување, туку и постоење на различни пристапи, групирани од истражувачи во училишта, струи, теории, кои секако не можат да одговорат на поперовиот принцип на кореспонденција, старата теорија не може да биде оправдано како посебен случај на новиот. Исто така, постојат такви односи помеѓу моделите во одредени случаи, како што е кореспонденцијата помеѓу теоријата на симетрија на Њукомб (1953) и пристапот на Вестли и Меклин (1957). Но, дури и овде не можеме да разговараме за општа/посебна врска, бидејќи моделот Вестли-Меклин претпоставува проширување на областа на проучување до масовна комуникација, додека Њукомбовиот ABX модел е прилагоден на оваа проширена област, напуштајќи ја намерата за одржување/подобрување на симетричниот карактер. на односите меѓу комуникациските актери и објектот во надворешната средина на која се однесуваат. Од друга страна, ние работиме со системи на искази кои потекнуваат од различни теоретски области, неспособни да се подложат на поперово тестирање, одредувајќи, мерејќи ја логичката врска (заснована на класичната, аристотелова логика) помеѓу предлозите на теоријата и оние на набљудувањето (освен за оние кои потекнуваат од близината на епистемското јадро). Ние работиме со множества изјави кои се контрадикторни самите себе, наместо тоа, во случај да се сместени во близина на симболичката форма (види Чомсканова генеративна граматика во врска со хипотезата за лингвистичка непроѕирност на Сапир-Ворф), или со различно дефинирани концепти (да се држиме до Чомски, види ја дефиницијата за лингвистичка компетентност направена од американскиот лингвист, во однос на комуникациската компетентност на антропологот и лингвист Дел Хајмс). Со оглед на флуктуацијата во рамките на дисциплинската област, проучувањето на комуникацијата, пред сè, треба да се откаже од известувањето за централниот концепт на поперовата епистемологија, оној на теоријата. Згора на тоа, зголемената улога на комуникативното размислување, парадоксалното размислување кое, и покрај двосмислениот карактер, успева да интегрира и артикулира теории кои доаѓаат од различни дисциплински области или, во иста област, од различни теоретски струи, води кон поинаков пристап. Овој пристап е сконцентриран на концептот на Пјер Бурдје за општественото поле, како што би забележал и Бернар Миге: „Она што најдобро ја дефинира комуникацијата е концептот на полето, оној чиешто значење го специфицирал Пјер Бурдје во Questions du Sociologie: „За поле да работа, пишува тој, мора да има влогови и луѓе подготвени да ја играат играта, обдарени со тој хабитус кој вклучува знаење и препознавање на

10

иманентните закони на играта, на влоговите". Самото комуникативно размислување активно придонесе за формирање на ова поле. “ (Миге). Во оваа смисла, при прифаќањето на студијата низ призмата на динамично теоретско поле, социолингвистиката, етнолингвистиката или антрополингвистиката не можат да се етаблираат како независни дисциплини, преку (ре)конституирање на границите на чисто модернистички начин, специфичен за „силното размислување“, но повеќе како перспектива во елаборираното проучување на комуникацијата. Згора на тоа, забележува Лохисе, „со величање на анализата на комуникациските интеракции и јазикот како општествени активности, антрополозите во голема мера придонесоа за трансформацијата на механичките концепции во органистички концепции. Некои видоа во него, како и во структурната лингвистика на своето време, општ модел за приближување кон комуникациските феномени. Во 1980 година, Цикурел предложи создавање на интердисциплинарен сојуз меѓу социологијата, антропологијата, лингвистиката и филозофијата, околу антропосоциологијата“. (Лохисе) Оваа оперативна перспектива може само да се спротивстави на прекумерната специјализација на „напорното размислување“, ригидниот „секторски“ пристап. Комуникациското размислување, во рамките на можен интердисциплинарен сојуз каков што е предложен од Cicourel (1980), не значи едноставна „шиење“ на епидермално ниво. Концептот што ја прави комуникацијата (или информацијата) елемент што ги надминува поделбите и границите меѓу научните дисциплини, кои исто така се однесуваат на материјалните науки на животот и општеството, може да се најде во различни текови на мислата; во кибернетиката, се разбира, во структурализмот и во поново време, во пристапите кон сложеноста или „конекционизмот“, па дури и во одредени современи филозофии, на постмодернистичка или пост-хајдегерова инспирација. Како што ќе видиме, оваа тенденција - или поточно ова искушение - има за цел не само да поврзе различни области на науката, честопати не познавајќи се, туку и да предложи парадигма што ќе им овозможи да се „оплодат“ и да им даде значење“, се наведува. уште во 1976 година Роберт Ескарпит, во Théorie générale de l'information et de la communication (Miege). Според тоа, куновскиот епистемолошки пристап би бил посоодветен за таков проблем. КОМУНИКАТИВНО МИСЛЕЊЕ Комуникацијата останува заматен концепт, колку и да се трудиме да ѝ пристапиме на перспективата на епистемичкото јадро - симболичките форми на половите. Прво, комуникацијата вклучува поинаков пристап, низ призмата на начин на размислување несоодветен на менталните шеми, водечки идеи и предлози на класичната епистемологија. Овој парадоксален начин на размислување, нетипичен за крути ментални структури - во духот на Џани Ватимо и Пјер Алдо Ровати (1989) - би се нарекол комуникативно размислување: работна алатка, исто така, недефинирана во стабилната, ригидна рамка на модернистичките филозофии.

11

„Статусот на ова комуникативно размислување е длабоко недефиниран. Тој е организатор на научни, рефлексивни или професионални практики, но во исто време и одговор на барањата кои произлегуваат од државата и големите организации, како и инспиратор на промени дури и во овие организации; конечно, предизвикува или само ги придружува промените и културните практики или начини на ширење или стекнување знаење“. (Miege). Да се работи во постојано флуктуирачко дисциплинско подрачје, со термини кои осцилираат како во субквантната средина помеѓу тврдото, епистемско јадро и континуирано пулсирачката симболична обвивка, на траектории кои не можат да се разграничат со цврста инструментација (земајќи ја предвид можната неодреденост на фактурата Хајзенберг) за „тврдо размислување“, исто така бара користење на поинаков начин на ментална организација, слабо, флуидно, самоорганизирано комуникативно размислување во цврстата форма на научни теории. Во основа, дали научната заслуга е на ригорозната организација на содржината, на множествата искази во теориите или на откривањето на плодните области на знаење? „Вистинската заслуга на Коперник или Дарвин, забележува Лудвиг Витгенштајн (1994), не беше откривањето на вистинска теорија, туку на нов аспект што е плоден. Од оваа пост-позитивистичка перспектива, комуникациските науки го сочинуваат плодното поле за 'ртење на знаењето во хоризонтот на нова парадигма. ПРИМЕНА НА ПАРАДИГМА НА КОМУНИКАЦИЈА И од оваа перспектива, на прашањето мора да му се даде соодветна рамка за толкување. И покрај фактот што преку првите референци за реториката во грчката антика, се дискутираат аспекти кои моментално се проучуваат во дисциплинската област на комуникацијата, или дека, на пример, преку делото на Аристотел, За толкувањето (1998), се раѓа семантиката, половина од последните век не може да се пристапи од перспектива на комуникацијата како период кој се карактеризира со изградба на антички темели. Според тоа, комуникацијата не е во описните граници на „нормалната наука“ дефинирана од Кун (1970), осврнувајќи се на теоретската поддршка од античка Грција или Кина, туку се претставува како симултана ерупција, која следи екстензивни движења од длабоко, низ неколку отвори, како гејзери. Проблемот на оваа дисциплинска област се јавува, во нејзината нова структура, во срцето на другите дисциплини. Затоа, секој различен пристап кон комуникацијата, преку специфични групи изјави, претпоставуваше и постоење на различни тела на убедувања, кои потекнуваат од пристапот во основната дисциплинска област, а со тоа и ситуација на одредени позиции и ориентација кон одредени појави. Поради ова, постојат различни описи и толкувања на феноменот, концентрирани во петтата и шестата деценија на минатиот век. Првиот обид да се синтетизираат овие различни пристапи беше направен од Вилбур Шрам во студијата „Природата на комуникацијата меѓу луѓето“ (1975), која и покрај фактот што не ја подобрува видливо перспективата за комуникација, ги спојува пристапите на Шенон и Вивер. , W. Johnson, Osgood, Newcomb, Westley & MacLean, Hovland, Lazarsfeld, Katz, Festinger или MacLuhan и опишува тренд. Само почнувајќи од

12

овој момент можеме да разговараме за намерата за консолидирање на теорија и, преку ова, парадигма. Во основа, студијата на Шрам најавува, но не наведува, парадигма. Она што се случува во овој шумлив период од петтата и шестата деценија може да се вклучи под сложената купола на фразата „препарадигматска фаза“ на развојот на дисциплинското поле и, навистина, може да се карактеризира со Куниновата теорија: „Овие транзиции кон зрелоста ретко беа толку моментални или недвосмислени како што сугерира мојата презентација: неизбежно шематски. Но, сметајќи ги историски, тие не беа ниту постепени, ниту истовремени, во чекор со развојот на полињата во кои се одвиваа“ (Кун). Препарадигматскиот стадиум се карактеризира со согорување на етапите, со наметнување на множества на искази консолидирани во теории или модели над дисциплинското тело на науките/дисциплинските области на потекло. Практично, не можеме ни да зборуваме за временски интервал во кој оваа фаза се протега, туку за време на согорување на одредени фази или за времетраење на созревање кое зависи од степенот во кој прекинот со дисциплинскиот корпус на базата. Во текот на овој период на акумулација во кој теоретските полиња беа прилично карактеризирани со аксиоматски идеал на знаење, во кој можеше да се направи јасна разлика помеѓу дисциплините, а дисциплините кои пречат беа конфигурирани со крути граници, повеќето теории и модели на комуникација почитувал одредени механички норми. Комуникациските набори на структурниот модел на општествата, карактеризирани со „машинската метафора“. Добар пример е проучувањето на масовната комуникација, која потекнува во предпарадигматската фаза и во која акцентот постепено се префрла од комуникацијата, преку комуникацијата како процес на општествено влијание за да се влијае врз себе. Понатаму, теориите привилегирани во масовната комуникација имаат за цел меѓуиндивидуални или меѓугрупни интеракции на ниво на размена на мислења (а со тоа и размена на ставови и однесување), испуштајќи ја, според природата на посакуваните односи, размената на идеи. на ниво на верувања и верувања. Теориите за масовна комуникација се обликуваат во „додаток“ на дисциплинското поле на комуникација, кое е асимилирано од општествените науки. Во истите децении на минатиот век, пет и шест, дисциплинското проучување на комуникацијата се лизна кон практиката, за да се артикулираат теории засновани на поддршка на премолченото знаење, според зборовите на Мајкл Полањи (1966/2009). Подоцна, оваа ориентација кон конкретната комуникација на лизгавото знаење што ги карактеризира интердисциплинарни сојузи (Cicourel, 1980), кон комуникативно размислување (Miege, 1998), кон модел на општества што се карактеризираат со метафората на живиот организам. Целото општество се соочи со кризата на префрлање на друго ниво на организација. И оваа криза на општеството, која се карактеризира со пресврт на старите вредносни системи, доведе и до појава на криза во дисциплинското поле на комуникација. Во дисциплинското поле на комуникација, кризата не се манифестираше нетипично: немаше артикулација или проширување на старата парадигма, туку реконструкција на органистички основи, што доведе до

13

монизмот на Бејтсон (1979), до кружноста на Воцлавик и сор. . (1967), за самоорганизацијата на фон Фоерстер (1960/2003), Матурана и Варела (1980). Се раѓаат нови школи и струи, како што се школата Пало Алто, симболичкиот интеракција, етнометодологијата или етнографијата на комуникацијата, со цел да се изучуваат комуникациските чинови, а не да се разработуваат комуникациските модели. Можеме да зборуваме, според зборовите на Кун, за артикулација на парадигмата на комуникација, но во првата смисла што американскиот истражувач ја дава на таа фраза во Postscriptum (1969): „цела констелација на верувања, вредности, методи, итн. од членовите на одредена заедница“ (Кун). Оваа експлозија на знаење во областа на комуникацијата беше различно примена од истражувачите од областа. Во обид да ги структурира теориите и моделите во унитарна концепција, Џон Фиске прави разлика помеѓу две главни „училишта“: процесното училиште и семиотичкото училиште: „Првиот од нив ја гледа комуникацијата како пренос на пораки. Се занимава со начинот на кој испраќачите и примателите ги кодираат и декодираат пораките, со начинот на кој предавателите ги користат каналите и средствата за комуникација односно со прашањата за ефикасност и точност. Заради краткост, оваа ориентација ќе ја нарекуваме „процесна школа". Второто училиште ја разбира комуникацијата како производство и размена на значења. Таа се занимава со тоа како пораките или текстилот комуницираат со луѓето за да произведат значење - односно улогата дека текстовите играат во нашата култура. Главниот метод на проучување е семиотиката (науката за знаците и значењата), ова е името со кое отсега ќе го идентификувам тој пристап (Фиске). Повеќето романски истражувачи некритички го сфаќаат структурирањето на Фиске.

Jean Lohisse (2002) прави разлика помеѓу механичките струи и теориите на комуникација како интерактивен однос и динамичен тоталитет. Преку оваа каталогизација, францускиот професор сакаше да ги артикулира различните гледишта на знаењето и нивно враќање во активното коло, но позиционирањето на кибернетиката на Винер (1948/1961) или лингвистичкиот прагматизам на Пирс (1990) во рамките на теориите за комуникација како интерактивна врска покренува прашања за соодветноста на таквата структура. Лусиен Сфез го дава проучувањето на комуникацијата на визиите за светот, анализирајќи три ставови наместо три теоретски ориентации: првата, за претставување, која се карактеризира со дискурсот на разумот и метафората на „комуникациската машина“, втора, на изразување, што претпоставува флексибилност. и вклучување во функционализмот организам и трето, на медиумска конфузија, како продолжение на првата ориентација, карактеризирана со „таутизам“ - тавтолошки аутизам (Сфез). Бернард Миге предлага да се нападне проблемот на комуникацијата со привлекување на три основачки струи: кибернетичкиот модел, емпирискофункционалниот пристап кон средствата за масовна комуникација и структурните методи на лингвистичките примени.

14

Алекс Мукиели смета дека постојат четири психолошки парадигми на комуникација: структурно-експресивната, блиска до парадигмата предавател-приемник од теоријата на информации, имајќи за предмет на проучување „личност“, сфатена како внатрешна организација на психата; формално-трансакциската, заснована на теоријата-возило на трансакциска анализа и претпоставувајќи ја перцепцијата на три типа „реалности“, заснована на три фундаментални состојби на емисија/приемливост: рационална состојба, афективна состојба и нормативна/морална состојба. ; релацискосистемскиот, заснован на идејата дека односите меѓу поединците го сочинуваат главниот психолошки феномен што треба да се проучува; соодветно феноменолошките и праксеолошките насочени кон разјаснување на значењата искажани од субјектите, објаснувања кои се преточуваат во визии за светот и кои, споделени, оцртуваат заедничка заедничка позадина (Mucchielli). Сепак, не треба да бараме четири извори на психолошка поддршка на меѓуиндивидуалната комуникација, четири типа објаснувачки модели, четири референтни рамки во кои мора да се врами проучувањето на комуникацијата. Мукиели верува, на пример, дека за првите две парадигми комуникацијата се заснова на когнитивен влог, служејќи за менување на фактите или хипотезите, соодветно служејќи како „вентил за проблемите на психата“. Врз основа на последните две парадигми, комуникацијата се обликува како начин на споделување, на заедничко учество, на „заемно обликување на заеднички свет со помош на заедничко дејствување“ (Ф. Варела). Може да се упатат критики за секој поединечен пристап, до истиот степен што секој пристап привлекува одреден степен на методолошка релевантност. Но, сите тие се спојуваат кон обликување на парадигмата на комуникација. Сигурно е дека не може систематски да се пристапи кон проблем кој претпоставува толку висок степен на сложеност, исто како што обидот да се обединат комуникациските теории не може да биде успешен. Перспективата на динамичен пристап кон динамично дисциплинско поле останува отворена. Се ограничувам да се осврнам на првиот принцип на школата во Пало Алто, „не може да не се комуницира“. Овој принцип подразбира и потреба од динамичен пристап, но и потреба од воспоставување интердисциплинарен сојуз со цел да се пренесе значењето на зборот „парадигма“ објаснето претходно во многу подлабоко значење, на кое се повикува Кун, како елемент на констелација на верувања, вредности и методи, на решенија конкретни на некои загатки, кои, „користени како модели или примери, можат да ги заменат експлицитните правила како основа за решавање на другите загатки на нормалната наука“ (Кун).

ФУНКЦИИ НА КОМУНИКАЦИЈАТА Тешкотиите за дефинирање и толкување на комуникацијата се детерминирани и од фактот дека постојат повеќекратни односи меѓу поединците и човечките колективи, различни функции на комуникација. На пример, Џерард Вакенхајм го истакнува следново, меѓу функциите на комуникација во однос на поединецот и групата:

15

(1) Функцијата на интегрирање на поединецот во неговата околина; му овозможува на поединецот заедно и заедно со другите да заземе позиција кон другите, да се прилагодува на новите ситуации, да го земе предвид искуството на другите, да асимилира дел од него; (2) Функција за откривање и самооткривање; преку комуникација поединецот се прави познат на другите, како и себеси, коригира низа погрешни перцепции и ставови, интроспектива и може подобро да се разбере себеси; (3) Валоризирачка функција; комуникацијата одговара на потребата на поединецот да биде ценета, преку неа поединецот го привлекува вниманието на другите кон себе, имплицитно, тврдејќи се себеси; (4) Регулаторната функција на однесувањето на другите; преку комуникација со другите, поединецот може да ја подобри својата позиција во групната хиерархија, може да ги натера да ги променат своите ставови, да создава конфликти или опуштени атмосфери за време на разговорот; (5) Терапевтска функција; комуникацијата е лековито средство, сведоштвото во оваа смисла е, на пример, психоанализа, психотерапија; (6) Продуктивно-ефикасна функција; овозможува исполнување на задачите, особено кога тие вклучуваат висок степен на соработка меѓу членовите на групата, го помага „локомоцијата“ на групата кон постигнување на поставените цели; (7) Олеснувачка функција на групната кохезија; преку комуникација се раѓа и се активира група; неговото прекинување или нарушување резултира или со распаѓање на групата или со појава на сериозни дисфункции; (8) Функција за групно вреднување; тој е речиси идентичен со оној што се среќава на ниво на поединец; преку комуникација групата го афирмира своето присуство, се истакнува, ја открива својата важност, оригиналност, го оправдува своето постоење; (9) Функцијата за решавање проблеми на групата; комуникацијата ја спасува честа на групата, а кога се деградира, поминува низ тешки периоди, може да се користи како терапевтско средство; социодрамата е можеби најдобриот пример за поддршка на оваа функција. Првите грижи поврзани со дефинирањето на комуникациските функции се појавија во контекст на античката реторика. Аристотел, во својата Реторика (теорија на аргументација и убедување), ја презеде првата класификација на јавната комуникација која може да исполни една од трите функции: (1) Собирната функција преку која дискурсот ја утврдува соодветноста или несоодветноста на јавното дејство;

16

(2) Судската функција која се состои во аргументирање на праведноста на фактите што веќе се случиле, а кои тој ги одобрува или инкриминира; (3) Демонстративната функција, насочена кон пофалба или обвинување на некои личности, настани и сл. Во современите говори, функцијата на убедување (да се убеди) повеќе не е доминантна. Говорот поаѓа од анализа на компонентите на комуникацискиот процес и ги идентификува неговите функции. Карл Билер, во Теоријата на јазикот (1934), го дефинира чинот на јазична комуникација по аналогија со радио преносот (тогаш модерен), што го навело да ги прифати, за прв пат, термините предавател, порака и примач. Тој откри дека говорот може да се замисли на следниов начин: изразување (во однос на испраќачот), претставување (во однос на пораката) и жалба (во однос на примачот). Следствено, тој разликува експресивни, репрезентативни и апелативни функции. Во верзијата на Јакобсон, вербалната комуникација содржи и нови функции. Шесте функции на вербалната комуникација се шематски претставени на следниов начин: (1) Експресивната (емоционална) функција на комуникацијата се состои во истакнување на внатрешните состојби на испраќачот. Емоционалните вредности се искажуваат преку интерекциите, изразите како „не дај Боже“, „моите гревови“, епитети и многу други стилски средства, преку кои се изразуваат реакциите и емоционалните состојби на испраќачот, при допир со одредена реалност.

(2) Конативната функција (убедувачка или реторичка) е насочена кон примачот на комуникацијата, од кого е наменета да се добие одреден вид одговор. Покрај изразните интерекции, постојат и други глаголски форми со конативна функција. Конативната глаголска форма е императивното расположение, кое дава наредби, наредби, итн. Идејата за конативна функција не е сосема нова во теоријата на комуникација. Во својот капацитет како уметност на убедливи дискурси, реториката конкретно ја имала предвид валоризацијата на конативниот потенцијал на меѓучовечката комуникација.

(3) Поетската функција е центрирана на пораката. Во научен јазик се нагласува содржината на пораката, за што се зборува, а за поетскиот јазик е важно како се кажува. Научната порака ја нагласува идејата, содржината, мислата изразена во пораката, означителот, а поетската - вербалниот аспект, начинот на изразување, означителот. Спецификите (дистинкциите) на научните и поетските текстови М. Дину ги опишува на следниов начин: „Зад зборовите во научен текст можеме да ги видиме значењата што ни ги откриваат, додека зборовите на песната, во голема мера, се непроѕирни, го задржуваат вниманието на читателот на нивниот конкретен аспект, што прави секој обид да се заменат со синоними ја уништува поетиката на текстот“.

17

(4) Референтната функција ја опфаќа другата страна на „претставувањето“ (во Билерова смисла), но покрај референцата на пораката, ја опфаќа и (во концепцијата на Јакобсон) ситуацијата во која се одвива нејзиното пренесување. Идејата за заеднички третман на овие два аспекта произлегува од намерата да се разделат семантичките и прагматичните компоненти на пораката.

(5) Металингвистичката функција се манифестира во оние случаи кога во рамките на комуникацијата се обрнува внимание на употребениот код. Металингвистичката сфера вклучува: објаснувањата кои интервенираат и го прецизираат значењето, во кое мора да се разбере терминот, гестовите што ја придружуваат пораката, тонот (на пример, добронамерен или сатиричен) тие се за примачот еден вид клуч, преку што пораката може да се декодира.

(6) Фатичката функција ги зема предвид карактеристиките на комуникацискиот канал и контролата на неговото добро функционирање. На пример, „здраво“ и „да“ за време на телефонски разговор само го изразуваат фактот дека едниот од придружниците внимава што зборува другиот и не укажува ништо во врска со соговорниците, пораката или кодот. Тие го означуваат отворањето на каналот, помагаат да се воспостави и одржува стабилен контакт меѓу соговорниците. Слична функција имаат гестовите или формулите за поздравување. Повеќе фатички сигнали ја придружуваат меѓучовечката комуникација. Претставуваат вербални потврди или преку движења на главата („да за време на разговорот не го означува договорот на примачот со испраќачот). Важна фатична улога игра „играта со поглед“, преку која секогаш повторно се потврдува одржувањето на контактот. Шесте функции дефинирани од Јакобсон практично коегзистираат во секој чин на комуникација. Само нивната хиерархија на важност се разликува од случај до случај, а добиената стратификација претставува критериум за класификација на вербалните настани. Во овој контекст, тој нагласи: „Иако разликуваме шест основни аспекти на јазикот, тешко дека можевме да најдеме вербални пораки кои исполнуваат само една функција. Различноста не се состои во монополот на една од овие неколку функции, туку во различниот хиерархиски редослед на функциите.Вербалната структура на пораката зависи пред сè од доминантната функција“. Една од заслугите на овој модел на комуникација е што има универзален карактер, може да се примени на сите форми на комуникација и на невербалните. За разлика од аспектите што недостасуваа во Билер (оние поврзани со контролата на каналите и употребата на метајазикот), тие добија на важност со продлабочувањето на проучувањето на невербалноста од страна на истражувачите на Институтот за ментални истражувања, основан во 1959 година, од психијатрите Пол Ватзлавик и Дон Д. Џексон во градот Пало Алто, кој се наоѓа на неколку километри јужно од Сан Франциско.

18

АКСИОМИ НА КОМУНИКАЦИЈАТА Палоалтистите го организираа своето истражување за координатите утврдени од Грегори Бејтсон. Тие тргнаа од следнава идеја: за длабоко да се разберат механизмите на комуникациските процеси, потребно е да се проучат патолошките комуникациски ситуации, односно во кои манифестираат неправилности или блокади. Истражувањето, кое го презедоа палоалтистите од областа на шизофренијата, им овозможи да формулираат некои важни принципи на интерперсонална комуникација (од нив номинализирани како аксиоми), кои ќе бидат претставени подолу. За името на принципите на комуникација предложени од палоалтистите, ќе ги преведеме во наводници, имајќи предвид дека за нив навистина не одговара ригорозното научно значење на поимот аксиома. Аксиома 1. „Комуникацијата е неизбежна“ или, поинаку кажано, „некомуникацијата е невозможна“. Ние го прифаќаме овој принцип во смисла дека човечките суштества не можат да постојат без да комуницираат. Сепак, не ја споделуваме идејата дека секое однесување има одредена комуникациска вредност, дека индициите (надворешната состојба на луѓето, која секој ја восприема преку сетилните органи), во која било ситуација, комуницираат (во целосна смисла на поимот) . Позицијата на телото, бојата на лицето, осветленоста или непроѕирноста и ориентацијата на погледот, изразот на устата и други индикации, некои речиси незабележливи, ни ги даваат потребните индикации за да можеме да дешифрираме, во некои случаи , вистинското значење на менталната состојба на одредена личност. Но, ова знаење го добија оние околу нив врз основа на нивната когнитивна практика, развиена во текот на нивниот живот. Инаку, на пример, би можеле да кажеме дека и Сонцето ни „комуницира“ топлина, а небриченото лице на мојот сосед (кој по правило го среќавам избричен) ми „комуницира“ дека денес немал лекции на универзитет. Вистина е, како што вели М. Дину, дека внимателниот набљудувач нема да ја помеша тишината восхитувачка со досадната, тишината на медитативната со онаа на лутиот на работ да експлодира, тишината на засрамениот што прави не знам што да кажам, со тврдоглавиот, пркосен на човекот кој не те смета за достоен за одговор, молкот на првата средба со оној во чекалната на судот, пред да се изјасни разводот итн. Но, ние не сметаме дека ова е резултат на вистинска комуникација. Сè што емитира сигнали наоколу, а тие се воочуваат и обработуваат од сетилните органи и се анализираат со разумот, не комуницира, во целосна смисла на поимот „комуникација“, туку постои и делува на околината, без разлика дали некој ги воочува овие сигнали. Исто така, забележавме дека знаците и укажувањата, од една страна, и значењето и ознаката, од друга страна, не се идентични. И логичкиот принцип на идентитет забранува идентификување на различноста и диверзификација на идентитетот. Ние само се потпишуваме на зборовите на Фројд дека „оној што ги држи усните залепени, зборува и со врвовите на прстите“. Аксиома 2. „Комуникацијата се одвива на две нивоа: информативно и релациско, второто дава индикации за толкување на содржината на првото“. Истата информација

19

може да се пренесе со љубезен или лут тон, но јасно е дека интеракцијата помеѓу испраќачот и примачот нема да се одвива на ист начин во ниту една ситуација. Говорниците му даваат одлучувачко значење на релацискиот план и ако информативните недоразбирања можат да се решат со повикување на извори (книги, речници, компетентни луѓе итн.), оние поврзани со врската честопати можат да генерираат конфликти. Кога подредениот ќе му упатува на шефот злобен поглед, а овој го сфатил тоа, тоа може да има непријатни последици за подредениот во иднина. Едно од наодите на истражувачите од Пало Алто е токму тоа дека заладените односи меѓу соговорниците ја загрозуваат комуникацијата. Кога механизмите на меѓусебно разбирање функционираат добро, тогаш перцепцијата и обработката на информациите се случуваат побрзо и поефективно. Аксиома 3. „Комуникацијата е континуиран процес, кој не може да се третира во однос на причинско-последично или стимул-одговор“. Некои комуникациски процеси се случуваат во форма на „спирала“. Вацлавик и неговите соработници преку едноставни примери го покажуваат значењето на оваа „аксиома“. На пример, шефот претерано ги надгледува своите вработени, тврдејќи дека во спротивно прават грешки, додека тие се жалат дека грешат токму затоа што се премногу упорно надгледувани. Ефектот на една комуникација зависи од содржината на претходните комуникации. Комуницира со целото минато и уште повеќе, бидејќи постои и интертекстуалност на комуникациите. Аксиома 4. „Комуникацијата има или дигитална или аналогна форма“. Термините доаѓаат од кибернетиката, каде што системот се смета за дигитален кога работи со бинарни вредности („1“ или „0“, „да“ или „не“, статуата е коњаник, на коњ или пеш) и аналоген кога користејќи логика со бесконечност на вредности. На пример, на прашањето на колегата (кој отсуствуваше на часот) „за што се зборуваше на часот?“, тешко е да се одговори, користејќи само фрази со алтернативи од типот да или не, разбрано или не. разбрани итн. Гестовите се исто така претежно аналогни. Вистина е дека некои од нив пренесуваат дигитални информации (како, на пример, потврда или негирање преку движења на главата), но дури и во такви случаи конотациите што го придружуваат основното значење се прикажуваат преку високо оценети варијации на параметрите на движењето (амплитуда, брзина на извршување и сл.), што овде ја игра улогата на интонација во случај на вербална комуникација. Аксиома 5. „Комуникацијата е неповратна“. Секоја комуникација, примен, произведува неповратен ефект кој не може да се повтори, под истите услови, на оној што ја примил. Ако ја препознаеме способноста на која било комуникација да влијае врз нас, ќе можеме да кажеме дека, после секој чин на комуникација, следните пораки упатени до нас наоѓаат во нас различен приемник од претходниот. Секој акт на комуникација е неповратен токму во смисла дека, откако ќе се произведе, тој активира механизам што не може да се смени. Откако го навредивме соговорникот, напразно изјавуваме дека ги „повлекуваме зборовите“. Ефектот од нашите зборови е

20

произведен, а извинувањата доцнат, бидејќи сега веќе не му се обраќаат на првичниот партнер за дискусија. Еве го заклучокот: да немаме илузија дека ќе се навраќаме на испратените пораки, дека ќе можеме да ги уништиме нивните ефекти. Се препорачува да се земе предвид следново набљудување: Покајанието ја олеснува душата, но не ја поништува неповратната природа на комуникацијата. Аксиома 6. „Комуникацијата вклучува односи на моќ и вклучува симетрични или комплементарни трансакции“. Во принцип, еднаквоста на учесниците во интеракцијата е еден од условите за ефективна комуникација. Покажувањето супериорност, недавањето право на одговор, комуникацискиот снобизам го поткопува процесот на комуникација и ја намалува неговата социјална и човечка вредност. Значи, остварувањето на вистинската еднаквост останува желба, практично, неостварлива. Постојат два главни типа на интеракции: трансакциски и лични. Прво, улогите на учесниците остануваат непроменети во текот на комуникацијата. На пример, наставникот и студентот (за време на курсот), лекарот и пациентот (за време на консултацијата), продавачот и купувачот (при договарање за цената), одржуваат фиксни односи меѓу себе, што ја елиминира можноста за постигнување еднаквост во комуникацијата. Симетрични се актите на комуникација во кои одговорите се од ист тип како и дразбите: сомнежот произведува сомнеж, великодушноста е проследена со великодушност итн. Вредноста на симетријата зависи од психолошките параметри на кои се однесува: се подразбира дека комуникацијата меѓу двајца мирни луѓе и онаа меѓу двајца лути нема да изгледа исто. Истото може да се каже во однос на комплементарноста: стимулите и одговорите се од спротивни типови. За комуникација не помага тоа што еден од учесниците зборува анимирано, а другиот е апатичен, но позитивно може да влијае доколку на иритацијата се одговори тактично и смирено.

Аксиома 7. „Комуникацијата вклучува процеси на приспособување и сместување“. Наведов дека значењето на зборовите е во умот на говорителот, а означителот (акустичен или оптички сигнал) на означеното е само обичен сетилен поттик. Може да му се евоцира на примачот само до степен до кој тој веќе го поседувал. Уникатноста на животот и вербалното искуство на секој човек со себе ја носи и несовпаѓањето на значењата што различните говорници им ги даваат на исти зборови. Меѓутоа, за да се постигне разбирање, неопходно е „приспособување“ на значењата, чие проучување е предмет на проксемиката, лингвистичка дисциплина иницирана од Роберт Лафонт. Се знае какво место заземаат терминолошките спорови во политичките преговори, во конфронтациите меѓу филозофите или теолозите. Да ги штимаме нашите инструменти („Accordons nos violons“), велат Французите, кога чувствуваат дека сите околу нив зборуваат на свој „јазик“. Приспособувањето на кое се однесува „аксиомата“ го претставува токму ова подесување кое е неопходно за вистинска комуникација.

21

Дотолку е потешко да се добие, колку помалку ни е познат соговорникот, толку посуштински разлики постојат меѓу нашите „репертоари“. На пример, конфликтот меѓу генерациите веројатно ќе остане, сè додека светот, константа на човековото постоење. Тоа зависи од многу фактори, но еден, не занемарлив, е асиметријата во однос на животното искуство. Не можете да ја подобрите комуникацијата ако не ги земете предвид разликите меѓу луѓето, ако не се обидете да ги приспособите туѓите кодови на изразување, со нивните говорни вештини, односно во социолингвистичка смисла, со нивниот идиолект. „Прилагодувањето“ во пријателските и брачните односи, меѓу другото, се состои во учење на комуникациското однесување на партнерот, со соодветните импликации што произлегуваат од тоа (под вербална или невербална врска).

2. Ефикасна комуникација и комуникација 100% ПРЕНЕСУВАЧ. ПОРАКА. ПРИМАЧ Суштината на комуникацијата се состои во пренос на информации од еден комуникатор (учесник во овој чин) на другиот. Ова е случај на дијалог помеѓу (две или повеќе) луѓе кои, алтернативно, играат улога на предавател и примач. Други времиња (во случај на монолози, говори, комуникација преку печатот, радиото или телевизијата) циркулацијата на информациите може да се одвива во една насока. Според тоа, комуникацијата е процес кој, според науката за комуникација, содржи четири елементи: предавател, канал, информација и приемник. Комуникацијата не завршува со преземање или примање информации, кои можат да имаат ефективно влијание врз мислењата, идеите или однесувањето на оние кои ги добиваат. Намерата, целта што се следи во овој процес се нарекува ефект на комуникација. Значи, за преносот на информации да стане комуникација, испраќачот мора да има намера да предизвика некаков ефект кај примачот. Значи, комуникација може да значи тој процес со кој предавателот, преку канал, пренесува информации со цел да произведе одредени ефекти до примачот. Истражувачите од Универзитетот во Амстердам веруваат дека „комуникацијата станува процес со кој предавателот пренесува информации до приемникот преку канал, со цел да произведе одредени ефекти врз примачот“. Многу специјалисти ја сметаат комуникацијата како општ информативен феномен за живата природа и човечкото општество. Има дела посветени на јазикот на животните, говорот на оние кои не зборуваат. Авторите на овие студии се убедени и се обидуваат да ги убедат другите дека сите животински видови комуницираат во својот свет на најразновидни начини и со различни средства. Како пример, може да послужат информациите од Малата енциклопедија за животински идиом, објавена од Тудор Оприс.

22

Комуникацијата, гледана низ објективот на практично неограничен број дела од ова интердисциплинарно поле, ни се претставува како исклучително разновиден и комплициран феномен. Како што споменавме погоре, различни теории и бројни модели на комуникација се познати од различни науки. На пример, комуникацијата може да се третира од психолозите, како посебен вид на однесување, од социолозите, како одлучувачки фактор на социјализација, од антрополозите, како алатка за воспоставување и ширење на културата, од семиотичарите, како процес на конфигурирање и реконфигурирање на значења на знаци и така натаму Еден од најтешките проблеми е тоа што немаме формален унитарен критериум за одредување неспорно на бројот и природата на основните „параметри“ на комуникацијата. Но, и покрај овој факт, повеќето специјалисти работат со ограничен број фундаментални „параметри“ (основни фактори) на комуникација како онтички ентитет: испраќач, примач, порака, код, ситуацијата (репертоарот на комуникаторите). , каналот за пренос, интеракцијата на комуникаторите или обратната врска (повратна информација) итн. На пример, Георге-Илие Фарте верува дека следните шест фактори (променливи) се неопходни за да се испита процесот на комуникација: испраќачот (или говорникот), примачот (или примачот), пораката, кодот, ситуацијата и каналот за пренос. Тој споменува дека има само „три наоди, кои се чини дека обезбедуваат, сепак, доволна мотивација: ниту една од наведените варијабли не може да се сведе на другите; нема други варијабли кои имаат големо влијание врз комуникацијата и кои не се пронајдени, во една или друга форма, во полето на шесте претпоставени променливи; вклучувањето на овие варијабли во анализата на комуникацијата овозможува да се добијат некои извонредни теоретски резултати“. Суштината на процесот на комуникација, веруваат повеќето специјалисти, се состои во циркулацијата, „превозот“ на некои „пораки“, информациите помеѓу два пола: испраќачот (иницијаторот на комуникацијата) и примачот (примачот на пораката). . Во процесот на интерперсонална комуникација, примачот и испраќачот се две лица. Некои специјалисти сметаат дека сличен тип на комуникација постои и во животинскиот свет, меѓу системи со вештачка „интелигенција“. КАНАЛ. НАЧИНИ НА КОМУНИКАЦИЈА. КОД Другите два важни комуникациски концепти за кои сè уште не сме разговарале се каналот и кодот. Меѓутоа, не можеме правилно да ги дефинираме, освен во однос на терминот што Шенон и Вивер не го користеа, но за кој властите од областа што ги следеа сметаа дека е корисен. Овој термин е средство за комуникација. Каналот е најлесно да се дефинира од сите три концепти. Тоа е едноставно физички медиум преку кој се пренесува сигналот. Главните канали се светлосните бранови, звучните бранови, радио брановите, телефонските кабли, нервниот систем и слично. Средствата за комуникација главно се претставени со технички или физички средства за претворање на пораката во сигнал способен да се пренесе преку канал. Средства за комуникација значи: човечки глас, аудиовизуелна технологија за пренос (во случај на

23

радио и телевизија) итн. Техничките или физичките својства на средствата за комуникација се одредуваат според природата на каналот или каналите достапни за употреба. Овие својства на средствата за комуникација потоа ќе го одредат опсегот на кодови што може да се пренесат. Можеме да ги поделиме средствата за комуникација во три главни категории: (1) Презентациски средства за комуникација: глас, лице, тело. Тие користат „природни“ јазици на изговорени зборови, изрази, гестови. Потребно е присуство на комуникатор, кој ќе претставува средство за комуникација; тие се ограничени на примерот на комуникација „овде и сега“, произведувајќи акти на комуникација.

(2) Репрезентативни средства за комуникација: книги, слики, фотографии, списи, архитектура, внатрешни украси, градинарство итн. Постојат многу средства за комуникација кои користат културни и естетски конвенции за да создадат некаков „текст“. Овие се репрезентативни, креативни. Тие можат да создадат текст кој ги снима пораките создадени од средствата за комуникација во првата категорија и кој потоа постои независно од комуникаторот. На овој начин се произведуваат комуникациски дела.

(3) Механички средства за комуникација: телефон, радио, телевизија, телекс, интернет. Главната разлика помеѓу категориите е што таа користи канали создадени од инженери и затоа е предмет на поголеми технолошки ограничувања. Но, овие категории се испреплетуваат и можеби, во одреден момент, ќе биде попогодно да се спојат една со друга. Поделбата во категории вклучува идентификување на разликите, но важно е да се размислува за сличностите меѓу средствата за комуникација, а не само за разликите. Добар пример за истражување на сличностите и разликите помеѓу средствата за комуникација е студијата на Кац, Гуревич и Хас (1973). Тие преку кружен модел ги објаснуваат меѓусебните односи меѓу петте главни масовни медиуми. Авторите користеа анкета спроведена на широка публика за да откријат што ги тера луѓето да ги ориентираат своите преференции кон одредени средства за комуникација. Тие ги истражувале потребите што ги чувствувале луѓето и нивните причини за свртување кон одредени средства за комуникација за да ги задоволат овие потреби. Одговорите на луѓето им помогнаа на истражувачите да ги подредат масовните медиуми во кружен однос. Публиката чувствуваше дека секое средство за комуникација е многу слично на двете средства за комуникација што ги придружуваше во оваа шема - или, со други зборови, тие чувствуваа дека ако едно од нив не е достапно за нив, неговите функции ќе бидат добро исполнети. на средствата за комуникација лево или десно од омиленото. Луѓето имаа тенденција да ги користат весниците, радиото и телевизијата за да се поврзат со општеството, а книгите и филмовите за да избегаат од реалноста некое време. Оние со подобро образование имаат тенденција да користат печатени медиуми; помалку образованите беа наклонети кон електронски и визуелни средства

24

за комуникација. Книгите беа најкористените средства за комуникација за да се подобри саморазбирањето. ЕФЕКТИТЕ НА ОКОЛИНАТА ВРЗ ЧОВЕЧКАТА КОМУНИКАЦИЈА Карактеристиките на средината во која се одвиваат нашите интеракции можат да имаат силно влијание врз таа интеракција. Осветлувањето, шемите на бои, мебелот и архитектурата, меѓу другите карактеристики, влијаат на она што го кажуваме, па дури и на тоа колку често го кажуваме; понекогаш намерно ги структурираме овие карактеристики со цел да добиеме одредени одговори од другите. Го истражува начинот на кој влијаеме и сме под влијание на просторот што го имаме во комуникациските средини, како предговор за дискусија. Однесувањето на луѓето кои комуницираат е исто така важно: „Секој ентериер ги издава невербалните вештини на своите жители. Изборот на материјали, распределбата на просторот, видот на предмети кои бараат внимание или бараат да се допрат - во споредба со оние што заплашуваат или одбиваат - имаат многу да кажат за преферираните сетилни модалитети на нивните сопственици. Кога луѓето комуницираат едни со други, карактеристиките на околината секогаш имаат влијание врз нивната интеракција. Прво, да погледнеме во познатото комуникациско опкружување: училницата. Модерните архитекти експериментираат со различни дизајни, но многу часови сè уште се одржуваат во правоаголна просторија со прави редови на столчиња за студентско седење. Редот на прозорци долж едната страна од просторијата може да ја одреди насоката кон која се соочуваат учениците и, следствено, да го одреди предниот дел на просторијата. Не е невообичаено седиштата во училницата да бидат трајно прицврстени на подот за полесно одржување и уредност. Училниците обично имаат некаков тип на преграда, често маса или говорница, која служи како граница помеѓу наставникот и учениците. Не е тешко за учениците и наставниците да ги идентификуваат проблемите што се среќаваат во средини наменети за учење: слабо осветлување и акустика; несоодветна контрола на климата; надворешни градежни звуци; нефункционални или непостоечки електрични приклучоци; неподвижни седишта; мрачни, досадни или оттргнувачки шеми на бои; непријатни мириси; и така натаму. И учениците и наставниците признаваат дека ваквите проблеми ја попречуваат целта на собирање во овие правоаголни простории: да се зголеми знаењето преку ефективна комуникација ученик/наставник. Влијанието на опкружувањето во училницата врз однесувањето на учениците и наставниците остана релативно неистражено додека Сомер (1967) не погледна поблиску. Тој го фокусираше своето внимание на влијанието на дизајнот на училницата врз учеството на учениците. Сомер избра неколку различни типови училници за својата студија. Тој сакаше да го спореди степенот на учество на учениците во овие училници и да ги анализира аспектите на партиципативното однесување во секој тип. Избрал сали за семинари со подвижни столчиња, обично

25

распоредени во форма на потковица; лаборатории - комплетирани со Bunsen горилници, шишиња и вентили за гас претставуваат крајност во седиштата во прав ред; соба без прозорци; и соба со цел ѕид од прозорци. Меѓу другото, Зомер од своите студии го заклучил следново: (1) Учениците и наставниците на кои не им се допаѓа нивната средина за учење ќе се обидат да ја избегнат или да ја променат.

(2) Општо земено, износот на учество на учениците се намалува како што се зголемува бројот на ученици во паралелката. Должината на учеството на ученикот е исто така подолга во помалите одделенија.

(3) Содржината на учеството на учениците во големите часови е поверојатно посветена на прашања за појаснување или барања за повторување на некоја идеја, наместо на учество фокусирано на самите идеи.

(4) Учеството беше најчеста кај оние студенти во опсегот на погледот на инструкторот. Во една семинарска сала, студентите кои седеа директно спроти инструкторот учествуваа повеќе. Понатамошната студија од Адамс и Бидл (1970) откри зона на учество во центарот на собата. Оваа централна зона најверојатно ќе се појави кога инструкторот стои во средината на просторијата бидејќи е многу зависна од визуелниот контакт на инструкторот со учениците. Доколку инструкторот се премести на страна и одржува визуелен контакт со учениците пред него или неа, зоната на учество повеќе нема да биде во центарот. Но, има повеќе во оваа приказна: Koneya (1973) откри дека кога на студентите со високо, умерено и ниско учество им се дава шанса да изберат кое било место што го сакаат, високите учесници најверојатно избираат места во централната зона на учество. Од ова можеме да заклучиме дека учеството на студентите може да се олесни со визуелен контакт со инструкторот, но дека студентите кои најверојатно ќе учествуваат имаат тенденција да се позиционираат на седишта што се блиску до инструкторот или во веројатното поле на поглед на инструкторот. Исто така, забележете дека погледот на инструкторот може да се користи за да се спречи комуникацијата, како и да се олесни. Кога учениците чувствуваат дека ќе бидат казнети - или барем не наградени за учеството, зоната на учество е нефункционална.

(5) Што се случува кога земате ученици со умерено и слабо учество и намерно ги ставате во зоната на учество? Конеја (1973) откри дека умерените учесници го зголемија своето учество, но ниските учесници останаа ниски. Ова сугерира дека местото каде што седат учениците може да го промени нивното учество во училницата, но овој ефект е помалку веројатен кај ниските учесници. Хабер (1982) откри дека етничките, расните и верските малцинства на пет колеџи имаат тенденција да избираат места периферни од зоната на учество - дури и кога тие се мнозинство на одреден колеџ. Од овие студии, можеме да заклучиме дека седење во училница не е случајно. Одредени типови на луѓе гравитираат кон седиштата што се блиску до инструкторот

26

и/или во рамките на неговиот/нејзиниот очекуван модел на поглед. Моделите на гледање на инструкторот создаваат зона во која учениците имаат поголема веројатност вербално да учествуваат, освен ако тоа не се студенти кои првично барале седење надвор од оваа зона и биле преместени во неа. Дури и тогаш, може да најдеме зголемено учество во одреден момент ако наставникот го награди и поддржи учеството на учениците. Светот на образованието драматично се промени од времето на истражувањето на Сомер. Студентите прават белешки (и, се разбира, ги проверуваат нивните Фејсбук страници) на лаптопите, се запишуваат на часови преку Интернет, учествуваат со други студенти во „табли за дискусија“, се среќаваат со инструкторот за време на неговите виртуелни работни часови итн. За некои кои се срамежливи во поставките лице в лице, онлајн поставката може да им даде повеќе можности да учествуваат на час. За оние кои треба лично да го видат инструкторот, онлајн форматот може да биде штетен за квалитетот на нивното образование. И покрај тоа што многу училници се сменија во форма (на технолошки побогати) или локација (сајбер простор), едукаторите сепак мора да бидат свесни за амбиентот во кој учат учениците. На пример, онлајн часовите треба да бидат дизајнирани да бидат прифатливи за корисниците. Виртуелната училница треба да биде дизајнирана така што една група, како што се женките, да не се чувствува помалку добредојдена бидејќи е по стереотипна машки изглед (Cheryan, Meltzoff, & Kim, 2011). Брукс (2011) ја испитуваше врската помеѓу дизајнот на училницата и учењето на учениците во амбиент лице-в-лице. Повеќето од учесниците во студијата беа студенти од прва година, прв семестар кои ги полагаа Принципите на биолошката наука со истиот инструктор. Некои од овие ученици беа запишани во традиционална училница каде што седеа на маси свртени кон предниот дел на училницата, која имаше табла, екран за проекција и наставничка маса. Останатите ученици беа запишани во училница за активно учење која имаше тркалезни маси (кои се покажа дека промовираат поголемо соработно и учење насочено кон учениците), технологија за лаптоп, станица за инструктори и табли со маркери долж периметарот на просторијата. Во однос на резултатите од учењето, разликата помеѓу реалните оценки и предвидените оценки врз основа на резултатите од приемниот испит за колеџ беше поголема за оние во училницата за активно учење отколку за оние во традиционалната училница. Ова значеше дека активното опкружување за учење имало корист од перформансите на учениците во поголема мера отколку традиционалната училница. Претходната дискусија за училницата е пример за специфичен контекст во кој просторните односи, архитектурата и објектите што ги опкружуваат учесниците влијаат на количината на интеракција и учење што се случуваат. Наскоро ќе ги испитаме другите фактори на животната средина кои влијаат на однесувањето на човечката комуникација. Како предупредувачка забелешка, сепак, треба да запомните дека животната средина е само еден елемент во структурирањето на таквото однесување. Ако учениците, администраторите, наставниците, секретарите и старателите сакаат да водат училиште или универзитет како затвор или дехуманизирана бирократија, промените во структурата на училницата веројатно ќе имаат мало влијание.

27

Во текот на ова поглавје, разговараме за голем број карактеристики на средини. Дозволете ни да го започнеме нашето истражување со испитување на начинот на кој ја перципираме нашата околина, бидејќи тоа може значително да влијае на начинот на кој се чувствуваме и начинот на кој избираме да комуницираме. Перцепции за нашата околина. Бројот на места во кои комуницираме со другите е неограничен: автобуси, домови, апартмани, ресторани, канцеларии, паркови, хотели, спортски арени, фабрики, библиотеки, кина, музеи итн. И покрај нивната разновидност, ние веројатно ги оценуваме овие средини со слични димензии. Откако ќе ја согледаме нашата околина на одреден начин, можеме да ги вклучиме таквите перцепции во развојот на пораките што ги испраќаме. И штом ќе се испратат овие пораки, еколошките перцепции на другата личност се изменети. Така, ние влијаеме и сме под влијание на нашите средини. Како ја гледаме нашата околина? Ние веруваме дека следните шест димензии се централни за нашите перцепции и следствено на тоа како испраќаме и примаме пораки. Перцепции за формалност. Една позната димензија по која можеме да ги класифицираме околините е формално-неформалниот континуум. Реакциите може да се засноваат на присутните објекти, присутните луѓе, извршените функции или кој било број други променливи. Индивидуалните канцеларии може да бидат поформални отколку дневна во иста зграда; банкет на крајот на годината добива повеќе формалност отколку забава „дојди како што си“; Вечерта дома со уште еден пар може да биде понеформална од вечерта со 10 други парови. Колку е поголема формалноста, толку се поголеми шансите комуникациското однесување да биде помалку опуштено и поповршно, колебливо и стилизирано. Важно е она што очекуваме да го видиме во формално-неформалниот континуум во одредена средина. Очекуваме да видиме помалку формално однесување и облекување во неформални услови и повеќе формално однесување и облекување во формални услови. Може да се појават проблеми кога овие очекувања ќе останат неисполнети. Размислете за веројатните реакции на сончачите на плажа на група мажи и жени кои седат на кожни столчиња и разговараат за корпоративна стратегија во нивните деловни костуми. Проблемот беше во тоа што неколку членови на шампионскиот тим на лакрос на Универзитетот Нортвестерн носеа флип-апостолки кога се фотографираа со претседателот Буш во Белата куќа („НУ Лакрос тим искри флип-флоп-флап во Белата куќа“, 2005 година). За некои луѓе, флип-апостолките беа обувки за непочитување во толку возвишен амбиент. Перцепции за топлина. Околините што прават да се чувствуваме психолошки топло нè поттикнуваат да се опуштиме, да се опуштиме и да се чувствуваме удобно. Тоа може да биде некаква комбинација на бојата на завесите или ѕидовите, облогите, теписите, текстурата на мебелот, мекоста на столовите, звучната изолација итн. Дури и надворешноста на околината може да влијае на нашите очекувани чувства на удобност. Студентите гледаа слајдови од 34 различни медицински установи, а

28

очекуваниот квалитет на нега и степенот на удобност варираше со различни типови на згради (Девлин, 2008). Синџирите за брза храна се обидуваат да покажат доволно топлина во нивниот декор за да изгледаат привлечни, но доволно студенило за да поттикнат брз промет. Интересно е тоа што средини што прават да се чувствуваме психолошки топло може да нè натераат и физички потопло. Од учениците беше побарано да поминат 2 часа учејќи или читајќи во просторија со неутрален декор, сличен на оној во училницата. Потоа од нив било побарано да читаат или учат во просторија што наликувала на ладилник за месо. Речиси сите студенти почувствуваа дека втората соба е поладна, иако температурата беше всушност иста во двете простории. Потоа, просторијата за ладилник за месо беше обложена, обложена со теписи и опремена со пригушено осветлување и други состаноци. Друга група студенти беше замолена да чита или да учи во секоја соба. Овој пат, редизајнираната просторија за ладење месо беше оценета дека има повисока температура од училницата. Повторно, реалните температури беа исти (Rohles, 1980). Перцепции за приватност. Затворените средини обично сугерираат поголема приватност, особено ако сместуваат само неколку луѓе. Ако можноста другите луѓе да влезат и/или да го слушнат нашиот разговор е мала, дури и ако сме на отворено, постои поголемо чувство на приватност. Личните предмети како што се тоалетните артикли, слабото или фокусираното осветлување, ситуациите со висока густина, преградите, бучавата и другите фактори на животната средина можат да влијаат на перцепцијата за приватноста (Буслиг, 1999). Со поголема приватност, веројатно ќе најдеме блиски растојанија за зборување и повеќе лични пораки дизајнирани и приспособени за конкретната друга личност, а не за луѓето воопшто. Перцепции за блискост. Кога ќе запознаеме нова личност или ќе наидеме на непозната средина, нашите одговори обично се претпазливи, намерни и конвенционални. Непознатите средини се натоварени со ритуали и норми кои сè уште не ги знаеме, па затоа се двоумиме да се движиме премногу брзо. Веројатно ќе одиме полека додека не можеме да ја поврземе оваа непозната средина со онаа што ја знаеме. Едно толкување за стереотипната структура на рестораните за брза храна е дека тие ни овозможуваат, во нашето мобилно општество, лесно да најдеме познато и предвидливо место кое ќе гарантира минимални барања за активен контакт со странци. Во непознати средини, најверојатната почетна тема на разговор ќе биде самата околина: Дали некогаш сте биле овде порано? Како е? Кој доаѓа овде? Перцепции за ограничување. Дел од нашата целосна реакција на нашата околина се заснова на нашата перцепција дали и колку лесно можеме да ја напуштиме. Некои ученици се чувствуваат затворени во своите домови за време на училишниот божиќен

29

распуст. Но, разгледајте ги разликите помеѓу ова ограничување од 2 недели и постојаниот аранжман за живеење дома. Интензитетот на овие перцепции на ограничување е тесно поврзан со просторот што ни е достапен, како и со приватноста на овој простор во времето додека сме во околината. Некои средини се чини дека се само привремено ограничени, како што е автомобилот за време на долго патување. Перцепциите за затворање во други средини, како што се затвори, вселенски летала или домови за стари лица, најверојатно ќе изгледаат поиздржливи. Перцепции за далечина. Понекогаш нашите одговори во дадена средина се под влијание на тоа колку блиску или далеку мораме да ја водиме нашата комуникација со друг. Ова може да ја одрази вистинската физичка дистанца - канцеларија на различен кат, куќа во друг дел од градот - или може да ја одрази психолошката дистанца, со бариери што јасно ги делат луѓето кои се прилично блиску физички. Можеби сте седнати блиску до некого и сè уште не го доживувате како блиска околина: на пример, испреплетени столчиња свртени кон истиот правец на аеродром. Кога амбиентот не принудува да бидеме блиски со други луѓе кои не ни се добро познати, како што се лифтови или преполни автобуси, ние се обидуваме психолошки да го зголемиме растојанието за да ги намалиме заканувачките чувства на интимност. Тоа можеме да го направиме преку помал контакт со очи, напнатост и неподвижност на телото, ладна тишина, нервозна смеа, шеги за интимноста и јавен разговор насочен кон сите присутни. Штотуку опишаните перцепции претставуваат само некои од димензиите по кои можеме да ги видиме поставките за комуникација. Општо земено, поинтимната комуникација е поврзана со неформални, неограничени, приватни, познати, блиски и топли средини. Меѓутоа, во секојдневните ситуации, овие димензии се комбинираат на сложени начини. Мешавината на интимни и неинтимни фактори може да се види во лифтот ако се перцепира како близок, познат и привремено ограничен, но исто така јавен, формален и ладен. РЕАГИРАЊЕ НА ОКОЛИНИ Откако ќе се направат овие перцепции, како тие влијаат на нашите реакции? Понекогаш влијанието на околината ќе биде мало, но има потенцијал да игра значајна улога во влијанието на нашето однесување. Во студија на 98 часови за грижа за деца за деца од 3 и 4 години, Максвел (2007) заклучил дека перцепциите за физичката средина се поврзани со мерките за когнитивната и социјалната компетентност на децата, особено за 3-годишните .

Mehrabian (1976) тврди дека ние реагираме емотивно на нашата околина. Овие емоционални реакции може да се објаснат во однос на: (1) колку возбудено нè прави да се чувствуваме околината, (2) колку се чувствуваме пријатно,

30

(3) колку се чувствуваме доминантни. Возбудувањето се однесува на тоа колку сме активни, стимулирани, избезумени или внимателни. Задоволството се однесува на чувствата на радост, задоволство и среќа. Доминацијата се однесува на чувството на контрола, важност и слободно дејствување на различни начини. Новите, изненадувачки и сложени средини веројатно предизвикуваат поголема возбуда. Оние луѓе кои се помалку способни да ги отстранат несаканите информации од околината неизбежно мора да реагираат на повеќе стимули и, пак, да станат повозбудени. Иако сите ние веројатно реагираме како скринувачи и непроверувачи по повод, некои луѓе имаат тенденција вообичаено да реагираат како едниот или другиот. Нескринувачите се помалку селективни во она на што реагираат во која било средина. Тие гледаат, слушаат, мирисаат и на друг начин чувствуваат повеќе дразби. Скринерите, за разлика од нив, се селективни во она на што реагираат. Тие наметнуваат хиерархија на важност на различни компоненти во сложена ситуација. Оние кои не се прикажуваат не само што стануваат повозбудени од оние што се прикажуваат во романи, променливи и ненадејни ситуации, тие исто така остануваат возбудени подолго - дури и откако ќе ја напуштат возбудливата средина. Тоа е причината зошто оние кои не се скринираат најмногу ги привлекуваат средини кои истовремено се возбудливи и пријатни. Интроверзија-екстраверзија е уште една променлива на личноста која влијае на тоа како луѓето реагираат на возбудливи средини. Истражувањето на Geen (1984) покажа дека на интровертите им е потребна помала стимулација за да го достигнат своето оптимално ниво на физиолошко возбудување отколку на екстравертите. Ова значи дека интровертите би можеле премногу да се возбудат во средина која е удобна за екстравертите. Знаејќи го ова, интровертите и екстравертите може да изберат некои средини пред други, избегнувајќи ги оние што нема да бидат доволно возбудливи или премногу возбудливи за нив. Во согласност со ова, Кембел и Хејли (1982) открија дека интровертните студенти претпочитаат тивки, социјално изолирани поставки кога студираат, додека екстравертите бараат побучни поставки каде што би можеле да се дружат со другите. Амбиенталната арома е еколошки фактор кој влијае на тоа како луѓето се однесуваат во околината. Истражувањето на Baron (1997) покажа дека пријатните мириси ја зголемуваат нашата подготвеност да им помогнеме на припадниците од ист пол. Се чини дека зголемената помош се должи на пријатните мириси што ги прават луѓето да се чувствуваат подобро. Исто така, се чини дека чистите мириси ја зголемуваат подготвеноста на луѓето да бидат добротворни (Liljenquist, Zhong, & Galinsky, 2010). Поважно е тоа што овие влијанија врз животната средина најверојатно се несвесни по природа, што сугерира дека нашето однесување може, понекогаш, да биде под влијание на мирисите што се шират или се задржуваат во просторите низ кои поминуваме. Перцепции за времето. Времето е исто така дел од комуникациската средина. На почетокот, може да изгледа чудно да се вклучи нешто толку навидум нематеријално

31

како времето во истиот еколошки пакет како столици, ѕидови, бучава, па дури и временски услови. Сепак, човечкиот мозок може да биде ожичен за да шифрира информации за времето и местото по настан кој е трагичен или од значајна важност. Дали имате живописно сеќавање на настаните директно околу 11 септември? Што правевте пред, за време и по објавувањето на таа вест? Големи се шансите тие информации да бидат запалени во вашата меморија, нешто што психолозите го нарекуваат меморија со блиц. Во Соединетите Американски Држави, луѓето го третираат времето како нешто опипливо, стока што може да се подели, заштеди, потроши и направи. Понатаму, ние често проектираме временски квалитети на предмети во нашата околина: на пример, стол што изгледа како да бил таму одсекогаш или лифт што „никогаш изгледа дека не е на време“. Времето ни е важно. Тоа владее кога јадеме и спиеме, често одредува колку добиваме плата на работа и поставува ограничувања за тоа колку материјал студентите можат да научат во даден час. Времето игра клучна улога и во социјалната интеракција. Тоа влијае на нашите перцепции за луѓето: на пример, одговорните луѓе се на време, здодевните луѓе зборуваат предолго или добар романтичен партнер ни дава малку време за себе (Леонард, 1978; Вернер и Бакстер, 1994). Курсот за управување со времето е основна за секој што очекува да се искачи на корпоративната скала во организациите во САД. Времето игра толку важна улога во нашите животи што често ги носиме датумот и времето со нас на зглобот или на нашите мобилни телефони. Повеќето автомобили имаат часовници, а некои од нив имаат дури и уреди за пресметување на времето потребно за возење од една локација до друга. Ние сме многу свесни за стресот што времето може да го создаде во нашите животи. Го мислиме одморот како повлекување на место каде што времето е помалку важно. Иронично, одморите обично се сметаат за одреден временски период. Времето се перципира многу поинаку во другите култури (Хол, 1959). Овие различни ориентации кон времето често се централен фактор во недоразбирањата меѓу припадниците на различни култури. Професорот по психологија Роберт Левин го дава овој извештај за неговото наставно искуство во Бразил: „Додека излегував од дома за мојот прв ден од часовите, прашав некого за времето. Беше 9:05 часот, што ми овозможи време да се опуштам и да погледнам низ кампусот пред моето предавање во 10 часот. По, како што проценив дека е половина час, погледнав во часовникот по кој поминував. Пишуваше 10:20! Во паника пукнав во училница, по што следеа нежни повици на Чола, професоре“ и „Тудо бем, професоре?“ од неизбрзани студенти, од кои многу, подоцна сфатив, се мои. Пристигнав без здив за да најдам празна соба. Избезумено, прашав еден минувач за времето. „Девет четириесет и пет“ беше одговорот. Не, тоа не може да биде. Прашав некој друг. „Девет педесет и пет“. Друг рече: „Токму 9:43“. Часовникот во блиската канцеларија гласеше 3:15. Ја научив мојата прва лекција за Бразилците: нивните часовници се постојано неточни. И никому не му пречи. Мојот час беше закажан од 10 до пладне. Многу

32

студенти дојдоа доцна, некои многу доцна. Никој не изгледаше страшно загрижен за доцнењето. Вистинското изненадување дојде точно напладне. Само неколку студенти заминаа веднаш. Други се оддалечија во текот на следните петнаесет минути, а некои продолжија да ми поставуваат прашања долго после тоа.“ (Levine & Wolff, 1985). Биолошки, се чини дека нашите тела се програмирани така што „внатрешните часовници“ го регулираат нашето физичко, емоционално и интелектуално функционирање, како и нашето чувство за време (Лус, 1971; Meissner & Wittmann, 2011). Сепак, можеме да доживееме нарушувања во перцепцијата на времето; од кои некои се под влијание на настани, додека други од варијабли на личноста. Сите знаеме дека „гледаното тенџере не врие“ и дека чекалната во лекарската канцеларија е соодветен опис. Примери на настани кои се чини дека го забавуваат времето - односно, перципираното времетраење е подолго од вистинското времетраење - вклучуваат страшни (падобранство за почетници) и гледање лути или исплашени лица во споредба со неутрални лица (Campbell & Bryant, 2007; Effron, Нидентал, Гил и Дроит-Волет, 2006; Гил и Дроит-Волет, 2011). Од друга страна, многу возбудливите настани можат да го натераат времето да лета (Campbell & Bryant, 2007). Индивидуалните разлики во перцепцијата на времето се поврзани со невролошките и психолошките разлики (Westfall, Jasper, & Zelmanova, 2010; Zimbardo & Boyd, 1999). Во однос на второто, Зимбардо и Бојд (1999) веруваат во индивидуалните разлики во ставовите на луѓето кон времето, нешто што може да влијае на нивните одлуки и пресуди. Тие вклучуваат минатонегативен тип (гледате негативно на вашето минато, а вашето минато сè уште ве вознемирува), минато-позитивен тип (имате носталгичен поглед на вашето минато), сегашно-хедонистички тип (повеќе размислувате за учество во задоволствата на сегашноста отколку последиците во иднината), сегашностафаталистички тип (се чувствувате заглавени во сегашноста и не можете да ја промените својата иднина) и типот фокусиран на иднината (концентрирани сте на постигнување цели важни за вашата иднина). Овие ориентации може да претставуваат долгорочен стил или може да бидат предмет на промена; на пример, сегашниот хедонистички тип, кој „живее во моментот“ во еден момент од неговиот или нејзиниот живот, подоцна може да се прилагоди на стилот фокусиран на иднината кој вклучува евалуација на денешните „моменти“ во однос на сликата со долг дострел (Гонзалес & Зимбардо, 1985). Остатокот од ова поглавје го посветуваме на карактеристиките на средини кои ги формираат основите на само наведените перцепции: перцепции за нашата околина и перцепции за времето. Секоја средина има три главни компоненти:

Природната средина. Некои од нас живеат во густо населени урбани области, некои во помали градови, некои во приградски области на периферијата на овие градови и населени места, а други во рурални области. Во овие широки области, наоѓаме други еколошки карактеристики кои влијаат на природата на човековата интеракција и здравјето: на пример, станбени комплекси, населби, високи згради и урбани средини

33

со шумски области. Местата во кои живееме, играме и работиме сигурно ќе имаат влијание врз нашето однесување. Бројот на луѓе со кои комуницираме може да влијае на нашиот стил на интеракција, но можеби поважен е бројот на различни луѓе за кои треба да ги приспособиме нашите пораки. Некои средини се многу хомогени и им обезбедуваат на жителите помалку искуства и помалку примери на различни стилови, однесување и вредности. Темпото на животот и времето посветено на развивање социјални и лични односи, исто така, може да се разликуваат во зависност од тоа каде живееме. Во сиромашните квартови или гета во урбаните средини, често наоѓаме социјална клима која поттикнува или поттикнува неконвенционално и девијантно однесување или барем го толерира. Така, областите на сиромашните квартови покажуваат висока инциденца на малолетничка деликвенција, проституција, зависност од алкохол и дрога, физичка и ментална попреченост и злосторства на насилство (Крупат, 1985). Природната средина што не опкружува секојдневно, исто така, доаѓа со мноштво феномени поврзани со временските услови. На пример, бихејвиоралните научници биле заинтересирани за ефектите на барометрискиот притисок: Високиот или зголемениот барометриски притисок е поврзан со чувството на добро здравје; нискиот или падот на барометрискиот притисок е поверојатно поврзан со чувството на болка или депресија. Оптимално однесување и перформанси на учениците се забележани кога барометарот бил висок или се зголемувал и во студени денови со мал ветер и врнежи. Зголемувањето на позитивните воздушни јони, исто така, се чини дека ја зголемува раздразливоста и напнатоста на луѓето. Променливите годишни времиња се чини дека имаат влијание врз нашето однесување и менталното здравје, исто така. Дури и во областите на Соединетите Американски Држави со минимални сезонски варијации на температурата, националните рутини поврзани со менувањето на годишните времиња сè уште се следат: на пример, летување и започнување на училиште на есен. Некои од начините на кои нашето однесување варира во зависност од годишните времиња го вклучуваат следново: (1) Стапките на самоубиства и приеми во јавните душевни болници драстично се зголемуваат во пролет и го достигнуваат врвот во лето.

(2) Студентите на колеџ имаат тенденција да раскинуваат со нивните партнери за запознавање на почетокот и крајот на семестрите (мај/јуни, август/септември или декември/јануари).

(3) Во текот на летото, луѓето имаат тенденција почесто да се гледаат со своите пријатели.

(4) Во текот на летото се зголемуваат кривичните дела на напад и силување.

(5) Од јули до ноември, луѓето имаат тенденција да пријавуваат помалку среќа, но повеќе активност и помалку досада.

(6) Женките во САД родени за време на есента имаат поголема веројатност да имаат симптоми поврзани со нарушувања во исхраната отколку женките родени во текот на другите сезони (Javaras, Austin и Field, 2011).

34

(7) Иако сезонското афективно растројство (го опишуваме ова подоцна во поглавјето) може да се активира во пролет, почетокот е поверојатно да биде доцна есен и рана зима. Замислете да влезете во урбана населба со малку луѓе наоколу. Поминувате покрај бројни згради кои се вандализирани (скршени прозорци, графити на надворешните ѕидови и ѓубре наоколу). Дали тие претставуваат индиции за постоечките норми на однесување кои функционираат во таа средина? Дали мислите дека зградите не се надгледуваат и дека е малку веројатно да се фатат за фрлање отпад или дополнително оштетување на имотот?

Вилсон и Келинг (1982) и други (Kelling & Coles, 1996) ја предложија таканаречената теорија на скршени прозорци за да се објасни како изгледот и одржувањето на околината е еден сигнал за општествените норми таму, степенот до кој е поставеноста. следени, и дали на тој простор се јавува криминално однесување. Тие, пак, се релевантни за појава и спречување на некоја криминална активност. Во принцип, еден од начините да се спречат ситни криминални активности е да се поправи оштетениот имот и да не се акумулира ѓубре бидејќи тоа им овозможува на потенцијалните вандали да знаат дека областа се следи и дека вандализмот ќе биде откриен и постапуван. Од друга страна, присуството на ѓубре, скршени прозорци и други знаци на вандализам не би можеле да одвратат некои поединци да се вклучат во слични ситни или дури сериозни криминални активности во соседството. Понатаму, дополнителна криминална активност може да доведе до дополнително влошување на изгледот на областа, само влошувајќи ги работите. На пример, граѓаните кои го почитуваат законот може да одлучат да ја напуштат областа. Теоријата за скршени прозорци доби одредена емпириска поддршка, но исто така беше критикувана. Истражувањето покажа дека аспектите на теоријата имаат корист во објаснувањето на загриженоста на жителите за безбедноста на соседството, како и перцепциите на учениците за социјалните нарушувања во нивното училиште (Pitner, Yu, & Brown, 2012; Plank, Bradshaw, & Young, 2009). . Експерименталната работа откри дека ѓубрето, прекршувањето и крадењето се поголеми кога има знаци дека луѓето прекршуваат други правила; ѓубрето беше поголемо, на пример, кога учесниците видоа графити на ѕид означен со знак „без графити“ отколку кога истиот ѕид немаше графити на него (Keizer, Lindenberg, & Steg, 2008). Сепак, истражувањето на Cialdini, Kallgren и Reno (1991) сугерира дека можеби е важно за нас да видиме како друго лице се однесува на начин кој е во согласност со постоечките норми во околината. Откриле дека учесниците почесто фрлаат отпадоци во неуредна гаража отколку чиста гаража кога првпат виделе друго лице како ѓубре во таа гаража. Поинаку кажано, ѓубрето ја донело нормата („Во ред е да се ѓубре“) на свеста на учесниците кога биле во неуредната гаража. Како теорија, скршените прозорци се критикувани на повеќе фронтови. Прво и основно, не може да ги објасни причините за сериозните криминални активности. Се

35

разбира, повеќето од луѓето кои живеат во загрозени урбани области не се свртуваат кон живот со насилен криминал. Освен тоа, криминалецот може малку да се занимава со одржување на улица; провалник, на пример, може да направи луксузен дом во ексклузивна населба и да игнорира скромна куќа во запуштена населба бидејќи потенцијалните исплати се поголеми со првото. Сфаќаме дека годишните времиња постепено доаѓаат и си одат заедно со времето што вообичаено ги придружува - лисјата што паѓаат на крајот отстапуваат место за паѓањето на снегот. Меѓутоа, во текот на годишните времиња, времето може да се промени ненадејно и драстично: на пример, сончев пролетен ден може да биде проследен со насилна бура таа ноќ, со торнада кои ги допираат и распарчуваат населбите. Природните катастрофи можат да нанесат голема психолошка штета на оние кои ги доживеале, понекогаш доведувајќи до посттрауматско стресно нарушување (Simpson, Weissbecker, & Sephton, 2011). Температурата и начинот на кој таа влијае на човечките реакции е климатскиот фактор што доби најмногу научно внимание - конкретно, степенот до кој топлите температури ја зголемуваат агресивната мотивација и агресивното однесување. Долгите периоди на екстремна топлина често се поврзуваат со непријатност, раздразливост, намалена работа и неповолни проценки на странци. Во една студија, жешките температури го зголемија агресивното свирење кај возачите без клима уред (Kenrick & MacFarlane, 1986). Vrij, van der Steen и Koppelaar (1994) ги проучувале реакциите на полициските службеници на симулирана кражба во која температурата варирала од удобно ладно до топло. Кога температурата била жешка, полицајците пријавиле поагресивни и заканувачки впечатоци за осомничениот и имале поголема веројатност да го извадат оружјето. Како Андерсон (2001) Забележано, непријатно топлите температури се чини дека ја зголемуваат веројатноста дека двосмислените социјални интеракции ќе се сметаат за агресивни. Едноставно прашање како „Дали е навистина потребно да го направам тоа?“ може да се сфати како агресивен предизвик за личниот авторитет кој бара некаква форма на одмазда. Анализата на немирите во Индија во период од 22 години покажа дека повеќето се случиле во месеците кога температурата била помеѓу 80 и 90 степени Целзиусови (Берке и Вилсон, 1951). Извештајот на Националната советодавна комисија за граѓански нарушувања (1968) за немирите во Соединетите Држави вели дека топлите летни ноќи додадоа на веќе експлозивната ситуација што на крајот резултираше со широки немири во областите на гето: „Во повеќето случаи, температурата во текот на денот на што избувна насилството беше доста високо“ (Горансон и Кинг, 1970). Анализата на 102 немири во Соединетите Држави помеѓу 1967 и 1971 година заклучи дека најверојатната секвенца на температурни немири била онаа во која температурата се искачила помеѓу 81 и 85 степени целзиусови и останала во тој опсег околу 7 дена пред немирите.

36

Ротон и Кон (2003) спроведоа две студии, секоја покриваше 38 години или повеќе, и открија годишни температури поврзани со различни форми на криминално однесување како што се напади, силувања, грабежи, кражби и кражби - но не и убиства. Без каков било начин да се ублажат ефектите од високите температури, криминалното однесување веројатно ќе се намали кога ќе продолжат екстремно високите температури. Многу високите температури ги наведуваат луѓето да бараат начини да ја ублажат својата непријатност наместо да се вклучат во криминални активности. Помалку се шансите да се случат немири бидејќи температурите се искачуваа над 90 Целзиусови степени (Барон и Рансбергер, 1978; Карлсмит и Андерсон, 1979 година). Нападите во услови контролирани од климата имаат тенденција да се зголемуваат кога температурите се екстремно високи, но се намалуваат во надворешни ситуации без климатски контроли (Rotton & Cohn, 2004). Можеби се прашувате зошто топлината ќе доведе до поголема агресија. Според Леонард Берковиц (1989), веројатниот виновник се негативните чувства. Накратко, високите температури можат да предизвикаат негативни чувства, а токму тие чувства можат да предизвикаат гнев и непријателски мисли и однесувања кај луѓето. Ова се случува затоа што таквите мисли и однесувања се поврзани со него во поврзаната мрежа во меморијата. Овој модел имплицира дека другите стресни фактори на животната средина кои предизвикуваат негативни чувства кај луѓето - прекумерна бучава, сообраќаен метеж, загадување и така натаму - може да доведат до поголема агресија под вистинските околности. Очигледно, врската помеѓу температурата, негативното влијание и агресијата не е едноставна. Веројатно голем број фактори се во интеракција со температурата за да се зголеми можноста за агресија: претходна провокација; присуство на агресивни модели; и негативно влијание искусено од други извори освен температурата, како што се сиромаштијата и невработеноста, согледаната способност за напуштање на околината и достапноста на извори за ублажување на какви било негативни ефекти од температурата. Сепак, темелниот преглед на литературата го заклучува следново: „Јасно е дека високите температури предизвикуваат зголемување на агресивните мотиви и тенденции. Пожешките региони во светот даваат поголема агресија; ова е особено видливо кога се прават анализи во земјите. Потоплите години, четвртини од години, сезони, месеци и денови, сите даваат релативно поагресивно однесување како што се убиства, силувања, напади, немири и тепање на сопругата, меѓу другото. Конечно, тие истовремени температурно-агресивни студии направени на терен, исто така, дадоа јасен доказ дека непријатно високите температури предизвикуваат зголемување на агресивните мотиви и однесувања.“ (Андерсон, 1989). Забележете, сепак, дека понекогаш непријатните фактори на животната средина, како што се топлината или бучавата, може да ја зголемат привлечноста за другите. Во такви случаи, аверзивниот стимул може да функционира како нешто заедничко за двајцата (Кенрик и Џонсон, 1979; Шнајдер, Леско и Гарет, 1980). Степенот до кој топлината и другите променливи на животната средина ја зголемуваат или намалуваат

37

привлечноста кон другите зависи од тоа како тие комуницираат со многу други фактори, како што се личностите на интерактантите и присуството или отсуството на наградувачки стимули кои се појавуваат истовремено. Ефектите на месечината и сончевите дамки врз човековото однесување се исто така изучувани научно. Психијатарот Арнолд Либер (1978) резонираше дека тие човечки суштества, како и земјата, се предмет на гравитациони сили создадени од различни позиции на Месечината. (Човечките суштества, како и самата планета, се околу 80 проценти вода и 20 проценти цврсти материи.) Тој го испланирал бројот на убиства во однос на положбата на Месечината и заклучил силна врска меѓу двете. Но, постои значителен скептицизам во однос на теоријата на Либер и сличната работа, бидејќи истражувањата од овој тип покажуваат како две работи се разликуваат заедно, а не дека одредена позиција на Месечината всушност предизвикува одредени однесувања. Неколку други фактори најверојатно се во интеракција и влијаат на двете. Две одделни анализи на преку 37 студии кои наводно ги поврзале позициите на Месечината и зачестеноста на приеми во психијатриска болница, самоубиства, убиства, сообраќајни несреќи и промени на берзата, заклучиле дека постои лажна врска помеѓу фазите на Месечината и овие однесувања (Кембел и цвекло, 1978; Ротон и Кели, 1985). Понатаму, Шафер, Варано, Џарвис и Канчино (2010) не најдоа врска помеѓу лунарните циклуси и пријавија криминално однесување во една понова студија на оваа тема. Настрана од влијанието на високите температури врз агресивните тенденции, немаме многу веродостојни и валидни информации за тоа како природната средина влијае на нашето комуникациско однесување. Се чини разумно да се верува дека различни аспекти на природната средина ќе имаат влијание, но точната природа и степенот на ова влијание сè уште не се познати. Се чини дека повеќето луѓе веруваат дека времето има помалку влијание врз нивното однесување отколку на однесувањето на другите, дека има помало влијание врз однесувањето отколку на емоционалните состојби и дека нема поголемо влијание на негативните состојби отколку на позитивното. оние (Јоргенсон, 1981). Краут и Џонстон (1979) открија дека луѓето што одат по тротоар повеќе се насмевнуваат кога времето е сончево и пријатно отколку кога е дождливо и облачно. Оваа разлика беше многу помалку значајна од ефектот да се биде со другите; луѓето многу повеќе се насмевнуваат кога се во интеракција отколку кога се сами. Така, во споредба со повеќе социјални фактори, климата и другите еколошки варијабли може да имаат слабо влијание врз нашето однесување. Други луѓе во околината. Треба да ги испитаме реакциите на луѓето на пренаселените средини. Засега, укажуваме дека луѓето можат да се перципираат како дел од околината и имаат ефект врз однесувањето на другите. Овие луѓе може да се перцепираат како активни или пасивни учесници, во зависност од степенот до кој тие се перцепирани како вклучени во разговорите, или зборуваат или слушаат. Во многу ситуации, овие луѓе се сметаат за активни, особено ако се способни да слушнат што се

38

зборува. Во некои ситуации, на друго лице или лица му даваме сомнителен статус на нелице и се однесуваме соодветно. Ова може да се случи во ситуации со висока густина, но исто така е вообичаено со само уште едно лице. Возачите на такси, чуварите и децата редовно постигнуваат статус на неличност. Присуството на неличности, се разбира, овозможува неинхибиран проток на интеракција бидејќи што се однесува до активните учесници, тие самите се единствените човечки интерактанти присутни. Родителите понекогаш разговараат со другите за личните аспекти на нивното дете додека детето си игра во близина. За интерактантите, детето се перцепира како да „не е таму“. Било какви релевантни вербални или невербални одговори од страна на нелицето што се прифатени од интерактантите веднаш ја лишуваат личноста од улогата што не е личност. Истражувањата покажуваат дека домашниот тим обично бил победник во спортските настани (Џејмисон, 2010). Една студија покажа дека ова е точно 53 проценти од времето во професионалниот бејзбол, 58 проценти во професионалниот фудбал, 60 проценти во колеџ фудбалот, 67 проценти во професионалната кошарка и 64 проценти во професионалниот хокеј. Можни причини се познавањето на домашниот терен или заморот од патување на гостинскиот тим. Сепак, важен фактор кој придонесува за победите на домашната екипа се гледачите, кои даваат психолошка поддршка што ги подобрува перформансите. Спротивно на тоа, непријателските домашни гужви може да ги зголемат грешките во изведбата (Schwartz & Barsky, 1977; Thirer & Rampey, 1979). Некои анализи на перформансите на домашниот тим пред навивачите кои ги поддржуваат сугерираат тенденција на гушење на домашниот тим во првенствените натпревари, но некои студии не покажаа дека тоа е точно за бејзбол или кошарка (Шленкер, Филипс, Бониецки и Шленкер, 1995). Начините на кои групите влијаат на индивидуалните перформанси се премногу бројни и преголема тема за да се дискутира овде. Два примери ја илустрираат суптилноста на некои од овие ефекти: (1) Во еден од првите експерименти на социјалната психологија, момчињата побрзо навиваат конец на риболовни макари кога други биле присутни и ја вршат истата активност, иако немало конкуренција и немало акцент на брзината. Оттогаш, многу студии го открија овој ефект на социјално олеснување при што перформансите - на едноставни и добро научени задачи, барем се подобруваат со самото присуство на други.

(2) Ако луѓето чувствуваат дека другите работат со нив на заедничка задача, тие често опуштаат без да го сфатат тоа. Оваа општествена мрзливост е најсилна кога луѓето чувствуваат дека нивните сопствени придонеси не можат да се пресметаат или оценат (Harkins & Szymanski, 1987). Архитектонски дизајн и подвижни предмети. Хол (1966) ги означи архитектурата и објектите во нашата средина или како простор со фиксни карактеристики или како простор за полуфиксирани карактеристики. Просторот со фиксни карактеристики се однесува на простор организиран со неподвижни граници, како на пример во просториите на куќите; Полуфиксираниот простор за карактеристики се однесува на

39

распоредот на подвижни предмети, како што се маси или столици. И двете можат да имаат силно влијание врз нашето комуникациско однесување. Истражувањата покажуваат дека домашниот тим обично бил победник во спортските настани (Џејмисон, 2010). Една студија покажа дека ова е точно 53 проценти од времето во професионалниот бејзбол, 58 проценти во професионалниот фудбал, 60 проценти во колеџ фудбалот, 67 проценти во професионалната кошарка и 64 проценти во професионалниот хокеј. Можни причини се познавањето на домашниот терен или заморот од патување на гостинскиот тим. Сепак, важен фактор кој придонесува за победите на домашната екипа се гледачите, кои даваат психолошка поддршка што ги подобрува перформансите. Спротивно на тоа, непријателските домашни гужви може да ги зголемат грешките во изведбата (Schwartz & Barsky, 1977; Thirer & Rampey, 1979). Некои анализи на перформансите на домашниот тим пред навивачите кои ги поддржуваат сугерираат тенденција на гушење на домашниот тим во првенствените натпревари, но некои студии не покажаа дека тоа е точно за бејзбол или кошарка (Шленкер, Филипс, Бониецки и Шленкер, 1995). Начините на кои групите влијаат на индивидуалните перформанси се премногу бројни и преголема тема за да се дискутира овде. Два примери ја илустрираат суптилноста на некои од овие ефекти: (1) Во еден од првите експерименти на социјалната психологија, момчињата побрзо навиваат конец на риболовни макари кога други биле присутни и ја вршат истата активност, иако немало конкуренција и немало акцент на брзината. Оттогаш, многу студии го открија овој ефект на социјално олеснување при што перформансите - на едноставни и добро научени задачи, барем се подобруваат со самото присуство на други.

(2) Ако луѓето чувствуваат дека другите работат со нив на заедничка задача, тие често опуштаат без да го сфатат тоа. Оваа општествена мрзливост е најсилна кога луѓето чувствуваат дека нивните сопствени придонеси не можат да се пресметаат или оценат (Harkins & Szymanski, 1987). Архитектонски дизајн и подвижни предмети. Хол (1966) ги означи архитектурата и објектите во нашата средина или како простор со фиксни карактеристики или како простор за полуфиксирани карактеристики. Просторот со фиксни карактеристики се однесува на простор организиран со неподвижни граници, како на пример во просториите на куќите; Полуфиксираниот простор за карактеристики се однесува на распоредот на подвижни предмети, како што се маси или столици. И двете можат да имаат силно влијание врз нашето комуникациско однесување. Резултатите покажаа дека луѓето во прекрасната соба дадоа значително повисоки оценки за „енергија“ и „благосостојба“ на лицата отколку учесниците во грдата соба. Експериментаторите и испитаниците подеднакво се вклучија во различни однесувања за да ја избегнат грдата соба, која беше различно опишана како предизвикува монотонија, замор, главоболка, незадоволство, сон, раздразливост и непријателство. Прекрасната просторија, сепак, создаваше чувства на задоволство, удобност, уживање,

40

важност, енергија и желба да се продолжи со активноста. Во овој пример, имаме добро контролирана студија која нуди некои докази за влијанието на визуелноестетското опкружување врз природата на човечката интеракција. Слични студии покажаа дека учениците се подобри на тестовите, ги оценуваат наставниците повисоко и поефикасно ги решаваат проблемите во убави простории отколку во грдите (Campbell, 1979; Wollin & Montagre, 1981). Бидејќи барем една студија не откри дека расположението или проценките на другите се менуваат со драстични промени во состаноци и декор (Kasmar, Griffin, & Mauritzen, 1968), се потсетуваме дека влијанието на околината е само еден извор на влијание врз нашите перцепции. Понекогаш тоа е моќна сила, но понекогаш блиската врска помеѓу двете страни, разбирањето или толеранцијата за нередот, позитивното однесување од другата личност и други фактори ги неутрализираат сите негативни ефекти кои произлегуваат од грдото опкружување. Понекогаш добиваме многу јасни пораки поврзани со личност или пар од домашните средини. Означувањето на места во домот за одредени активности, а не за други, симболиката прикачена на разни предмети во домот и начините на уредување на домот може да ни кажат многу за природата на врската на парот (Алтман, Браун, Стејплс, & Вернер, 1992). Понекогаш начинот на кој е уреден домот открива дали жителите го украсувале својот дом за себе, за другите, за усогласеност, за удобност итн. (Sandalla, 1987). Полесно е да се проценат аспектите на личностите на другите луѓе кога тие чувствуваат дека нивниот дом ја изразува нивната личност (Hâta, 2004). Ломан, Ариага и Гудфренд (2003) можеа да користат украсни предмети во домот за да ја одредат блискоста на односот меѓу жителите. Тие побарале од паровите кои биле или во брак или живееле заедно во романтична врска да ги идентификуваат предметите во нивните домови што најмногу сакале посетителите да ги забележат и да ги специфицираат нивните омилени предмети. Секој предмет исто така беше идентификуван како поединечно или заеднички стекнат. Двојките пополнија прашалници кои ја мереле нивната посветеност и блискост во врската. Паровите кои имале поголема посветеност и поблиски односи биле и парови кои имале поголем процент на заеднички стекнати предмети што сакале посетителите да ги забележат и повеќе заеднички стекнати омилени предмети. Истражувачите ги истражувале индивидуалните разлики во тоа како луѓето ги украсуваат нивните вистински (на пример, спални соби, канцеларии) или виртуелен свет (Греам, Сенди и Гослинг, 2011). На пример, Гослинг (2008), Гослинг, Ко, Манарели и Морис (2002) и Гослинг, Гадис и Вазире (2008) беа заинтересирани за тоа дали карактеристиките на личноста може точно да се предвидат од канцеларијата или спалната соба на една личност. Набљудувачите кои искусиле различни канцеларии и спални соби од прва рака покажале до кој степен околината што ја гледале ја одразува екстравертноста, прифатливоста, емоционалната стабилност, отвореноста за искуство и совесноста на

41

личноста. Профилот на личноста на луѓето кои работеле во канцелариите и спиеле во спалните соби е добиен од нивните сопствени одговори на мерките на личноста. Се чини дека овие типови средини имаат доволно сигнали поврзани со совесноста и отвореноста кон искуството за да им овозможат на набљудувачите ефективно да им судат на жителите со тие карактеристики (на пр., разновидните материјали за читање се поврзани со отвореноста кон искуствата; уредноста беше поврзана со совесноста), но набљудувачите не беа толку успешни во оценувањето на другите карактеристики на личноста. Можеби не сме секогаш точни во судењето за карактеристиките на личноста на друга личност според начинот на кој тие ја конструираат својата околина, но тоа не не спречува да донесуваме такви проценки. Луѓето кои ја оценуваа личноста на ликовите во приказната кога квалитетот на нивното домаќинство беше различен, ги оценуваа домаќинките со валкана средина како помалку привлечни, помалку совесни, помалку интелигентни и помалку женствени, но поотворени и поневротични од чистите домаќинки. Дали домашната помошничка била машко или женско не влијаело на пресудите (Harris & Sachau, 2005). Начинот на кој луѓето ги украсуваат своите соби може исто така да предвиди идно однесување. Во едно истражување, истражувачите фотографирале 83 соби на студенти од прва година. Кога беа анализирани фотографиите од собите на учениците кои го напуштиле училиштето една и пол година подоцна, беше забележано дека оние кои го напуштиле училиштето имаат повеќе украси што го одразуваат средното училиште и домот и помалку поврзани со универзитетската заедница. Напуштањата, исто така, се чинеше дека имаат помалку начини да ја заштитат својата приватност; нивниот омилен начин за борба против несаканиот шум беше да го надминат со повеќе сопствен шум (Винсел, Браун, Алтман и Фос, 1980). БОЈА Истражувачите истражуваа како бојата влијае на нашето однесување, од тоа како ни е вкусот на храната до тоа колку ни се привлечни другите (Elliot & Niesta, 2008; Harrar, Piqueras-Fiszman, & Spence, 2011). Прво, луѓето веруваат дека боите можат да влијаат на однесувањето. Всушност, некои веруваат дека „неправдата на затворениците“ ќе варира во зависност од боите што ги опкружуваат затворениците. На пример, ѕидовите на градскиот затвор во Сан Диего своевремено наводно биле обоени во розова, бебешка сина и праска, со претпоставка дека пастелните бои ќе имаат смирувачки ефект врз затворениците. Во Салем, Орегон, решетките на ќелиите на поправната установа во Орегон беа обоени со нежни зелени, сини и љубители; некои врати на ќелиите беа обоени во светло жолта, портокалова, зелена и сина боја. Дополнително, началникот на институцијата рече дека шемите на бои постојано ќе се менуваат за да остане „возбудливо место за работа и живеење“. Првичните студии на луѓе изложени на средини обоени во розово Бејкер-Милер открија намалување на отчукувањата на срцето, пулсот и дишењето.

42

Последователните студии во поправните установи за возрасни и малолетници, психијатриски болници и контролирани лабораториски студии со студенти на додипломски студии го поддржаа верувањето дека оваа розова боја помага во сузбивање на насилни и агресивни однесувања (Pelligrini & Schauss, 1980; Schauss, 1985). Во 2005 година, шерифот на округот Мејсон, Тексас, ги обои решетките и ѕидовите на неговиот затвор со пет затвореници во розова боја и им издаде розови чаршафи, розови влечки и розови комбинезони на своите затвореници. Тој тврди дека тоа довело до 70 проценти намалување на повторените прекршоци (Фини, 2006). Но, не сите искуства со розова боја биле толку позитивни. Окружниот затвор во Сан Хозе, Калифорнија, наводно обоил две ќелии за држење во шокантно розово, верувајќи дека непријателството на затворениците ќе се намали. Затворениците изгледаа помалку непријателски расположени околу 15 минути, но наскоро непријателството достигна врв; по 3 часа, некои затвореници ја кинеа бојата од ѕидот. Овој резултат е конзистентен со истражувањето на Смит, Бел и Фуско (1986) кои откриле дека розовата боја повеќе возбудува, а не слабее. Всушност, секоја боја која е многу заситена и светла веројатно ќе биде повозбудлива и ќе привлече повеќе внимание од побледите бои (Camgoz, Yener, & Guvenc, 2004; Garber & Hyatt, 2003). Кога на затворениците им е дозволено да ги бојадисаат своите ќелии со бои што ќе ги изберат, тоа може да има ефект на намалување на агресијата, но ефектот може да има повеќе врска со контролата на затвореникот врз изборот на бои отколку со самите бои. Сепак, претходните извештаи покажуваат како различни институции се обиделе, со мешани резултати, да ги применат наодите од истражувањето во боја за да влијаат на природата на човечката интеракција во одредени средини. Се верува дека боите исто така влијаат на учењето на учениците. Боите кои ќе го олеснат, или барем нема да го попречат учењето, секогаш се загрижени за време на изградбата на училницата. Во Минхен, Германија, група истражувачи го проучувале влијанието на боите врз менталниот раст и социјалните односи („Синото е убаво“, 1973 година). Децата тестирани во соби за кои мислеле дека се убави добиле околу 12 поени повисоки на тестот за интелигенција од оние кои биле тестирани во соби за кои мислеле дека се грди. Сината, жолтата, жолтата, зелената и портокаловата се сметаа за убави; белата, црната и кафената се сметаа за грди. Прекрасно обоените соби исто така се чинеше дека стимулираат будност и креативност. Во портокаловата соба, психолозите откриле дека позитивните социјални реакции, како пријателски зборови и насмевки, се зголемиле за 53 отсто, додека негативните реакции, како што се раздразливост и непријателство, се намалиле за 12 отсто. Резимето на Бол (1965) за истражувањето на боите пред 1965 година го откри она што другите го пронашле оттогаш: дека луѓето ги поврзуваат спокојството и смиреноста со сините и зелените бои, а дека црвената и портокаловата се смета дека се возбудливи и стимулирачки. Истражувањата на Векснер (1954) и Мареј и Диблер (1957) се репрезентативни за оваа традиција. Векснер (види Табела 4-1) претстави 8 бои и 11 тонови на расположение на 94 учесници во истражувањето. Резултатите покажуваат дека една боја е значително поврзана со некои тонови на расположение; за други, две или повеќе бои може да се поврзат.

43

Тешко е да се протолкува ова истражување. Прво, од учесниците во истражувањето беше побарано да ги проценат боите надвор од кој било контекст, иако боите на кои реагираме во секојдневниот живот се перцепирани во одреден контекст. Одвојувањето на бојата од предметите и формите што и даваат форма, околните бои и други контекстуални карактеристики може да предизвика некои научени стереотипи за односот на расположението и бојата, но секој стереотип може или не може да биде релевантен кога е даден контекст. Розовата можеби е вашата омилена боја, но сепак можеби не ја сакате розовата коса. Хајнс (1996) открил дека жителите на четири американски градови веруваат дека црвената боја значи опасност, топлина, љубов, сила и безбедност, но кога од истите тие луѓе било побарано да размислуваат за црвеното во однос на производите, тие рекле дека црвеното значи Кока-Кола. Бидејќи црвената боја е поврзана со машката доминација и нивото на тестостерон кај некои нечовечки животни, Хил и Бартон (2005) се прашуваа дали носењето црвено би играло улога во победата во спортски натпревари. На Олимписките игри во 2004 година, на натпреварувачите во четири борбени спортови - тае квондо, бокс, грчко-римско борење и борење во слободен стил - по случаен избор им беа доделени црвени или сини облеки. Во сите четири натпревари, натпреварувачите облечени во црвено освоија значително повеќе борби. Истражувачите подоцна ги споредиле перформансите на пет фудбалски тимови кои ја менувале бојата на нивните униформи и откриле дека тие освоиле значително повеќе натпревари кога носат црвено. Истражувачите, сепак, предупредуваат дека носењето црвено може да биде поволен фактор за победа само кога борците се разумно усогласени по вештина: носењето црвено нема да го надмине недостатокот на талент. Истражувањата покажуваат дека црвената боја ја зголемува привлечноста на припадниците на другиот пол. Во еден експеримент, младите мажи ја видоа истата црно-бела фотографија на жена во еден од двата услови: или во црвена или бела позадина. Оценките на мажите за привлечноста на жената беа повисоки кога таа беше прикажана во црвена боја наспроти белата позадина (Elliot & Niesta, 2008). Слично на тоа, Елиот и сор. (2010) откриле дека младите жени мислат дека мажот е попривлечен кога е прикажан на црвена позадина во споредба со бела. Серија студии за бојата на униформите што ги носат фудбалските и хокеарите ги посочија сложените начини на кои боите можат да влијаат на однесувањето. Френк и Гилович (1988) започнаа со демонстрирање дека учениците ги оценуваат црните униформи како подлост и агресија повеќе од другите бои. Потоа ја испитувале статистиката од вистинските професионални игри и откриле дека фудбалските и хокеарските тимови кои носат црни униформи биле казнети повеќе од тимовите кои носат други бои. И кога тимот ја смени својата боја во црна од некоја друга боја, почна да добива повеќе казни! Истражувачите потоа прашаа дали ефектот е предизвикан од самите играчи - можеби тие се однесуваа полошо и погрубо носејќи црно - или од стереотипните перцепции на судиите. Истражувачите направиле експериментални филмови во кои ги менувале униформите на играчите кои се занимаваат со идентични потези, а потоа им ги покажувале на субјектите кои се однесуваат како судии. Овие судии најдоа повеќе случаи на казниво

44

однесување кај оние кои беа облечени во црно, иако всушност немаше никакви разлики. Меѓутоа, кога истражувачите ставиле црни униформи на учениците, откриле докази дека носењето црна униформа предизвикува поагресивно однесување кај оној што ја носи. Меѓутоа, поновите докази го доведоа овој ефект во прашање. Калдвел и Бургер (2011) не откриле дека хокеарските тимови покажуваат поголема агресивност кога играчите носеле црн или црвен дрес за разлика од нивната нормална боја на дрес. Не можеме да донесеме никакви конечни пресуди за влијанието на бојата врз човековата интеракција од досегашното истражување, но здравиот разум ни кажува дека боите во нашата околина ќе влијаат на начинот на кој реагираме: едноставно не знаеме како и колку. Она што го знаеме е дека истражувањето во оваа област треба да продолжи и дека неговиот опсег мора да се прошири на нови средини за интеракција. На пример, бидејќи многу луѓе секојдневно посетуваат веб-страници, истражувачите треба да испитаат како бојата на тие веб-страници влијае на посетителите и во и низ различни култури (Cyr, Head, & Larios, 2010). ЗВУК Видовите звуци и нивниот интензитет, исто така, се чини дека влијаат на нашето меѓучовечко однесување, извршувањето на задачите и здравјето. Може да имаме многу различни реакции на дронот на гласовите на неколку луѓе, премоќниот звук на блискиот џек чекан или смирувачките или стимулирачките звуци на музиката. Повеќето од нас се свесни за тоа како музиката може да влијае на нашето расположение, а нашиот избор на музика може да биде дизајниран да одговара или дури и да го промени нашето расположение. Депресивната музика може да го зголеми интензитетот на веќе мрачното расположение; возбудлива музика може да го подобри чувството на радост. Започнувајќи со вакви идеи, Ханикат и Ајденмулер (2001) спроведоа истражувачка студија во која бараа од паровите да работат на решавање на изворот на конфликт во нивната врска додека свири музика во заднина. Некои парови доживеаја музика оценета како попозитивна и повозбудлива, а други доживеаја негативна или мрачна музика. Резултатите од оваа студија сугерираат не само дека типот на музика може да влијае на вербалното и невербалното однесување на интерактантите (на пр., агитирачката музика е поверојатно поврзана со расправии), туку и интензитетот на музиката може да влијае на интензитетот на интеракцијата . Во една поврзана студија, возбудувачка или досадна музика се пушташе за корисниците на универзитетска теретана. По нивното вежбање, од нив беше побарано да се пријават за помошна задача што не вклучуваше многу напор или посветеност или некоја што вклучуваше. Луѓето кои биле изложени на двата вида музика се пријавиле за лесната задача, но значително повеќе луѓе кои ја слушале возбудливата музика се пријавиле за да помогнат во потешката задача (North, Tarrant, & Hargreaves, 2004). Музиката може да влијае и на однесувањето на потрошувачите. Во еден британски ресторан, гостите беа изложени на класична, поп или без музика цели 18 вечери. Кога јаделе под звукот на класичната музика, луѓето трошеле значително повеќе пари

45

(North, Shilcock, & Hargreaves, 2003). Очигледно, различни видови музика се погодни за различни средини, а музиката што е најефикасна за опкружување е музика која е компатибилна со перцепциите на другите карактеристики на околината. Научниците од Универзитетот во Лестер во Англија изложија четири француски и четири германски вина во локален супермаркет. Вината од двете земји беа слични по цена, сладост и сувост. Во текот на 2 недели, касетофонот на блиската полица се менуваше секој ден со музика од француска хармоника или со германска музика во пивската сала. Поставувањето на виното на полиците беше наизменично на средината од експериментот. Истражувачите открија дека продажбата е јасно поврзана со типот на музика што се пушта: кога се пушта француска музика, француските вина ги надминуваат германските вина, но кога се пушта германска музика, германските вина ги надминуваат француските вина. Само околу 7 проценти од оние што купувале вина биле подготвени да признаат дека музиката можеби влијаела на нивната одлука (North, Hargreaves и McKendrick, 1997). Во пошироката јавност се зголеми загриженоста за ефектите на музиката врз однесувањето на младите луѓе. Важно е да се запамети дека најголемиот дел од младата популација слуша музика (поп, рап, рокенрол, соул, кантри итн.) која содржи текстови. Важно е да се разликува влијанието на музиката наспроти текстот, затоа е важно. На пример, се чини дека насилните стихови придонесуваат за агресивни мисли и однесувања, просоцијалните стихови придонесуваат за помагачко однесување, а романтичните стихови придонесуваат за однесување поврзано со романтиката (имено, почетната отвореност на жените да имаат телефонски контакт со маж) (Андерсон, Карнеџи, & Eubanks, 2003; Greitemeyer, 2009; Guéguen, Jacob, & Lamy, 2010; Mast & McAndrew, 2011). Уште поважно, се чини дека текстот, а не музиката сама по себе е одговорен за зголемувањето на агресивните мисли и однесување. Овде повторно, гледаме дека истовремените вербални знаци мора да се земат предвид кога го оценуваме влијанието на невербалниот знак, како што е музиката. Исто така, не треба да ги игнорираме индивидуалните разлики. Хуанг и Ших (2011), на пример, открија дека музиката негативно влијае на концентрацијата на работниците кога музиката или силно му се допаѓа или не му се допаѓа на работникот. Прегледот на Szalma и Hancock (2011) откри дека бучавата негативно влијае на перформансите, вклучувајќи ја и комуникацијата која е и усна и писмена. Сепак, тие забележаа дека степенот до кој бучавата ги повредува перформансите зависи од различни фактори, вклучувајќи го и интензитетот на бучавата, дали бучавата е периодична или континуирана, видот на бучавата, времетраењето на бучавата и видот на задачата што се врши во услови на бучава. Како илустрација на некои од овие фактори, Глас и Сингер (1973) спроведоа серија студии за влијанието на бучавата врз перформансите. Луѓето беа замолени да извршуваат различни задачи со различна сложеност, додека звуците беа манипулирани од експериментаторите. Нивоата на бучава беа различни:

46

дел од бучавата следеше предвидлива шема, а некои не. Беа тестирани различни извори на бучава, вклучувајќи машини за пишување, машини и луѓе кои зборуваат странски јазик. Иако се чинеше дека само бучавата нема суштински ефект врз перформансите, беше забележано влошување кога бучавата е во интеракција со други фактори; на пример, перформансите се намалуваа кога обемот на работа беше голем, а бучавата беше неконтролирана и непредвидлива. Други фактори кои одредуваат дали бучавата е проблем или задоволство го вклучуваат видот на бучавата - на пример, музиката наспроти луѓето што зборуваат - јачината на звукот, должината на времето што трае и дали слушателот е навикнат на тоа или не. Очигледно, некои поединци се под поголемо влијание на бучавата од другите. Учениците од колеџ, чувствителни на бучава, забележаа повеќе бучава од другите студенти, и овие перцепции се зголемија по 7 месеци во учебната година. Учениците чувствителни на бучава, исто така, добиваа пониски оценки, се чувствуваа помалку сигурни во нивните социјални интеракции и имаа поголема желба за приватност отколку нивните врсници кои беа помалку чувствителни на бучава (Вајнштајн, 1978). Бучавата, исто така, може да има краткорочни и долгорочни ефекти врз учењето, мотивацијата, однесувањето и здравјето. Рајан и Мендел (2010) објавија дека нивоата на бучава околу поставките за физичко образование (гимназија) се премногу високи за децата на училишна возраст во Флорида (основно, средно и средно училиште), што може да биде штетно за нивното учење. Jahncke, Hygge, Halin, Green и Dimberg (2011) забележале дека учесниците биле помалку мотивирани и се чувствувале повеќе уморни кога работеле во отворен канцелариски простор кој имал услови со висока наспроти ниска бучава. Одвлекувањето на вниманието предизвикано од бучавата може да биде клучно за разбирање на краткорочните ефекти на бучавата врз однесувањето, вклучително и зголеменото консумирање алкохол (Стафорд, Фернандес и Агобиани, 2012). Ако негативните чувства од високите температури можат да доведат до агресија под соодветни околности, тогаш бучавата, која исто така може да предизвика негативни чувства кај луѓето, понекогаш треба да доведе до агресија. Ова е навистина случај (Geen & McCown, 1984). И на крај, во однос на здравјето на слухот, една студија во Мичиген покажа дека 70 проценти од учесниците биле изложени на типични нивоа на бучава што ги надминуваат упатствата на Агенцијата за заштита на животната средина; таквите нивоа на изложеност може негативно да влијаат на нивниот слух на долг рок (Flamme, 2012). СВЕТЛИНА Осветлувањето, исто така, помага да ги структурираме нашите перцепции за околината, а овие перцепции може да влијаат на видот на пораките што ги испраќаме. Ако влеземе во слабо осветлена просторија или со свеќи, можеме да разговараме потивко, да седиме поблиску еден до друг и да претпоставиме дека ќе има повеќе лична комуникација (Meer, 1985). Кога слабо осветлените универзитетски советодавни простории беа споредени со оние со посилно осветлување, студентите изјавија дека се

47

чувствуваат порелаксирано во слабо осветлените простории. Слабо осветлените соби за советување, исто така, предизвикаа повеќе самооткривање од учениците и повисоки оценки на советниците во тие простории (Miwa & Hanyu, 2006). Кога слабо осветлената средина одеднаш се осветлува, таа има тенденција да поканува помалку интимна интеракција. На пример, трепкањето на силните светла во ноќните клубови кои претходно одржуваа слабо осветлување често е сигнал дека времето на затворање е блиску, а тоа им овозможува на патроните одредено време да преминат од едно расположение во друго. Кар и Дабс (1974) открија дека употребата на интимни прашања при слабо осветлување со неинтимни предизвикува значително колебање во одговарањето, значително намалување на погледот на очите и намалување на просечната должина на погледот. Сите овие невербални однесувања се чини дека се напори да се создаде поголема психолошка дистанца и да се намали воочената несоодветност на интимноста создадена од осветлувањето и прашањата. Отсуството на светлина се чини дека е централен проблем за луѓето кои страдаат од сезонско афективно растројство, форма на депресија особено акутна во зимските месеци (Розентал, 1993). Терапевтите успешно ги лекуваа оние кои страдаат од сезонско афективно растројство, изложувајќи ги на исклучително силна светлина неколку часа секое утро. Вештачкото осветлување кое обезбедува светлосен спектар со целосен опсег, како оној на сонцето, е најефективно во оваа терапија (Lewy, 1998). Со оглед на оваа потреба за сончева светлина, се претпоставува дека градовите со најмала количина на годишна сончева светлина може да имаат и највисоки стапки на самоубиства, но наодите не даваат поддршка за оваа хипотеза (Лестер, 1988). ПРЕДМЕТИ КОИ СЕ ПОМЕСТУВААТ Ако знаеме дека распоредот на одредени предмети во нашата средина може да помогне во структурирањето на комуникацијата, не е изненадувачки што често се обидуваме да манипулираме со објектите за да предизвикаме конкретни одговори. Политичарите и владините функционери го прават ова рутински, кога избираат заднини за нивните говори. Манипулирањето со предемти во околината за да се пренесат одредени пораки се случува и во личните простори за живеење. Во подготовка за интимна вечер дома, едно лице може да запали свеќи; да пушти нежна, романтична музика; да ги омекне перниците на каучот; и да ги скрие валканите садови, облеката и другите непријатни потсетници за секојдневниот живот. Вработените често користат предмети за да ги персонализираат своите канцеларии. Овие знаци на личен идентитет ги прават да се чувствуваат позадоволни од нивниот работен живот и им даваат на посетителите информации за да започнат разговор. Бидејќи компанијата исто така сака да го соопшти својот идентитет, количината и видовите на лични предмети што вработените ги прикажуваат мора да бидат конзистентни со сликата што компанијата сака да ја проектира. Предметите во нашето работно опкружување, исто така, може да се подредат за да одразуваат одредени односи на улоги, да ги разграничат границите или да поттикнат поголема припадност.

48

Внатрешноста на извршниот апартман може јасно да укаже на согледаниот статус на жителот; на пример, скапи слики, големо биро, кадифен софи и столици и завеси покажуваат успех (Monk, 1994). Таквата атмосфера можеби е несоодветна за ситуација на лично советување, но може да се преуреди за да биде попогодна за таква цел. Се разбира, понекогаш можеме добро да комуницираме во навидум несоодветни поставки со блокирање на пораките што ги испраќа околината, како кога љубовниците интимно се збогуваат на релативно ладни и јавни аеродромски терминали. Изгледа дека клупите се важни предмети во спроведувањето на меѓучовечката комуникација. Раниот експеримент во оваа област, поставен во ординација на лекар, сугерира дека присуството или отсуството на биро може значително да ја смени „спокојната“ состојба на пациентот (Вајт, 1953). Со бирото што ги раздвојува лекарот и пациентот, само 10 проценти од пациентите биле перципирани лесно, додека отстранувањето на бирото го зголеми процентот на лесни пациенти на 55 проценти. Интеракцијата меѓу ученикот и ученикот во училниците може да се ограничи со елиминирање на секое можно движење на студентските клупи или седишта. И односите ученик-наставник, исто така, може да бидат засегнати од поставувањето на масата (Zweigenhaft, 1976). Од членовите на факултетот беше побарано да го скицираат уредувањето на мебелот на нивните канцеларии. Овие скици беа собрани и анализирани со други информации добиени од професорите, а беше спроведена и евалуација на наставниците низ училиштето. Откриено е дека 24 од 33 високи членови на факултет ги ставиле своите клупи меѓу себе и нивните студенти, но само 14 од 30 помлади членови на факултет го направиле тоа. Понатаму, студентите ги оценија „небарикадираните“ професори како поподготвени „да го поттикнат развојот на различни гледишта од страна на студентите“, подготвени да посветат „индивидуално внимание на студентите на кои им е потребно“ и со помала веројатност да покажат „непотребно фаворизирање“. Бидејќи друга студија не откри дека бариерата на работната маса е поврзана со непожелни искуства во интеракциите меѓу студентот и професорот, се потсетуваме дека други фактори може да ги неутрализираат или да ги надминат потенцијално проблематичните ефекти на бариерата на работната маса (Campbell & Herren, 1978). На пример, студентите очекуваат поголема формалност во односите ученик-наставник во некои ситуации, а основата за ефективен работен однос можеби е воспоставена надвор од кабинетот на професорот, така што бариерата не се сфаќа како таква. Подиумот што го одвојува прес-секретарот на претседателот од печатот за време на брифинзите за печатот во Белата куќа, исто така, се сметаше и како соодветен и како пречка за ефективна комуникација. За време на администрацијата на Никсон, брифинзите за печатот беа формални, а секретарот за печат стоеше зад говорницата. Рон Несен, прес-секретарот на претседателот Форд, сметаше дека подиумот придонесе за непродуктивното чувство „ние и тие“, што го натера да води брифинзи без пречки.

49

Распоредот на други предмети за мебел може да ја олесни или спречи комуникацијата. Локацијата на телевизорот во просторијата веројатно ќе влијае на поставувањето на столчињата и, пак, на обрасците на разговор во таа просторија. Сомер и Рос (1958) открија дека некои жители во геријатриското одделение се апатични и дека имаат малку пријатели и покрај генерално весела и светла средина. Тие можеа да ја удвојат фреквенцијата на разговори со жителите со преуредување на столчињата, така што повеќе од нив се соочуваат еден со друг. Дури и кога можностите за разговор се максимизирани, нема секој да разговара со сите други. Без да се земат предвид други фактори, како што е односот на интерактантите или нивното познавање на темата, би предвиделе размената означена со стрелките да биде најчеста. Четворицата седнати на каучот, како и другите двајца, веројатно поретко ќе разговараат меѓу себе. Четворицата на едниот крај веројатно нема да комуницираат многу често со четворицата на другиот крај.

Во некои средини, од луѓето не се очекува да се задржуваат, така што столовите се намерно дизајнирани без да се мисли удобноста. Сопствениците на хотели и дизајнерите на аеродроми се добро свесни за феноменот „премногу удобно“. Можеби сте ја забележале малку непријатната природа на аголот од 10 степени нанапред на столовите во некои ресторани за брза храна. Оваа функција ги охрабрува клиентите да јадат и да се движат брзо за да обезбедат седишта за другите. Автобускиот терминал на пристаништето во Њујорк ги замени своите стари дрвени седишта со преклопни пластични седишта длабоки само 8 инчи кои „потребна е толку многу концентрација за да се балансира што спиењето, па дури и долгото седење е невозможно“. Ова беше направено за да ги спречи бездомниците да спијат во терминалот (Ример, 1989). СТРУКТУРА И ДИЗАЈН Голем дел од времето го поминуваме во згради. Повеќето од нас го поминуваат денот во живеалиште наводно дизајнирано за ефективно извршување на нашата работа; навечер влегуваме во друга структура наводно дизајнирана за ефективно водење на нашиот личен и семеен живот. Архитектурата на овие згради може многу да помогне во одредувањето кој со кого, каде и можеби долго ќе се сретне. Животот на домашните животни се контролира, меѓу другото, преку подигнување на огради, врати на врати, кутии за отпадоци или ставање храна и вода на одредени локации. Иако вербалните и невербалните дејства помагаат да се контролираат човечките ситуации, манипулацијата со бариери, отвори и други физички аранжмани е исто така корисна. Местата за состаноци може да бидат соодветно уредени за да се регулира сообраќајот на луѓе и, до одреден степен, мрежата на комуникација. Канцелариските згради во САД често се градат од стандарден план кој одразува пирамидална организација. Голем број луѓе се под раководство на неколку директори на повисоките нивоа. Овие директори генерално имаат најмногу простор, најголема

50

приватност и најпосакувани канцелариски локации, обично на највисокиот кат од структурата. Постигнувањето на висина над масите и зафаќањето значителен простор се само два показатели за моќ. Аголните канцеларии, големите сликовници и приватните лифтови исто така се поврзани со статусот и моќта (Monk, 1994). Канцеларијата покрај важна извршна власт, исто така, може да биде огромна база на моќ. Сличен модел се чини дека постои и во академските средини, со тоа што на професорите од повисок ранг вообичаено им се доделува повеќе простор, прозорци, приватност и избор на локација на канцеларијата (Farrenkopf & Roth, 1980). Канцелариите на извршните директори на највисоко ниво често се тешко достапни, претпоставката е дека колку е покомплициран патот да се дојде до извршната власт, толку тој или таа изгледа помоќен. За да стигне до канцеларијата, посетителот мора да биде прегледан од рецепционер и приватна секретарка и, на едното или на двете места, може да биде побарано да седне и да чека. Значи, иако статусот и моќта на извршната власт може да се поврзани со неговата/нејзината недостапност, секретарите и рецепционерите може да ги ценат отворените ставови што им дозволуваат да дејствуваат како набљудувачи и бранители од несакани упади. Вообичаено е луѓето на најниските скалила на организациската скала да се најдат во голема, отворена „јама“. Овие т.н. Иако приватноста е минимална, можностите за комуникација се многу. Некои студентски домови се изградени од планови на подот што личат на многу деловни згради и стари хотели. Се шпекулираше дека овие студентски домови од типот на коридор имаат тенденција да поттикнуваат бирократско управување, што се чини дека одговара на уредната и униформа структура. Во овие структури полесно се спроведуваат ригидни правила, а интеракцијата меѓу жителите е обесхрабрена. Во споредба со апартманските домови, домовите од типот на коридор жителите ги перцепираат како попреполни, помалку приватни и попогодни за избегнување на другите (Baum & Valins, 1979). Чувството на заедница и одговорноста за просторот за живеење е тешко да се постигне. Салоните понекогаш се наменети да го олеснат таквото поврзување, но нивната корисност е доведена во прашање од архитекти и научници за однесување. Салоните, како и другите дизајнерски карактеристики, мора да бидат интегрирани во целиот архитектонски план развиен од анализа на човечките потреби - не вметнати на места каде што убаво се вклопуваат или изгледаат добро за родителите и посетителите. Ако погледнете внимателно, можете да видите многу еколошки структури кои ја инхибираат или забрануваат комуникацијата. Оградите што ги одвојуваат дворовите создаваат очигледни бариери, дури и ако се само високи до половината; поставувањето перални во темни, изолирани области на станбени згради и јавни станови ја обесхрабрува нивната употреба, особено ноќе; обезбедувањето пристап до дворовите само преку спална соба веројатно ја обесхрабрува нивната употреба; и така натаму.

51

Се чини дека другите еколошки ситуации ја олеснуваат интеракцијата. Се чини дека домовите лоцирани на средина на блок имаат повеќе меѓучовечки размени отколку оние што се наоѓаат на други позиции. Се чини дека куќите со соседни патеки имаат вградена структура што ги зближува соседите и повикува комуникација. Веројатноста за интеракција помеѓу странци во барот директно варира во зависност од растојанието меѓу нив. Како по правило, распон од три бар-столки е максималното растојание преку кое патроните ќе се обидат да започнат средба. Повеќето шипки не се дизајнирани за оптимална интеракција. Некои неодамнешни дизајни за сместување на стари лица ја земаа предвид потребата за социјален контакт. Во овие станбени живеалишта, вратите на становите на секој кат се отвораат на заеднички влез. Ова во голема мера ја зголемува веројатноста за социјална размена во споредба со зградите каде што вратите на становите се влечкаат од двете страни на долгиот ходник без свртени врати. Ако сакате структура која поттикнува социјална интеракција, мора да имате човечки патишта кои се вкрстуваат, но ако сакате луѓето да комуницираат, мора да има нешто што ги охрабрува да се задржуваат. Разликите во фреквенцијата на интеракцијата често се поврзани со растојанијата што луѓето мора да ја поминат помеѓу активностите. На пример, земете ја оваа споредба направена помеѓу две средни училишта: едното беше „централизирано“ со училници во една или две згради, а другото беше „стил на кампусот“ со училници распоредени меѓу неколку згради. Дизајнот на кампусот поттикна 5 до 10 проценти повеќе интеракции во салите, скалите и фоајето, но 7 до 10 проценти помалку интеракции во училниците отколку централизираниот дизајн. Имаше, исто така, 20 проценти помалку интеракции помеѓу учениците и наставниците пред и по часовите во средното училиште во стилот на кампусот (Myrick & Marx, 1968). Не е тајна дека архитектурата на училиштето може да влијае на мотивацијата на ученикот за учење, мотивацијата на наставникот да предава, колку учениците и наставниците разговараат меѓу себе, колку долго разговараат и, до одреден степен, за што зборуваат. . Дизајните на постарите училишта често се засноваа на тоа како да се одржи строга дисциплина, да се нагласат статусните разлики меѓу учениците и наставниците и да се минимизира неформалниот разговор. Архитектите и општествените научници дури и експериментираа со нови дизајни на затвори. Постарите структури, кои имаа линеарни нивоа од челични кафези, се заменуваат со модуларни единици кои имаат помалку затвореници и помалку бариери меѓу нив и нивните чувари. Овие нови дизајни, заедно со новите начини на управување со затворениците, се чини дека резултираат со попозитивно однесување и на стражарите и на затворениците, обезбедуваат повеќе можности за рехабилитација и ги намалуваат трошоците (Кронин, 1992). Понатаму, дизајнот на околината може да поттикне или обесхрабри одредени видови на комуникација; односно структурата може да определи колкава интеракција се одвива и општата содржина на таа интеракција. Дру (1971) известува за студија за три различни дизајни за станици за нега во душевна болница. Во едно, интеракцијата мораше да се одвива со отворање врата; во друга, интеракцијата беше спроведена преку шалтер затворен со стакло; а во третиот интеракцијата се одвиваше на отворен

52

шалтер. Иако значително повеќе пациенти влегуваа во станицата за нега низ вратата, интеракциите се случуваа поретко таму отколку во другите две станици. Просечно само 1 интеракција на секој 15-минутен период на набљудување се случи со вратата, 5,3 интеракции се случија во шалтерот затворен со стакло и 8,7 се случија со отворениот шалтер. Иако интеракцијата беше поголема за отворениот шалтер, авторот забележа преовладување на социјалниот разговор овде; дизајнот на вратата се чинеше дека поттикнува повеќе барања за ставки и интеракции за дозволи. Накратко, понепристапната поставка ја намали фреквенцијата на интеракцијата и ги зголеми пораките ориентирани кон задачи; подостапната поставка ја зголеми фреквенцијата на интеракција и ја зголеми количината на мали разговори. Поцелосна анализа на физичката близина и просторното растојание се појавува во Поглавје 5, но таа е јасно релевантна и за оваа дискусија за средини. Пред повеќе од 60 години, Стоуфер (1940) ја направи оваа опсервација, која важи и денес: „Без разлика дали некој сака да објасни зошто луѓето одат на одредено место за да најдат работа, зошто одат да тргуваат во одредена продавница, зошто одат во одредена населба за да извршат кривично дело или зошто се омажиле за одреден сопружник што ќе го изберат, факторот на просторно растојание е од очигледно значење. » Многу студии ја потврдија забелешката на Стоуфер. Студентите имаат тенденција да развијат посилни пријателства со студенти кои ги делат нивните класови, студентски домови и станбени згради или кои седат во нивна близина отколку со други кои се географски оддалечени. Работниците имаат тенденција да развиваат поблиски пријателства со оние кои работат во нивна близина. Се чини дека ефектот на близината е посилен за вработените со помал статус во организацијата; менаџерите, сепак, имаат поголема веројатност да ги изберат своите пријатели во канцеларијата според нивниот статус, а не според нивната близина (Schutte & Light, 1978). Некои веруваат дека зголемената близина на етничките групи ќе помогне во намалувањето на предрасудите. Иако блиската близина може да доведе до позитивни промени во ставовите меѓу различните етнички групи, мора да бидеме претпазливи при генерализирањето. Ако двете групи се крајно поларизирани, или ако не гледаат меѓусебни проблеми или проекти кои бараат соработка, близината може да има мал ефект или дури може да ги зголеми непријателствата. Неколку студии покажуваат обратна врска помеѓу растојанието што ги одвојува потенцијалните брачни партнери и бројот на бракови. Близината ни овозможува да добиеме повеќе информации за другата личност. Очигледно, добивањето повеќе информации за некого може да значи дека наскоро ќе дознаеме дека не нè привлекува таа личност, но почесто отколку не, близината раѓа привлечност и, пак, привлечноста води до желба да бидеме во непосредна близина. Голем број студии покажаа како близината влијае на пријателството. Во една студија спроведена во градска куќа, повеќето пријателства се случиле помеѓу луѓе кои

53

живееле на 100 метри еден од друг. Соседите од соседството станаа блиски пријатели 46 проценти од времето; соседите кои живееле две или три врати подалеку станале блиски пријатели 24 проценти од времето; и луѓето кои живееле на три или четири врати подалеку станувале пријатели 13 проценти од времето (Атанасиу и Јошиока, 1973). Историски гледано, најпознатото истражување за близината, изборот на пријателство и меѓучовечкиот контакт беше спроведено од Фестингер, Шахтер и Бек (1950) во станбениот развој за оженети студенти. Загриженоста за она што авторите го нарекоа функционална дистанца доведе до податоци кои јасно покажуваат дека архитектите можат да имаат огромно влијание врз општествениот живот на жителите во овие станбени проекти. Функционалното растојание се определува со бројот на контакти кои положбата и дизајнот ги поттикнуваат; на пример, влијание имаат фактори како на кој правец се соочуваат становите, каде се наоѓаат излезите и влезовите и локацијата на скалите, поштенските сандачиња и слично. Истражувачите ги прашале жителите на 17 згради кои луѓе ги гледаат најчесто социјално и каков избор за пријателство направиле. Меѓу наодите од оваа студија, вреди да се забележат: (1) Се чинеше дека има поголем број на избори за пријателство за оние кои се физички блиски еден до друг, како на ист кат или во иста зграда. Ретко можеше да се најде пријателство меѓу луѓе разделени со повеќе од четири или пет куќи.

(2) Луѓето кои живеат во становите 1 и 5 давале и добивале од жителите на горниот кат повеќе избори за пријателство отколку луѓето што живеат во кој било друг стан на долниот кат.

(3) Апартманите 1 и 6 разменија повеќе избори за пријателство од становите 2 и 7. Слично на тоа, становите 5 и 10 разменија повеќе избори за пријателство од становите 4 и 9. Иако ова претставуваше исто физичко растојание, функционалното растојание се разликуваше.

(4) Поради поштенските сандачиња, станот 5 избра повеќе пријатели од повисоко ниво, повеќе од тие избори се становите 9 и 10. Создавањето пријатели има многу форми овие денови. Во физичкиот свет, функционалното растојание се чини дека е многу влијателно, а понекогаш е резултат на архитектонскиот дизајн. Сепак, важноста на таквите фактори може да се намалува во ерата на Интернетот. Луѓето започнуваат односи со другите преку онлајн услуги, како што се Match.com и eHarmony. Расте бројот на луѓе кои стапуваат во брак со некој што го запознале преку онлајн сервисите за запознавање. Поради физичка оддалеченост или недостаток на можност да се вкрстат едни со други, овие парови можеби никогаш не се сретнале во прединтернет деновите. Освен тоа, луѓето можат да започнат и одржуваат пријателства со други преку нивните Фејсбук сметки. Во модерните училници, на пример, студентите можат да останат во контакт со некој од нивниот роден град додека игнорираат некој што седи во близина. Со најавување на сметка на Фејсбук, моменталниот дизајн и структурата на поставката во која се наоѓа студентот, без разлика дали се работи за студентски дом, училница или

54

простор за студентска дневна соба, можеби нема да биде важен - тој или таа е во сајбер-просторот. РАГУЛИРАЊЕ НА ОКОЛИНАТА И КОМУНИКАЦИЈА Досега треба да биде јасно дека нашата комуникација често е под влијание на социјалната и физичката средина. И ние имаме одредена контрола врз структурирањето на овие средини; можеме да ги обоиме нашите ѕидови во различна боја, да ги замениме свеќите за електричните светла и така натаму. Но, нашите комуникациски средини се под влијание и на други. Претходно во ова поглавје, забележавме како архитектите и дизајнерите на мебел влијаат на нашата социјална интеракција, но законите и владините регулативи исто така играат важна улога во создавањето средини што влијаат на нашето комуникативно однесување. Важно е да го завршиме поглавјето со овој потсетник бидејќи стекнувањето контрола врз околината што влијае на нашата комуникација може да значи да станеме активист или лидер на заедницата. Законите за зони, на пример, одредуваат дали дел од нашата средина ќе се користи за индустриска, комерцијална или станбена активност. Законите за зонирање, исто така, ја одредуваат густината на населението на една област со дефинирање колку станбени единици по акр се дозволени. Законите со кои се забранува книжарниците за возрасни да работат премногу блиску до црквите во суштина велат дека двете средини генерираат сосема различни форми на комуникација и веројатно нема среќно да ја делат истата територија. Кога се регулира работното време, тоа влијае кога улиците се празни, кога се преполни и кој сегмент од населението ја зазема улицата. Некои заедници имаат специфични закони со кои се регулираат знаците и билбордите, каде може да се постават, нивната големина, материјали и бои што може да се користат итн. Очигледно овие и слични прописи кои ги регулираат паркинг местата, парковите, излозите и автоматите влијаат на нашите социјални животи. Покрај тоа, постојат казнени закони со кои се казнува лутање, пушење, пиење алкохолни пијалоци и други однесувања. Прописите за пушење ги променија работите како на пример каде им е дозволено на пушачите да се собираат. Како последица на тоа, денес пушачите може да имаат поголемо чувство за нас (имено, внатре-групата пушачи) наспроти нив (имено, надвор од групата непушачи) отколку пушачите од минатото. Згора на тоа, на места кои забрануваат пушење, вклучително и колеџ кампуси, пушачите може да се гледаат како и да се чувствуваат девијантни за практиката на палење. Така, во обид да се заштити благосостојбата на оние кои ја окупираат, околината може да се реструктуира и на физички начин (назначени места за пушење) и на психолошки начин (регулативи кои го реконструираат однесувањето на пушењето).

Околината во која луѓето често комуницираат придонесува за севкупниот исход од нивните средби. Видовме дека и зачестеноста и на содржината на нашите пораки се под влијание на различни аспекти на амбиентот во кој комуницираме. Видовме како околината влијае на нашето однесување, но исто така знаеме дека можеме да ги

55

промениме околините за да предизвикаме одредени видови одговори. Како што се зголемува нашето знаење за опкружувањето, може намерно да ги користиме за да ни помогнат да ги добиеме саканите одговори. Во многу аспекти, ние сме производи на нашата околина и ако сакаме да го промениме однесувањето, треба да научиме да ја контролираме средината во која комуницираме. Се осврнавме на голем број различни видови средини: училници, студентски домови, канцеларии, затвори, ресторани за брза храна, домови и барови. Предложивме неколку различни начини на гледање на средини. Mehrabian (1976), следејќи ги истражувањата во други области на човечката перцепција, коментира дека сите средини може профитабилно да се испитаат со гледање на емоционалните реакции на нив. Овие емоции или чувства, вели Мехрабијан, може да се исцртаат на три димензии: возбудливо-невозбудливо, пријатно-непријатно и доминантно-покорно. Предложивме шест перцептивни основи за испитување на средини: формалнонеформално, топло-ладно, приватно-јавно, познато-непознато, без ограничувања и далечно-блиско. Исто така, истакнавме дека луѓето ги перцепираат временските аспекти на нивната средина: кога се случуваат работите, колку долго траат, колку време постои помеѓу настаните и шемата или ритамот на настаните. Се чини дека секоја средина има три главни карактеристики: (1) природната средина, (2) присуство или отсуство на други лица и (3) архитектонскиот проект и подвижните предмети, вклучувајќи осветлување, звук, боја и општа визуелно-естетска привлечност. Квалитетот и квантитетот на истражувањето во секоја од овие области значително се разликуваат, но јасно е дека секоја анализа на човековото однесување мора да го земе предвид влијанието на карактеристиките на животната средина. КОД Кодот е систем на значење што го споделуваат членовите на културата или субкултурата. Се состои од двата знака (како што се физички сигнали кои „стојат“ на место поинаку од себе) и правила или конвенции кои одредуваат како и во кој контекст се користат овие знаци и како тие можат да се комбинираат за да формираат подобри пораки. комплекс. Како се поврзани културните кодови од кои тие доаѓаат и како тие се развиваат внатре е сложено. Наједноставниот однос е помеѓу кодот и каналот. Секако, природата на шифрите што каналот може да ги пренесе се одредува според неговите карактеристики. Телефонот е ограничен на вербален јазик и парајазик (шифри на интонација, стрес, гласност, итн.). Развивме голем број секундарни кодови едноставно за да направиме одредена веќе кодирана порака да се пренесува преку одреден канал. Пораката кодирана според примарниот код на вербалниот јазик може да се прекодира во различни секундарни кодови - Морс, семафор, знаковен јазик за глуви и неми, ракопис, Брајово писмо, печатење.

56

Сите овие секундарни кодови се одредени од физичките својства на каналите или механичките средства за комуникација. Врската помеѓу медиумите и кодот не е толку лесно да се дефинира. Телевизијата е средство за комуникација што користи канали за звук и слика. Buscombe (1975) забележува дека програма како што е „Натпревар на денот“ практикува и шифри специфични за каналот и медиумите. Кодовите специфични за каналот се:

(1) Визуелен канал – акција во живо, студиски кадри и графика; (2) Аудитивен канал – снимени звуци, говор и музика. Потоа ги анализира шифрите специфични за средствата за комуникација на видео каналот. Ова се шифрите за осветлување, боја, брзина, дефиниција, кадрирање, движења на камерата, поставување камера и уредување. Buscombe покажува дека, додека техничките ограничувања на медиумите го дефинираат опсегот на можни употреби на отворен код, нивната вистинска употреба е одредена од културата во која дел се телевизиските продуценти. Но, ако земеме други средства за комуникација (како облека), нема да биде тешко да се разликуваат кодот и средствата за комуникација. Дали е корисно да се зборува за различни кодекси на облекување или едноставно за различни пораки испратени преку истиот изговорен код? Формалното, договорено значење на копче или парче материјал на воената униформа може да се разликува по интензитет, но не и во однос на видот на значењето; се разликува по значење само кога ќе се спореди со формално несогласното значење на пар фармерки. Средствата за комуникација и кодот имаат иста граница, но кодот е нешто што треба да се проучи и како значајно се поврзува со соодветните средства за комуникација. Сите култури и општества ги делат средствата за комуникација на облека (вклучувајќи ги нудистите, кои се дефинирани со културно отсуство): комуникацијата се јавува преку кодови кои се пренесуваат преку средствата за комуникација. Облеката има и некомуникативна функција - заштита на телото. Повеќето културни артефакти ја имаат оваа двојна функција - една физичка или технолошка и една комуникативна. Куќите, автомобилите, мебелот се дефинираат прво според нивната технолошка функција, а дури потоа, според дизајнот, според нивната комуникациска функција. Ограничувањата на средствата за комуникација се технолошки: кодовите функционираат во нив. Кодовите затоа претставуваат системи во кои се организирани знаците. Семиотиката е наука која ги проучува знаците, но нејзиниот предмет на проучување се и самите знаци, како и кодовите (системи на знаци) и културите (во кои функционираат шифрите и знаците). Во рамките на кодовите можеме да разговараме за два системи на организација: парадигматски, претпоставувајќи ги множествата на знаци кои се користат во кодовите, и синтагматски, претпоставувајќи ги правилата/конвенциите за комбинирање на парадигматските единици. И парадигматските единици и синтагматските правила се договорени од членовите на јазичната заедница.

57

Во зависност од можноста за недвосмислена разлика помеѓу составните единици на знакот: вистинското физичко постоење и менталниот концепт, шифрите можат да бидат дигитални или аналогни. Во случај на дигитални кодови, постои јасна разлика помеѓу компонентите на знакот, меѓу кои се воспоставува однос на доделување. Овие се полесни за разбирање, поради можноста да се направи разлика помеѓу парадигматските единици. Аналогните кодови се произволни, нивните знаци потешко се разликуваат едни од други. На пример, вербалниот јазик е претежно дигитален, додека невербалниот јазик, особено ненамерниот, во согласност со палоалтистичката перспектива, е претежно аналоген: "Значи, што е аналогна комуникација? Одговорот е релативно едноставен: тој во основа се состои од сета невербална комуникација. Терминот сепак е погрешен, бидејќи тој често го применувал само на телесните движења, па оттука и кинестетичкото однесување. Според наше мислење, терминот аналогната комуникација мора да ги опфаќа држењето на телото, гестикулацијата, изразот на лицето, гласната флексија, фразирањето, ритамот и кадентноста на самите зборови, како и која било друга невербална манифестација за која телото е способно, како и знаци на комуникација постојано присутни во контекстот. во која се јавува интеракцијата» (Watzlawick et). Тргнувајќи од дистинкцијата направена во рамките на компаративната анализа на дигиталните кодови/аналогните кодови, онаа што се однесува на конвенцијата за означување на значењето, можеме да разговараме за друга таксономија: логички кодови/естетски кодови. Логичките кодови претпоставуваат висок степен на самоволие на знакот, воспоставување на експлицитна и јасно дефинирана конвенција во однос на значењето знакот, а односот помеѓу физичкиот знак и менталниот концепт е фиксиран и споделен без оглед на културната припадност. Овие кодови функционираат со безлични, статични, строго денотативни парадигматски елементи. Пример за логичен (или произволен) код е математичкиот код. За разлика од нив, естетските кодови претпоставуваат нејасна дефиниција и овозможуваат преговарање за значењето во односот помеѓу корисниците на знакот и знакот. Естетските кодови се експресивни и се добиени како резултат на договор од страна на корисниците во однос на заедничкото културно искуство. Во зависност од припадноста на одредена општествена класа и степенот на обука на оние кои ги користат шифрите, може да се направи разлика помеѓу ограничениот код и развиениот код (Бернштајн). Ограничениот код, специфичен за членовите на ограничените, традиционални заедници, се карактеризира со тоа што бара помал речник и поедноставна синтакса. Ограничениот код се карактеризира и со оралност и висок степен на вишок. Се користи и за пренос на информации и за одржување на отворени канали за комуникација. Ограничениот код е ориентиран кон општествените односи и го олеснува изразувањето на членството во групата и културното искуство. Невербалниот јазик има

58

голема тежина во изразувањето преку овој код. Фактите и предметите на кои се упатуваат со помош на ограничената шифра се претежно од полето на конкретното. Развиениот код, карактеристичен за образованите луѓе, претпоставува висок степен на сложеност. Оралноста на ограничениот код се заменува со писмената/говорната амбивалентност на разработениот код. Преку него се пренесуваат информации со висок степен на апстракција и генерализација. Значењата изразени преку развиениот код се прецизни, а повикот кон невербалниот јазик е намален токму за да се задржи високото ниво на сложеност и строгост во објаснувањето. За разлика од тесните кодови кои зависат од културното искуство, елаборираните се стекнуваат преку учење. Разликата на тесниот код/разработен код, проширена на масовна комуникација, води кон нова типологија: код за емитување/шифра за тесно емитување (Fiske). Кодот за емитување го споделуваат членовите на масовната публика, без оглед на социјалната класа или образовното ниво. Тој е сличен на ограничениот код и ги има, генерално, истите карактеристики. Комуникацијата во код за емитување подразбира пристап на општите проблеми во лесна форма, прилагодена на просторот и културното искуство за кое станува збор.

Narrowcast кодот е наменет за јасно дефинирана целна публика и е сличен на разработен код. Тесниот код вклучува информирање и збогатување на знаењето, а не само повторно потврдување на членството во социјална група или културна средина. Преку него, диференцијацијата се врши не само од природата на нивото на обука, туку и од природата на специјализацијата. Ограничувањето на целната публика може да се направи и според страстите и преференциите или припадноста на одредена група. ЈАЗИК Ако Британец разговара со лице од Соединетите Американски Држави или Канада, тој или таа може да се чувствуваат исцрпени (исцрпени) од тоа колку е тешко да се сподели значењето, дури и на ист јазик. Понекогаш веројатно се чувствувате исто кога разговарате со луѓе многу поблиску до дома. За да започнеме да разбираме што се случува, ајде прво да дефинираме некои основни поими. Јазикот е збирка на симболи регулирани со правила и се користат за пренесување пораки меѓу поединци. Дијалект е верзија на истиот јазик што вклучува суштински различни зборови и значења. Англискиот вклучува десетици дијалекти, како и другите околу 7.000 други јазици во светот. Поблискиот поглед на природата на јазикот открива зошто луѓето често слушаат нешто различно од она што сакал да го каже говорникот. На крајот, јазикот е моќен и незаменлив, но исто така е непрецизен и постојано се развива. Јазикот е симболичен. Нема ништо природно во тоа да го наречете вашиот лојален, четириножен придружник куче или предметот што го читате во моментов книга. Овие зборови, како и речиси сите јазици, се симболи-произволни конструкции кои ги претставуваат мислите на комуникаторот.

59

Не сите јазични симболи се изговорени или напишани зборови. Знаковниот јазик, како што го „говорат“ повеќето Глуви луѓе, е симболичен по природа, а не пантомимата што може да им изгледа на оние што не потпишуваат. Во светот се зборуваат стотици различни знаци на јазици. Овие различни јазици вклучуваат американски знаковен јазик, британски знаковен јазик, француски знаковен јазик, дански знаковен јазик, кинески знаковен јазик - дури и австралиски абориџински и мајански знаковен јазик. Секој од нив има свој начин на Може ли да наведете некои правила што го регулираат говорот во вашиот мајчин јазик за претставување идеи. Симболите се повеќе од само етикети: тие се начинот на кој сакаме да прекршиме некои од тие правила? искусете го светот. Можете да го докажете тоа со пробување на едноставен експеримент. Направете малку плунка во устата, а потоа плукнете ја во чаша. Добро погледнете, а потоа испијте го. Повеќето луѓе сметаат дека овој процес е благо одвратен. Но, запрашајте се зошто е тоа така. На крајот на краиштата, цело време ја голтаме сопствената плунка. Одговорот произлегува од симболичките ознаки што ги користиме. Откако плунката е во чашата, ја нарекуваме плукање и размислуваме за тоа на поинаков начин. Со други зборови, нашата реакција е на името, а не на предметот. Процесот на именување функционира практично во секоја ситуација. Како ќе реагирате на странец ќе зависи од симболите што ги користите за да го категоризирате: геј (или стрејт), религиозен (или не), привлечен (или непривлечен) итн.

азик: збирка симболи, регулирани со правила и се користат за пренесување пораки меѓу поединци. Дијалект: верзија на ист јазик што вклучува суштински различни зборови и значења. Денотативни значења: формално признати дефиниции за зборови, како во оние што се наоѓаат во речник. Конотативни значења: неформални, имплицирани толкувања за зборови и фрази кои ги рефлектираат луѓето, културата, емоциите и ситуациите кои се вклучени. Значењата се во луѓето, а не зборовите. Прашајте десетина луѓе што значи истиот симбол и најверојатно ќе добиете 12 различни одговори. Дали американското знаме ги истакнува здруженијата на патриоти кои ги даваат своите животи за својата земја? Паради на четврти јули? Културен империјализам? Како за крстот: што претставува? Пораката на Исус Христос? Неделно училиште од вашето детство? Ѓерданот секогаш го носи сестра ти? Како и кај физичките симболи, местото каде што треба да се бара значење во јазикот не е во самите зборови, туку во начинот на кој луѓето им даваат смисла. Лингвистичките теоретичари Ц.К. Огден и И.А. Ричардс илустрирал дека значењата се

60

општествени конструкции во нивниот добро познат „триаголник на значење“. Овој модел покажува дека постои само индиректна врска - означена со прекината линија помеѓу зборот и она што тој тврди дека го претставува. Некои референци се прилично јасни, барем за членовите на истата говорна заедница. Меѓутоа, во други случаи, толкувањата може да бидат сосема различни. Размислете за апстрактни концепти како што се феминизмот, екологијата и конзерватизмот. Дел од личностоцентрираната природа на јазикот ја вклучува разликата помеѓу денотативните и конотативните значења. Денотативните значења се формално признати дефиниции на поим. Поголемиот дел од времето има мала конфузија околу денотативното значење на зборот, како што е стол. Но, разгледајте ги термините како што се преживеан и жртва. Во однос на насилните напади, овие термини се синоними тие го имаат истото денотативно значење - но секој има различна конотација. За разлика од ознаката, конотативното значење ги вклучува асоцијациите, мислите и чувствата што ги генерира изјавата. На крајот на краиштата, значењата што луѓето ги поврзуваат со зборови имаат многу поголемо значење отколку дефинициите на нивните речник. Работите можат да станат уште повеќе збунувачки кога не зборувате течно некој јазик. За време на нивната Година без англиски, Скот Јанг и Ват Џејсвал дознаа дека некого да се нарече куче или „кучешки син“ во Јужна Кореја е профана навреда. Назад дома, во Северна Америка, се разбира, блиските пријатели може да се нарекуваат куче или дамка. Сè на сè, разбирањето како се користи јазикот вклучува многу повеќе од вокабулар и граматика. Значењето не е со зборови, туку во луѓето и може значително да се разликува во зависност од вклучените луѓе и ситуации. И покрај потенцијалот за јазични проблеми, ситуацијата не е безнадежна. На крајот на краиштата, најчесто комуницираме еден со друг разумно добро. И со доволно труд, можеме да ги расчистиме повеќето недоразбирања што се случуваат. Клучот за попрецизна употреба на јазикот е да се избегне претпоставката дека другите ги толкуваат зборовите на ист начин како ние. Навистина, успешната комуникација се случува кога преговараме за значењето на изјавата. Како што вели една француска поговорка: изговорениот збор половина му припаѓа на оној што го зборува, а половина на оној што слуша. Јазиците содржат неколку видови правила: Фонолошките правила регулираат како звучат зборовите кога се изговараат. На пример, зборовите шампањ, двојник и прилика се напишани идентично на француски и англиски јазик, но сите се изговараат поинаку. Синтаксичките правила ја регулираат структурата на јазикот - начинот на кој симболите можат да се подредат. На пример, правилната англиска синтакса бара секој збор да содржи барем една самогласка и забранува реченици како „Дали ги донесовте колачињата?“, што е совршено прифатлив редослед на зборови на германски. Иако повеќето од нас не се во можност да ги опишат синтаксичките правила што владеат со

61

нашиот јазик, лесно е да се препознае нивното постоење со забележување колку чудно се појавува изјавата што ги прекршува. Технологијата создаде верзии на англискиот јазик со свои синтаксички правила. На пример, луѓето смислиле рационализирана верзија на англискиот јазик за инстант пораки, текстови и твитови што го забрзува пишувањето во комуникација во реално време (иако веројатно ги тера наставниците по композиција да чкртаат со заби од болка). Семантичките правила се занимаваат со значењето на одредени зборови. Тие ни овозможуваат да се согласиме дека велосипедите се за возење, а книгите се за читање. Без семантички правила, комуникацијата би била невозможна, бидејќи секој од нас би ги користел симболите на единствени начини, неразбирливи еден за друг. Семантички недоразбирања се јавуваат кога зборовите може да се толкуваат на повеќе од еден начин. Прагматичните правила регулираат како луѓето го користат јазикот во секојдневните интеракции, кои теоретичарите на комуникацијата ги карактеризираат како серија говорни чинови. Обично нема да ги најдете овие правила запишани, но луѓето кои се запознаени со јазикот и културата се потпираат на нив за да разберат што се случува. На пример: Дали двајца луѓе се шегуваат или се сериозни? Дали си даваат комплименти или тргуваат со навреди? Предизвикот е што дури и вклучените луѓе можеби нема да одговорат на овие прашања на ист начин. Размислете за примерот на шефот кој и рекол на вработена жена: „Изгледаш многу убаво денес“. Тој може да ја толкува изјавата многу поинаку отколку таа врз основа на голем број фактори. Фонолошки правила: јазични правила кои регулираат како звуците се комбинираат за да формираат зборови. Синтаксички правила: правила кои ги регулираат начините на кои симболите можат да се подредат наспроти значењата на тие симболи. Семантички правила: правила кои го регулираат значењето на јазикот наспроти неговата структура. Прагматични правила: правила кои регулираат како луѓето го користат јазикот во секојдневната интеракција. Повторно присвојување: процес со кој членовите на маргинализираната група го реформираат значењето на терминот што историски се користел на погрден начин. Прагматичните правила не вклучуваат семантички прашања, бидејќи самите зборови се јасни. На пример, вообичаено е Американците да ги прашуваат новите познаници: „Што работиш за живеење?“ Меѓутоа, тоа прашање може да предизвика навреда во Франција, каде што може да се смета за индиректен начин да се праша: „Колку пари заработуваш?“ Спротивно на тоа, Американците обично сметаат дека е непристојно да се праша постара личност на негова или нејзина возраст, но општествено е

62

поприфатливо во Јапонија, каде што на најстарата личност во разговор обично му се дава најголема почит. Прагматичните правила, исто така, владеат со јазикот што некои луѓе го сметаат за навредлив, но што други го сметаат позитивно. На пример, разгледајте го зборот „квир“. Во претходните генерации, овој термин беше навреда насочена кон хомосексуалните мажи. Меѓутоа, во поново време, некои геј луѓе го прифатија тоа како горд израз на нивната сексуална ориентација. Ова е пример за повторно присвојување; термин што истражувачите го користат за да опишат како членовите на маргинализираните групи понекогаш го реконструираат значењето на терминот што историски се користел на погрден начин. Како што илустрира фотографијата на претходната страница, „n-зборот“ е уште еден пример за термин што е повторно присвоен од некои, иако во никој случај не се целосно црни луѓе. Употребата на вулгарности е уште еден пример за тоа како прагматичните правила управуваат со комуникацијата. Како реагирате кога некој неочекувано пцуе за време на нормален разговор? Дали си навреден? Изненаден? Заинтригиран? Како и сите вербални пораки, пцовките зборуваат многу повеќе од нивното буквално значење. Семантичката анализа не открива многу за значењето на повеќето пцовки. Поблискиот поглед на тоа кога и како луѓето ги користат, открива дека прагматичните правила управуваат со употребата и толкувањето на вулгарните зборови. Луѓето кои пцујат имаат поголема веројатност да го прават тоа во друштво на оние на кои им веруваат и им веруваат, бидејќи тоа често укажува на ниво на удобност и прифаќање. Пцуењето може да биде и начин за зајакнување на солидарноста меѓу луѓето. На пример, истражувањето сугерира дека во некои случаи моделите на пцуење на шефовите и колегите може да им помогнат на луѓето да се чувствуваат поврзани на работното место. Се разбира, пцовките може да бидат лоша форма, без разлика каде се изговараат, и никој не цени вулгарности кога децата можат да ги слушнат. Но, гледањето на прагматичните правила со кои се регулира вулгарноста помага да се објасни зошто некои луѓе се навредени од јазикот што другите го сметаат за бениген. МОЌТА НА ЈАЗИКОТ На најочигледно ниво, јазикот ни овозможува да ги задоволиме основните функции како што се опишување идеи, поднесување барања и решавање проблеми. Но, надвор од овие функции, начинот на кој го користиме јазикот влијае и на другите и ги одразува нашите гледишта на суптилни начини, кои ќе ги испитаме сега. Јазикот ги обликува вредностите, ставовите и верувањата. Моќта на јазикот да обликува идеи е препознаена низ историјата. Во Библијата, на пример, Адам ја покажува својата власт над животните со тоа што ги именува. Како што сега ќе видиме, нашиот говор - понекогаш свесно, а понекогаш не - ги обликува туѓите вредности, ставови и верувања на различни начини.

63

Именување. "Што е во името?" реторички праша Џулиет. Многу, се испоставува. Истражувањата покажаа дека имињата се повеќе од едноставно средство за идентификација: тие го обликуваат начинот на кој другите мислат за нас, начинот на кој се гледаме себеси и начинот на кој постапуваме. На најфундаментално ниво, некои истражувања сугерираат дека дури и фонетскиот звук на името на една личност влијае на начинот на кој го сметаме или неа, барем кога немаме други достапни информации. Една студија откри дека често е можно да се предвиди кој ќе победи на изборите врз основа на презимињата на кандидатите. Гласачите имаат тенденција да ги фаворизираат имињата кои се едноставни, познати и лесно изговорливи. На пример, во една серија локални избори, кандидатите Сандерс, Рајли, Грејди и Комбс привлекоа повеќе гласови од Пекелис, Делво, Шумахер и Бернсдорф. Имињата не гарантираат победа, но на 78 избори, 48 исходи ја поддржаа вредноста да се има позаедничко име. Имињата исто така играат улога во обликувањето и зајакнувањето на идентитетот. Тие можат да создадат врски меѓу генерации и можат да дадат изјава за културниот идентитет. Некои имиња може да сугерираат „црн“ идентитет, додека други звучат повеќе „бело“. Истото може да се каже и за латино, женски/машки, еврејски и други имиња. Иако имињата поврзани со одредени групи може да поддржуваат чувство на заеднички идентитет, тие понекогаш се основа за дискриминација. Во Соединетите Држави, апликантите за работа со имиња како Мохамед и Лакиша обично добиваат помалку повик од работодавците отколку подеднакво квалификувани кандидати чии имиња звучат поевропски. Поради овој потенцијал за дискриминација, некои луѓе се залагаат за аплицирање за работа без име. Кредибилитет. Стилот на говорот - и кредибилитетот поврзан со него - исто така влијае на перцепцијата. Научно кажано е добар пример: дури и измамник кој звучи паметно и добро зборува може да ја импресионира публиката. Размислете за случајот на Мајрон Л. Фокс, кој одржа говор на тема „Математичката теорија на игри како применета во физичкото образование“. Прашалниците собрани по сесијата покажаа дека високообразованата публика го сметаше предавањето јасно и стимулативно. Сепак, Фокс беше целосна измама. Тој беше професионален актер кого истражувачите го тренираа да одржи лажно предавање - крпеница од информации од статија на Scientific American измешана со шеги, нелогични заклучоци, контрадикторни изјави и бесмислени упатувања на неповрзани теми. Меѓутоа, кога беше завиткана во лингвистички пакет на професионален жаргон на високо ниво, презентацијата успеа. Со други зборови, реакцијата на публиката повеќе се засноваше на кредибилитетот што произлезе од неговата употреба на јазик со впечатлив звук отколку на идеите што ги искажуваше. Статус. Во класичниот мјузикл „Мојата убава дама“, професорот Хенри Хигинс ја трансформира Елиза Дулитл од ниско цвеќе во жена со високо општество помагајќи ѝ да го замени својот акцент на кокни со стил на зборување со горната кора.

64

Децениските истражувања ја покажаа моќта на говорот да влијае на статусот. Неколку фактори се комбинираат за да создадат позитивни или негативни впечатоци: акцент, избор на зборови, брзина на говор, па дури и привидна возраст на говорникот. Во повеќето случаи, говорителите на стандарден дијалект се оценети повисоко од нестандардните говорници на различни начини: тие се сметаат за покомпетентни и посамоуверени, а содржината на нивните пораки е поповолно оценета. Спротивно на тоа, неподготвеноста или неспособноста на комуникаторот течно да го користи стандардниот дијалект може да има сериозни последици. На пример, афроамериканскиот народен англиски е карактеристичен дијалект со свој акцент, граматика, синтакса и семантички правила. За жал, луѓето понекогаш претпоставуваат дека луѓето кои го зборуваат овој народен јазик се помалку интелигентни, помалку професионални, помалку способни, помалку општествено прифатливи и помалку вработливи од луѓето кои зборуваат како што научниците го нарекуваат „стандарден англиски“. Звучници со други нестандардните акценти, исто така, може да се стигматизираат. Светоглед. Некои научници и патници забележале феномен познат како лингвистички релативизам, кој предлага дека јазикот што го зборуваме го обликува начинот на кој го гледаме светот. Сексизам и расизам. Досега треба да биде јасно дека моќта на јазикот да обликува ставови оди подалеку од поединечни случаи и влијае на тоа како ги перципираме цели групи луѓе. Децата кои се изложени на зборови како пожарникар и бизнисмен обично имаат помала веројатност од другите деца да мислат дека жените можат да се занимаваат со тие занимања. Оваа претпоставка е многу помалку распространета кај децата изложени на родово неутрални термини како што се пожарникар и деловно лице. Врз основа на докази како овој, многу луѓе тврдат дека родово неутрален јазик не е само „политички коректен“, туку е моќна сила во обликувањето на можностите и идентитетите. Некои јазици го нагласуваат полот помалку од другите. На фински, на пример, истата заменка hiin се однесува и на машки и на женски. Финските говорници понекогаш се прашуваат дали да ги нарекуваат поединците тој или таа на англиски, бидејќи тие не се навикнати да ги категоризираат луѓето на тој начин. Импликациите од таквите јазични разлики се забележливи. Родовата еднаквост е поголема во земји како Финска, каде што јазикот не е поделен, отколку во регионите каде што доминантниот јазик (како шпанскиот, германскиот или рускиот) припишува род на речиси секоја именка. На шпански, лажицата (la cuchara) е женско, виљушката (el tenedor) е машко, салфетката (la servilleta) е женствено, итн. Имињата на тие јазици, исто така, имаат тенденција да бидат изразито машки или женски. Англискиот јазик паѓа некаде на средина, со тоа што луѓето и животните се нарекуваат тој и таа, но групите луѓе и предмети се опишани со родово неутрални термини како што се тие или тоа.

65

Иако англискиот не е целосно родово неутрален, прилично е лесно да се користи несексистички јазик. На пример, терминот човештво може да се замени со човештво, човек, суштества, човечки род или луѓе; вештачки може да се замени со вештачки, произведени и синтетички; работната сила може да се замени со човечка моќ, работници и работна сила; а машкоста може да се замени со зрелоста. Употребата на етикети за расистички цели има долго и грдо минато. Имињата се користеле низ историјата за да се стигматизираат групи што другите групи не ги одобрувале. Со користење на погрдни термини за етикетирање на некои луѓе, надворешната група се издвојува и се слика во неповолна светлина. Тешко е да се избегне моќта на расистичкиот јазик да ги обликува ставовите, дури и кога е очигледно навредлив. Во класичното истражување, дури и луѓето кои не ја одобрувале навредливата етикета што се користи против член на малцинска група, имаат тенденција да мислат помалку на членовите на групата откако ќе се сретнат со овој термин. Тие не само што ја оценија компетентноста на малцинскиот поединец пониско кога тоа лице имаше слаби резултати, туку и наоѓаа грешки кај другите кои социјално се поврзуваат со малцинската личност - дури и членовите на сопствената етничка група на учесникот. Истражувањата сугерираат дека многу луѓе ги осудуваат потенцијалните работници едноставно врз основа на нивните имиња. Во една студија, потенцијалните работодавци ги оценуваа кандидатите со заеднички имиња повисоко од оние со уникатни или необични. Оваа пристрасност претставува предизвици за луѓето со уникатни имиња и за оние од култури со различни практики на именување. Понекогаш предрасудите за именување ги рефлектираат стереотипите за полот. Луѓето предвидуваат успех во кариерата врз основа на тоа колку името на една личност се совпаѓа со полот поврзан со неговата или нејзината работа. Кога студентите беа прашани како луѓето со различни имиња веројатно ќе се снаоѓаат во нивните кариери, тие предвидоа дека жените со женски имиња како Ема или Марта имаат поголема веројатност да бидат успешни во традиционално женските занимања, како што е нега. Спротивно на тоа, тие процениле дека мажите со машки имиња како Хенк или Бруно би се снашле подобро во традиционално машките работи како што е водоводот. Ваквите наоди вреди да се забележат ако се надевате дека ќе успеете на поле во кое вашиот идентитет не одговара на традиционалните очекувања. На пример, во областа на правото, истражувањата сугерираат дека вашите шанси за успех се најголеми ако имате родово неутрално или традиционално машко име. Истражувачите ја испитуваа врската помеѓу воочената мажественост на името на една личност и неговиот или нејзиниот успех на ова поле. Откриле дека жената по име „Камерон“ има приближно три пати поголема веројатност да стане судија отколку онаа по име „Сју“. Женски „Брус“ е пет пати поверојатно. Повеќето луѓе не се подготвени да го променат своето име за понатамошни цели во кариерата. Но, можно е да се изберат варијанти на име што имаат професионална предност. На пример, Кристина Џонс може да го користи својот прекар Крис за родова неутралност на апликациите за работа. Некој со тешко изговорливо име може да

66

избере прекар за работни цели. На пример, во Кина вообичаено е бизнисмените и студентите на англиски јазик да избираат западно име кое е слично на нивното: Гуангхуи може да биде од Артур и Џунјуан од Џоана. На конкурентен пазар на труд, малите разлики можат да значат многу. Ако мислите дека животот би бил малку поинаков доколку ги имате овие фрази во вашиот речник, дадете една за лингвистички релативизам, идејата дека зборовите влијаат на начинот на кој го доживуваме светот. Во еден експеримент, истражувачите побараа говорители на англиски и говорници на Химба (од регион на југоисточна Африка) да направат разлика помеѓу боите. Зборувачите на Химба, чиј јазик вклучува зборови за многу нијанси на зелено, можеа да направат разлика помеѓу зелените нијанси кои англиските говорители ги сметаа за една боја. Спротивно на тоа, англиските говорници можеа да разликуваат сина и зелена боја, додека говорителите на Химба, кои користат ист збор за двете, честопати не гледаа разлика.

Луѓето кои се сомневаат во лингвистичката релативност тврдат дека, кога немаме конкретен збор за нешто, ги користиме другите наместо него. Тие исто така истакнуваат дека перцепцијата не е строго во кафезот на речникот. Односно, луѓето често измислуваат работи за кои претходно немале зборови. Размислете за Интернет, микробранова печка и телефон. Иако дебатата за јазичната релативност веројатно нема да биде решена наскоро, таа открива многу за моќта и ограничувањата на зборовите. Имајте го ова на ум следниот пат кога зборовите ќе ви изгубат и ќе помислите на духовито враќање дури откако ќе помине моментот. Германците имаат збор за тоа: трепенвиц. Лингвистички релативизам: идејата дека јазикот влијае на начинот на кој го доживуваме светот. Јазикот ги одразува вредностите. Ставови. Верувања. Освен што го обликува начинот на кој се гледаме себеси и другите, јазикот ги одразува нашите вредности, ставови и верувања. Чувството на контрола, привлечност, посветеност, одговорност сето ова и повеќе се рефлектираат во начинот на кој го користиме јазикот. Моќ. Американците обично го сметаат јазикот за моќен кога е јасен, наметлив и директен. Спротивно на тоа, јазикот честопати се означува како немоќен кога сугерира дека говорникот е несигурен, колеблив, интензивно емотивен, почитуван или ненасилен. „Моќниот“ говор може да биде важна алатка. Во интервјуата за вработување, на пример, луѓето кои изгледаат самоуверени и наметливи обично поминуваат подобро од оние кои пелтечат и изгледаат несигурни во себе.

67

Ако сте вие професорот во оваа ситуација, кој пристап би го претпочитале? Првото звучи пробно и не толку течно, што, навидум, изгледа немоќно. Меѓутоа, во некои ситуации, помалку наметливите говорници изгледаат попријателски, поискрени и помалку присилни од понаметливите. Можеби ќе го цените вториот пристап, кој е подиректен и „моќен“, или може да го сметате за дрзок и непочитуван. Вашата реакција на секој пристап веројатно ќе одрази голем број фактори: Дали добро го познавате ученикот? Дали е типично за него или неа да пропушта рокови? Дали ги делите истите културни очекувања? Луѓето во некои култури се восхитуваат на самодовербата и директниот говор. Меѓутоа, во многу култури, помагањето на другите да го спасат лицето е повисок приоритет, така што комуникаторите имаат тенденција да зборуваат со двосмислени термини и да користат заштитни зборови (на пример, можеби) и одрекувања. Ова е точно во многу јапонски и корејски култури. Слично на тоа, во традиционалната мексиканска култура, се смета за учтиво, наместо немоќно, да се додаде „пор корист? („ако ве молам?“) до крајот на барањата, како на пример кога нарачувате храна во ресторан. Спротивно на тоа, „моќните“ декларативни изјави, како што е „Јас ќе ја пијам рибата“, веројатно ќе изгледаат главни, груби и непочитувани. Како што веројатно сте собрале, термините моќни и немоќни може да бидат погрешни имиња. Во Соединетите Држави, традиционалните модели на говор на жените честопати се опишуваат како помалку моќни од мажите. Сепак, постои значителна разновидност меѓу мажите и жените. Покрај тоа, луѓето кои не изгледаат моќни на традиционални или очигледни начини може да имаат големо влијание, како на пример преку нивните односи со другите. Бидејќи имаме тенденција најмногу да веруваме и да соработуваме со луѓе кои градат поддржувачки, пријателски односи со нас, споделувањето на моќта со другите може да биде поефективно отколку да се практикува моќ над нив. Најдобрите комуникатори, и машки и женски, добро ги читаат ситуациите и комбинираат елементи и од „моќниот“ и од „немоќниот“ говор. Припадност. Моќта не е единствениот начин на кој јазикот го одразува статусот на односите. Јазикот може да биде и начин за градење и демонстрација на солидарност со другите. За време на нивната Година без англиски, Скот Јанг и Ват Џејсвал открија дека заедничкиот јазик е клучен за воспоставување односи. Јанг размислува за разговорите и врските што инаку не би ги имал: „Разговарање за задолжителна воена служба поради соџу и солена риба. Споделување чај и разговор за политика со тетовиран будист од Тибет“. Импресивното истражување покажа дека комуникаторите кои сакаат да покажат припадност еден кон друг го прилагодуваат својот говор на различни начини, вклучувајќи го нивниот избор на вокабулар, стапката на зборување, бројот и поставувањето на паузите и нивото на учтивост. На индивидуално ниво, блиските пријатели и романтичните партнери често развиваат посебни термини кои служат како начин да ја означуваат нивната врска. Користењето на истиот речник ги издвојува овие луѓе од другите, потсетувајќи се себеси и остатокот од светот на нивната врска. Истиот процес функционира меѓу членовите на поголемите групи, почнувајќи од улични

68

банди до воени лица. Истражувачите за комуникација ова го нарекуваат јазично сместување конвергенција. Комуникаторите можат да доживеат конвергенција на интернет, како и во интеракции лице-ло-лице. Членовите на онлајн заедниците често развиваат заеднички јазик и стил на разговор, а нивната поврзаност еден со друг може да се види во зголемената употреба на заменката ние. Во поголем обем, корисниците на инстант пораки и епошта креираат и користат кратенки што ги означуваат како интелигентни за Интернет. Ако знаете што значат ILYSM, OOMF и HMU, веројатно сте дел од таа група. (За неупатените, тие акроними значат „Толку ми се допаѓаш [или те сакам]“, „еден од моите следбеници“ и „удри ме“ со слика или порака.) Кога двајца или повеќе луѓе се чувствуваат подеднакво позитивно еден за друг, нивната лингвистичка конвергенција веројатно ќе биде взаемна. Но, кога комуникаторите сакаат или имаат потреба од одобрување од другите, тие често го прилагодуваат својот говор за да одговараат на стилот на другите, обидувајќи се да ја кажат „вистинската работа“ или да зборуваат на начин што ќе им помогне да се вклопат. На пример, вработените кои бараат напредок имаат тенденција да зборуваат повеќе како нивните претпоставени. За возврат, претпоставените имаат тенденција да го усвојат стилот на говор на нивните шефови. Принципот на сместување на говорот функционира и обратно. Комуникаторите кои сакаат да се издвојат од другите ја прифаќаат стратегијата на разидување, зборувајќи на начин што ја нагласува нивната разлика од другите. На пример, членовите на една етничка група, иако течно го зборуваат доминантниот јазик, може да користат свој дијалект како начин да се солидаризираат еден со друг - еден вид стратегија „ние против нив“. Дивергенцијата функционира и во други поставки. Лекар или адвокат, на пример, кој сака да воспостави кредибилитет со својот клиент може да зборува формално и да користи професионален жаргон за да создаде чувство на дистанца. Имплицитната порака овде е „Јас сум поинаков од (и поупатен од) тебе“. Конвергенцијата и дивергенцијата не се единствените начини за изразување на припадност. Јазичната меѓугрупна пристрасност одразува дали ги сметаме другите како дел од нашата во групата. Позитивната пристрасност нè наведува да ги опишеме карактеристиките на личноста на членовите во групата во поволни услови и оние на членовите надвор од групата негативно. На пример, ако член на групата му дава пари на некој што има потреба, веројатно ќе ја опишеме како дарежлива личност. Ако член од надвор од групата (некој со кого не се идентификуваме) дава на истото лице на кое има потреба, веројатно ќе го опишеме однесувањето како еднократен чин на давање пари. Истите преференции во групата се откриваат кога опишуваме непожелни однесувања. Ако некој член од групата се однесува лошо, веројатно ќе го опишеме однесувањето користејќи конкретен глагол за акција, како што е „Џон изневерил во играта“. Спротивно на тоа, ако личноста што ја опишуваме е член на надвор од групата, поголема е веројатноста да користиме придавки за општа диспозиција како „Џон е измамник“. Овие селективни јазични избори се толку суптилни и потсвесни што кога беа прашани, луѓето што се проучуваа

69

изјавија дека немало разлики во нивните описи. Имаме тенденција да веруваме дека сме помалку пристрасни отколку што сме, но нашиот јазик ја открива вистината за нашите преференции. Привлечност и интерес. Општествените обичаи нè обесхрабруваат да изразиме допаѓање или несакање во многу ситуации. Само невнимателен човек би одговорил на прашањето „Што мислиш за тортата што ти ја испеков? велејќи: „Тоа е страшно“. Срамежливите или претпазливи додворувачи можеби нема да ја признаат својата привлечност кон потенцијалниот партнер. Дури и кога луѓето не сакаат да зборуваат искрено, јазикот што го користат може да укаже на нивниот степен на интерес и привлечност кон некоја личност, предмет или идеја. Мортон Вајнер и Алберт Мехрабијан наведуваат голем број лингвистички индиции кои ги откриваат овие ставови.

(1) Показен заменски избор. „Овие луѓе ја сакаат нашата помош“ (позитивно) наспроти „Тие луѓе ја сакаат нашата помош“ (помалку позитивно).

(2) Негација. „Добро е“ (позитивно) наспроти „не е лошо“ (помалку позитивно).

(3) Секвенцијално поставување. „Дик и Џејн“ (Дик е поважен) наспроти „Џејн и Дик“ (Џејн е поважен). Сепак, секвенцијалното поставување не е секогаш значајно. Може да ставите „чистач за тоалетна школка“ на врвот на вашата листа за купување едноставно поради неговата локација во продавницата. Одговорност. Освен што сугерира допадливост и важност, јазикот може да ја открие подготвеноста на говорникот да ја прифати одговорноста за пораката.

(1) „Тоа“ наспроти „јас“ изјави. „Не е готово“ (помалку одговорно) наспроти „не го завршив“ (поодговорно).

(2) Изјави „ти“ наспроти „јас“. „Понекогаш ме лутиш“ (помалку одговорен) наспроти „Понекогаш се лутам кога го правиш тоа“ (поодговорно). Изјавите „Јас“ имаат поголема веројатност да генерираат позитивни реакции од другите во споредба со обвинувачките.

(3) „Но“ изјави. „Тоа е добра идеја, но нема да успее. „Ти си навистина извонреден, но мислам дека треба да поминуваме помалку време заедно“. (Но, откажува сè пред него.)

(4) Прашања наспроти изјави. „Дали мислите дека треба да го направиме тоа? (помалку одговорни) наспроти „Мислам дека не треба да го правиме тоа“ (поодговорно). Конвергенција: приспособување на стилот на зборување со друга личност, обично личност која е пожелна или има повисок статус. Дивергенција: лингвистичка стратегија во која говорниците ги нагласуваат разликите помеѓу нивниот комуникациски стил и стилот на другите за да создадат дистанца. Лингвистичка меѓугрупна пристрасност: тенденција да се етикетираат луѓето и однесувањата со термини што го одразуваат нивниот статус во групата или надвор од групата.

70

ПРОБЛЕМАТИЧЕН ЈАЗИК Освен што е благослов што ни овозможува да живееме заедно, јазикот може да биде нешто како проклетство. Сите ја знаеме фрустрацијата поради тоа што сме погрешно разбрани, а повеќето од нас биле збунети од претераната реакција на друга личност на невин коментар. На следните страници ќе разгледаме неколку видови проблематични јазици, со цел да ви помогнеме да комуницирате на начин што ги прави работите подобри наместо полоши. Јазикот на недоразбирањата. Најочигледните јазични проблеми се семантички: ние едноставно не ги разбираме другите целосно или точно. Повеќето недоразбирања произлегуваат од некои вообичаени проблеми кои лесно се поправаат - откако ќе ги препознаете. Двосмислен јазик. Недоразбирањата може да настанат кога зборовите се двосмислени, што значи дека се отворени за повеќе од едно толкување. На пример, медицинска сестра еднаш му рекла на пациент дека „нема да му требаат“ материјалите што ги побарал од дома. Тој ја протолкува изјавата дека е блиску до смртта, кога медицинската сестра мислела дека наскоро ќе си оди дома. Некои двосмислени недоразбирања можат да бидат непријатни. Некои зборови се двосмислени како резултат на културни или кокултурни разлики во употребата на јазикот. Додека предаваше во Ирска, еден наш пријател од Америка прашал колега дали би ѝ дал да се прошета до пабот. По неколку насмевки, тој рече: „Мислиш на лифт“. Нашиот пријател беше изненаден кога дозна дека зборот „возење“ има сексуална конотација во Ирска.

Двосмислените недоразбирања можат да имаат сериозни последици. Двосмисленоста барем делумно објаснува зошто мажите понекогаш може да истраат во обидите да станат физички интимни кога жените изразиле неподготвеност да го сторат тоа. Интервјуата и фокус групите со студенти открија дека наместо директно да кажат „не“ на сексуалните достигнувања на мажот, жените често користат двосмислени фрази како „Тем сум збунет околу ова“, „Не сум сигурна дека сè уште сме подготвени за ова. " и "Дали сте сигурни дека сакате да го направите ова?" Додека жените гледаа на индиректните изјави како „не“, мажите беа поверојатно да ги толкуваат како „можеби“. Како што рекоа истражувачите, „машкото/женското недоразбирање не е толку прашање на тоа што мажите слушаат пораки за отпор колку што е „оди“, туку тие не ги слушаат како „стоп“. Според законот, „не“ значи токму тоа. и секој што тврди поинаку може да има сериозни правни проблеми. Релативни зборови. Дали училиштето во кое посетувате е големо или мало? Ова зависи од тоа со што го споредувате: Покрај кампусот како UCLA, со упис од повеќе од 40.000 студенти, веројатно изгледа мал, но во споредба со помала институција, може да изгледа доста голем. Релативните зборови го добиваат своето значење со споредба. Други примери вклучуваат брзи и бавни, паметни и глупави и кратки и долги.

71

Некои релативни зборови се толку чести што погрешно претпоставуваме дека имаат јасно значење. На пример, ако некој нов познаник рече: „Ќе ти се јавам наскоро“, кога можеш да очекуваш да слушнеш од него или неа? Во иста насока, колку е „неколку“, а колку е „многу“? Еден љубопитен блогер доби десетици одговори откако ги објави овие прашања на интернет. Дефинициите за „неколку“ варираат од еден до десетина. Повеќето луѓе рекоа дека „многу“ е најмалку 20. Еден од испитаниците сугерираше дека луѓето користат „орда“ за да опишат предмети што се побројни од „многу“, но помалку обилни од „рој“ и многу помалку од „зоунд“. Користењето релативни зборови без нивно објаснување може да доведе до проблеми во комуникацијата. Дали сте биле разочарани кога дознавте дека часовите што сте ги слушнале биле „лесни“ се покажале како тешки, дека патувањата за кои ви било кажано дека ќе бидат „кратки“ биле долги, дека „урнебесните“ филмови биле просечни? Проблемот во секој случај доаѓаше од неуспехот да се закотви релативниот збор на попрецизни мерки за споредба. Сленг и жаргон. Повеќето сленг и жаргони се поврзани со специјализирани интереси и активности. Сленг е јазик што го користат група луѓе чии членови припаѓаат на слична кокултура или друга група. На пример, велосипедистите кои зборуваат за „банкарство“ се однесуваат на снемување енергија. Другиот сленг се состои од регионализми - термини што ги користат и ги разбираат само луѓето од релативно мала географска област. Овој вид на употреба илустрира како жаргонот ги дефинира инсајдерите и аутсајдерите, создавајќи чувство на идентитет и солидарност. 54 Жителите на најголемиот шкрилец во САД знаат дека кога некој сонародник од Алјаска вели: „Идам надвор“, тој или таа ја напушта државата. Во источниот дел на Лондон, дијалектот кокни користи римувани зборови како замена за секојдневните изрази: „Јас немам скуби“ значи „немам поим“, изведено од кучешкиот детектив Скуби Ду, чие име се римува со трага. Примерите како што се овие илустрираат како жаргонот може да се користи за да се идентификуваат инсајдерите и аутсајдерите. нема проблем да ги разбереме, но аутсајдерите веројатно ќе бидат мистифицирани или погрешно разбрани. Сленгот може да биде поврзан и со возраста. Вашата мајка може да биде навредена ако кажете дека нејзиниот фустан е „болен“, но другите луѓе што ги познавате може да го протолкуваат овој коментар како комплимент. Речиси секој користи некој вид жаргон: специјализиран речник кој функционира како еден вид стенографија за луѓе со заедничко потекло и искуство. Скејтбордерите и сноубордерите имаат свој јазик за опишување на маневри: „оли“, „мелење“ и „бутај го“. Некои жаргони се состојат од акроними иницијали на термини кои се комбинираат за да формираат збор. Трговците со акции се повикуваат на индексот на хартии од вредност NASDAQ (се изговара „наз-дак“), а воените луѓе го означуваат неуспехот да служат на својата позиција како AWOL (отсутен без отсуство). Дигиталната ера создаде свој речник на жаргон. На пример, „UGC“ се однесува на содржина генерирана од корисници, а „tl;dr“ значи „премногу долго; не е прочитана“.

72

Жаргонот може да биде вреден вид стенографија за луѓето кои ја разбираат неговата употреба. Тимот за траума во болничката соба за итни случаи може да заштеди време, а можеби и животи, зборувајќи тесно, повикувајќи се на „GSW“ (острелни рани), „хемиски 7“ лабораториски тестови итн. Но, истиот специјализиран речник што функционира толку добро меѓу инсајдерите може да ги збуни и збуни членовите на семејството на пациентот, кои не го разбираат жаргонот. Истиот вид на недоразбирања може да се појават во помалку критични поставки кога инсајдерите користат свој јазик со луѓе кои не го делат истиот речник. Премногу апстрактен јазик. Повеќето предмети, настани и идеи може да се опишат со различни степени на специфичност. Во секој случај, вашиот опис би бил сè поконкретен. Семантичарот S.I. Hayakawa создаде апстракциона скала за да го опише овој процес. Оваа скала се состои од голем број описи на иста работа. Пониските ставки се фокусираат конкретно на личноста, предметот или настанот, додека повисоките термини се генерализации што го вклучуваат субјектот како член на поголема класа. Да се зборува за „колеџ“, на пример, е поапстрактно отколку да се зборува за одредено училиште. Слично на тоа, повикувањето на „жени“ е поапстрактно отколку упатувањето на „повеќето жени што ги познавам“. Апстракциите на повисоко ниво се корисна алатка, бидејќи без нив јазикот би бил премногу тежок за да биде корисен. Побрзо, полесно и покорисно е да се зборува за Европа отколку да се набројат сите земји на тој континент. На ист начин, користењето на релативно апстрактни термини како пријателски или паметни може да го олесни опишувањето на луѓето отколку да ги наведе нивните конкретни дејства. Разбирање на комуникациската технологија. Актерот Ралф Фајнс го погоди жешкото прашање кога објави дека Твитер го загрозува англискиот јазик. Тој не беше првиот што предложи таков поим. Луѓето се оптоварија со милиони објави на интернет, некои го осудуваат, а други аплаудираа на скратениот јазик што некои го нарекуваат твенглиски или твитерспек. На едната страна од дебатата се луѓе кои тврдат дека англискиот сведен на кратенки и акроними го губи својот сјај и интелигенција. Еден професор, на пример, жали за напливот на есеи за прием на факултет со реченици на кои им недостасуваат глаголи и се попрскани со стенографија, како што се 4 и U. Застапниците на Twitterspeak тврдат дека јазикот е уметничка форма која треба да се користи креативно. Луѓето измислуваат и пренаменуваат зборови затоа што е забавно, затоа што зборувањето на ист јазик е знак за членство во групата и затоа што сакаат да зборуваат за појави кои сè уште немаат имиња. Писателот на Форбс, Алекс Кнап, вели дека бил неверник додека не станал страствен твитерџија. Сега тој се восхитува на уметноста и дисциплината на искажување идеи со околу дваесетина зборови. „Ограничувањето од 140 карактери не само што ја присилува ефикасноста, туку исто така овозможува и навистина, навистина забавна игра на зборови“, вели тој. Се чини

73

дека многу луѓе се согласуваат. Акциите на Twitter паднаа во 2016 година кога се појавија гласини дека наскоро ќе дозволи подолги твитови. Бидејќи твенглишот се менува толку брзо, неговото вешто користење е интересно и предизвикувачко. Се појавуваат нови термини, а други исчезнуваат. „Totes jellie“ (тотално љубоморен) е пас, а 775 (бакни ме) и LPC (лезбејска моќна двојка) се вобарем беа пред 5 минути. Дали Шекспир би бил вџашен кога би знаел колку драстично се променил јазикот? Можеби не. Бардот и самиот сакаше да игра со зборови. Зборови како што се рекламирање, озборувања и клеветење (меѓу околу 1.700 други) не постоеле додека тој не ги измислил. Дали формалниот англиски морф ќе биде повеќе сличен на Твитер? Како што вели еден блогер, ќе треба само да W8 NC. Апстрактниот јазик е говор кој се однесува на настани или предмети само нејасно служи втора, помалку очигледна функција. Понекогаш ни овозможува да избегнеме конфронтации со тоа што намерно сме нејасни. Да претпоставиме, на пример, вашиот шеф е ентузијаст за нов пристап кон водење бизнис за кој мислите дека е ужасна идеја. Кажувањето на вистината може да изгледа премногу ризично, но лажењето - велејќи: „Мислам дека е одлична идеја“ - не би се чувствувало како што треба. Во ситуации како оваа, апстрактен одговор може да го навести вашето вистинско верување без директна конфронтација: „Не знам. Сигурно е невообичаено. Можеби ќе успее“. Истиот вид на апстрактен јазик може да ви помогне да избегнете засрамувачки пријатели кои бараат ваше мислење со прашања како: „Што мислите за мојата нова фризура? Апстрактен одговор како: „Навистина е поинаку!“ можеби ќе ви биде полесно да испорачате - а вашиот пријател да добие - отколку јасната, брутална вистина: „Навистина е грдо!“ За оваа лингвистичка стратегија на двосмисленост ќе имаме повеќе да кажеме подоцна во ова поглавје. Иако нејасноста има своја употреба, многу апстрактниот јазик може да предизвика неколку видови проблеми. Првиот е стереотипизирање. Размислете за тврдењата како „Сите белци се фанатици“, „Мажите не се грижат за врските“, „Полицијата е куп свињи“ или „Професорите овде повеќе се грижат за нивното истражување отколку за студентите“. Секое од овие тврдења го игнорира многу важниот факт дека апстрактните описи се скоро секогаш премногу општи; тие кажуваат повеќе отколку што навистина мислиме. Покрај создавањето стереотипни ставови, апстрактниот јазик може да доведе до проблем на збунување на другите. Најдобар начин да се избегне овој вид на премногу апстрактен јазик е наместо тоа да се користат описи на однесување. Описите на однесувањето се движат надолу по апстракциската скала за да се идентификува специфичната, забележлива појава за која се дискутира.

74

Описите на однесувањето може да ја подобрат комуникацијата во широк опсег на ситуации, како што покажува Табела 4-2. Истражувањето исто така ја поддржува вредноста на одреден јазик. Едно истражување покажа дека добро приспособените парови имале исто толку конфликти како и лошо приспособените парови, но начинот на кој добро приспособените парови се справувале со своите проблеми бил значително различен. Наместо да се обвинуваат едни со други, партнерите во добро приспособените парови ги изразувале своите поплаки во однос на однесувањето. На пример, наместо да каже: „Ти си шмек“, просветлен партнер може да каже: „Посакувам да не ги оставиш садовите во мијалникот“. Нарушувачки јазик. Не сите јазични проблеми доаѓаат од недоразбирања. Понекогаш луѓето совршено се разбираат и сепак завршуваат во конфликт. Се разбира, не може или треба да се избегнат сите несогласувања. Но, елиминирањето на три лоши јазични навики од вашиот комуникациски репертоар може да го минимизира видот на судири што не треба да се случуваат, што ќе ви овозможи да ја зачувате вашата енергија за неизбежните и важни борби. Збунувачки факти и мислења. Фактичките изјави се тврдења кои можат да се потврдат како вистинити или лажни. Спротивно на тоа, изјавите на мислењата се засноваат на верувањата на говорникот. За разлика од фактичките работи, тие никогаш не можат да се докажат или побијат. Кога вака се поставуваат фактички изјави и мислења, разликата меѓу нив е јасна. Во секојдневниот разговор често ги изнесуваме нашите мислења како да се факти, а притоа повикуваме на непотребна расправија. Збунувачки факти и заклучоци. Етикетирањето на вашите мислења може многу да помогне кон релациска хармонија, но развивањето на оваа навика нема да ги реши сите јазични проблеми. Потешкотии се јавуваат и кога ги мешаме фактичките искази со заклучоците - заклучоците до кои доаѓа од толкување на доказите. Нема ништо лошо во правењето заклучоци сè додека ги идентификувате како такви: „Таа излезе и ја тресна вратата. Ми изгледаше како да е бесна“. Опасноста доаѓа кога ги мешаме заклучоците со фактите и ги правиме да звучат како апсолутна вистина. Еден начин да се избегне конфузија за заклучување факти е да се користи вештината за проверка на перцепцијата опишана во Поглавје 2 за да се тестира точноста на вашите заклучоци. Потсетете се дека проверката на перцепцијата има три дела: опис на однесувањето за кое се дискутира, вашето толкување на тоа однесување и барање за верификација. На пример, наместо да кажете: "Зошто ми се смееш?" можеш да кажеш: „Кога така се смееш, имам идеја дека мислиш дека нешто што сум го направил е глупаво. Дали ме исмејуваш?“ Емотивен јазик. Дали зборовите што ги користите се неутрални или наполнети? Емотивниот јазик содржи зборови кои звучат како да опишуваат нешто кога навистина го објавуваат ставот на говорникот кон нешто. Дали ви се допаѓа старата рамка за слика? Ако е така, веројатно би го нарекле „антиквар“, но ако мислите дека е грд,

75

веројатно би го опишале како „парче ѓубре“. Емотивните зборови можеби звучат како изјави за факти, но секогаш се мислења. Кога чувствата се силни, лесно е да се користи емотивен јазик наместо пообјективен говор. Проблемите се јавуваат кога луѓето користат емотивни зборови без да ги етикетираат како такви. Можеби, на пример, ќе имате долга и жестока расправија со пријател за тоа дали трето лице е „наметливо“ или „одвратно“, кога попрецизен и помирен начин да се справите со проблемот би бил да признаете дека некој од вас го одобрува однесувањето а другиот не. Двосмислени зборови: зборови кои имаат повеќе од една речник дефиниција. Релативни зборови: зборови кои своето значење го добиваат со споредба. Сленг: јазик што го користат група луѓе чии членови припаѓаат на слична кокултура или друга група. Жаргон: специјализиран речник што се користи како еден вид стенографија од луѓе со заедничко потекло и искуство. Апстракциона скала: опсег од повеќе до помалку апстрактни термини кои опишуваат настан или објект.

Апстрактен јазик: Јазик на кој му недостасува специфичност или не се однесува на забележливо однесување или други сетилни податоци. Опис на однесувањето: Сметка што се однесува само на феномени што може да се набљудуваат. Фактичка изјава: изјава која може да се потврди дека е вистинита или неточна. Изјава за мислење: Изјава заснована на верувањата на говорникот. Инференцијален исказ: Донесен заклучок од толкување на докази. Емотивен јазик: Јазик кој пренесува став наместо едноставно да нуди објективен опис. Етички предизвик - Еуфемизми и Еквивокации Заобиколен јазик. Ниту една од проблематичните јазични навики што ги опишавме досега не е намерна стратегија за заблуда или антагонизирање на другите. Сега, сепак, ќе ги разгледаме еуфемизмите и двосмислените, два типа на јазик што говорителите ги користат според дизајнот за да избегнат јасно да комуницираат. Иако и двете од нив имаат некои многу легитимни употреби, тие исто така може да доведат до фрустрација и конфузија.

76

Еуфемизми. Од грчкиот јазик што значи „да се користат зборови за добар знак“, еуфемизмот е благ или индиректен термин или израз заменет со подиректен, но потенцијално помалку пријатен. Ние користиме еуфемизми кога велиме „тоалет“ наместо „тоалет“ или „целосно“ наместо „прекумерна тежина“. Сигурно има случаи во кои еуфемистичкото влечење на лингвистички удари може да биде заштеда на лице. Веројатно е поконструктивно да се преиспитува можна „статистичка погрешна претстава“ отколку да се нарече некого лажго, на пример. Слично на тоа, за некои можеби е помалку вознемирувачки да ги нарекуваат луѓето како „постари луѓе“ наместо како „стари“.

Како и многу бизниси, авиоиндустријата често користи еуфемизми. На пример, наместо да кажат „турбуленции“, пилотите и стјуардесите го користат помалку застрашувачкиот термин „нерамен воздух“. Исто така, тие ги нарекуваат грмотевици како „врнежи од дожд“, а маглата како „магла“ или „магла“. А тактниот персонал за летање никогаш не ги користи зборовите „вашата крајна дестинација“. Еквивокација. 20:15 часот е, а вие веќе доцните половина час на вашата резервација за вечера во најпрекрасниот ресторан во градот. Партнерот конечно заврши со облекувањето и ве соочува со прашањето „Како изгледам? Да ја кажеме вистината, ја мразите облеката на вашиот партнер. Не сакате да лажете, но од друга страна не сакате да бидете повредени. Исто толку важно, не сакате да ја изгубите вашата маса со тоа што ќе чекате наоколу вашиот состанок за да изберете нешто друго за носење. Размислуваш за момент, а потоа одговараш: „Изгледаш неверојатно. Никогаш порано не сум видел таква облека. Каде ја набави?“ Вашиот одговор во оваа ситуација беше двосмислена - намерно нејасна изјава што може да се толкува на повеќе од еден начин. Претходно во ова поглавје зборувавме за тоа како ненамерната двосмисленост може да доведе до недоразбирања. Но, нашата дискусија овде се фокусира на намерно двосмислениот говор што се користи за да се избегне лажење од една страна и кажување болна вистина од друга. Еквивокациите имаат неколку предности. Тие го поштедуваат примачот од срамот што би можел да произлезе од целосно вистинито одговор, а на испраќачот може да му биде полесно да се двоуми отколку да ја трпи непријатноста да биде искрен. Како и со еуфемизмите, апстракциите на високо ниво и многу други видови на комуникација, невозможно е да се каже дека двосмисленоста е секогаш корисна или штетна. Како што научивте во Поглавје 1, компетентно комуникациско однесување е ситуационално. Вашиот успех во односот со другите ќе зависи од вашата способност да се анализирате себеси, другата личност и ситуацијата кога одлучувате дали да бидете двосмислени или директни. Еуфемизам: благ или индиректен термин или израз што се користи наместо подиректен, но помалку пријатен. Еквивокација: намерно нејасна изјава што може да се толкува на повеќе од еден начин

77

. ПРЕКИНИ ВО КОМУНИКАЦИЈАТА Процесот на комуникација може да биде нарушен од различни појави. Меѓу нив, најпознати се следните: блокирање, филтрирање, заглавување и искривување, утврдени од објективни (материјални) или субјективни (психолошки, интелектуални) причини. Блокада е ситуација кога каналот за комуникација е уништен или скршен. Во овој случај, комуникацијата е целосно или трајно прекината. Движејќи се низ околината помеѓу предавателот и приемникот (физички простор, различни канали), сигналите се трајно под влијание на дејството на вознемирувачките фактори кои можат да ја искриват пораката со менување на квалитетот на сигналите. Заедно со изворите на звучно загадување („шум“), во меѓучовечката комуникација има и други форми на нарушувања - визуелно заглавување (на пример, облаци, магла или дожд што го спречуваат возачот на возилото правилно да ги „чита“ сообраќајните знаци или за да се избегнат пречки на патот), тактилни (на дегустатори на вино, парфеми) итн. што може значително да ја наруши комуникацијата. Психолошкото самозаглавување (недоволна концентрација) често влијае на комуникациската интеракција на луѓето. Претставува перцептивна бариера поради способност, супериорни капацитети за обработка на информации, нивно производство и во никој случај не интелектуални, органски или функционални ограничувања на уредите за прием на човекот, обработка на информации добиени од околината. Ова заглавување се должи на разликата помеѓу способноста на човечкиот церебрален кортекс да анализира звучен тек од 800 зборови во минута и вербалната брзина (на нормален човек) од 200 зборови во минута. Со други зборови, имаме можност да примаме, обработуваме и интерпретираме многу поголем обем на информации отколку што ни нуди личноста со која разговараме. Разликата од 600 зборови во минута може да се користи за други цели. Претставува резерва за обработка на информации, предност, но, во исто време, недостаток, дури и потенцијална опасност: дозволувајќи си да биде занесен од други асоцијации на идеи, размислувањето може да се оддалечи од темата на комуникација и да предизвика губење на контакт со него. Често, ова се случува кога темпото на говорот на испраќачот е многу бавно, ритмично и монотоно, што го фаворизира психолошкото самозаглавување на слушателот. Утврдено е дека може да постои и ситуација на двојно заглавување. На пример, имаме работа со двојно заглавување кога разговараме со важна личност, но додека тој зборува, ние го подготвуваме одговорот во нашиот ум и го вежбаме за моментот кога ќе го кажеме. Во исто време, обрнуваме внимание на она што го прави второто лице. Во овој случај, размислуваме за секој збор, внимаваме на секој одговор, на секој гест што го правиме, го поврзуваме со оној на нашиот соговорник. Но, во исто време се трудиме нашите одговори, прашања, дискусија, гестови да му се допаднат и на второто лице. Ова создава конгломерат од различни мисли кои повеќе не можеме да ги контролираме и на крајот комуникацијата пропаѓа.

78

Недостаток на комуникацијата е филтрирањето на пораките, во смисла на избегнување на она што не е допадливо, не се согласува или бара напор за разбирање што луѓето не се подготвени да го направат. Во реалноста, токму пораките кои припаѓаат на овие типови треба да се слушаат со поголема претпазливост. Во овој контекст, следните идеи и совети заслужуваат внимание: „Можете да се откажете од идеи кои ги потврдуваат вашите сопствени убедувања без да изгубите многу, а истовремено да ги знаете аргументите на некој што размислува поинаку од вас, би можеле суштински да ги збогатите вашите хоризонти. Се разбира, не станува збор за нужно прифаќање на мислењата на соговорникот, туку за нивно земање предвид, евентуално со цел да се избориме со нив и да го зајакнеме вашето, преку мотивација заснована на поцврсто расудување. Вистинска уметност е да знаеш да учиш дури и од некој кој е длабоко несакан, или да продолжиш внимателно да слушаш откако соговорникот ќе даде непријателска забелешка или ќе употреби израз што те навредил. Како општо правило, треба да се запомни дека не постои априори неинтересен разговор, дека нешто може да се научи од каква било интеракција со друга личност. Ништо пожалосно од манифестациите на комуникациски снобизам од оние кои ги делат луѓето на оние кои заслужуваат и други со кои не заслужуваат да разговараат“. Шенон-Вивер шема, мора да наведеме дека заглавувањето не е ниту единствениот ниту најважниот извор или причина за несовпаѓањето помеѓу испратената порака и онаа што стигнува до примачот. Комуникациските системи имаат средства за ублажување на ефектите од заглавување, од кои најефективниот е вишокот на кодирање (разлика помеѓу оптималното и минималното ниво за кодот да стигне до примачот). Многу посериозни и потешки за борба се недоразбирањата кои настанаа како резултат на алтеритетот (неидентитет) на шифрите со кои работат предавателот, од една, и приемникот, од друга страна. Само совршена симетрија помеѓу кодирањето и декодирањето би гарантирала верност на преносот, но во голем број случаи овој услов не е исполнет. За да се обезбеди реверзибилност на трансформацијата на порака-сигнал, кодот мора да биде дизајниран така што „преводите“ што ги произведува или посредува да имаат уникатен карактер, без никаква двосмисленост. Поради оваа причина, потребна е ригорозна дефиниција за кодирање и код - поими кои често се користат на непрецизен начин. Предлагаме основен минимум на знаење за да разбереме што значи код и кодирање. Со оглед на две групи предмети M (на пример, различни играчки) и S (на пример, деца), ние го нарекуваме секое множество од парови на елементи составени така што првиот елемент од парот припаѓа на множеството М, а вториот - од множеството S. Релацијата што одговара на секој елемент од множеството M со најмногу еден елемент од друго множество S се нарекува функција. Се вели дека функцијата е двојна кога исто така се поврзува со секој елемент од множеството S, најмногу еден елемент

79

од множеството M. На пример, кога секоја играчка во множеството M ќе одговара на едно дете од класата S и обратно, тогаш ќе имаме работа со бијективна функција. Или друг пример. Моногамниот брак претставува таква биунивокална функција, бидејќи множеството S (мажени жени) уникатно одговара на множеството М (мажени мажи), бидејќи им забранува на мажите да имаат повеќе жени и на жените да имаат повеќе мажи. Кодот е, по дефиниција, биединечна функција воспоставена помеѓу множество M пораки и множество S сигнали. Условот на двоспособност е задолжителен за да се обезбеди совршена реверзибилност помеѓу кодирањето и декодирањето. Вербалната комуникација вклучува кодификација што се совпаѓа со множеството М концепти што ги мисли изворот, со множество секвенци составени од зборовите на јазикот на кој се изразуваме С. (Во случај кога користиме странски јазик, продолжувајќи да размислуваме на нашиот мајчин јазик, помеѓу моментот на елаборирање и моментот на формулирање и издавање, се меша така што пораката неизменета стигнува до примачот, употребениот код мора да биде, како што е речено, ригорозно единствен.Само на тој начин ќе ја имаме гаранцијата дека декодирањето би се претставило како верна слика на кодирањето, непроменливо остварувајќи ги намерите на испраќачот. Така се случува, на пример, кога текстот се пренесува преку телеграф или телекс. Но, овој услов, очигледно, не се почитува, во случајот со природните јазици, имајќи ги предвид, барем, појавите како синонимија или хомонимија кои ја побиваат двојноста на функционалниот однос. Ако истата порака може да се изрази на два различни начини, тоа значи не само дека функцијата не е биунивокална, туку и дека воопшто не е функција во смисла на дефиницијата на поимот функција. Дополнително, можноста истата низа сигнали да претставува две различни пораки, т.е. постоење на хомонимија, создава, при декодирање, семантички алтернативи некомпатибилни со идејата за код, дури и ако многу од нив може да се решат со помош на контекстот. . Но, ова не е главната пречка за комуникација со врсниците. Дефиницијата, која ја наведов, ја поврзува комуникацијата со постоењето на репертоар на сигнали споделени и од испраќачот и од примачот, што би претпоставувало консензус за елементарните пораки што овие сигнали ги кодираат. Неопходно е да се има листа на договорени еквиваленции меѓу зборовите и нивните значења, целосна, експлицитна и едногласно прифатена. Постоењето на објаснувачки речници во основа подразбира потврден одговор. Општо кажано, речникот се претставува како список на кореспонденции што ни го дава клучот за лексичката кодификација на поимите. Но, дури и да се исклучат некои изоморфизми или полиморфизми од јазичниот систем, како што се синонимијата и хомонимијата, сè уште не можеме да видиме во речникот изразување на ригорозен код, а во јазикот практичниот, сигурен и издржлив начин на негово користење во сите области на комуникација помеѓу луѓето. .

80

Очигледно, односот меѓу речникот и говорниот или пишаниот јазик е различен од оној на „Морзеовиот код“, при што телеграмите се кодирани и пренесени со негова помош. Говорниот јазик е жив, креативен динамичен систем кој не може да се формализира на ниво на информативни програмски јазици. Во случај на „Морзеова шифра“, кодот е даден априори, познат и почитуван токму од двајцата комуникатори. Гледано низ призмата на јазичниот „код“ на јазикот во процесот на станување, речниците како да ни зборуваат, за јазик што се чини дека веќе не постои. Во контекст на горенаведеното, се согласуваме со идеите на М. Дину, дека всушност „проблемот на речниците, иако сам по себе интересен, не треба да не загрижува овде, бидејќи искуството нè учи дека тие запишуваат само јазична употреба, пропаѓајќи , од друга страна, систематски кога се обидуваат да го наметнат, односно ефективно да ја играат улогата на инструмент за кодификација на размислувањата на говорниците“. Значењата на огромното мнозинство на зборовите што ги користиме не се учи од речници, туку од лично искуство на комуникација, директно или посредувано (од читањата на родителите, бабите и дедовците или воспитувачите) со нашите колеги говорници. Со исклучок на некои многу специфични термини, чии референти можат да се прикажат „буквално“, зборовите постепено го обликуваат, во умот на детето, значење изведено од јазичниот и ситуациониот контекст во кој се слушале. Слушајќи ги другите како зборуваат, го приближуваме значењето на одредени звучни секвенци, што ја направи идејата што ја формиравме за значењето на зборовите да зависи од нашето сопствено јазично искуство: „Но, овој мираз ни припаѓа исклучиво нам. , имал можност во текот на својот живот да го слушне токму истиот репертоар на фрази, и под исти околности, како и друг, што значи дека, барем на конотативно ниво, значењата на зборовите мора да се разликуваат од личност до личност. постои одредена согласност за содржината на поимите изразени со лексичките единици, таа е ограничена на сферата на означување, единствената, згора на тоа, што дефинициите во речникот се обидуваат да ја ограничат. Но, бескрајните нијанси во кои зборовите се обоени како резултат на неповторливите серии на средби со нив од страна на секој говорник (и, пред сè, слушател) делумно сочинуваат непреносливо наследство, ексклузивна сопственост што ја прават нашите средства за комуникација. не ни дозволуваат да ги пренесеме умовите и чувствителноста на соговорниците. Зборовите се само физички сигнали кои не носат значење“. Слушаните или прочитаните зборови можат само да разбудат значење во свеста на примачот, но само ако значењето е веќе таму. Едноставно кажано, работите одат вака: испраќачот сака да пренесе мисла, во смисла на S1, која ја шифрира, според неговото лично лингвистичко искуство, со комбинирање на зборовите C. Но, за примачот на пораката, C може да значи нешто друго. Примената порака е поврзана во умот на примачот со значење S2, што, пак, е резултат на комбинација на индивидуални значења кои доаѓаат од неговото комуникативно минато. Идиолектот („индивидуалниот“ дијалект), за кој ни кажуваат

81

социолингвистите, не се состои толку во репертоарот на јазични средства достапни за одреден говорител во даден момент од неговиот живот, колку во значењата што тој им ги припишува на зборовите во тој момент. Значењето на зборовите љубов, среќа, успех го разбираме на различни начини на 10, 20, 40 или 60 години, поради акумулацијата со текот на времето на искуства поврзани со овој комплекс на концепти, чувства, емоционални искуства итн. невозможно е дека некогаш ќе сретнеме личност за која овие зборови значат исто како и за нас. Од оваа гледна точка, вербалната комуникација сè уште има привилегирана позиција. И покрај евидентираните тешкотии, сепак постојат прифатени конвенции кои го ограничуваат степенот на недоразбирање на многу пониски вредности отколку во случајот на невербална комуникација. Самото постоење на речници, кои ги запишуваат актуелните, „стандардни“ значења на јазичните знаци (зборови, фрази и сл.), покажува дека е можен минимален семантички „пакт“. Книга, весник или научен напис на сите цивилизирани луѓе им „кажуваат“ слични работи. Ајде да направиме кратка генерализација на она што беше кажано погоре. Сеприсутноста на заглавувањето и несовпаѓањето помеѓу кодот на предавателот и оној на примачот значително ги ограничуваат можностите за комуникација. За разлика од оние што се учат во средно училиште или факултет, според кои зборовите имаат добро дефинирани значења, тие, всушност, се лишени од секакво суштинско значење. Редоследот на звуците cor, lac, lob, soc, toc, suc значат различни работи за романски, француски, руски, латински. Ниту едно од овие значења не е содржано во дадениот збор, иако и обичните говорници и лингвистите во моментов користат формули како „содржина на зборот“, „значење на зборовите“, „значење на терминот“, „значење на изразот“. Всушност, зборовите не се ништо „од едноставни физички сигнали, наменети да ги реактуелизираат во умот на примачот веќе постоечките концепти, идеи наведени и фиксирани во минатото, засновани на генерализација на личното искуство, и лингвистичко и вонјазично“. Дури и ако пораките (комплетот на пренесени сигнали) допре до примачот непроменети, нивното декодирање не се случува секогаш, т.е. она што го кажал испраќачот и она што го разбрал примачот не се идентични. БАРИЕРИ ВО КОМУНИКАЦИЈАТА Во проучувањето на процедуралната комуникација, ние работиме со терминот првично наречен шум, кој подразбира промена на пренесениот сигнал на техничко или семантичко ниво. Бучавата предизвикува нарушување/изобличување на пораката, што го отежнува преносот. Подоцна, терминот беше проширен за да се утврди какво било изобличување за време на преносот на пораката помеѓу комуникациските партнери, без разлика дали тоа се случува при емисија, прием или преминување на каналот за комуникација. Првата типологија на шумови, почнувајќи од канонскиот модел на комуникација, претпоставува дистинкција во однос на елементот на комуникацискиот процес кој ги зајакнува посебните начини на поврзување со околината и, според тоа, создава

82

индивидуални форми на означување“ (Бернштајн, 1971). на кој делува: механички шум – на каналот и семантички шум – на порака: (1) Механички шум - шум на каналот; на пример, микрофонија на радио, „болви“ на телевизија, искривување на објави на железнички станици, пелтечење или други проблеми со говорот.

(2) Семантички шум - односно мешање во пораката, предизвикано од дисонанца на значењето; обично е предизвикана од социјалните и културните разлики меѓу оној што ја шифрира пораката и оној што ја декодира. Жаргонот може да се смета за семантички шум (жаргонски искаж може да значи „нели сум паметен?“ или „не ми се тешки предметите?“ или „дали јас не се разликувам од тебе?“), спречувајќи правилно декодирање на пораката како наменети. Помпезниот тон на гласот може да се претвори во бучава. (Фиске). Подоцна, „шумот“ во канонскиот модел беше заменет со комуникациски бариери, израз кој означува секое нарушување што може да интервенира во процесот на комуникација. Природата на нарушувањата и моментот на нивното појавување може да се разликуваат, па затоа комуникациските бариери добиваат различни форми. Постојат бројни класи на бариери, анализирани особено во однос на комуникациската ефикасност, во организациската комуникација. На пример, Конеру (2008) ги идентификува физичките, психолошките, семантичките, организационите и интерперсоналните бариери во професионалната комуникација.

(1) Физичка бариера - бучава, невидливост, физичка, еколошка непријатност, здравствена состојба, недоволна звучна изолација, слаба осветленост.

(2) Психолошка бариера - предрасуди, самоспознавање, себичност, замор, вознемиреност, однапред смислени идеи, хиерархиски разлики помеѓу испраќачот и примачот, ригидност во мисловниот процес, незаинтересираност, невнимание, неможност да се согледа, незадоволна љубопитност, претходно знаење, културно .

(3) Семантичка бариера - употреба на несоодветни зборови, неправилно формулирање реченици, сеопфатна неспособност, недостаток на јасност, невнимание на различни значења на зборовите, невнимание на полисемија на зборовите.

(4) Организациска бариера - информации од одреден број луѓе, доцнење во собирањето информации, искривување на пораките предизвикани од различни извори.

(5) Интерперсонална бариера - емоции, перцепции, идеи, перспективи, вредности, несподелени мислења, различни ставови на испраќачот и примачот, временска несоодветност на пренос на пораката, неможност за слушање, делумно слушање, шумови.

83

Во првото издание на курсот за теорија на комуникација, романските професори Василе Тран и Ирина Станчиугелу (2001) користат класификација на главните типови комуникациски бариери врз основа на проекцијата направена од Леонард Саулс од Големата школа за бизнис, Универзитетот Колумбија. Врз основа на оваа класификација, можеме да направиме разлика помеѓу бариерите што се појавуваат во однос на комуникациските актери (на дизајнот), оние кои влијаат на пораката на каналот (на околината) и оние што го таргетираат кодот (на јазикот), секоја поврзана поткласа . При елаборацијата или при приемот на пораката може да интервенираат бариери за зачнување, меѓу кои се следните: (1) Во однос на испраќачот - постоењето на претпоставки, несмасното изразување на пораката, рутината во процесот на комуникација.

(2) Во однос на примачот - постоење на претпоставки, недостаток на внимание при примањето на пораката, избрзани заклучоци за пораката, незаинтересираност за пораката, рутина во процесот на комуникација.

(3) Во однос на положбата на испраќачот и примачот во комуникацијата различните слики што комуникациските партнери ги имаат за себе и секој за другиот, различната перспектива што ја имаат за предметот и контекстот на комуникацијата, различните чувства и намери. Еколошките бариери можат да интервенираат долж каналот за комуникација, што може да биде: (1) Од техничка природа - големо звучно загадување или заглавување во преносот на сигналите, несоодветни технички потпори.

(2) Од психосоцијална природа - несоодветна работна клима, страв од изразување. На семантичко ниво се среќаваат јазични бариери кои можат да доведат до искривување на пораката како резултат на: (1) различните значења комуникациските партнери;

поврзани

со

зборовите/изразите

од

страна

на

(2) различните нивоа на обука на комуникациските партнери; (3) емоционалната состојба на кој било од нив; (4) однапред смислени идеи и рутина; (5) тешкотии во изразувањето; (6) употреба на збунувачки зборови и изрази;

84

(7) проликс јазик. Комуникациските бариери се проучуваат особено кога се поставува прашањето за ефикасноста на комуникацијата во организациите или во случај на мулти/меѓукултурен дијалог. Во вториот случај, дијалогот вклучува земање предвид на многу поголем сет на нарушувачки фактори, класифицирани различно според бројни теории за интеркултурна комуникација и претставени во огледало културна интеракција во однос на полот, физичкиот изглед, облеката, артефактите, возраста на сите, навиките и ритуалите. , невербално однесување, интерперсонална проекција, статус на комуникациски актери, нивниот систем на верување, религија, етички основи, прифатени/неприфатени однесувања, културни конвенции, лични цели на состанокот, време, место/контекст на состанокот, страв од интеракција или страв од странци, различни ставови, различни перцепции за другиот, историја на претходни средби, очекувања од другите, лична/институционална моќ итн. (Лаго, 2006). ПРЕНЕСУВАЊЕ НА ПОРАКАТА Гледајќи ја комуникацијата од процедурална перспектива, можеме да видиме присуство на елементи неопходни за нејзината конфигурација, како што се: (1) актери на комуникација, генерички наречени предавател и приемник; (2) пораката; (3) каналот за пренос; (4) кодот. Овие елементи се резултат на проширувањето на тројниот модел на емитер-поракаприемник (E-M-R), развиен за возврат на структурата на бинарниот стимул-одговор (SR) на бихејвиористичката мисла, која „остави силен впечаток преку шемата E-R како едноставна механичка и бихејвиорална врска од типот S-R“. Подоцна, биномот предавател-приемник, сфатен како предмет на проучување во комуникациските науки, доведе до варијабилност на субјектите и до супериорна валоризација на интеракцијата и комуникацискиот контекст во однос на пораката, но, и покрај отстапувањето од првичната проекција од типот S-R, предавателот и приемникот останаа белези на комуникациско ангажирање, во процес на континуирана биунивокална конструкција. Испраќачот го претставува ентитетот кој ја пренесува пораката и кој, во повеќето ситуации, ги произведува. Оваа дистинкција е неопходна бидејќи има случаи во кои испраќачот комуницира порака произведена од друг ентитет (која, во студијата на Кл. Шенон од 1948 година, ќе ја најдеме под името на изворот). И покрај оваа разлика, дури и ако улогата на испраќачот е да пренесе порака произведена од извор, тој креативно придонесува во преносот, ако ги земеме предвид и паралингвистичките елементи (гласовна тембр, ритам, паузи, интензитет на говор, тон итн.) кои ја придружуваат таа порака. Имајќи го предвид фактот дека, во однос на оригиналноста на пораката, идеите емитирани во други контексти всушност се пренесуваат, од трети

85

лица, современици или не, институцијата предавател ја остава отворена можноста комуникацијата да се толкува како полифоно емитување (Дину ). Примачот е субјектот што ја прима пораката. Врз основа на дистинкција слична на онаа што се прави во случајот на испраќачот, примачот може или не може да биде личноста на која е наменета пораката. Шенон ја оперира оваа диференцијација почнувајќи од други размислувања, именувајќи го лицето на кое му е упатена пораката на примачот. Првите теории и модели на комуникација му даваат многу поважна улога на испраќачот во споредба со примачот, кој се гледа како пасивен елемент, кој прима порака и дејствува, вербално или фактички, во согласност со она што му е пренесено. Подоцнежните модели и теории, особено интеракционистичките, го префрлаат фокусот на примачот и преговараат со пораката. Пораката покрива сложена територија во рамките на комуникацискиот процес, што ја сочинува „содржината“ што се пренесува помеѓу двата комуникациски актери. Пораката е сврзувачкиот елемент меѓу нив и може да се проучува според нивните намери. При пренесувањето на пораката, приоритет може да има или информативната или страната во врска со способноста за влијание. Последната страна беше предмет на важни студии и експерименти, почнувајќи од оние спроведени од Карл Ховланд на Универзитетот Јеил во 1950-тите и 1960-тите (Hovland, 1953; Sherif & Hovland, 1961), кои заклучија дека пораките преку наменети за влијание не можат да произведат ефекти. во отсуство на внимание, разбирање и прифаќање од страна на примачите. За да се пренесе порака, потребни се комуникациски канали и заеднички кодови за толкување. Откако испраќачот е кодирана во сигнали, пораката бара декодирање од примачот. Она што всушност се пренесува помеѓу комуникациските актери се збирки сигнали засновани на едногласно прифатените кодови, а не на самите пораки. Пораките доаѓаат во директен контакт со секој од двата комуникациски партнери, но од семантичка перспектива, постојат разлики помеѓу испратената и примената порака се додека постојат разлики помеѓу испраќачот и примачот (на искуство, знаење, емоционална држава, итн.) Каналот е физичко средство со кое пакетот сигнали што произлегуваат од кодирањето на пораката се пренесува до примачот. Средствата за комуникација претставуваат физички медиум за конвертирање на пораката во сигнални пакети за да можат да се пренесат преку каналот. Во зависност од просторното или временското растојание на предавателот од средствата за комуникација, тие можат да се класифицираат во три големи категории (Fiske): а) презентациски средства за комуникација, кои претпоставуваат физичко присуство на предавателот на исто место и во исто време; каналот е воздухот и пораката се пренесува преку гласот, лицето, телото итн. и води до производство на таканаречените акти на комуникација; б) репрезентативни средства за комуникација, за кои не е потребно присуство на радиодифузерот; пораката е кодирана и „снимена“ врз основа на некои конвенции, а примачите можат да ја пренесат без оглед на испраќачот; ова резултира со дела на

86

комуникација, пренесени преку форми на снимање/складирање специфични за музиката, сликарството, архитектурата, литературата итн.; в) механички средства за комуникација, кои се разликуваат од репрезентативните како резултат на технички ограничувања; тие претпоставуваат временско соприсуство на комуникациските актери и просторното растојание меѓу нив; механичките средства за комуникација се користат за засилување, модулирање, кодирање или пренос на сигнали и вклучуваат звучник, микрофон, телефон, радио, телевизија, компјутерски мрежи итн. Кодексот претставува систем на означување специфичен за една општествена група или култура и претпоставува, подеднакво, систем на знаци и систем на норми врз основа на кои се комбинираат соодветните знаци. Прашањето за овој елемент на комуникација е сложено и бара поинакво толкување, со привлекување на перспективата на таканаречената семиотичка школа. ПРИМАЊЕ НА ПОРАКА „Кога слушаш, тоа се гледа“. Добрите слушатели имаат две главни предности. Бидејќи се внимателни, можат да научат како успешните луѓе комуницираат. И бидејќи тие се прилагодени, тие често се првите кои ги идентификуваат новите потреби и можности. Иако социјалните мрежи се новиот тренд, нема замена за слушање лице в лице. Успешните луѓе не слушаат само што велат другите, тие „навистина, навистина слушаат“. Односно, тие се воздржуваат од прекинување и обрнуваат внимание на тонот на гласот на луѓето, јазикот на телото и другите знаци, како и на нивните зборови. Во време во кое доминираат социјалните медиуми, слушањето е важно како и секогаш. Навистина, навистина слушањето вклучува ниво на дисциплина и вештина, малку луѓе престануваат да размислуваат, а уште помалку владеат. Сепак, исплатите се огромни, како што ќе видите. Мајсторското слушање може да ви помогне да донесувате мудри одлуки, да оставите позитивен впечаток кај другите и да ги збогатите вашите односи. СЛУШАЊЕ Не може да се пренагласи потребата од добри вештини за слушање. Во 7-те навики на високо ефективни луѓе, Стивен Кови забележува дека повеќето луѓе се преправаат дека слушаат само додека тие всушност го вежбаат она што самите сакаат да го кажат. Ретка (и многу ефективна) е личноста која слуша со искрена желба да разбере, забележува Кови. Импресивното тело на докази го поткрепува ова тврдење, како што ќе видите во следната листа на причини да станете подобар слушател: (1) Луѓето со добри вештини за слушање имаат поголема веројатност од другите да бидат успешни. Експертите откриле дека луѓето кои добро слушаат имаат предност пред оние кои зборуваат поголемиот дел од времето. Вештините за слушање се исто така важни професионално. Бидејќи добрите слушатели обично се оценуваат како

87

привлечни и доверливи, тие се особено популарни кај работодавците и кај клиентите и клиентите.

(2) Слушањето е лидерска вештина. Лидерите кои се добри слушатели обично имаат поголемо влијание и посилни односи со членовите на тимот отколку помалку внимателните лидери. Всушност, вештините за слушање на лидерите се уште повлијателни од нивните вештини за зборување.

(3) Добрите слушатели не се залажуваат лесно. Луѓето кои внимателно слушаат и ги мерат заслугите на она што го слушаат имаат поголема веројатност од другите да ги забележат она што некои истражувачи го нарекуваат „псевдо-длабоки површни“ изјави - кои звучат паметно, но всушност се погрешни или бесмислени. Внимателно слушање е вашата најдобра акција.

(4) Барањето и слушањето совети прави да изгледате добро. „Многу луѓе не сакаат да бараат совет од страв да не изгледаат неспособни“, забележува истражувачки тим кој го проучувал ова прашање. Она што тие го открија беше спротивното дека луѓето повисоко мислат за луѓето кои бараат од нив насоки за предизвикувачки прашања отколку оние кои сами се мешаат. Се разбира, тоа е само првиот чекор. Искористувањето максимално од тој совет бара добри вештини за слушање и следење.

(5) Слушањето ве прави подобар комуникатор. Пријателите и партнерите кои добро слушаат се сметаат за повеќе поддржувачи од оние кои не слушаат. Ефективните слушатели се искрено заинтересирани и ангажирани. И покрај важноста на слушањето, искуството покажува дека голем дел од слушањето што го правиме (и другите) не е многу ефикасно. Ние погрешно ги разбираме другите и сме погрешно разбрани за возврат. Ни станува досадно и глумиме внимание додека ни талка умот. Се вклучуваме во битка на прекини во која секој човек се бори да зборува без да ги слуша идеите на другиот. Дел од ова лошо слушање е неизбежно, можеби дури и оправдано. Но, во други случаи можеме да бидеме подобри примачи со учење на неколку основни вештини за слушање. Слухот е процес во кој звучните бранови удираат во тапанчето и предизвикуваат вибрации кои се пренесуваат до мозокот. Спротивно на тоа, слушањето се случува само кога мозокот ги реконструира овие електрохемиски импулси во претстава на оригиналниот звук и потоа им дава значење. Почнуваме да слушаме звуци околу нас уште пред да се родиме. Со исклучок на болест, повреда или чепчиња за уши, слухот не може да се запре. Како што рече еден невролог, слушањето е лесно. Вие и секој друг 'рбетник кој не претрпел некаква генетска, развојна или еколошка несреќа го правите тоа стотици милиони години. Тоа е вашата животна линија, вашиот алармен систем, вашиот начин да избегате од опасност и да ги пренесете вашите гени. Иако слухот е автоматски, слушањето е друга работа. Многу пати слушаме, но не слушаме. Понекогаш намерно ги отсликуваме несаканите сигнали, од косилката на

88

соседот или татнежот на сообраќајот во близина до здодевните забелешки на пријателот или несаканите критики на шефот. Поблискиот поглед на слушањето, барем успешната разновидност, покажува дека се состои од неколку фази. По слушањето, следната фаза е присуството - чинот на обрнување внимание на сигналот. Потребите, желбите, желбите и интересите на поединецот одредуваат на што се посетува или се избира. Следниот чекор во слушањето е разбирање на процесот на правење смисла на пораката. Истражувачите за комуникација го користат терминот верност на слушање за да го опишат степенот на усогласеност помеѓу она што слушателот го разбира и она што испраќачот на пораката се обидувал да го пренесе. Одговарањето на порака се состои од давање повратна информација што може да се забележи на говорникот. Нудењето повратни информации служи за две важни функции: ви помага да го разјасните вашето разбирање за пораката на говорникот и покажува дека се грижите за тоа што зборува тој говорник. Слушателите не секогаш реагираат видливо на говорникот - но истражувањата сугерираат дека треба. Кога од луѓето се бара да ги оценат вештините за слушање на луѓето околу нив, особина број еден што тие ја земаат во предвид е дали слушателот нуди повратна информација. Повратните информации вклучуваат контакт со очи, соодветни изрази на лицето, поставување прашања и размена на релевантни идеи, седење исправено и свртени кон говорникот. Спротивно на тоа, лесно е да се види колку е обесхрабрувачки кога членовите на публиката зеваат, паѓаат или прават досадни изрази. Додавањето одговор на моделот на слушање го покажува фактот дека комуникацијата е трансакциска по природа. Слушањето не е само пасивна активност. Како слушатели, ние сме активни учесници во комуникациска трансакција. Додека примаме пораки, ги испраќаме и истите. На пример, иако некои луѓе инсистираат, тие слушаат дури и кога изгледаат расеано и не реагираат, нивното однесување веројатно го намалува разговорот. Последниот чекор во процесот на слушање е паметењето. Долго време ги фасцинираше научниците дека луѓето се сеќаваат на секој детал од некои пораки, но многу малку на други. На пример, можеби се сеќавате на многу специфики за озборувањата што сте ги слушнале, но можеби ќе заборавите што цимерот ве замоли да купите денес во продавницата. Според некои извештаи, во просек, луѓето забораваат на половина од она што го слушаат веднаш откако ќе го слушнат, што сугерира дека навистина не ги слушале и складирале информациите. Со оглед на количината на информации што ги обработуваме секој ден од инструктори, пријатели, социјални медиуми, ТВ и други извори - не е ни чудо што преостанатата порака (она што го паметиме) е мал дел од она што го слушаме. Меѓутоа, со труд, можеме да ја зголемиме нашата способност да запомниме што ни е важно. Ќе истражиме начини како да го направиме тоа подоцна во поглавјето.

89

Слух: процес во кој звучните бранови удираат во тапанчето и предизвикуваат вибрации кои се пренесуваат до мозокот. Слушање: процес во кој мозокот ги реконструира електрохемиските импулси генерирани со слушање во претстави на оригиналниот звук и им дава значење. Присуство: процес на фокусирање на одредени стимули од околината. Разбирање на чинот на толкување на пораката со следење синтаксички, семантички и прагматички правила. Верност на слушање: степенот на усогласеност помеѓу она што слушателот го разбира и она што испраќачот на пораката се обидувал да го пренесе. Реагирање: обезбедување на видливи повратни информации за однесувањето или говорот на друго лице. Сеќавање: чин на потсетување на претходно воведени информации. Потсетувањето паѓа во две фази: краткорочно и долгорочно. Преостаната порака: дел од пораката што примачот може да се потсети по краткорочно и долгорочно губење на меморијата. Друг вообичаен мит е дека слушањето е како дишењето, природна активност што луѓето обично ја прават добро. Вистината е дека слушањето е вештина слично како зборувањето: секој го прави тоа, иако малку луѓе го прават тоа добро. Во класичното истражување, од 144 менаџери било побарано да ги оценат своите вештини за слушање. Зачудувачки, ниту еден од менаџерите не се опиша себеси како „сиромашен“ или „многу лош“ слушател. Всушност, 94% се оцениле себеси како „добри“ или „многу добри“. Поволните самооценки беа остро во контраст со перцепциите на подредените на менаџерите, од кои многумина рекоа дека вештините за слушање на нивниот шеф се слаби. Понекогаш е во ред да бидеме безумни за она што го слушаме. Ако обрнуваме внимание на секоја песна на радио или реклама на телевизија, би нè оддалечила од поважни работи. Проблемот е да се биде мрзлив при слушањето работи кои навистина се важни. Внимателно слушање вклучува да бидете целосно присутни со другите посветувајќи големо внимание на нивните гестови, начин и тишина, како и на она што го кажуваат. Потребна е посветеност да се разберат перспективите на другиот без да се осудува или да се одбрани. Во согласност со идејата за внимателно слушање, кинескиот концепт на тинг опишува слушање со отворени уши и очи, како и отворен ум и отворено срце. Овој тип на слушање може да биде тежок, особено кога сме зафатени или кога самите се чувствуваме ранливи, но сепак инвестицијата е исплатлива.

90

Внимателно слушање бара труд, но се исплати во смисла на самосвест и посилни врски со другите. Еве неколку совети за да станете повнимателен слушател: (1) Посветете се да бидете целосно присутни.

(2) Минимизирајте го одвлекувањето на вниманието, вклучително и надворешните мисли и грижи.

(3) Слушајте ги основните пораки, како и површинските значења.

(4) Обрнете внимание на знаците за тоа како се чувствува говорникот.

(5) Ментално признајте ги сопствените чувства.

(6) Признајте ги чувствата на другиот.

(7) Поставувајте прашања и проверете дали разбирате.

(8) Бидете трпеливи. Не прекинувајте.

(9) Удобете се со тишината.

(10) Не брзајте со говорникот. Целта е да се разбере. Кога двајца или повеќе луѓе слушаат говорник, имаме тенденција да претпоставиме дека сите ја слушаат и разбираат истата порака. Всушност, таквото еднообразно разбирање не е случај. Физиолошките фактори, социјалните улоги, културното потекло, личните интереси и потребите ги обликуваат и искривуваат необработените податоци што ги слушаме во уникатно различни пораки. Внимателно слушање: да бидете целосно присутни со луѓето - обрнувајќи големо внимание на нивните гестови, начин и тишина, како и на она што го кажуваат. ПРИЧИНИ ЗА СЛАБО СЛУШАЊЕ Што ги тера луѓето да слушаат лошо? Постојат неколку причини, од кои некои може да се избегнат или надминат, а други кои се тажни, но неизбежни факти од животот. Преоптоварување на пораката. Количеството информации што ги слушаме секојдневно го прави внимателното слушање на сè невозможно. Заедно со поплавата од пораки лице в лице, ние сме бомбардирани од телефонски повици, е-пошта, твитови, текстуални пораки и инстант пораки. Покрај тие лични пораки, ние сме преплавени со програми од масовните медиуми. Овој наплив на комуникација го направи предизвикот за присуство потежок од било кое време во човечката историја. Бучавата во позадина обично ја намалува нашата способност да слушаме и да се концентрираме на когнитивните задачи.

91

Брза мисла. Слушањето внимателно е исто така тешко од физиолошка причина. Иако сме способни да го разбереме говорот со брзина до 600 зборови во минута, просечниот човек зборува помеѓу 100 и 140 зборови во минута. 35 Така, имаме многу ментално „слободно време“ да поминеме додека некој зборува. И искушението е да го искористите ова време на начини кои не се поврзани со идеите на говорникот, како што се размислување за лични интереси, мечтаење, планирање побивање итн. Трикот е да го искористите ова слободно време за подобро да ги разберете идеите на говорникот, наместо да го оставите вашето внимание да талка. Обидете се да ги преформулирате идеите на говорникот со свои зборови. Запрашајте се како идеите би можеле да ви бидат корисни. Размислете за други агли кои говорникот можеби не ги спомнал. Психолошка бучава. Друга причина зошто не секогаш слушаме внимателно е тоа што честопати сме обвиткани во лични грижи кои ни се од понепосредна важност отколку пораките што другите ги испраќаат. Тешко е да му обрнете внимание на некој друг кога го очекувате претстојниот тест или размислувате за прекрасното време што сте го поминале минатата ноќ со добри пријатели. Сепак, сè уште чувствуваме дека треба учтиво да ги „слушаме“ другите, и така продолжуваме со нашата шарада. Вообичаено, потребно е свесен напор да ги оставите настрана вашите лични грижи ако очекувате на пораките на другите да им го дадете вниманието што го заслужуваат. Мултитаскингот можеби е факт на работа, но истражувањата покажуваат дека поделбата на вашето внимание има свои трошоци. Во една широко објавена студија, волонтерите се обидоа да извршат различни задачи за решавање проблеми додека беа преплавени со телефонски повици и е-пошта. Иако експериментаторите им рекоа на испитаниците да ги игнорираат овие одвлекувања, просечниот пад на перформансите беше еквивалентен на пад на коефициентот на интелигенција за 10 поени. Со други зборови, обидот да работите на задача додека примате пораки за друга работа може да ве направи глупав. Можеби очекувате дека поголемата изложеност на повеќе пораки ќе ги подобри перформансите на мултитаскинг, но се чини дека е токму спротивното. Мултитаскирите со тешки медиуми имаат полоши перформанси при префрлување задачи од мултитаскирите со лесни медиуми. Иако хроничните мултитаскирки веруваат дека се компетентни за обработка на информации, всушност тие се полоши од оние кои повеќе се фокусираат на еден медиум. Можеби нема да можете да избегате од повеќе барања на работа, но немојте да имате илузии за цената на преоптоварувањето со информации. Кога предметот е навистина важен, најефективниот пристап може да биде да го исклучите телефонот, да ја затворите програмата за е-пошта или прелистувачот и да го посветите вашето внимание на единствената задача пред вас. Физичка бучава. Светот во кој живееме често ни го одвлекува вниманието што го отежнува обрнувањето внимание на другите. Звукот на сообраќајот, музиката, говорот на другите и слично ја попречуваат нашата способност за добро слушање. Исто така, заморот или другите форми на непријатност може да нѐ одвлечат од вниманието на

92

забелешките на говорникот. Размислете, на пример, како се намалува ефикасноста на вашето слушање кога седите во преполна, топла, загушлива просторија опкружена со сообраќај и други звуци. Во такви околности, дури и најдобрите намери не се доволни за да се обезбеди јасно разбирање. Честопати можете подобро да слушате со тоа што ќе се изолирате од надворешно одвлекување. Ова може да вклучува отстранување на изворите на бучава: исклучување на телевизорот, затворање на книгата што ја читате, затворање на прозорецот итн. Во некои случаи, вие и говорникот можеби ќе треба да најдете погостопримливо место за зборување за да може слушањето да функционира. Проблеми со слухот. Понекогаш способноста за слушање на една личност страда од проблем со слухот - најочигледниот вид на физиолошка бучава. Едно истражување ги истражуваше чувствата на возрасните кои имаат сопружници со оштетен слух. Скоро две третини од испитаниците рекле дека се чувствуваат вознемирени кога партнерот не може јасно да ги слушне. Речиси една четвртина рекоа дека освен само нервозни, се чувствуваат игнорирани, повредени или тажни. Многу од испитаниците веруваат дека нивните сопружници негираат за нивната состојба, што го прави проблемот уште пофрустрирачки. Постарите луѓе не се единствените погодени. Бројот на млади луѓе со оштетен слух е во пораст, делумно поради слушалките за уши и сличната технологија што овозможуваат опасно силен шум да ги разнесеме нашите тапанчиња. Медицинските експерти откриле дека 1 од 8 деца и тинејџери и речиси 1 од 5 возрасни претрпеле трајно оштетување на слухот од прекумерна изложеност на бучава. Културни разлики. Однесувањето кое го дефинира добриот слушател варираат во зависност од културата. Американците се најмногу импресионирани од слушателите кои поставуваат прашања и даваат изјави за поддршка. Спротивно на тоа, Иранците имаат тенденција да ги оценуваат вештините за слушање на луѓето врз основа на посуптилни индикатори како што се нивното држење и контакт со очите. Ова е веројатно затоа што иранската култура повеќе се потпира на контекстот. Германците најверојатно ќе мислат дека некој е добар слушател ако тој или таа покажува постојано внимание на говорникот. Една лекција е дека, додека луѓето во некои култури може да го занемарат брзиот поглед на екранот на мобилниот телефон или ТВ, други може да го протолкуваат тоа однесување како грубо невнимателно. Медиумски влијанија. Последен предизвик за сериозно слушање е влијанието на современите масовни медиуми, особено телевизијата и радиото. Програмирањето често се состои од кратки сегменти: вести, реклами, музички видеа итн. Ова го обесхрабрува видот на фокусирано внимание што е неопходно за внимателно слушање, особено за комплицираните идеи и чувства. Псевдослушување: имитација на вистинско слушање. Селективно слушање: стил на слушање во кој примачот одговара само на пораките што го интересираат.

93

Дефанзивно слушање: стил на одговор во кој примачот ги перцепира коментарите на говорникот како напад. Заседа: стил во кој примачот внимателно слуша за да собере информации што ќе ги користи во напад на говорникот. Изолирано слушање: стил во кој примачот игнорира непожелни информации. Нечувствително слушање: неуспехот да се препознаат мислите или чувствата што не се директно изразени од говорникот, а наместо тоа да се прифаќаат зборовите на говорникот во номинална вредност. Разговорни нарциси: луѓе кои се фокусираат на себе и на своите интереси наместо да слушаат и да ги охрабруваат другите. Сценски свињи: луѓе кои се премногу вложени да бидат во центарот на вниманието.

ВИДОВИ НА СЛУШАЊЕ Доброто слушање не е лесно. Како што ќе прочитате на следните страници, слушањето служи за голем број цели. За да видите кои од нив се генерално најважни за вас, земете го самооценувањето погоре пред да прочитате понатаму. Секоја категорија во инструментот одразува посебна причина за слушање. Слушање ориентирано кон задачи. Целта на слушањето ориентирано кон задачи е да се обезбедат информации неопходни за да се заврши работата. Ситуациите кои бараат слушање насочено кон задачите се бескрајни и разновидни: следење на коментарите на инструкторот на часот, слушање опис на ново парче стока или софтвер што размислувате да го купите, добивате совети од тренер за тоа како да го подобрите вашето атлетска вештина, преземање насоки од вашиот шеф - списокот продолжува и продолжува. Слушањето ориентирано кон задачи најмногу се занимава со ефикасноста. Слушателите ориентирани кон задачите го гледаат времето како оскудна и вредна стока и можат да станат нетрпеливи кога мислат дека другите го трошат. Ориентацијата на задачата може да биде предност кога роковите и другите притисоци бараат брза акција. Најсоодветно е кога грижата за бизнисот е примарна грижа: таквите слушатели го задржуваат фокусот на работата што е при рака и ги поттикнуваат другите да бидат организирани и концизни. И покрај неговите предности, ориентацијата кон задачата може да ги одврати другите кога се чини дека ги игнорира нивните чувства. Пристапот ориентиран кон задачи без бесмисленост не е секогаш ценет од говорниците на кои, поради културата или темпераментот, им недостасува вештина или склоност да бидат јасни и директни. Исто така, прекумерниот фокус на брзо завршување на работите може да го попречи видот

94

на обмислено размислување што го бараат некои работни места. Конечно, слушателите ориентирани кон задачи се чини дека ги минимизираат емоционалните прашања и грижи, што може да биде важен дел од деловните и личните трансакции. Можете да станете поефективни како информативен слушател со тоа што ќе им пристапите на другите со конструктивен став и со користење на некои едноставни, но ефективни вештини. Кога слушањето ориентирано кон задачи е соодветно, следните упатства ќе ви помогнат да бидете поефективни: Побарајте клучни идеи. Лесно е да се изгуби трпението со долготрајните звучници кои се чини дека никогаш не стигнале до поентата-или дека имаат поента, за таа работа. Сепак, повеќето луѓе имаат централна идеја во она што го велат. Користејќи ја вашата способност да размислувате побрзо отколку што може да зборува говорникот, можеби ќе можете да ја извлечете тезата од околната маса на зборови што ги слушате. Ако не можете да сфатите кон што вози говорникот, секогаш можете да прашате на тактичен начин користејќи ги вештините на испрашување и парафразирање, кои ги испитуваме сега. Поставувајте прашања. Ако првпат се упатувате кон куќата на пријател, типичните прашања може да бидат: "Како е сообраќајот помеѓу овде и таму?" или "Дали има нешто што би сакале да донесам?" Во поемотивни ситуации, прашањата може да вклучуваат: „Зошто мислиш дека тоа ти пречи толку многу? или „Звучиш вознемиренодали нешто не е во ред?“ Испрашувањето вклучува барање дополнителни информации за да се разјасни вашата идеја за пораката на испраќачот. Еден клучен елемент на овие типови прашања е тоа што тие бараат од говорникот да елаборира. Меѓутоа, не сите прашања се подеднакво корисни. Додека искрените прашања се насочени кон разбирање на другите, фалсификуваните прашања не се; тие често се маскирани обиди да се испрати порака. Парафразира. Искреното испрашување често е вредна алатка за зголемување на разбирањето. Меѓутоа, понекогаш треба да направите уште еден чекор. Сега размислете за друг тип на повратни информации - оној што ќе ви помогне да го потврдите вашето разбирање. Овој вид на повратни информации, наречен парафразирање, вклучува повторување со свои зборови на пораката што мислевте дека говорникот штотуку ја испратил. Во секој случај, клучот за успехот е да ги повторите коментарите на другата личност со свои зборови како начин за вкрстување на информациите. Ако едноставно ги повторувате коментарите на говорникот дословно, ќе звучите глупаво - а сепак можеби погрешно разбирате што е кажано и зошто. Фаќајте белешки. Разбирањето на другите е од клучно значење, се разбира, но тоа не гарантира сеќавање. Како што прочитавте претходно во ова поглавје, слушателите обично забораваат на половина од она што го слушаат веднаш потоа.

95

Понекогаш потсетувањето не е особено важно. Не треба да задржувате многу детали за авантурите за одмор што ги раскажува соседот или приказните од детството што ги раскажува роднина. Меѓутоа, во други времиња, важно е да се запамети пораката дури и малите детали. Предавањата што ги слушате на часовите се очигледен пример. Исто така, може да биде важно да ги запомните деталите за плановите што ве вклучуваат: времето на идниот состанок, името на телефонскиот повикувач чија порака сте ја примиле или наредбите што ги дава вашиот шеф на работа. Во такви моменти паметно е да се фаќаат белешки наместо да се потпираат на вашата меморија. Понекогаш овие белешки може да бидат едноставни и кратки: име и телефонски број запишани на парче хартија или листа на работи што треба да се подигнат на пазарот. Во други случаи - на пример предавање - вашите белешки треба да бидат многу подолги. Погледнете ја контролната листа на следната страница за стратегии за земање белешки кога деталите се неопходни. Слушање ориентирано кон задачи: стил на слушање кој првенствено се занимава со исполнување на задачата што е на располагање. Прашање: пристап во кој примачот отворено бара дополнителни информации од испраќачот. Искрено прашање: прашање поставено со вистинска желба да се учи од друга личност. Фалсификувано прашање: прашање што не е вистински барање за нови информации. Парафразирање: повратна информација во која примачот ги преформулира мислите и чувствата на говорникот. Релационално слушање: стил на слушање кој е воден првенствено од грижата да се изгради емоционална блискост со говорникот. Релационо слушање. Целта на релациското слушање е емоционално поврзување со другите. Релационално ориентирани слушатели обично се сметаат за екстровертни, внимателни и пријателски расположени. Тие се повеќе фокусирани на разбирање на луѓето отколку на обидот да ги контролираат. Релациската ориентација има очигледни силни страни. Но, има некои помалку очигледни недостатоци. Лесно е премногу да се вклучиш во чувствата на другите. Релационите слушатели може да ја изгубат својата одвоеност и способност да го проценат квалитетот на информациите што другите ги даваат во обид да бидат пријатни и да ги поддржат. Помалку релативно ориентирани комуникатори можат да ги гледаат како премногу експресивни, па дури и наметливи. Еве неколку стратегии за да се биде ефективен релациски слушател. Одвојте време. Целта на слушањето ориентирано кон задачи е ефикасност, но релациското слушање не може да биде поразлично. Охрабрувањето на другите да ги споделат своите мисли и чувства може да потрае. Ако брзате, можеби е најдобро да ги

96

презакажете релативно фокусираните разговори за подобро време. Дарот на внимание често зборува сам за себе, дури и кога не знаете што да кажете. Медицинските студии покажуваат дека, дури и кога лекарите не можат да излечат пациенти, вештините за справување на пациентите се позитивно поврзани со времето што нивните лекари го поминуваат слушајќи ги. Во некои ситуации, дури и кратки интеракции може да имаат релациски димензии. На малтретираниот претставник за услуги на клиентите може сочувствително да му кажете: „Зафатен ден, а?“ Или, може да му се заблагодарите на некој особено трпелив продавач велејќи: „Навистина ценам што одвоивте време да го објасните ова толку трпеливо“. Слушајте неискажани мисли и чувства. Луѓето често не го кажуваат она што им е на ум или во срцето. Има многу причини зошто: такт, збунетост, недостаток на свест, страв од негативно осудување. Кога градењето врска е целта, може да биде вредно да слушате неискажани пораки. Кога размислувате да истражувате неискажани чувства и мисли, внимавајте да не љубители. Продолжете внимателно и привремено изразете ги вашите претпоставки. Охрабрете ги дополнителните коментари. Дури и ако не истражувате неискажани пораки, можете да ги зајакнете односите едноставно со охрабрување на другите да кажат повеќе. Дури и ако не сте сценско биче, лесно е да го пренасочите разговорот назад кон себе. Наместо тоа, обидете се со едноставен експеримент за да ја докажете вредноста на фокусирањето на звучникот. Во следниот разговор, фокусирајте се на исцртување на другата личност. Ако изразите искрена желба да дознаете повеќе, веројатно ќе бидете изненадени од позитивните резултати. Говорникот може да биде благодарен што сте му помогнале да реши некој проблем, кога сè што навистина сте направиле е да слушате и да поставувате прашања. Големите учители ја користат оваа моќ редовно. Тие знаат дека учениците често учат повеќе кога ќе им се поставуваат прашања и ќе се охрабруваат да решаваат проблеми, отколку кога ќе им бидат дадени одговорите однапред. Аналитичко слушање. Додека релациското слушање може да ги подобри односите, целта на аналитичкото слушање е да се разбере пораката. Аналитичките слушатели истражуваат прашање од различни перспективи со цел да го разберат што е можно поцелосно. Аналитичкото слушање е добар пристап кога вашата цел е да го процените квалитетот на идеите и кога има вредност да гледате прашања од широк опсег на перспективи. Посебно е вредно кога работите се комплицирани. Од друга страна, темелниот аналитички пристап може да одземе многу време. Значи, кога се приближува рокот, можеби нема да одговорите толку брзо како што би сакал другата личност. Кога сакате да слушате аналитички, следете ги овие чекори.

97

Слушајте информации пред да оценувате. Принципот на слушање информации пред да се процени изгледа речиси премногу очигледен за да се спомене, но сепак сите ние сме виновни што ги проценуваме идеите на говорникот пред целосно да ги разбереме. Тенденцијата за предвремени проценки е особено силна кога идејата што ја слушате се коси со вашите сопствени верувања. Како што рече еден писател, правото да се зборува е бесмислено ако никој не слуша. Едноставно не е доволно што ја отфрламе цензурата, имаме афирмативна одговорност да го слушнеме аргументот пред да не се согласиме со него. Можете да ја избегнете тенденцијата да судите пред да разберете, следејќи го едноставното правило за парафразирање на идеите на говорникот пред да одговорите на нив. Напорот потребен за да ги преведете идеите на соговорникот со свои зборови ќе ве спречи да се расправате, а ако вашето толкување е погрешно, веднаш ќе дознаете. Одделете ја пораката од говорникот. Првите регистрирани случаи на обвинување на гласникот за непријатна порака се случиле во античка Грција. Кога гласниците известувале за загуби во битките, нивните генерали понекогаш одговарале на лошите вести со убивање на гласниците. Овој вид на ирационална реакција е сè уште вообичаена (иако за среќа помалку насилна) денес. Размислете за неколку ситуации во кои постои тенденција да се налутите на комуникаторот кој носи непријатни вести: Инструктор се обидува да објасни зошто сте поминале лошо на главен труд; пријател објаснува што направи за да се излажеш на забавата минатата сабота навечер; шефот посочува како би можеле подобро да си ја вршите работата. Во вакви моменти, ако сте иритирани со носителот на непријатни информации, не само што може да пропуштите важни информации, туку и да им наштети на вашите односи. Постои втор начин на кој збунувајќи ја пораката и гласникот може да ве спречи да ги разберете важните идеи. Понекогаш може погрешно да ја намалите вредноста на пораката поради личноста која ја презентира. Дури и најздодевните инструктори, најидиотските роднини и најпребирливите шефови повремено даваат добри точки. Ако отпишете сè што некој ќе каже пред да размислите, можеби се изневерувате себеси за некои вредни информации. Пребарајте вредност. Дури и ако слушате со отворен ум, порано или подоцна ќе завршите да слушнете информации кои се или толку неважни или толку лошо пренесени што сте во искушение да ги прилагодите. Иако брзото бегство од таквите досадни ситуации понекогаш е најдоброто нешто што може да се направи, има моменти кога можете да профитирате од посветувањето големо внимание на навидум безвредната комуникација. Ова е особено точно кога сте заробени во ситуација во која единствените алтернативи за внимателноста се псевдослушувањето или искрената грубост. Откако ќе се обидете, веројатно можете да најдете одредена вредност дури и во најлошите ситуации. Размислете како би можеле да слушате опортунистички кога ќе се

98

најдете заклучени во досаден разговор со некој чии идеи се безвредни. Наместо да се измачувате додека не биде можно бегството, би можеле да се забавувате - а можеби и да научите нешто корисно - со внимателно слушање. Слушањето со конструктивен став е важно, но дури и најдобрите намери нема секогаш да ви помогнат да ги разберете другите. Следниве вештини можат да ви помогнат да дознаете пораки кои инаку би можеле да бидат збунувачки, како и да ви помогнат да видите како тие пораки можат да направат разлика во вашиот живот. Аналитичко слушање: слушање во кое примарна цел е целосно да се разбере пораката, пред каква било евалуација. Критичко слушање: слушање во кое целта е да се оцени квалитетот или точноста на забелешките на говорникот. Критичко слушање. Целта на критичкото слушање е да се оди подалеку од обидот да се разбере и анализира предметната тема, и наместо тоа, да се процени нејзиниот квалитет. Во својот најдобар случај, критичките слушатели ги применуваат алатките за аналитичко слушање за да видат дали идејата стои под внимателно испитување. Критичкото слушање може да биде особено корисно кога целта е да се истражи некој проблем. Но, луѓето кои се критички слушатели, исто така, можат да ги фрустрираат другите, кои можеби мислат дека грабнат сè што велат луѓето. Кога критичкото слушање е соодветно, следете ги овие упатства. Испитајте ги доказите и резонирањето на говорникот. Говорниците обично нудат некаква поддршка за да ги поткрепат своите изјави. Дилер на автомобили кој тврди дека домашните автомобили се исто толку сигурни како и увозот, може да цитира статистика за зачестеноста на поправките од Извештаите за потрошувачи или да ве упати на задоволни клиенти, на пример; и професор кој тврди дека студентите не работат толку напорно како порано, може да раскажуваат приказни за тогаш и сега за да ја поддржат тезата. Покрај внимателното разгледување на доказите што ги презентира говорникот, критичкиот слушател ќе погледне и како тие докази се составени за да се докаже некоја поента. Логичарите идентификуваа голем број логички заблуди-грешки во расудувањето кои можат да доведат до лажни заклучоци. Всушност, логичарите идентификувале повеќе од 200 заблуди. Оценете го кредибилитетот на говорникот. Прифатливоста на идејата често зависи од нејзиниот извор. Ако вашиот долгогодишен семеен пријател, само-направениот милионер, ве покани да ги вложите вашите животни заштеди во фјучерси на овошјето јојоба, можеби ќе бидете благодарни за бакшишот. Ако вашиот мртов зет ја даде истата понуда, веројатно ќе се насмеете од предлогот. Испитајте ги емоционалните апели. Понекогаш само емоциите може да бидат доволна причина да ве убедиме. Можеби ќе му позајмите на пријателот пари заради

99

старите времиња, иако не очекувате наскоро повторно да ги видите парите. Во други случаи, грешка е да дозволите да ве поколебаат емоциите кога логиката на точката не е здрава. Возбудата или забавата во рекламата или мамката за ниски месечни плаќања веројатно не се доволно добра причина да купите производ што не можете да си го дозволите. Додека читате за ориентирани кон задачи, релациски, аналитички и критички пристапи кон слушањето, можеби сте забележале дека вообичаено користите некои повеќе од другите. Истражувачите сè уште се обидуваат да утврдат колку се потпираме на различни пристапи - и колку треба. Нема сомнение дека можете да го контролирате начинот на кој слушате и користите стилови кои најдобро одговараат на прифатената ситуација. Кога на вашата врска со говорникот му треба внимание, прифатете релациски пристап. Кога станува збор за јасност, бидете слушател ориентиран кон акција. Ако се бара анализа, облечете го тој стил. И кога ефикасноста е она што е најважно, станете модел на ориентација ориентирана кон задачите. Можете исто така да ја зголемите вашата ефикасност со проценување на преференциите за слушање на вашите партнери за разговор и прилагодување на вашиот стил на нив. ПОДДРЖУВАЧКО СЛУШАЊЕ Постои уште еден вид на слушање и одговарање што може да вклучи кој било од пристапите штотуку опишани. Во поддржувачкото слушање, примарна цел е да му се помогне на говорникот да се справи со личните дилеми. Понекогаш проблемот е голем: „Не сум сигурен дека овој брак ќе успее“ или „Не можам да одлучам дали да го напуштам училиштето“. Во други времиња проблемот е поскромен. Еден пријател можеби се обидува да одлучи каков роденденски подарок да купи или каде да помине одмор. Слушателите што ги поддржуваат обично се оценуваат како оптимисти, искрени, разбирливи и охрабрувачки. Не постои прашање за вредноста на добивањето поддршка кога се соочувате со лични проблеми. Истражувањата покажуваат дека поддржувачката комуникација може да ја намали осаменоста и стресот и да изгради самодоверба. Постојат дури и докази дека луѓето со добри мрежи за поддршка имаат тенденција да живеат подолго од другите. И придобивките одат во двата правци. Луѓето кои обезбедуваат социјална поддршка честопати и самите чувствуваат зголемено чувство на благосостојба. Поддршка на слушање: пристапот на прием кој се користи кога другите бараат помош за лични дилеми. ОНЛАЈН СОЦИЈАЛНА ПОДДРШКА Традиционално, најголемата социјална поддршка доаѓаше од личните познаници: пријателите, семејството, соработниците, соседите итн. Меѓутоа, во онлајн заедниците, странците можат да споделуваат интереси и грижи и потенцијално да добијат поддршка еден од друг.

100

Некои онлајн групи нудат специјализирана поддршка. Областите на фокус вклучуваат зависност, Аспергеров синдром, козависност, проблеми со долгот, семејно насилство, нарушувања во исхраната, коцкање, неплодност, спонтан абортус, сексуална злоупотреба и самоубиство, за да наведеме само неколку. Во некои аспекти, онлајн помошта е слична на онаа лице-в-лице. Целите се да се добијат информации и емоционална поддршка. На други начини, тоа се разликува. Најочигледната разлика е во тоа што многу членови на онлајн заедниците не се сретнале лично и можеби не ги знаат ни вистинските имиња. Оваа анонимност може да биде плус во тоа што им овозможува на луѓето да се чувствуваат удобно да се отворат, но може да биде и недостаток, особено ако луѓето не даваат поддршка. Социјалната мрежа Редит е критикувана затоа што им дозволува на корисниците анонимно да објавуваат расистички, сексистички и хомофобични шеги и коментари. Бидејќи не можат да се идентификуваат, некои луѓе можеби ќе кажат работи на интернет што не би ги кажале лично. Една разлика помеѓу личните и виртуелните групи за поддршка е тоа што онлајн групите често се фокусираат конкретно на едно прашање, додека во традиционалните односи, луѓето веројатно покриваат широк опсег на теми. Друга разлика ги вклучува стапката и количината на самооткривање: во традиционалните односи, луѓето обично ги откриваат личните информации бавно и внимателно, но со анонимноста на групите за поддршка на интернет, тие обично се отвораат речиси веднаш. ПОЛОВА И СОЦИЈАЛНА ПОДДРШКА Мажите и жените традиционално ја дефинираат потпорната комуникација малку поинаку. Лингвистката Дебора Танен, која е позната по своето истражување за родот и комуникацијата, нуди пример за кажување на нечии неволји на друга личност. Кога жените ги споделуваат своите неволји со други жени, одговорот е често појавување на „и јас“ откривање. На пример, една жена може да каже: "Разбирам. Мојот партнер никогаш не се сеќава на мојот роденден!" Ваквиот одговор меѓу жените обично се сфаќа како знак на нивната поврзаност и солидарност. Навистина, жените може дури и да копаат длабоко за да најдат соодветно искуство или емоција за споделување, што е една од причините поради која среќата (како и незадоволството) често се чувствуваат заразни. Мажите традиционално се социјализирани за да се фокусираат помалку на емоционалната поврзаност, а повеќе на конкуренцијата и емоционалната контрола. Следствено, ако жената одговори на машкиот разговор со неволји со соодветно искуство, тоа може да му се чини како еднократно, како да имплицира „вашите проблеми не се толку извонредни“ или „моите се уште полоши“. Накратко, она што се чувствува како емпатија кон неа може да се чувствува како смирување за него. И бидејќи мажите често се обесхрабрени да изразат интензивни емоции, тие може да сметаат дека е поддршка да понудат решение или одвраќање како „Не грижете се за тоа“ или „Еве што треба да направите...“ Како што може да предвидите, жените кои се

101

навикнати на различен стил на социјална поддршка може да чувствуваат дека мажите кои реагираат на овој начин ги отфрлаат своите грижи или ги омаловажуваат нивните проблеми. Секако, мораме да внимаваме да не се прегенерализираме. Родовите улоги постојано се развиваат, а голем број фактори се во интеракција со родот за да го обликуваат начинот на кој луѓето обезбедуваат социјална поддршка-вклучувајќи културна позадина, лични цели, експресивен стил и когнитивна сложеност. Сепак, разбирањето на традиционалните обрасци и социјалните обичаи може да ни помогне да ја избегнеме претпоставката дека нашиот начин е единствениот или вистинскиот начин да понудиме утеха. ВИДОВИ ПОДДРЖНИ ОДГОВОРИ Без оглед на односот и темата, можете да изберете од неколку стилови за да одговорите поддржувачки на забелешките на друго лице. Секој од овие стилови има предности и недостатоци. Додека ги читате, размислете за најдобриот стил за одредена ситуација. Советување. Кога некој ќе сподели загриженост со вас, може да понудите решение, кое научниците го нарекуваат советодавен одговор. Иако советите понекогаш се вредни, честопати не се толку корисни како што мислите. Постојат две главни причини зошто нудењето совет воопшто не функционира особено добро. Прво, може да биде тешко да се каже кога некој навистина го сака вашето мислење. Понекогаш барањето е јасно: "Што мислите дека треба да направам?" Меѓутоа, во други времиња, намерата на говорникот не е толку јасна. Изјави како „Што мислите за Џеф? „Дали тоа би било пример за сексуално вознемирување? и „Навистина сум збунет“ може да биде дизајнирана повеќе за да бара информации или да објави проблем. Луѓето често не сакаат совет, дури и ако тие укажуваат дека сакаат. Можеби не се подготвени да го прифатат, туку треба едноставно да ги кажат своите мисли и чувства. Дури и кога некој со проблем бара совет, нудењето можеби нема да биде корисно. Вашиот предлог можеби нема да го понуди најдобриот курс што треба да се следи, во тој случај може да биде дури и штетен. Често постои искушение да им кажеме на другите како би се однесувале на нивно место, но важно е да сфатиме дека она што е правилно за една личност можеби не е добро за друга. Поврзана последица на советувањето е тоа што често им дозволува на другите да избегнат одговорност за нивните одлуки. Партнерот кој следи ваш предлог кој не успева секогаш може да ви ја префрли вината. Советите се добредојдени кога се јасно побарани и кога советникот се чини дека е загрижен да ги почитува потребите на лицето на примачот. Пред да понудите совет, разгледајте ја контролната листа на оваа страница.

102

Судење. Оценувачкиот одговор на некој начин ги оценува мислите или однесувањето на испраќачот. Пресудата може да биде поволна („Тоа е добра идеја“ или „Сега сте на вистинскиот пат“) или неповолна („Таков став нема да ве однесе никаде“). Но, во секој случај тоа имплицира дека Лицето кое суди е на некој начин квалификувано да ги процени мислите или однесувањата на говорникот. Понекогаш негативните пресуди се чисто критични. Колку пати сте слушнале такви одговори како "Па, вие го побаравте тоа!" или "Ти реков така!" или „Само се жалиш за себе“? Иако ваквите коментари понекогаш можат да послужат како вербален повик за будење, тие обично ги влошуваат работите. Во други времиња, негативните пресуди се помалку критични. Тие вклучуваат она што обично го нарекуваме конструктивна критика, која има за цел да му помогне на лицето да се подобри во иднина. Ова е одговорот што го даваат пријателите за сè, од изборот на облека до работните места и пријателите. Друго вообичаено опкружување за конструктивна критика се јавува во училиштето, каде што инструкторите ја оценуваат работата на учениците за да им помогнат да ги совладаат концептите и вештините. Но, без разлика дали е оправдана или не, дури и конструктивната критика ризикува да предизвика одбранбеност бидејќи може да го загрози само-концептот на личноста кон која е насочена. Пресудите имаат најголеми шанси да бидат примени кога постојат два услови: а. Лицето со проблемот побара евалуација од вас. Повремено, несаканата пресуда може да доведе некого да се вразуми, но почесто овој вид непоканети проценки ќе предизвика одбранбен одговор. б. Вашето расудување е навистина конструктивно и не е дизајнирано како омаловажување. Ако сте во искушение да ги користите проценките како оружје, не се залажувајте да мислите дека помагате. Честопати изјавата „ова ти го кажувам за твое добро“ едноставно не е точна. Ако можете да се сетите да ги следите овие две упатства, вашите пресуди веројатно ќе бидат поретки и подобро примени. Анализирање. Во изјавата за анализа, слушателот се обидува да помогне со тоа што нуди толкување на пораката на говорникот. Мотивот овде е различен од видот на користената анализа, во која целта беше да имате корист вам, на слушателот. Во овој случај, анализата е насочена кон помагање на другата личност. Толкувањата честопати се ефективни начини да им се помогне на луѓето со проблеми да разгледаат алтернативни значења за кои не би помислиле без ваша помош. Понекогаш јасна анализа ќе направи збунувачки проблем наеднаш јасен, или сугерирајќи решение или барем обезбедувајќи разбирање за тоа што се случува. Во други времиња, анализата може да создаде повеќе проблеми отколку што решава. Има два проблеми со анализата. Прво, вашето толкување можеби не е точно, во тој

103

случај говорникот може уште повеќе да се збуни ако го прифати. Второ, дури и ако вашето толкување е точно, тоа гласно кажување можеби нема да биде корисно. Постои шанса тоа да предизвика одбранбеност (бидејќи анализата може да имплицира супериорност и расудување), па дури и ако не е така, лицето можеби нема да може да го разбере вашиот став за проблемот без да го реши лично. Како можете да знаете кога е корисно да понудите анализа? Списокот за проверка на оваа страница предлага неколку упатства што треба да се следат. Испрашување. Пред неколку страници зборувавме за испрашувањето како еден начин за подобро разбирање на другите. Одговорот на прашање може да биде и начин да им помогнете на другите да размислуваат за нивните проблеми и да ги разберат појасно. На пример, испрашувањето може да му помогне на партнерот во разговор попрецизно да ги дефинира нејасните идеи. Може да одговорите на пријател со редица на испрашување: „Рековте дека Грег се однесува „поинаку“ кон вас во последно време. Што правеше? Друг пример за прашање што помага да се разјасни е следниот: „Им кажавте на вашите цимери дека сакате да бидат покорисни во одржувањето на местото чисто. Што би сакале да прават? Прашањата, исто така, можат да ги поттикнат луѓето подетално да ги испитаат ситуациите зборувајќи за тоа што се случило или за лични чувства - на пример, "Како се чувствуваше кога те одбија? Што направи тогаш?" Овој тип на испрашување е особено корисен кога имате работа со некој кој е тивок или не сака под околностите многу да зборува за проблемот. Иако прашањата имаат потенцијал да бидат корисни, тие исто така ризикуваат да го збунат или одвлечат вниманието на личноста со проблемот. Најдоброто испрашување ги следи овие принципи: (1) Не поставувајте прашања само за да ја задоволите сопствената љубопитност. Можеби ќе станете толку заинтересирани за приказната на другата личност што ќе сакате да слушнете повеќе. „Што рече тогаш? можеби ќе бидете во искушение да прашате „Што се случи следно? Одговарањето на прашања како овие може да ја збуни личноста со проблемот, па дури и да ја остави повозбудена од порано.

(2) Бидете сигурни дека вашите прашања нема да ја збунат или одвлечат вниманието на личноста на која се обидувате да и помогнете. На пример, да прашате некого: "Кога започна проблемот?" може да даде поим за тоа како да се реши - но исто така може да доведе до долга дигресија што само ќе ги збуни работите. Како и со советите, важно е да бидете сигурни дека сте на вистинскиот пат пред да поставувате прашања.

(3) Не користете прашања за да ги прикриете вашите предлози или критики. Сите сме биле испрашувани од родители, наставници или други личности кои се чинеше дека се обидуваа да не заробат или индиректно да не водат. На овој начин, испрашувањето станува стратегија што може да имплицира дека прашувачот веќе има

104

одредена идеја за тоа во која насока треба да се движи дискусијата, но не е подготвен директно да ви каже. Утешително. Понекогаш утешните зборови честопати може да бидат токму она што му треба на другата личност. Во други случаи, овој вид коментар воопшто не е корисен; всушност, може дури и да ги влоши работите. Да му кажеш на личност која е очигледно вознемирена дека сè е во ред или да се шегуваш за сериозна работа, може да го банализира проблемот. Луѓето може да ги гледаат вашите коментари како смирување, оставајќи ги да се чувствуваат полошо од порано. Како и со другите стилови за кои ќе разговараме, утешувањето може да биде корисно, но само во одредени околности. За прилики кога утешувањето е соодветен одговор, следете ги овие упатства: (1) Погрижете се вашите утешни забелешки да бидат искрени. Лажниот договор или охрабрувањето е веројатно полошо од немањето поддршка, затоа што ја додава навредата на вашата нечесност на болката што другата личност веќе ја чувствува.

(2) Бидете сигурни дека другата личност може да ја прифати вашата поддршка. Понекогаш стануваме толку вознемирени што не сме подготвени или способни да слушнеме ништо позитивно. Дури и ако вашите совети, судови и анализи се точни и вашите прашања се искрени, па дури и ако вашата поддршка доаѓа од најдобрите мотиви, овие одговори честопати не помагаат. На пример, обично е повредливо наместо корисно да се каже: „Има луѓе полоши од тебе“ или „Никој никогаш не рекол дека животот е фер“. Исто така, може да биде фрустрирачки да се слушне „Разбирам како се чувствуваш“ од луѓе кои навистина не можат да знаат низ што поминува личноста. Вообичаено е многу покорисно да слушате без осудување, да ги признаете чувствата на личноста и да кажете дека се грижите и дека ќе стоите покрај вознемирениот поединец во тешките моменти.

Поттикнување. Советувањето, судењето, анализирањето, испрашувањето и утешувањето се сите активни пристапи за помагање на тоа што бараат голем придонес од испитаникот. Друг пристап за решавање проблеми е попасивен. Поттикнувањето вклучува употреба на тишини и кратки изјави за охрабрување за да се извлечат другите, а со тоа да им се помогне да ги решат сопствените проблеми. Поттикнувањето особено добро функционира кога не можете да им помогнете на другите да донесат одлука. Во такви моменти вашето присуство може да делува како катализатор за да им помогне на другите да ги најдат своите одговори. Поттикнувањето најдобро ќе функционира кога е направено искрено. Вашето невербално однесување - контакт со очи, држење, израз на лицето, тон на гласот мора да покаже дека сте загрижени за проблемот на другата личност. Механичкото поттикнување веројатно ќе иритира наместо помош.

105

Рефлектирање. Пред неколку страници прочитавте за вредноста на парафразирањето за да ги разберете другите. Истиот пристап може да се користи како потпорен одговор. Го користиме терминот рефлексија за да го опишеме овде, за да нагласиме дека целта не е толку да се разјасни вашето разбирање, колку да му помогнете на соговорникот да ги слушне и размисли зборовите што тој или таа штотуку ги кажал. Кога го користите овој пристап, не заборавајте да ги одразувате и мислите и чувствата што ги слушате како се изразуваат. Одразот на идеите и чувствата на говорникот може да биде изненадувачки корисно. Прво, размислувањето му помага на другата личност да го реши проблемот. Јасноста што доаѓа од овој вид перспектива може да овозможи да се најдат решенија кои претходно не беа очигледни. Рефлексијата, исто така, му помага на лицето да растоварува повеќе од грижите што ги носи наоколу, што често доведува до олеснување што доаѓа од катарза. Конечно, слушателите кои ги рефлектираат мислите и чувствата на говорникот (на пример, наместо да судат или анализираат) ја покажуваат својата вклученост и загриженост. Списокот за проверка на оваа страница сугерира фактори што треба да ги земете предвид пред да парафразирате додека нудите поддршка. Советувачки одговор: помошен одговор во кој примачот нуди предлози за тоа како говорникот треба да се справи со проблемот. Оценувачки одговор: реакција во која примачот ја оценува пораката на испраќачот или позитивно или неповолно. Изјава за анализа: стил на помош во кој слушателот нуди интерпретација на пораката на говорникот. Утешување: стил на одговор во кој слушателот го смирува, поддржува или го одвлекува вниманието на лицето кое бара помош. Поттикнување: користење на тишина и кратки изјави за охрабрување за да се извлече говорник. Рефлексија: Слушање што му помага на лицето што зборува да ги слушне и да размислува за зборовите штотуку изговорени. Можете да ги зголемите шансите за избор на најдобриот стил на помош во секоја ситуација со разгледување на три фактори.

(1) Ситуацијата: Понекогаш на луѓето им треба вашиот совет. Во други времиња, вашето охрабрување и утеха ќе ви бидат од голема помош, а во други моменти вашата анализа или проценка може да биде навистина корисна. И, како што видовте, има моменти кога вашето поттикнување и размислување може да им помогне на другите да го најдат својот одговор.

106

(2) Другото лице: Некои луѓе се способни да размислуваат за совет, додека други користат предлози за да избегнат да донесуваат свои одлуки. Многу комуникатори се крајно одбранбени и не се способни да примаат анализи или пресуди без да се нафрлат. Сепак, други не се опремени јасно да размислуваат за проблемите.

(3) Вашите силни и слаби страни: Можеби сте најдобри во тивко слушање, давајќи совет од време на време. Или можеби сте особено остроумни и можете да понудите навистина корисна анализа на проблемот. Се разбира, исто така е можно да се потпрете на стилот на одговор кој не е корисен. Можеби сте премногу осудувачки или премногу желни да советувате, дури и кога вашите предлози не се поканети или продуктивни. Во повеќето случаи, најдобриот начин да помогнете е да користите комбинација од одговори на начин кој одговара на потребите на приликата и одговара на вашиот личен стил на комуникација.

СЕМНИФИКАЦИЈА Сосировите теории за парадигматските или синтагматските односи на знакот досега не доведоа до разбирање за тоа како функционираат знаците. Сосир бил заинтересиран за главниот јазичен систем; второ, начинот на кој овој систем се поврзува со реалноста на која се однесува, речиси незаинтересиран за тоа како тој се однесува на читателот и неговата социо-културна положба. Тој беше загрижен за сложените начини на кои може да се конструира една фраза и како нејзината форма го одредува нејзиното значење, но помалку го интересираше фактот дека оваа фраза може да значи различни работи за различни луѓе во различни ситуации. Со други зборови, тој не го гледаше значењето како процес на преговарање помеѓу продуцентот/примачот на текстот и текстот. Сосир го нагласи текстот, а не како знаците во текстот комуницираат со културното и личното искуство на корисникот (и тука веќе не е важно да се прави разлика помеѓу продуцентот на текстот и неговиот читател), ниту како конвенциите. од текстот е во интеракција со конвенциите искусни и очекувани од корисникот. Ролан Барт, во лозата на Сосир, беше првиот што разви систематски модел со кој оваа идеја за преговарање, идејата за интерактивно значење, може да се анализира. Во срцето на теоријата на Барт е идејата за две нивоа на означување. Означувањето. Првото ниво на означување е она на кое работеше Сосир. Ова ниво го опишува односот помеѓу означителот и означеното во знакот, како и односот помеѓу знакот и неговиот референт во надворешната реалност. Барт ова ниво го нарекува означување. Ова се однесува на очигледното значење на знакот, значењето на ниво на здрав разум. Фотографија на улица ја означува таа конкретна улица; зборот „улица“ означува градски пат, граничи со градба. Но, улицата можеме да ја фотографираме на значително различни начини.

107

Можеме да користиме филм во боја, можеме да избереме бледо сончев ден, можеме да користиме низок контраст помеѓу елементите на рамката, со што улицата ќе изгледа како среќна, топла, попустлива заедница за децата кои се грижат да играат таму. Или, пак, можеме да користиме црно-бел филм, висок контраст на фокус на елементите на кадарот, така што улицата изгледа добредојдена, нечовечка, негостољубива, деструктивна средина за тие деца. Овие две фотографии може да се направат во исто време од денот, а разликата е само неколку сантиметри во позиционирањето на камерата. Денотативните значења на двете фотографии би биле исти, но разликата би била во нивната конотација. Конотација е терминот што Барт го користи за да опише еден од трите начини на кои знаците работат на второто ниво на означување. Ја опишува интеракцијата што се јавува кога знакот се вкрстува со чувствата или емоциите на неговите корисници и со вредностите на нивната култура. Ова се случува кога значењето преминува во доменот на субјективното или барем на интерсубјективното - односно кога толкувачот е под влијание и на толкувачот и на објектот или знакот. За Барт суштински фактор во однос на конотацијата е означителот од првото ниво на означување. Означителот на првото ниво е знакот на конотација. Нашите имагинарни фотографии и двете претставуваат иста улица; разликата меѓу нив престојува во формата, во изгледот на фотографијата, односно во означителот. Барт (1977) тврди дека, барем во случајот на фотографијата, разликата помеѓу ознаката и конотацијата е јасна. Денотација е механичка репродукција на филмот на објектот кон кој е насочена камерата. Конотацијата е човечкиот дел од процесот - тоа е изборот на она што ќе го вклучиме во кадарот, фокусот, решетката, аголот на камерата, квалитетот на филмот итн. Денотација е она што го фотографираме; конотацијата е начинот на кој фотографираме. Можеме да ја прошириме оваа идеја дополнително. Тонот на нашиот глас, начинот на кој зборуваме конотираат чувства или вредности поврзани со она што го кажуваме; во музиката, индикацијата allegro ma non troppo е упатство за тоа како се свират нотите, за конотативните или емоционалните вредности што ќе ги пренесеме. Изборот на зборови често е избор на конотација - „спор“ или „штрајк“, до „подмачкување на оската“ или „поткуп“. Овие примери покажуваат емоционални или субјективни конотации, иако треба да претпоставиме дека и другите луѓе во нашата култура споделуваат барем некои од овие конотации, кои на тој начин се интерсубјективни. Другите конотации можат да бидат нешто повеќе социјални и помалку лични. Често користен пример е ознаката на униформата на претпоставениот офицер. Во едно хиерархиско општество, кое ги нагласува разликите меѓу класите и чиновите и кое следствено ги цени високите општествени позиции, овие знаци на ранг конотираат високи вредности. Овие обележја обично се изработени од злато, со шема на круни или ловоров гранки, а колку повеќе ги има, толку е повисок рангот што го означуваат.

108

Во општество кое не ја цени класната разлика или хиерархиите, офицерските униформи ретко покажуваат карактеристични знаци на подредени кои ја означуваат супериорната вредност на чинот. Униформата на Фидел Кастро и на претседателот Мао речиси ништо не се разликуваа од оние на луѓето што тие ги водеа. Сепак, тие означуваат висок чин очигледно како пруски офицер од 19 век кој не можел да се движи под тежината на својата униформа. Конотацијата е, во најголем дел, произволна, специфична за одредена култура, иако честопати презема иконска димензија. Начинот на кој фотографијата на дете направена со слаб контраст во фокусот може да конотира носталгија е само делумно икона. Овој тип на фокус е мотивиран знак за непрецизноста на меморијата, но и мотивиран знак на сентименталното: слаб фокус = нежност! Но, за да го декодираме вака, потребен ни е и конвенционален елемент за да знаеме дека фокусот од овој тип е значаен избор направен од фотографот, а не ограничување поради опремата. Кога сите фотографии би биле вака направени, повеќе немаше да конотираат носталгија. Бидејќи конотацијата работи на субјективно ниво, не сме секогаш свесни за тоа. Црнобелата слика, со силен контраст, нечовечки на улицата може да се чита премногу често од перспектива на нејзиното денотативно значење: улиците се такви. Понекогаш е полесно да се земат конотативните вредности како што претставуваат денотативни факти. Една од главните цели на семиотичката анализа е да ни обезбеди аналитички методи и рамка на мислата за да не заштити од таквото погрешно читање. Митот. Вториот од трите начини на кои знаците функционираат на второто ниво на означување е преку митот. Би сакал Барт (1973) да не го користел овој термин, бидејќи тој обично се однесува на идеи кои се лажни: „Тоа е мит...“ или „Мит дека Британија сè уште е една од големите сили на светот“. Оваа нормална употреба на зборот е онаа на личност која нема доверба во некоја идеја. Барт го користи во смисла на нешто во што може да се верува, оригиналното значење на зборот. Мит е приказна преку која културата објаснува или разбира одредени аспекти на реалноста или природата. Примитивните митови се за животот и смртта, луѓето и боговите, доброто и злото. Нашите софистицирани митови се за машкоста и женственоста, семејството, успехот, британската полиција, науката. Митот, за Барт, го претставува начинот на размислување за проблемот во културата, начин на концептуализација и разбирање на проблемот. Барт верува дека митот е синџир на концепти поврзани заедно. Така, традиционалниот мит за британските полицајци вклучува концепти како пријателство, безбедност, цврстина, неагресивност, недостаток на огнено оружје. Фотографското клише на крупен, весел полицаец што тапка мало девојче по главата се заснова, во второстепено значење, на фактот дека овој мит за полицијата е заеднички за таа култура: таа постои пред фотографијата, а фотографијата го активира синџир на концепти кои го сочинуваат митот. Ако конотацијата го претставува второстепеното значење на означителот, митот е второстепено значење на означеното.

109

Но, да се вратиме на нашиот пример со уличната сцена со која ја илустриравме конотацијата. Ако од нив беше побарано да ја фотографираат сцената со децата кои си играат на улица за дваесет различни фотографи, можам да кажам дека повеќето од нив би направиле црно-бела, многу јасна, нечовечна фотографија. Тоа е затоа што соодветните конотации најдобро се совпаѓаат со најчестите митови преку кои ја конципираме идејата за децата да си играат на улица. Нашиот доминантен мит за детството е дека тоа е или треба да биде време на природност и слобода. Растењето значи прилагодување на барањата на општеството, што подразбира губење на природноста и слободата. Вообичаено, градовите се сметаат за неприродни, вештачки креации кои на децата им обезбедуваат ограничена средина. Постои широко споделено верување во нашата култура дека подобро место за децата е селата. Можеме да ги спротивставиме овие митови со некои кои припаѓаат на други периоди. На пример, Елизабетанците го гледале детето како нецелосно возрасно лице; Августанците го гледаа животот во земјата како нецивилизиран - човечките вредности требаше да се најдат во цивилизираните градови, а животот во земјата се сметаше за пасторален, со што беше направен да одговара на разбирањето на жителите на градот. Барт тврди дека главниот начин на кој функционираат митовите е во насока на натурализирање на историјата. Ова, всушност, укажува дека митовите се производи на општествената класа која ја стекнала својата доминација во текот на одредена историја: значењата што митовите циркулираат мора да ја носат оваа историја со себе, но нивните постапки како митови ги тераат да се обидат да ја негираат ова и ги прикажуваат нивните значења како природни, а не историски или социјални. Митовите го мистифицираат или кријат нивното потекло, а со тоа и нивната политичка или социјална димензија. Митолозите ја откриваат историјата што се крие зад нив, но и општествено-политичките дејствија на митовите, преку нивно „демистифицирање“. Постои мит дека жените се „природно“ погрижливи од мажите, па нивното природно место е во домот, каде што се грижат за децата и се грижат за мажот, додека тој - исто толку „природно“, се разбира - тој ја игра улогата на семејниот хранител. Овие улоги потоа ја структурираат „најприродната“ социјална единица од сите - семејството. Презентувајќи ги овие значења како дел од природата, митовите го прикриваат своето историско потекло, што ги универзизира и прави да изгледаат не само непроменливи, туку и правични: ги прави да изгледаат дека им служат на интересите на мажите и жените подеднакво, криејќи се - а со тоа и политичките намери. . Историјата дека овие митови се претвораат во нешто природно ни кажува многу поинаква приказна. Овие значења на мажественост и женственост беа развиени за да им служат на интересите на мажите кои припаѓаат на буржоазијата во капитализмот тие дојдоа да им дадат значење на општествените услови создадени од индустријализацијата во деветнаесеттиот век. Ова бараше работната сила да ги напушти традиционалните рурални заедници и да се пресели во новите градови, каде што ќе живеат на улица и во куќи дизајнирани да примат што повеќе луѓе што е можно

110

поевтино. Заостанаа поширокото семејство и односите со традиционалната селска заедница и се појави нуклеарното семејство создадено од маж, жена и деца.

Условите за работа во фабриките не беа погодни за децата да ги придружуваат своите родители на работа, како што беше случајот во земјоделството - а тоа, заедно со отсуството на поширокото семејство значеше дека жената мораше да остане дома, додека мажот работеше „од -вистината“ и заработи пари. Синџирот на концепти што ги сочинуваат поврзаните митови за мажественост, женственост и семејството се размножуваше, но не случајно или природно: митовите секогаш им служеа на интересите на економскиот систем и класата што беше во предност - мажите од средната класа. Овој систем бараше нуклеарното семејство да биде „природна“ основна општествена единица; бараше женственоста да ги стекне своите „природни“ значења поврзани со грижата за децата, домашноста, чувствителноста, потребата за заштита, додека на мажественоста му беа дадени значењата на моќ, самопотврдување, независност и способност за делување на јавен простор. Така, тие изгледаат природно, но, всушност, од историска перспектива, мажите заземаат несразмерно голем број јавни позиции во нашето општество. Се разбира, митовите можат најефективно да ги натурализираат значењата, поврзувајќи ги со одредени аспекти на самата природа. Така, фактот дека жените раѓаат деца се користи за натурализирање значења поврзани со подготовката на храната и домаќинството (или „градење гнездо“!). Слично на тоа, поголемите и помускулести тела на мажите се користат за натурализирање на машката социјална и политичка моќ (која, сепак, нема никаква врска со физичката моќ). Променливата улога на жената во општеството и променливата структура на семејството значи дека овие митови ја сметаат нивната доминантна позиција (а со тоа и нивниот природен статус) предизвик, така што рекламната индустрија и производителите на масовни медиуми мора да најдат начини да поттикнат нови. митовите за мажественост и женственост да се развијат за да се направи простор за деловната жена, самохраниот родител и новиот „чувствителен“ маж. Овие митови, се разбира, не ги отфрлаат целосно старите, но отстрануваат одредени концепти од нивните синџири, додавајќи други - трансформацијата на митовите е еволутивна, а не револуционерна.

Ниту еден мит не е универзален во културата чиј дел е. Има доминантни митови, но има и контра-митови. Постојат субкултури во нашето општество кои имаат митови за британските полицајци спротивно на доминантните наведени погоре. Исто така, во градовите на улица постои мит како заедница која се издржува себеси, еден вид пошироко семејство кое претставува исклучително корисна социјална средина за децата. Ова е вид на мит што би одговарал на конотациите на нашата алтернативна улична фотографија.

111

Науката е добар пример каде контра-митовите се силно оспорени и оспорени од доминантниот мит. Живееме во култура заснована на принципите на науката. Доминантниот мит на науката ја прикажува способноста на човечкиот вид да ја прилагоди природата на нашите потреби, да ја подобри нашата безбедност и стандард на живеење, да ги слави нашите достигнувања. Науката се гледа како објективна, вистинита и добра. Но, контра-митот е исто така многу силен. Тој ја гледа науката како зло, доказ за оддалеченоста меѓу нас и природата и недоволното разбирање за неа. Како научници, ние сме најсебичните и најограничените луѓе, во извршувањето на нашите материјалистички цели. Интересно е да се забележи дека во популарната култура и двата мита се добро застапени. Фактичката страна на телевизијата, вестите, јавните работи, документарните филмови има тенденција да го претстави доминантниот мит повеќе отколку контра-митот; измислените телевизиски и кино продукции, од друга страна, ги менуваат пропорциите. Има повеќе научници кои се генијалци на злото отколку на доброто, а науката поставува повеќе проблеми отколку што решава. На пример, Гербнер (1973) ни покажува дека научниците прикажани во измислените телевизиски емисии се сметале за „најлажливи“, „сурови“ и „некоректни“ од сите професионални категории. Тој, исто така, цитира студија од 1963 година на Гасфилд и Швартс, кои исто така ја опишале сликата на научниците создадена од фантастични програми во кои тие се појавувале како „тврди“, „ладни“, „антисоцијални“, „неверници“ или „странци“. Гербнер, исто така, откри дека научното истражување резултирало со убиство во речиси половина од 25-те филмови во кои е прикажано. Пример би бил психолог кој ги хипнотизира горилите за да убива девојки кои го одбиваат. Типичен заплет е оној на опседнатиот научник, чии пронајдоци излегуваат од контрола и го убиваат, на очигледно олеснување на остатокот од општеството и публиката. Другиот аспект на митовите што Барт го нагласува е нивната динамичност. Како што реков погоре, тие се менуваат, а некои можат брзо да се променат за да се преклопат со променливите потреби и вредности на културата на која припаѓаат. На пример, митот за британскиот полицаец на кој се осврнав претходно, денес стана застарен и анахрон. Неговото последно големо телевизиско појавување беше во Диксон од Док Грин. Конотацијата и митот ги претставуваат главните начини на кои знаците функционираат на второто ниво на означување, односно нивото на кое интеракцијата помеѓу знакот и корисникот/културата е најактивна. Симболите. Но, Барт (1977) упатува и на трет начин на означување на ова ниво, кој тој го нарекува симболичен. Предметот станува симбол кога ќе стекне, преку конвенција и употреба, значење што му овозможува да застане на местото на нешто друго. РолсРојс е симбол на богатство, а сцената во претставата каде што човек е принуден да го продаде својот Ролс-Ројс може да го симболизира неуспехот на неговиот бизнис и губењето на своето богатство. Барт го користи примерот на сцената во Иван Грозни, во

112

која младиот цар се крсти меѓу златници, како симболична сцена, со тоа што златото е симбол на богатство, моќ и статус. Идеите на Барт за симболот се развиваат нешто помалку систематски од оние за конотацијата и митот, па затоа се помалку задоволувачки. Можеби ќе ги претпочитаме термините што ги користи Пирс. Ролс-Ројс е индекс на богатство, но симбол (во перкијанска смисла, а не бартезиска) на социјалниот статус на неговиот сопственик. Златото е индекс на богатство, но симбол на моќ. Или, пак, би било корисно да се остави сосировата традиција на лингвистиката и да се свртиме кон другите два концепта што широко се користат за опишување на аспектите на семиозата. Тоа се метафора и метонимија. Јакобсон (Јакобсон и Хале, 1956) верува дека овие два концепта ги идентификуваат основните начини на кои пораките ја извршуваат својата референтна функција. Метафора. Ако кажеме дека брод ги изора брановите, користиме метафора. Преземаме дејство на плуг за да го одржиме тестот. Она што го правиме е да го изразиме непознатото во смисла на познатото (метафората претпоставува дека дејството на плугот е познато, додека она на плугот не е познато). Жаргонските термини се „возило“ за познатото и „содржина“ за непознатото. Друга карактеристика што треба да се забележи е дека метафората истовремено ја искористува сличноста и разликата. Така, можеме да кажеме дека метафората функционира парадигматски, бидејќи возилото и содржината мора да претпоставуваат доволно сличности за да се стават во иста парадигма, но и доволно разлики за споредбата да го има потребниот елемент на контраст. Тие претставуваат единици со карактеристични карактеристики во рамките на парадигмата. Така, метафората „избразден“ спаѓа во парадигмата на глаголите со значење „да се расцепи“. Ова е традиционалната литературна дефиниција на метафората. Кога ќе го префрлиме вниманието од произволни знаци на иконски, наидуваме на низа проблеми. Метафорите се нешто поретки во визуелните јазици и ќе разбереме зошто откако ќе разговараме за метонимијата (подолу). Доволно е да се каже овде дека визуелниот јазик кој најчесто функционира на метафорични основи е оној на рекламирањето. Честопати некој настан или предмет се дава како метафора за производ. Мустанзите на Дивиот Запад се метафора за цигарите Марлборо; водопадите и природните зелени површини се метафора за ментол цигарите. Тие претставуваат јасни, манифестни метафори, во кои и возилото (мустанзи и водопади) и содржината (цигари) се визуелно присутни. И тука разликата е минимизирана, иако е очигледна. Но, моментално постои струја на надреалистичко рекламирање што е многу поблиску до вербалните метафори, со тоа што разликата се искористува исто колку и сличноста. Ова е визуелна верзија на метафората „Врне цигари“.

113

Но, метафорите не се само литературни алатки: Лакоф и Џонсон (1980) покажаа дека тие имаат многу поважна, секојдневна функција. Тие се дел од начинот на кој ги разбираме нашите секојдневни искуства. Да земеме два примери. Кога зборуваме за „висок“ морал, за „заспивање“ или за „пониски“ класи, зборуваме метафорично и секој пат ја користиме истата метафора: овде, просторната разлика ГОРЕ/ДОЛУ е направена за да дејствува како средство за голем број социјални искуства. Тоа е конкретна, физичка разлика, која се користи за да се даде значење на голем број малку поапстрактни општествени искуства. Оваа разлика, иако природна, не е неутрална: ние луѓето веруваме дека една од главните разлики меѓу луѓето и другите животни е тоа што стоевме на задните нозе како дел од еволутивниот процес на „исправување“. Разликите меѓу општествените класи, на пример, би можеле да се сметаат хоризонтално, од лево кон десно - всушност, тие се размислуваат вертикално, од високо кон ниско. Исто така, уметничките вкусови се нарекуваат „високи“ или „ниски веѓи“, каде што „високите“ веѓи припаѓаат на „горните“ класи (и обратно), како и „високиот приход“ или „високиот“ социјален профил. UP е секогаш поврзан со свеста и здравјето (се „застануваме на нозе“ кога ќе оздравиме, но „запаѓаме“ во длабок сон или „паѓаме“ болни во кревет) и со доминантниот систем на морал - „висок“ морал Ако го додадеме фактот дека боговите се „горе“, на небесата, ѓаволите – „долу“, а самиот живот е „горе“ (Христос „воскресна“ од мртвите), додека смртта е „долу“, ќе почнуваат да разбираат како таквите секојдневни метафори суштински влијаат на начинот на кој размислуваме. Ние само ја користиме оваа метафора: горе против долу за да разбереме широк спектар на различни општествени апстракции како што се бог, живот, смрт, здравје, морал, социјална положба, приход и уметнички вкус, и патем таа ги става заедно, таа функционира идеолошки. Нема ништо природно што ги поврзува високата општествена положба, високите примања и високиот морал, но давање значење преку истата метафора е еден од начините на ширење на доминантните вредности во општеството. Вториот пример е употребата на парите како метафора за времето. Кога зборуваме за „заработка“ време или „губење“ време, или „инвестирање“ време во некој проект, го мислиме како да се пари. Се разбира, времето е многу различно од парите - не може да се заштеди, еден човек не може да акумулира повеќе време од друг; не може да се инвестира за да се произведе уште повеќе време. Употребата на пари како метафора за времето е типична за нашите општествени вредности кои ги нарекуваме „протестантска работна етика“: метафората имплицира дека времето што не е поврзано со продуктивна работа (кое го вклучува правото, на тој начин „заработено“ за слободно време) е „лошо потрошено“ - особено времето „потрошено“ не правејќи ништо или за самозадоволство. Оваа метафора претставува начин на дисциплинирање на нашето размислување на начин специфичен за идеологијата на капиталистичкото општество фокусирана на работата и чиј, згора на тоа, е дел.

114

И двете претставени метафори се примери на она што Леви-Строс го нарече „логика на конкретното“. Тој тврди дека сите општества им даваат значење на апстракциите што им се важни, метафорично отелотворувајќи ги во конкретни искуства. Овие конкретни метафори, како што се СУС или ПАРИ, потоа стануваат „алатки со кои размислуваме“: тие го формираат нашето разбирање за тие апстракции, со што ни овозможуваат концептуално да манипулираме со нив во нашите секојдневни искуства. Ваквите метафори на секојдневниот живот се разликуваат од книжевните метафори на неколку начини. Тие не го привлекуваат вниманието кон себе - затоа не не повикуваат свесно да ги декодираме. Според тоа, тие се поподмолни, а значењата изведени од нив полесно стануваат дел од „здравиот разум“ на општеството, односно стануваат дел од претпоставките кои не се предмет на внимание, земени здраво за готово, кои се широко распространети во општеството. . Таков здрав разум се чини дека е природен, но не е - тој е секогаш произволен, секогаш општествено произведен. Конечно, таа е идеолошка - моќта на владејачките класи е делумно задржана до тој степен што идеите на овие класи можат да се преточат во прописи на здравиот разум за сите други класи. Зависи од идеолошкиот здрав разум, на пример, „сините јаки“ (работниците) да ја гледаат својата социјална положба како „инфериорна“ во однос на раководството. Истиот идеолошки здрав разум нè тера да веруваме дека забавата е губење време. Секојдневните метафори се повеќе идеолошки и скриени од книжевните - поради тоа треба да бидеме повнимателни кон нив и кон „здравиот“ разум што тие го создаваат. Метонимија. Ако метафората функционира со менување на квалитетите од една рамнина на реалноста на друга рамнина, метонимијата функционира со поврзување на значења во истата рамнина. Тоа во основа е дефинирано како правење дел од нешто „застане“ за/наместо целина. Ако зборуваме за „крунисаните глави“ на Европа, користиме метонимија. За Јакобсон, метонимиите го претставуваат доминантниот начин на романот, додека метафорите се специфични за поезијата. Претставувањето на реалноста неизбежно вклучува метонимија: ние избираме дел од „реалноста“ за да „застане“ во целина. Урбаните поставки во кои се одвиваат полициските телевизиски серии се метонимски фотографираната улица не е наменета да стои како знак на таа улица, туку претставува метонимија на одреден вид градски живот - било да е тоа гадотијата на сиромашните населби, приградската респектабилност или софистицираниот живот на центарот. Изборот на метонимиите е очигледно суштински, бидејќи од нив ќе се градат непознатите остатоци од реалноста. Во една неодамнешна телевизиска програма, Уредниците, беа прикажани две кадри со пикети демонстранти; едниот бил од обична група луѓе кои стоеле пред бизнис, а другиот од група работници кои насилно се тепале со полицијата. Идејата е дека и двата кадри претставувале ист пикет, во ист ден. Вториот кадар, се разбира, беше оној прикажан таа вечер на телевизија. Изборот на метонимијата одредува каква ќе биде остатокот од сликата за настанот што го градиме, а синдикатите често протестираат, бидејќи метонимиите што се користат

115

во вестите доведуваат до создавање, во умот на гледачот, на многу субјективен и нецелосна слика за синдикалните активности. Џејмс Монако (1977) ни покажува како метонимиите се користат во филмовите. На пример, рамка која ни покажува женска глава како плаче на перница со куп банкноти до неа е метонимија на проституција; гледа поза или слика што некој ја зема како метонимија на емоцијата што ја изразува позата. Метонимиите се моќни носители на реалноста, бидејќи функционираат индексно. Тие се дел од целината што ја претставуваат. Но, тие се разликуваат од „природните“ знаци како чад за оган по тоа што вклучуваат многу произволна селекција. Произволноста на изборот често се прикрива или барем се игнорира, а метонимијата се прави да се појави како природен индекс, со што се добива статус на „реално“, т.е. „нешто што не треба да се доведува во прашање“. Но, сите снимки од вестите се метонимија, сите го вклучуваат овој произволен избор. Само еден од фрејмовите со демонстрантите беше емитуван на вестите, а изборот што ќе се емитува беше направен врз основа на сет критериуми. Првиот од нив би бил оној на информациската вредност. Галтунг и Руге (1973) покажаа како доминантната информациска вредност во оваа земја (Велика Британија) е изградена на таков начин што настанот ќе се емитува ако: се однесува на елитни личности, е негативен, неодамнешен и изненадува . Вториот сет на критериуми е оној на културните вредности или митови. Нашиот доминантен мит за синдикатите е дека тие се субверзивни, агресивни, непријателски настроени кон општото добро на нацијата и генерално негативни. Очигледно, втората рамка најмногу одговараше и на доминантниот мит и на информативната вредност. Затоа тој мораше да биде избраниот. Фиске и Хартли (1978) детално покажаа како функционираат митовите во телевизиските вести. Митовите функционираат метонимиски со тоа што еден единствен знак (на пример, оној на веселиот полицаец) нè стимулира да го конструираме остатокот од синџирот на концепти што го сочинуваат митот, исто како што метонимијата нè стимулира да ја конструираме целината од која таа е дел. И двата се моќни начини на комуникација бидејќи се прикриени знаци кои не ви пречат. Тие го искористуваат „факторот на вистината“ на природниот индекс и градат од него, со прикривање на неговата индексна природа. Свесни сме дека чадот не е оган, а црните облаци не се бури; но не сме свесни во иста мера дека група демонстранти не е иста како сите демонстранти, а рамката што претставува полицаец не е исто што и органите на прогонот. Маскирањето се протега и на самоволието на изборот на знаци. Други знаци избрани да претставуваат полицаец или група демонстранти ќе активираат други митови; други метонимии би создале други слики на реалноста. Главната цел на семиотичката анализа е да се открие оваа маска. Метонимиите, митовите и алузиите функционираат на слични начини со тоа што нивните знаци и референти се на иста рамнина: тие функционираат според

116

соседството. Не постои таква пермутација вклучена во метафорите, ниту некакво експлицитно самоволие, како кај симболите. Хокс (1977) сугерира дека метонимиите функционираат синтагматски. На нив би можеле да додадеме митови и индиции, бидејќи сите три категории бараат од читателот да го конструира остатокот од реченицата со помош на делот што го дава соодветниот знак. Парадигми. Јакобсон ја поддржа идејата дека метафората го претставува вообичаениот начин на поезија, додека метонимијата го претставува режимот на реалистичниот роман. Претходниот дел покажа зошто „реализмот“ е нужно метонимиски начин на комуникација и на тој начин ги даде причините за релативната реткост на метафората во репрезентативните уметности или фотографијата, кои и двете се реални. Метафората не е нужно реалистична, туку имагинативна: таа не е ограничена, по принципот на контигуитет, во истата рамнина на значење. Наместо тоа, се претпоставува, според принципот на асоцијација, дека ќе бараме сличности помеѓу очигледно различни планови. Потребна е имагинација за да се поврзе плуг со движење на брод во вода. Нејасните, уметнички метафори бараат уште поголем напор на имагинација од страна на читателот. „Целиот живот го мерив во кафени лажици“ бара значителна имагинација, така што читателот ги поврзува карактеристиките на кафените лажици со инструментите за мерење на времето: кафените лажици (метоними на чинот на пиење кафе како општествен чин, површно) го преземаат поврзани идеи – регуларност и повторливост, заедно со чувството дека се најзначајниот настан во животот на една личност. Поврзувањето на цигарите со дождот бара ист напор на имагинација. Овој принцип на асоцијација вклучува пермутација на вредностите на имотот од една рамнина на реалноста или значења во друга. Оваа пермутација се врши помеѓу единиците на парадигмата (на пример, бродови ораат, сечат, делат итн. или јас го измерив мојот живот во родендени, зими, број на изгубени работни места, лажички кафе итн.) - така, метафората функционира парадигматично. Токму од ова метафората го црпи својот поетски, имагинативен ефект, бидејќи нормалните парадигми преку имагинацијата можат да го вклучат и новото, изненадувачкото, „креативното“. Така, вообичаената парадигма на „начини за мерење на времето/животот“ може да се прошири и да вклучи „кафе-лажички“. Или можеме, со помош на имагинацијата, да создадеме посебна парадигма која вклучува „цигари“ и „капки дожд“: онаа составена од долги, тенки, заоблени предмети, кои обично се гледаат во голем број. Други можни единици на оваа парадигма би можеле да бидат кибритчиња (премногу блиску до цигарите за да се искористи квалитетот на разликата неопходен за овој тип на оригинална метафора); „трупци кои чекаат во шумата да бидат товарени за транспорт“ или „купишта водоводни цевки на градилиште“. Овие две последни варијанти би можеле да претставуваат имагинативни парадигматски избори како метафори за цигарите. Значи, метонимиите функционираат синтагматски за да се добие реалистичен ефект, а метафорите функционираат парадигматски за надреалниот или имагинативниот ефект. Од оваа гледна точка, конотациите функционираат метафорично. Да се „чита“ помалку

117

јасна фотографија како романтична вклучува имагинативна пермутација на својствата од рамнината на чувствата до рамнината на конструкцијата на означителот. Лошиот фокус на фотографијата е метафора за чувството. Лошо фокусирана рамка е метафора за дејството на потсетување. Златните копчиња во облик на круна и позлатените плетенки се метафори на високата општествена положба или чин генерал. Но, овие конотации се конструирани наместо вистински метафори, со тоа што, иако вклучуваат имагинативна пермутација на својствата од една рамнина на друга, тие ги нагласуваат сличностите меѓу рамнините и ја минимизираат разликата меѓу нив.

3. Комуникација со слики Иконичноста изобилува во сите домени на човечкото претставување. Фотографии, портрети, мапи, римски бројки како што се I. II и III се иконични форми дизајнирани или создадени да личат на нивните референти на визуелен начин. Ономатопејските зборови како капнување, плим, тресок, крик се вокални икони кои ги симулираат звуците што одредени работи, дејства или движења се перципираат дека ги прават. Парфемите се миризливи икони кои имитираат природни мириси. Хемиските адитиви за храна се икони за вкус што го симулираат вкусот на природната храна. Блок со врежана буква од азбуката е тактилна икона која му овозможува на корисникот да ја дознае формата на буквата со допир. Пирс го нарече објектот на иконата „непосреден“ објект. Тој го нарече вистинскиот референт, кој лежи надвор од знакот и може да биде претставен на бесконечен број начини како „динамичен“ објект. Релевантно е да се забележи дека, пред Пирс да го употреби терминот за да се однесува на специфичен тип на знак, иконата се користела во уметноста за да се однесува на сликата на религиозна личност или настан. Зборот и денес се користи со ова значење. Се верува дека иконата сама по себе е света и, на тој начин, им помага на верниците да стапат во контакт со претставената фигура. Преживеале неколку рано насликани икони, но останала мала група енкаустични слики од шестиот и седмиот век на дрвени панели, од манастирот Света Катерина на планината Синај. Почнувајќи од VIII век, иконоборство. движење кое го осуди обожавањето на иконите како идолопоклонство, придонесе за уништување на голем дел од религиозната уметност низ византискиот христијански свет. Дури во следниот век изработката на икони била вратена на својата поранешна почесна положба во верските обреди. Иконичноста е доказ дека човечката перцепција е многу внимателна кон повторливи обрасци на боја, форма, димензија, движење, звук, вкус, итн. развој. Имитативните движења на рацете што се користеа за прикажување на облиците беа пренесени на ѕидот на пештерата или на некој предмет со помош на некоја остра алатка за сечење, што ги сочинуваше нашите први вистински дела на ан. Најраниот од нив датира околу 30.000 години. Тие земаа две главни форми: (1) живописни резби на животни кои ги покриваат покривите и ѕидовите на пештерите, како оние во Ласко во Франција и Алтамира во Шпанија;

118

(2) малите скулптури и релјефни резби на животни и женски фигури пронајдени во пештерите низ Европа. Како што движењата на рацете користени за изработка на такви уметнички дела стануваат скратени, фигурите стануваат покондензирани и апстрактни. Ова доведе до пронајдокот на w riling. Така, најраната форма на пишување беше многу различна од азбучните или слоговните системи на пишување што ги користиме денес. Работата на Schmandt-Besserat (1992) покажа, всушност, дека најраните претходници на модерните системи за пишување биле облици на правење шаблони, како што се оние пронајдени на глинени токени откриени во западна Азија од неолитската ера. Жетоните се користеле како објекти за правење слики. Иконичноста е очигледна и во детскиот развој. Релевантната научна литература јасно покажува дека децата секогаш поминуваат низ почетната фаза на гестикулација и имитација на вокален звук пред да развијат целосен јазик. Гестовите кои се користат за практични цели (на пример, покажување на нешто посакувано) и веројатно се засилени со осмоза со гестови на возрасни. Релевантно е да се забележи дека, иако вокалниот јазик на крајот станува доминантна форма на комуникација меѓу човечките суштества, гестикуларниот модалитет не исчезнува целосно. Останува функционален потсистем на човечка комуникација кој секогаш може да се користи како погенеричка форма кога вокалната интеракција е невозможна или ограничена. Ова обично се случува кога двајца соговорници зборуваат различни јазици. И. се разбира, за лицата со оштетени гласни органи, гестот е единствениот можен начин на комуникација. Иконичноста се појавува и во склоноста на децата да прават чкртаници и елементарни цртежи приближно во исто време кога ги изговараат првите зборови. Ако им се дадат материјали за цртање околу две или три години, малите деца инстинктивно почнуваат да чкртаат на површината за цртање. Како што минува времето, нивните чкртаници стануваат сè поконтролирани: геометриските форми како груби кругови, крстови и правоаголници, на почетокот случајно настанати, се повторуваат и постепено се усовршуваат. Иако децата, со поттик од возрасни, може да научат да ги етикетираат круговите како „сонца“ или „лица“, тие на почетокот не изгледаат склони да цртаат нешто посебно. Чинот на правење форми се чини дека е пријатен и задоволувачки сам по себе. Се разбира, формите на крајот му сугерираат на детето „работи“ додека се развива неговата способност да го користи јазикот за цели на именување, но на почетокот, се чини дека детето се занимава со цртање исклучиво за задоволство од тоа, без придавање експлицитни асоцијации на значење. Тоа е навистина пример за „уметност заради уметноста“. Во светот на возрасните, иконите служат со широк спектар на општествени функции. Тие се наоѓаат на постери, на вратите од тоалетот што означува „машко“ и „женско“, а наскоро. Во нашиот дигитален свет, самиот термин икона се користи за да се означи мала слика на екранот на компјутерот. Секоја икона претставува команда. Системот на

119

икони, покажувач и глушец е познат како графички кориснички интерфејс (GUI), систем кој обезбедува лесен начин на интеракција со компјутер. Корисниците обично можат да кажат преку иконите како да го натераат компјутерот да го прави она што го сакаат Без GUI, екранот на компјутерот е црн, а единствениот начин да му кажете на компјутерот што да прави е да внесете команди. Нема сомнеж дека GUI-ите придонеле за подемот на персоналниот компјутер во средината на 1980-тите, почнувајќи од 1984 година кога компанијата Apple Computer го претстави Macintosh, првиот персонален компјутер кој вклучуваше GUI. Бидејќи ги прават компјутерите лесни за употреба, GUI брзо стана стандард во целата компјутерска индустрија. Денес, повеќето корисници се среќаваат само со програми базирани на GUI и никогаш не треба да пишуваат команди за да ги контролираат своите компјутери. Симболизам. Симболот го означува својот референт на конвенционален начин. Зборовите воопшто се симболи. Но, секој означител - предмет, звук, фигура итн. може да биде симболичен. Крстот може да го означи концептот „христијанство“, Vзнакот направен со показалецот и средните прсти може да биде „мир“, белата може да значи „чистота“, „чистотата“, „невиноста“ и темното за „нечистотијата“. „, „нечистотија“, „корупција“ и списокот може да продолжи и понатаму.Сите овие значења се утврдени со социјална конвенција или преку каналот на историската традиција. Иконските, индексните и симболичните начини на претставување често се спојуваат при создавањето на знак или текст. Означувачот на овој знак се состои од две прави линии кои се сечат под прав агол. Вертикалната линија има врв на стрела. Оваа вкрстена фигура е, јасно, икона бидејќи нејзината форма визуелно наликува на „раскрсница“. Но, бидејќи фигурата на крстот може лесно да се користи за да се претстави „црква“ или „болница“ во други ситуации (се разбира без врв на стрелката), таа е исто така симболична доколку треба да знаеме дека е избрана, по конвенција, да претставува одреден вид сообраќаен знак. Конечно, знакот е и показател затоа што кога е поставен во близина на вистинска раскрсница, тој покажува дека некој ќе стигне физички до него, како што е означено со врвот на стрелката. Никаде симболиката не вродила повпечатливи плодови како во математиката и науката. Науката за геометријата, на пример, им помага на човечките суштества да ги решат инженерските дилеми уште од античко време. Еве едноставна демонстрација за ова. Да претпоставиме дека треба да се ископа тунел точно низ средината на планина. Бидејќи должината на тунелот не може директно да се мери, Питагоровата теорема предлага план за тоа без директно мерење. Точка А на едната страна од болдерот и друга точка Б од другата се избрани така што двете точки остануваат видливи од точката C надесно. C е избран така што аголот ACB е прав агол (90°). Потоа, со порамнување на A со A' (влезот во планината од едната

120

страна) и B со B' (влезот во планината од другата страна) потребната и „немерлива“ должина може да се види дека е A'B' :

Како може да се одреди A'B' без вистинско мерење? Прво, ги мериме AC и BC. Вредностите ги приклучуваме во равенката AB2 = AC2+ BC2 соодветната питагорова равенка во овој случај. Ова дава мерка за AB. Следно, ги мериме растојанијата AA' и BB'. Кога ќе ги одземеме овие две растојанија од AB ја добиваме должината на A'B: AB - (AA' + BB') = A'B'. Тоа е должината потребна за да се ископа тунел низ планината. Меѓутоа, важно е да се забележи дека иако симболите што се користат за претставување на целата ситуација главно се засноваа на конвенционални практики, употребата на дијаграм ја открива потребата да се дополни симболичкото расудување со иконичност. Знаењето како да се претстави вистинска физичка ситуација на симболичен начин е навистина извонредно достигнување на човечкиот ум. Тоа ни овозможува да ја елиминираме физичката интервенција преку претставување на реалниот свет со помош на симболи и дијаграми кои ни овозможуваат, пак, да експериментираме ментално со тој свет за да видиме што тие даваат. Симболизмот е насекаде. Тој игра, на пример, важна улога во религиозниот живот крстот ја симболизира Христовата смрт и сите христијански верувања; Давидовата ѕвезда ги претставува еврејските учења итн. Луѓето ширум светот се договорија одредени симболи да служат како стенографски систем за снимање и потсетување информации. Секоја гранка на науката има свој систем - астрономијата користи збир на антички симболи за да ги идентификува сонцето, месечината, планетите и ѕвездите; во математиката, грчките букви и помасните симболи сочинуваат скратен јазик; и така натаму и така натаму. Специфични видови симболи се појавуваат во области како што се трговија, инженерство, медицина, пакување и транспорт. Табелата на страница 34 прикажува некои вообичаени визуелни симболи кои се користат во различни области на човечките напори и претпријатија: Сите земји имаат официјални или неофицијални национални симболи. Знамето или химната може да симболизира нација. Познати симболи на Соединетите држави вклучуваат чичко Сем и Статуата на слободата. Симболите за други земји вклучуваат јаворов лист за Канада, Џон Бул за Англија и fleur-de-lis за Франција. И политичките партии користат симболи за идентификација. Во САД, магарето ја симболизира Демократската партија, а слон ја претставува Републиканската партија. Во текот на раната историја, многу луѓе ја сметаа свастиката за шарм за среќа. Но, во 1920 година, Нацистичката партија на Германија го усвои како свој симбол. Свастиката дојде да го претстави нацистичкиот обид да ја освои Европа. Денес се рангира како еден од најомразените симболи на историјата. Култура. Појавата на културата на еволутивната сцена првично може да се проследи до развојот во човечкиот вид на исклучително голем мозок. Способноста и склоноста на човештвото да размислува и планира свесно, да ги пренесе научените вештини.

121

Доказите од областа на палеонтологијата, науката за толкување на фосилите, сугерираат дека културите имаат античко потекло. Изработката на алатите, белегот на раните култури, беше постигната пред најмалку 2,5 милиони години. како што беше, веројатно, употребата на гест за комуникација. Постепено, планираниот лов, правењето оган, ткаењето на ткаенина и ритуализираното погребување на мртвите станаа добро воспоставени карактеристики на хоминидните групи. Пред околу 100.000 години, создавањето уметност, комуникацијата со помош на вокален јазик и заеднички воспоставените етички системи станаа карактеристични атрибути на првите човечки племиња. Оттогаш Културата, во смисла на поединци кои живеат заедно, размислуваат и планираат свесно, пренесуваат вештини и системи на општествени односи едни на други преку јазикот и работат заедно за да ја модифицираат околината, стана дефинирачки атрибут на човечкиот вид. Едноставно кажано, без култура човечките суштества би имале големи тешкотии да преживеат. Антропологот Клифорд Герц (1973: 23) можеби најдобро го изразил парадоксот на човековата состојба со криво изјавувајќи дека без култура човечките суштества би биле „неизводливи чудовишта, со малку корисни инстинкти, малку препознатливи чувства и без интелект“. Значи, прашањето што е култура е тешко тривијално. Да се разбере човековата природа значи да се разоткрие причината за постоењето на културата. Иако интересот за културата е стара колку и човечката историја“, првата научна дефиниција за културата мораше да го чека деветнаесеттиот век, кога британскиот антрополог Ејдвард Б. целина, вклучувајќи знаење, верување, уметност, морал, закон, обичај и која било друга способност или навика стекната од човечки суштества како членови на општеството“. Дефиницијата на Тајлор беше исто така една од првите што квалитативно направи разлика помеѓу културата и општеството. Иако овие термини продолжуваат да се користат вообичаено како синоними во многу јазици, всушност тие се однесуваат на различни нешта. Во рамките на еден општествен колективитет, може, и често се докажува, да постојат повеќе од една култура, на спротивен начин, може да се смета дека неколку општества припаѓаат на иста општа култура - на пример, европска култура. Азиската култура, африканската култура итн. Општествата се истовремено географски и историски „рефикации“ (манифестации) на културите: односно, тие имаат постоење во времето и просторот. Општиот филозофски интерес за феноменот на културата е стар колку и самата цивилизација. Тоа може да се види, на пример, во писмените описи на првите патници од античкиот свет кои биле воодушевени од различноста во однесувањето што ја виделе меѓу народите што ги посетиле. Оние кои имаат за цел да ја проучуваат културата, имаат тенденција да го прават тоа со помош на суштински описен, или таканаречен етнографски метод. Ова се состои во хроника од прва рака на карактеристиките на јазикот на секоја култура, артефактите, начините на облекување, обредите на преминување, религиозните и митолошките системи на верување, ритуалите, церемониите и домородните уметнички форми. Појдовна точка за

122

проучување на културата е грчкиот историчар Херодот (околу 484-425 п.н.е.), кој поминал голем дел од својот живот патувајќи низ Азија, Вавилон, Египет и Грција, забележувајќи и запишувајќи ги за потомството разликите што ги воочувал. (во однос на атинската култура) во јазикот, облекувањето, храната, бонтонот, легендите и ритуалите на луѓето на кои наишол. Прибелешките што ги направи ги сочинуваат првите значајни извештаи за културите на практично целиот антички Блиски Исток, вклучувајќи ги и оние на Скитите, Медијците, Персијците, Асирците и Египќаните. Инспирирани од Херодот, други антички историчари, како што е римскиот Тацит (околу 55-117 н.е.). Исто така, неопходно е систематски и споредбено да се опишат јазиците, карактерот, манирите и географската дистрибуција на народите што ги посетиле. Во деветнаесеттиот век, германскиот социјален теоретичар Карл Маркс (1818-1883) тврдеше дека новите форми на култура се појавија не како рефлекси на генетските адаптации, туку како последици на поединци кои се борат да добијат контрола над нивните лични и општествени животи. На крајот на дваесеттиот век, американскиот антрополог Франц Боас (1858 -1942) тврдеше дека културата е толку моќна што го обликува погледот на светот. Извештајот на Боаш набргу потоа стана познат како културен релативизам. Меѓу студентите на Боас на Универзитетот Колумбија во 1920тите и 1930-тите, Едвард Сапир (1884-1939), Маргарет Мид (1901-1978) и Рут Бенедикт (1887-1948) станаа познати културни релативисти. Сапир (1921) ја посвети својата кариера на одредување на степенот до кој јазикот на културата ги обликуваше мисловните обрасци на нејзините корисници. Мид (1939, 1950) се обиде да открие како практиките на воспитување деца влијаеле на однесувањето и темпераментот на поединецот кој созрева. Бенедикт (1934) бил фасциниран од фактот дека секоја култура развила свои посебни канони за морал и начин на живот кои во голема мера ги одредувале изборите што поединците ги направиле во текот на нивниот животен циклус. Од моментот на раѓање, обичаите во кои се раѓа поединецот го обликуваат неговото однесување и светоглед. До моментот кога детето може да зборува, тој или таа стана суштество на неговата или нејзината култура - неговите навики се неговите или нејзините навики, неговите верувања неговите или нејзините верувања, неговите предизвици неговите или нејзините предизвици. Полскиот британски антрополог Бронислав Малиновски (1884-1942) тврди дека културите настанале така што човечкиот вид може да реши слични основни физички и морални проблеми ширум светот. Малиновски тврдеше дека симболите, шифрите, ритуалите и институциите што ги создале луѓето, без разлика колку тие на почетокот изгледаат чудни, имаат универзални структурни својства што им овозможуваат на луѓето насекаде да решаваат слични животни проблеми. Британскиот антрополог Алфред Редклиф-Браун (1881-1955) слично забележал дека во специфичен културен контекст дури и физичкиот одговор како плачење тешко може да се објасни со чисто биолошки термини. Меѓу жителите на Андаманските Острови, во источниот Бенгалски Залив, тој открил дека тоа не е првенствено израз на радост или

123

тага, туку одговор на општествени ситуации кои ги карактеризираат таквите значајни настани како што се воспоставувањето мир, бракот и повторното обединување на долги разделени интимни. Заедно плачејќи, народот ги обнови солидарните врски. Основното прашање за односот помеѓу природата и културата продолжува да заглавува многу стипендии до ден-денес. На страната на природата денес се таканаречените социобиолози, кои тврдат дека природата ја има културата на поводник. Појавата на културата, тврдат социобиолозите, се случила како стратегија за преживување - механизмите за преживување на телото постепено се заменуваат со форматите за преживување што ги обезбедува културата. Социобиолошката перспектива доби широка популарност надвор од академските кругови во голем дел како резултат на објавувањето на достапни пишани книги како што се оние од современиот британски биолог Ричард Докинс, Себичниот ген (1976), Слепиот часовник (1987), Ривер надвор од Еден (1995). Со голема реторичка умешност и умешност, Докинс ги прикажува културите како колективни адаптивни системи кои се појавиле во човечкиот вид за да го подобрат неговиот опстанок и идниот напредок со замена на функциите на гените со оние на културните единици кои тој ги нарекува меми - збор што тој го измислил во директна имитација. на зборот гени. Докинс ги дефинира мемите како реплицирање модели на информации (идеи, закони, мода на облека, уметнички дела итн.) и на однесување (брачни обреди, љубовни ритуали, религиозни церемонии итн.) кои луѓето ги наследуваат директно од нивните култури. Како и гените, мемите не вклучуваат намерност од страна на човечкиот организам што прима. Како дел од културата, човечкото суштество нерефлективно ги прифаќа од раѓање, а потоа станува дел од колективниот систем кој исто толку нерефлективно ги пренесува на следните генерации, кои адаптивно се подобруваат во однос на претходните генерации. Според тоа, меметичкиот код е одговорен за културниот напредок, унапредување и подобрување, откако стана примарен агенс во еволутивниот налет на човечкиот вид. Паметниот предлог на Докинс претставува очигледен предизвик за практично сè што е напишано во традиционалната филозофија, теологија и општествените науки за човечката природа. Ако Докинс е точен, тогаш потрагата по смисла на постоењето надвор од физичкиот опстанок во суштина е завршена. Секој обид да се бара метафизичка смисла на животот би се објаснил како еден од интелектуалните ефекти на културно наследените меми како што се душата, Бог и задгробниот живот. За социобиолозите, мемите се појавија едноставно за да им помогнат на човечките суштества да се справат со нивниот посебен облик на свест, со што се подобрува нивната колективна опстанок како вид - ни повеќе, ни помалку. Според мое мислење, случајот на Докинс е, во својата суштина, измамен метафоричен случај. Гените може да се идентификуваат и одвојат од организмите, а потоа да се проучуваат, менуваат, па дури и физички да се клонираат. Сето ова е научен факт. Мемите, од друга страна, се плод на имагинацијата на Докинс. Само во технолошкото општество кое постојано е изложено на убедливиот дискурс на еволутивната биологија, на напредокот во клонирањето и генетскиот инженеринг, е веродостојно

124

прикажувањето на човечките идеи, информации и обрасци на однесување како да се гени. Навистина, дури и пред Докинс да ја изнесе својата теорија за мем, паралелизмот меѓу идеите и гените веќе беше цврсто вкоренет. Клучната фигура зад социобиолошката теорија и истражување е американскиот биолог Е. О. Вилсон (1929), познат по неговата работа за ефектите на природната селекција врз инсектите. Од средината на 1950-тите, Вилсон постојано тврдеше дека психолошките капацитети и социјалното однесување што ги манифестираат луѓето се генетски засновани, зголемувајќи го репродуктивниот успех и опстанок. Така, карактеристиките како што се хероизмот и алтруизмот, на пример, треба да се сфатат како еволутивни исходи, а не како резултат на посебната психичка природа на човештвото. Згора на тоа, тој ги гледа креативните капацитети под јазикот, аит. научното размислување итн., бидејќи потекнува од истиот базен на генетски одговори кои му помогнаа на човечкиот организам да ги реши физичките проблеми на опстанокот и континуитетот на видовите. Но досега. се што Вилсон произвел е теорија. Тој не приложи емпириски докази за да потврди ниту едно од неговите тврдења. Згора на тоа, легитимно може да се праша: Каква врска имаат работите како што се слики, музички композиции, обреди на брак, обреди на погребување со опстанокот или со репродуктивниот успех? Да го парафразираме францускиот филозоф Мишел Фуко (1926-1984), човечките суштества, од своето потекло, се обидуваат да ги разберат и дефинираат своите идентитети и нивните состојби на свест. Тие го направиле тоа така што ги припишувале на Природата, човечките напори или Бог. Како што правеа другите во минатото. Вилсон едноставно ги ставил повеќето од своите облози на Nature. Наоѓањето цврсти научни докази за да се објасни зошто културата произлезе од текот на човековата еволуција се покажа како монументален предизвик. Значи, научниците разбирливо прибегнаа кон шпекулирање или расудување инференцијално. Што би се случило кога современите човечки суштества би биле некако принудени да преживеат без култура? Најдобрите примери за оваа форма на заклучно размислување, всушност, не потекнуваат од научници или филозофи, туку од писатели на фикција - романот на Даниел Дефо Робинзон Крусо (1719) и Господарот на мувите на Вилијам Голдинг (1954), на пример, се занимаваат со интригантни измислени „тест-случаи“ на луѓе принудени да живеат надвор од културата, заклучувајќи што ќе се случи со нив поради тоа и како тие ќе одговорат на тоа. Дијаграми. Сосир ги нарече симболите она што Пирс ги нарече икони, а Хјелмслев ги рангираше дијаграмите и игрите меѓу „симболичките системи“, што значи според симболичките системи оние што се толкуваат, но не и бипланарни. Така, Хјелмслев ги наведе меѓу симболите оние знаци кои се изоморфни со нивната интерпретација, како што се: „Случајот на чисти игри, во чие толкување има ентитет на содржина што одговара на секој ентитет на изразување (шаховски или слично), така што ако две рамнини се привремено поставени, функционалната мрежа ќе биде целосно иста во двете. Симболот треба да се користи само за ентитети кои се изоморфни со нивната

125

интерпретација, ентитети кои се приказ или амблеми, како Христос на ТорваИдсен како симбол за сочувство, чеканот и српот како 3 симбол за комунизмот. Се чини дека постои суштински афинитет помеѓу интерпретабилните парчиња на играта и изоморфните симболи, со тоа што ниту еден не дозволува понатамошна анализа во бројки. Сосир и Хјелмслев всушност зборуваа за знаци управувани од ratio difficilis (Eco, 1976) каде што изразот мапира, според однапред утврдени правила за проекција, некои карактеристики на соодветната содржина. Во оваа смисла, може да се наречат симболи оние што се користат од алгебрата и формалната логика, барем што се однесува до нивната синтаксичка структура. Тие се такви затоа што секоја трансформација извршена врз синтаксичкото уредување на изразот го отсликува можното преуредување во структурата на нивната содржина. Ако на географска карта се смени границата меѓу Франција и Германија, може да се предвиди што би се случило доколку во еден можен свет (новата содржина што одговара на манипулираниот израз) геополитичката дефиниција на двете земји би била различна. Алгебарска формула и карта се дијаграми. Затоа во електротехниката Сајнмец и Кенели (следејќи го Хелмхолц) го нарекуваат „симболичен“ методот што ја постулира биунивокалната кореспонденција помеѓу збирот на синусоидални функции со иста фреквенција (кои случајно се изразуваат со обични конвенционални и никако „аналогни“ уреди) и ансамбл од точки на Арнаулд-Гаусова рамнина од ротирачки вектори. Вртењето на векторот е дијаграм што имплицира различни синусоидални функции. Сепак, јасно е дека постои разлика помеѓу дијаграмите и другите феномени означени како симболи. Дијаграмите се засноваат на прецизно шифрирани трансформациски и проективни правила, на ист начин на кој во музичкиот партитури „симболичката“ врска помеѓу точките на покачување на столбот (просторна висина) и зголемувањата на фреквенцијата (фонична висина) се регулирани со прецизен пропорционален критериум. . Напротив, многу таканаречени симболи се карактеризираат со нејасноста на нивната содржина и со тоа што корелацијата не е претходно кодирана, туку измислена во истиот момент во кој се произведува изразот. Во дефиницијата на Хјелмслев, категоријата симболи ги опфаќа двата феномени, без да се признае радикалната разлика помеѓу начинот на кој Христос од Торвалдсен е симбол на сочувство и начинот на кој движењето на шаховската табла има симболична природа. Различен шаховски потег би имплицирал различни толкувања на понатамошниот тек на играта, додека не знаеме колку манипулации треба да преземе Христос од Торвалдсен за да се залага за нешто друго освен сочувство. Згора на тоа, дијаграмот како што е мапата на подземната железница секако е управуван од ratio difficilis, но тој не е ниту нејасен ниту индиректен: неговото значење е „буквално“; може да се екстраполира од нечии операции на картата прецизна можна состојба на работите. Не може да се каже дека оваа можна состојба на работите е еден вид „второ“ чувство што го пренесува мапата. На ист начин како што може да се толкува светот татко со заклучување дека ако има татко треба да има или син или ќерка, така. ако се открие на мапата дека за да се стигне до јазолот C од јазолот A,

126

мора да се помине низ јазолот B, може да се заклучи дека, ако A и C биле врзани со директна врска, B ќе се избегне. Во двата случаи, зборот и картата кажуваат што кажуваат веднаш штом правилно се толкуваат според дадените културни критериуми. Прилично различно, напротив. е сликата на змијата што ја гризе сопствената опашка. Тој е дефиниран како симбол затоа што постои силно чувство дека не само што претставува змија во необична положба, туку и дека има за цел да комуницира нешто повеќе. Онирски симболи. Во Толкувањето на соништата (1899), Фројд зборува за онирски симболи. Соништата пренесуваат слики што значат нешто друго, а Фројд е заинтересиран да утврди како „латентна содржина“ е организирана од ониричниот труд во форма на „манифестна содржина“. Латентната содржина се трансформира со искривувањето на сонот, а сонот е прикриено исполнување на потиснатите желби. Фројд не ги толкува (како што правеше древната едноиромантија) соништата како органски алегории. Алегориите имаат логика, додека соништата немаат. Психоаналитичката интерпретација не работи на органски онирски дискурси, туку на фрагменти и нивните идиосинкратски механизми на замена. Соништата функционираат преку кондензација и поместување и (иако Фројд не го кажува тоа експлицитно), бидејќи немаат логика, имаат реторика. Кондензацијата и поместувањето се модалитети на тропска замена. Во сонот за ботаничката монографија, ботаничкиот симбол ги кондензира Гертнер, Флора, заборавените цвеќиња, цвеќињата што ги сака сопругата на авторот, универзитетски испит: „Секој од елементите на содржината на сонот испадна дека е „преуреден“ - да повеќекратно биле претставени во соништата“. Фројд знае дека ониричната слика е поврзана со нејзината содржина со son of ratio difficilis, бидејќи прикажува одредени карактеристики кои на некој начин мапираат еквивалентни карактеристики на латентната содржина. Но, како што се случува во сите случаи на ratio difficilis, односот на пресликување се одвива помеѓу избраните карактеристики на изразот и избраната карактеристика или содржината. Да се одлучи кои својства треба да се изберат, односно кои својства се котекстуално релевантни, е токму типичната работа што ја вршат соништата, според одредени барања на пластичност, непосредност, репрезентативност. Фројд знае дека онирските симболи не се „стенографски“ знаци обдарени со однапред утврдено значење; сепак, тој се обидува да ги закотви овие изрази на интерпретабилна содржина. За да најде такво прицврстување, Фројд прави разлика помеѓу оние онирски симболи произведени од идиосинкратски причини, кои мора да се толкуваат со користење на асоцијациите на пациентот како нивна идиолектална енциклопедија, и оние чија симболика „не е карактеристична за соништата, туку е карактеристична за несвесното замислување , особено кај народот, а може да се најде во фолклорот, и во популарните митови, легенди, јазични идиоми, пословични мудрости и актуелни шеги“ (1899).

127

Вистина е дека секој сонувач покажува извонредна пластичност во користењето на најразлични слики за симболични цели, но Фројд постојано се обидува да открие симболичен код за да го објасни меѓусубјективното (или културното) значење на чадори, стапови, железнички патувања, скали. , и така натаму. Да се бара ониричен код значи да се допре хипотезата за колективно несвесно, како што ќе стори Јунг; но Фројд разбира дека со тоа се ризикува да се врати назад, до самите извори на човековата ментална активност, каде што повеќе нема да има код. Од друга страна, кодот е неопходен за да се зборува интерсубјективно за семантиката на соништата надвор од идиосинкратските ставови на субјектите кои сонуваат. Така, Фројд го поврзува декодирањето на онирските симболи со вербалните игри на зборови, и притоа сугерира дека знаењето за лингвистичките механизми може да помогне да се разберат онирските стратегии на кондензација и поместување. Фројд сугерира дека кодот може да се реконструира и дека тој не е ниту универзален ниту вроден. но е историска, семиотичка и зависи од културната енциклопедија на сонувачот. Меѓутоа, оваа претпоставка не е толку недвосмислена. Сонот мора да се толкува според лингвистичка и културна компетентност (т.е. според компетентност која е надворешна во светот на соништата); сепак, секоја онирска слика може да биде полисемна, како што експлицитно вели Фројд, и мора да се однесува на идиолектот на сонувачот, како и на целиот сон како негов костекст. Без оглед на овие збунетости и противречности. Фројд несомнено бара „точни“ толкувања на соништата, и во оваа смисла неговите онирски симболи не се конститутивно нејасни. Така, Фројд ја елаборирал ониричната реторика, со свои правила за генерирање и толкување на слики.

РЕКЛАМНА СЛИКА На анализата на сликата и претходат неколку чекори: (1) Дефиниција на цели и методи на анализа; (2) Проучување на функцијата на сликата; (3) Презентирање на контекстот во кој е креирана/примена сликата. Добрата анализа, генерално, претпоставува правилно разграничување на проблемот, хипотезите и целите, кои пак го одредуваат методот на работа и неговите заклучоци. Анализата заради анализа не е оправдана. Тој мора да служи на проект и ќе биде тој што ќе му даде ориентација и што ќе овозможи разработка на неговата методологија. Очигледно е дека нема апсолутна и општо валидна анализа. Наместо тоа, постојат различни можности за приближување кон предметот што се истражува, можности кои се откриваат во зависност од целите што ги предлага соодветната анализа.

128

Помеѓу сликите кои најдобро се даваат за семиотичка анализа се рекламните слики кои се речиси прототип на медиумската слика или дури и на сликата воопшто. Рекламната слика беше еден од првите предмети на проучување на семиотиката во 60-тите. Семиотиката, пак, придонесе за збогатување на теоретскиот арсенал на рекламирање преку концепти и методи на анализа. Рекламирањето е навистина голем потрошувач на теоријата, или, барем, на теоретските алатки кои овозможуваат анализа на приемот на медиумските форми и нивниот начин на претставување и, имплицитно, разбирањето на поединецот во неговите односи со сопствените желби и мотивации. , во неговата интеракција. со други поединци во општеството. Рекламирањето од самиот почеток прибегнува кон истражувања од општествените науки, од применетата психологија, до методите на социолошко истражување или статистичка анализа. Првото бихејвиорално истражување, инспирирано од бихејвиоризмот, не дозволи да се најде одговор во шемата стимул/одговор. За да се излезе од ова прво механистичко гледиште кое ризикува да го блокира проучувањето на однесувањето на потрошувачите, неопходно беше да се прибегне кон хиерархиските модели на учење засновани на следните три фази: когнитивна, афективна и бихејвиорална. Потоа следеше истражување на мотивациите, кое за своја цел ја постави анализата на предсвесните и свесните потреби на потрошувачот задоволен со купувањето на одредени производи (сигурност, нарцисоидност, поистоветување со одредена општествена класа и сл.). Тие користеа не само психологија, туку и психоанализа, социологија и антропологија. Социо-културните пристапи овозможија мерење на јавната ефективност со користење на етнографски методи за анализа на сопствената социологија. Меѓутоа, сите овие практични и теоретски алатки не успеаја да доведат до идентификација на валиден општ метод, чудесен рецепт за да се обезбеди опис на однесувањето на потрошувачите. Теоретското проучување на комуникацијата со слики првично беше фокусирано на полето на видео слики и филм. Во однос на неподвижната слика, првите студии направени во 1970-тите сè уште служат како елаборации на тековните мрежи за анализа, дури и ако тие се преобликуваат според конкретните цели на анализата. Овие истражувања имаа посебно влијание не само врз процесот на производство/создавање на рекламните слики, туку и за тестирање на степенот на разбирање на пораките, начинот на нивното толкување, па и за проучување на приемот и, имплицитно, на нивната ефективност. СТАТИЧКА ФУНКЦИОНАЛНА СЛИКА Според дефиницијата дадена од Клод Косет во La publicité de A à Z: dictionnaire техника français-anglais, сликата е:

129

(1) Секој облик на графички приказ на објект или концепт што се користи за илустрација во рекламирањето (графички); (2) Ментална претстава направена од збир на надворешни дразби (слика). По оваа општа дефиниција на сликата, речникот на Косет одделно дискутира за имиџот на брендот, сликата за синтеза и на крајот функционалната слика. Функционалната слика е, според Козета, онаа слика што е направена со цел да се пренесе прецизна порака. Косет ги дава следните примери на функционални слики: планови на градот, фото извештаи, микроскопски слики од медицински истражувања или телескопи направени од астрономи и на крајот, рекламни слики. За сите овие слики е заедничка целта за која се создадени, а тоа е да пренесат прецизни информации, разликувајќи се, на овој начин, од (уметничките) слики што авторот ги користи за да се изрази преку проекции на неговиот имагинарен универзум. Функционална слика е слика дизајнирана според код, свесно или интуитивно, и направена на физичка потпора со цел да се соопштат одредени информации. Функционалните слики можат да се користат во педагогијата, во новинарството, во егзактните науки, но и во рекламирањето. Четирите постулати кои беа основа за создавање на статични функционални слики произлегоа од анализата на ефектот што овие слики можат да го имаат врз примачот: (1) Естетско-перцептивниот постулат. Според следбениците на овој постулат, суштинските квалитети на пораката се претставени преку нејзината способност да го стимулира перцептивниот систем на примачот и естетските квалитети способни да ја придвижат. Затоа, добрата порака би била еквивалентна на убава и оригинална порака. Ова беше единствениот постулат што управуваше со производството на слики до 1940 година. Производителите на слики беа генерално уметници кои студирале на средни уметнички училишта и рекламните слики се појавуваа во форма на рекламни постери како оние потпишани во Франција од Тулуз-Лотрек. Целта на овие уметници беше да го погодат окото со агресивни или топли бои, со меки или остри форми. Нивната цел беше да привлечат внимание. Изработувачот на плакати имал и за цел создавање на уметничко дело, сметајќи се себеси, подеднакво, и уметник. Според овој прв постулат, акцентот на пораката паѓа на сликата, текстот гледа само идентификација на бренд или предлог на слоган. На овој начин, аргументацијата (визуелна или текстуална) се сведе на едноставна форма на изразување. Во САД подоцна се појавија пораки во кои убавите слики беа заменети со реални фотографии кои одговараа на следниов постулат.

(2) Аргументираниот постулат. Аргументираниот постулат доминираше во американското рекламирање, кое често се користеше, почнувајќи од 1940 година, во кампањите произведени од големите меѓународни агенции.

130

Приврзаниците на овој постулат се убедени дека визуелната порака може да убеди само ако предложи аргумент за продажба именуван по американскиот специјалист за рекламирање Росер Ривс (1960) USP (Уникатна продажна понуда). Текстот е тој што доминира на сликата и сликата не се појавува, во овој случај, освен за да илустрира што кажува насловот, темата, слоганот итн.

(3) Мотивациониот постулат. Мотивациониот постулат се појавува во исто време, исто така, во Соединетите Држави. Според овој постулат, она што е важно за ефективна масовна комуникација не е ниту текстот ниту сликата, туку мотивацијата содржана во пораката. Под овие услови, станува важно да се идентификува типот на барање на кој ќе реагираат наменетите примачи. Во овој случај, комуникацијата ја координираат психо-социолозите, сликата и зборот служат само да им дадат облик на нивните концепти. Според тоа, сликата мора да биде крајно сугестивна или од рационална гледна точка (аргументатори) или од афективна гледна точка (мотиватори), меѓу овие две насоки ќе се појави борба која ќе продолжи до околу 60-тите години, кога Ролан Барт го означува појава на четвртиот постулат.

(4) Семиолошкиот постулат. Според семиолошкиот постулат, формалната структура на знаците - слика или текст - управува со содржината на убедливите пораки. Овој постулат се однесува на воспоставување на потребните услови за ефективно пренесување на саканата информација во афективен и рационален план. За да се создадат функционални слики кои одговараат на овој постулат (семантички заситени слики) нема потреба од уметници, естетскиот дел од пораката е помалку важен од оваа перспектива. Пораката-слика ќе се однесува на свеста на примачот, ангажирајќи го неговиот перцептивен, логичен, естетски, мотивационен и сл. систем. да ги убеди. ОД ЗНАЧЕН ДО ЗНАЧЕН Во 1964 година, во Реториката на сликата, Ролан Барт има за цел да види дали сликата содржи знаци и гради свој метод со кој може да ја спроведе студијата. Барт претпоставува, за почеток, дека сликите имаат иста структура како и јазичниот знак. Потоа смета дека, ако тргне од она што го разбира од рекламната порака што ја анализира, тргнува од означеното. Значи, барајќи го елементот или елементите што ги предизвикуваат овие означувачи, ќе ги поврзе означувачите со нив и на тој начин ќе најде целосни знаци. На овој начин, Барт покажува како концептот на италијанството, означувачот на рекламата за тестенините Панзани, се произведува од различни типови на означувачи: (1) лингвистички означител: италијанската звучност на сопствената именка Панзани;

131

(2) пластичен означувач: зелените, белите, црвените бои кои го поттикнуваат италијанското знаме; (3) иконски означувачи: претставени со предмети определени од социо-културна гледна точка: домати, пиперки, кромид, пакувања со тестенини, кутија со сос, сирење. Оваа анализа поаѓа од означеното за да ги пронајде означувачите и на тој начин ги реконструира знаците што ја сочинуваат сликата. Барт заклучува дека сликата е составена од различни типови на знаци: лингвистички, иконски и пластични кои, заедно, градат глобално и имплицитно значење, интегрирајќи, во случајот со тестенините Панзани, музикалноста на јазикот, идејата за нацијата и тоа. од медитеранската кујна. Ако целта на анализата е да ги открие имплицитните пораки пренесени од реклама или која било друга визуелна порака, таа ќе продолжи во спротивна насока, почнувајќи од означувачите со цел да се реконструира значењето на пораката: Може да се направи попис на различните видови означувачи присутни во пораката и потоа да се најдат значења кои се поврзани со нив преку конвенција или преку вообичаен начин на употреба. Формулирањето на синтезата на овие значења може да се смета дека ја претставува имплицитната порака што ја пренесува соодветната слика. Сепак, треба да се забележи дека таквото толкување ќе се релативизира во зависност од контекстот на испраќање и примање на пораката и ќе стане поверодостојно ако се спроведува во група, а заеднички точки на колективната анализа се оние што можат да го одредат границите на таквото толкување. Истражувањето на различните елементи што ја сочинуваат пораката може да се направи преку класичниот процес на префрлување што се користи во лингвистиката. Навистина, секоја порака, без разлика на нејзината форма (визуелна или лингвистичка), се развива по две оски. На хоризонталната оска, наречена синтагматска оска, елементите што ја сочинуваат пораката се следат едни со други во времето или просторот, се комбинираат едни со други и заедно придонесуваат за изградбата на значењето. Овие елементи може да се пермутираат, односно да ја променат својата позиција, но не можат да бидат заменети со други или отстранети. На вертикалната оска, наречена парадигматска оска, се запишуваат елементите кои припаѓаат на иста класа и од кои се избираат оние кои ќе се користат за конструирање на пораката. На парадигматската оска, може да се направат прекинувачи, како резултат на што елементот се заменува со друг елемент од истата класа. Принципот на префрлување овозможува замена на единица, релативно автономен елемент, со друг. Тоа значи дека мора да имаме на располагање елементи слични на оние во пораката, но отсутни од неа. Така, во моментот кога гледам црвено во пораката, разбирам дека не гледам зелена, ниту сина, ниту жолта итн. Гледам криви линии, а не прави линии. Гледам триаголник, а не квадрат или правоаголник итн. Овој тип на ментална асоцијација што овозможува идентификација на елементите што ја сочинуваат сликата (пластични знаци: боја, форми) се протега и на идентификација на

132

различни класи на елементи: Гледам маж, а не жена, или дете, или животно, или не гледам живо суштество; облеката е селска облека, а не градска или вечерна облека (иконични знаци: препознатливи мотиви); има пишан текст и тој е црн а не црвен и сл.(јазични знаци: текст). Иако сегментацијата на визуелниот јазик е тешка операција и не е секогаш можна затоа што не е дисконтинуирано, како јазикот, туку континуирано, менталната вежба на префрлување има заслуга што дозволува толкување на боите, формите, причините за тоа што се тие, што се прави релативно спонтано, но најмногу за она што јас не сум. Овој метод на едноставната анализа на сегашните елементи додава избор на одредени елементи наместо други, што значително го збогатува разбирањето на пораката. КЛАСИЧНА РЕТОРИКА Многу стара дисциплина која датира од античка Грција, класичната реторика ја одбележа целата западна култура. Етимолошки предавана до средината на 20 век, класичната реторика минува низ процес на обнова во 60-тите години определен од формализмот и модерната лингвистика, психоанализата, а потоа и структурализмот. Старите полиња на реториката беа: (1) Inventio: пронајдокот се состои во пронаоѓање на теми, аргументи и техники на убедување според избраната тема или причина (идентификација на идеи).

(2) Dispositio: одговара на реализацијата на важните делови од говорот (потрагата по најефективниот план) кои потоа се дистрибуираат по редослед што следи од обработениот жанр (главната идеја на есејот е ставена на крајот од него, додека остатокот се појавува прво во напис во весник).

(3) Elocutio: одговара на изборот на вистинскиот стил, односно на изборот на зборовите и нивната внатрешна организација во фразата, па на говорните фигури. Овие фигури можат да дејствуваат на синтагматско ниво (фигури на фраза) или на парадигматско ниво (фигури на зборови, тропи). Фигурите на говорот се состојат во манипулирање со основната синтаксичка структура на фразата со вежбање, на пример, инверзија, елипса, повторување, литота, антитеза, извик, градација итн. Тропите се однесуваат на вистинскиот избор на збор. Најпознати тропи се метафората (замена со квантитативен паралелизам) и метонимијата (замена со соседство), која се состои во означување на содржината според објектот што ја содржи, корисникот според предметот/алатката што ја користи, причината по последица, итн. Класичната реторика, сепак, имаше две поважни компоненти: меморија (важна, денес, во говорите на актерите или адвокатите) и actio или начинот на изговарање на говорот, дикцијата и употребените гестови. Последново е повторно откриено особено во визуелната комуникација (телевизија), но може да се појави во која било друга форма на комуникација, на пример, во невербална комуникација. Сепак, реториката на

133

фигури го сочинува најважниот дел од класичната реторика и го прави најголемиот дел од реторичките студии денес исклучиво посветени на фигурите погоре. Реторика и конотација. Во 60-тите, иновациите во книжевната теорија, навлегувањето во Франција на рускиот формализам, а потоа и структурализмот, позајмувањата направени од лингвисти од различни хуманитарни науки (како што се етнологијата или психоанализата) му овозможија на Барт да го анализира механизмот на функционирање на сликата. во однос на реториката. Од перспектива на сликата, Барт ја разбира реториката под два аспекта: од една страна како начин на убедување и аргументирање (inventio) и, од друга страна, од гледна точка на фигури (стил или elocutio). Што се однесува до inventio, Барт на сликата ја идентификува специфичноста на конотацијата: реторика на конотација, односно способност за предизвикување секундарно значење поаѓајќи од основно значење, од целосен знак. Фотографијата (означителот) што овозможува препознавање на домати, пиперки и кромид (означеното) во примерот на Барт претставува целосен знак (означувач поврзан со означено). Сепак, овој целосен знак ја продолжува својата значајна динамика и станува означител на второ означено, „медитеранско овошје и зеленчук, Италија“ итн. На тој начин, Барт го конципирал и формализирал симболичното читање на сликата, а особено она на рекламната слика. За него, овој процес на конотација е конститутивен елемент за секоја слика, дури и за најприродната од нив (фотографија), бидејќи, истакнува Барт, не постои нешто како „адамска“ слика. Дури и ако моторот на ова второ читање/толкување е идеологијата специфична за едно општество или даден историски момент, она што е важно за Барт е фактот дека сликата секогаш сака да каже нешто друго од она што го претставува на прво ниво, на ниво на означување. Оваа реторика на конотација го карактеризира, всушност, секој тип на јазик, вклучително и вербалниот на чие ниво се аглутинираат многу конотации (пример: едноставната строгост на пораката го конотира фактот дека таа е научна порака). Затоа, можеме да потврдиме дека секоја форма на изразување и комуникација е конотативна и дека динамиката на знакот се состои токму во овие трајни значења. Она што го покажува реториката на конотацијата не е квалитетот на сликата на визуелната порака, туку нејзиниот знаковен квалитет, фактот што, иако е предмет од своја страна, сликата развива јазик различен од оној на претставените нешта. Реторика и рекламирање. Реторика и рекламна слика е насловот на студијата објавена од Жак Дуран во 1970 година, студија која сè уште е репер за односот помеѓу реториката и рекламирањето.

134

Најпознатиот аспект на ова истражување е демонстрацијата, преку проучување на повеќе од илјада реклами, дека рекламирањето користи цела низа реторички фигури за кои се сметаше дека се резервирани за вербален јазик: фигури на говор (на ниво на фраза) и парадигма. фигури (на ниво на збор). Дуран предлага табела во која ги класифицира овие бројки според јазичните оски и според видот на операциите што ги предизвикуваат (додавање, потиснување, замена, размена) или според видот на врската помеѓу варијантите (идентитет, сличност, разлика , спротивставување, лажна хомологија, двојно значење, парадокс). Така, во рекламирањето се среќаваат визуелни метафори преку кои индиректно се претставени карактеристиките на промовираните производи. На пример, на рекламната слика произведена од Citroen за илустрација на револуционерниот слоган, прикажано е кинеско дете како го прави знакот за победа. Со ова директно повикување на револуционерната Кина на Мао, Citroen не само што ја покажува својата отвореност кон кинескиот пазар, туку метафорично ги претставува концептите зад неговата кампања: иновација, напредок, иднина, надеж. На овој начин, брендот се претставува како сигурна и ретка вредност. Со имплицитна споредба, квалитетите на претставениот визуелен знак му се припишуваат на производот (отсутен од сликата). Визуелната хипербола е исто така честа појава во рекламирањето (можно е придружена со литота). Користејќи го, прекумерно се инсистира на некои визуелни аспекти за да се истакнат квалитетите на производот или да се привлече вниманието на јавноста преку претерувања кои можат да шокираат. Елипсите се уште една стилска фигура која често се користи во рекламните слики. Тие се појавуваат кога, на пример, производот што се рекламира не е присутен на сликата (ова е случај со рекламата на Volkswagen Golf) или ако сликата е нецелосно претставена, а гледачот сам ќе ја реконструира. Другите фигури се повеќе поврзани со конструкцијата на целата објава преку организирање и комбинирање на елементите што го сочинуваат: повторување, инверзија, градација итн. За да не остане само инвентар кој се затвора во себе, пописот на реторичките фигури присутни на сликата мора да се продолжи со анализа на нивното значење, ефектот што го произведуваат. Затоа, мора да се бараат значењата на соодветните постапки за да се разберат механизмите на толкување што тие ги предизвикуваат. Дуран покажа не само дека механизмите на реторичките фигури не се резервирани исклучиво за вербален јазик, туку и дека полето на рекламирањето е особено богато со фигури на говор. Барајќи ја функцијата поврзана со овие фигури во рекламната порака и потпирајќи се на теориите на Фројд, Дуран покажа дека рекламната слика користи фигури на говор за да создаде реторика на задоволство, хедонистичка реторика преку која гледачот е

135

поканет да ги надмине границите на реални и нормални да се влезе во светот на соништата, фантастичните, интимните желби итн., во свет каде, според тоа, се е можно. Во случај на рекламирање, elocutio е во служба на она што реториката го нарекува inventio, или, со други зборови, стил во служба на одредена аргументација. Проучувањето на реториката на сликата подразбира, како заклучок, анализа на играта на форми и значења присутни во визуелните пораки, средствата што се користат за развој на одредени дискурзивни стратегии и ефектите добиени во моментот на интеракција со целта. публика. ЕСТЕТИКА НА УБАВИНАТА Според митологијата, Зевс би доделил соодветна мерка и соодветна граница на секое суштество; Светската доминација се совпаѓа со прецизна и квантитативна хармонија, формулирана во четирите натписи на ѕидовите на храмот во Делфи: „Најправедниот е најубавиот“, „Почитувај ја границата“, „Омраза хбрис (ароганција)“, „Ништо во вишок“. На овие правила се заснова грчкиот здрав разум за убавина, во консензус I визија за светот што ги толкува редот и хармонијата како нешто што треба да стави крај на тој „хаос што каскадно“ од чија уста, според неговиот Хесиод, светот пропадна надвор. Тоа е визија ставена под магијата на Аполон, кој исто така е прикажан меѓу Музите на западниот педимент на храмот во Делфи. Но, во истиот храм (од IV век п.н.е.), на спротивниот фронтон од исток, е претставен Дионисос, богот на хаосот и нескротливото прекршување на секое правило. Истовременото присуство на две антитетички божества не е случајно, дури и ако тоа беше истакнато како главна тема само во модерната ера, преку делата на Ниче. Општо кажано, тоа се однесува на можност која е секогаш присутна и која периодично се докажува: онаа на ерупција на хаос во прекрасната хармонија. Поточно, неколку значајни нерешени антитези се така изразени во грчката концепција за Убавината, концепција што се покажува како многу посложена и проблематична од нејзините поедноставени верзии, елаборирани од класичната традиција. Првата антитеза е онаа помеѓу Убавината и сетилната перцепција. Ако Убавината е воочлива, но не и интегрална, бидејќи не сите нејзини аспекти можат да се манифестираат во разумна форма, тогаш се отвора опасен јаз помеѓу Изгледот и Убавината: јаз што уметниците ќе се обидат да го задржат што е можно потесен, но што му се допаѓа на филозофот. Хераклит ќе го прозева во полн обем, потврдувајќи дека хармоничната Убавина на светот се манифестира како случајно неред. Втората антитеза е дека помеѓу звукот и видот, двете сетила се привилегирани во перцепцијата на Грците (веројатно затоа што, за разлика од мирисот или вкусот, тие можат да бидат во корелација со мерките и нумеричките редови): иако музиката е препознаена како привилегија да дава израз на душата, само на видливите форми им е дадена дефиницијата за „убаво“ (Kalòn) како што е „нешто што угодува и привлекува“ Нередот и музиката на тој начин успеваат да сочинуваат еден вид темна страна на хармоничната и видлива аполинска убавина, и како такви ризикуваат повторно да падне во сферата на дејствување на Дионис.

136

Таквата разлика е разбирлива ако се земе предвид дека статуата требаше да претставува „идеја“ (и затоа имплицираше спокојно размислување), додека музиката беше сфатена како нешто што предизвикува страсти. Еден аспект што произлегува од антитезата меѓу Аполон и Дионис е во однос на двојноста на растојание/блискост. Грчката уметност и воопшто западната уметност, за разлика од некои источни уметнички форми, му дадоа приоритет на далечното поради делото, на јас што не доаѓа во директен контакт; Јапонската скулптура, напротив, е допрена, исто како што е во интеракција со тибетска мандала нацртана на песок. Грчката убавина на тој начин се пренесува преку сетилата кои овозможуваат да се одржува растојание помеѓу објектот и набљудувачот: вид и слух, наместо допир, вкус, мирис. Но, формите што можат да се слушнат, како што е музиката, на пример, будат немир, преку учеството што го будат во душата на присутната личност. Ритамот на музиката се однесува на вечниот тек (и дисхармоничен, бидејќи е без шипка) на сè што постои.

Надвор од наивностите на неговата млада возраст (кои авторот исто така ги признава) и некои ризични претпоставки, со право критикувани од филолозите, ова општо кажано е силата на читањето на Ниче за антитезата меѓу Аполинијан и Дионизијан. Смирената хармонија, сфатена како ред и мерка, се манифестира во она што Ниче го дефинира како Аполонска убавина. Но, овој вид на Убавина е истовремено и екран кој се обидува да го прикрие присуството на дионизиска, пустошна Убавина, која се прави позната не преку формите на надворешната манифестација, туку преку она што е надвор од нив. Ова е радосна и опасна Убавина, спротивна на разумот и често претставена како поседување и лудило: тоа е ноќната половина на нежното небо на Атика што се исполнува со иницијаторни мистерии и нејасни жртвени обреди, како што се Елевзинските мистерии и обредите Дионизиски. Оваа ноќна и вознемирувачка Убавина ќе остане скриена до модерната ера (види поглавје XIII), за подоцна, преку гест на одмазда против прекрасната класична хармонија, да се трансформира во тој мистериозен и витален извор на современи манифестации на таа Убавина. Бројот и музиката. Здравиот разум нè тера да сметаме дека е убаво нешто добро пропорционално, ова го објаснува фактот дека уште од антиката Убавината се поистоветувала со пропорцијата, дури и ако е соодветно да се потсетиме дека, за грчкиот и латинскиот свет, дефиницијата за убавина секогаш вклучува: заедно со пропорцијата и упатувањето на пријатна боја или светлина. Кога во античка Грција таканаречените претсократски филозофи од VII и VI век п.н.е. (вклучувајќи ги и Талес, Анаксимандар и Анаксимен) почнуваат да разговараат за исконските почетоци на нештата, укажувајќи дека сè што не опкружува своето потекло го има во водата, во првобитната бесконечност и во воздухот, тие имаат за цел да го дефинираат светот како целина уредена и управувана. со единствен закон.

137

Ова исто така значи дека светот се смета за форма, а Грците се многу свесни за идентитетот помеѓу Формата и Убавината. Меѓутоа, тој што ќе ги каже сите овие работи експлицитно, обидувајќи се да ги обедини во еден јазол космологијата, математиката, природните науки и естетиката, ќе биде Питагора и неговата школа од 6 век п.н.е. Питагора (кој веројатно за време на неговите патувања дошол во контакт со математичките размислувања на Египќаните) е првиот што тврди дека принципот на сите нешта е број. Питагорејците се проникнати од еден вид свет ужас кон бесконечното и сè што не може да се задржи меѓу некои граници и затоа го бараат правилото способно да ја ограничи реалноста, да и дава ред и разбирлив карактер во бројки. Заедно со Питагора се раѓа естетско-математичка визија за универзумот: сите нешта постојат затоа што одразуваат ред; а се подредени затоа што преку нив се манифестираат математички закони кои ја претставуваат состојбата и на постоењето и на Убавината во исто време. Следбениците на Питагора биле првите кои ги проучувале математичките соодноси што ги регулираат музичките звуци, пропорциите на кои се засноваат интервалите, односот помеѓу должината на жицата и висината на звукот. Идејата за музичка хармонија е тесно зависна од правилата што водат до продукцијата на Убавото. Оваа идеја за пропорција ќе ја премине целата антика и ќе биде пренесена во средниот век преку делото на Боетиј помеѓу IV и V век од нашата ера. Боетиј се сеќава дека Питагора забележал дека чеканите на фалсификаторот, удирајќи во наковалната, секој испушта различен звук, и тој би сфатил дека односот на звуците на така добиениот опсег е пропорционален на тежината на чеканите. Боетиј исто така забележува дека Питагорејците знаеле дека различните музички начини различно влијаат на психологијата на поединецот; тие зборуваа за сурови ритми и затегнати ритми, ритми погодни за енергично воспитување на децата и бавни и лазливи ритми. Питагора успеал да го направи пијаниот тинејџер посмирен и посамоопседнат со тоа што го натерал да слуша песна отпеана во хипофригиски музички режим во спондаичен ритам (бидејќи фригиската скала неизмерно го вознемирувала). Питагорејците, заспивајќи ги своите секојдневни грижи, им пееја одредени песни за да заспијат; како што се разбудиле, тие се ослободиле од уморот на сонот со други музички модулации. Архитектонска пропорција. Односите според кои димензиите на грчките храмови, интервалите помеѓу колоните или пропорциите помеѓу различните делови од азбуката одговараат на истите соодноси според кои се подредуваат музичките интервали. Идејата за преминување од аритметички концепт на број кон геометриско-просторен концепт за поврзување со различни точки е питагорова. Тетрактис е симболичната фигура на која тие ја даваат својата заклетва, фигурата во која сведуваноста на бројот во простор, на аритметиката до геометријата е совршено и примерно збиена. Секоја страна на овој триаголник се состои од четири точки, а во неговиот центар има една точка, онаа на единството, од која произлегуваат сите други броеви. Бројот четири станува синоним за сила, правда и стабилност; триаголникот

138

формиран од три серии од четири броеви останува симбол на совршена еднаквост. Сумирано, точките што го формираат триаголникот се собираат до десет, а сите можни броеви може да се изразат со првите десет броеви. Ако бројот е суштината на универзумот, во тетрактис е збиена целата мудрост на универзумот, сите броеви и сите можни нумерички операции. Ако продолжиме да ги утврдуваме броевите според моделот на тетрактис, со проширување на основата на триаголникот, ќе добиеме некои нумерички прогресии во кои парните броеви ќе се менуваат наизменично (симболи на бесконечност, бидејќи во нив е невозможно да се идентификува точка што ја дели линијата на точки на два еднакви дела) со непарните броеви (конечни, бидејќи правата секогаш има централна точка што одвојува еднаков број точки). Но, на овие аритметички хармонии ќе одговараат и геометриски хармонии, а окото ќе може трајно да ги обедини овие точки во неодредена и окована низа на совршени рамностран триаголници. Оваа математичка концепција на светот се среќава и кај Платон, особено во дијалогот Тимај. Помеѓу хуманизмот и ренесансата, ера во кои сме сведоци на враќање на платонизмот, редовните геометриски тела за кои зборува Платон и неговата школа ќе бидат проучувани и глорифицирани како идеални модели од Леонардо, од Пјеро дела Франческа во De prospectiva pingendi, од Лука Пачиоли. во Де дивина пропорција, од Дирер во расправата За симетријата на човечките тела. Божествената пропорција за која зборува Лука Пачиоли е златниот пресек, тој сооднос што се воспоставува почнувајќи од отсечката AB кога, забележувајќи точка C, одвојувајќи ги почетните точки, AB е поврзан со AC исто како што AC е поврзан со CB. Преку своето дело Dearchitectural Витрувиј (1 век п.н.е.) ќе ги пренесе на потомството и средниот век и ренесансата, важни препораки за постигнување оптимални архитектонски пропорции. По пронаоѓањето на печатењето, неговото дело ќе се појави во бројни изданија, придружени со сè поригорозни дијаграми и цртежи. Ренесансните теории во архитектурата ќе бидат инспирирани од работата на Витрувиус, од De reaedificatoria на Леон Батиста Алберти до Пјеро дела Франческа, од Пачиоли до Четирите карти за архитектурата на Паладио. Принципот на пропорција повторно се појавува во архитектонската практика и како симболична и мистична алузија. Ова е можеби начин да се разбере вкусот за пентагоналните структури пронајдени во готската уметност, особено во дизајнот на розети на катедралите. Во овој дух, мора да се толкуваат и ознаките во каменот, односно личниот белег што секој градител на катедралата го ставал на најважните камења од неговата градба, како што се оние од клучевите на сводот.

ЕСТЕТИКАТА НА ГРДИОТ За грчкиот свет обично имаме стереотипна слика, која извира од идеализациите на тој свет произведени во периодот на неокласиката. Во нашите музеи гледаме статуи на

139

Афродита или Аполон кои, благодарение на белината на мермерот, прикажуваат идеализирана убавина. Во четвртиот век п.н.е., Поликлит создал статуа која требало да стане позната како Канон бидејќи ги отелотворува сите правила за идеална пропорција, додека Витрувиј подоцна требало да ги изрази правилните телесни пропорции како фракции од целата фигура: лицето требало да биде едно десетина од вкупната должина, главата една осмина, должината на торзото една четвртина итн. Значи, во светлината на оваа идеја за убавина, природно е сите суштества кои не отелотворуваат такви пропорции да се сметаат за грди. Древните ја идеализирале убавината, но неокласицизмот ги идеализирал старите, заборавајќи дека тие (често под влијание на ориенталните традиции) и оставиле наследство на западната традиција слики на суштества кои биле само олицетворение на диспропорцијата и негација на сите канони. Грчкиот идеал за совршенство беше претставен со калокагатија, термин кој произлегува од спојот на калос (генерички преведен како „убав“) и агатос (кој обично се преведува како „добро“, но опфаќа цела низа позитивни вредности). Беше посочено дека да се биде калос и агатос генерички го дефинира она што англискиот свет подоцна ќе го опише како џентлмен, личност со достоинствен воздух кој поседува храброст, стил, способност и докажани спортски, воени и морални доблести. Со оглед на овој Идеал, грчката култура произведе огромна литература за односот помеѓу физичката и моралната грдотија.

Сепак, сè уште не е јасно дали со убавото древните мислеле на сè што угодува, предизвикува восхит, привлекува око и ги задоволува сетилата благодарение на неговата форма или „духовна“ убавина, особина на душата, која понекогаш можеби не се совпаѓа. со убавината на телото. На дното, експедицијата во Троја беше мотивирана од извонредната убавина на Хелен и парадоксално Горгија напишал енкомиум за Хелен. Сепак, Хелен, неверната сопруга на Менелај, сигурно не може да се смета за модел на доблест. Додека Платон веруваше дека единствената реалност е онаа на светот на идеите, чијшто нашиот материјален свет е сенка и имитација, тогаш грдоста требаше да се поистоветува со небитието, имајќи предвид дека во Парменид тој го отфрла постоењето на идеи за нечисти или нечисти работи како што се дамки, кал или влакна. Затоа, грдотијата постои само во разумниот поредок, како аспект на несовршеноста на физичкиот универзум во споредба со идеалниот свет. Подоцна, Плотин, кој радикално ја дефинираше материјата како зло и грешка, требаше јасно да ја идентификува грдоста со материјалниот свет. На пример, ако ги препрочитаме Симпозиумот и Платонскиот дијалог посветен на Ерос (како љубов) и на убавината, може да идентификуваме многу други нијанси. Во овој дијалог, како и во другите за таа работа, и општо земено, во скоро сите филозофски дискусии за убавината и грдоста, овие вредности се именувани, но никогаш не се разјаснети преку примери (оттука и неопходноста, како што реков во воведот, да се

140

споредат филозофски дискурси со конкретните креации на уметниците). Тешко е да се опишат убавите работи кои ни ја будат желбата. Што се однесува до концептот на добро, во многу аспекти дијалогот зависи од прославата на педерастијата, во етимолошка смисла на љубовта кон убавината на младите момчиња од страна на мудар, зрел човек. Ваквото однесување беше општо прифатено во грчкото општество, но самиот дијалог открива дека педератијата што ја пофалува Павзанија (телесна желба за убавината на младите мажи) и сублимираната (денес би рекле „платонска“) педерастија на Сократ се две различни работи. Павзаниј го разликува Еросот на пандемијата на Афродита, типичен за мажи со мала последица за кои љубовните жени и млади мажи се исто, и кои ги сакаат телата повеќе од душите, од Еросот на Афродита Уранија, кој е љубов исклучиво за младите мажи. Не со неискусни малечки момчиња, туку со зрели адолесценти чии бради почнаа да растат“. Но, самиот Павзаниј признава дека меѓу младите треба да се љубат најблагородните и најдоблесните („дури и да се погрди од другите“), па затоа љубовникот што го сака телото повеќе од душата е зол. Во оваа смисла, иако педератијата не исклучува физичка врска, таа е исто така форма на еротско-филозофски сојуз воспоставен помеѓу саканата (младиот човек кој прифаќа друштво на постар човек кој го иницира и во мудроста и во возрасен живот, и кому во замена ги нуди своите услуги) и љубовникот, мудриот човек заљубен во убавиот изглед и доблестите на младиот човек. По Павзанија, Аристофан ни кажува како на почетокот имало три пола, машки, женски и андрогин, а дури откако Зевс го поделил секој на два, дојдоа мажи кои сакаат да прегрнуваат други мажи, жени. со склоност кон други жени“ (и овие две категории „не се заинтересирани за венчавки и раѓање деца, но се обврзани да се интересираат со закон“), и оние кои - денес би ги нарекле хетеросексуалци. Во овој момент Агатон влегува во дијалогот. Агатон го претставувал Ерос како вечно млад и убав (со тоа се враќа на рекурентната тема во грчкиот свет, од Пиндар наваму, каде убавината е придружена со младост, а грдоста со старост). Но, тогаш Сократ (кој ги изразува своите идеи припишувајќи ги на измислената свештеничка Диотима) покажа дека ако секој од нас го посакува она што го нема, Ерос нема да биде ниту убав, ниту добар, туку еден вид двосмислен дајмон кој се стреми кон идеални вредности. што засекогаш не успева да го постигне. Ерос е син на Пенија (недостаток, сиромаштија) и на Порос (целисходност) и како таков го наследил бедниот поглед на мајка си (тој е бушав, бос и бездомник), додека од татко му ја наследил способноста за демнат' и ' ловете го она што е добро. Во оваа смисла, желбата да се размножува, да се задоволи човековата желба за бесмртност е типична за Ерос. Сепак, освен физичкото размножување, постои и создавање на духовни вредности, од поезија до филозофија, преку кои ја добиваме бесмртноста на славата. Може да се каже дека обичните луѓе раѓаат деца, додека оние кои ја негуваат аристократијата на духот произведуваат убавина и мудрост.

141

Во светлината на ова не е само човекот кој е калос и агатос кој верува дека „убавината на душата вреди повеќе од онаа на телото“ и може да се грижи за млад човек кој има многу квалитети иако неговото тело е не многу убав, тој е и оној кој нема да застане на убавината на едно тело. Преку искуството на различни убавици тој ќе се обиде да постигне разбирање за Убавината во себе хиперуранска убавина, Убавината како идеја. Тоа е љубовта кон младите луѓе на кои Сократ и се посветил, а ние го разбираме тоа кога згодниот Алкибијад, пијан, влета на гозбата и кажува како, во својата желба да учествува во мудроста на Сократ, му го понудил своето тело неколку пати, но Сократ никогаш не сакал да попушти на телесната желба и само чесно лежел покрај него. Токму во тој контекст, Алкибијад ја прави својата позната пофалба за очигледната грдотија на Сократ, чиј надворешен аспект беше оној на Силен, но чии карактеристики криеја длабока внатрешна убавина. И така, во еден единствен дијалог се спротивставуваат различните идеи за убавината и грдоста, со што се прави покомплексната поедноставена претстава дека грдоста е само спротивност на калокагата. Понатаму, грчката култура отсекогаш била свесна за оваа сложеност, како што е докажано со подоцнежна пофалба на еден друг грд човек, но човек со благородна душа и голема мудрост, Езоп. Грчкиот свет беше зафатен со други противречности. Во Републиката, Платон тврдел дека грдоста (сфатена како недостаток на хармонија) е спротивна на добрината на душата и препорачал младите да бидат поштедени од прикажување на грди работи. Но, тој призна дека, на дното, постои одреден степен на убавина што одговара на сите нешта, сè додека тие се прилагодени на соодветната идеја. Последователно, може да се каже дека девојката, кобилата или саксија е убава, но дека секое од нив е грдо во однос на претходното. Во Поетиката, Аристотел го одобри принципот кој требаше да остане универзално прифатен во текот на вековите, имено дека е можно да се прават убави имитации на грди нешта - и уште од најраните времиња луѓето се восхитувале на начинот на кој Хомер го направил убавото прикажување на физичкото и моралното. непривлечноста на Терзитите. Конечно, ќе видиме, во стоичките кругови, како Марко Аврелиј препознал дека дури и грдоста, дури и несовршеностите како што се пукнатините во лебот, придонесуваат за согласноста на целината. Како што ќе откриеме во следното поглавје, овој принцип требаше да доминира во светоотечкото и схоластичкото гледиште во кое грдоста се откупува според контекстот и придонесува за хармонијата на универзумот. Грчката култура не сметаше дека светот е нужно целосно убав. Нејзината митологија раскажува за чудовишта и грешки, а Платон мислеше дека разумната реалност е само лоша имитација на совршенството на светот на идеите. Од друга страна, во боговите уметниците го гледаа моделот на врвна убавина и ова совршенство беше целта на статуата која ги претставуваше жителите на Олимп.

142

Парадоксално, со доаѓањето на христијанскиот свет, оваа врска - барем одредени негови аспекти - беше превртена: од теолошко-метафизичка гледна точка целиот универзум е убав бидејќи е божествено дело и благодарение на оваа целосна убавина се дури и грдотијата и злото. на некој начин откупени. Како компензација, Христос, човечкиот израз на божественоста кој пострада за нас, е прикажан во моментот на неговото најголемо понижување. Од најраните векови отците на Црквата постојано зборувале за убавината на секое битие. Од Битие дознале дека, на крајот на шестиот ден, Бог видел дека сè што направил е добро и Книгата на мудроста вели дека светот е создаден од Бога според број, тежина и мерка, со други зборови според критериуми. на математичко совршенство. Заедно со библиската традиција, класичната филозофија придонесе за зајакнување на овој естетски поглед на универзумот. Убавината на светот како одраз и слика на идеалната убавина беше концепт од платонско потекло; и во неговиот Коментар на Тимај Калцидиус (помеѓу третиот и четвртиот век од нашата ера) зборуваше за прекрасниот свет на суштества со неизмерна убавина. Средновековниот период бил под влијание на дело на неоплатонски печат (V век н.е.), За божествените имиња од Псевдо-Дионис Ареопагит. Овде универзумот се појавува како неисцрпен извор на сјај што зрачи за да формира грандиозна манифестација на дифузната природа на примарната убавина, блескава каскада на светлина: Суперсуштинското убаво се нарекува Убавина поради правичноста што ја дава на сите суштества. секој по своја мерка и затоа што тоа е причина за хармонијата и раскошот на сите нешта. Во маската на светлината ги опсипува сите нешта со изливите на своите природни зраци, кои ги прават убави, и ги повикува кон себе сите нешта што ние ги нарекуваме Убавина - и во себе ги содржи сите нешта. Следејќи го Ареопагитот, Џон Скотус Ериугена (IX век) разработи концепт за космосот како откровение на Бога и за неговата неискажлива убавина преку идеални и телесни убавини и ја искажуваше убавината на целото создание, на слични и различни нешта, на хармонијата на видовите и формите и на различните редови на суштински и случајни причини кои кулминираат со прекрасно единство. Сите средновековни автори се вратија на оваа тема за панкалија или убавина на целиот универзум. За традиционална идентификација на Убавото и Доброто, да се каже дека целиот универзум е убав е исто како да се каже дека е исто така добро - и обратно. Како да се помири ова панкалистичко убедување со очигледниот факт дека Злото и деформитетот постојат во истиот тој универзум? Решението го очекувал свети Августин, кој го направил оправдувањето на Злото во светот создаден од Бога една од неговите основни теми. Во De ordine Августин тврдеше дека, точно, се чинеше дека има дисхармонија и навреда на глетката“ кога деловите од зградата беа погрешно распоредени, но тој истакна дека и грешката е дел од општиот ред. Во Исповедите (VII) ни кажува дека злото и грдотијата не постојат во божествениот план.

143

Корупцијата е загуба, но ние зборуваме за загуба кога претходното добро е намалено. Ако сето она што се расипува е подложено на губење на вредноста, тогаш тоа значи дека постоела позитивна вредност пред да се појави корупција. Ако загубата на вредноста е целосна, нешто би престанало да постои. Оттука, злото и грдотијата сами по себе не би можеле да постојат, бидејќи тие би биле „апсолутно ништо“. Во својата полемика против Манихејците насловена De natura boni contra Manicheos (XVII) Августин вели дека ниту она што древните го нарекувале hyle, со други зборови материја што е целосно неоформена и без квалитет, не било зло. Дури и дрвата што допрва треба да се обработи им позајмува на оние што ја работат, за да може нешто да се добие од неа. Ако не можеше да ја прифати формата што му ја наметна занаетчија, тоа секако не би можело да се нарече материја. Значи, ако обликот е добро, затоа сите работи кои црпат некаква супериорност од обликот се нарекуваат згодни, тогаш нема сомнеж дека капацитетот да се формира е исто така добар до одреден степен. Ако дури и безобличната материја е убава, тогаш истото мора да важи дури и за ѕверовите кои некои ги гледаат како монструозни, како мајмуните, бидејќи пропорцијата помеѓу нивните различни членови е точна. Расудувањето на Августин повторно се појавува во схоластичката филозофија, во која наоѓаме различни примери за оправдување на грдотијата во рамките на севкупната убавина на универзумот, каде што дури и деформитетот и злото добиваат вредност споредлива со онаа на chiaroscuro, на пропорцијата помеѓу светлината. и сенка во слика. Со други зборови, нивното присуство ја открива хармонијата на целината. Некои рекоа дека дури и чудовиштата се убави затоа што се суштества и како такви придонесуваат за хармонијата на целината и дека, додека гревот сигурно го уништува редот на нештата, овој поредок повторно се воспоставува со казна и оттука проклетите во пеколот се примери за закон на хармонија. Други се обидоа да го припишат впечатокот за грдотија на недостатоците во нашите перцепции, па оттука некои може да најдат нешто грдо поради слабата светлина, затоа што било премногу блиску или премногу далеку, затоа што го гледале од кос агол или поради магливата воздух што ги деформира контурите на нештата.

4. Говорно-гестовна комуникација Кинесика или проучување на движењата на телото. Терминот „кинесика“, изведен од грчкиот збор за движење, е лингвистички изум што се должи на американскиот антрополог Реј Л. Бирдвистел (1918-1994), кој прв го употребил во Вовед во кинесиката (1952), а потоа во Кинесиката и контекстот. (1970), со значење на „проучување на движењата на телото во однос на невербалните аспекти на интерперсоналната комуникација“ (S. Jolly, 2000). Терминот како таков полека влезе во вокабуларот на комуникациската наука. Во Меѓународната енциклопедија за комуникации (1989), поимот „кинесика“ како „проучување на комуникациската телото во интеракциите лице-в-лице“. На романски, специјализирани трудови или во научна информативна

Адам Кендон го дефинира функција на движењата на терминот се среќава во литература под различни

144

транслитерации: кинезика, кинесица, кинетика, кинетика. Референците за науката изградена од Реј Л. Бирдвистел го користат зборот „кинезика“, а анализата на сигналите што ги пренесува телото (гестови, држење) го користи терминот „движења на телото“. Поимите „јазик на телото“ или „говор на телото“ понекогаш изгледаат несоодветни за научниот пристап кон невербалната комуникација, како и термините „јазик на просторот“, „јазик на говор“ или „јазик на облеката“. Теоријата на Ray L. Birdwhistell се заснова на претпоставката дека комуникацијата преку движењата на телото е системска и општествено научена. Основачот на кинезиката со комуникација ги разбира „структурираните динамични процеси поврзани со меѓусебното поврзување на живите системи, повеќеканален систем кој произлегува од (и ги регулира) влијателните мултисензорни активности на живите системи“ (S. Jolly, 2000). Бидејќи движењата на телото можат да се проучуваат на различни нивоа (физиолошки, психолошки, културни), Реј Л. Бирдвистел ја дели кинезиката на: (1) пред-кинезика (проучување на физиолошките основи на движењата на телото), (2) микро-кинезика (систематско проучување на кинеми групирани во морфолошки класи) и (3) социјална кинезика (проучување на морфолошките конструкти во однос на социјалните интеракции). Земајќи инспирација од лингвистиката, Реј Л. Бирдвистел се обидел да ги идентификува најмалите значајни единици на движења на телото, кои ги нарекол „кинеми“, по аналогија со фонемите и морфемите. Анализирајќи ги забавените филмови, американскиот антрополог заклучил дека има од 50 до 60 универзални кинеми кај луѓето. Културните разлики во невербалната комуникација би се состоеле од внатрешната варијација на кинеми, а не од употребата на различни кинеми. Употребата на кинеми е општествено научена и ниту еден кинем не функционира сам (треба да се забележи дека Реј Л. Бирдвистел не му дал многу прецизно значење на терминот „кинем“). Во спроведените експерименти, Реј Л. Бирдвистел задолжил актер или студент да изведува различни движења на телото, што групата студенти морала да ги забележи. Експериментаторот би прашал: „Дали овој човек прави нешто поинаку со ова? Во врска со овие експерименти, Џулиус Фаст (1970) забележува две работи: прво, дека субјектите (учениците) не биле прашани за значењето на гестовите, туку само дали има некаква разлика во изразот на телото и, второ, дека во анализата движењата на телото започнаа од „нултата точка“, претставена од американското население од средната класа (нултата точка значи почетна позиција во однос на која се прават диференцијации). И двете критички забелешки се оправдани: нас не нè интересира визуелната острина на субјектите, туку значењето на различните движења на телото; од друга страна,

145

екстраполацијата на експерименталните резултати од американските студенти на целата популација на Земјата нема ниту статистичка ниту теоретска основа. „Нултата точка“ на Американците се разликува од „нултата точка“ на Европејците или Арапите. Различно е и за претставниците на големата буржоазија и за оние кои живеат во сиромаштија (Челчеа, 2004). Сепак, основачот на кинезиологијата има многу значаен придонес во анализата на невербалната комуникација. Како што оценил Julius Fast (1970), концепцијата на Ray L. Birdwhistell за движењата на телото ја има главната заслуга што открива дека ниту еден сигнал на телото нема значење освен другите сигнали и контекст. Во неговата концепција, комуникацијата преку движењата на телото е системска, можно е да се опише независно од конкретното однесување на секој човек: „проблемот е да се опише структурата на движењата на телото за да можеме да го измериме значењето на одредени движења или комплекси на движења во комуникацискиот процес“ (R.L. Birdwhistell, 1970, S. Jolly, 2000). Стивен Џоли (2000) забележува дека структуралистичкиот пристап кон невербалната комуникација е принуден. A. T. Dittman (1971) - цитиран од Stephen Jolly (2000) заклучува: „основната хипотеза на кинезиката, според која невербалната комуникација има иста структура како вербалната комуникација, не е остварлива“, со оглед на фактот дека не постои доказ дека кинезичките феномени се лингвистички структурирани, врз основа на независни структурни односи“. Повеќе од половина век по формулирањето на овој принцип, наоѓаме дела за „говорот на телото“ кои имаат структура на речници. На една колона се редат гестикулациите, на друга колона значењата: обесени раце - ноншалантност; рацете раздвоени, лактите затворени - концентрација; рацете одвоени - егоцентрични; крената глава - гордост; права глава - волја за акција; главата свиткана настрана - сентименталност; наведната глава - интровертност; високо и заоблено чело - моќ на апстракција; широко чело продолжување на интелектуалните факултети; тесно чело - ограничени погледи; големи гестови - егзалтација; тркалезни гестови - афективност; гестови надесно екстраверзија; гестови налево - интровертност; гестови нагоре - жар; гестови надолу инхибиција итн. (1996). „Таквите пресуди се - смета Вера Ф. Биркенбихл (1979) - и „лажни“ и „некорисни за подобро разбирање на говорот на телото". Ние безрезервно се потпишуваме на ова мислење. Освен тоа, потврдуваме дека таквите пресуди не само што се лажни и бескорисни , тие се целосно штетни и опасни во меѓучовечката комуникација, во воспоставувањето меѓучовечки односи.Тоа е ставено надвор од науката (види ги аксиомите на невербалната комуникација). Реј Л. Бирдвистел е исто така заслужен за тоа што замислил систем на пиктограми со кои може да се опишат движењата на телото. Ги репродуцираме од работата на Џуди К. Бургун, Дејвид Б. Булер и В. Гил Вудал (1996) симболите што ги користел Реј Л. Бирдвистел за кинеми на лицето. Комбинирањето на симболите на кинеми во кинеморфеми (слично на зборовите) води до опис на движењата (до формирање реченици).

146

Системот за бодување на движењето на телото што го замислил Реј Л. Бирдвистел вклучува и: „кинезички маркери“ (кинезички маркери), кои имаат улога да го прикажуваат синтаксичкиот распоред на кинеми во говорот, означувајќи ги заменките, множините, нивните глаголски форми, реченици и прилози; „кинезички стрес“ (кинезички стрес), со функција на организирање на различни лингвистички комбинации, како фрази; „поврзувачки знаци“ (кинезикјунктури), кои служат за поврзување на одделни кинеми. Од прикажаното можеше да се забележи, од една страна, напорот на авторот да постави систем за квантифицирање на изразните однесувања и, од друга страна, тешкотијата да се оперира со него. Кинесиката - можеме да кажеме - претставува страница во историјата на проучувањето на невербалната комуникација. Како теорија, кинезиката на Реј Л. Бирдвистел е несоодветна. Хаптика или контакт со кожа. Кожата е жив орган, а не школка неспособна да прима и пренесува сигнали. Тоа е дел од нашето тело, не ги означува само неговите граници, не е само ткиво што ја покрива целата површина на телото, „торба“ во која се фрлени другите органи. Кожата е идентитет, таа покажува на која „раса“ или култура припаѓаме, каков социјален статус имаме, самодоверба, здравствена состојба, возраст итн. Козметичката индустрија и дерматологијата покажуваат колкаво значење му придава општеството на „ школка“ на човечкото тело. Бројот на епитети привлечени од зборот „кожа“ сугерира и социјална валоризација. На романски - според Речник на епитети подготвен од Маријан Буца (1985) евидентирани се 70 определби со уметничка функција. Кожата може да биде лизгава, претепана, нежна, нежна, сјајна, млада итн., освен бојата: бела, кафеава, тула, чоколада, жолтеникава, окер, земјена, розова, смолеста, розова, црна, модринка. Во зависност од анатомско-физиолошката структура, преку кожата - како анализатор примаме сигнали поврзани со разлики во притисокот (тактилна чувствителност), температура (термичка чувствителност) и дразби на болка (чувствителност на болка). Меѓучовечките односи зависат и од информациите за кожата. Во исто време, контактот со кожата често има еротско значење, а терминот како таков се користи како еуфемизам за означување на интимните врски. Ќе го користиме терминот „контакт со кожа“ (допир) во најширока смисла, онаа на „допирање на кој било дел од телата на две лица“ (О. Груски, П. Боначич и М. Пејрот, 1984). Истражувањата на H.F. Harlaw (1959) на младиот Macaca Mulatta, вид мајмуни, ја истакнаа важноста на контактот со кожата во организацијата на однесувањата, дури и во субчовечки размери. H.F. Harlaw направи разлика помеѓу потребата од храна на бебињата макаки и нивната потреба за контакт (контакт удобност). Утврдено е дека приврзаноста на младенчињата за женката-мајка не се одредува само со тоа што таа ги храни. Така, откако се хранеле со „сурогат мајка“ од гради и парчиња обоена ткаенина, младенчињата макаки продолжиле да се држат до сурогат мајката, како што се случува во природни услови, кога се лепат за крзното на женката-мајка.

147

Забележано е дека дури и самото присуство на „сурогат мајка“ во просторот за живеење на младенчињата макаки има позитивни ефекти врз организацијата на однесувањето. Мајмуните лишени од присуството на нивната мајка или „сурогат мајка“ имаат тенденција да се изолираат, исплашени од појавата на нови предмети околу нив. Кога биле во контакт со други мајмуни, исто така лишени од контакт кожа на кожа со нивните мајки или со „сурогат мајката“, тие развиле агресивно однесување, што довело до фатални повреди. Важноста на човечката комуникација преку каналот на кожата ги загрижи научниците заинтересирани за процесот на социјализација на децата, како и оние кои се обиделе психосоциолошки да ја проучуваат љубовта. Jacques Corraze (1980) прави преглед на некои од најзначајните истражувања за невербалната комуникација преку каналот на кожата. Почетоците се посочени: набљудувањата на Еразмус Дарвин, од 1794 година. Станува збор за праисторијата на истражувањето на невербалното однесување. Меѓу основачите на полето на истражување се наведуваат Л.К. Френк (1957), С.М. Жорард (1966), М.Х. Клаус (1970), Х.Р. Шефер и П.Е. Емерсдон (1964), А. Бомео Вилијамс (1966); меѓу современиците, Хофман и Тејбер (1985), R. Heslin и D. Boss (1980), B. Major (1981), T. Nguyen, R. Heslin и M.L. Нгуен (1975). Врз основа на нивните научни истражувања, дојдени се низа интересни заклучоци. Контактот кожа на кожа помеѓу мајката и новороденото дете се остварува уште од првите моменти од неговиот живот. Мајките почнуваат со допирање на екстремитетите на детето со рацете, пред се прстите, а потоа и прстите. Периодот кога детскиот контакт со кожата има најголема зачестеност е на возраст од една или две години, девојчињата се привилегирани во однос на момчињата. Реакциите на децата на допирите на кожата на нивната мајка не се униформни. Има деца кои ги одбиваат прегратките на своите мајки (не гушкање), деца кои сакаат прегратки (гушки) и, се разбира, средна категорија. Важноста на физичкиот контакт меѓу луѓето ја откриваат и ситуациите на изолација во случај на заразни болести. Недопирањето на телото предизвикува стигма: тоа е, на пример, ситуацијата на луѓето заразени со ХИВ, заснована на предрасудите дека болеста може да се пренесе на друг начин освен преку крв или сперма. Со преминот од новороденче во мало дете, потоа предучилишна, училишна, адолесцентна и младост, се воспоставуваат табуа во однос на допирање на телото.

Sidney M. Jourard (1966) имаше љубопитност да дознае од учениците кои се местата на контакт со кожата дозволени за родителите, истополовите и другарите од спротивниот пол. Анализирајќи ги одговорите добиени од 168 машки и 140 студентки, произлезе „мапа“ на машкото и женското човечко тело, соодветно. Се појавуваат заклучоци како што се дека жените добиваат повеќе кожни пораки од мажите, дека повеќето контакти со кожата се дозволени со пријатели од спротивниот пол и дека нема родови разлики во областите на контакт со кожата со родителите. Областите на кожата кои најчесто ги допираат другите луѓе се оние на рацете, рацете, рамената и лицето.

148

Но, каков е емотивниот ехо на овие допири? Истражувањата доведоа до заклучок дека, генерално, жените се согласуваат повеќе од мажите за контакт со кожа. Како што забележа В.С. Роџерс (2003), би била постигната „карта на задоволството од нивниот телесен допир“ доколку во студијата биле вклучени хомосексуалци. Студијата спроведена од Sidney M. Jourard несомнено има сериозни ограничувања (таа се заснова на изјавите на интервјуираните субјекти, вклучуваше релативно мал број луѓе, се одвиваше само во универзитетската средина), факт за кој резултатите не може да се генерализира. Дури и во овие услови, тој ја има заслугата да му се открие дека допирањето на туѓото тело е општествено и културно регулирано, исто како и контемплацијата. Ервинг Гофман (1967) беше меѓу првите кои забележаа дека луѓето со повисок статус имаат привилегија на контакт со кожа. Подредениот прифаќа дека неговиот директен шеф му ја става раката на неговото рамо. Доколку лицето со понизок социјален статус се обиде да го стори истото со претпоставениот, најверојатно ќе реагира негативно. Во секојдневниот живот лесно можеме да набљудуваме такви ситуации. Во 1973 година, Ненси М. Хенли направила систематски набљудувања на различни јавни места и открила дека жените добиваат повеќе кожни сигнали од мажите отколку што испуштаат: 42 проценти кожни сигнали од мажи до жени и 25 проценти од жени до мажи. Ненси М. Хенли (1977) прецизира дека овие допири не мора да имаат сексуална конотација. Објаснувањето што тој го дава за ова откритие е дел од истата парадигма за разликата во статусот, мажите уживаат повисок социјален статус. Според истата парадигма, откриено е дека луѓето со повисок социјален статус се оние кои најчесто иницираат контакт со кожата. Како што заклучи Б.Мејџор заклучи, актот на телесниот допир поттикнува моќна врска (J. Corraze, 1980). Истиот заклучок го донесоа и Оскар Груски, Филип Боначич и Марк Пејрот (1984) кога го проучуваа физичкиот контакт во семејството. Тројцата американски социолози тргнаа да ги тестираат следните хипотези изведени од специјализираната литература во врска со значењето на допирите на кожата во други контексти освен семејниот: (1) во семејството, членовите со повисок социјален статус иницираат повеќе физички контакти и добиваат помалку допири со кожата од луѓето со понизок статус; (2) претпочитаните членови на семејството имаат поголема веројатност да добијат допири со кожата од другите. Податоците од нивното истражување силно ја поддржуваат првата хипотеза, откривајќи дека иницирањето на контакти со кожата било почесто кај родителите отколку кај децата, а прифаќањето на нивниот допир од родителите од децата било помало; а тоа беше пониско кај татковците отколку кај мајките, како и кај постарите деца во споредба со помладите. Втората хипотеза не беше потврдена.

149

Научните истражувања во оваа област воопшто не се многубројни и се вршеа речиси исклучиво во англо-американскиот простор. Генерализирањето на резултатите треба да се направи со претпазливост, знаејќи дека телесните допири се силно културно и контекстуално регулирани. Некои наоди, сепак, заслужуваат да се земат предвид: (1) започнувањето на контактите со кожата е асиметрично, при што мажите почесто ги допираат жените отколку жените допираат мажи; (2) започнувањето на допирањето на кожата зависи, освен од полот, и од возраста, од типот на односите меѓу луѓето, од ситуацискиот контекст и, на крај, но не и најмалку важно, од социјалниот статус; (3) жените, особено оние на трето доба, почесто од мажите се впуштаат во физички допири со лица од ист пол; (4) допирањето на телото меѓу лица од ист пол е почесто отколку меѓу лица од спротивниот пол (J.K. Burgoon, 1989). На јавниот простор интересно е да се следат посетите на шефовите на држави во живо или на телевизија. Еве еден пример: кога Владимир Путин, претседателот на Руската Федерација, го посети Џорџ Буш помладиот на неговата фарма во Тексас во летото 2003 година, американскиот претседател го поздрави пријателски, тапкајќи го по грбот. Со ова тој ги изрази не само чувствата на пријателство, туку и фактот дека е на чело на единствената светска велесила. Еден месец подоцна, во слични околности, тој го префрли Силвио Берлускони, тогашниот премиер на Италија и претседател на Советот на Европа. Овие кожни сигнали се пренесуваа пред камерите: гледачите можеа јасно да ги препознаат односите на моќ. Телесните допири се строго социјално и културно регулирани. Претставуваме две секвенци на однесување: во 2003 година, на свадбата на синот на премиерот на Турција, Реџеп Таип Ердоган, беше поканет и Силвио Берлускони. По церемонијата, тој им честиташе на младенците, се ракуваше со младоженецот и се обидуваше да го стори истото со невестата. Таа се повлече неколку чекори. Во исламската култура, забрането е странците да ги допираат телата на жените, како што е забрането и да се гледаат во нивните лица (за што нивните лица се покриени со превез). На почетокот на март 2004 година, кралицата на Велика Британија ја посети Франција. Британскиот печат беше навреден. Што се случи? Претседателот на Франција, Жак Ширак, водејќи ја кралицата, во момент на учтивост, со раката ги допре нејзините раменици. Фотографите го фатија овој „гест на водство“ и британскиот печат експлодира: кралицата не може да се допре! Водечкиот гест е еден од 14-те главни типови на гестови опишани од Дезмонд Морис. Во реалноста, вели цитираниот автор, забележани се 457 видови на контакт со телото, но многу од нив ретко се среќаваат и имаат мало значење во невербалната

150

комуникација. Во продолжение ќе се осврнеме само на некои од најчестите допири на кожата што ги опиша Дезмонд Морис (1986). Ракувањето, како гест за поздравување или разделба, е силно социјализиран и долго проучен вид на кожен телесен допир. Постојат културни и општествени правила кои управуваат со оваа специјализирана форма на допирање: кој прв подава, по кој редослед се ракуваат (кога личноста се запознава со група) и, пред сè, како да се поздрави со ракување. Кај нас, како и во многу други европски земји, луѓето со повисок социјален статус, дами, повозрасни луѓе го иницираат поздравот со подавање рака. Кога неколку луѓе се заедно, тие по ред се ракуваат: дами една со друга, дами и господа, господа еден со друг (А. Маринеску, 2002). Доколку се прекршат овие норми, може да има само еден заклучок: дотичната личност не била целосно социјализирана. Но, во рамките на една иста култура постојат различни начини на подавање и ракување, со што се пренесуваат информации за идентитетот на личноста, за односите меѓу луѓето и за чувствата на луѓето кои се поздравуваат со ракување. Бидејќи моделот на поздравување со ракување е културно детерминиран, поединците ги изразуваат своите чувства со додавање други сигнали: просторна близина, продолжен контакт со очите, насмевка, допирање на други делови од телото (подлактицата, рамениците) отколку рацете. Алан Пис (1981) цени дека положбата на мојата дланка насочена нагоре или надолу кога ја подаваме раката за да се поздравиме, пренесува информации за нашиот однос кон другиот: доминација, потчинување, еднаквост. Подавањето на раката со дланката надолу може да ја изрази тенденцијата да доминира со другиот. Доказ: студијата „преземена на голем број од 54 бизнисмени со раководни позиции и со успеси во нивната дејност откри дека 42 од нив не само што имале иницијатива да се ракуваат, туку и ја користеле во доминантна верзија на тоа“. Подавањето рака со дланката нагоре значи токму спротивното, прифаќање на супериорноста на другиот. Истиот австралиски специјалист за невербална комуникација и создавање слики, Алан Пис опишува неколку начини на ракување: „ракавица“, „мртва риба“, „менгеме“, фаќање за врвовите на прстите, зглобот, лактот, раката или рамото. Секој начин на ракување означува нешто друго: начинот на „ракавица“, наречен уште и „ракување на политичарите“, ја изразува желбата на оној што го иницира гестот да се смета за чесен човек, достоен за доверба, добар пријател; ракувањето со „мртвата риба“ предизвикува многу непријатна сензација и е показател за енергетски дефицит; Ракувањето „порок“, кога не издава агресивна природа, барем покажува непознавање на општествените норми. А другите начини на ракување можат да ги соопштат менталните состојби, чувствата, желбите, начинот на кој сме биле социјализирани. Внимание, сепак, психолошкото и социолошкото толкување на ракувањето мора да ги земе предвид информациите пренесени преку другите информативни канали, конкретната ситуација и вербалната комуникација.

151

Според тоа, ќе кажеме дека ракувањето како „знак за врзување“ доброволно или неволно пренесува информации од психолошка, социолошка и културна природа. Во некои култури (северноамерикански или европски, на пример), децата се учат да гледаат во очите на оние со кои се ракуваат. Во другите култури (на пример, во Индија), децата го учат правилото намасте (да се погледне надолу, да се поклонува на другиот, да усвои позиција на потчинување, дури и молитва. Во Тајланд се практикува истиот ритуал на поздравување, под името на Ваи (R.E. Axtell, 1998). Ескимите и древните популации на Самоа и Филипинските острови се поздравуваа со допирање на носот, факт кој изгледа немаше никаква смисла ако не знаевме дека мирисните сигнали служат и за препознавање на генетската сличност. Маорското население на Нов Зеланд - нè уверува Roger E. Axtell (1991) - дури и денес ја изразува радоста од средбата со саканите со триење на нивните носови. Херберт Спенсер (1820-1903), еден од основачите на социологијата, забележал во Првите принципи на социологијата (1870) дека допирањето на нивните носови претставува повеќе од гест на поздравување: преку мирис, лицата за кои станува збор се идентификуваат и препознаваат едни со други како дел од нив. од истата група. Бакнување на раката. Во познатиот историски антрополошки текст, Жак Ле Гоф (1978) го дефинира вазалот како „homme de bouche et de main“ (човек од устата и раката). Во европскиот среден век, ритуалот на вазализација вклучува говор, гест и предмети. Што се однесува до гестот, наиден во втората фаза од влегувањето во вазалство, тоа беше бакнежот. Во текстовите од 13 век се нагласува дека бакнежот бил даден како знак на верност и вера. Станува збор за гест, веројатно од шпанско или ориентално потекло. Како ритуал е од претхристијанско потекло. Римскиот теолог Тертулијан, кому му се припишува формулата Credo quia absurdum (верувам затоа што е апсурдно), го осудил како паган. Литургискиот бакнеж се појавува во времето на Свети Павле - запишува Жак Ле Гоф (1986). Денес, во нашата култура бакнувањето рака остана старомоден облик на поздравување, кој може да биде навредлив и за мажите и за жените: го симболизира вазалството на мажите и сметањето на жените само како „љубовни предмети“. Општо земено, мажите кои бакнуваат женски раце, но особено оние кои го прават овој гест на улица или на отворено, далеку од тоа да покажат - како што верува Аурелија Маринеску (1995) - дека се многу учтиви и добро одгледани, тие само успеваат да го покажат дека не знам во каков свет живеам. Како жените кои велат „Благодарам“ откако ќе бидат бакнати во рака. Скцицирањето на гест за прегратка со лесно допирање на рамената и приближување на усните до образите целосно ја изразува радоста што се гледаме, нашата благодарност. Сепак, обрнете внимание на разликата во социјалниот статус и видот на културата (контактна или неконтактна). Бакнувањето на двата образи во знак на поздрав стана обичај. Залудно се обидуваме да ги спречиме со тоа што ги осудуваме во кодот на добри манири. Работите се поинакви кога станува збор за бакнување во уста.

152

Бакнежот во уста. Во толкувањето на Жак Ле Гоф (1978), бакнувањето во уста „се чини дека се држи до верувањата кои препорачуваат размена на здив или плунка. ТИЕ повикуваат на размена на крв во други видови на многу свечени договори или сојузи. Размената на здивот или плунката, како и крвта, се прави меѓу еднакви или, поточно, ги изедначува оние што ги разменуваат“. За некои примитивни популации, на пример, Индијанците Мискито од Хондурас, нашиот начин на бакнување во уста е одвратен, бидејќи се смета за поблага форма на канибализам. Германскиот етнолог Јулиус Е. Липс, од чие дело Потеклото на нештата (1955) го зедов овој податок, понатаму забележува дека во таа популација, кога ќе се сретнат двајца, се поздравуваат со триење на носот и се бакнуваат со мали деца. како и со носот, велејќи дека „го слуша нивниот мирис“. Етолозите го вклучуваат бакнежот во уста во категоријата „реликвија-гестикулации“, кои потекнуваат од примитивната практика (се наоѓа во изолација и денес) на хранење на децата со ставање во уста храната што ја џвака мајката (О. Морис, 1977). . Секоја возраст има свој начин на бакнување. На возраст од страсна љубов, паровите ги притискаат усните со неколку минути; на три години речиси и да не ги допираат усните за дел од секундата: „љубов-страст“ се претвори во „љубов-другарство“. Интересно, сепак, бакнувањето во уста се пресели од приватната во јавната сфера. Да не заборавиме дека во 60-тите години на минатиот век се случи „сексуална револуција“. Прегратките се исто така знаци на поврзаност, често со сексуално значење. Кога двајца ќе се сретнат после долго време, се гушкаат. На овој начин се изразува радоста што се гледаме. Истото го прават и шимпанзата: „тие можат да се поклонат, бакнуваат, гушкаат, допираат или галат“ (J. van Lawick-Goodall, 1985). Заклучокот на авторот е дека: „Всушност, ако го разгледаме целиот опсег на позициона и гестична комуникација на шимпанзата, од една страна, и онаа на луѓето, од друга страна, ќе најдеме неверојатно слични случаи. Се чини дека човекот и шимпанзото ги развиле своите гестови. и држење на очигледно сличен начин, или дека некаде, во маглата на многу далечното минато, тие имале заеднички предок; предок кој комуницирал со своите врсници со бакнување и гушкање, допирање и галење, како и држење за рака. Но, човекот го развил својот неверојатен капацитет за вербална комуникација, така што гестовите мора секогаш да се толкуваат земајќи ја предвид и вербалната порака. Што велат луѓето кога се гушкаат? И колку се тие искрени? Неусогласеноста на вербалните и невербалните пораки, кога ќе се појави, најчесто се решава во корист на невербалната комуникација. Мора да се земе предвид и видот на културата и конкретната социјална состојба. Прегратката на партнерите на подиумот и онаа на фудбалерите на стадионот имаат различни значења. Исто така, мора да се води сметка за менталното здравје на луѓето: за Адолф Хитлер се вели дека не страдал ниту од допир од друг, ниту од допирање некого. Неговите лекари изјавиле дека поради тоа им било многу тешко да се консултираат со Него.

153

Самодопирање. Триењето на окото, на долниот очен капак на крајот од нејзиниот нос може да значи: „Не видов ништо лошо“, но и „отстранување на погрешното претставување, сомнежот или лагата што таа ја гледа“ (Пиз, 1993). Со овој гест човек избегнува да го погледне во лице соговорникот што го лежи. Слично на тоа, допирањето на носот - како маскирана верзија на гестот на покривање на устата означува потсвесен обид да се запрат лажните зборови што човекот почнува да ги изговара. Потеклото на овој последен гест може да биде од физиолошка природа: докажано е дека кога некој лаже, нервните завршетоци предизвикуваат чувство на пушење, што предизвикува дотичниот да го трие носот со прстите. За толкување на овој гест, мора да се земе предвид конкретниот социјален контекст, како и содржината на вербалната комуникација. Исто така, знаејќи дека мажите силно ги тријат очите и дека, по правило, ги спуштаат кога лажат, а жените го прават овој гест како нежно движење (по социјализација, кодот на добри манири што забранува „робусни гестови“ или грижата да не се расипе шминката), потребен е „пондериран скептицизам“ (Ch. U. Larson, 2003) при примањето на оваа невербална порака, како и секоја друга порака, било да е вербална или невербална. Допирањето на носот со прстите има различно значење во различни културни области (во зависност и од прстите со кои го правите соодветното движење). Roger E. Axtell (1998) покажува дека во Велика Британија гестот на допирање на страната на носот со показалецот веројатно ја преведува намерата за доверливост, нешто како „Остани само меѓу нас!“. Во Италија, истиот гест, малку различен од еден регион до друг, пренесува пријателско предупредување: „Бидете внимателни!“. Кај нас лесно и повеќекратно удирање со показалецот по носот обично значи „Срам да ви е!“. Допирањето на носот со показалецот и средните прсти раширени во V форма, дланката насочена кон лицето на лицето што го прави гестот, е навреда во некои земји (на пример, Саудиска Арабија, Мексико). Носот го симболизира фалусот, а раширените прсти, усните (Axtell, 1998). Друга навреда, со иста симболика, е внесувањето на носот во кругот што го формираат показалецот и палецот (слично на конкретниот гест за ОК). Во Колумбија, овој гест покажува личност со стигматизирана сексуална ориентација (хомосексуалец) (Axtell, 1998). Некои допири на носот имаат универзално значење: на пример, допирање на врвот на носот со палецот, додека другите прсти се раширени како да свират на флејта (AxteII, 1998). Децата особено играат на овој начин, како знак на потсмев. Роџер Е. Акстел смета дека чепкањето на носот со врвот на палецот и показалецот е исто така универзален гест. EI значи „Нешто мириса лошо“. Споменатиот автор не информира дека во Холивуд овој гест изразува вредносен суд: „Гледаниот филм е безвреден“. Постои и самодопирање на носот што се наоѓа само во некои земји или култури. Ротирајќи околу носот кругот формиран од палецот и показалецот се наоѓа само во Франција и означува желба или покана за консумирање алкохолни пијалоци (AxteII, 1998). Исто така во Франција, Roger E. AxteII го забележал

154

гестот на допирање на ноздрите со врвот на показалецот и палецот, што означува леснотија да се направи одредена работа (Axtell, 1998). Во Јапонија, кога човек зборува за себе, често го допира врвот на носот со врвот на показалецот. Самодопирањето на образот со прстите, исто така, претставува гестови со различно значење. Во Иран покажувањето на мустаќите е еквивалентно на „удирање во образ“, како што велат овде. Зошто? Затоа што - како што реков претходно - мустаќите, во неговата земја, се знак на мажественост. Порано за да се зајакне дадениот збор, влакно од мустаќите му се испраќаше на оној кому си се обврзал. Ова го запечати договорот. Во Италија, вртењето на показалецот во образот е гест со кој мачо сигнализира појава на многу убава млада жена. Истиот гест Во Германија - забележува Роџер Е. Акстел (1998) - ја пренесува пораката „Тој е луд!“. Пол Екрнан (1977) забележува дека во интерпретацијата на самодопирот мора да размислиме кои делови од телото се допираат. Најчесто рацете ги допираат другите „географски области на телото“. Едно значи допирање на главата со рака, а друго, допирање на колкот. Во многу култури, ставањето прст на слепоочницата значи „размислување“, а галењето со раката по колкот пренесува сексуален сигнал. Дезмонд Морис (1977) го нарекува „самоинтимност“ овој тип на движење што несвесно имитира контакт со кожа со друга личност. Си ги галиме брадите, веројатно затоа што би сакале да не галат други. Го поминуваме јазикот преку усните затоа што би сакале да не бакнуваат. СОМАТОТИПОЛОГИЈА Конституцијата на телото ни е дадена од раѓање, дури и ако можеме да интервенираме на оваа „суровина на личноста“ во мала мера преку исхрана, физички вежби, начин на живот или артефакти. Во ова поглавје ќе разговараме за односот помеѓу физичката конституција и личноста, но и за социјалните стереотипи кои се основата на „телесни предрасуди“. Врската помеѓу физичката конституција и психолошките карактеристики на личноста е воспоставена уште од антиката. Со текот на времето, беа развиени различни биолошки типологии и беа нијансирани набљудувањата во однос на кореспонденцијата помеѓу одредена физичка конституција и нормалните или патолошките карактеристики на личноста. Денес, ниту еден специјалист не спори дека помеѓу телото - она што Гордон В. доаѓа од биологијата кон психологијата и само во мала мера и многу бавно од психо-социо-културните фактори кон физичкото присуство на луѓето. Имаме предвид бројни човечки колективитети, големи човечки ансамбли, народи и групи на народи. Хипократ од Кос (460-375 п.н.е.) ги опишал „темпераментните типови“ сангвини, меланхолични, холерични и флегматични според доминацијата во човечкото тело на еден од хуморите (хормоните): крв, црна жолчка, жолта жолчка и флегма. Мешавината на овие хумори би обезбедила здравје. Концептот на таткото на медицината се заснова на филозофскиот систем на Емпедокле (490-430 п.н.е.), според кој природата е

155

составена од четири несоздадени, неуништливи и непроменливи елементи: воздух (топол и влажен), земја (ладна и сува) , оган (топло и суво), вода (ладна и влажна). Теоријата за хуморалните темпераменти, многу распространета во раната антика, преземена и развиена од грчкиот лекар Галенус (130-200 п.н.е.), кој идентификувал девет темпераментни типови, е доведена во прашање од модерната наука, но имињата на видовите (сангвини, меланхолични , холеричен, флегматичен) е зачуван, карактеризирајќи - како што покажа рускиот научник Иван Петрович Павлов (18491936), лауреат на Нобеловата награда за медицина (1904) - видовите на повисока нервна активност. Пол Попеску-Невеану (1978) покажа дека општите типови на повисока нервна активност откриени од Иван Петровици Павлов „се воспоставени земајќи ги како критериуми следниве својства на основните нервни процеси (возбудување и инхибиција): (1) силата на нервните процеси, која се манифестира во дејството и капацитетот на отпорност на нервното ткиво и која веројатно се заснова на способноста на невронот да складира и користи поголема или помала количина на „функционална супстанција“; (2) мобилноста на нервните процеси, манифестирана во брзината со која возбудувањето и инхибицијата се појавуваат, прекинуваат или заменуваат една со друга, врз основа на променливата брзина на разградување на „функционалната супстанција“ во невронот; (3) рамнотежата на нервните процеси, која се состои од еднаква или нееднаква распределба на силата (според нашето истражување) и мобилност помеѓу двата фундаментални нервни процеси“. Иако не постојат чисти темпераментни типови (приближно 60 проценти од нас припаѓаат на средни и мешани типови), на ниво на секојдневниот јазик многу лесно некои ги карактеризираме како флегматични, други како меланхолични итн. Резултатот од експериментот пријавен Гордон В. Олпорт (1981) интересно: над 80 проценти од тестираните субјекти ги препознаа претставите на четирите темпераментни типови. Експериментот наведен од нас покажува дека перцепцијата на другите се заснова на стереотипите што ги стекнуваме со набљудување на другите. Не е ништо лошо, дури и ако не сфаќаме кои индиции сме ги земале во предвид кога проценувавме дека некој припаѓа на еден или друг темпераментен тип. Лошо е кога стереотипот се претвора во предрасуди: сангвистичните луѓе се супериорни, меланхоличните луѓе немаат социјална вредност, неспособни се за настап, холеричните се ставени во преткомората на криминалот итн. Во Франција, во првите децении на минатиот век, низа лекари, како што се Винсент Сигауд (1912), Марк Олиф (1922) и Ф. Тисо (1935), ги поврзаа психо-моралните

156

карактеристики со еден или друг од големите физиолошки системи, идентификувајќи четири типа на луѓе: (1) „дигестивен тип“, со тело и глава како круша, во однос на физичката конституција и весел карактер, во однос на психолошките карактеристики; (2) „респираторен тип“, со добро развиено стебло, како триаголник со основата на рамената, карактеризиран со енергија и виталност; (3) „мускулен тип“, забележлив по правоаголната форма на главата и телото и по мирната и помирлива природа; (4) „церебрален тип“, кој се карактеризира со мал раст, големо лице, како триаголник со врвот надолу и, поврзано со овие физички карактеристики, склоност кон апстрактни шпекулации и утопии (Descamps, 1993). Без да ја знаеме оваа типологија, многумина од нас се подготвени да користат етикети како „Попеску е интелектуален тип, Џорџеску дигестивен“ итн. Така, се прават прегенерализирања кои ни помагаат да се ориентираме во сферата на меѓучовечките односи, но во никој случај не ни обезбедуваат солидна основа за научно познавање на личноста. Германскиот психијатар Ернест Кречмер (1888-1964) во 1921 година го објавил делото Структура на телото и карактерот, кое уживало успех. Врз основа на клиничките опсервации, Ернест Кречмер утврдил дека луѓето од пикник (гр. pyknos, масти) имаат циклоиден темперамент, а лептосомите (гр. лептосома, слабо тело) имаат шизоиден темперамент. Помеѓу двете крајности (циклоид - шизоиден) е среден темпераментен тип, со атлетско анатомско-морфолошка структура. Од психо-морална гледна точка, циклотимиците би биле „луѓе од едно парче“, спонтани, но неспособни да извршуваат неколку активности во исто време, со лоша распределба на вниманието. Циклотимиците имаат конкретно размислување, богато со пластични слики, се многу добри раскажувачи. Подобро се изразува усно отколку писмено. Тие се сугестибилни и лесно се убедуваат. Алтруизмот, дарежливоста, топлината на душата, чувството дека „имаш на кого да се потпреш“, спонтаноста на човечките контакти, чувството на добро расположение препорачуваат циклотимика во меѓучовечките односи. На спротивниот пол, шизотимиката би се карактеризирала со оригиналност, склоност кон апстрактни анализи и ригорозна систематизација. Тие имаат широко дистрибутивно внимание. Шизофренците стануваат оригинални писатели наместо брилијантни оратори. Од карактерна гледна точка, шизотимиката претставува чистота, страсна посветеност, неограничен алтруизам, целосна несебичност. Дури и ако типологијата на Ернест Кречмер остана само како момент во еволуцијата на обидите за воспоставување соматотипови, сличноста со типологијата предложена од Кари Густав Јунг е неверојатна, во смисла дека циклотимиците се, по правило, екстравертни, а шизотимиците, во повеќето случаи, интроверти.

157

Швајцарскиот психијатар Кари Густав Јунг (1875-1961) ги класифицира луѓето, како што се однесуваат на околината, во два општи типа, екстровертни и интровертни, на кои природно додаде среден тип. Според швајцарскиот психијатар, „оние кои размислуваат, чувствуваат и дејствуваат или, со еден збор, живеат директно во согласност со објективни услови и нивните барања, и во добра и во лоша смисла, се екстраверти“ (C.G. Jung, 1994). За разлика од екстровертниот тип, интровертниот тип не е ориентиран главно од објектот, туку од субјективни фактори. „Интровертното размислување е првенствено ориентирано кон субјективниот фактор. Затоа, тоа не води од конкретно искуство назад кон објективни работи, туку кон субјективна содржина“ - вели Карл Густав Јунг (1994). На пример, швајцарскиот психијатар се осврнува на Чарлс Дарвин, кој „може да го претставува типот на нормално екстравертно размислување; Имануел Кант може да биде означен како спротивен тип, како тип на нормално интровертно размислување. Како што првиот предизвикува факти, вториот евоцира субјективниот фактор. Дарвин се издигнува кон огромните пространства на објективната фактичка реалност, додека Кант се задржува на критиката на знаењето воопшто. Типологијата на Карл Густав Јунг беше развиена од англискиот психолог роден во Германија Ханс Јирген Ајзенк (1916-1997). Екстровертот е личност ориентирана кон надворешниот свет, ја избегнува осаменоста, бара иницијатива и ја презема улогата на лидер во групата, е прифатен од другите. Се соочува со ризик, оптимист е, го сака непредвидливиот живот. Типичниот екстроверт чувствува потреба да комуницира со другите, има многу пријатели, дејствува брзо, подготвен е да возврати, тежнее кон агресија и лесно ја губи самоконтролата и контролата врз чувствата. Наспроти него, интровертот се карактеризира со егоцентричност, самоориентација. Интровертните луѓе се контемплативни, тивки, резервирани кон другите. Особено чувствителните, интровертни луѓе се повеќе наклонети кон светот на апстракциите отколку кон практичниот живот, тие покажуваат срамежливост и недостаток на доверба во себе. Постојано ги самоанализираат своите чувства, сериозно ги сфаќаат работите и прават планови за иднината, избегнувајќи дејствување под импулсот на моментот, водат уреден живот. Гордон В. Олпорт (1961) покажува одредени резерви за типологијата на Ернест Кречмер, покажувајќи дека швајцарскиот психијатар „немал сигурен начин за мерење на физичката конституција и го занемарил факторот возраст: шизофренијата има тенденција да се појави порано во животот отколку манични нарушувања - депресивни и на време кога физичката конституција има тенденција да биде тенка“. Наместо тоа, тој им дава признание на типологијата и стилот на работа на професорот Вилијам Х. Шелдон од Универзитетот Колумбија и неговите соработници Стенли С. Стивенс и Вилијам Бус. Вилијам Х. Шелдон (1889-1977), лекар по професија, ја заснова својата типологија на конституцијата на телото на доминацијата на една од трите бластодермски листови:

158

„ендоморфот“ има „заоблена“ конституција, голем стомак и неразвиен коски и мускули (слично на пикникот во типологијата на Ернест Кречмер); „мезоморфот“ има „квадрат“ физичка конституција, со добро дефинирани коски и мускули (слично на „мускулестиот“ тип); „ектоморфот“ (астеничен), кој се карактеризира со долги раце и нозе, слаб развој на мускулите и линеарна конституција (слично на типот на лептозоми според мислењето на Ернест Кречмер). Според теоријата на Вилијам Х. Шелдон, секој конституционален тип одговара на основен темперамент. Вилијам Х. Шелдон, исто така, замислил попрецизен начин на мерење на човечкото тело, предлагајќи да се даде оценка од 1 до 7 за секоја од карактеристиките на типовите ендоморф, мезоморф и ектоморф што може да се идентификуваат кај една иста личност. Така, секој поединец доби не една, туку три оценки. Екстремните типови означени со 7-7-7 или 1-1-1 се чисти апстракции. Во реалноста, се наоѓаат различни комбинации, на пример: повеќе ендоморф од мезоморф, па дури и повеќе од ектоморф. Покрај тоа, различните делови од телото можат да добијат оценки кои конечно ќе се соберат: торзото може да биде речиси совршено мезоморфно (оценето со 6), нозете средно ектоморфни (оценети со 4). Ваквите уставни типови беа наречени „диспластични типови“, што одговараат на мешаните темпераментни типови. Вилијам Х. Шелдон забележал дека некои мажи имаат физички сличности со жените, и обратно. Тој ја разоткри гинандроморфијата „женската конституција на мажите“ и „машкиот устав на жените“. Во истражувањето спроведено од Вилијам Х. Шелдон и неговите соработници (фотографирани се околу 4.000 студенти, напред, назад и профил) беше пронајден висок коефициент на корелација r (rho) (+80) помеѓу конституционалните типови (од 76) и темпераментни типови (ги набљудувал учениците една година и на скала од седум точки измерил бројка од 50 психолошки карактеристики). Истражувањата на Вилијам Х. Шелдон и неговите соработници, меѓу кои Стенли С. Стивенс (1906-1973) остана референтно име во теоријата на психолошкото мерење, го докажаа единството помеѓу телото и психата: телото точно ги изразува психоморалните карактеристики. Се чини дека имаме несомнен доказ за оваа вистина. Меѓутоа, други истражувања (H. Winthrop, 1957; S. Diamond, 1967) открија умерена корелација или дури и нулта корелација (отсуство на каква било корелација). Во согласност со Гордон В. Без да се преправа дека го допира фундаменталниот проблем (односот помеѓу физичката конституција и психолошките карактеристики на личноста), Марк-Ален Декампс (1989) го доведува во дискусија истражувањето кое потврдува дека имаме тенденција да поврзуваме одредени психо-морални особини со конституционални типови.

M. Bruchon-Schweitzer (1981) на голем број од 40 возрасни им претстави 18 чинии со силуети од трите типа идентификувани од William H. Sheldon (мажи и жени, лице, грб и профил), барајќи од нив да го направат психопортретот - морал на соодветните лица). Беше истакнат стереотипот поврзан со начинот на припишување психо-морални карактеристики според типовите мезоморф, ендоморф и ектоморф. Во сопственото

159

истражување, Марк-Ален Декамп откри дека се претпочита мезоморфниот конституционален тип, дека жените се построги во однос на оценувањето на волуменот на телото, потоа младите луѓе, кои попозитивно ги оценуваат мускулестите тела. Бројни психосоциолошки истражувања (Cavior el al., 1975; Kagan, 1964; Jones, 1957; Mussen and Jones, 1957; Staffieri, 1967) истакнаа дека „мезоморфизмот го претставува културниот идеал за мажите“, дека мажите со мезоморфна конституција на телото се се сметаат за сексуално попривлечни и физички ефикасни (S.B. Kaiser, 1985). Исто така, се чини дека мажите - барем американските, бидејќи истражувањето е спроведено во Соединетите Американски Држави, во 80-тите години на неодамна завршениот век - ги ценат жените со мезоморфни соматотип.

5. Интерпретација на мимичко-гестикуларни индекси Толкувањето на говорот на телото е тешко поради мноштвото означувачки системи кои го поминуваат телото и поради различните степени на свесна намерност: (1) Некои гестови се намерно наменети за комуникација: постои говор на телото со јасни комуникациски намери, во кој гестовите се прават знаци, како на пример, пар екселанс: јазикот на глувонемите. Во случај на гестови со раце и знаци на главата, намерноста е генерално очигледна. Така, постои експлицитен говор на телото: јасни, експресивни гестови, кои намерно имаат квалитет на симболи или знаци. На пример: гестикуларната симболика на ориенталниот поздрав или гестовиот знак направен од некој што ја ротира дланката за да го забрза говорникот. Колку повеќе доброволно и различно подвижен делот од телото што го врши соодветниот гест, толку појасните гестови имаат карактер на говор на телото. Со оглед на тоа што лицето, преку мимикријата, е првенствено експресивно - можеме симболично да конституираме различни изрази само од устата, очите и веѓите. Затоа, во комуникативната, свесна намера, најочигледни и најважни се гестовите направени со дланките и прстите.

(2) Потоа, има изрази кои директно ја означуваат реакцијата на субјектот во дадена ситуација - изненадување, радост, лутина -, гестови кои, помалку јасни, може да се толкуваат како говор на телото дури и во отсуство на свесна комуникациска намера. Во случај на изрази на лицето, пораките се очигледни, дури и животните изразуваат ставови преку нив. Но, луѓето понекогаш ги контролираат овие изрази, бидејќи откриле дека можат да се насмевнат на оние што ги мразат: „макијавелистичките лажговци“ (М. Аргил) можат да ги произведат сите знаци на искреност во нивниот говор на телото и сепак да лажат.

(3) Конечно, однесувањата се толкуваат, дури и недостатокот на каква било телесна активност, „молчењето“ на говорот на телото, ставот на статуата. На пример: Клинтон, извинувајќи се, зборува рамномерно, со ладно, напнато лице, со изедначен глас, без интонации, со стегнати раце - експертите ја дијагностицираат токму оваа „молчење“ во

160

говорот на телото како „лажење“. Тишината е секогаш поврзана со држење, став и често со одредени гестови, затоа може да се толкува. Соочени со полисемијата на говорот на телото предизвикана од мноштвото значајни системи кои учествуваат и градацијата на свесната интенционалност што ги става во широк опсег помеѓу комуникацијата и означувањето, ние мора да прибегнеме кон толкување не само кон семиотиката, туку и кон херменевтиката. Општите херменевтички правила мора да бидат пред формулирањето на специфичните правила за толкување на говорот на телото: неговото разбирање се заснова на движење од дел до целина, мора да биде поврзано со контекстот, а гестовите мора да се гледаат како одговор на прашање. . Општиот принцип на нивното толкување е дека движењата на телото можат да се разберат само во зависност од контекстот и комуникациската низа од кои се дел: нема „(апсолутни) клучеви за гестови“. Она што можеме да го воведеме - а ќе го воведеме во следните поглавја - навистина конкретно во семиотиката на говорот на телото се одредени општи објаснувачки принципи кои ќе го водат нашето толкување почнувајќи од принципите на генезата на знаците на овој јазик. Инаку, во случај на гестови, мимикрија, држење, однесување, функционира принципот на обратна врска помеѓу семиозата и толкувањето: колку е послабо значењето, толку е поинтензивно, толку е понеограничено толкувањето. Од конкретизирањето на општите херменевтички правила до семиотиката на јазикот на телото, овие спецификации на толкувањето резултираат:

(1) Гестовите мора да се толкуваат како група, следејќи го нивниот временски редослед, а не изолирани еден по еден, со нивното значење. Уникатниот гест ракување, галење или бришење на усните со прсти, итн. - на тој начин би одговарал на збор. Низа такви гестови - или намерни, или несвесни, или мешани - поврзани заедно формираат група на гестови, „реченица“. Дарвин покажува дека изразувањето на емоции вклучува бројни знаци, така што заклучокот од она што е директно забележливо за она што е во основата мора да го земе предвид симптомот, комбинацијата на знаци, а не изолираниот знак. Доброто расположение, смеа, насмевка се изразува со многу подигнати образи и горната усна, со фини попречни брчки на кожата на мостот на носот, со откривање на предните заби на горната вилица, со формирање на многу изразен назолабијален набор, кој го спојува крилото на секоја ноздра со аголот на устата, со живи и светли очи и со повлекување на аглите на устата и горната усна. Наместо тоа, тагата се изразува со промена на положбата на веѓите во корелација со други знаци: лицето станува бледо, мускулите се релаксираат, очите паѓаат, главата виси на згрчените гради, усните, образите и долната вилица се спуштаат под сопствената тежина. Сите црти на лицето се издолжени; може да се каже дека личноста која слуша лоши вести прави долго лице. Дополнително, за полесно да бидат запаметени и кодирани, добро е да се идентификуваат и анализираат контрастните гестови на пеперчи - одреден гест и гестот со спротивно значење.

161

(2) Гестовите мора да се толкуваат во контекст. „Интеракција“ (М. Аргил) или комуникациската ситуација - се разликува од перспективата од која го сметаме јазикот на телото, како акција или како комуникација; имаме привилегија штом толкуваме, комуникацијата - се состои од: Контекст - општата ситуација во која се одвива средба, комуникација: масата, киното, театарот, концертот; ако сме со пријател, колега, девојка, некој со кој сме на почеток на врска или сме стари познаници. Гестовите мора да бидат поврзани со статусот и социјалната улога, со возраста и полот на оние што ги прават, дури и со разликите во комуникативните стилови - интровертни или екстравертни - како контекст. Текст („говорот“ на говорот на телото) - гестовите, ставовите, позите во тој контекст кои можат, доколку е потребно, да се снимаат - но кои, сами по себе, остануваат недоволни за да ги доловат суптилните аспекти на значењето на комуникацијата или интеракцијата . Подтекст - скриеното значење што „текстот“ (гестикулации, ставови, пози) може да ни го предложи преку семиотички средства (интонација, гестови и сл.). Овде формулата на Мехрабијан за проценти може оправдано да се цитира: интонацијата и гестовите прават, во споредба со вербалниот јазик, повеќе од половина од количината на информации што можеме да ги добиеме за да разбереме одредена ситуација, за нејзината релациона димензија, особено ако е контрадикторна со вербална злоупотреба. .

(3) Гестовите мора да се толкуваат, исто како и вербалните пораки, од перспектива на прашањето на кое одговараат или проблемот што го решаваат. Од суштинско значење е да се земе предвид фактот дека тие често одговараат на физиолошки проблеми/прашања, а не на значајни, бидејќи тие имаат и бихејвиорално - адаптивни функции, не само значење, како зборовите. Можеби му е ладно и гестот за затворање/одбранбен гест е само обид да се намали загубата на телесна топлина; можеби е иритиран од каснување од инсект или облеката што ја носи и гестовите со раката на вратот немаат друго значење итн. Во повеќето случаи на телесна комуникација, гестовите имаат релативно и контекстуално значење, што ги прави толку двосмислени. Гестовите, како знаци со автономни значења на говорот на телото, се специфични за луѓето. Тие имаат, заедно со мимиката и делумно различни од однесувањето и држењето на телото, во најголема мера карактер на јазикот - во смисла во која зборуваме за јазик на глувонемите - затоа што одредени гестови и одредени изрази на лицето имаат свое значење. , поддржан симболично и донекаде рамнодушен кон контекстот. Но, постои и религиозна, алхемиска и астролошка симболика на телото, односно културно определување на гестовите. На пример, Браќата Лимбург, во минијатура од XV, во Les très riches Heurres du Duc de Berry, од Шантили, денес во музејот Конде, презентираат синтеза на теоријата на микрокосмосот што го отсликува макрокосмосот: човекот станува небесна карта - секој хороскопски знак одговара на дел од телото.

162

Шемата на астролошката симболика е следна: врвот на главата - овен; вратот: бик; рамења-раце: близнаци; горниот дел од градите: рак; долен лав; средината: девица; стомак: вага; генитална област: скорпија; бутовите: стрелец; колено: јарец; бутовите: повраќање; табани: риба. Значењето на гестовите е споделено од таквите културно конструирани симболики, барем во еднаква мера, како и од корелацијата со јазикот, со вербалниот дискурс.

(1) Показалец: расудување, решителност, рамнотежа, спокојство, самоконтрола; средината: афирмација на личноста; најмалите: скриени желби, окултни моќи, гатање (езотерично); прстен: сексуалност, задоволство; и полицијата: знакот на мажественост.

(2) Рака – сила, моќ, дадена помош, распределба, рака на правдата. Подигнати раце во христијанската литургија: повикување на благодат, отворање на душата за божествените благослови. Во конфликтни ситуации: предавање, потчинување, повикување на помилување. Рака: активност, доминација, моќ.

(3) Разликата помеѓу десно и лево е симболика наметната на телото и различна според културите. На Запад, правото е поволно, кое претставува: сила, вештина, машкост, ред, работа, верност, авторитет, хиерархија, стабилност, традиција, самозадоволство. Лево е: застрашувачко (злобно), женско, ноќно, сатанско, неред, неизвесност, незадоволство, движење, тврдење, потрага по напредок, иновација, ризик. Во Кина: опозицијата не е апсолутна, левата е чесна, машка страна, го претставува небото (јанг), десната е земјата (јин) и им припаѓа на жените. Во принцип, се дава со лево и се прима со десно. Во Јапонија: левата е страната на мудроста, верата, инстинктот, во врска со сонцето, машкиот елемент. Правото е во однос на месечината, водата, женскиот елемент.

(4) Окото е речиси универзално симбол на интелектуалната перцепција. Изгледот е симбол на откровението.

(5) Носот, како и окото, е симбол на видовитост, увид, проникливост, но интуитивен наместо рационален.

(6) Лицето ги изразува мислите и чувствата и ја отсликува личноста; мистиците го молат Бога да им го покаже своето лице: ветената награда на вечниот живот.

(7) Стапалото: симбол на врски, контакти, ја олеснува блискоста. Гестуралната симболика, како што може да се види, е тесно поврзана со симболиката на телото. Наместо тоа, ние се занимаваме со повикување на веќе постоечки симболични и статични знаци. Но, говорот на телото е прилично динамичен, тој е значајна активност. Како и со физиката, еволуцијата се појавува во семиотиката на говорот на телото кога се воведуваат просторни и временски квантификации.

ВРЕМЕ ВО ГОВОР НА ТЕЛОТО

163

Времето во говорот на телото е помалку проучено, затоа што бара опрема за снимање и мерење, процедурите се понапорни и поинтерпретабилни преку симетрија со просторот: да ги натерате луѓето да чекаат, како и да ги одржувате просторно одвоени, служи за одржување на позициите на хиерархијата. Во ритуалот на чекање, презирот кон својот простор станува презир кон своето време: „распределбата на времето на чекање се совпаѓа со распределбата на моќта“. Снимен експеримент: Кога некој тропа на вратата на институција или компанија, времето помеѓу тропањето на вратата и влегувањето и времето помеѓу тропањето и одговарањето се во корелација со позицијата на моќ во хиерархијата на институцијата. Но, најголемата компликација со говорот на телото доаѓа од фактот дека тоа е брз начин на комуникација: одговорот на телесните сигнали доаѓа за 1/25 од секундата! Тоа е и причината поради која бега, во најголема мера, од свеста: комуникацијата со телото е како сообраќај на автопат: голема брзина - многу поголема од онаа на преносот на вербалната порака - и континуирана во двете насоки - не прекината, кога од испраќач до примач, кога обратно, како што се случува во љубезната размена на вербални пораки каде секој партнер го слуша другиот и зборува дури потоа! Нешто може да се разбере или преку механизмот на причините и условите што го произведуваат, или преку значењето што го има и кое нè предупредува за значењата во кои можеме да го земеме. Во првиот случај станува збор за ефектите од дејството, во вториот за пораката/пораките на знак или знаци. Проблемот што се наметнува овде е да се одлучи што е, а што не е знак во услови кога, во присуство на свест, која толкува и разбира, сè е знак и станува јазик. Уште повеќе во случајот со човечките дејствија, за кои целта е дефинитивна наместо причината, и во кои, всушност, причината е целта. Но, она што всушност е знак е она што има недоволна супстанција или енергија за да изврши нешто друго освен во значење: суштинската или енергетската скудност прави, од материјалниот или енергетскиот фрагмент, означител, а од соодветниот ентитет знак!

Разликата помеѓу гестовите и акцијата е разликата помеѓу телесното движење кое, во принцип, укажува на нешто - може дури и да укаже на дејство или намера за дејство, како кога некој го скицира гестот на отворање пакет, во идејата да се биде одобрен од оној пред кој се одвива сцената. Објаснување или толкување? Веројатно толкување затоа што имаме работа со значење на намера, односно поточно дејство без довршување, па дури и без намера за довршување. Веројатно тука се раѓа гестот, а пред се се појавува можноста гестот како знак! Така се случува насекаде во говорот на телото да има симболично - мотивирана мешавина и таа да може да се разбере од две перспективи: онаа на толкувањето и онаа на објаснувањето. Ја фаворизираме интерпретативната перспектива затоа што, иако е понепрецизна, таа е постабилна и посигурна од почесто променливите каузални научни објаснувања. Таа се заснова на првата интерпретативна мрежа што ја предлага

164

и која ефективно го нагласува симболичното и природното во интерпретацијата на гестовите. Сепак, ќе додадеме и други мрежи за толкување кои ги надополнуваат можните значења и значења преку објаснувања на невронауката. Станува збор за мрежата на лимбички реакции, предложена од експертот на ФБИ Џо Наваро и д-р Марвин Карлинс, мрежата на синергологија, предложена од Филип Турше и особено мрежата на изрази на лицето на основните емоции иницирана од Дарвин и елаборирана од Пол Екман. МИМИКРИЈА Процесите на душата - а особено емоциите - се изразуваат преку мимикрија. Аристотел сепак сметал дека човекот има најбогата мимикрија од сите суштества. Чарлс Дарвин во „Изразување на емоции кај човекот и животните“ (1872), ја забележал сличноста на мимикријата за основните емоции - радост, тага, гнев - меѓу луѓето и мајмуните, како и помеѓу поединци од различни раси. Неговата хипотеза е дека изразувањето на емоциите е вродено, инаку „конвенционалните изрази или гестови, стекнати од поединецот во раниот период од животот, веројатно би биле различни во различните раси, исто како и јазиците што ги зборува“. Од петтата недела детето се насмевнува како одговор на мимикријата на мајката.

Irenäus Eibl-Eibesfeldt преку набљудување утврдил дека изразот на лицето е ист кај слепите деца, но без финост, тој е како гримаса произведена од основните движења. Во 1938 година, американскиот психолог Ото Клинеберг ја оспори тезата за универзалноста на изразот на лицето на емоциите, напредувајќи ја хипотезата за нивната културна определба. Насмевката би изразувала различни емоции кај населението на Истокот, во споредба со оние на Западот. За Европеец насмевката значи добро расположение, задоволство или иронија. Насмевката на Јапонец може да означува и согласност со изречената казна и поврзаност со огорченоста на лицето што ја спроведува казната. Ото Клинеберг верува дека изразите на емоции имаат посебна културна специфичност. Во 1965 година, кога Пол Екман почна да ги проучува изразите на лицето, повеќето антрополози беа убедени дека гестовите и емоциите имаат културна основа, дека тие се учат во процесот на социјализација. Пол Екман тргна од хипотезата дека изразите на лицето се програмирани како природен дел од емоциите. Бидејќи сите луѓе припаѓаат на ист вид и сите имаат ист број на мускули на лицето, се очекува насекаде во светот емоциите да се изразуваат на ист начин, да бидат препознаени како такви. Меѓутоа, едно неодамнешно истражување, спроведено од Институтот за невронаука и психологија на Универзитетот во Глазгов, се чини дека е во спротивност со општото мислење, според кое човекот има шест основни емоции - среќа, изненадување, страв, одвратност, лутина и тага. Субјектите кои ги толкуваа изразите на лицето генерирани од компјутерот не можеа да го разликуваат изразот на гнев од оној на гадење, ниту пак изразот на гнев од оној на изненадувањето. Според тоа, основните емоции се само

165

четири – среќа, тага, страв/изненадување, лутина/одвратност. Само овие можат правилно да се прочитаат на лицата на луѓето и тие беа од суштинско значење за опстанокот на нашиот вид. Останатите толкувања се појавија подоцна, разграничувањето меѓу овие емоции затоа има културен, а не биолошки карактер. Ова толкување е веројатно поблиску до вистината. На крајот на краиштата, како и гестовите, мимиката е недовршена акција и подоцна изменета со културна префинетост. Луѓето ги ширеле очите кога се плашеле да добијат повеќе визуелни информации за опасноста што се приближува. Исто така, во случај на одвратност, тие го крцкаа носот, а овој гест првично беше направен за да се ограничи вдишувањето на нешто што нанесува штета. Можеби и мимиката доаѓа, барем делумно, од истата биолошка основа како и инстинктивните реакции - борба, трчање, преправање дека сте мртви, односно прифаќање или отфрлање -, лоцирани на ниво на сетилните органи. Меѓутоа, сега овие дејства со калена и стилизирана конечност станаа форми на изразување во меѓучовечките интеракции. Мимикријата, движењата на лицето по правило се поконтролирани од гестовите или гласовните флексии. Отекувањето на ноздрите, старата реакција на пријатните мириси, завршува со изразување возбудливи чувства или навреденост и гнев. „Да се крене носот“: несакање, одбивност, збунетост. Отворена уста: не напната - чудење, не разбирање што се случува „отворена уста“; напнат: подготвен да заземе позиција, подготвен да зборува; затворени, со натрупани усни: аскетизам, тежок проблем, „врзана уста“ или „ледена тишина“. Во принцип, полуотворената уста изразува одредена подготвеност. Личноста до нас е опуштена, подготвена за разговор или бакнување. Сензуална положба: усните опуштени, малку раздвоени (можеби, понагласени, прстите блиску до устата). Напротив, цврсто затворената уста предизвикува одбивање, тврдоглавост, противење, недостапност и потиснување на желбите; со залепени усни не комуницираат. Асиметричната уста покажува непријатност и нервоза. Устата се отвора под дејство на изненадување, усните се протегаат под дејство на радост, горната усна се крева како знак на одвратност, додека долната усна виси надолу кога сме незадоволни или мрморени. Кога поединецот ги гризе усните, тоа може да го направи за да се спречи да се смее, плаче или зборува, но и ако е лут или ако интензивно размислува. Гневот често се манифестира со свиткани усни, додека тагата се открива со овенати усни. Истражувачите од Универзитетот во Калифорнија во Санта Барбара и Универзитетот Грифит во Австралија тврдат дека гневот еволуирал за да поттикне ефективно преговарачко однесување за време на конфликт на интереси. Како „емоција за преговарање“, изразувањето на гнев не само што сигнализира почеток на конфликт, туку има за цел да ги заплаши другите, правејќи го лутиот поединец да изгледа посилен со преувеличување на особините поврзани со борбената способност и примање повластен третман.

Ако соговорникот се стегне и ги стегне усните, ќе знаеме дека е збунет, а ако остане со отворена уста, тоа значи дека сме му предизвикале восхит или му предизвикавме

166

ступор. Кога усните се туркаат напред истовремено, тоа може да биде покана за бакнување или гримаса на одбивање, сомнеж, сомнеж. Поединецот кој постојано ги навлажнува усните, издава симулирачки став: или лаже или, барем, не ја кажува вистината. Бојата на усните и нивната тоничност исто така откриваат: темно розовите или црвените усни генерално покажуваат состојба на благосостојба и изразена сензуалност, додека бледите, речиси бели, често разредени усни се знак на лошо физичко или ментално здравје или на фрустрација. . Јазикот е надвор за да ги придружува гестовите за кои е потребна голема концентрација: допирањето на забите со јазикот е знак на самосмирување. Покажувањето е, во зависност од контекстот, знак на интимност или агресија. Очите се централна точка на изразот на лицето. Погледот има важна фатична функција и ја регулира комуникацијата (оттука и тешкотијата да се комуницира со некој што носи темни очила). Го означува и времетраењето на разговорот; изразува разлики во социјалниот статус; укажува на позитивни или негативни емоции; и го поддржува кредибилитетот преку одржување на контакт со очите. Ервинг Гофман го привлече вниманието на фактот дека преку движењето на очите сигнализираме препознавање на присуството на другиот, дури и без да имаме за цел да стапиме во врска со него. Погледот сигнализира дали соговорниците обрнуваат внимание еден на друг, или еднострано или воопшто не обрнуваат внимание (гледаат на друго место освен личноста со која разговараат или гледаат во него и не го гледаат, поминувајќи над него со своите очи). Директниот поглед го отвора каналот за комуникација или го одржува отворен. Должината на времето кога нашиот поглед се среќава со другиот е значајна ако ја погледнеме 2/3, 60-70% од времето, тоа е знак или на сочувство или на агресија. Според набљудувањата на Аргил, двајца луѓе се гледаат меѓу себе околу 30-60% од времето што го поминуваат заедно; поминувањето на времето укажува на силни чувства. Во одредени контексти, продолжувањето на контакт со очи може да значи непријателство и гнев, во други контексти тоа е знак на пријателство, на љубов воопшто, на интерес за другата личност. Сочувството значи воспоставување поголем контакт со очите. Во некои култури, гледањето во очите на другиот се смета за недостаток на почит, особено кон луѓето со повисоки општествени позиции. Истражувањето спроведено во Нигерија, Порторико, Тајланд или Јапонија покажа дека малите деца не се охрабруваат да воспостават директен контакт со очите со нивните наставници или во интеракции со други возрасни. Во Јапонија, гледањето некого во очи е знак на непочитување. Се препорачува да се погледне „Адамовото јаболко“. Наместо тоа, Арапите користат многу контакт со очи во меѓучовечките односи, со времетраење што може да биде срамно за поединци од други култури. Црнците ги гледаат соговорниците кога им се обраќаат, белците кога слушаат што зборуваат, а во арапските земји на жените им е забрането да ги гледаат мажите во очи.

167

А насоката на погледот зависи од видот на врската што се воспоставува меѓу партнерите за дискусија, што е поголема ако партнерите се привлекуваат еден кон друг или се во кооперативна врска отколку ако се во конфликт. Ориентацијата на погледот е строго поврзана со мотивацијата на потребата за припадност и, заедно со движењата на телото, одредува одредена рамнотежа на ниво на близина помеѓу две лица. Така, колку поблиску се поставени поединците еден до друг, толку помалку визуелен контакт, толку пократки се погледите. Ефектот на физичката близина е уште посилен ако луѓето се од спротивниот пол. За да има рамнотежа на интимност, двете лица во контакт преминуваат во компромисна ситуација. Ако интимноста се зголеми, поединецот ќе генерира нејзино намалување на нормални нивоа или со пренасочување на погледот или со зголемување на физичкото растојание од соговорникот. Одбегнувањето на очите, избегнувањето на погледот значи дистанцирање, избегнување комуникација. Често се работи за личност која има нешто да скрие или некој што лаже. Некои луѓе имаат големи потешкотии да го гледаат соговорникот во очи, а погледот им е секогаш краток, понекогаш со аголот на окото или под веѓите. Срамежливата личност долго време избегнува контакт со очите. Избегнуваме да бараме страв од одбивање или страв од соочување со изјавите на другиот. Болни извештаи се прават без да се гледа во соговорникот: затоа терапевтите понекогаш седат надвор од видното поле. Возени очи: симболично миење на нешто лошо. Видови погледи: гледање со паралелни оски за очи, не фокусирано на предметот: помирена душа, длабоко во сопствените мисли; директна, со отворени очи: достапност на директна и отворена комуникација; од врвот до дното: ароганција, надменост, гордост, презир (ако е резултат на разликата во висината, може да се избегне со зголемување на растојанието помеѓу партнерите); од дното кон врвот: амбивалентно – потчинување или неволја; кон небото, склоноста да се претставува како „светец“, како човек што се жртвува или сонувачка, утопистичка потреба за бегство, рамнодушност кон дискутираната тема. Нагорното движење на очите го придружува напорот да не потсети на нешто, а нивното спуштање може да изрази вина, криење на вистинските чувства, состојба на психолошка непријатност. Кога говорникот ќе погледне нагоре, тој размислува гласно, кога потоа ќе го погледне партнерот го вклучува во дијалогот, му дава дозвола да зборува. Да се погледне настрана значи да му се пренесе на другиот недостаток на интерес за она што го зборува; страничниот поглед (набљудувајќи без да се набљудува), кој го зафаќа видното поле: од љубопитност до тага. Страничниот поглед пренесува недоверба, сомнеж, непријателство. Гледањето во очи изразува искреност, но и закана; фиксиран поглед: концентрација, нервна напнатост, критичка проценка на соговорникот. Фиксираниот, тврд поглед, кој се чини дека е заварен со вашиот и го поддржува, погледот што ве пробива, изразува агресија, непријателство. Зјапањето може да биде и на оној што лаже и кој се обидува на овој начин да те натера да ја голтнеш неговата лага со воздухот кој вели: „Гледаш дека ја кажувам вистината, само те гледам во очи. "

168

Поспаниот, фиксиран, атоничен поглед, насочен кон вас или на друго место, со отворени очи и неподвижни очни капаци изразува замор, замор; здодевност; депресија; антипатија. Подвижниот, нестабилен поглед, оној што талка десно и лево, што застанува вамутаму, се враќа кај вас, повторно заминува, тешко се пресретнува, му припаѓа на непостојаната, нестабилна индивидуа за која секогаш има нешто интересно да се види или слушнете на друго место. Често се забележува кај луѓе кои сакаат да стават дистанца меѓу себе и својот соговорник или соговорници. Спуштениот поглед е знак на напнатост, срам, нервоза, срам; може да биде и обид да се маскира вистината. Значењето на гледањето надвор од аголот на окото зависи од положбата на веѓите и движењата на устата: придружено со подигнување на веѓите и насмевка, тоа значи или таа личност се обидува да ве заведе, или дека вие сте ја разбудиле неговата љубопитност или дека го забавувате; но ако над овој изглед веѓите се спуштаат надолу или намуртени, ако устата се истенчи во лош риктус, со спуштени агли, тоа означува злоба, нервоза, непријателство. Страничниот поглед може да биде и амбивалентен: додворување (насмевка, малку подигнати веѓи) или непријателски. Краток поглед (типично за оние кои доаѓаат од спротивни насоки во патека и се гледаат едни со други само за да избегнат судир): обично склоност кон зграпчување или напад - брзиот контакт со очи го импресионира, поправа или му се заканува на противникот („да се стави поглед на некого“ ). Формите: од крутиот поглед до „гледањето низ некого“. Сепак, доминантен изглед е долгиот изглед: кога гледаме вака покажуваме доверба, а значењето на зборовите се засилува. Екард Хес забележал дека зеницата се шири со емоции, не само со светлина. Проширената зеница ја изразува емоционалната и афективната достапност на поединецот кон сè што го опкружува. Задоволството, желбата може да предизвика зеницата да се зголеми до четири пати од нормалната големина. Негативната состојба произведува контракција на зениците - змиски очи -, позитивната, возбудена состојба доведува до зголемување на зениците - очи „спална“. Значењето на овие знаци на јазикот на телото има своја почетна точка во добро познатите телесни реакции: контракцијата на зеницата е неопходна за добра просторна визија, неопходна за конфликтни ситуации, што може да доведе до агресија и насилство. Спротивно на тоа, опуштањето во удобна ситуација води до незаинтересираност за добра просторна визија. Подеднакво јасно втемелени во реакциите на телото се индициите и значењата обезбедени од степенот на отворање на очите: (1) зјапа - „ги голта очите“; (2) широко отворено – духовна продуктивност, но и невиност (изглед навикнат да лаже); (3) отворено – нормален интерес, оптимизам; (4) полуотворено - намалено учество во она што се случува наоколу, „не вреди ни да се погледне“; ситуацијата не се перцепира како реална;

169

(5) делумно покривање – лукавство, себичност, скриено; (6) цврсто затворени - самозаштита, одбивање да се види. Затворањето на очите покажува дека некој сака да не оддалечи од видното поле, од досада, рамнодушност или супериорност; (7) затворање на едното око - тајно разбирање „Добро те познавам, не морам да те гледам со двете очи“; (8) опуштено затворање на очите - напуштање, „превиди, направи што сакаш“; (9) повторено и кратко затворање на очните капаци: желбата да се прекине визуелниот контакт. Благодарение на комбинацијата на погледот со неколку знаци на лицето, сите препознаваме среќно, насмеано лице. Насмевката е најчесто користениот израз на лицето и често е рефлексен одговор на поздравувањето. Искрената насмевка е широка, тркалезна, симетрична, полека се обликува и полека згаснува. Вештачката насмевка - проучувана од Душен (1806-1875) - обично е ограничена на устата и не допира до очите. Неискрената насмевка е крива, асиметрична, предолга или прененадејно завршува; нервозниот е прекраток и наеднаш пука. Пол Екман каталогизираше неколку видови насмевки кои лесно можеме да ги препознаеме: (1) Намерната, произведена, измачена насмевка со аглите на устата исправени, усни исправени и залепени; се појавува и исчезнува брзо: може да изрази непријатност.

(2) Слатката насмевка добиена со истегнување и истенчување на усните: го придружува универзалното „да“.

(3) Насмевката „под мустаќите“ со напнати и залепени усни: изразува волја и воздржаност истовремено.

(4) Навредливата насмевка со спуштени агли на устата ја прикажуваат блазе, иронични луѓе: може да изрази несогласување и согласност во исто време.

(5) Опуштената насмевка без напнатост: изразува радост, љубов, ценење на другиот.

(6) Искривена насмевка со еден агол од устата спуштен надолу, а другиот нагоре: изразува присилна љубезност, внатрешен конфликт. (Тоа е насмевката на подредениот принуден да слуша несоодветна шега на шефот.) Крива насмевка - 2-те половини од мозокот имаат различни пораки. Асиметричната уста покажува непријатност и нервоза; левата страна поизразена од десната - кај лажговците. Лево визуелно поле – емоција, десно визуелно поле, информации.

(7) Насмевката која изразува страв – усните се исцртани настрана, а устата благо раздвоена; аглите на устата се исцртани кон ушите.

170

(8) снисходливата, резигнирана насмевка – наведнувањето на долната усна напред; често е придружена со навалување на главата надесно и/или подигање и тресење на рамената.

6. Електронска посредувана комуникација Не е можно да се разбере централната динамика на мрежната комуникација или зошто тезата за втората медиумска ера стана православие, без да се разбере природата на емитувањето како медиум. Всушност, како што ќе видиме, двете комуникативни форми може да се тврди дека се, во современиот период, меѓусебно конститутивни. Односно, тврдам, тие се меѓусебно поврзани во нивната практична реалност и се поврзани и затоа како треба да ги разбереме. Разбирањето на емитувањето и мрежата како различни комуникациски архитектури, исто така, подразбира правење некои фундаментални разлики за видовите комуникациски ефекти кои се внатрешни за нив. Разликата помеѓу „пренос“ наспроти „ритуална“ комуникација е онаа која обезбедува корисен начин за класификација на различните видови перспективи на радиодифузните медиуми кои се појавија во дваесеттиот век. Овие перспективи кореспондираат со квалитативно различни видови на комуникациски процеси кои се евидентни во масовните медиуми, и кои во голема мера одговараат на содржината наспроти формата, соодветно. Ставот на преносот е убедливо доминантен и неодамна е критикуван од гледна точка на неговото пренагласување. Поучно, поттикот на ова побивање не може да се најде во големиот дел од критички написи1, туку може да се најде во појавата на нови видови комуникациски реалности кои ги изложуваат погледите на преносот на емитувањето како несоодветни. Критичката литература за „преносите“ гледишта на заедницата во последниве децении ја водеа голем број француски теоретичари, што е пример со работата на Жак Дерида.

Она што ова и следното поглавје имаат за цел да го направат е да ги воведат главните перспективи за радиодифузната и мрежната култура на комуникација, соодветно, пред да се продолжи со разгледување на начинот на кој перспективите на емитувањето треба критички да се преоценат. Ова ќе значи дека недостатоците на инструменталните перспективи ќе станат очигледни во светлината на разбирањето на мрежната комуникација, но, во подоцнежните поглавја, ќе видиме и како емитувањето може да се види дека носи многу важни форми на реципроцитет и заедница, спротивно на тврдењата на многумина на мислителите од втората медиумска доба. Масовните промени предизвикани од индустриските револуции кои нерамномерно го трансформираа светот во развој, претставуваа важни предуслови за формирањето на населението кое живее во услови на густина, а во исто време е поврзано со рамката на националната држава. Огромниот обем на зголемување на населението во рамките на модерните национални држави во комбинација со миграцијата на луѓето од

171

пастирските региони во градовите создаде градски густини погодни за созревање на таканареченото „масовно општество“. Инфраструктурите неопходни за сервисирање на таквиот раст доведоа до масовно производство на транспорт и стоки, масовна испорака на образование и секако „мас-медиуми“ (Гидденс, 1990; Томпсон, 1995). Во периодот на распадот на традиционалните општества што се карактеризираат со висок интензитет на интеграција од страна на религијата, фрагментација на национално врамени политики по пат на урбанизација, одвојување на поединците од феудалните средства за производство и создавање на работната сила како стока колективно. издигна низа перспективи за „масовизација“ на општеството кои се движат од масивни/елитни рамки до либерално-плуралистички. Рамката за масовност/елита ги имаше своите најзначајни почетоци од 1930-тите наваму, што беше и времето кога медиумите за прв пат беа „мапирани како поле на студии во формална или академска смисла“ (Bennett, 1982). Во тоа време, заедничкото појавување на киното и радиото се комбинираше со зголемената невработеност и масовните армии на работници за еднократна употреба, што кулминираше со Големата депресија. Она што е заедничко за сите овие рамки е идејата дека масите некогаш формирани од гореспоменатите дезинтеграции, во доцната модерност, имаат потреба од механизам на инкорпорирање за да се случи социјална интеграција. Ова може да биде политички, по пат на постепено право на правото на последователни групи, или економски, на пример, со законот за вредност што функционира на пазарот за да се олесни еквивалентноста помеѓу работната сила и стоките. Меѓутоа, во исто време, рамката на масовното општество од 1930-тите доведе до загриженост за „анализа на ефекти“ која се фокусираше на „стимулите“ и „одговорите“ и влијанието што „медиумите“ се сметаа за некако надворешни за формирањето на идентитетот на една личност, доаѓа до напрегање врз тој идентитет и култура воопшто. Овие студии осцилираа помеѓу славењето на медиумите како агенти на образованието на масите до осудувањето за хиподермично инјектирање на публиката со „пропаганда“. Повеќето од емпириските истражувања се занимаваа со тоа што луѓето „мислат“ како резултат на тоа што се под влијание на медиумите. Во некои ретки прилики, беше проучувана и „масовна психологија“ на медиумите, како на пример кога, во 1938 година, познатиот роман на Х.Г. хистерија поради инвазијата на Марс. Масовниот/елитен модел на општеството беше критикуван од марксистичките перспективи на комуникацијата и од неодамна во рамките на културните студии. Марксистичката критика ја означува теоријата на маса/елита како идеологија за бришење на класната политика (неутрализирање на реалноста на владејачката класа наспроти работничката класа), додека културолошките студии се занимаваат со начинот на кој рамката ја третира публиката како „пасивна“. Интересно е што критиките на марксистичките и културолошките студии ги отфрлаат перспективите на „масовното општество“ онолку колку што се сметаат за сериозни претенденти за социолошка рамка.

172

Тони Бенет тврди, на пример, дека како теорија на општеството, генерално е непрецизна, дека нејзините историски заложби се во најдобар случај романтични, а во најлош случај нејасни, и дека не постои сметка за транзицијата помеѓу периодите на социјална интеграција (Bennett, 1982 ). Сепак, се разбира, токму поради тоа што се разви во периодот кога радиодифузните медиуми беа во подем, се појави оваа „непрецизна“ теорија. Мојот сопствен аргумент е дека погледот на масовното општество, ако се размислува во однос на медиумите, е сосема соодветен одговор на ембрионската динамика на медиумската интеграција. Се согласувам со горенаведените критики дека не може да се сфати сериозно како социолошка рамка, но како теоретски израз, како и одговор на начинот на кој радиодифузните медиуми се способни да ги реконституираат општествените односи, обезбедува некои рани концептуални алатки за ова - дури и ако тие се несоодветни според денешните стандарди. На пример, теоријата на масовното општество понекогаш се обвинува за хомогенизирање на самите медиумски форми. Како што сугерира Џон Хартли, „тешко е да се опфати различноста на она што претставува печатење, кино, радио и телевизија во една дефиниција“ (О’Саливан, 1994). Но, ова е точно само ако сме заинтересирани за значајните својства на овие медиуми. Онаму каде што овие медиуми се спојуваат, сепак, е во капацитетот да дејствуваат како носители на хомоморфен медиум за комуникација, кој произведува публика чие поле на препознавање е вертикално конституирано. Значајно е што само во периодот на масовниот пораст на емитувањето преку телевизијата во 1950-тите и 1960-тите, литературата повторно почна да се појавува која се занимава со ерата на масите (Бел, 1962; Корнхаузер, 1960; Шилс, 1957). Ова е време кога друга, многу поинаква теорија на масовно општество го имаше своето деби во форма на она што Стјуарт Хол го нарече „Американска социологија на соништата“. Овој вид на социологија, претставена со делата на Даниел Бел, Сејмур Липсет и Едвард Шилс, тврдеше дека општата либерализација на општеството, наводно мерена преку учеството на работничката класа во политиката и растот на благосостојбата, ги решила претходните конфликти што се појавија во граѓанското општество до точка каде што беше постигнат нов консензус со кој ресурсите конечно беа распределени според хармоничен плуралистички прагматизам. Оваа теза, позната како теза за „крајот на идеологијата“, тврди дека основните политички проблеми на индустриската револуција се решени: работниците постигнале индустриско и политичко граѓанство; конзервативците ја прифатија социјалната држава; а демократската левица препозна дека зголемувањето на севкупната државна моќ носи со себе повеќе опасности за слободата отколку решенија за економските проблеми (Липсет, 1963). Затоа, теоријата на ренесансата на масовното општество од 1950-тите беше една со одземена „елита“ каде што масите беа редефинирани како топење на демократската еволуција. Шилс работеше порано од другите теоретичари на ревидирање на формулациите од 1930-тите во кои масите го постигнаа долгиот марш од периферијата на општествениот, културниот и политичкиот пејзаж до демократизираната и плурализирана заедница или универзалниот говор. Таквиот говор, се разбира, беше

173

гарантиран наместо скратен од масовните медиуми. Како всушност таквата демократизација на масите да не беше можна без подемот на медиумите. На овој начин, American Dream Sociology ги виде медиумите како едноставно транспарентно проширување на демократската јавна сфера, продолжение на социјалното со други средства, каде што медиумите дејствуваат во служба на заедницата. Како што Стјуарт Хол (1982) го опишува, „во својата најчиста форма, плурализмот [Американската социологија на соништата] увери дека никакви структурни бариери или граници на класи нема да го попречат овој процес на културна апсорпција: бидејќи, како што сите „знаевме“, Америка не е подолго класно општество. Ништо не го спречи долгодневното патување на американските маси до центарот“. Спротивно на начинот на кој се прославуваше претпоставената хомогенизирачка функција на медиумите, неколку емпириски студии од бихејвиористички и позитивистички вид, спроведени на врвот на оваа перспектива, го потврдија спротивниот ефект, дека публиката всушност била многу диференцирана и хетерогена (Лазарсфелд и Кендал, 1949). Ваквите студии беа ефективно репозиционирани од Шилс во уште еден пресврт во приказната за теоријата на масовното општество, како доказ за потврдата на „хомогената“ плуралистичка толеранција на посредуваните демократии. Она што е карактеристично и за раните и за подоцнежните верзии на теоријата на масовното општество е нивното придржување до емпиристичките и позитивистичките епистемологии на медиумите. Односно, во тврдењето дека медиумите се способни да го прошират демократскиот процес,8 преку циркулирање на ставови, се направени голем број метафизички заложби кои оттогаш се критикувани од лингвистичките перспективи на медиумите (семиотичка, структуралистичка и постструктуралистичка) . Во голема мера се претпоставува дека медиумите се способни да обезбедат транспарентен одраз на реалноста (јазикот е транспарентен), без разлика дали тоа е како одраз на настани (вести), на култура (популарна култура) или на морал и уметност (филм и литература). Второ, статусот на поединецот е непроблематичен за овој модел. На пример, позицијата (ква перспектива) од каде може да се троши медиумски производ не се зема предвид. Трето, се смета дека сите поединци (субјекти) имаат иста можност за набљудување. Сајбер просторот. Во текот на октомври 1999 година, се одржуваа концерти во Лондон, Њујорк и Женева за да се започне „NetAid“, интернет еквивалент на движењето „Live Aid“ од средината на 1980-тите. Движењето „Помош во живо“ се состоеше од серија глобално емитувани тркалачки концерти спонзорирани од корпорации кои добија морална инјекција на нивниот рекламен профил, како и покровители на портите кои чувствуваа дека прават нешто за сиромашните луѓе што ги виделе на телевизија. Подоцнежната верзија на емпатија-на-далечина е онаа во која, со седење на интернет терминали, оние луѓе кои живеат во економски и информатички богати земји можат да направат „нешто за да помогнат“. Генералниот секретар на Обединетите нации беше присутен на концертот, за да објасни: „Повеќето луѓе во сиромашните земји

174

мораат да живеат со помалку од два американски долари дневно; сега, со кликнување на глувчето, секој може да помогне. Нема повеќе изговори, ајде да донесеме нов ден“. Навестувањето на Интернетот како универзалистички и спасителен, на крајот на милениумот, стана широко распространет дискурс, во кој реториката на спасението преку електронско собрание достигна теолошки размери. Без разлика дали со реторика или со паметен маркетинг, стапката на раст на поврзувањето со интернет мрежата е зачудувачки. Сајбер просторот и виртуелната реалност. Како што е предложено во Воведот, разликата помеѓу првата и втората медиумска ера е релативна и се заснова на зголемен контраст помеѓу новите мрежни медиуми и структурите на медиумските медиуми. Во ова поглавје ќе го истражиме овој контраст со испитување на мислители на „второто медиумско доба“ кои тврдат дека растот на Интернетот е реакција на ограничените и нееднакви можности на емитувањето. Како што ќе видиме, постои изненадувачки степен на согласност од либералните, марксистичките и постмодернистичките мислители околу еманципаторските квалитети на Интернетот. Но, пред да се претстави оваа анализа, неопходно е да се објаснат некои од техничките и структурните карактеристики на новите интерактивни медиуми и да се проценат тврдењата изнесени за второто медиумско доба.

Додека терминот „сајбер простор“, кој првпат се појави во пророчката фикција на Вилијам Гибсон, денес најчесто се користи наизменично со Интернет, некои мислители истакнаа дека може да се примени во многу поширока смисла за да вклучи низа технички конституирани средини во кои поединците доживуваат локација која не може да се сведе на физички простор (види Ескобар, 1994; Оствалд, 1997). Според оваа дефиниција, секој медиум што ја затвора човечката комуникација во електронски генериран простор може да биде форма на сајбер простор. Дополнителна разлика, исто така, често се прави за да се означи дека таквиот простор може да биде многу приватен или споделен од други. На пример, личен уред за слушање музика со слушалки, кој Sony Corporation за прв пат го прослави со „Walkman“, се квалификува како медиум за опкружување на искуство. Сепак, не ги исполнува условите неопходни за сајбер просторот со тоа што не дозволува заедничко вреднување на еден медиумски „настан“. Настанот е персонализиран бидејќи неговите „перформанси“ и околината во која се консумира се поврзани од индивидуален корисник. Така, разликата што се прави овде може да се препознае во низа дневни медиумски навики. Мејровиц (1985) забележува: „Постои голема разлика помеѓу слушањето касета додека возите во автомобил и слушањето радио станица, со тоа што касетата ве отсекува од надворешниот свет, додека радиото ве врзува во неа. '. Како и да е, разликата помеѓу пристапот до споделени медиумски настани и оние кои се лично програмирани, теоретичарите на виртуелната реалност ја занемаруваат онолку колку што се преокупирани со пропусниот опсег како водечки маркер за

175

неговата дефиниција. Општо земено, виртуелните реалности имаат тенденција да бараат многу пошироки кванти на пропусниот опсег со цел да се постигнат нивните симулациски својства. Така, виртуелната реалност се смета дека нашла технолошки дом во дигитални средини. Меѓутоа, како што перонализацијата не е ексклузивна карактеристика на дигиталните медиуми или „второто медиумско доба“, така не е ниту широкиот пропусен опсег. Низ медиумот за емитување, постојат значителни разлики помеѓу виртуелните квалитети на медиумите. Размислете за разликата помеѓу телевизијата и киното. Киното нуди речиси двојно поголема пропусност на ТВ. Телевизор со просечна големина пополнува 5% од визуелното поле, додека останатите 95% се окупирани од можни одвлекувања во собата. Киното вклучува 10% од визуелното поле, а останатите 90% се затемнети – елиминирајќи го одвлекувањето на вниманието. Cinerama опфаќа 25% од визуелното поле, додека виртуелните екрани пополнуваат 100% од визуелното поле бидејќи таквите екрани ги добиваат своите податоци од компјутерски генерирани слики. Но, технологијата на проекција е само продолжување на технологиите за емитување. Како што тврдам во Воведот во виртуелната политика (Холмс, 1997), за разлика од виртуелната реалност, сајбер просторот не се потпира на измама на сетилата за да создаде илузија на интегрален реализам. Наместо тоа, со изградбата на светови со посредство на компјутер во кои може да се појави комуникација (претежно базирана на текст) се воспоставува објективирана реалност која не зависи од вообичаената измама на сетилните впечатоци. Како што тврди Оствалд, „критичната компонента на која било дефиниција за сајбер просторот е елементот на заедницата“, бидејќи тој тврди дека една личност не постои во сајбер просторот, туку во виртуелната реалност (Оствалд, 1997). Според Џејмс Кери (1995), а подоцна и Џон Стратон, најпримитивното, но најоригиналното место за откривање на „потеклото“ на сајбер просторот е „обидите на деветнаесеттиот век да се забрза времето на циркулација“ (Страттон, 1997). Затоа, најплодното место за гледање, вели Стратон, е појавата на телеграфот во првата половина на деветнаесеттиот век. Во набљудувањето на Џејмс Кери: „Наједноставната и најважна поента за телеграфот е тоа што тој ја означи решавачката поделба на „транспорт“ и „комуникација““ (цитиран во Стратон, 1997). Стратон тврди дека не е појавата на компјутерот и микрочипот сам по себе што го инаугурира производството на сајбер просторот, „туку зголемувањето на брзината на комуникација на растојание до точка каде што времето потребно за пораката да го помине растојанието се намалува на период кој го доживува примачот, а испраќачот како занемарлив“. Според читањето на Стратон, развојот на глобалните телекомуникации и сајбер просторот е нераскинливо испреплетено. Меѓу главните претходници на компјутерски посредуваните технологии на сајберпросторот, може да се вброи и телефонот. Како иновација на телеграфот од дваесеттиот век, телефонот прикажува виртуелни видови карактеристики како електрично одржлив медиум со низок опсег, истовремено овозможувајќи ограничен

176

вид на електронско склопување. Таквото собрание, иако генерално е заедничко само за неколку лица во исто време, сепак го олеснува чувството на место за состаноци, место кое се зголемува со услугите на говорната пошта и телефонската секретарка. Телефонот, исто така, покажува ограничен број карактеристики на виртуелната реалност доколку е полу-затворен (дадената конверзија не може да се слушне истовремено од никој друг освен соговорниците) и го преведува гласот во „метасигнал“, електрични импулси кои пренесува аналогни звуци. Во однос на овој последен квалитет, една од првите теоретизации за „виртуелната реалност“ може да се најде во раниот класик за телекомуникациите од Херберт и Проктор. Второто издание на нивната работа Телефонија (1932) ги разликува електричната струја и електричниот напон од она што тие го нарекуваат посебна „виртуелна“ струја и „виртунапон“. Оваа разлика е – иако груб – обид да се означи фактот дека телефонската централа, во која поединците се приклучуваат меѓу себе преку оператори или агенти, обезбедува средина што го надминува чисто електричното. Оваа друга средина стои некаде помеѓу човечкиот глас и електричниот медиум, но ја нема сеопфатноста на медиумите кои денес го добиваат ознаката сајбер-простор. Сајбер просторот и Интернетот. Фактот дека сајбер-просторот толку често се меша со Интернет го побива фактот дека долго време постоеле други мрежи пред Интернетот кои се квалификуваат како домени на „матрицата“ или сајбер просторот. Збирот на овие мрежи понекогаш се нарекува барловски сајбер простор, така именуван по Џон Пери Барлоу (член на групата Grateful Dead), кој го применил терминот на Гибсон на CMC како покомплексен вид простор од оној што е вклучен во телефонски разговор. Денес Интернетот се консолидира во „мрежа на мрежи“. Претежно со потекло од САД, главните мрежи кои се додадоа на Интернет вклучуваат ARPANET (државно финансирано), Fidonet (алтернативна соработка), Usenet, WELL, илјадници корпоративни и владини интранет и World Wide Web. Системите CMC кои претходеа на многу од овие мрежи, како што се е-пошта, групи за вести и системи за огласна табла, сега се пренесуваат со проширената Интернет мрежа. Исто така, треба да се направи разлика помеѓу комерцијалните и домашните мрежи на CMC. Комерцијалните мрежи одамна им претходеа на домашните, при што IBM имаше свој глобален интранет дваесет години пред правилно да започне Интернетот. Секако, во Америка, ARPANET беше еден од најинструментарните во пионерските домашни услови за денешниот интернет. Изградена од бостонска компанија по договор, 150 локации беа основани низ САД до крајот на 1980-тите. Дизајниран е од самиот почеток за да овозможи далечинско најавување со лозинки, карактеристика што се развиваше заедно со забрзаната брзина на компјутерските модеми во домот.

177

Изненадување за многу од архитектите на ARPANET беше фактот дека еден од најпопуларните под-медиуми што се појавија беше е-поштата. Како што објаснува Тим Џордан (1999): „Клучната точка за е-поштата е дека наместо луѓето кои користат ARPANET за да комуницираат со компјутери, како што очекуваа дизајнерите, луѓето го користеа за да комуницираат со други луѓе. Ова беше и покрај фактот што е-поштата не беше програмирана во системот, туку беше додадена неофицијално во ад хок начин. Епоштата спонтано се појави како основен ресурс обезбеден од ARPANET и тоа е точно за речиси сите компјутерски мрежи. Луѓето се поврзуваат со луѓе кои користат компјутери, што доведе до сеопфатен термин комуникација посредувана од компјутер. Сепак, CMC не мора само да биде од точка до точка, бидејќи она што различните мрежи го дозволија, а што беше неостварливо со комуникацијата пред CMC е кореспонденција од многуте кон многуте - повеќекратни автори и читатели за кои нема техничко ограничување. . Таквата форма на комуникација постигнува невозможна ефикасност во отелотворена форма. Триста луѓе можат полесно да разговараат меѓу себе на конференција за сервирање листа каде секоја порака е снимена во линеарна низа од времето кога била испратена (автоматска редица за говор) отколку истите триста кои се обидуваат да се слушнат на отелотворена конференција. Конференцијата на ЦУК е само еден пример, затоа, зошто треба да бидеме одвратени да гледаме на сајбер просторот само како продолжување на општествените односи што се случуваат надвор од него, бидејќи јасно е дека тој генерира нови односи кои претходно не беа можни. Интернетот и неговите подмедиуми. Меѓутоа, додека „сајбер просторот“ носи нови можности за здружување, формата што ја земаат е условена од различните подмедиуми кои се достапни преку Интернет. Премногу често, „виртуелните заедници“ се едноставно врзани за некоја генеричка моќ што му се припишува на „Интернетот“. Важно е да се наведат различните подмедиуми на Интернет и нивните импликации. Како што е наведено од страна на голем број аналитичари, раната фасцинација со MUD и MOOs значително се намали пропорционално со доминантната употреба на мрежата. „Додека виртуелните простории за разговор, групите за вести и повеќенаменските интернет конференции беа значајни за раните корисници на Интернет, нивната квантитативна и квалитативна важност се намали со ширењето на Интернетот“ (Кастелс, 2001). За Кастелс, Интернетот не е аморфен океан во кој нуркаат поединците, туку галаксија на регулирани подмедиуми: „Интернетот е присвоен од социјалната практика, со сета нејзина разновидност, иако ова присвојување има специфични ефекти врз самата социјална практика. . Повикувајќи се на емпириско истражување, Кастелс заклучува дека форумите за градење идентитет на интернет достапни на Интернет се претежно концентрирани меѓу тинејџерите: „Тинејџерите се тие кои се во процес на откривање

178

на својот идентитет, на експериментирање со него, на откривање кои навистина се или би сакале да бидат“. Набљудувањето на Кастелс дека виртуелните заедници имаат крива на адолесцентно ѕвонче е во спротивност со шпекулативните предвидувања од раните 1990-ти дека Интернетот може да го олесни формирањето на многу големи, таканаречени „виртуелни заедници“. Тие преземаат форма на доброволна спонтаност без контрола од страна на државниот апарат како резултат на структурата на Интернет слична на веб, структура која е наследство на децентриран систем на испраќање информации. Самиот факт дека е децентриран се тврдеше дека е основа за примамливата еманципација на Интернет. Атракции на Интернет комуникацијата. Се разбира, идеолошкото тврдење дека Интернетот ги поставува информациите, а неговите корисници „слободни“ беше моќно во раните години и многу писатели го сметаа за основа на нова граница. Сликата на границата стана владејачка метафора на она што Дејвид Силвер го нарече „популарна сајберкултура“, што се однесува на тој период на граѓанско образование на населението во атракциите на Интернет (Силвер, 2000). Но, хоризонталната/ацентричната форма на интернет комуникацијата нуди атракции кои ги надминуваат другите мрежни архитектури (имено, телефонот) - како што е пропусниот опсег, капацитетот да се пренесе сложеност. Овој капацитет овозможува и можност за софистициран реципроцитет на начин кој ги менува начините на реципроцитет во лице-в-лице, институционално проширени (каде трето лице станува застапник на реципроцитет) и електронски проширени односи. Овозможувајќи поапстрактни начини на размена од овие други начини, дигиталниот реципроцитет го создава парадоксалниот квалитет на враќање на историски понепосредуваниот од овие начини - лице в лице како негов идеален модел - додека материјално го поништува овој начин како културна основа. (видете ја дискусијата за „повторна племенска“ во работата на Меклуан подолу).

Карактеристичните карактеристики на оптичкото влакно, кое го поткрепува овој капацитет, се рекламираат во неговиот потенцијал за компјутерски, гласовни, графички и видео услуги, поопширен мноштво медиуми што може да му гарантираат на корисникот „поубедлив“ реализам со висока верност. Таква сложеност никогаш не била достапна за аналогните форми на електричен пренос, на начин кој би можел да се поврзе во моментално, брзо и со повеќе податоци вмрежување. Само моменталноста на реципроцитетот е една специфична карактеристика што ја овозможува метафоричната реконструкција на интерсубјективниот реализам - оттука и тенденцијата да се поврзе „сајбер просторот“ со „виртуелната“ култура. Производството на она што се суштински широкопојасни видови на интерактивни средини е квалитативно различно од мрежите на размена само врз основа на електричната струја. Тоа е така затоа што временските светови и просторните светови – електронски реифицираните средини – што ги овозможува оптичкото влакно се повеќе

179

од само метафорични проширувања на меѓусубјективните односи, но имаат потенцијал да ја заменат и редефинираат сложеноста на комуникациските системи. Дигитално платформираната мрежна комуникација не може, како „медиумите“ (поправени или на друг начин) што ги истраживме во претходното поглавје, да се сфати како продолжение на системот на говор со други средства или дури и преправање на истиот, во смисла дека овозможува конститутивно нови видови на интеракција кои се веројатно историски единствени. Особено, дигиталната природа на оваа комуникација ја става надвор од функцијата на проширување што аналогните технологии можат да го послужат (види подолга дискусија за ова подолу). Електрично-аналогните временски светови никогаш не биле соодветни за изградба на интерсубјективни симулациски системи. Само со присвојување на квалитетот на брзината на светлината, во комбинација со капацитетот за пренесување на сложеност, таканаречениот „во реално време“ и скоро моментален реципроцитет се овозможени во проширена форма. Ваквите технички капацитети, како што се вели, ја менуваат формата и содржината на технологиите кои традиционално се поврзуваат со емитувањето, како телевизијата. На пример, Шери Туркл (1995) тврди дека во „ерата на интернетот“, телевизиските жанрови станаа многу похиперактивни на начини кои наликуваат на случајното патување што се случува во сајбер просторот: „брзи резови, брзи транзиции, менување на аглите на камерата, сè. Зголемете ја стимулацијата преку уредување“ (238), хиперактивен стил олицетворен во MTV – одговорот на телевизијата на мултимедија. Оваа промена во толеранцијата кон нивото на избезуменост што стана прифатливо за телевизиските гледачи, а сега вообичаено во речиси секоја телевизиска реклама со брз циклус што ги гледаме, се отсликува со фрагментацијата на самата културна индустрија. Како што истакнува Тим Џордан (1999): „Во текот на 1980-тите во САД, бројот на независни ТВ станици порасна од шеесет и две на 330, додека уделот на публиката во ударен термин што ја држат трите главни мрежи падна од 90 на 65 отсто. видео камерите што овозможуваат производство на домашна забава до создавање на стотици различни ТВ канали, масовната публика што некогаш ги сочинуваше потрошувачите на нематеријалните добра е уништена“. Според тоа, до степен до кој дури и традиционално добро дефинираните технологии за емитување, со конвергенција со интерактивни технологии или со диверзификација, стануваат поперсонализирани, поподложни на чувството на активна и интерактивна контрола од страна на публиката, како и значително проширен програмски избор, се тврди. од писателите на втората медиумска доба дека второто медиумско доба е способно да ја апсорбира првата медиумска доба и да ја преобликува. Меѓутоа, како што ќе видиме, она со што треба да се спротивстави таквиот аргумент е тешкотијата да се направи разлика помеѓу емитувањето и интерактивноста како чисто техничка разлика, наместо разлика што се потпира на формите на социјална интеграција.

180

Втората теза на медиумската доба – Интернетот како еманципација од електронските медиуми. Втората теза за ерата на медиумите стана ортодоксија во теоријата на новите медиуми, православие кое е прифатено речиси стандардно, во многу случаи со мал теоретски ангажман или формулација на позиции. Во продолжение ќе се фокусирам на најсигурните експоненти на тезата како начин за компаративно оценување на нејзиното значење во однос на другите перспективи. Во согласност со горенаведените набљудувања, Интернетот се издвојува како сеопфатен технонаучен свет кој е пример за „сајбер просторот“. Со својот голем опсег на под-медиуми (MUDs, ICQs, email и WWW) и неговата способност да ја олесни сложеноста, тој нуди мрежен медиум неспоредлив по својот потенцијал и опсег. Тврдењето дека интернетот и интерактивните технологии воопшто се вградиле себеси толку суштински во секојдневното постоење на поединци кои живеат во информатичките општества што ја узурпирале моќта на радиодифузните медиуми е она што најостро го ставаат теоретичарите од втората медиумска доба. „Во филмот, радиото и телевизијата, мал број продуценти испраќаа информации до голем број потрошувачи. Со почетното воведување на информацискиот „супер автопат“ и интеграцијата на сателитската технологија со телевизија, компјутери и телефон, алтернативата на моделот за емитување, со неговите сериозни технички ограничувања, многу веројатно ќе овозможи систем од повеќе производители/дистрибутери/потрошувачи, сосема нова конфигурација на комуникациски односи во кои границите меѓу тие термини се рушат. Второто доба на масовните медиуми е на хоризонтот. (Постер, 1995) » Како што беше дискутирано во Воведот, за разлика од теориите за емитување, кои постојат подолго време, теориите за сајбер општеството или втората медиумска доба се, во најголем дел, многу нови. Бидејќи Интернетот, како најспектакуларната технологија за електронска мрежна комуникација, постои само на глобално ниво во домашна достапна форма од 1991 година, комуникациските студии остануваат во процес на формализирање на овој нов домен на истражување. Низата теории, од новинарски до академски, расте. Како и самата Интернет револуција, стапката на раст во литературата за новите комуникациски технологии е драматична. И како и со чистото забрзување на технолошките промени, литературата се карактеризира со итна импулсивност која произведува многу генерализации и тврдења за знаење кои стануваат непотребни со приближно иста брзина како и самите информатички технологии. Како што беше забележано во Воведот, од 1991 година, видовме огромен раст во литературата поврзана со компјутери. Прогнозите за општеството без хартија и крајот на книгата не се остварија. Наместо тоа, продажбата на книги се зголеми, ако има нешто, со тежината на секоја полица сега редистрибуирана во просперитетен компјутерски дел.

181

Освен многу кратката историја на анализа на сајбер просторот, постои и многу поголем дел од теоријата релевантна за втората медиумска доба од прединтернет деновите – теории чие време, може да се тврди, пристигна. Од мислителите на радиодифузните медиуми, најистакнатите кои ја премостуваат првата и втората медиумска доба се веројатно Маршал Меклуан, Харолд Инис и Џошуа Мејровиц, за кои се дискутираше во претходното поглавје. Бидејќи содржината е од многу помала важност во проучувањето на сајбер-просторот, не е чудно што теоретичарите на медиумот можат да дојдат до израз. На лингвистичката страна е делото на Дерида, кој, според мене, е единствениот мислител од семиотичката традиција, освен Бодријар, чие творештво се припишува на медиумска теорија. Увозот на мислата на овие писатели ќе се обработи подоцна во ова поглавје. Но, прво е неопходно подетално да се испитаат тврдењата на мислителите на втората медиумска доба. Теоретичарите од второто медиумско доба тврдат дека и радиодифузните и интерактивните комуникациски апарати заедно ги сочинуваат примарните форми на културна медијација во информатичките општества од Втората светска војна. Важна точка овде е дека тоа не е можно, во ова поглед, да се разбере втората медиумска доба без да се разбере првата медиумска доба. Традиционалните медиуми се, како што ќе видиме, централни за разликата помеѓу првата и втората медиумска доба. Писателите како Џорџ Гилдер во Животот по телевизија (1994), Шери Туркл во Животот на екранот (1995) или Марк Постер во Втората медиумска доба (1995) го разбираат начинот на кој се појави втората медиумска доба на задната страна на услови произведени од првиот. Овие услови - производство на неодредена маса преку емитување, одвојување на поединците од средствата за производство на сопствени придонеси во јавната комуникација и распаѓање на традиционалната заедница - се поздравени како надминати од Интернет. Но, претерување е да се претпостави дека ова надминување е постојан услов или дека децентрализираната мрежна комуникација едноставно ја поништува моќта на централизираните комуникациски апарати. Наместо тоа, моќта на првото е континуирано и релативно паразитска на моќта на второто. Според втората перспектива на медиумската доба, тиранијата што се припишува на емитувањето лежи во нејзината хегемонистичка улога во определувањето на културата (културната индустрија) како и на индивидуалните свести (теоријата на хегемонија) која произлегува од нејзината доминантна вертикална структура. Оваа структура е онаа во која поединецот е принуден да гледа на сликата и електронските средства за комуникација за да стекне чувство на склопување и заедничка култура. Втората медиумска ера, од друга страна, го заобиколува овој „институционален“ вид на комуникација и го олеснува – за романтичната разновидност на сајбер-утопистите, „обновува“ – моментални, помалку посредувани и двонасочни форми на комуникација. На ниво на интеракција, утопистите од втората медиумска доба укажуваат на емпириското зголемување на зафаќањето на Интернет и другите мрежни технологии и

182

на фактот дека емпириски е точно дека Интернетот е главно интеракција и многу малку се емитува додека телевизијата главно се емитува со многу мала интеракција, како доказ за „онтолошката“ природа на втората медиумска доба како карактеристичен тренд, движење и модалитет на социјалната интеграција. Важноста на фактот дека многумина можат да комуницираат со многумина во сајберпросторот е речиси исклучиво поврзана со начинот на кој се вели дека ја разбива неволјата за „заклучување“ со која се соочуваат поединците во интеракцијата со емитување. Ограничувачките ѕидови на посредуваните активности кои се подигнати од моќта на емитувањето брзо се распаѓаат бидејќи се става на располагање форма на електронска комуникација која е соодветна по брзина, форма и сложеност за да ја опфати апстрактноста на општествените форми кои се вклучени. Овие „медиумски“ ѕидови се резултат на архитектурата на самото емитување. Како што видовме со Дебор во претходното поглавје, колку повеќе поединецот гледа во медиумите за да стекне културен идентитет, толку помалку тој или таа гледа „настрана“ за интеракција. Спротивно на тоа, колку помалку поединецот гледа настрана за социјална солидарност и реципроцитет, толку повеќе овој начин на здружување станува слаб и денормализиран, и така алтернативната зависност од централизираниот апарат на културната продукција станува императив. Меѓутоа, во втората медиумска доба, ѕидовите што ги делат поединците на хоризонтално ниво се надминати, бидејќи поединецот гледа директно на другите за чувство на милје и асоцијација. Како што објаснува Постер (1995): „Конституирањето на субјектот во втората медиумска доба се јавува преку механизмот на интерактивност. Интерактивноста стана, благодарение на рекламните кампањи на телекомуникациските корпорации, пожелна како цел сама по себе, така што нејзината употреба може да лебди и да се примени во безброј контексти со малку да се направи со телекомуникациите. Сепак феноменот на комуникација на далечина преку нечиј компјутер, на испраќање и примање дигитално кодирани пораки, на „интерактивни“ е најпопуларната апликација на Интернет. Многу повеќе од купување или добивање информации по електронски пат , комуникацијата преку компјутер бара интензивен интерес на безброј илјади“. Интернетот ги извлекува поединците од изолацијата што ја создаваат медиумските ѕидови - особено бидејќи овие ѕидови се зајакнати во урбани контексти. Во информатичките општества, поединците сè повеќе комуницираат со компјутерските екрани, развивајќи односи лице в екран наместо односи лице в лице, но оваа спротивставеност повеќе не е значајна, тврди Шери Туркл, кога поголемите културни контексти на постиндустриските општества се еродирајќи ги границите помеѓу реалното и виртуелното. Не е возможно да се мисли на поединецот како сам со неговиот или нејзиниот компјутер, како што истражуваше Шери Туркл во нејзиниот текст „Второто јас“ од 1984 година; туку, како што таа неодамна предлага: „Ова повеќе не е така. Брзо проширување на системот на мрежи, колективно познат како Интернет, поврзува милиони луѓе во нови простори кои го менуваат начинот на размислување,

183

природата на нашата сексуалност, формата на нашите заедници, нашите идентитети“ (Туркл, 1995). Она што Туркл го опишува како „Ерата на Интернетот“ е синоним за можноста за градење виртуелни заедници „во кои учествуваме со луѓе од целиот свет, луѓе со кои секојдневно разговараме, луѓе со кои можеби имаме прилично интимни односи, но кои можеби никогаш физички нема да ги запознаеме“. Степенот до кој Интернетот е поздравен како надминување на фрагментацијата и индивидуализмот е прилично извонреден во поновата литература. Во некои случаи, му се припишува интегративна функција која може да ја коригира тенденцијата стара над двесте години. Како што тврди Дејв Хили, „вмрежениот граѓанин никогаш не е сам“. До степен до кој Интернетот претставува „култура на кохерентност“, тврди тој, тој служи како „коректив на опасностите од индивидуализмот“ за што зборуваше Алексис де Токвил во неговата посета на Америка во 1830-тите (Хили, 1997). Пораката за откуп, која се промовира во втората теза за ерата на медиумската доба, било да е оваа за јавна или приватна, е гласна, порака чии соништа за единство имаат теолошки призвук, на што ќе се вратам во поглавје 6. Но, во најголем дел , втората теза на медиумската доба е дериват на неолибералистичката поширока вера во еманципаторскиот потенцијал на новите средства за комуникација, без оглед на реалните размени што се поттикнуваат со такви средства. Како што предложи Арманд Мателарт (2000), „идеологијата на неограничена комуникација – но без општествени актери“ ја презеде „идеологијата на неограничен напредок“. Перспектива на комуникација со посредство на компјутер (CMC). Постои алтернативен приказ на електронски проширена интерактивност што значително претходи на втората теза за ерата на медиумите, имено перспективата на комуникација со посредство на компјутер (CMC). Перспективата на CMC се преклопува со перспективата на втората медиумска доба, но е карактеристично загрижена за начинот на кој компјутерската комуникација се проширува и посредува во моделите на комуникација лице-в-лице. Во оваа перспектива компјутерот е исто толку алатка колку и прозорец кон сајбер просторот. Она што е посредувано во оваа перспектива е интеракцијата лице-в-лице, без разлика дали тоа е помеѓу две лица или многу како во група за разговор. Асимптом за ова е фактот што литературата на CMC често се занимава со тоа како поединците се обидуваат да развијат начини за замена на отсуството на односи лице в лице на Интернет: на пример, со набљудување на етикетата (идејата дека сајбер просторот бара форми на љубезен протокол би се очекувало во отелотворениот живот), или со растот на емотиконите - симболите што се користат во е-поштата што означуваат изрази на лицето. Постојат четири главни начини на кои литературата на СМС се разликува од тезата за втората медиумска возраст. Прво, тој е фокусиран на уникатноста на комуникацискиот

184

настан во сајбер-просторот. Второ, таа се занимава многу повеќе со интеракцијата отколку со интеграцијата, односно со огромен број индивидуални интеракции, а не со севкупните општествени контексти и ритуали со кои овие интеракции стануваат значајни. Трето, за разлика од „медиумските студии“, некои CMC рамки се заинтересирани за тоа како „надворешните фактори“ влијаат на комуникацискиот настан. Со анализа на емитување, многу малку се истражува како надворешните контексти влијаат на медиумската содржина; Наместо тоа, медиумската содржина се оценува според тоа како таа би можела да ја одразува или изразува немедиумската реалност. Конечно, иако не се занимава со видовите на социјална интеграција што би можеле да ја засноваат CMC, таа се занимава со интеграција на информации, начинот на кој комуникацијата преку компјутери се заснова во информациски процеси кои можат да се најдат во зголемен број на интеракции посредувани од компјутер. . Оваа последна точка ги отвора доменот на кибернетиката и информатичкото општество, полиња на анализа кои може нашироко да се соберат заедно под чадорот на теоријата на информации. Теорија на информации. Перспективата на CMC е продолжение на каналните модели на комуникација за првпат дискутирани во 1950-тите. Значи, пред да се погледнат современите карактеристики на CMC, вреди да се скицираат главните контури на теоријата на информации. Чудно, овие теории беа помалку релевантни за емитување отколку за дијадичен реципроцитет - било да е тоа лице в лице или електронски проширено. Фактот дека тие постигнаа одредено значително влијание во Соединетите Држави за време на екот на емитувањето му пркоси на фактот дека тие никогаш не беа во можност да ги приспособат феномените на перформативноста, спектаклот и реификацијата испитани во претходното поглавје. Дијадските модели на комуникација не се многу корисни во објаснувањето што се случува кога неколку центри на културна продукција испраќаат пораки до неодредена маса. Главните елементи на оваа перспектива, од кои некои се споменати во Воведот, се сведуваат на „позитивистички“ модел управуван од процес во кој интерсубјективноста, комуникацискиот настан помеѓу два ентитета, станува крајниот мерило со кој се мерат другите комуникациски процеси. . Ембрионот за овој поглед најчесто се наоѓа во монографијата на Шенон и Вивер, Математичката теорија на комуникацијата (1949). Теоријата на Шенон и Вивер е чиста медиумска теорија: тие не ги интересираше ниту содржината на пораките, нивното значење, можноста за намерност зад нив, ниту социјалната и психолошката состојба на нивното примање. Сепак, нивната теорија стана стандардна појдовна точка за „теоријата на информации“ бидејќи беше присвоена од други дисциплини и перспективи, вклучувајќи ја структурната лингвистика (особено Роман Јакобсон) и теоријата на медиумските ефекти. Разликата на оваа теорија е во тоа што таа брзо бараше за себе универзална применливост, без разлика дали видот на комуникација што се испитува беше помеѓу машини, биолошки ентитети или човечки институции.

185

Не е изненадувачки што физиката на комуникација на Шенон и Вивер лесно може да се синхронизира со полето на кибернетиката што се појавува (Шенон беше ученик на Норберт Винер - најавениот основач на оваа дисциплина). Винеровата кибернетика: или контрола и комуникација во животното и машината (1961) се појави една година пред текстот на Шенон и Вивер. Во овој текст беше претставено можеби едно од првите формализирани сфаќања за „информацијата“ како онтолошка сила во општествениот живот. Комбинацијата на утопизам и вознемиреност што се изразува таму изгледаше футуристичка во 1940-тите и навистина е на многу начини типична за литературата на сајбер просторот денес. На пример, сегашната фасцинација со хаосот и теоријата на сложеност се очекува во дискусијата на Винер за ентропијата како тенденција за системска организација да се влошува без постојано управување со сѐ поголеми количини на информации. За да преовладува вториот услов, во комуникациските инфраструктури треба да постои состојба на совршено знаење и совршена размена. Винер веројатно би бил многу задоволен од отворениот и неограничен карактер на компјутерски посредувана комуникација на Интернет и Usenets. Заедно со антропологот Грегори Бејтсон, тој го промовираше кружното остварување на тековите на информации кои содржат механизми за повратна информација, што за нив беше неопходен услов за комуникациска солидарност. Нивната критика на математичката теорија не беше отфрлање на нејзиниот позитивизам колку што беше фактот дека, како модел дизајниран од и за комуникациските инженери, неговата унилинеарност не беше во состојба да ги прими социјалните карактеристики на комуникациските процеси. Имплицитно, се разбира, училиштата под влијание на кибернетиката во исто време беа критички настроени кон емитувањето како антисоцијален комуникациски апарат, кој се состои од нееднакви односи меѓу испраќачите и примателите, и искривување на информациите што произлегуваат директно од техничката потструктура на емитувањето наместо од класни или идеолошки предрасуди.

Меѓутоа, додека кибернетичките училишта можеби го отфрлија еднонасочното моделирање, идејата за повратна информација не мора да го прави еднолинеарниот модел на комуникација излишен, како што истакна Џон Фиске (1982): „Повратната информација има една главна функција. Му помага на комуникаторот да ја прилагоди својата порака на потребите и одговорите на примачот. Иако повратната информација внесува повратна јамка од дестинација до извор, таа не ја уништува линеарноста на моделот. процес на поефикасно пренесување пораки“. Така, според сметката на Фиске, раните кибернетски модели го додадоа фактот дека приемниците беа поактивно дел од процесот на комуникација, но нивната улога остана ограничена на модел на пренос типичен за „процесните училишта“.

186

Дури со обидот на Џорџ Гербнер (1956) за општ модел на комуникација, процесот на училиште можеше да излезе од некои од неговите попозитивистички основи (т.е. дека медиумот е транспарентен носител на пораки и дека содржината на пораките објективно е дадена, чекајќи верно да се репродуцира). Во неговиот модел, значењето на која било дадена порака е културно релативна бидејќи индивидуалните перцепции ќе наредат и ќе смислат комуникациски настан на различни начини според најпознатите достапни културни рамки. Другото големо отстапување од хиподермичкиот модел на комуникација е во постулирањето што всушност е „порака“.

За Гербнер, пораката никогаш не постои во некој вид сурова состојба што чека да биде кодирана, испратена, па декодирана. Наместо тоа, практиката на кодирање сама по себе е дел од она што е порака. Откритието што го придружува ова, сепак, е дека медиумот во кој се испраќа порака е самиот дел од кодирањето, а со тоа и од пораката - средството и контролната димензија на комуникацијата. Иновацијата што Гербнер ја прави затоа е во критикувањето на идејата дека медиумот или формата на комуникација само ја пренесува, пренесува или пренесува пораката. Наместо тоа, пораката е секогаш веќе дел од формуларот. Исто така, со тоа што слушателот, гледачот или примачот ги прави поактивни во процесот на комуникација, Гербнер воведува два нови концепти: пристап и достапност. Првиот се однесува на социјалните и техничките услови за пристап до медиум за комуникација. Во втората медиумска ера, не секој може да си дозволи пристап до Интернет. Сопственоста на телевизијата од Првиот свет е висока, но пристапот до пренос на пораки е исклучително низок за повеќето луѓе. Со концептот на достапност, Гербнер укажува на затворање на комуникацијата во точката на производство на порака. Пред ерата на масовните медиуми, достапноста на „информации“ беше ограничена на релативно привилегирани или затворени групи на интелектуалци на кои мнозинството им беа ускратени вештините за описменување. Во тоталитарните политички режими, населението може да биде целосно писмено, но централната организација на моќта се заснова на ширење на селективни публикации, што ја доби титулата пропаганда. Овде селективноста и недостапноста на алтернативна литература, наместо она што таа го кажува, е она што ја прави пропаганда. Критичарите на пропагандата ретко го ценат овој факт, сведувајќи го влијанието на материјалот на неговиот „високо наполнет“ идеолошки карактер. Парадоксално, истата публикација, кога се дистрибуира во демократиите кои нудат слободен говор, може да се најава како позитивен доказ за овој говор, наместо да се потсмева, како што може да биде на друго место. Согледувањата на Гербнер, при подигнувањето на хиподермичниот модел на подолги должини, нудат некои откритија за медиумската „форма“ на која можеме да се вратиме подоцна. Сепак, треба да се истакне дека Гербнер сè уште не отстапил од дијадичните позиции на преносните модели на комуникација.

187

Проблемот со позитивистичките преносни модели на комуникација е тоа што тие претпоставуваат дека целата комуникација се случува во вакуум без вреднување на општествените и културните контексти кои се вклучени. На пример, во голема мера отсутен од сметките за пренос е ценење дека „успехот“ на која било конкретна комуникација зависи од степенот до кој соговорниците би можеле да споделуваат заедничка култура. Има некои ограничени исклучоци од ова во моделите на Lasswell (1948) и Newcomb (1953). Со Ласвел, адресатот е проширен за да вклучи масовна комуникација. Поради овој факт, моделот на Ласвел е популарен темелен труд за традициите во медиумските студии, особено за традицијата на „ефектите“ и студиите на публиката. Фактот што Ласвел инсистираше на тоа дека на масовната комуникација и е потребен поинаков методолошки пристап од личната комуникација, ја прави неговата работа корисна за анализа на емитувањето. Ласвел бил заинтересиран за влијанието на комуникациските структури врз општеството како целина. Неговата најопшта и најпозната поговорка беше: Кој што кажува, на кој канал, на кого и со каков ефект? Врамувањето на теоријата за комуникација на Ласвел на овој начин се прошири во низа подгранки кои гледаат на содржината, контролата, публиката и влијанието. Но, неговите водечки принципи потекнуваат од функционалистичката социологија, која ги препознала комуникациските институции како важни во регулирањето на општествените односи и затоа имаат потреба од следење, подобрување и политика за да се избегне „дисфункција“. Овие принципи се однесуваат на улогата што комуникациските процеси можат да ја играат во социјалната репродукција. Масовната комуникација, особено, обезбедува попис на јавни пораки кои овозможуваат следење на општествените вредности. Во услови на социјална интеграција од големи размери, консензус генериран од медиумите околу општествените вредности овозможува подобра интеграција меѓу институциите на општеството, како и одржување на традициите и почитување на минатото. Делото на Ласвел може да се смета како артикулирање на референцата на Диркем за комуникацијата, во деветнаесеттиот век, како материјален општествен факт кој обезбедува една од состојките на социјалната солидарност и динамична густина: „бројот и природата на елементарните делови од кои е составено општеството. начинот на кој тие се распоредени, степенот на спојување што го постигнале, распределбата на населението по површината на територијата, бројот и природата на каналите за комуникација, формата на живеалиштето итн.“ (Диркем, 1982). Како Диркем, Ласвел исто така ја продолжил социолошката дихотомија на општеството од деветнаесеттиот век наспроти поединецот во која комуникацијата се третира целосно како општествен факт, односно „категорија на факти со посебни карактеристики: таа се состои од начини на дејствување, размислување и чувство, надворешно за поединецот и обдарено со сила на принуда, поради која тие го контролираат“ (Диркем, 1982). Овој дуализам на општеството или „систем“ наспроти поединецот како основна единица на функционалистичката парадигма е успешен до степен до кој „медиумите“ се сметаат за продолжение на општествените форми со технички средства (види

188

претходно поглавје), но наидува на тешкотии кога се смета дека одредени медиуми се конститутивни за нови општествени форми (види ја дискусијата на Меклуан подолу). Без оглед на политичките аспирации на Ласвел како реформатор, неговата работа има заслуга да понуди општа теорија за комуникација која опфаќа пренос и мрежа. Денес наследството на Ласвеловиот пристап, комбинирано со информациските мислители, може да се види во различните дискурси кои се обидуваат да се справат со CMC во огромниот асортиман на перспективи кои сепак се врамени со процесни модели: перспектива на корисникот, перспектива на содржината, економски и политички перспективи и контролни перспективи.

7. Изрази на лицето Под мимикрија ги подразбираме сите појави кои можеме да ги забележиме на нечие лице. Под ова подразбираме и црти на лицето, контакт со очите и насока на погледот, како и психосоматски процеси, како што е, на пример, бледењето. Конечно, се осврнуваме и на сите движења на главата, како што се, на пример, кимање, наведнување на главата (последната манифестација, се разбира, може да се вклучи и во облеката, во зависност од контекстот). Генерално, кога станува збор за благодарност на сигналот, мислиме на конгруентност. Сè додека изразите на лицето одговараат на вербалните изрази, најчесто тоа не го ни перципираме. Меѓутоа, кога неусогласеноста е нагласена, таа скока дури и до најнеискусните. Но, искусните можат да забележат многу форми на изразување на мимикрија, регистрирајќи ги дури и најмалите нарушувања или почетната неусогласеност (се разбира, првите сигнали за олеснување, одобрување итн.). Често, само речиси незабележливите мустаќи покажуваат дека се прави шега. Или, можеби, подигнатата (испрашувачка) веѓа е единствениот показател за неусогласеност, кога другиот одговара: „Да, точно разбирам што сакаш да кажеш“. Во овој момент, на семинарот често се поставува прашањето до кој степен може да се манипулира со сопствените невербални сигнали. До кој степен би било можно, на пример, да не се забележи ако нешто е разбрано или договорено? Одговор: Да, секој може да научи да влијае на говорот на телото до одреден степен. Сепак, особено е тешко да се има контрола врз мускулите на лицето. Така, често може да се види како се однесува смирено надворешно за да научи да ги контролира рацете. Сепак, ќе излезе внатрешен немир (ако има), а тоа е, најверојатно ќе се изрази на лицето. Зошто е толку тешко да не манипулирате со мускулите на лицето? Терминот „манипулирај“ го вклучува зборот „манус“ (лат. рака). За да можете да се справите со нешто вешто, треба добро да ја знаете таа работа. Знаеме премногу малку за мускулите на лицето за да можеме добро да ги контролираме. Генерално не знаеме како изгледаме, ниту каков впечаток оставаме кај другите. Пробајте го сами (во моментов)! Проверете го вашиот сопствен израз на лицето.

189

Науката за тешкотиите при манипулирање со сопствените изрази на лицето е важна не само кога сакаме да ги контролираме изразите на лицето (каде што преголемата контрола, доколку е успешна, резултира со роботизирана, безживотна моја!), туку и кога сакаме да ги толкуваат сигналите на другите. Бидејќи другиот е малку свесен за својата мимикрија, генерално не можеме доволно добро да и веруваме на играта на мимикријата. Згора на тоа, проучувањето на изразот на лицето е поделено на две области, онаа на самата мимикрија и онаа на физиономијата. Последното поле не го означува моменталниот, постојано променлив израз, туку цртите на лицето, кои ќе ги претставам воопшто. Овој аспект го нарекувам „вродена мимикрија“. Кога мажот постојано изразува безнадежност, со свиткани усни и аглите на устата насочени надолу, не е ни чудо ако години подоцна се појават таканаречените брчки на безнадежноста. Физиогномијата го вклучува и толкувањето на обликот на лицето и носот, иако овде не е јасно одвоено од френологијата, основана од Гал. Во оваа рамка, нема да се занимаваме ниту со физиономија, ниту со френологија. Сепак, не можеме да не ги регистрираме, на пример, длабоките линии на обесхрабрување испечатени на лицето кога нашата перцепција е свесна. Но, дури и таков сигнал, ако е изолиран, нема моќ на изразување. Имено, самото формирање на брчки е снимено недвосмислено, па знаеме дека дотичниот сигурно често ги собирал усните и ги спуштал аглите на устата, но не знаеме зошто се случил овој феномен. Секако, можно е дотичниот да е „мрчител“, кој ништо не сака. Но, исто така, човекот можеби претрпел сериозна болест или имал несреќна судбина. Мислиме на луѓе кои изгубиле некој близок, на луѓе кои поминале многу години во концентрациони логори или на луѓе кои (како што сè уште често се случува во некои делови на светот) биле мачени итн. ТРИ ОБЛАСТИ НА ЛИЦЕТО (1) Областа на челото (вклучувајќи ги веѓите).

2) Средината на лицето, односно: областа на очите, носот и образите (кај повеќето автори, вклучително и горната усна).

3) Областа на устата (вклучувајќи ја долната усна) и брадата. Областа на челото. Поаѓа од премисата дека челото со своите брчки и веѓи дава објаснувања за процесите на размислување и анализа. Меѓутоа, и во овој случај потребна е многу потребна претпазливост во однос на „научниот карактер“ на таквите толкувања. Средината на лицето. Областа на очите, носот и образите се карактеризира и како сетило за вид. Повеќето автори овде ја вклучуваат и горната усна, бидејќи даваат

190

детални изјави. Обично зборуваме за усните, за устата, така што во нашата дискусија не е толку важно каде точно треба да се фиксира границата. Се вели дека сетилото за вид ни дава индиции за приемот на надворешниот свет. Ова е очигледно, делумно, бидејќи очите се „прозорците кон светот“. Но, очите со право се нарекуваат „прозорци кон душата“, па заклучуваме дека информациите за внатрешниот живот можат да бидат видливи и во оваа област. Покрај тоа, мораме да земеме предвид дека и устата значително учествува во процесите на снимање на околниот свет. Областа на устата и брадата. Устата се развила од примордијалното грло, кое има многу едноставна структура. Тој го претставува односот со околниот свет, организмот прима и во исто време елиминира преку него. Кај малите деца јасно се гледа дека ставаат сè во уста за да сфатат. Затоа, не е чудно што устата има суштинска улога, и кога не сака да „проникне“ во информации од надворешниот свет, и кога изразувањето не е посакувано или дозволено. Понатаму, областа на брадата (вклучувајќи ја и долната усна) се припишува на афективниот и инстинктивниот живот, како и - особено на брадата - на способноста да се наметне. Човек кој има намера да се наметне енергично ќе ја турне брадата напред како мимички сигнал. (Додека вреднувањето на обликот на брадата во однос на карактерната особина на способноста да се наметне припаѓа, повторно, на полето на френологијата). Хоризонтални брчки на челото. Како по правило, можеме да кажеме: хоризонталните брчки на челото го изразуваат фактот дека вниманието е многу напнато. Несомнено, оваа концентрација на внимание може да има многу различни аспекти. Имињата на Зеди, на пример, следново: (1) Страв (2 пати (3) Неспособност да се разбере (4) Зачуденост (5) чудо (6) Конфузија (7) Изненадување Повторно е јасно дека изолираните сигнали мора да се толкуваат (поголемиот дел од времето) заедно со други сигнали. Ова важи и во категоријата како што е мимикријата. Затоа што формирањето на брчки на челото автоматски оди рака под рака со други движења на мускулите на лицето, што потоа може да резултира со, меѓу другото, и отворени очи (или отворена уста). Таквата комбинација го претставува, на пример, следново: хоризонтални брчки и отворени очи. Според Зедис, двата сигнала, интерпретирани заедно, значат следново: „Ставот на душата е внимателен став, кој чека некакво дадено, кое му се нуди на свесното“.

191

Друга варијанта на комбинирање на два мимички сигнали би била, на пример, формирање на хоризонтални брчки во комбинација со полуотворени (малку стеснети) очи. Оваа комбинација може да се забележи, на пример, кога некој се труди да слуша нешто, односно да обрне внимание на нешто; за оние кои се наглуви, на пример, или во ситуации каде што интензитетот на звукот на предавателот не стигнува до нас (вклучувајќи ги и изворите на звук како што е радиото). Кај народот оваа појава се опишува со изразот „да боцкаш уши“. Сепак, оваа формулација не прави само „фигуративен“ опис, туку укажува и на физиолошки процеси. Имено, кога ги боцкаме ушите, навистина ги движиме ушните мускули, многу атрофирани, рефлексно, што е многу очигледно кај кучињата и мачките, како и кај зајаците. Многупати дури се обидуваме да ги „мрдаме ушите“, дополнително правејќи други корисни гестови и/или менувајќи ја нашата облека. Гестот би се состоел од доведување на раката до ушната школка, за да се зголеми и да се насочи напред. (Овој гест е апсолутно аналоген на зашиленото, боцкано уво на кучето.) Промената на држењето се состои во наклонетост кон „изворот на звукот“, на пример кон говорникот, кого само сакаме подобро да го разбереме. Секако, ова свиткување на положбата може да се забележи и кон механички извори на звук, како што е, на пример, телевизор. Бидејќи опсегот на нашата анализа, нужно многу огромен, би бил надминат доколку се направи список на сите можни комбинации на два или повеќе сигнали, ќе се ограничиме на едноставни сигнали. Примерите наведени погоре имаат за цел само да ни дадат идеја за тоа колку може да биде детално дури и научното истражување земено „на слобода“. Најмногу дознавате за пределот на челото ако научите свесно да регистрирате примарни (главни) сигнали, додека преку редовно вежбање развивате несвесно чувство за секундарни сигнали. Најлесно е ако, како научник, научите намерно да ги предизвикувате другите со сигналите што сакате да ги проучувате! Подоцна, можеби ќе им стане јасно дека се користат како „заморчиња“ (извини, како момчиња) или можеби не, ако го направиш тоа вешто. Една од можностите за намерно набљудување е обезбедена со следниот експеримент, кој треба да го повторувате што почесто. Вертикални брчки на челото. Реков дека вертикалните брчки укажуваат на голема концентрација на внимание. Што сугерираат вертикалните брчки е кажано во следната реченица: вертикалните брчки на челото укажуваат на тоа дека целото внимание е насочено, со голема концентрација, кон нешто (некого). Како и кај хоризонталните брчки, постојат различни можности за толкување и за вертикалните. Концентрацијата секогаш значи „компресија“. Ова може да значи компресија, во еден момент, и на духовната и на физичката сила, така што вертикалните брчки можат да се регистрираат и како резултат на духовна концентрација и како резултат на тешки, комплицирани или заморни физички активности. Сосема на ист начин ќе може да се утврди дека цврстината, како

192

секундарна индикација, се препознава кај ваквите брчки, додека примарните индикации ќе бидат во пределот на устата и брадата. Исто така, лутината или иритацијата можат да бидат повод за формирање на вертикални набори на челото. Дури и дувањето на носот може да предизвика појава на овие вертикални линии. Само намерно набљудување и свесно евидентирање на брчките на челото води (преку повторено вежбање) до истовремена перцепција на други сигнали. И тука ќе ви претставиме експеримент, кој е погоден како одлична шега кажана на пиво или кафе. Движења на веѓите. Голем дел од движењата на веѓите се јавуваат во врска со создавањето на брчки или како подготовка за оваа појава. Ако, сепак, се крева само од едната веѓа или од двете, ова е веќе сигнал во насока на оние што се емитуваат посилно кога се формираат брчките. Освен тоа, во оваа рамка можеме да работиме само со широко поедноставување на работите. Затоа, нема да правиме детална анализа на можните движења од половина милиметар, колку и да е фасцинантен овој потфат. Најмногу за веѓите дознавате преку намерно набљудување. Ајде да направиме мини-експеримент: погледнете ги еднаш веѓите на личноста на која и се обраќате (намерно) по име, но со благо намуртено име. Наместо Марко, кажете, на пример, „Еј, Марко“ или нешто слично. Очите. Кога зборуваме за средината на лицето, зборуваме за очите. Не е неправедно речено дека човекот е „животно со очи“, бидејќи преку очите прима повеќе од 80% од сите дразби. Барем ова е „научното“ мислење, а некои истражувачи сметаат дека овој процент надминува дури 90%. Како што може да се заклучи од неодамнешното истражување, на пример, од одличната работа на Ешли Монтагу, „Допирање“, има се повеќе сомнежи за горната изјава. Се чини сè поверојатно дека организмот, особено цицачот, добива најмногу информации на ниво на кожа. Како и да е, тука се обучуваат и многу фини перцепции кои, во дискусија, не се многу ефективни. Затоа, во наш контекст, „стариот“ пристап изгледа (сè уште) апсолутно задоволителен. Како што споменав претходно, окото може да се смета и за „прозорец кон светот“ и за „прозорец кон душата“, односно кон внатрешните психички процеси. Сепак, овие процеси се тесно поврзани со внатрешната душа и мисловните процеси на човекот. Затоа, во нашата анализа, информациите нема да бидат детално дискутирани. Не сакаме да практикуваме телепатија, односно да се приближиме до неа, туку само сакаме подобро да ги разбереме надворешно насочените сигнали кои моментално се емитуваат. Затоа, нашето внимание повеќе ќе го фокусираме на овие сигнали, односно само на оние насочени навнатре, кои се однесуваат на приемот на околината, односно на неприемот, во моментот, на неа. Устата и брадата. Како што веќе накратко беше прикажано, устата се развила од примитивното грло, кое го имаат дури и многу едноставните организми. Ова е нивната единствена врска со надворешниот свет, бидејќи немаат ниту очи, ниту уши, ниту екстремитети (со тактилни тела).

193

Затоа, можеби, не е изненадувачки кога ќе забележиме дека акутната волја за перцепција често се поврзува со полу-или целосно отворена уста. Спротивно на тоа, можете да видите како нашите усни се стегаат кога не сакаме да согледаме нешто. Намуртеното околу устата, кое веќе го спомнав, е добар пример за тоа. Но, затегнатата уста може да укаже и на фактот дека не сакаме да дозволиме ништо да избега „надвор“, на пример кога некој не сака или не смее да се изрази или кога некој се плаши да открие некоја тајна, соодветно. кога некој му ги „гриза“ усните, за да не му „избега“ некоја мисла. Ако ги направите двата експерименти против брчките на челото, устата ќе ја сфатите како секундарна карактеристика. Ако, напротив, вашето внимание е фиксирано на положбата на устата, тогаш секундарните карактеристики се сигналите на очите и/или на челото. Аглите на устата. Меѓу суштинските карактеристики на изразот на лицето се аглите на устата. Никој не може да ги спушти аглите на устата дури ни дел од милиметар без истовремено да ги движи другите мускули на лицето. Многу среќна и задоволна фигура и незадоволна и неодобрувачка фигура енормно се разликуваат од гледна точка на сложени сигнали. Затоа, информациите кои потоа му ги даваме за аглите на устата значи, автоматски, дека овие сигнали секогаш ги „тренираат“ другите. Затегната уста. Во една од своите книги, Ерик Берн го опишува следниот експеримент, во кој не само мускулите на лицето, туку и мускулите на грбот работат заедно со аглите на устата. Отворена уста. „Цивилизираниот“ човек речиси никогаш не ја опушта устата. Можеби само во сон, кога оваа релаксација може да оди толку далеку што самиот палатален превез станува „слободен“ и, како резултат на тоа, може да се создадат најчудни звуци. Гледано во ова светло, отворената уста секогаш се толкува, од гледна точка на говорот на телото, како внатрешен отвор. Без разлика дали се работи за „испуштање“ на некоја информација (на пример, кога земаме здив, за да зборуваме), или дали се работи за „пуштање“ некоја информација, така, на пример, кога слушаме нешто од интерес. Како можни ставови засновани на расположение, Зеди ги наведува, на пример: (1) Се прашувам, (2) Страв, (3) Достапност на комуникација, (4) Приемлива и прифатлива состојба на умот. Брадата. Како знаците за уво, образ или нос, мимичките можности на брадата се ограничени и, за повеќето набљудувачи, речиси незабележливи, особено кога гледаат

194

фигура од напред, наместо од профил. Во принцип, може да се каже: Кога се обидуваме енергично да се наметнеме, се турка брадата напред, додека со пасивно отстапување, брадата има тенденција да се повлече. Сигнали на целата глава. Спуштањето на главата, во „затворен“ став само по себе, е еден од сигналите. Други сигнали, како што се тресење на главата или наведнување, се доволно јасни (во нашата културна област) за да бидат разбрани. Помалку јасно е толкувањето на кос наклон на главата, бидејќи токму овде има (дури и во западниот свет) културни разлики. Во овој момент, ќе привлечеме внимание на фактот дека страничните навалувања на главата можат да бидат поврзани со потешкотии со слухот. Понатаму, мораме да забележиме дека навалувањето на главата наназад или надолу може да претставува, особено за оние кои носат очила, обид за подобро гледање (на пример, со бифокални очила). Токму таквите сигнали би можеле погрешно да се протолкуваат, во насока на „затворен“ или „отворен“ став, кога се бара да се земат предвид секундарните карактеристики, односно да се изврши контролата на резултатот.

8. Гестови Можеби најдобриот вовед во дискусијата за гестови е етимологијата. Зборот како таков доаѓа од латинскиот јазик (gestus). Во романскиот јазик, зборот „гест“ ги означува и движењата на човечкото тело, особено на рацете и рацете, како и одредени човечки однесувања и постапки, воопшто, неговото однесување во општеството. Вистината е дека - како што забележаа Адам Кендон и Корнелија Милер во едиторијалот на првиот број на списанието Gesture (2001) - терминот „гест“ е дел од категоријата „нејасни концепти“, чија семантичка содржина е тешко да се прецизира. . Дезмонд Морис (1986) ги дефинира гестовите како „секое дејство што пренесува визуелен сигнал до гледачот“. Од дефиницијата дадена од познатиот британски етолог, која ја усвојуваме во нашата студија, произлегува дека, намерно или не, промената на положбата на телото во просторот, забележливото движење на главата, трупот, рацете и стапалата паѓаат во категоријата на гестови. Покрај тоа, оваа претпоставка е во склад со првата аксиома на школата Пало Алто. Пол Ватзлавик, Џенет Х. , односно тоа е комуникација, произлегува дека не можеме да не комуницираме, сакале или не“. Накратко формулирана, првата аксиома на теоријата на комуникација е оваа: „Невозможно е да не се комуницира“. Напоменуваме, сепак, дека некои истражувачи прават разлика помеѓу „сигнал“ и „навестување“ (или „индикатор“ - би рекле). Ерик Бајсенс, Жан Мартине, Жорж Мунин и Луис Прието, цитирани од Михаи Дину (1997), веруваа дека интенционалноста е дефинирачка нота на гестовите. Со други зборови, намерната насмевка е гест (сигнал), а спонтаната е индикација (знак). Каролин Хумелс и Питер Ј. Степерс (1998) исто така сметаат дека „намерноста е централна за дефиницијата на гестовите“. Несогласувајќи се со сегашниот начин на класификација на гестовите, двајцата претходно цитирани

195

автори предлагаат нова класификација, земајќи ја предвид нивната референција: „гестовите се однесуваат (истовремено) на четири аспекти, имено простор, информации, симболи и емоции“. КЛАСИФИКАЦИЈА НА ГЕСТОВИ Во однос на класификацијата на гестовите, прифатени се неколку таксономии. Ќе ги претставиме по редоследот на нивниот развој. Конечно, ќе им пристапиме на видовите на гестови во зависност од деловите од телото со кои се изведуваат. Класификацијата предложена од Пол Екман и Валас В. Фризен во 1969 година од двајцата американски специјалисти ги групира елементите на невербалната комуникација во пет класи, врз основа на нивното потекло, функции и координација: (1) амблеми; (2) илустратори; (3) изрази на лицето; (4) регулатори; (5) адаптери. Амблемите се „супститутивни гестови“ (Х. Веспи, 1949). Терминот „амблем“ е преземен од Гест и животна средина на Дејвид Ефрон (1941). Тие го заземаат местото на зборовите и можат да сочинуваат јазик (на пример, јазикот на глувите неми). Се смета дека таквите гестови претставуваат директен превод на зборови, реченици и фрази во знаци, а амблемите се користат особено кога вербалната комуникација не е можна, на пример, во случај на работници кои работат во физичка средина каде што нивото на бучава е високо. Но, тие се користат и во обичните разговори, кога сакаме да бидеме сигурни дека соговорниците точно разбрале што сакаме да кажеме. Во невербалната комуникација, амблемите нагласуваат и удвојуваат зборови. Амблемите се невербални елементи чие значење го знае мнозинството членови на групата и се користат намерно за да се пренесат одредени пораки. Нивниот намерен карактер го согледува примачот, кој му доделува одговорност на предавателот за она што се пренесува. Како и изборот на зборови за да се изразиме што е можно поелегантно или што поубедливо, имаме речиси целосна контрола врз употребата на амблемите. Интересно е што амблемите се малку зависни од контекстот, задржувајќи го своето значење без оглед на неговите варијации. Пол Екман и неговите соработници од Универзитетот во Калифорнија, според идентитетот помеѓу обликот на гестот и обликот на назначениот објект, ги разликувале „референтните амблеми“, кодирани иконично, од „конвенционалните амблеми“. Не е лесно да се направи разлика помеѓу двата вида амблеми. Како пример, Пол Екман (1977) покажува дека гестикуларниот израз на самоубиство го опишува модалитетот најчестиот начин на потиснување на сопствениот живот: во средновековна Јапонија мечот, во Нова Гвинеја лакот, во САД пиштолот.

196

Допирањето на врвот на палецот со врвот на показалецот, формирањето круг, одржувањето на другите прсти исправени и дланката свртена кон гледачот, ги преведува сите зборови точни. ОК - иницијалите на погрешната транскрипција на зборовите се точни или името на градот Олд Киндерхук, каде е роден еден од американските претседатели од 19 век, кој ги користел овие иницијали во својата изборна кампања (А. Пис, 1993) - се шири низ целиот свет. Тоа е израз на „мекдоналдизација“ на невербалната комуникација. И други гестови, на пример знакот за запирање на автомобил на автопат, ги заменуваат зборовите. Тие се стекнуваат во процесот на социјализација, понекогаш свеста за експлицитно учење е ретка. Нивното значење е произволно и може да биде различно од една до друга култура, па дури и од еден период до друг во рамките на истата култура. Во Франција или Лаос, формирањето на „прстен“ од два прста значи „ништо“ или едноставно „нула“. Во Јапонија, истиот гест го сугерира зборот „пари“. Во некои медитерански земји, како Грција или Турција, соодветниот знак означува „хомосексуалност“ или вулгарна покана за секс забава, а во арапските држави изразува непријателство, тоа е навреда (ако е придружено со покажување на забите).

Михаи Дину (1997) дискутира за амблемите што се користат во знаковниот јазик на популацијата Аранда во Австралија, која користи преку 500 знаци направени со прсти, раце, раце и горниот дел од телото. Интересно е што преминот од движењето на прстите во движењето на рацете и слично е диктиран од зголемувањето на растојанието меѓу оние кои комуницираат. Амблемите се користат кога растојанието помеѓу испраќачот и примачот е големо, кога има силно заглавување, во случај на непознавање на јазикот на другиот, на религиозна забрана за одредени зборови или во случај на уметнички конвенции (пантомими). . Пол Екман покажува дека, без разлика на културата, амблемите имаат јасно дефинирани функции: да навредуваат; сигнализирање растојание во меѓучовечките односи („доближи се“, „зборувај побавно“); вреднување на активноста или перформансите на другите („многу добро“, „одлично“); сигнализација за одвојување; сигнализирање позитивни или негативни одговори на различни барања; коментирање на емоционални или физички состојби. Амблемите обично се користат во паузите помеѓу разговорите, на почетокот или на крајот на изразот или придружуваат одредени зборови за да ги нагласат. Тие можат да се користат и од лицето што зборува и од лицето што слуша. А.Т. Dittmann (1972) го привлече вниманието на амблемите што ги користат слушателите, кои - понекогаш придружени со парајазик (ахаа, мм-хм, итн.) - изразуваат желба да се продолжи дискусијата. Одредени социо-професионални групи (деловни луѓе, стјуардеси, брокери) развиваат свои амблеми, кои ја олеснуваат комуникацијата и придонесуваат за градење на идентитетот на членовите на групата. Анализата на овие амблеми може да открие модели на комуникација специфични за соодветната група. Ако амблемите се високо

197

шифрирани, можно е членовите на соодветната група да градат силни идентитети и групата да биде затворена за надворешни лица.

Пол Екман (1977) објави дека бројот на амблеми се разликува од една култура до друга. Помалку од сто амблеми се попишани во културата на средната класа во САД, но неколку стотици гестови за замена се идентификувани во студентската култура во Израел. Јазикот на амблемите се учи побрзо од вербалниот јазик, смета Пол Екман, додавајќи дека во своето меѓукултурно истражување не нашол никаков универзален амблем. Меѓутоа, анатомската структура прави некои амблеми да се идентични или речиси идентични во различни култури (на пример, потпирајќи ја главата на дланката како перница и затворајќи ги очите). Истиот автор сугерира дека постојат амблеми што ги користат само жените кога зборуваат со жени или возрасните кога авторитативно им се обраќаат на децата. Илустраторите се невербални елементи кои ја придружуваат и комплетираат вербалната порака. И имаме добра контрола врз употребата на илустратори. Хумористичната дефиниција на концептот на господин, која циркулираше на Запад на почетокот на 60-тите години на минатиот век, многу јасно сугерира кои се илустраторите: „џентлмен е човек кој може да ја прикаже Мерлин Монро без да ги користи рацете“ ( М. Дину, 1997). Во моментов велиме, на пример, "Ајде да одиме!" и изврши движење со главата или раката во насока на одење. Или сакаме да нагласиме дека одреден предмет има тркалезна форма и да опишеме круг со раката. Тие се добро научени и тешко се изведуваат неправилни движења. Само делумно сме свесни за илустраторите, тие изгледаат природно, универзално, со помалку флексибилно значење од амблемите. Илустраторите не се користат независно од вербалниот јазик, затоа се елементи што ја обединуваат вербалната и невербалната комуникација. Пол Екман и Валас В. Фрисен (1972) идентификуваа осум типа на рачно нацртани илустратори: (1) стапчиња, движења со кои се нагласуваат одредени зборови; (2) идеографи, движења со чија помош се покажува насоката на мислата; (3) деиктички движења, кои вклучуваат нагласување на кажаното; (4) просторни движења, опишувајќи просторни односи; (5) ритмички движења, кои укажуваат на темпото на говорот или други дејства; (6) кинетографи кои го прикажуваат функционирањето на човечкото тело или однесувањето на животните; (7) пиктографи, движења кои опишуваат слика; (8) подвлекување, движења со кои се истакнува збор, реченица или пасус од говорот. Можеме да поедноставиме, велејќи дека има илустратори кои се поврзани со ритамот на говорот и илустратори поврзани со содржината на говорот (U. Hadar, 1989). Можеме да кажеме и дека повеќето илустратори ги вклучуваат движењата на рацете и рацете, не исклучувајќи го тренирањето на другите делови од човечкото тело, на пример, главата или нозете.

198

Изразите на лицето им укажуваат на другите чувство за нашата емоционална состојба: тие пренесуваат радост, изненадување, тага, замор итн. Изразите на емоции можат да не издадат кога сакаме да се претставиме во одредено светло, различно од внатрешното. Се разбира, можеме свесно да ги контролираме емоционалните движења до одреден степен. Изразувањето на емоциите е помалку зависно од вербалната порака, во споредба со илустраторите, на пример, и помалку може да се контролира од амблемите. Изразувањето на емоциите може да биде ненамерно (одраз на спонтани емоционални состојби) или намерно (кога поединецот има за цел да изрази одредени емоционални искуства или во театарската уметност). Регулаторите ја одржуваат и контролираат интеракцијата со соговорниците. Кога ги слушаме зборовите на другите, не остануваме пасивни, туку правиме низа гестови: кимнуваме со главата, гледаме во соговорникот, ги движиме усните или користиме одредени паралингвистички сигнали. Тие се културно детерминирани и му даваат повратна информација на говорникот, покажуваат што се очекува од него. Ваквите пораки можат да преведат вербални пораки: „продолжи“, „Не мислам така“, „невозможно е“, „зборувај погласно“, „биди поексплицитен“. Говорникот ги прима овие невербални знаци без да биде свесен за нив. Во зависност од точноста на перцепцијата, говорникот ќе го модифицира својот говор во насока што ја бараат регулаторите. Адаптерите претставуваат стереотипни гестови што ги изведуваме на приватни или јавни простори, во услови на концентрација или ментална напнатост (на пример, за жени кои виткаат прамен од косата или за мажи ритмичко движење на нозете во седечка положба). Овие гестови имаат „улога на вентил преку кој се троши вишокот на напнатост генериран од сместувањето во одредена ситуација (вклучуваме и комуникациски ситуации)“ - според Алина Коман и Клаудиу Коман (2002). Преку ваквите гестови ја задоволуваме нашата потреба за удобност, се релаксираме, одржуваме интерперсонална комуникација или изразуваме статус. Некои специјалисти (Р.Б. Адлер и Г. Родман, 1997) ги нарекуваат таквите гестови „манипулативни“ (на пример, гребење на образот или масажа на лицето, триење на дланките или прстите итн.). Пол Екман и Валас В. Фрисен (1969) го користеа терминот „само-адаптори“. Во кинесичкото истражување иницирано од Ray L. Birdwhistell (1970), се прави разлика помеѓу „алтер-адаптори“ (рачни работни гестови), „авто-адаптори“ (движења за задоволување на биолошки потреби) и „адаптери за објекти“ (движења кои користат предмети, но не за целта за која се направени. На пример, кога разговараме со нашите партнери околу масата или во канцеларија, понекогаш ја вртиме шолјата кафе, но не ја носиме до устата, ја доближуваме до нас, а потоа ја тргаме чашата со вода, итн.) . Во однос на адаптерите за објекти, прифаќањето на некои или на други се определува во зависност од културните норми кои постојат во дадено време: пушењето на јавно место е адаптер прифатен во европскиот простор и сè повеќе виновен во северноамериканскиот. Спротивно на тоа, џвакањето гуми за џвакање во јавност, типичен американски гест, фрла лоша светлина врз поединецот во

199

многу европски земји, особено во Германија (K.B. Judee, D.B. Buller and W.G. Woodall, 1996). кругови, дури и имаат идентитетски функции. Адаптационите движења имаат диференцијални карактеристики во „сцена“ и „зад сцена“ - според тенинологијата на Ервинг Гофинан (1959). На пример, кога поединецот е сам, тој може непречено да ја чеша главата, да го крене гласот или силно да го дува носот. Во јавноста, тој ги користи овие адаптери само делумно и амплитудата на движењата е намалена - ако засегнатото лице е добро одгледано, користењето адаптери во јавноста има, пар екселанс, културна определба. Експериментално беше откриено дека луѓето кои имаат намера да ги измамат другите почесто ги тријат рацете од луѓето кои искрено комуницираат (B.F. Dooley, 1994); почесто го чеша носот. За разлика од амблемите, кои имаат прецизно значење, адаптерите пренесуваат нејасни, непрецизни информации. Можеме да добиеме впечаток за некоја личност со проучување на нивните адаптери, но само веројатно. Во принцип, адаптерите се толкуваат како сигнали за непријатност, нервоза, ментална напнатост. Дезмонд Морис ги дели примарните гестови во шест категории: (1) експресивен; (2) имитира; (3) шеми; (4) симболично; (5) технички; (6) кодирани. Експресивните гестови се оние што го доближуваат човечкиот вид до животинскиот вид и кои, според концепцијата на Дезмонд Морис, ги сочинуваат универзалиите на човечките интеракции. Нивната категорија вклучува изрази на лицето, кои даваат значење на нашите емоционални состојби и бегаат од доброволна контрола. Категоријата на експресивни гестови е слична на онаа именувана од Пол Екман и Валас В. Фризен (1969). Тие се блиску до случајни гестови, но не исполнуваат механичка, туку комуникативна функција. Експресивните гестови еволуирале и диверзифицирале според културните влијанија и во согласност со неродниот контекст чиј дел е поединецот. Во Јапонија, на пример, жените не се охрабруваат широко да се насмевнуваат, додека во западната култура овој тип на насмевка позитивно се цени. Мимички гестови се оние во кои испраќачот се обидува што попрецизно да имитира личност, предмет или дејство. Тие се конкретно луѓе, иако способностите за имитирање на одредени однесувања се наоѓаат и кај приматите. Категоријата на мимирани гестови вклучува: Социјална мимикрија - кога, на пример, покажуваме голема насмевка кога се среќаваме со личност која воопшто не сакаме да ја гледаме; Театарска мимикрија – намерен обид да се имитираат одредени дејствија, личности. Во овој случај, изведбата на актерот е поврзана или со бројот на повторувања на визуелизирање на ситуацијата, дадената личност (искуството со предметот), или со

200

неговиот емпатичен капацитет, со леснотијата со која може да се стави себеси во кожата на карактерот; Делумна мимикрија - во која изведувачот се обидува да имитира предмети, ситуации кои се ограничени во ситуациската рамка како несоодветни на реалноста - на пример, кога поединецот мимика дека лета. Делумните гестови на мимик најчесто се прават со раце: сугерирање дека имаме пиштол во рака, сугерирање на животно со помош на дланката или прстите се такви гестови наменети да укажат на обликот на одреден предмет/ситуација што им е позната на приемник; Празна мимикрија или во отсуство на врска со конкретен предмет - на пример, кога поединецот го имитира чувството на глад со тоа што ќе ги доведе рацете до нивото на устата и ќе ги движи малку усните за да предложи џвакање храна. Шематските гестови се тесно поврзани со мимирани гестови, кои претставуваат скратени верзии од нив. Тие се развиваат од потребата да се имитираат неколку однесувања и постапки за кратко време. Се изведува со екстракција, еден елемент се задржува, а другите се испуштени или намалени по важност. Извлекувањето мора да се направи на таков начин што останатото сè уште може да се разбере, но процесот вклучува збир на локални, културно-географски варијации. На пример, гестот на американски Индијанец за сигнализирање на коњ се состои од распоредување на два прста од едната рака паралелно со различните од другата рака. За Англичанец, сигнализирањето на коњ може да се направи со благо свиткување на колената, како јавач, и ракување со имагинарни узди. Симболичките гестови означуваат апстрактен квалитет. Оваа категорија на гестови вклучува многу културни варијации и понекогаш нивното потекло е нејасно. На пример (земиме пример даден од Дезмонд Морис), сликата на „роговите“ во Италија се сигнализира со симболизирање на некои рогови на ниво на слепоочниците со помош на показалецот или со показалецот и малиот прст на рака. Во овој контекст, роговите го симболизираат фактот дека поединецот бил измамен од партнерот Техничките гестови се специфични за одредена професија и имаат значење само во рамките на соодветната дејност. Гледано од неспецијалист, тие се бесмислени, но нивното учење е дел од процесот на социјализирање на поединецот во согласност со нормите на професионалната група на која припаѓа и прилагодување на рецептите за улоги. Голем број професии користат технички јазик: полицајците, пожарникарите, морнарите, но и келнерите, продавачите, трговците со акции или возачите користат технички гестови, кои мора да бидат дискретни, за брзо и навремено соопштување на конкретни информации. Кога возачот сукцесивно го активира светлото на фаровите, тој им пренесува на другите возачи на истиот пат изгледот на радарски детектор во близина. Кодираните гестови се слични на техничките, бидејќи се специфични за некои рецептори кои се дел од одредена, одобрена категорија, но се разликуваат од нив по тоа што се комбинираат за да формираат структури со значење според моделот на говорниот јазик.

201

Знаковниот јазик на глувонемите (American Sing Language - Ameslan) е пример за кодификација на гестови. Меѓутоа, во дефиницијата за невербална комуникација, одредени автори не го вклучуваат јазикот на глувонемите, сметајќи го за дериват на говорниот јазик, а не за негов комплементарен начин на комуникација. На пример, како што реков претходно, Jacques Corraze (2000) ја дефинира невербалната комуникација како „збир на средства за комуникација што постојат помеѓу поединци кои не користат човечки јазик или негови деривати без звук: пишување, глувонеми јазик итн“.

J. B. Bavelas (1994) воведува функционалистички модел за анализа на гестовите, во однос на нивната улога во разговорот, фокусирајќи се на симболичката вредност на невербалните елементи. Во „гестовите што се користат во разговорот“, Ј.Б. , дополнителни информации, но само го подобруваат дискурсот, како „регулаторите“. На ниво на интерактивни гестови, се прави разлика помеѓу: (1) гестови направени набрзина, како што се укажување на насоката, адресата, сигнализирање на споделување заедничко мислење или идеја; (2) „цитирање“ на гестови за прилагодување на повратните информации на ниво на примач; (3) гестови на барање помош, за врски; (4) гестови на реципроцитет, гестови со кои некој одговара на другите или бара одговор. Интерактивните гестови се користат во интеракциите лице-в-лице, особено за вклучување на социјалните актери во процесот на комуникација. Автор на некои најпродавани дела, Роџер Е. Акстел (1998) разгледува три широки категории на гестови: (1) инстинктивни гестови, како што е гребење на носот кога сме подготвени да кажеме лага; (2) кодирани (или технички) гестови, користени, на пример, од брокери; (3) стекнати гестови, стекнати од луѓе како припадници на одредени култури. Еден ист стекнат гест може да има различни значења во една или друга култура, а нивното потекло е често нејасно (на пример, потеклото на знакот ОК).

ЗНАЧЕЊЕ НА ГЕСТОВИТЕ Сметаме дека гестовите би можеле да се групираат и според деловите од телото со кои се изведуваат, со што се разликуваат гестовите изведени со: (1) рацете; (2) главата; (3) багажникот; (4) нозете.

202

Напоменуваме дека оваа класификација ни ја предложи делото на Николае Вашид, Essai sur le psychologie de la main (1909), во кое, во XIII-то поглавје со наслов „Ракување и гест“, само гестови направени со помош на раце. Ќе го следиме пристапот предложен од научникот Николае Вашиде, кој за себе рече дека е само пејсан ду Дунав. Horst H. Rückle (1999) продолжува на ист начин: тој за возврат разговара за начините на изразување со помош на движењата на главата, рамената и трупот, рацете, рацете и прстите и, конечно, со помош на стапалата. Од успешната работа на германскиот специјалист ќе земеме низа информации, имено оние базирани на конкретни истражувања, а не на интуиции кои не се проверени експериментално, како некои класификации. Спротивно на Хорст Х. Рикл, ќе започнеме со откривање на значењето на гестовите со рацете. Тие се симболични за видот Хомо сапиенс сапиенс: и животните имаат глави или нозе, раце - само луѓе. Гестови со раце. Започнуваме со овие бидејќи се најчести и во исто време најнијансани. Флора Дејвис (1973) проценува дека можеме да направиме 1700 гестови со рацете, во комбинација со држење на телото, артикулација на рацете и прстите. М.Х. Krout - цитиран од Roger E. Axtell (1998) - идентификувал 5000 гестови со рацете. Во првиот трактат за реторика, Destitute oratoria, Маркус Фабиус Квинтилијан забележал: „И другите делови од телото му помагаат на говорникот; но може да се каже дека рацете зборуваат сами. Со нив прашуваме, ветуваме, повикуваме, туркаме, се закануваме , молиме, изразуваме ужас, страв, огорченост, противење, радост, тага, сомнеж, одобрување, жалење, мериме количество, бројки, време“. Гестовите на рацете може да се поделат на гестови со прсти, дланки, тупаници и раце. Се разбира, имаме работа со ментален слом, бидејќи во реалноста целата рака, дури и целото тело, секогаш учествува во гестикулацијата. Како што ќе биде прикажано понатаму, прстите често интервенираат во невербалната комуникација. Поговорката „Има пет прсти на едната рака, но ниту еден не е еднаков на другата“ многу добро се применува во врска со гестикулацијата. Користењето на прстите во невербалната комуникација е многу нерамномерно. Показалецот учествува во правењето многу гестови, со најразлични значења: од изјави на љубов до опомени и навреди. Парадоксално, иако се нарекува „туш“, кодот на добри манири ни забранува да се покажеме со него; во секој случај, не лица (А. Маринеску, 1995/2002, 40). Изгледа забраната за вперување со прст кон човек не им оди на Американците. Толку пати сум видел на телевизија, па дури и во живо (посетата на претседателите Бил Клинтон, а потоа и Џорџ Буш во Букурешт) како високи американски личности од подиумот или од скалите на претседателскиот хеликоптер го покажуваат покажувачот кон некоја личност. во публиката на која изненадувачки и забележува и на која се насмевнувам. Сметаме дека тоа е трик за прикажување на елегантна насмевка. Инаку, не ни е јасно зошто вперувањето со прст кон човек од публиката се прави кога нема публика (кога претседателскиот хеликоптер полетува од Белата куќа).

203

Покажувањето на капата е еквивалентно на поздрав (точно е, гестот е санкциониран со кодот на добри манири). Ова е „поздрав со еден прст“. Објаснувањето на потеклото на овој сублимиран гест на откривање на главата (отстранување на капата) води, во културолошкиот регистар, до средновековните тумири (кога витезите ги подигнувале штитниците за да им се гледаат лицата), а во етолошкиот регистар, на гестот на смирување на агресијата со изложување пред другиот од најранливиот дел (главата, кај луѓето; југуларна вена, кај волците - како што забележа Дезмонд Морис во The Empty Ape, 1991). Во Романија, како и во САД, со показалецот и раката крената (малку наклонета) го повикуваме на пример келнерот да ја плати сметката или да не задоцни да не послужи. Кога викаме дете кај нас, особено ако имаме за што да му замериме, го вперуваме покажувачот кон него и го наведнуваме неколку пати. Останатите прсти се свиткани во мостот на дланката, дланката свртена нагоре. Исто така, со подигнат покажувач, бараме тишина (на пример, во салата за предавања). Со него опоменуваме, движејќи ја раката горе-долу. Со замавнување на раката од лево кон десно, со стегната тупаница и продолжен показалец, пренесуваме одбивање или го изјавуваме нашето несогласување. Покажувачот насочен кон личност има улога на „стапче“ и ја означува доминантната положба на оној што прибегнува кон овој гест. Дезмонд Морис (1986) покажува дека постојат две верзии на гестот: фронтална положба на палката (фронтална палка со показалец) и вертикална положба на палката (крената палка на показалецот). Значењето на двата гестови се разликува. во првиот случај се нагласува важноста на објектот кон кој е насочен покажувачот или, кога покажувачот е ориентиран кон личност или група личности, се изразува наметлив, авторитативен став. На изборните плакати од 2004 година, некои кандидати го бараат гласот на граѓаните од фотографијата, покажувајќи го покажувачот кон минувачите. Описот на кругот околу увото со продолжен показалец, а другите прсти свиткани, во некои земји (во Аргентина и Романија, на пример), ја соопштува намерата за телефон. Интересно е што гестот е зачуван и денес, кога веќе не се користат телефони со дискови. Уште поинтересен е фактот дека во Северна Америка, Германија, Франција и Русија - како што споменуваат Т. Морисон, В.А.Конавеј и Г.А. Борден (1994) и Р. Шнелер, 1992) - гестот, потсетувајќи на историјата на телефонијата, пренесува дека нешто тргнало наопаку во главата на соговорникот („Ти си луд!“). Конечно, показалецот од десната рака доведен до слепоочницата, другите прсти се свиткани и палецот подигнат, означува самоубиство со пиштолот. Показалецот заедно со палецот формира амблеми (на пример, замена за терминот ОК, за кој претходно зборувавме, или го заменува зборот „пари“), како и во комбинација со средниот прст (на пример, В. за „победа“). Показалецот и средниот прст што ја формираат буквата V навистина значат „победа“ или „мир“ само ако мостот на дланката е ориентиран кон соговорниците, кон јавноста. Ако мостот на дланката е ориентиран кон оној што го пренесува знакот, гестот станува навредлив (Гони се!).

204

Роџер Е. Акстел (1998) известува за грешката на американскиот претседател Џорџ Буш, кој поминувајќи ги улиците на Сиднеј во својата лимузина, ја поздрави толпата наредена на рутата со знакот V. Само мостот на дланката беше ориентиран кон сопствената личност. Новинар го фатил гестот и го овековечил на фотографија која веднаш била објавена во австралиските весници. Под фотографијата пишуваше: „Претседателот ги навредува Австралијците“. Тоа се случи во 1993 година. Интересно е што „знакот на победата“, добро познат денес во западната култура, во 60-тите години на минатиот век сè уште имал непристојно значење за постарите во Соединетите Американски Држави, симболизирајќи ги голите нозе на жената. Коментирајќи ја оваа ситуација, Vera F. Birkenbihl (1999) заклучува дека „дури и „заземјените“ сигнали во една култура можат да се трансформираат“. Во комбинација, показалецот и малиот прст, двата кренати, а другиот стегнати во мостот на дланката, пренесуваат навреда: „Кукавица си!“, „Жената, девојката те изневерува!“. Мостот на дланката е насочен кон оној на кого му се пренесува пораката. Се чини дека овој гест првпат го користеле Италијанците, како еквивалент на зборот прекинувач. Сега има меѓународен тираж. Гестот е упатен на лице кое го изневерува неговата сопруга или, поопшто, на глупава личност. Во Бразил и Венецуела - учиме од Роџер Е. Акстел - овој знак пренесува желба за успех. Во некои земји во Африка, варијанта на гестот за кој зборуваме пренесува проклетство, а во САД соодветниот гест беше усвоен како знак на признание од навивачите на некои фудбалски тимови, како и од некои банди во големите градови. Ако направиме статистика за гестовите направени со показалецот (сам или во комбинација), ќе откриеме дека показалецот е најизразен од петте прсти, особено ако се земе предвид и самодопирањето (на образот или чело), но и гестови во кои се синхронизираат показалецот од десната и левата рака. Кога ги триете показалците, сакате да кажете дека двајца луѓе имаат посебен однос: имаат заеднички интереси, работат заедно, тие се пријатели. Во САД, гестот на триење на показалецот ја преведува опомената „Срам да ви е!“ Во Египет, овој гест ја изразува поканата да одиме заедно. За Романците, соодветниот гест има значење на соучесништво. Вкрстувањето на показалецот со средниот прст ја пренесува желбата за успех за северноамериканците и Европејците. Roger E. Axtell (1998) го објаснува значењето на овој гест како што произлегува од знакот на крстот. Понекогаш со показалецот диригираме (невидлив) хор или оркестар; другпат, со показалецот од десната рака вметнат во кругот формиран од палецот и показалецот од левата рака правиме непристојни гестови. Триењето на показалецот со палецот, додека другите прсти се стегнати во мостот на дланката, ја пренесува пораката за чекање за исплата, барање сума на пари, често несоодветна. Големиот палец. Раката со палецот во вертикална положба и другите прсти заедно е еквивалентно, во САД, Русија или Франција, на испраќање честитка за добро

205

завршената работа; Во Нигерија тоа се смета за груб гест, кој изразува целосно неодобрување, а во Јапонија, Кина и Кореја се користи при броењето, означувајќи го бројот четири (Franzoi, 2000). Кога беа ослободени од затворот Абу Граиб во средината на мај 2004 година, многу Ирачани им покажаа на американските војници и ТВ репортери стегната тупаница и палците нагоре. Како треба да го протолкуваме овој гест, знаејќи дека во арапските земји покажувањето палец нагоре е навреда? (Р.А. Акстел, 1998). За пилотите и космонаутите, овој гест значи „се е во ред“. Потеклото на гестот се губи во маглата на времето. Во антички Рим, животот на особено храбар гладијатор бил поштеден ако императорот крене палец; ако го насочеше надолу, гладијаторот беше осуден на смрт. Роџер Е. Акстел (1989) смета дека холивудската филмска индустрија е „виновна“ за циркулирањето на ова објаснување и го цитира Дезмонд Морис, кој верува дека тоа е погрешен превод на латинската фраза police обратно со „насочување на палците надолу“. Во реалноста - тврди Дезмонд Морис - кога беше изречена суровата осуда, не беше вообичаено да се спуштат полиците. Згора на тоа, изрекувањето на царската пресуда „ќе живее“ не беше сигнализирано со кревање полиција. Илустрирајќи ја легендата за кралот Артур, сликарот, писателот и поет Данте Габриел Розети (18281887) ја репродуцира смртната казна од кралот на неговата неверна сопруга. Кралот седи на своите огради, левата рака му е испружена и тупаницата со палецот насочен надолу. Дури и ако потеклото на знакот за амблем останува нејасно, киното го пушти во оптек речиси низ целиот свет; во секој случај, во Северна Америка и Европа. За автостоперите, палецот подигнат и раката свиткана до рамо го пренесува барањето да бидат земени како патник во правецот во кој се движи автомобилот. Да не го користиме овој гест кога ќе стигнеме до Нигерија: таму означува дрскост, дрскост. Во Австралија, ненадејно кревање тупаница со палецот нагоре е еднакво на пцуење. Германците го користат палецот за број еден, а не показалецот. Во САД, палецот се користи само за броење за да го претстави бројот пет. Американците почнуваат да бројат на прсти така што прво ќе го подигнат показалецот, а потоа и средниот прст. Во Европа, броењето започнува, по правило, со кревање на палецот, потоа показалецот, средниот прст. Од тука може да произлезат мали забуни: ако Европеец, да речеме Романец, во посета на Њујорк побара три хот-дога, покажувајќи му на продавачот палецот, показалецот и малиот прст, тој може да добие само два. Тоа не е несреќа. Се забавуваме кога сме глупави. Едвај имаме што да им кажеме на пријателите кога ќе се вратиме дома! Но, што ако во рамките на соработката на НАТО сакаме да и сигнализираме на американската војска дека ни се приближуваат три непријателски оклопни возила? Броењето на прсти може да не чини живот. Палецот може да се користи и за исмејување на некоја личност. Придружено со итра насмевка, движењето на раката преку рамото со стисната тупаница и палецот што покажува кон некого особено го исмева, покажува непочитување.

206

Во минатото, но и денес, во неписмените заедници, отпечатокот на палецот го зазема местото на потпис. Отпечатокот на овој прст, дури и повеќе од другите, и помага на полицијата да ги идентификува криминалците. Вметнувањето на палецот меѓу показалецот и средниот прст, со стисната тупаница, најчесто им пренесува на Романците сериозно проклетство, има сексуална конотација. Во Бразил, тој гест (наречен фига) има значење на желба: „Со среќа!“ На ексјугословенскиот простор, навредливиот набој на гестот е многу намален. Roger E. Axtell (1998) нè уверува во фактот дека гестот, кој кај Романците го симболизира воведувањето на пенисот меѓу усните, значи „ништо“: не е скандалозно што мајката која одбива да му купи сладолед на своето дете. , на пример, покажете му го палецот помеѓу показалецот и средниот прст. А во Романија „дрскиот гест на трите прста“ може да значи „ништо“. Но, ние не мислиме дека една дама може да направи компромиси со тоа. Другите гестови направени со врвовите на показалецот, палецот и средниот прст заедно имаат религиозно значење (знакот на крстот кај православните). Таканаречениот гест на „рачна торба“ (ital. mana a borsa) ги изразува менталните состојби од најнијансаните, од досада до благост. За тој гест, Роџер Е. Акстел (1991) вели дека е симболичен за Италијанците: чантата, пицата, шпагетите и кривата кула во Пиза би им го дале идентитетот на Италијанците. Со исклучок на познатата крива кула, останатите идентитети ја изгубиле својата специфичност. Гестот „чанта за рака“ се среќава кај многу европски народи. Средниот прст. Римјаните му дале прекар digitus impudicus. Дезмонд Морис (1994) потсетува дека императорот Калигула (31-41 н.е.), пословичен за неговата суровост и екстраваганција, ја подавал раката за да го бакнат, правејќи го овој скандалозен гест (Axtell, 1991). Значењето на сексуалната навреда на овој гест е зачувано и денес. Забележани се некои особености: Арапите го насочуваат digitus impudicus надолу, Романците нагоре. Сугерирање на фалусот, брзото движење на дланката напред-назад со средниот прст во хоризонтална положба е сексуална навреда. Нормално, овој гест, специфичен за машкиот род, не треба – во духот на добрите манири – да се користи под никакви околности. Прстот за прстенот како да не постои во невербалната комуникација. Не знаеме за никаков гест што се прави исклучиво со него, освен за држење за да му ја стават верската бурма. Дури и во комбинација со другите прсти, тие не учествуваат во јазикот на гестовите. Малиот прст исто така не игра активна улога во пренесувањето на нивните значења преку гестови. Учествувајте, сепак, заедно со покажувачот - како што покажав - за пренос на навреди. Малиот прст и палецот во екстензија (другите прсти остануваат блиску во дланката) на Хаваи го имаат значењето: „Биди мирен“, „Опушти се“.

207

Во многу земји во Европа, вклучително и Романија, ако раката е крената во близина на устата, а двата прста сугерираат ротирачко движење, тогаш нагонот за пиење алкохолни пијалоци заедно е јасен. На американскиот знаковен јазик, продолжените мали, показалци и палци (со мостот на дланката свртен кон соговорникот) даваат изјава на љубов: „Те сакам!“. Во САД, музичките ѕвезди, политичарите и оние кои и се обраќаат на верната публика го изразуваат своето чувство на благодарност преку овој гест, кој нема никакво значење во европските земји. Дланки и тупаници. „Триењето на дланките“ изразува позитивна оценка за она што ќе следи: „почесен“ договор, многу пријатен аранжман, долго посакувана акција. Алан Пис (1993) истакнува дека брзината со која луѓето ги тријат дланките исто така означува. Агентите за продажба брзо ги тријат рацете за да ги убедат клиентите дека им се нудат најквалитетни стоки и услуги. Клиентот го прави истото кога сака да покаже дека очекува да биде добро услужен. Бавното триење на дланките несвесно пренесува друга порака: неискреност, лукавство, скриени мисли. Како и со секој друг гест, за правилно да се протолкува триењето на дланките, мора да се земе предвид конкретната социјална состојба: се работи за наставник кој триејќи ги дланките им ја објаснува лекцијата на учениците, личност која чека. за трамвајот во студена метеоролошка станица, од келнер кој не прашува што уште сакаме итн. „Стоењето на дланките со испреплетени прсти“ изразува негативен став, дотолку повеќе нагласен кога така споените раце се држат повисоко. Рацете споени пред лицето, ставени на маса или оставени во скут (или оставени надолу кога стоите) откриваат состојба на фрустрација - како што е откриено од истражувањето спроведено од C. Nierenberg и H. Calero. „Рацете во положба на шлем“ или „кула за шлем“ - како што Реј Л. Бирдвистел ја нарече косата положба на дланките со прстите кои се допираат формирајќи пирамида - ја соопштува самодовербата на оние што го прават овој гест, особено на луѓето со повисоки социјален статус. Според истражувањето и набљудувањата на Алан Пис (1993), овој гест се користи во асиметрични меѓучовечки односи (шеф/подреден, адвокат/клиент итн.), што укажува на безбедност, самодоверба. „Кулата за шлем насочена нагоре“ почесто се среќава кога засегнатите лица го изразуваат своето мислење и „кулата на шлем насочена надолу“ кога соодветните лица ги слушаат мислењата на другите. Некои истражувања открија дека жените го користат овој гест повеќе од мажите (C. Nierenberg и H. Calero, 1971). Истиот ирански социолог што го спомнав претходно, Алибеман Егбали Зарч, го покажа, испружејќи ја раката со мостот на дланката надолу и со прстите кои се стегаат и опуштаат, како луѓето се повикани да се приближат. Кај нас, гестот со раката го има истото значење, но со мостот на дланката нагоре. Дезмонд Морис (1986), анализирајќи ги „сигналите за водење“, во лента хистограм ја прикажува фреквенцијата на повикот

208

„Дојди овде!“ со мостот на дланката нагоре и надолу, соодветно, кај различни популации. Кога во учебната 2003/2004 година, една од авторките на ова поглавје (Лоредана Иван) имала корист од специјализацијата во Холандија, во Гронинген, била изненадена кога ја открила фреквенцијата со која студентите ги ставаат рацете пред очи. и погледна меѓу нивните прсти. Така тие искажаа одредено неверување во она што го слушнаа, преправајќи се дека не забележуваат одредени работи што се спротивставуваат на реалноста. На корицата на книгата за јавните политики, Ruimte rond regels (Просторот меѓу правилата) од Вигер Бакер и Франс ван Ваарден (1999), го наоѓаме овој гест, кој може да се смета за конкретно холандски, исто како што го идентификува „рачната торба“. Италијанците. Големата разновидност на гестови со раце (дланки и тупаници, прсти) ја оправдуваат проценката на Едвард А.

9. Држење на телото Се вели дека позата е „замрзнат гест“. За разлика од движењето на телото со течност, држењето се однесува на фиксирана положба на телото. Но, колку може да биде фиксирана „фиксната положба“ на телото? Гордон В. Хевс (1957), цитиран од Жак Кораз (2000), вели: „Човечкото тело е способно да заземе илјада позиции, позиции кои може да ги задржи одредено време без да се чувствува уморен“. Затоа, потребно е да се земат предвид физиолошките фактори, но и психосоцијалните. Сметаме дека времетраењето на положбата на телото се оценува според конкретната социјална состојба. Кој не бил импресиониран од тишината на војската кога чуваат стража пред знамето? Кој професор не го вознемири честото менување на положбата на учениците во клупата? Меѓутоа, во проценката на „фиксираноста“ на телото интервенираат и други фактори: темпераментот на луѓето, социокултурните карактеристики и, зошто да не, климатските фактори, температурата, на пример. Не се задржуваме на овој аспект, кој заслужува да се дискутира. Сепак, го обрнуваме вниманието на разликата што мора да се направи помеѓу „положбата на телото“ и „држењето на телото“. Кај луѓето, позициите на телото се ограничени: ортостатска (вертикална), декубитална (хоризонтална) и седечка. Едвард Т. Хол (1972) предложил систем за бодување позиции во интерперсоналната комуникација, кој - признава авторот - „не е далеку од совршен“, но со кој може да се управува без тешкотии. „Една од најважните операции во проксемичката нотација вели Едвард Т. Хол - е одредувањето на полот и основното држење на соговорниците (без разлика дали стојат, седат или лежат). Полот и основните пози може да се забележат во која било од три системи, во зависност од интересот на истражувачот: пиктографски (иконичен), слоговен мнемонички систем или по кодни броеви“

209

Според овој систем на бодување, 56 означува маж и жена во ортостатска поза додека разговараат. Прво се забележува активното лице. Жена во ортостатска поза која разговара со маж во иста поза е симболизирана со бројот 65. Одредени податоци за субјектите (возраст, социјален статус итн.) може да се внесат меѓу загради до секој симбол. Во однос на ориентацијата на телото во интерперсоналната комуникација, Едвард Т. Ориентацијата на телото пренесува сигнали кои мора да се толкуваат во зависност од видот на интеракцијата, полот и културата. Роберт Сомер (1959) забележал дека луѓето што седат на квадратна или правоаголна маса за да разговараат, седат дијагонално преку аголот на масата, а не „лице в лице“ или „профил до профил“. Стојам „лице в лице“ не на оние кои соработуваат, туку на оние кои се противат еден на друг. Олеснување или инхибиција на визуелниот контакт е, според цитираниот истражувач, одлучувачки фактор на моделот за ориентација на телото за време на разговорот. Во друго истражување, Роберт Сомер (1965) открил дека позиционирањето на луѓето на квадрат или правоаголна маса зависи од задачата што треба да се реши. Американскиот истражувач спроведе тест со хартија-молив на голем број од 151 студент од воведните курсеви по психологија. Учениците беа замолени да кажат како се чувствуваат за пријател од ист пол во четири различни ситуации: (1) на прошетка пред почетокот на курсот (разговор); (2) кога заедно учат на ист испит (соработка); (3) при изучување на испити по различни предмети (принуда); (4) кога се натпреваруваат да утврдат кој побрзо решава низа проблеми (конкуренција). Лесно беше откриено дека луѓето кои сакаат да разговараат и да работат заедно седат еден до друг, дека во случај на принуда растојанието меѓу двете лица се зголемува, станувајќи максимално во натпреварувачки ситуации. Кога зборуваат, луѓето претпочитаат да седат на двете страни од аголот на масата; кога соработуваат, тие ја претпочитаат позицијата „профил пред профил“ (или „рамо до рамо“). Во конкурентни ситуации, луѓето имаат тенденција да заземаат спротивни позиции. Интересно е што сместувањето луѓе на различни локации ја поттикнува соработката или конкуренцијата. Во своето истражување, Роберт Зомер добил слични резултати кога се дискутирало за преференциите на студентите за седење околу тркалезна маса. Заклучокот е само еден: „различни задачи се поврзани со различни просторни уредувања“ (Р. Сомер, 1965). Според тоа, терминот „држење“ ја означува положбата на телото или неговите делови во однос на утврдените обележја. Алберт Мехрабијан (1972) веруваше дека држењето е многу поизразно од гестовите. Според Жак Кораз (2000), „во невербалната комуникација се користат два вида обележја: ориентацијата на елемент на телото во однос на друг или на самото тело (вертикално стебло, свиткана глава, во екстензија итн. ориентација на телото или

210

неговите делови во однос на другите тела (лице кон соговорникот, тело свиткано напред итн.)“. во зависност од овие два вида обележја ќе ги толкуваме и сигналите што ги пренесува коленото. Ако ја земеме предвид позицијата на предавателот во однос на приемникот, тој може да има предна, задна или странична ориентација. Предната ориентација е често сигнал за агресија, сила и моќ, додека задната ориентација е симбол на следење на соговорникот или намалување на непријателството. Латералната ориентација, наменета да го блокира напредувањето на партнерот, може да се толкува и како израз на агресија. Jacques Corraze (2000) покажува дека во човечките интеракции може да се идентификува држењето кое изразува доминација - главата назад, испакнатиот граден кош, ногата напред, коленото свиткано, рацете на колкот - и држењето кое ја изразува женската заводливост - прекрстени нозе на ниво на колена или веднаш над коленото („нога преку нога“), истакнувајќи ги нозете и градите, главата фрлена назад. Американскиот филозоф и психолог Вилијам Џејмс (1842-1910) идентификувал, врз основа на експериментални студии во кои од субјектите било побарано да оценат голем број од 347 фотографии, четири фундаментални позиции: (1) ставот за пристап (обрнување внимание), во кој телото е навалено напред; (2) односот на отфрлање (одбивање), избегнување, повлекување кон другиот; (3) ставот на експанзија, кој изразува ароганција, гордост, агресивност (главата, трупот и рамената се во продолжение); (4) ставот на контракција, карактеристичен за разочарување, депресивни состојби, во кои главата флексибилно „виси“ и се доведуваат рамената (Филозофијата на искуството, 1910). Францускиот психолог Анри Валон (1879-1962) тврди дека модулацијата на држењето има суштинска улога во изразувањето на емоциите (Les reagims dans les crises doues a l'emotion, 1920). Истражувањето за модификација на мускулниот тонус во зависност од емоционалните реакции има контрадикторни резултати (J. Corraze, 2000). Зголемувањето на мускулниот тонус е поврзано со индивидуалните одговори на бројни стресни ситуации, но варијациите во зависност од индивидуалните карактеристики се големи. Понекогаш, промените во мускулниот тонус недоволно се перципираат за да може да се зборува на „невербална комуникација“. Можеме да кажеме дека промените во држењето, хипер- или хипотонизацијата се случуваат како одговор на конкретни социјални ситуации, но и во зависност од личните карактеристики на анализираните поединци. Унгарскиот психијатар Шандор Ференци (1875-1933) открил дека одредени поединци стануваат инхибирани од околните движења за време на интелектуалната активност и имаат потреба да ги потиснуваат нивните движења додека размислуваат; други, напротив, треба да се оддалечат, да се движат за време на интелектуалната активност. Првата поврзана интелектуална активност со „отепување на телото“; втората категорија ја поврзува менталната активност со мобилизација на телото. Феликс Дојч (1952) тврди дека промените во држењето ги рефлектираат и ги придружуваат

211

невербалните изрази на несвесно ниво, така што известувањето за вербалната порака е апсолутно неопходно за толкување на држењето на телото. Тема која го разбуди интересот на истражувачите е типологијата на држењето на телото. Дејвид Б. Гивенс (1999) ги споменува категориите предложени од Вилијам Џејмс (1932): (1) благо наклонетост кон соговорникот, што означува „да се обрне внимание“; (2) повлекување или извртување на телото во друга насока, што означува „негирање“, „одбивање“; (3) проширување, што означува вообразеност или ароганција; (4) свиткување на трупот, наведнување на главата, стегање на рамениците и собирање на градите би биле карактеристични за депресија и депресија. Алберт Мехрабијан (1972) зборува за две основни димензии на држењето: директно држење и опуштено држење. Алберт Е. Шефлен (1972) цени дека во интеракцијата меѓу луѓето постојат три основни димензии на држењето: (1) вклучување/невклучување; (2) паралелна или спротивна ориентација на телото; (3) усогласеност неусогласеност. Првата димензија се однесува на просторот на активност на соговорниците и пристапот до групата. Ако двајца се вклучат во разговор, на пример, двајца млади луѓе - девојка и момче - кои се сакаат, тие ограничуваат одреден простор, ги ориентираат своите тела еден кон друг и го затвораат просторот за другите луѓе, вртејќи го грбот. кон нив. Целата положба на телото, опуштањето на долните екстремитети и подигнувањето на горните придонесуваат за затворање на просторот за другите. Во група работите се случуваат на ист начин. Одредени луѓе кои се непознати за групата се забарикадирани, поради ориентација на телото, да пристапат до просторот за дискусија. Стојам зад тие што дискутираат, во вториот ред. Кругот не се проширува. Тоа е сигнал за отфрлање. Во ситуации кога, од различни причини, интимниот простор - видете ги зоните на далечината во салата - е прекршен, држењето на телото (ориентација на телото, прекрстени раце и нозе) сигнализира психолошка непријатност. Земајќи ја предвид втората димензија, Алберт Е. Шефлен идентификува два начини на поставување на поединците во просторот: спротивната положба и паралелната положба. Во положбата лице в лице, комуникацијата е директна и реципрочна (на пример, интеракцијата помеѓу лекар и пациент, меѓу наставник и ученик или меѓу вљубена двојка). Во група од три лица, спротивната положба сигнализира сочувство, интерес, одобрување за личноста пред вас и запоставување на другата личност. Ако држењето е паралелно, тоа значи дека двајцата соговорници се движат кон трет, со кој сакаат да споделат информации. Во групи од четири, може да се забележат две паралелни постурални ориентации или две спротивни постурални ориентации. Во

212

такви случаи, повеќе не е неопходно да се истражува распределбата на симпатиите во групата. Дознајте со прифатлива маргина на грешка сè на прв поглед. Како може да се толкува ситуацијата кога едниот дел од телото (главата и трупот) е ориентиран наспроти личноста, а другиот дел (карлицата и нозете) кон другото лице? Оваа мешана поза ја означува намерата на поединците да го задржат единството на групата, тенденцијата да не игнорираат никого. Третата димензија се однесува на степенот на сличност меѓу позициите на соговорниците. Се прави разлика помеѓу „конгруентни позиции“ и „несогласни позиции“. Позите можат да станат идентични за време на комуникацијата (речиси совршено конгруентни) или делумно идентични (само одредени делови од телото се слично ориентирани). За возврат, складните позиции се поделени на „директно складни“ и „огледални конгруентни“ позиции. Двата типа на постурална конгруенција се наоѓаат во спротивни позиции и во паралелни позиции, така што се класифицираат врз основа на првата димензија. Алберт Е. Шефлен овој феномен го нарекува „постурално ехо“. Се одржува со промена на држењето за време на групните интеракции и означува, најчесто, меѓусебно сочувство, прифаќање на другите, групна кохезија. Алберт Е. Шефлен ги следеше овие постурални промени за време на психотерапевтските сесии, но дешифрирањето на значењето на држењето носи корисни информации за анализа и оптимизација на секојдневниот живот и во организациите. Отсуството на усогласеност може да биде сигнал за разликата во статусот или мислењата. Напнатото држење на едниот од соговорниците може да генерира напнатост и кај другиот, а зголемувањето на постуралната конгруентност, особено во горниот дел од телото, е симбол на квалитетот на меѓучовечките односи. Релаксацијата се зголемува кога се намалува интерперсоналната привлечност, ако се работи за женски соговорник. Во случај на двајца машки соговорници меѓу кои постои антипатија, настанува тензија и отсуство на постурална усогласеност. Исто така, понискиот статус на испраќачот во споредба со примачот генерира напнатост и зголемена постурална неусогласеност, а заканувачката ситуација на испраќачот го има истиот ефект. Затоа, за анализа на позицијата, мора да се земе предвид нивото на односот меѓу соговорниците, привлечноста меѓу нив и социо-економскиот статус. Флора Дејвис (1973) е на мислење дека „секој поединец има карактеристичен начин на одржување на сопственото тело кога седи, стои или оди. Тоа е како еден вид потпис“. Позата во себе ги носи трагите од минатото и сосема точно ја изразува моменталната психичка состојба на личноста, ако не и особините на личноста. Стутканите раменици го носат товарот на животот полн со тешкотии; оние кои се нагласени со испакнувањето на градите изразуваат самодоверба, доминација, пркос на другите, подготовка за агресивна конфронтација. ПОСТОЈНИ НАВИКИ Како луѓе, благословени сме со силна централна структура која ни овозможува да стоиме и да функционираме на две нозе, за разлика од суштествата во животинското царство. Нашите стапала делуваат како влошки за балансирање, кои оставаат впечаток

213

на гумените обувки со постојана употреба. Овие впечатоци ја откриваат шемата на нерамномерна распределба на тежината на нашите стапала. Идеална распределба на тежината е онаа каде што тежината на телото е рамномерно распоредена на десната и левата нога, како и на предната и задната страна на нашите нозе. За секое стапало, тежината треба подеднакво да се носи и од внатрешниот и од надворешниот раб на стапалото. Стоењето долго време е болна активност за многумина од нас, често предизвикува силна болка која ги повредува грбот, колената и стапалата. Постојат различни причини за таква непријатност. Нерамномерна тежина на стапалата. За повеќето луѓе, општата тенденција е да се стави поголема тежина на надворешниот раб на стапалата во споредба со внатрешната страна. За луѓето со рамни стапала и чукани колена (колената насочени навнатре наместо исправени), важи обратното. Тие ставаат поголема тежина на внатрешните рабови на нивните стапала. Исто така, ние сме склони да вршиме прекумерен притисок на нашите потпетици со тоа што ја распределуваме тежината и на петите и на насипите на нашите стапала (генерално сме помалку свесни за насипите на нашите стапала, деловите од стапалата кои би биле на подот ако требаше да застане на нашите прсти). Ретко кога ставаме тежина на овие могили и тие остануваат главно неискористени. Широка V стоечка поза. Во оваа поза, ние исто така ги ротираме стапалата нанадвор, што го зголемува растојанието помеѓу прстите на двете стапала и резултира со заглавени колена. Заклучените колена се принудени наназад за да предизвикаат огромно оптоварување на колената и на потпорните мускули. Нерамномерната распределба на тежината на нашите стапала и позата V предизвикуваат синџир на реакции на зглобовите во нашите нозе – глуждовите, колената и колковите. Со текот на времето, петите и другите делови од стапалата кои го преземаат притисокот, негативно влијаат на овие зглобови и ги оштетуваат природните заштитни перничиња околу нашите коски. Најдоброто стапало напред. Ние го започнуваме нашето одење со иста нога секој пат - лево или десно. Не може да бидеме виновни што ја ставивме нашата најдобра нога напред, но оваа навика може да стане извор на нерамнотежа. Ако најдоброто стапало е десната, таа обично останува напред и левата нога се користи за стабилизирање на телото. Ова го ограничува движењето на стапалото напред. Дури и кога лежерно стоиме, задната нога е носител на тежината. Задолжителна е рамномерна распределба на тежината помеѓу двете стапала.

10. Проксемика Едвард Т. Хол, во „Тивкиот јазик“ (1980), го нарекува проксемика збир на набљудувања и теории во врска со употребата што човекот ја прави на просторот како културен

214

концепт. Животните се делат на територијални или нетериторијални според тоа дали бранат или не територија. Типично за агресивни видови, човекот е територијално животно; територијалноста е вроден биолошки одговор на туѓа агресија. Терминот „проксемика“ првпат го употребил Едвард Хол во студијата насловена: „Проксемика – проучување на човековите просторни односи и граници“, каде што нагласува дека проблемот на просторот постои и во животинскиот свет, покажувајќи дека првото истражување на однесувањето на животните во природната средина и во заробеништво го направи швајцарскиот етолог H. Hediger (1950). Тој идентификуваше пет типа на растојанија, имено: (1) далечина на летот - растојание што му овозможува на животното да избега со трчање ако почувствува приближување на друго животно; (2) критичното растојание или растојанието за напад - од кое трчањето за да се избега од напаѓачите веќе не е можно; (3) лично растојание или меѓучовечко растојание помеѓу два примероци од ист вид. Тоа произлегува од конфронтацијата на тенденциите на „да се биде заедно“ и „да се биде сам“; (4) растојанието на приближување кое животните го задржуваат на територијата; (5) социјалната дистанца што поединецот ја одржува од другите членови на групата. Врз основа на проучувањето на растојанијата кај животните, Едвард Хол прави мерења на праговите за прием на глас, разграничувајќи четири растојанија во човечката комуникација: (1) интимната дистанца (40-50 см: дадени се две граници на растојанијата затоа што не се фиксни, апсолутни, туку релативни на културата и околината на комуникацискиот контекст!) каде што може да се почувствува присуството на другиот, мирисот, здивот. Тоа е заштитен простор за поединецот, достапен само за блиски луѓе, партнерот, девојката или момчето, сопствените деца. Пристапот на соговорниците, нивното прифаќање во областа на интимната дистанца изразува психолошка блискост. Во случај на ова растојание, се оперираат мирисот, контактот со кожата, топлинската чувствителност и визуелниот елемент; 2) личната оддалеченост (75-100 см) во која поединците можат да ги допрат рацете, ја дефинира границата на директен физички контакт со другите. На ова ниво не можеме да ја откриеме топлината, дишењето на другиот и, воопшто, имаме потешкотии во одржувањето контакт со очите. Доколку овој простор е нарушен, се чувствуваме непријатно, нешто забележливо преку прекумерните движења на телото, а реакцијата на инвазијата на личниот простор зависи од видот на односот што го имаме со соговорникот.

(3) социјална дистанца (3-5 m) е растојанието во кое ги губиме деталите во однос на соговорникот. Тоа е растојанието на кое се одвиваат најчестите индивидуални интеракции, трансакции и формален бизнис. Уредувањето на мебелот го зема предвид почитувањето на ова растојание. Контактот со очите е многу важен за одржување на оптимално ниво на комуникација, гласот е повисок, а свиткувањата на гласот имаат улога да ја намалат социјалната дистанца.

215

(4) јавно растојание (над 5 m) е растојанието на кое поединецот е заштитен и може да стане одбранбен доколку биде нападнат. На ова ниво, ние сме доволно блиску да ги следиме постапките на соговорникот, иако губиме детали за неговото однесување: изрази на лицето, насока на погледот итн. Во овој случај, видот и слухот се од најголема важност, тактилните сензации практично се елиминираат. Сепак, терминот „личен простор“ го измислил Д. Кац во 1937 година, популаризиран од Р. Зомер во 1969 година, а потоа го презел Хол: тоа е територијално проширување на телото, како еден вид меур, прстен или школка. Тој е заменет (E. Goffman, Roger Lécuyer) со терминот „интерперсонална дистанца“ - што е променливо во зависност од ситуацијата на интеракцијата; Хол, а потоа и еден од учениците, Ј.А. Скот забележува разлики според културите, а Мајкл Аргил опишува различни култури и места според културната употреба на просторот. Мајкл Аргил и Џенет Дин во 1965 година ја формулирале за некои видови интеракции во невербалната комуникација „теоријата на рамнотежа“: ако некое лице го подигне нивото на блискост, што се манифестира со намалување на растојанието, со зголемување на фреквенцијата на контакт со очи, со насмевка и со други вербални и невербални сигнали и нивото на блискост го утврдуваат и двајцата соговорници, другиот се стреми со иста сила да ја врати рамнотежата, зголемувајќи го растојанието и избегнувајќи го погледот на другиот. Наместо тоа, според „стимулациониот модел“ на М.Л. Патерсон, 1976 година, ако една личност го промени вашето ниво на вклученост, другата личност се стимулира или во позитивна смисла, т.е. реципрочна или во негативна смисла, т.е. компензаторно. Ако нема промена во степенот на вклученост, тоа значи дека промената што ја направила првата личност била незначителна во таа врска. Динамичниот елемент на комуникациското однесување е прилагодувањето на интимноста на просторната ситуација на интимноста на врската. Низа сигнали му означуваат на вашиот партнер каков тип на врска сакате да воспоставите со него: се зближувате со некој кој има затворени очи отколку ако очите му се отворени; колку партнерот е поблизок до вас, толку помалку го гледате. Во случај на близина, важноста на визуелниот контакт се намалува, додека миризливиот и тактилниот се зголемуваат. Законот за проксемика, синтетички формулиран од Едвард Т. Хол, ни кажува дека: „помеѓу сите нешта еднакви на одреден начин, поважни се оние што се поблиску до поединецот од оние што се подалеку“. Афективната блискост го скратува растојанието меѓу партнерите; како и усогласеност на мислењата; иницијативата за допирање или приближување му припаѓа на претпоставениот; мажите се пооддалечени еден од друг отколку жените едни од други; децата се поблиску еден до друг од возрасните, тогаш растојанието се зголемува со возраста и почнува повторно да се намалува по 40 години. Помалото растојание овозможува влегување во функција на неколку канали за пренесување/примање пораки: освен визуелниот канал, интервенираат слухот, тактилниот сетило, топлинската и миризливата чувствителност. Меѓусебните чувства се

216

одлучувачки фактор за утврдување на дистанцата: пр. како наставникот ги поставува учениците или како учениците седат во училница; хиерархиски односи (според вербален израз: „некој ти е близок или не“!). Одржуваме помала дистанца кога нè фалат отколку кога нè критикуваат. Намалувањето на растојанието од оние со кои комуницираме е знак на солидарност. Исто така, контекстуалните фактори генерираат тенденции за зголемување или намалување на растојанието од соговорникот. Интимноста на контекстот го зголемува растојанието помеѓу партнерите (теорија на рамнотежа); бучавата го намалува растојанието; исто така, забава; работата го расте. Колку е поширок физичкиот простор во кој се наоѓаме, толку повеќе имаме тенденција да ја намалиме меѓучовечката дистанца. Просторот во кој разговараат ќе биде поголем во стан отколку на улица и ќе биде помал во пространа просторија отколку во тесна. Покрај тоа, предметот околу кој се одвива интеракцијата може да генерира варијации на просторот за интеракција. Така, кога зборуваме за лични проблеми или споделуваме тајни, одржуваме помала дистанца отколку кога зборуваме за општи проблеми или кога водиме формални дискусии. Според тоа, растојанијата се релативни. Тие зависат од типот на територијалната човечка заедница на која и припаѓа субјектот - село или град; мал град или голем град и видот на културата. Пример: разликата помеѓу Западот и Истокот е многу видлива: Јапонците ги сметаат западњаците горди, западните ги сметаат Јапонците за арогантни. E.T.Hall (1963): „Она што за Американец значи блискост, за Арап може да значи оддалечување“. Тоа е она што се нарекува, поради снимањето на ваквото однесување во салите на ОН, „валцерот на ОН“: за да зборува, арапскиот партнер (или Јапонецот, според други извори) му приоѓа на американскиот партнер, кој оди чекор подалеку. Арапскиот партнер, кој чувствува дека не може да комуницира преку вака создадените приоди повторно; за возврат Американецот повторно се оддалечува. Просторите што ни припаѓаат се продолжување на телесниот простор. Постојат типични гестови за обележување на просторот (територијата) или имотот: со ставање на раката или стапалото. Автомобилите, авионите, чамците што ги возиме, исто така, го прошируваат нашиот личен простор до соодветните димензии; ја зголемува и сликата за себе. Комуницираме, се разбира, со раце, со помош на мимики, со поглед, но комуницираме и преку начинот на кој користиме одреден простор. Политичарите кои говорат просторно блиску до публиката, со поглед насочени кон оние на кои им се обраќаат, постигнуваат поинаков ефект од оние кои, да речеме, се ставаат на значително растојание од нив, ги држат очите на земја, седат со своите рацете на грб или со едната рака во џеб при говорот. Така дефинирано, близината може да се мери во секунди, метри, број на генерации во едно семејство итн. Но, терминот „блискост“ има и субјективна конотација, факт кој бара квалитативен пристап, не само квантитативен. Гаел Ле Булш предлага и функционална дефиниција за близината во однос на перцепцијата на општествената реалност во однос на триптихот: правни норми, простор и време. Без однос на човекот

217

кон она што е дозволено со закон и она што е забрането, без однос кон простор и временска организација на дејствија, општествениот живот не би бил возможен. „Близината, која го оценува растојанието за секој елемент од триптихот, е фокусирана на перцепцијата“ - го цени Гаел Ле Булш 2001). Терминот „проксемика“ е измислен од Едвард Т. Во друга студија, „Proxemics“ (1968), американскиот антрополог признава дека во своите истражувачки грижи за „социјалниот простор како био-комуникација“ бил инспириран од делата на лингвистот Бенџамин Ли Ворф (1956) и антропологот Едвард Сапир ( 1927), имајќи предвид дека нивните тези за јазикот (постоење на непишани кодови, но разбирливи за сите) се применливи за сите културни модели. Во споменатата студија Edward T. Hall нагласува дека проблемот на просторот постои и во животинскиот свет, покажувајќи дека на швајцарскиот етолог H. Hediger (1955) му ги должиме првите истражувања за однесувањето на животните во природната средина и во заробеништво. (во циркус, во зоолошки градини). "Х. Хедигер (1961) направи разлика помеѓу контактните видови и видовите без контакт и оперативно ги опиша поимите лична оддалеченост и социјална дистанца. Тој покажа дека критичното растојание е толку прецизно што може да се мери во сантиметри" (E.T. Hall, 1968) .

Mutatis mutandis, денес зборуваме за „контактни култури“ (на пример, арапска култура или медитеранска култура) и „неконтактни култури“ (како што се американските или северноевропските). Во контактните култури, допирањето на телото (контактот со кожата) се поттикнува и на приватен и на јавен простор. Културите без контакт го обесхрабруваат таквото однесување. На деловен состанок, гушкање американски инвеститор, тапкање по грбот или тапкање со рака по грбот за да го изразите вашето гостопримство, радоста е сосема на место од американска гледна точка. Земајќи ги предвид не само далечините од кои може да се прими гласот (шепоти, нормален глас и извици), туку и можностите за контакт со кожата, температура, мирис, детекција на изрази на лицето итн., Едвард Т. Хол и неговите соработници пристигнуваат до мерења пофини, кои Marc-Alain Descamps (1993) ги прикажува синтетички.

(1) Блиската интимна оддалеченост овозможува контакт со кожата, примање на телесниот мирис на другиот, топлината на неговото тело. Вербалната комуникација се врши со шепот, дури и со користење на неартикулиран јазик. Од ова растојание (0-0,15 m) детално се гледаат изразите на лицето. Тоа е растојанието помеѓу мајката и новороденчето, меѓу луѓето за време на сексуален однос, помеѓу спортистите (бокс, борење, итн.) или помеѓу поединци кои патуваат заедно во пренатрупано возило.

(2) Далечната интимна оддалеченост е онаа што им овозможува на луѓето да се држат за раце, да се чувствуваат едни со други каков мирис на телото. Вербалната комуникација е мазна. Такво растојание (0,15-0,45 m) е карактеристично за семејните дискусии, но и на некои јавни места (на аеродромите, на пример).

218

(3) Блиската лична оддалеченост е растојанието погодно за доверба (0,45-0,75 m). Карактеристиките на лицето се многу добро разграничени, слабо се чувствува топлината на телото на другиот, а нивниот мирис (можеби користениот парфем) не се чувствува освен ако е многу силен.

(4) Далечната лична дистанца обезбедува точна перцепција на другиот, како целина и детално. Може да комуницира без да вика. На растојание од 0,75-1,25 m помеѓу партнерите не се чувствува ниту топлината, ниту мирисот што излегува од телото на соговорникот.

(5) Блиска социјална дистанца. Од оваа далечина (1,25-2,10 m) разговараме со странци. Можеме јасно да ги видиме нивното лице и тело во целост. Тоа е растојанието помеѓу продавачот и клиентот, помеѓу канцелариските колеги.

(6) Далечната социјална дистанца бара гласна комуникација, замаглување на разликите во статусот. На оваа далечина (2,10-3,60 m) се одржуваат формални, безлични дискусии, како и дискусии во мали групи. Во дискусиите во салонот, вербалната комуникација често е поддржана со гестикулација.

(7) Блиската јавна дистанца бара да се зборува многу гласно и ретко, нагласувајќи го секој збор. Таква дистанца се одржува меѓу политичарите и гласачите за време на изборните митинзи, меѓу синдикалните лидери и демонстрантите. Од оваа далечина не може да се разликуваат изразите на лицето или бојата на очите на говорникот. Сепак, може да се види конституцијата на телото, облеката итн. Изложбите се одржуваат во конференциски сали и универзитетски амфитеатри, одржувајќи ја блиската јавна дистанца (3,60-7,50 m).

(8) Далечната јавна дистанца силно го бара гласот на говорникот. Тоа е сценска дистанца, на политичари, актери и магионичари. Комуникацијата е силно контролирана. Прибегнуваме кон гестови со симболична вредност (крената тупаница и рака, показалец и среден прст во форма на буквата V итн.). Од оваа дистанца, според прописите, командата се дава во армијата.

Gaël Le Boulche (2001) е во право кога вели дека за поединец територијата е дефинирана со „ансамблот на блискости“. Етолозите по територија го разбираат просторот каде што живее група индивидуи од ист вид. Затоа, имаме работа со „индивидуална територија“ и „колективна територија“. Овие територии се означени на еден или друг начин. Едвард О. Вилсон (2003) опишува како лемурите со прстенеста опашка (Lemur catta), кои живеат во шумите на јужниот и западниот дел на Мадагаскар, ја обележуваат територијата преку комплексен систем на миризлива комуникација: „И женските и мажјаците обележуваат со генитален секрет мали вертикални гранки Стојат на раце, ја држат гранката со нозете што е можно повисоко и со кратки движења ги тријат гениталиите горе-долу. Мажјаците исто така користат палмарна ознака, ширејќи миризлив секрет на гранките и триејќи ги површините со подлактиците и рацете." но не преку нивните хормони или излачувања, туку со помош на артикулиран јазик и симболи. Велиме: „приватна

219

сопственост“, „мој град“, „моја земја“ итн. Ги поправаме граничните пунктови меѓу окрузите, го ставаме државното знаме на границата.

Gaël Le Boulche (2001) воведува важна дистинкција за социолошкото проучување на близината и просторот. Близината може да биде позитивна или негативна. Близината на куќата до јавна градина или работното место претставува позитивна близина, додека куќата на толеранција до манастир или кафеана во близина на училиште е негативна близина (има и законски прописи во оваа смисла). Множеството на позитивни блискости ја одредува „избраната територија“ (territoire choisi), составена од близината што поединецот ги сакаше. Напротив, збирот на несакани блискости, кои поединецот не ги избрал доброволно, ја претставува „поддржаната територија“ (territoire subi). Секако, поединците имаат за цел да ја максимизираат избраната територија и да ја минимизираат нивната поддржана територија. Разликата што ја воведе Гаел Ле Булш ни помага да ги разбереме меѓуетничките односи, генерално, меѓучовечките односи, бидејќи територијата ги регулира социјалните интеракции. ЕИ може да генерира кооперативни односи, но и конфликти. Ја браниме нашата територија отворено, но и преку посуптилни замисли. Имаме свое катче во дневната соба, сопствена канцеларија итн. Реагираме кога овие простори се „нападнати“ од други. Во зависност од социјалниот статус што го имаме, од сопствената општествена моќ, вршиме контрола врз поголема или помала територија.

11. Поглед Погледот е од централно значење во човековото општествено однесување. Дејствува како невербален сигнал, покажувајќи ја, на пример, насоката на вниманието на гледачот; во исто време отвора канал, така што може да се примат невербалните сигнали на друго лице, а особено изразот на лицето. Значи, погледот е и сигнал за личноста во која се гледа и канал за личноста што гледа. Тој е поврзан со моделот на социјални вештини, бидејќи овој канал е главниот за добивање повратни информации. Следствено, важно е тајмингот на погледот, во однос на говорот, на пример. За време на разговор и други видови на интеракција, поединците се гледаат едни со други, главно во пределот на очите, наизменично и на кратки периоди; ова ќе се нарекува „поглед“ или „гледање во другиот“. Некое време двајца луѓе го прават тоа истовремено; ова ќе се нарече „заемно гледање“ или „контакт со очи“. Може да се снимат неколку различни аспекти на погледот, а типичните фигури од еден од нашите експерименти се дадени подолу: (1) Вкупен индивидуален поглед 61% (2) Гледајќи додека слушате 75% (3) Гледајќи додека зборува 41% (4) Просечна должина на погледи 2,95 секунди (5) Меѓусебен поглед 31% (6) Просечна должина на взаемни погледи 1,18 сек

220

Кога двајца луѓе разговараат, тие се гледаат меѓу 25 и 75 отсто од времето (61 отсто во експериментот погоре), иако го видовме целиот опсег од о до 100 отсто; Подоцна ќе разговарам за овие индивидуални разлики. Тие изгледаат речиси двојно повеќе додека слушаат отколку додека зборуваат, освен интерактори со висока моќ или статус, за кои е откриено дека изгледаат исто додека зборуваат како кога слушаат. Индивидуалните погледи можат да бидат до 7 секунди или повеќе (просечно 2,95 секунди во горенаведениот експеримент), а меѓусебните погледи се прилично пократки. Интеракторите можат да кажат со одредена точност кога се гледаат, како и набљудувачите на интеракцијата. Од друга страна, Von Cranach и Ellgring (1973) открија дека интеракторите не можат со голема точност да кажат во кој дел од нивното лице се гледа. Она што се снима како поглед е навистина поглед насочен кон лицето; Студиите со снимачи за движење на очите покажуваат дека луѓето меѓусебно ги скенираат лицата со повторени циклуси на фиксација, при што секоја фиксација е долга околу една третина од секундата, иако тие се фиксираат на очите повеќе од кое било друго место. Покрај количината и времето на погледот, очите се експресивни и на други начини: (1) проширување на зеницата (од 2-8 mm во дијаметар); (2) стапка на трепкање (обично на секои 3-10 секунди); (3) насока на кршење на погледот, лево или десно; (4) отворање на очите, широко отворени до спуштени капаци; (5) израз на лицето во пределот на очите, опишан како „изглед на ками“, „правење очи“ итн. Погледот се користи како социјален сигнал многу рано во животот: меѓусебниот поглед со мајката најпрво се јавува на возраст од три или четири недели. Визуелната интеракција помеѓу мајката и доенчето игра важна улога во формирањето на врската меѓу нив: до шестиот месец доенчињата се вознемирени кога ќе се прекине контактот со очите, до осум месеци тоа игра важна улога во игрите со мајката. Погледот е важен сигнал за допаѓање и несакање; повеќе гледаме на луѓето што ни се допаѓаат. Екслајн и Винтерс (1965) договорија субјектите да разговараат со двајца конфедерации и потоа да ја кажат својата предност за еден или друг; во последователната интеракција тие многу повеќе гледаа на оној што го претпочитаа. Рубин (1973) открил дека паровите кои биле заљубени (како што се мери со неговиот прашалник) поминуваат поголем дел од времето во взаемен поглед. Се разбира, сакањето или љубовта се пренесуваат со комбинација на знаци; како и гледањето таму има насмевка, пријателски тон на гласот и содржината на говорот. Иако погледот и контактот со очите се пријатни, особено со оние што ни се допаѓаат, контактот со очи е непријатен и непријатен ако го има премногу и ако меѓусебните погледи се предолги. Ова може да биде затоа што се генерираат непријатно високи нивоа на физиолошко возбудување, или можеби поради фактот што има и компоненти за избегнување поврзани со контакт со очи. Едно од нив е дека взаемниот поглед го

221

одвлекува вниманието и го зголемува когнитивното оптоварување. Ако од субјектите се бара постојано да гледаат, има повеќе говорни нарушувања од различни видови (Beattie, 1981). Поудобно е да ги гледате другите од зад екранот за еднонасочна визија отколку да гледате други кои можат да погледнат назад. Ако постојат сили и да се вклучат во контакт со очи и да се избегнат, ќе има состојба на конфликт од типот опишан претходно. Следи дека постои рамнотежа на ниво на потрага по секоја личност и на контакт со очи за кои било две лица, и дека кога силите на пристап се релативно силни, ќе има повеќе контакт со очите. Сега ќе разгледаме некои импликации на оваа рамнотежа кога позитивните сили за контакт со очи се главно афилијативни или сексуални, наспроти доминантните или агресивните. Предлагаме дека интимноста е функција на следново: (1) физичка близина; (2) контакт со очи; (3) израз на лицето (насмеана); (4) тема на разговор (колку лична); (5) тон на гласот (топол). Ако претпоставиме дека постои севкупна рамнотежа за интимност, следува дека кога еден од овие компоненти е нарушен, ќе има некоја комплементарна промена меѓу другите за да се врати рамнотежата. Забележани се неколку примери за ова. Аргил и Дин (1965) ја тестираа хипотезата дека поголемата близина ќе резултира со помала EC. Испитаниците учествуваа во три триминутни дискусии со копачки обучени да зјапаат, на растојание од два, шест и десет стапки. Количината на контакт со очи беше забележана од набљудувачите на вообичаен начин. Во подоцнежните експерименти беше откриено дека истите резултати се добиени со парови на вистински субјекти. Ефектот е најголем кај паровите машко-женски; промената е главно во гледањето додека слушате, а промените на EC се должат на количината на индивидуален поглед, а не на промени во координацијата. Ефектот на растојание од поглед е широко потврден, како и голем број други деривации од теоријата за афилијативна рамнотежа (Патерсон, 1973). Помалку се гледа на точките на кои личноста е насмеана и кога се разговара за интимни теми. Кое е значењето на погледот за личноста во која се гледа? Ако А стане свесен дека Б го гледа, главната порака што ја добивате е дека тој или таа е предмет на вниманието на Б, дека Б е заинтересиран за него и подготвен да биде вклучен. Ако веќе не се во интеракција, погледот покажува дека нешто ќе започне. Природата на дејството што веројатно ќе се случи варира во зависност од ситуацијата, на пример момче-девојка, претседател-член на комисијата, ресторан-келнер. Покрај тоа, кога Б изгледа, А се чувствува набљудуван, дека е предмет на туѓо внимание.

222

Има и такви на кои ова им е вознемирувачко искуство, а некои ментални пациенти чувствуваат дека се претвораат во предмети, ги набљудуваат како да се инсекти и, за некои психотици, се претвораат во камен. Кога има взаемен поглед, тоа се доживува како посебен вид на блискост и соединување, во кое секој се грижи за другиот и го прифаќа. Взаемниот поглед произведува зголемено ниво на физиолошко возбудување, како што е поголем пулс. Кај животните, погледот често се користи како сигнал за закана. Екслајн и Јелин (1969) открија дека мајмун (во силен кафез) ќе нападне или ќе му се закани на експериментаторот кој зјапа во него, но ќе се опушти ако експериментаторот го избегне погледот што е сигнал за смирување. Голем број експерименти покажуваат дека погледот може да дејствува како сигнал за закана и за луѓето. Елсворт (1975) открил дека зјапањето конфедерации на мотоцикли предизвикува возачите да се движат побрзо од стоп светлата; други студии покажаа дека луѓето гледаат во библиотеките или оставаат или градат барикади од книги. Марш, во студиите на фудбалските хулигани, откри дека еден поглед на член на спротивната група може да биде повод за насилство, со извици „Тој ме погледна“ (Марш, Хар и Росер, 1978). Курц (1975) открил дека ако станарот на работната маса ги поздравува новодојденците со долг поглед, тоа се толкува како непријателски поглед и го спречува новодојдениот да ја користи масата; т.е. успеа да ја одбрани територијата. Спротивно на тоа, Елсворт открил дека само еден поглед од личност на која му е потребна ја зголемува веројатноста за помош. ТЕЛЕСНИОТ ЈАЗИК НА ОЧИТЕ Очите може да се користат од многу причини, меѓу кои клучни како алатка за говор на телото. Изразите што доаѓаат од очите можат да испратат многу силна порака за одредено прашање во однос на она за што се размислува. Заведувањето е еден од изразите кои најчесто излегуваат од очи и кај мажите и кај жените. Треба само да го погледнете погледот, трепкањето и положбата на очите за да го прочитате тоа многу јасно. Прозорци кон душата. Многу луѓе, вклучително и научниците ги нарекуваат очите како „прозорци кон душата“, бидејќи тие секогаш создаваат прв впечаток. Тоа е така затоа што со самото гледање во очите на една личност во длабока смисла, тоа ќе открие многу работи вклучувајќи ја и неговата или нејзината вистинитост и искреност. Можете лесно да кажете дека некоја личност лаже или ја кажува вистината со само гледање на неговиот или нејзиниот израз на очи. Преку очите, луѓето можат да го видат вашето внатрешно јас, а вие да го видите она на другите луѓе преку нивните очи. Ако постои личност за која се сомневате дека не е искрена кон вас, само замолете ја директно да погледне во вашите очи. Нивната реакција на тоа ќе каже многу за одговорите што ќе ги барате. Добро е да правите неколку повторени вежби со огледало за да ги подобрите вашите очни експресии. Алтернативно, можете да побарате помош од вашиот партнер. Ова е многу

223

важно за да се осигурате дека изразите што излегуваат од вашите очи го претставуваат вашето вистинско внатрешно јас, а не прикривање. Вашиот фокус секогаш треба да биде на очите на личноста со која разговарате. Откривање на вашето чувство или размислување. Ако вашето чувство е чувство на страст или љубов, очите се во позиција да го кажат сето тоа. Во свој капацитет, очите се многу добри комуникатори, така што ќе можете да добиете многу работи од нив. Ако имате многу силни чувства, вашите очи ќе имаат тенденција да блескаат, додека тесните очи претставуваат некои болни искуства, како и страдање. Дали знаете дека можете лесно да заплашите личност користејќи ги вашите очи? Да, само треба да ги отворите ширум и вашите насочени лица ќе се исплашат. Нефокусираниот поглед ќе покаже личност која изгубила концентрација на некое прашање, додека премногу трепкање е покажување на тајност. Природен и важен дел од процесот на комуникација. За да разберете каква порака испраќаат очните изрази, треба да бидете многу внимателни на нивните движења. Тоа ќе биде многу критично за да ви помогне да го разберете целиот процес на комуникација. Обидете се да дознаете што значи кога веѓите се подигнати, како и кога устата е отворена, усните се компресирани и очите трепкаат. Не претпоставувајте затоа што може да испраќа различен сигнал од она што го мислите. Остварување директен контакт со очите или избегнување поглед. Контактот со очите е многу важен во процесот на комуникација. Кога остварувате директен контакт со очите, тоа значи дека имате доверба во личноста со која разговарате и дека сте подготвени да го слушате неговиот или нејзиниот збор. Напротив, избегнувањето на погледот ќе значи дека немате време за тоа и ќе биде повеќе начин да покажете неодобрување. Директен контакт со очите. Ќе го покажете вашиот интерес за нешто, како и ќе го потврдите вашето внимание откако ќе бидете во позиција да воспоставите директен контакт со очите. Сепак, тоа ќе биде многу деликатно за луѓето кои се природно срамежливи и немаат доверба да зборуваат на јавно место. За да бидете сигурни дека имате најдобар контакт со очите кога разговарате со друга личност, ќе мора да го подобрите нивото на вашата самодоверба за да имате самодоверба. Можете да вежбате за да го усовршите чинот на воспоставување директен контакт со очите. Продолжен контакт со очите. И покрај фактот дека контактот со очи е многу ефикасен во комуникацијата, не треба да го продолжувате премногу долго. Резултатот може да се сфати како заканувачки или застрашувачки за личноста со која имате работа. Препорачливо е да внимавате на должината на контактот со очите за да биде ефективен без да му предизвикате непријатност на другата личност. Ако гледате личност со која сте запознаени подолго од вообичаено, тој или таа може да помисли дека нешто не е во ред со нивното тело, можеби косата, забите или лицето. Тоа веднаш ќе создаде непријатност. Кога во разговор, многу леплив контакт со очи го нарушува процесот на размислување кај личноста што доведува до нагло

224

прекинување на разговорот. Секогаш треба да внимавате на другата личност кога остварувате контакт со очи за да не му се заканувате несвесно. Прекин на контакт со очи и често гледање. Кога не успевате да го одржите контактот со очите на личноста со која разговарате, тоа може да испрати сигнал дека сте расеан, непријатно или се обидувате да ги скриете вашите вистински чувства. И покрај тоа што ве советуваат да не го продолжувате контактот со очите, не треба да го прекинувате бидејќи ќе испрати сосема поинаков сигнал. Мора да бидете доследни дури и ако тоа е за една минута или минути. Вашиот контакт со очи секогаш треба да го испрати вистинскиот сигнал до другата личност. Трепкање. Начинот на кој вашите очи трепкаат ќе испрати одредена порака до луѓето со кои имате работа. Тоа може да го покаже вашето одобрување или неодобрување на она што тие го кажуваат, затоа бидете сигурни во она што го правите. Многу луѓе го земаат трепкањето здраво за готово без да знаат дека тоа е нормален одговор без кој не можат. Освен вообичаените работи за кои луѓето размислуваат за трепкање, тоа е многу моќен говор на телото кој ќе каже многу за вас повеќе од зборовите. Премногу или премалку. Премногу трепкање може да биде придружено со неколку фактори, меѓу кои се прекумерна количина на светлина, промени во температурите или дури и поради контакт со очите со друго лице. Иако нема научни детали за да се покаже што е нормално трепкање, треба да се трудите колку што можете повеќе да не претерате. За да знаете дека трепкате повеќе отколку што се претпоставува, тоа ќе го правите многу често или со едното око или со двете. Кога трепкањето на очите е поенергично од нормалното, тоа ќе биде знак на ексцеси, на кои треба да внимавате. Од друга страна, можеби ќе се најдете како премалку трепкате, што е подеднакво опасно. Има страшни последици од тоа. Ова ќе доведе до тоа рожницата на вашето око да биде гладна од доволно кислород и очите ќе се исушат. Може да почувствувате некои случаи на заматени очи поради несоодветно трепкање меѓу многу други ефекти. Другиот ефект на малото трепкање на вашите очи ќе биде пенетрација на нечистотија. Треба постојано да трепкате за да спречите бактерии, кои ќе бидат загрозени штом не можете да трепкате на адекватен начин. Брзо трепкање. За оние луѓе кои имаат тенденција да трепкаат побрзо, тие најчесто се жалат дека поднесуваат многу непријатности и стресни ситуации. Премногу од се е отровно и трепкањето не е исклучок. Треба да се погрижите вашето трепкање да се одржува на вистинските нивоа без ништо да претерувате. Ако следниот пат се чувствувате вознемирено или непријатно, проверете дали сте го провериле трепкањето бидејќи тоа може да е вистинската причина. Ретко трепкање. Луѓето ќе го толкуваат вашето ретко трепкање како да значи дека намерно се обидувате да ги контролирате движењата на очите и да пренесете одредена емоција. Тоа можеби не е случај од ваша позиција, но тоа е она што луѓето ќе го гледаат од поинаков агол. За да не бидете погрешно разбрани, треба да се погрижите вашето трепкање постојано да се одржува во чест режим. Не правете го тоа премногу или премалку, туку останете во рамките на вашето нормално трепкање.

225

Последиците што ќе дојдат со несоодветното трепкање ќе бидат премногу сериозни за да можете да се справите. Наместо да ја трпите целата таа мака, ќе ја имате лесната опција постојано да трепкате на често нивоа. Проширени зеници. Дали има некакви опасности да бидете под кога ќе ви се шират зениците на очите? Нема такви, иако тоа може да биде медицинска состојба наречена мидријаза. Проширувањето на зеницата може да се појави во различни ситуации. Кога влегувате во темно кино, вашите зеници автоматски ќе се шират за да пропуштат повеќе светлина. Сите случаи не се такви бидејќи и емоциите играат голема улога. Има моменти кога малата или големата големина на вашите зеници ќе биде резултат на емоции. Гледајќи ги учениците на детален начин, ќе можете да научите некои од пораките што тие ги испраќаат како резултат на емоции.

12. Облека Изразуваме многу преку облекувањето, вклучувајќи ги нашите лични идентитети, односите со другите и видовите ситуации во кои сме вклучени. Во нечиј изглед се пренесува феноменална количина на информации, а човечките суштества имаат неверојатен капацитет да сфатат значителна количина на детали за многу кратко време. Во ова поглавје ќе ја разгледаме и сложеноста на комуникацијата преку изгледот и факторите кои влијаат на пораките испратени преку облекувањето. Ќе го разгледаме внимателно процесот на создавање значења за себе и општеството преку облекувањето. Облекувањето е еден од неколкуте начини на невербална комуникација што не мора да вклучува вербално изразување преку зборување или пишување. Други видови на невербална комуникација вклучуваат изрази на лицето, физичко движење и дејствија (кинетика), физички растојанија што луѓето ги одржуваат еден од друг (проксемика), допир (хаптика), звук на гласот додека даваат вербална комуникација (паралингвистика) и гестови со рацете . Сите овие видови на невербална комуникација вклучуваат однесувања кои се информативни и значајни за луѓето. Облекувањето изгледа како позадина, додека други форми на комуникација вербални и невербални - се појавуваат. За разлика од многу други начини на комуникација, облекувањето честопати има тенденција да биде стабилно или непроменливо многу часови од денот. Затоа, облекувањето е обично недискурзивно однесување, а не однесување кое динамично се менува или се развива од момент во момент, како што се зборовите во разговорот или движењата во танцот (McCracken, 1988). Две различни дефиниции за комуникација се корисни во разбирањето на облекувањето. Една дефиниција, мапирана од Бургун и Рафнер (1974), содржи голем број премиси за испраќање и примање пораки:

226

Комуникацијата е интерактивен процес помеѓу две или повеќе луѓе. Милиони луѓе можат да бидат вклучени кога телевизијата и другите медиуми испраќаат пораки до случајната публика. Изведувачот можеби никогаш нема да има директна интеракција со повеќето гледачи, но сепак се случува интеракција, на пример, кога Џенифер Лопе/, апелираше на доделувањето на наградите Златни глобуси на 25 јануари 2004 година, нејзината тоалета, накитот и фризурата беа разгледани од огромниот ТВ публика. Многу обожаватели проверуваа како таа изгледаше после раскинувањето со актерот Бен Афлек само неколку дена претходно. Коментарите на утринските емисии следниот ден покажаа дека луѓето гледале. Комуникацијата повикува на испраќање пораки до барем еден примач кој, за целосен чин на комуникација, испраќа повратна порака до оригиналниот испраќач. Повратните информации испратени за облекувањето не се секогаш очигледни и отворени. Повремено. некој може да добие директен комплимент или навреда за облекувањето. Или долго зјапање или свиреж може да биде повратна информација. Во многу случаи, недостатокот на коментари служи како повратна информација дека ништо не е страшно погрешно со нечиј изглед. Добивањето работа или датум може да укаже дека нечиј фустан бил соодветен или одобрен. Комуникацијата е процес кој е тековен и динамичен. Значењата се преговараат и се создаваат за да се постигне заедничко разбирање. Според триделната дефиниција за комуникација, испраќачот и примачот мора да дојдат до минимално ниво на согласност за значењето на облекувањето за да се случи целосна комуникациска интеракција. Јас може да се случи до одреден степен во намерните напори за управување со впечатокот. како што е оделото што се носи на интервју за работа. венчаница или униформа за работна улога. Но, за повеќето облечени, носителот и набљудувачот никогаш не разговараат конкретно за облекувањето и честопати не се согласуваат целосно за тоа што значи облекувањето меѓусебно (Tscelon, 1992). Облеката е толку полисемична (продава многу пораки одеднаш) што е тешко да се најде договор за сите значења спакувани во еден изглед. Втората, поширока дефиниција на комуникацијата нагласува дека облекувањето е „производство и размена на значења“. Носителот ги спојува облеката, фризурата, додатоците и дотерувањето за да создаде изглед и може да му припише значење на тој склопен изглед. Фах набљудувач на тоа изгледот може да се согласи за некои значења, но може да има и уникатно толкување на изгледот. Според втората дефиниција, не се согласувам не значи дека комуникацијата запира или запира. Тоа е збир на тоа како носителот и набљудувачите комуницираат или не комуницираат врз основа на изглед кој произведува значења за носителот и за набљудувачите. За разлика од облеката „модем“ што се носи низ целиот свет денес, облекувањето во традиционалните култури има тенденција бавно да се менува со текот на времето и може да вклучува долго користени симболи кои се преполни со значења. Фустанот што го носат невестата и младоженецот на корејска свадба во Сеул одразува стотици години традиција Боите, шарите и облиците на облеката се многу значајни за Корејците. Слично на тоа, некои униформи во главното американско општество, како

227

што се полициските и воените униформи, се потпираат на долго познати симболични компоненти за да ја изразат улогата на носител на униформи. КАНАЛИ НА ПРЕНОС Облекувањето како комуникациски систем е исклучително сложено. Во секое појавување, пораките може да се испраќаат истовремено преку различни канали. Берио (1960) ги дефинира каналите на комуникација како пет физиолошки сетила. Често проучуваме како фустанот се користи за комуникација преку визуелниот канал. Меѓутоа, може да испраќаме пораки и преку каналот за слух (ѕвонење на нараквици со нараквици, кликање на високи потпетици што се спуштаат низ ходникот без тепих, шумолење на тафт) или преку сетилото за мирис (парфеми, дезодоранси за маскирање на мирисот на телото , нова кожа). Чувството за допир е вродено во согледувањето на облеката, бидејќи текстилот има тактилна компонента. Често можеме да погледнеме во ткаенина и да погодиме дека е мека (сомотска, кадифена) или масна (винил). Овие сензорни преноси може да имаат значење за набљудувачите. На пример, многу советници за деловно облекување сугерираат дека ѕвекотниот накит и очигледните парфеми пренесуваат слика што е помалку од професионална во канцелариското опкружување (Модна работилница, 1989; Fiore & Kimle, 1997; Roscho, 1988). Забележете дека не сме разговарале за сетилото за вкус. Можеби поради ниското ниво на развој на тоа сетило кај луѓето, тоа не се користи вообичаено како канал за пораки во облекувањето. Освен кармините со вкус, само неколку забавни и/или еротски нови производи за фустани се ароматизирани. Ние нема да ги опишеме овде. Граматика. Може да се собере низа работи на телото за да се комплетира облечен изглед. Кога се комбинираат фризурата, негувањето на лицето или шминката, облеката, мирисите, накитот, чевлите и аксесоарите, настанала огромна организација. Правилата што ги користиме за да ги ставиме сите овие компоненти заедно на телото се лабаво насоки за тоа што е соодветно, модерно и привлечно. Правилата се еден вид граматика на облекување. Граматиката на облекување ја учиме преку медиумите и преку групите и семејствата на кои припаѓаме. Може да се прекршат сите граматички правила за облекување; сепак, некои правила се сметаат сериозно во некои општества. На пример, во повеќето заедници во Соединетите Држави денес, противзаконски е жените да одат топлес, а мажите да ги прикажуваат гениталиите во јавност. Овие закони произлегуваат од моралните табуа поврзани со чувството на скромност1 и сексуалното однесување. Неодамна, во Франција, претседателската комисија предложи закон со кој на учениците ќе им се забрани да носат превез или шамии на училиште од религиозни причини (Ganley, 2003). Се размислуваше за забрана на други форми на религиозно облекување во училиштата. Владините власти тврдеа дека религиозното изразување преку облекување може да ја поткопува уставната гаранција за секуларна контрола. Некои владини претставници стравуваа дека заедниците со високо ниво на имиграција на фундаменталистички муслимани може да го загрозат зачувувањето на секуларниот идентитет на Френсис.

228

Забраната на студентите да носат одредени облици на облекување не е секогаш лесно средство за контролирање на однесувањето на учениците во Соединетите држави. Написот „Симболи во училиштето“ ги истакнува случаите во кои правото на слобода на изразување во облеката на учениците стана многу проблематично. Во одделни инциденти во средните училишта во голем број држави, учениците беа суспендирани поради носење маици испечатени со слики од знамето на Конфедерацијата и други пораки кои предизвикуваат расна поделба. Судовите ги поддржаа правата на учениците да ги носат симболите на знамето во некои случаи, оставајќи ги училиштата без други опции освен задолжителните политики за училишна униформа. Меѓутоа, за повеќето од она што го носиме, правилата не се спроведуваат сериозно, туку се обликувани од личните вкусови, модните трендови и групните навики и конвенции. На пример, многу луѓе во Соединетите Држави имаат тенденција да не носат црвена и розова облека заедно во еден ансамбл. Сепак, принт или повеќебојна облека може да ги комбинира овие две бои на начини кои изгледаат привлечни. Некои организации може да имаат правила за облекување на членовите кога присуствуваат на состаноци или кога ја претставуваат групата. Во „Its All Greek to Me“, Милер и Хант ги известуваат податоците од студијата на жени од брачните другари кои присуствувале на Универзитетот во Кентаки. За разлика од вообичаените стереотипи за усогласеност во колеџските сорти, членовите на грчките организации не чувствуваа дека нивните куќи бараат строго придржување до одредени идеали за изглед. Тие сметаа дека правилата за облекување се многу толерантни и општи; тие требаше да внимаваат на основните елементи на хигиената и чистотата, но немаа посебни барања за стил. Младинските банди во урбаните средини во Соединетите држави често прифаќаат симболи на облекување, како што се бои, тетоважи или облека за глава што укажуваат на членство во банди. Брајан Палмер известува во „Вистински бои“ дека за да ги спречат забраните од страна на училишните службеници и откривањето од страна на полицијата, некои банди ги менуваат симболите на групата од недела во недела или целосно ги напуштаат знаците на сарторија во корист на актуелните модни трендови. Граматиката на облекувањето на бандите се менува постојано, а понекогаш и тајно. Елементи на знаци на облекување. Тоа се „перцептивни елементи“ кои се интегрални единици на ткаенина и облека што може да ги согледаат човечките суштества. Многу од овие елементи се основните елементи на дизајнот (Davis, 1980; Fiore & Kimle, 1999). Некои од елементите имаат повеќе поткомпоненти кои влијаат на значењето; на пример, бојата има нијанса (семејство на бои), вредност (светлина наспроти темнина) и интензитет (осветленост наспроти тапост). Имињата на влакната можат да бидат значајни (свилата е луксузно влакно) како што се ткаенините како тексас (Бергер, 1984). Овие елементарни единици се релевантни за облеката, но другите аспекти на облекувањето како што се косата, тетоважите и чевлите имаат различни групи на елементарни перцептивни единици. Контекст на употреба. Во секој изглед, голем број на перцептивни елементи се комбинирани според или со прекршување на некои граматички правила. Како

229

елементите се комбинираат и се поставуваат на телото, кој ги носи и во каква ситуација се носат ги обликува значењата на перцептивните елементи. Комбинации на елементи и околни ситуации го сочинуваат контекстот (Bateson, 1979). Парчињата облека се комбинираат во ансамбл со додатоци и се носат на телото. Во некои култури, можни се бесконечни аранжмани и значења. Сузан Кајзер дискутира во „Идентитет, постмодерност и глобалниот пазар на облека“ како изборот е карактеристика на облекувањето во актуелната ера во времето. Потрошувачите собираат низа парчиња облека и додатоци кои можат да се користат за да се произведе поинаков изглед или уникатен израз на идентитет. Обликот на носителот ја исполнува облеката, а бојата на кожата и косата се во интеракција со елементите на облеката. Големината на телото, исто така, влијае на значењето на облеката. Клејтон, Ленон и Ларкин (1987) открија дека облеката што ја носат женските модели со поголеми димензии се оценети како помалку модерни. Ова може да претставува проблем во маркетингот за жените со поголема големина преку каталози и реклами во списанија. Дали самите жени со поголема големина гледаат на плус-сајз моделите како помалку модерни од витките модели? Движењето на телото може да додаде значење на облеката. Во „Училиштата за кимоно“ Лиза Далби објаснува како движењето и држењето се неопходни за постигнување грациозна презентација на кимоно. Прикажувањето на истите движења додека носите модерен фустан прави поединецот да изгледа како гулаб и незгоден. Бројни карактеристики на носителот можат да влијаат на толкувањето на значењето на облеката. На пример, дамка од сладолед на кошулата на мало дете може да се сфати како симпатична или забавна, но можеби не е толку симпатична за 42-годишник. Размислете за црвената боја, на пример. Црвената боја е соодветна за традиционалните кинески невестински фустани, но што би пренело значењето на црвеното во фустанот на американската невеста? Слично на тоа, светло црвената боја е традиционална боја за погреби во Гана, Африка, но обично не е соодветна боја за носење на погреби во САД. Во „Индија ја испитува бојата на убавината“, Тим Саливан известува дека посветлата боја на кожата во Индија се смета за убава и знак на повисока социјална каста. Облеката ни помага да ги дефинираме социјалните ситуации. Некои социјални критичари стравуваат дека инвазијата на лежерното облекување во деловните организации ќе ја деградира сериозноста и професионалноста на деловните интеракции, додека многу работници уживаат во релаксираниот тон поставен во „случајните денови“. Слично на тоа, забавата на која секој носи смокинг и свечени тоалети може да има поинаква атмосфера или дефиниција од забавата на која сите носат маици и фармерки. Сумирајќи го моделот на облека во контекст, не се поединечни бои или парчиња облека кои доминираат во изгледот за да создаваат значења. Како сите елементи се комбинираат на телото во културен контекст е од клучно значење за значењата. Како

230

што нагласија Роуч-Хигинс и Ајчер (1992), облекувањето е склоп. Како носителот ја користи облеката и другите компоненти на облекувањето во контекст го прави облекувањето значајно. Денешниот културен „момент“. Сегашната ситуација во американската култура во голема мера го обликува начинот на кој потрошувачите собираат изгледи и испраќаат пораки преку облекување. Карактеристиките на американската култура, како и многу култури низ светот, на крајот на дваесеттиот век а почетокот на дваесет и првиот век понекогаш биле нарекувани „постмодерни“ (Гитлин, 1989) Нема да се обидеме прецизно да одредиме кога започнал постмодернизмот, да претпоставиме дека сега е тотално во секој поглед различен од претходните епохи или да следиме филозофските или политичките основи на постмодерната теорија; терминот е корисен за сумирање на некои денешни трендови во потрошувачкиот живот. Morgado (1996) темелно ги анализира постмодерните влијанија врз облекувањето. Ќе го фокусираме нашиот поглед на четири карактеристики на потрошувачката култура-еклектицизам, носталгија и симулација кои се рефлектираат во тоа како ги купуваме и презентираме нашите појави денес. Постмодерните појави се еклектични по тоа што потрошувачите често мешаат и спојуваат разновидна низа стилови и влијанија во кој било изглед или низ гардероба. На пример, ткаенините инспирирани од Африка (кенте крпа) се шијат во американски стилови; џемпер од алпака плетен во Перу може да се носи со фармерки. Потрошувачите и дизајнерите позајмуваат ткаенини, фризури, накит и разновидни симболи низ културите, што го прави пазарот за облека многу глобално инспириран (иако многу потрошувачи не го знаат потеклото и значењето на нивните позајмици). Постмодерните потрошувачи се склони да мешаат различни брендови и дизајнери во еден изглед и да купуваат делови и парчиња од ансамблот на низа нивоа на цени. Мешањето на Target и Gucci може да биде кул (Agira, 1999). Купувањето оддели и нивно мешање со разновидни додатоци е доста вообичаено. Потрошувачите се мешаат и совпаѓаат не само за да заштедат пари, туку и за да имаат поголема слобода во составувањето на уникатен изглед. Сузан Кајзер во „Идентитет, постмодерност и глобалниот пазар на облека“ опишува како потрошувачите активно го спојуваат изгледот за да „произведат идентитет“. Можеби затоа што постмодерната ера продолжува додека се движиме во нов милениум, луѓето би можеле да станат носталгични за минатото, бидејќи знаеме дека ги оставаме зад себе. Модните трендови имаат тенденција да ја истакнуваат изминатата деценија на секои неколку години. Во моментов, разгорените панталони се инспирирани од ѕвонарите од 1960-тите и 1970-тите. Боење со врзување, популарно во 1960-тите, повторно се појави во доцните 1980-ти и раните 1990-ти. СИМБОЛИ ВО УЧИЛИШТЕ Пред повеќе од три децении, Врховниот суд пресуди дека учениците не ги отфрлаат „своите уставни права на слобода на говор или изразување пред вратата на училиштето. За да се забрани изразувањето на учениците - било да е тоа говор, носење

231

црни ленти како знак на протест или носење амблеми на знамето на Конфедерацијата како знак на регионални или етничка гордост претставници на училиштата мора да укажуваат на повеќе од „недиференциран страв или страв на нарушување“. Наместо тоа, тие мора да укажат на докази дека имаат причина да предвидат дека изразот „суштински ќе се меша во работата на училиштето или ќе ги попречи правата на другите ученици“. Идентитетот, постмодерноста и глобалниот пазар на облека. Денес, посетата на друга земја-или дури и на друг град или држава во нашата земја-често предизвикува изненадувања кога се набљудува тоа каква капа е достапна за купување, каква капа всушност носат луѓето, а во некои случаи, најважно - како се луѓето носејќи го тоа што го носат. На пример, може да се видат истите основни производи насекаде, но се носат на различни начини. Фармерки, бејзбол капи, маици или други прилично основни предмети може да се носат на многу различни начини: тесни или широки; обликувани на различни начини; напика или лабава; и слично. Значи, не е само она што го купуваме, туку и како го носиме она што го купуваме, што го изразува нашиот идентитет: односно кои сме и како се гледаме себеси во секој момент од времето. Ние можеме да ги обликуваме овие идеи во однос на себе како поединци, како и на групите и заедниците на кои припаѓаме, па дури и на нациите или општествата во кои живееме. Идејата дека стиловите на изгледот или „изгледот“ се преговараат додека луѓето меѓусебно влијаат врз тоа што да носат и како да го носат е фундаментална во разбирањето на општествените процеси на модата (Kaiser, Nagasawa, & Hutton, 1991; Kaiser, 1997). Местата и заедниците исто така имаат идентитети. Вториот, всушност, повеќе не е ограничен на географска локација. Глобалните технологии, светското производство и дистрибуција на облека и циркулирањето на стилски слики преку националните и културните граници, сите придонесуваат за она што може да се окарактеризира како поголемо, комплицирано преговарање за глобален стил или меѓународен фустан (Eicher, 1992). Избор. Еклектицизмот е нула степен на современата општа култура: се слуша реге, се гледа вестерн, се јаде храна од Мекдоналдс за ручек и локална кујна за вечера, се носи париски парфем во Токио и „ретро“ облека во Хонг Конг. (Лјотард, 1988). Изборот често се смета за потпора на слободата. Во глобален контекст, желбата и достапноста на стоки за широка потрошувачка се поистоветува со напредок. Во голема мера, слободата и демократијата се поврзани со неограничен опсег на опции на потрошувачкиот пазар. И на капиталистичкиот пазар за облека, опсегот на избор е огромен бидејќи стоките се произведуваат и дистрибуираат низ целиот свет. (Често, текстилот и облеката се првите производи произведени во нациите кои ги преземаат првите чекори кон станување поиндустриски.) Асортиманот на стилови, бои и текстури е огромен, ако не и огромен. На пазарот за облека, барем во индустријализираните земји, светот е на дофат на раката. Уште еден тренд се чини дека е во спротивност со оваа идеја за зголемена разновидност на пазарот. На некој начин, постои глобализација на стилот, при што некои погледи (често оние поврзани со западниот капитализам, модерноста и демократијата) имаат најголема глобална моќ. Во исто време, изборот во одредена продавница или заедница се чини

232

дека е зголемен, црпејќи (и често присвојувајќи) сите видови културни и субкултурни традиции и иновации. Оваа тенденција и кон зголемена разновидност во географските локации и хомогенизирачки ефект на локациите претставува глобален парадокс. Сепак, каталозите што ги полнат поштенските сандачиња на потрошувачите од средната класа им пркосат на какви било проблеми со географскиот пристап. Самиот концепт на избор станува покомплициран и потежок за толкување. Конфузија. Културата е во процес на рециклирање: сè е спротивставено на сè друго затоа што ништо не е важно. (Гитлин, 1989) Постмодерниот еклектицизам може да поттикне двосмисленост. Културата на САД, на пример, не испраќа директни пораки за тоа што е модерно. Бомбардирани сме со разновидни секојдневни изгледи на луѓето околу нас (интензивирани во урбан контекст), стоки во продавници, слики рекламирани и промовирани во модни списанија, стилови на изглед што ги гледаме во филмови и телевизиски ситкоми, каталози по пошта и музички спотови . Креативност. Според францускиот социолог Жан Бодријар (1975), не е толку важно да се биде јас, колку да се произведува јас. Да се консумира значи повторно да се произведува. Дел од она што го произведуваме како потрошувачи се нашите стилови на изглед. Покрај неговата врска со зборот factio, терминот мода потекнува и од латинскиот facere, што значи „да се направи или да се направи“. Користејќи ја модата како глагол или процес на овој начин, можеме да размислиме како обликувањето на стилот на изгледот е еден начин - визуелен и креативен начин на производство на идентитет. Во афроамериканската култура, терминот „стил“ често се користи слично како глагол или процес, на начин што имплицира дека стајлингот е начин на производство не само идентитет, туку и чувство на заедница со другите (Хол, 1993). Односно, тоа станува процес на создавање културна врска со другите. Би можеле да се расправаме за тоа дали е поверојатно или не да експериментираме со нашите стилови на изглед, а со тоа и со нашите идентитети, во постмодерниот контекст. Дали нашето сегашно ниво на „производство идентитет“ е рекордно високо, историски гледано? Историчарката за облека Рејчел Панабекер (1997) сугерира дека иако се чини дека постојат некои уникатни аспекти на модерниот изглед, тие треба да се испитаат во контекст на поголемите историски трендови. Можеби ќе можеме да дојдеме до некоја форма на синтеза преку нови слики, нови „социјални уредувања“ и нови начини на гледање на себе. Се надеваме дека таквото решение ќе биде пољубезно и понежно кон жените, етничките малцинства и луѓето од земјите во развој. Ние сме на критичен момент во нашето глобално општество, а модата игра удел во обликувањето и дефинирањето на овој момент. Свесно или несвесно, ние сме и потрошувачи на стоки и производители на идентитет додека управуваме со нашите појави и продолжуваме да се создаваме себеси и нашите заедници. Со зголемена свест за политиката на идентитетот, глобалните нееднаквости и индустриските и медиумските влијанија, можеби можеме да создадеме и нови, посложени сфаќања.

233

13. Додатоци Покрај облеката, артефактите како накит, очила за очи, колонска вода и шминка се привремени или мобилни аспекти на физичкото украсување кои обезбедуваат индиции за нашите личности, ставови и однесувања и кои невербално им пренесуваат нешто за нас на другите луѓе (Брајтенбах, 2005; Кримбл, 2012; Роберти и Сторч, 2005; Тигеман и Голдер, 2006 година). Може да помислите на пирсинг или тетоважа како артефакт или форма на украсување на телото; сепак, претпочитаме да размислуваме за тоа на овој начин: Артефактите се привремени - можете да го извадите накитот или да ја измиете шминката од лицето. Додека некои тетоважи, како што се тетоважите со Хена, се привремени, повеќето се трајни. Повеќето пирсови се трајни, освен ако дупката поминува без накит доволно долго за да заздрави затворена. Така, во повеќето ситуации, пирсингот и тетоважите се постојани; затоа, претпочитаме да ги гледаме како модификации на телото и ќе разговараме за нив во следниот дел од ова поглавје. Засега, да разгледаме неколку категории на артефакти и како тие комуницираат невербално. Најчестиот артефакт што ми паѓа на ум е накитот. Колкумина од нас носат накит оваа секунда, додека ја истражуваме оваа тема? Прстени, нараквици, накит, часовници, манжетни, ѓердани, обетки, прстени за нос, иглички и така натаму се примери за накит што многумина од нас го носат секојдневно. Каква невербална порака испраќа накитот? Венчалните прстени служат како одличен пример за тоа како накитот може невербално да не информира за другите луѓе. Ако сме излезени во градот со пријателите на забавна вечер и забележиме привлечна личност низ собата, еден поим за да дознаеме дали е достапно е да бараме прстен. Ако забележиме прстен, нè наведуваат да веруваме дека нашата личност од интерес не е достапна. Од друга страна, ако не видиме прстен, можеби е во ред да му пријдеме, да му купиме пијалок на лицето и да побараме телефонски број. Сепак, предлагаме да се внимава овде, со тоа што некои оженети мажи во Соединетите држави не поседуваат или носат венчални прстени, додека многу, ако не и повеќето, мажени жени имаат. Одвојте момент за да размислите како накитот комуницира невербално. Како накитот го пренесува статусот? Дали Rolex часовникот пренесува различна слика од Swatch? Поинаква порака секако испраќаат дијамантите наспроти штрасовите. Што комуницира премногу накит - можна компензација за несигурноста за привлечноста? Некои луѓе во американската култура и во други делови на светот сакаат да носат крстови, обично како ѓердани или игли за ревер. Украсувањето на телото за да се прикаже соодветна личност вклучува и облекување ситници и накит. Прстените, на пример, пренесуваат специфични типови на пораки кои можат да се толкуваат само во културни контексти. Во западната култура, тие се носат за да пренесат работи како што се образовен статус (дипломски прстен), институционална припадност, брачен статус, атлетска моќ, социјален статус (дијамантски прстени), групна припадност, лични интереси итн.

234

Некои орнаменти, како што се попречни синџири, мониста и амајлии, се носат за да се пренесат значења од мистична природа. Сепак, почесто отколку не, носењето накит има цел на додворување. Кога жената Зулу ќе се заљуби, од неа се очекува да направи ѓердан со мониста што наликува на јака за затворање со закачена рамна плоча, која потоа му ја дава на својот додворувач. Во зависност од комбинацијата на бои и моделот на мониста, ланчето ќе пренесе специфичен тип на романтична порака: комбинацијата на розови и бели мониста во одреден дезен би ја пренела пораката „Ти си сиромашен, но јас те сакам исто“. Накитот и ситниците што ги облекуваме се знаци на Себност. Во семиотиката тие се гледаат како дел од „материјалната култура“ или системот на објекти кои, како знаци, пренесуваат специфични типови на значење во културни контексти. Сите култури, на пример, го делат верувањето дека одредени предмети поседуваат мистериозна моќ. Ова верување е основата на древниот алхемиски занает, дефиниран како уметност на трансмутирање на материјали што траеше долго во средновековниот век и продолжува да има некои приврзаници до ден-денес. Анимизмот е доказ дека луѓето ги гледаат предметите како знаци. Ова е причината зошто многу се зачувани и чувани на места што ги нарекуваме музеи. Слично на уметничките дела, тие се чувствуваат како одраз на човечките обиди да го обликуваат светот според сопствените услови и, буквално, да го „натераат“ да ги почитува човечките очекувања. Како што предложи Меклухан, предметите ја прошируваат човечката телесна структура. Автомобилот, на пример, многумина од нас го доживуваат како продолжение на нашиот телесен оклоп, така да се каже. Во јавниот свет на сообраќајот, тој создава простор околу физичкото тело што е неприкосновен како и самото тело. Интересно, но не и неочекувано, оваа перцепција не е ограничена само на нашата култура. Антропологот Басо открил дека западните апаши од источна централна Аризона исто така го перцепираат автомобилот како тело, дури и отишле дотаму што ги користат имињата на деловите на телото за да се однесуваат на аналогни делови од автомобилот: на пример, хаубата се нарекува „нос , фаровите „очи“, шофершајбната „чело“, областа од врвот на шофершајбната до предниот браник „лице“, предните тркала „рацете и рацете“, задните тркала „нозете“, предметите под хаубата „внатре“, батеријата „црн дроб“, електричните инсталации „вени“, резервоарот за гас „стомакот“, дистрибутерот „срцето“, радијаторот „бели дробови“ и цревата на радијаторот „цревата“. Технологијата на дваесеттиот век овозможи куклите да изгледаат толку живописно што често се користеа за да се илустрираат трендовите во стилот на облека и беа испраќани од една во друга земја за да се прикажат најновите моди во минијатурна форма. Впечатливите дизајнерски иновации кај куклите произведени помеѓу 1925 и Втората светска војна вклучуваат очи за спиење со трепки, дупчиња, отворени усти со ситни заби, прсти со нокти и кукли од латекс гумени кои можеа да пијат вода и да се навлажнуваат. Од 1950-тите, поврзаноста на животот како кукли со женското детство е дополнително вкоренет и со количината на произведени типови на кукли и со нивната промоција во медиумите.

235

Од нивното лансирање во 1959 година, куклите Барби, на пример, станаа дел од искуството на растење на многу мали девојчиња во Северна Америка. Патем, Барби го започна трендот на изработка на модерна облека и додатоци за кукли, а со тоа уште повеќе ја зголеми нивната човечка иконичност. Куклите сега веројатно повеќе ги рефлектираат трендовите во поп културата отколку другите предмети. Во 2000 година, линијата на кукли Bratz, на пример, беше претставена како трендовски, нов знак за „моќ на девојките“ на времето, комплет со улична облека и заводливи очи. Во една фраза, времињата се сменија и можеме да ги видиме промените во семиотиката на куклите. „Играчките сме ние“, како што јасно знае синџирот продавници со тоа име. Покрај накитот, очилата за очи (вклучувајќи ги и очилата за сонце) испраќаат и невербални пораки. На пример, луѓето кои носат очила често се перцепирани како поинтелигентни и поискрени, но и поглупави од оние без очила. Веројатно сте ја слушнале старата рима: „Момците не им даваат пропусници на девојките кои носат очила“, но дали е тоа сè уште така? Жените со очила може да се сметаат за паметни или студиозни, но очилата се исто така модна изјава. Се чини дека популарните стилови и форми на очила постојано се менуваат. Извесно време, очилата за очи со голема рамка беа во стил, а потоа не помина многу време кога послабите рамки и очилата без обрач почнаа да се гледаат како на колкови и кул. Начинот на кој луѓето користат и носат очила, исто така, испраќа невербални сигнали. На пример, луѓето кои ги џвакаат очилата може да бидат сфатени како нервозни и напнати. Луѓето кои ги туркаат очилата нагоре во косата или на челото може да испратат сигнал дека се подготвени да им се пријде - тие се обидуваат да остварат директен контакт со очите без да им го одвлекува вниманието на очилата. Исто како што споменавме за бојата на косата, очилата за очи може да се гледаат како артефакт на процесот на стареење. На многу луѓе со совршен вид во младоста им требаат очила, контакти или очила за читање кога ќе стигнат до 40-тите или 50-тите години. Луѓето кои носат очила за читање се интересни за гледање; тие често ги користат своите очила кога се обидуваат да артикулираат или да нагласат важна точка, во разговорот, како и во ситуации со јавно говорење.

Потоа, тука се и оние кои носат очила за сонце во затворени простории (како што се раперот Лил Џон и актерите Џек Николсон и Бил Козби). Каква невербална порака испраќа ова однесување? Една од можностите е дека оној што го носи не сака никој да види колку се крвави неговите или нејзините очи, што може да биде индикација за употреба на алкохол или супстанција. Друго толкување е дека оној што го носи прикрива црно око, што често е знак за физичко малтретирање. Друг став е дека им овозможува на носителите контрола врз другите луѓе - тие можат да ги видат вашите очи, но вие не можете да ги видите нивните. Или можеби едноставно веруваат дека тоа ги прави да изгледаат кул. Некои луѓе имаат медицински состојби кои ги прават нивните очи исклучително чувствителни на светлина; па тие воопшто не се обидуваат да испратат невербална порака - тие само се обидуваат да видат! Наставниците, обучувачите или кој било во ситуација со јавно

236

говорење може да ги сметаат членовите на публиката кои носат очила за сонце како непријателски, заканувачки или досадни. Одвлекувањето на вниманието на говорникот доаѓа од фактот што не знаете кој или што гледа, дали е заинтересиран или дури и дали е буден! Има нешто вознемирувачко во тоа што не можете да видите нечии очи, барем во американската култура, но внимавајте да не брзате да судите пред да ги знаете причините за нечии заштитници.

14. Невербално невизуелно Мирисна. Во раните месеци на 2004 година, беше објавено во печатот дека „Британски давател на интернет услуги планира да лансира уред за мирис кој може да се поврзе со компјутер, исто како печатач“ (The Times, приказна преземена од настанот на Ден). Уредот има дваесет основни ароми, кои со комбинирање можат да произведат 60 различни мириси. Мирисот е сигнал и сè уште еден од најкористените во еволуцијата на животот на земјата. Хемиските сигнали имаат предности (тие ги заобиколуваат пречките, пренесуваат низ темнината, имаат висока енергетска ефикасност и значителен опсег на пренос на информации) и недостатоци (бавен пренос, слабеење) - E.O. Вилсон, 2003 година. Суштинската улога на мирисот во животинскиот свет е позната уште од антиката. Аристотел ја забележал, како куриозитет, привлечноста на нивната пеперутка кон одредени мириси, но дури на крајот на 19 век францускиот ентомолог Жан Анри Фабре (1823-1915) покажал дека одредени видови машки пеперутки се привлечени од мирисот што произлегува од женката. Во моментов, етолозите ги проучуваат феромони, наречени и „социо-хормони“, со оглед на нивната улога во организацијата на брачниот живот. Терминот „феромони“ е воведен во речникот на биолошките науки во 1959 година и се однесува на испарливи и миризливи материи што ги лачат животните. Најпрво идентификувани кај инсектите, откриено е дека и цицачите лачат социо-хормони. Затоа, миризливите сигнали им служат на многу видови животни (мравки, глувци, пчели) за препознавање, одбрана, групирање, ориентација во просторот и, пред сè, за идентификација на сексуални партнери. Кај пчелите, на пример, феромоните го спречуваат развојот на други кралици и го поттикнуваат брачниот танц. Мушичката Drosophila melanogaster го избира својот партнер по мирис. Всушност, Чарлс Дарвин признал дека, во еволуцијата на видовите, мажјаците со најмногу мирис привлекуваат повеќе женки и, следствено, имаат повеќе потомци. Идентификацијата во генетската структура на фонацијата наречена главен комплекс на хистокомпатибилност (MHC) доведе до претпоставка дека луѓето исто така користат феромони како миризлив сигнал за да ја препознаат генетската сличност. Прифатено е - врз основа на истражувањето на N. Nicolaides (1974) дека секој поединец поседува специфичен мирис, „хемиски потпис“ и механизам за препознавање мирис на генетска сличност (R. Lewis, 1984), во секој од нив феромоните имаат улога . важно. Феромоните

237

се хемикалии кои „и служат и на ендокриниот систем за развивање на размена во телото (прајмер феромони) и за предизвикување итен одговор од целниот организам (ослободувачки феромони)“ - E.E. Filsinger и R.A. Фабс, 1985 година. Експериментите во детската култура ја истакнаа примордијалната миризлива чувствителност кај луѓето: помеѓу новороденото дете и мајката, врз оваа основа е воспоставена биунивокална врска од протерувањето на фетусот (R.H. Porter и J.D. Moore, 1981; R.H. Porter, J.M. Cemoch и Ф.Џ. Меклафлин, 1983). R. H. Porter и колегите (1981, 1983) откриле дека жените имаат способност да го идентификуваат мирисот на танкерот на нивното сопствено дете (во споредба со мирисот на други детски шипки) па дури и да го разликуваат мирисот на долната облека на нивните деца, момчиња или девојчиња. Во експериментите што ги открија, мајките точно го идентификувале мирисот на пелените на своето новороденче, дури и во услови во кои имале само краток контакт со новородените деца после породувањето. Други експериментални истражувања покажаа дека новороденчињата го препознаваат мирисот на мајчиното млеко на возраст од еден месец (M.J. Russel, 1976). Два дена по раѓањето, децата не успеваат со таков перформанс, но по една или две недели успеваат доста добро, а на возраст од шест недели успехот е целосен (M.J. Russell, 1976). Мирисната врска мајка-дете се намалува како што детето расте: на возраст од 2-3 години, приближно 70 проценти од децата го препознаваат мирисот на мајката, а кога ќе наполнат 4 години, само 50 проценти имаат таков перформанс. Психологот Х. Монтанер, кој го открил ова експериментално, цени дека мирисот има одлучувачка улога во емотивната врска помеѓу мајката и детето. Досегашните психолошки, социолошки и медицински истражувања се приближуваат кон овој заклучок. Истрагите мора да се продолжат, бидејќи сè уште не се произведени непобитни докази во врска со природата на одговорот на миризливите дразби: дали одговорите се вродени или научени? Она што може да се каже е дека „социјалните односи делумно се засноваат на физиолошки процеси, а хемиската комуникација преку мирис не може да се игнорира како механизам“ (E.E. Filsinger и R.A. Fabes, 1985). Во 1952 година, Жак Ле Магнен открил дека жените се почувствителни од мажите само на одредени миризливи материи (на пример, мирисот на оксадолид). Мирисната чувствителност на жените се зголемува за време на менструалниот циклус, достигнувајќи го највисокиот праг во моментот на овулацијата. Зголемената миризлива чувствителност на жените не е евидентна дури по пубертетот и до менопаузата. Некои истражувачи дури сметаат дека мирисот е вистинска секундарна сексуална карактеристика. Олфакторната хиперсензитивност се зголемува кај трудниците, што ги објаснува нападите на повраќање за време на бременоста. Интересен е и наодот за разликата во флуктуацијата на миризливата чувствителност кај мажите и жените: мирисната осетливост кај жените е поизразена наутро отколку навечер, додека кај мажите олфакторната чувствителност е максимална попладне. Дали овие податоци од истражувањето имаат некакво значење во невербалната комуникација? Одговорот може да биде само позитивен.

238

Примените на студиите за миризливата чувствителност и улогата на нивните мириси во општествениот живот, вклучително и невербалната комуникација, воопшто не се безначајни - како што видовме. Донекаде е тешко да се постигнат и затоа што сè уште не е постигната соодветна класификација на мирисите. Не знаеме добро што значи „пријатен мирис“ или „непријатен“, „лут мирис“ или „кисело“, „свеж мирис“ или „застоен“ итн. Променливоста на вреднувањето на мирисите од една личност до друга и од една култура во друга покренува пречка, која не е лесно да се надмине, во обидот да се класифицираат мирисите. Често, објективната содржина на мирисот се заменува со емоционалниот тон на мирисното чувство. Во врска со ова, Чарлс С. Пирс (1990) ја забележа тенденцијата на мирисите да се претставуваат себеси, како и нивната моќ да ги донесат на ум, преку асоцијација, психо-моралните квалитети: „Омилениот парфем на една дама ми се чини дека е донекаде доследен на нејзиното духовно битие. Ако не користи ниту еден, нејзината природа ќе биде лишена од мирис. Ако користи парфем од темјанушки, таа самата ќе ја има истата финес и деликатес. две жени кои користеа парфем од роза. Едната беше уметник, стара девојка, голема дама, другата беше млада жена, мажена, многу бучна и многу иритирачка. Чудно, сепак, изгледаа слично. Што се однесува до оние кои го користат парфемот од хелиотроп, франгипан итн., колку што знам за нив, тоа ми е доволно. Несомнено, постои суптилна сличност помеѓу парфемот и впечатокот што го добивам за женската природа“. Германскиот филозоф и социолог Георг Зимел верувал дека „многу од оние кои би биле спремни да направат важни напори и жртви за доброто на обесправените класи, сепак, не се помируваат за ништо на светот со директен контакт со оние што мирисаат на потта. на чесната работа“ (апуд С Дунгачиу, 2003). Идејата за социјална дискриминација заснована на мирис беше преземена од американските социолози Гејл П. Ларџи и Дејвид Р. Вотсон (1972), кои истакнаа дека социјалните и расните предрасуди го имаат како лажно оправдување „лошиот мирис“ на селаните, работниците. црнците или Евреите и, додаваме, Ромите. Како и во случајот со физичката убавина, мирисите создаваат ореол: кој мириса добро е добар. Управувањето со впечатоците преку мириси се заснова на овој стереотип. За да мирисаат на општествено прифатливо, општествените актери имаат на располагање две фундаментални практики: дезодорирање (миење со сапун, гаргарање со миење уста, миење заби) и миризба (користење лосиони и парфеми). Гејл П. Ларџи и Дејвид Р. Вотсон (1972), дискутирајќи за двете практики во длабочина, забележуваат дека „миризливиот идентитет е поврзан со расната, класната и сексуалната идентификација; а употребата на парфеми е тесно поврзана со презентацијата и манипулацијата со овие идентификации“. Хрономијата или перцепцијата и значењето на користењето на времето, со силна културна конотација. Оваа невербална комуникациска димензија потекнува од студиите на Едвард Т. Хол (1988), кој прави разлика помеѓу линеарно, монохроно време, со прецизни историски (модерност) и културни (северо-источна Европа, северноамериканскиот простор) рамки, соодветно. полихронична, нелинеарна.

239

Надвор од двете претходно споменати пози и нивната културна конотација, Хол прави разлика помеѓу техничко време, формално време и неформално време. Техничкото време не е важно за хроничниот код, но формалното време обезбедува информации и за културната рамка, за конкретната ситуациона рамка и за аспектите поврзани со личноста на засегнатите поединци. Во насока на истражување од областа на вербалната комуникација, во однос на способноста за соодветно користење на јазикот во различни контексти, беше предложен и изразот невербална компетенција за комуникација. Компетентноста за невербална комуникација (невербална комуникативна) е дефинирана од Николас О. Јунгхајм (2006) како дел од комуникациската компетентност и вклучува способност да се толкуваат невербални елементи и да се апелира до нив да ја нагласат/зајакнат вербално изразената порака. што за Howard S. Friedman, Ronald E. Reggio и Daniel F. Castella (Chelcea et al., 2005), невербалната компетенција за комуникација (овој пат невербални вештини) означува емоционална експресивност и самоконтрола. Згора на тоа, тргнувајќи од идејата дека во рамките на вербалната комуникација, јазикот ја обликува културата и од овие резултати произлегува одредена непроѕирност меѓу јазичните заедници, според хипотезата на Сапир-Ворф за културен релативизам, Меккваил ја лансира идејата за постоење на некои паралингвистички заедници (McQuail, 1999) тој модел на ниво на други културни кодови, без да се совпаѓаат границите на лингвистичките и паралингвистичките заедници. Тактичност. Вреди да се спомене посебното значење што тактилната комуникација го има стекнато кај луѓето. Иако напредните држави на денешниот свет не се „тактилни општества“, допирот меѓу поединците продолжува да претставува значајна социјална врска. Цивилизираните луѓе продолжуваат да се ракуваат кога се среќаваат, современите љубовници, како и старите љубовници, се прегрнуваат, а мајките го прегрнуваат своето сакано потомство. Стенли Џонс и Елејн Јарброу се обидоа да ги класифицираат функциите на тактилната комуникација, разграничувајќи пет главни класи: Допири кои пренесуваат позитивни емоции. Мајката која дои, возрасната личност која милува расплакано дете за да го смири, шефот кој те тапка по рамо за да те охрабри (во тежок момент), човекот кој топло ти подава рака за да ја изрази својата благодарност за гест направен во неговата наклонетост, девојката или сопругата што ве бакнува се само неколку примери на тактилни врски кои изразуваат приврзани чувства. Разиграни допири. Обдарени со изразен метакомуникативен потенцијал, тие ја олеснуваат интеракцијата, без истовремено да ја ангажираат одговорноста на допирачот за чинот на допирање, што често има тешки последици. Шегата или шлаканицата имаат сосема различни конотации од истите гестови направени со сета сериозност, што не значи дека се лишени од комуникациска вредност, туку само дека пренесуваат нешто друго, често чувство на блискост, другарска солидарност што големиот „сериозен „Гестовите се помалку способни да го соопштат тоа.

240

„Контролни“ допири, насочени кон насочување на однесувањата, ставовите или дури и чувствата на допрената личност. Мал тактилен сигнал може да го привлече вниманието на соговорникот да не погледне, бидејќи може да го поттикне да се тргне настрана, да побрза или, напротив, да остане на место. Во повеќето случаи, постигнувањето контрола вклучува однос на доминација и, како таков, може да се спроведе само еднонасочно. Личноста со повисок општествен статус или онаа која ја игра улогата на надреден во дадената комуникациска ситуација е универзално препознаена, во сите култури, како посоодветна од другата да го допира соговорникот. Работникот што ќе го тапка по рамо од неговиот шеф, генерално ќе се чувствува поласкан од ова тактилно внимание, додека истиот гест што доаѓа, овојпат, од првиот ќе се смета барем за несоодветен. Не треба многу да размислуваме за да можеме да одговориме на прашањето: „Кој од членовите на паровите наставник-ученик, доктор-пациент, полицаец-деликвент, директор-секретар има склоност да го допре другиот? (Во вториот случај, на социјалната компонента се додава и специфичноста на тактилниот однос маж-жена, кој исто така се изговара асиметрично: на мажот му е дозволено да ги допира жените за време на разни секојдневни активности, додека допирањето на мажите од страна на жените секаде се толкува. како сексуална покана. Лесно е да се види дека ова второ правило е посилно од првото, бидејќи не е доволно да се биде шеф за да можеш да ги допираш мажите под тебе без да бидеш осомничен за „сексуално вознемирување“). „Ритуалниот“ допир. Најпознато и најчесто користено е ракувањето како знак на поздрав при средба и при разделба. Гестот има повеќе импликации отколку што изгледа и добива безброј форми. Ставовите на доминација, еднаквост или потчинување се соопштуваат преку положбата на раката на оној што го иницира гестот за поздравување, при што дланката е ориентирана надолу, странично во втората и горе во последната. Силата со која се ракува со раката е исто така значаен параметар: агресивните луѓе брутално ви ги кршат прстите, додека слабите, со слаба волја, апатични типови подаваат млитава рака во таканаречениот стил на „мртва риба“. Емоционалната вклученост е нагласена со учеството на другата рака, која може да соработува со десната рака при држење на раката на партнерот во систем на „ракавица“ или да ја стегне подлактицата или раката на партнерот во положба која е висока колку што е посакувана. да се пренесе поинтензивно чувство на блискост, солидарност или сочувство. Политичарите го практикуваат стилот „ракавица“ дури и при првиот состанок, што меѓу обичните поединци може да изгледа несоодветно или сомнително, вака третираниот може да се посомнева во скриена намера зад овој гест, премногу срдечна за прв контакт. Ракувањето е присутно и на официјалните средби. Може да се претпостави дека тоа потекнува од древниот обичај на бакнување рака: кога и двајцата учесници се обидуваат да ја бакнат раката на партнерот и, во исто време, се спротивставуваат на сличниот обид на вториот, резултатот е ритмичко движење од тој вид. денес додава повеќе топлина на гестот за добредојде.

241

Распространетоста и општественото значење на бакнувањето на раката како знак на обѕир и покорност се намалува како што се движиме од Исток, каде што уште од античко време се практикувало да се бакнуваат нозете на луѓето поставени на врвот, кон Централна Европа и Америка. каде што дури и традицијата како мажи да бакнуваат женски раце практично исчезна, гестот денес се толкува во смисла на сексуална агресија. Спротивно на тоа, бакнувањето во образ кога се среќавате со блиски луѓе сè уште е во употреба. Сепак, точно е дека има тенденција да се претвори во едноставен допир на спротивните јаболчници, „штракањето“ на усните во воздух, навика веројатно поради жените со кармин кои не се спремни да се мачат со нивната шминка. Се разбира, бакнувањето во образ на состаноците е вообичаена практика кај блиски познаници, роднини и љубовници, но овие вторите јасно се разликуваат од другите по детал поврзан со територијалниот инстинкт. Физичката оддалеченост помеѓу двајца луѓе во интеракција е тесно поврзана со видот на врската воспоставена меѓу нив. Во оваа смисла, областа која се перципира како најинтимна и во која условите на пенетрација се многу строго „законски“ е онаа што се протега во радиус од 15 cm околу нашето тело. Набљудувајќи го внимателно начинот на кој љубовниците се бакнуваат во образот, од една страна, а блиските (роднини, пријатели), од друга страна, ќе откриеме дека, иако физички контакт на епидермисот се случува и во двете ситуации, во таа од вториот случај, карлицата на учесниците се одржува, за време на бакнежот, на „канонско“ растојание од 15 см, надвор од просторот резервиран за максимална интимност. Бакнежот меѓу љубовниците исто така беше предмет на посебно истражување. А.Кендон, кој го снимал однесувањето на младите парови во парковите, со скриена камера, дошол до заклучок дека ритуалот на бакнување го контролира и режира жената, која преку нијансирана емисија на мимички сигнали го стимулира или обесхрабрува мажот. се приближува. Тој не се обидува да ја бакне својата партнерка додека не добие од неа „слободна пропусница“ претставена со таканаречената sourire fermé („затворена насмевка“), специфична поза на лицето во која веѓите мируваат, очите се отворени. а устата затворена, со затегнати усни, од кои горната е малку вовлечена, како при насмевка, па оттука и името на изразот. Наместо тоа, кога таа се намурти, се насмевнува со полуотворена уста и покажува заби, тој не смее да ја бакне. Доколку, сепак, ги затвори очите, ги подигне веѓите и малку ја отвори устата, а аглите на усните се насочени благо надолу, се очекува да следи долг и страстен бакнеж, доказ дека партнерот, кој се чини дека има иницијатива во оваа област е само почитување на поканите или невербалните наредби на девојката). Допирање за други цели освен за вистинска комуникација. Тоа може да има мноштво форми, од поддршка на лице кога влегува или излегува од возило, до допирање на челото за да се процени температурата на болно лице или зглобот за да му го одреди пулсот. Дури и ако целта е различна, во повеќето од овие случаи се пренесуваат и афективни информации, бидејќи гестовите кои вклучуваат физички контакт секогаш вклучуваат присуство на чувство, било позитивно (грижа за ближниот, почит, грижа) или негативно (скриено непријателство на неговиот лице).

242

Тактилниот канал ја демонстрира својата супериорност во однос на миризливиот канал и преку можноста преку него да се пренесува не само афективна информација (примерите погоре се однесуваа на позитивни чувства, но се подразбира дека омразата или презирот може да се пренесат и тактилно, можеби со шлаканици или со различни методи на борба од рака на рака), но и сè друго, со помош на код прецизен како пишувањето. Слепите денес имаат пристап до знаење од сите области и можат да се посветат на научна или учителска кариера: познатиот руски математичар Л.С. Понтреагин предаваше топологија на Универзитетот во Москва, композиторот Хоакин Родриго - музичка историја на Универзитетот во Мадрид. Пронајдокот пишување за слепи обично се поврзува со името на францускиот учител Луј Брај (1809-1852), кој го изгубил видот на рана возраст (како резултат на несреќа во детството), но треба да се забележи дека тој само го усоврши системот предложен од наставникот по калиграфија Валентин Хауј (1745-1822), автор на референтното дело Essai sur l'education des aveugles, Париз, 1786 година. Брајовиот метод вклучува бинарно кодирање на букви и броеви, а идејата е донекаде сличен на оној на древните келтски списи. Оригиналноста на процесот се состои во употреба на само еден тип на знак, а нивното отсуство се смета како дополнителен знак. Слично, во Брајовото писмо, мало испакнување кое се практикува на крут лист и кое може да се „чита“ со помош на прстите претставува еден од двата елементи на бинарниот код, а вториот е отсуството на соодветниот знак во очекувана позиција. Практично, на секоја буква или број се доделуваат 6 позиции распоредени во форма на правоаголник со мала хоризонтална основа. Секоја од означените позиции може да биде окупирана со испакнување, со што се постигнува број од 26 = 64 можни комбинации, доволни за кодирање букви, бројки, интерпункциски знаци и неколку други корисни знаци (брајова азбука има, меѓу другото, и заслуга да има воведе лесна за употреба нотација за музички партитури).

15. Паравербална комуникација Парајазикот е поддржан со вербална комуникација и е составен од воочливи елементи кои особено го говорат или пишуваат зборовите. Во границите на усната комуникација, елементи на парајазикот се ритамот, интензитетот, јачината, квалитетот и звуците што ги покриваат паузите во говорот, а во оние на писмената комуникација, големината, обликот и квалитетот на буквите, редоследот по кој се нанижуваат реченици, распоредот на редовите на хартијата за пишување, присуството или отсуството на стереотипи итн. Во продолжение ќе се ограничиме на кратка презентација на паравербалните знаци во усната комуникација. Темпото на говор може да се оцени од страна на квалификаторите брзо или бавно и може да биде поврзано со одредени емоции, чувства или ставови. На пример, брзото темпо може да укаже на страв, стрес или лутина, а бавно темпо, депресија или лутина.

243

Интензитетот на говорот се однесува на тоа колку е висок или низок гласот на говорникот. Различните степени на јачина на гласот може да бидат предизвикани од одредени ментални состојби или може да бидат конститутивни за говорникот. Во двете ситуации, интензитетот на гласот ја означува енергијата што ја врши говорникот за време на комуникацијата и влијае на приемчивиот став на адресатот, предизвикувајќи му задоволство или незадоволство. Јачината на гласот - висока или ниска - може да ги нагласи менталните состојби или карактеристики на личноста на говорникот. Во зависност од контекстот, силниот глас може да се толкува како знак на сила, храброст или самодоверба, но и како индекс на непромисленост или волунтаризам. Од друга страна, слабиот глас може да се смета за показател на страв или несигурност, но и знак на трпение или снисходливост. Квалитетот на говорот сигнализира афективни аспекти и има големо влијание врз комуникацијата, одредувајќи го во голема мера приемчив став. Така, медениот глас што го негуваат некои свештеници, некои од нивните слушатели го поврзуваат со лицемерие, рчечкиот глас на политичарот го истакнува демагогот во создавањето, а рапавиот глас на жената може да фрли сенка на сомнеж врз нејзината чест. Во сите овие случаи, склоноста за слушање е сериозно загрозена. Звуците што ги покриваат паузите во говорот се повикани да му дадат одмор на говорникот за размислување. Велиме „звуци за покривање“, иако во некои ситуации празнините во говорот очигледно се пополнети со зборови или фрази. Како професор по логика, често ја критикував навредливата употреба на инференцијалниот показател „затоа“, уште повеќе ако се става на почеток на независна реченица. Всушност, критиката е само делумно оправдана: предлагачите не се обидуваа да ми го свртат вниманието на фактот дека формулираа образложение, поточно, дека тоа ја следи логичната последица од претходно кажаното, туку пополнуваа празнина во сопствениот говор (давајќи си време да размислуваат, да ја подготват неговата порака). Звучниот комплекс „така“ беше лишен од каква било вербална компонента, многу добро можеше да се замени со други „звуци за полнење“ („нели?“, „хмм“, „ухх“, „добро“, „знаеш ли? ?“ итн.) или со еквивалентни гестови, како што се распоредување прамен од косата, бришење на челото со шамиче, пиење од чашата со вода на масата или подигнување на гласот. Сепак, забележуваме дека само во зависност од контекстот можеме да одлучиме кои звуци ги покриваат паузите во говорот. УСНА КОМУНИКАЦИЈА Под конфузниот чадор на поимот усна комуникација се и елементи поврзани со звучниот израз на човечкиот глас и елементи поврзани со значењето на зборовите. Во оваа смисла, може да се направи разлика помеѓу два типа на јазик, длабоко различни по природа, но тесно поврзани: (1) паравербален јазик или она што луѓето го комуницираат преку гласот (гласност, интонација, ритам, тоналност, акцент, паузи) и преку вокални манифестации без

244

вербална содржина (смеа, повишување глас, стенкање, воздивнување, грофтање, плескање, завивање, викање , свирежи итн.); (2) вербален јазик или она што луѓето го комуницираат со кажување и дешифрирање на значењето на зборовите. Во светлината на оваа дистинкција, евидентен е статусот на компонента на усната комуникација која се припишува на вербалната комуникација. Оралната комуникација има многу предности во однос на писмената комуникација: (1) говорникот може да го набљудува вашиот соговорник и да интервенира на лице место со промени, и на ниво на паравербален и вербален јазик, за да ја направи комуникацијата поефикасна.

(2) оралноста дозволува „логична и непосредна игра на прашања со одговори, во спонтан и флексибилен развој“ (3) оралноста „обезбедува најплодна почва за манифестирање на убедливи и манипулативни однесувања“, нагласува „харизмата и способноста за убедување и влијание врз луѓето“. Силната врска помеѓу параговорната и вербалната порака се преведува во тоа дека интервенцијата на првата предизвикува засилување, слабеење, искривување или откажување на значењата на изговорените зборови. Затоа, луѓето кои сакаат да влијаат или да ги контролираат оние околу нив, да ги охрабрат или заплашат, да го наметнат својот авторитет и да ја задржат својата контрола, да добијат одобрение или одбивање од соговорниците, мора да научат да се справуваат со паравербалната порака. Човекот додека зборува, открива огромна количина на информации за себе, но не толку преку зборови колку преку глас. Со менување на тоновите на гласот, можеме да се спротивставиме на монотонијата и да го насочиме вниманието на слушателот. Зголемените тонови изразуваат доза на сигурност, додека опаѓачките флексии ја пробиваат несигурноста. Кога сакаме да покажеме доверба и компетентност, кога сакаме да привлечеме внимание и да бидеме убедливи, психолозите препорачуваат користење на „родителски тон“. Кога не нè сфаќаат сериозно, кога гледаме дека не сме многу успешни во убедувањето и не можеме да се наметнеме пред другите, време е да се запрашаме дали тонот што го усвоивме не е детски. Променувањето на јачината на гласот е уште една техника која мора да ја научиме да ја совладаме бидејќи ни помага да доминираме или да бидеме доминирани. Секој од нас може да го направи тоа подобро или полошо, во зависност од волуменот на белите дробови, капацитетот на градниот кош, квалитетот на гласните жици, начинот на кој го контролираме дишењето, положбата на телото итн. Елементите кои не мора ни припаѓаат во корекција на јачината на гласот, но кои мора да се земат предвид доколку сакаме да бидеме слушнати и слушани се големината на просторијата, големината на публиката и звуците во позадина.

245

Артикулацијата е уметност на разбирливо зборување и правење соодветни звуци користејќи ги усните, вилицата, забите и јазикот. Дикцијата зависи од правилната и целосна артикулација на согласките и чистиот изговор на самогласките. Оние на кои природата не им помогнала многу и секогаш зборуваат нејасно, нејасно или пелтечејќи, не може да се посомневаме дека усвоиле каква било комуникациска стратегија, но говорникот кој обично зборува нејасно и кој одеднаш станува нејасен во одредени области од неговиот говор, нека се разбере дека или тој не е сигурен во тоа што го кажува, или не му се допаѓа тоа што го кажува, или едноставно има што да крие. Понекогаш, иако немаме проблеми со артикулацијата, можно е да немаме добар акцент. Се однесува на поинтензивен и повисок изговор на слог во збор или збор во синтаксичка група. Акцентот игра важна улога во менувањето на значењето на зборовите и поттикнувањето на колатералните пораки на оние што се пренесуваат со зборови. Говорниот ритам се дава со бавно (околу 200 слогови/минута), нормално (околу 350 слогови/минута) или брзо (околу 500 слогови/минута) прогресија на изговорените зборови. Добриот говорник мора да ја менува брзината на изговарање на зборовите според содржината и општата важност на пораката. Паузите помеѓу зборовите и речениците пренесуваат индиции и за намерите и дискурзивните ставови на говорникот, како и за неговите афективни состојби. Кратките паузи ги делат идеите во реченица, а долгите го означуваат крајот на речениците. Премногу долгите паузи можат да ја заморат публиката, кратките и добро поставените му даваат на слушателот чувство на активна вклученост. Се прават тактички паузи пред зборовите или идеите кои заслужуваат да бидат нагласени, други воопшто не го таргетираат соговорникот, туку потребата од момент на медитација, на паметење. Има и паузи поради срам, кога единствено што можеме да се надеваме е нашиот соговорник да земе збор.

16. Вербална комуникација Вербалната комуникација се одвива низ призмата на артикулираниот јазик и им припаѓа исклучиво на човечките суштества. Во центарот на загриженоста во однос на вербалната комуникација е, според тоа, проучувањето на јазикот, со сите аспекти што произлегуваат од ова, пристапувајќи од оваа перспектива, на предметот на проучување на општата лингвистика. Во оваа смисла, важно е прво да се укаже на разликите помеѓу јазикот, говорот и јазикот. Според зборовите на Фердинанд де Сосир (1972), јазикот го претставува „социјалниот производ седиментиран во нечиј ум“, социјален систем кој постои во колективот како збир на отпечатоци од прсти кои го означуваат мозокот на секој поединец. Јазикот е споредлив со лист хартија, кој содржи мисла на реверсот и звук на задната страна, што значи дека тој претставува посредник помеѓу замислената содржина и звучниот израз. Ажурирањето на јазикот се врши преку говор. Говорот има личен и променлив

246

карактер и ја претставува конкретната страна на спроведувањето на јазичниот потенцијал на поединецот. Јазикот е збир на јазикот и говорот. Со текот на времето, јазикот е сфатен како збир на вештини на членовите на јазичната заедница врз основа на кои тие комуницираат едни со други (Ото Јесперсен, 1922) или како збир на конвенции усвоени од маса корисници (Харолд Палмер, 1921 г. ). Чарлс Бали сметал дека јазикот е организиран систем кој содржи елементи поврзани со комуникацијата и разбирањето на мислите, говорот што ја претставува имплементацијата на јазикот. За италијанскиот лингвист Антонио Паљаро (1967), јазикот подеднакво им припаѓа на поединецот и на заедницата (Кошериу). Романскиот лингвист Еуген Кошериу (2004) смета дека јазикот и говорот не можат да сочинуваат јасно раздвојливи автономни реалности сè додека меѓу нив се воспостави биунивокален однос, во кој говорот придонесува за реализација на јазикот (преку негово спроведување во пракса), а јазикот претставува говорна состојба. Јазикот постои исклучиво како јазична активност, јазикот што го претставува неговото историско ниво. Асоцијацијата помеѓу менталната слика и звукот/графичкиот преглед е основата на дефиницијата на знакот. Враќајќи се на дефиницијата што Сосир му ја дава на јазикот, поточно на неговиот најблизок жанр, „депозит на знаци“, мора да се осврнеме на знакот како основен елемент во проучувањето на вербалната комуникација. Знакот претставува физички ентитет, директно воочлив со сетилата, кој се однесува на нешто друго освен себе и кое зависи од конвенцијата на корисниците на истиот код. Во исто време, тој е и компонента на процесот на пренос на информации и компонента на процесот на означување. Структурната лингвистика целото свое внимание го насочи кон проучувањето на знаците, земајќи ги предвид трите фундаментални елементи кои се спојуваат во нејзината дефиниција: самиот знак, неговиот корисник и објектот на кој се однесува. Значењето на знакот се раѓа како резултат на интеракцијата помеѓу овие составни елементи. Тие беа истакнати почнувајќи од античките списи, но нивното вреднување во перцепцијата на знакот како елемент на процесот на означување беше постигнато како резултат на придонесот на претставниците на структуралната лингвистика и особено на оние на лингвистичката прагматика на почетокот на минатиот век. Чарлс Морис (1938), преземајќи ја дистинкцијата направена од Пирс, функционира со категории на слични знаци, како што се: иконски знаци, сигнали и симболи. Разликата ја даваат сигналите, кои ги заменуваат индикациите, категорија која означува природни знаци на организмот или околината, која може да се користи како замена за други знаци. Рејмонд Фирт (1973) ги поврзува класификациите на Пирс и Морис и прави разлика помеѓу индексот - знак кој претпоставува директна врска со означувачот, сигналот - кој го доведува во прашање последователната акција, стимулот што бара одговор, иконата - знак што ја претпоставува разумната сличност со она што го претставува, односно симболот – знак што карактеризира комплетна серија асоцијации конвенционално сфатени како изразување мисли, емоции, настани (McQuail, 1999).

247

Врз основа на споменатиот семиотички триаголник, односите на знаците со елементите што се спојуваат во нивната дефиниција, доведуваат до појава на дисциплини подведени во семиотиката. Така, за Морис, односот на знаците со самите себе е основа на синтаксата, односот на знаците со предметите што тие ги означуваат доведува до семантика, а односот на знаците со корисниците е предмет на проучување на прагматиката (Lohisse, 2002). . Ако синтаксиката и семантиката одговараат на парадигматските и синтагматските димензии на лингвистичкиот код, прагматиката, претпоставувајќи ефективна употреба на знаците, бара поинаков пристап. Прагматиката е, значи, дисциплина на јазикот, која го проучува односот помеѓу знаците и корисниците, но и начинот на кој знаците се користат и ефектите што ги создаваат. Прагматиката го истакнува активниот и интерактивен карактер на јазикот и структурата на нормите и конвенциите воспоставени во случајот на лингвистичката комуникација. Способноста да се користи вербална комуникација меѓу партнерите беше анализирана низ призмата на семантички и синтаксички димензии. Без да ја земе предвид прагматичната перспектива, Чомски ја дефинира лингвистичката компетентност како „способност на идеалниот говорник да совлада апстрактен систем на генеративни говорни правила“. Воведувањето на терминот лингвистичка компетенција, термин кој илустрира „како јазикот се стекнува или употребува“ (Чомски, 2006) е тесно поврзан со моделот на усвојување јазик заснован на теоријата на универзална граматика. Земајќи ги предвид посебните акти на јазикот, прагматичната димензија е додадена од Хајмс (1974) на Чомскиската лингвистичка компетенција. На овој начин се роди комуникациска компетентност која вклучува употреба на јазикот на соодветен начин во различни контексти. Аспектите на комуникациската компетентност, според мислењето на Хајмс, не се однесуваат само на системскиот потенцијал на јазикот (на кој се осврна и Чомски), туку и на контекстот на комуникацијата и степенот на соодветност со контекстот. Затоа, комуникациската компетентност подразбира способност за прилагодување на социјалната интеракција и акумулираното искуство. Повикувајќи се на формулата на Саусур: јазик = јазик + говор, поврзаните компетенции се следните: за јазик, комуникациска компетенција и за јазик, јазична компетенција. Во однос на говорењето, можеме да укажеме на дискурзивната компетентност, која се однесува на способноста на говорниот субјект да произведе искази соодветни на соодветна дискурзивна формација. Така, дискурзивната компетентност може да се гледа како еминентно интердискурзивна, бидејќи да се биде сместен во дискурзивна формација значи да се знае нејзината позиционираност во споредба со другите дискурзивни формации, од кои таа е идеолошки ограничена. Останувајќи на територијата на прагматиката, Џон Л. Остин (1975) ја нарече употребата на јазикот во конкретни комуникациски ситуации јазични акти. Јазичниот акт се состои од три компоненти (Остин, 1975): (1) локуцијар, преку кој се врши пренос на значења со издавање порака;

248

(2) илокутивен, кој се состои во изразување одредена комуникациска намера и проектирање на свесна цел во однос на примачот, соодветно (3) перлокутивен, насочен кон постигнување ефект врз примачот, со тоа што примачот ја постигнува целта замислена од испраќачот. Иако Остин првично прави разлика само помеѓу вербализираната, „локуцијарна“ компонента на јазичните чинови (изреки) и активната, „илокуцијарна“ (правење), последната категорија е збогатена со „перлокуцијарна“ димензија, со цел да се исполни намерата: „Разликав, пред сè, збир на работи што ги правиме со тоа што кажуваме нешто, што го собрав, потврдувајќи дека вршиме локуцијарен чин, што е, модо гросо, слично на исказот за значење и референца, во широка смисла. потези еквивалентни на ‹значење› во традиционална смисла. Второ, наведов дека вршиме илокутивни дејствија како што се информирање, заповедање, алармирање, ветување итн., односно изјави кои имаат одредена (конвенционална) сила. Трето, можеме исто така вршиме перлокутивни дејствија: она што го произведуваме или стекнуваме со кажување нешто, како што е убедување, убедување, забранување или дури и изненадување или заблуда (Остин, 1975). Содржејќи ги трите компоненти на јазичните акти, дискурсите може да се гледаат како макројазични чинови. Најважната класификација, во рамките на вербалната комуникација, се заснова на каналот што се користи за пренос на сигнали. Така, можеме да разликуваме усна и писмена комуникација. Врз основа на студиите на Joos (1967) и Dinu (2000), можеме да разликуваме пет стилови на пренос, кои се состојат од пет чекори подалеку од писмената комуникација, како што следува: (1) Студениот стил, специфичен за посредуваната комуникација, кој ги карактеризира формите на некооперативна комуникација, претпоставувајќи недостаток на повратни информации и најголема близина на строгоста на писмената комуникација; (2) Формалниот стил, специфичен за масовната комуникација или формалните односи меѓу поединците, кој се карактеризира со добро организиран и кохерентен дискурс, однапред подготвен; (3) Консултативниот стил, специфичен за формалните односи во професионалното опкружување, кој се карактеризира со отсуство на пределаборација и со тоа што е сместен во информативна комуникациска рамка; (4) Повремениот стил, специфичен за слободните разговори меѓу пријатели/познаници, во кој строгоста на дискурсот се напушта во корист на излишна комуникација, изразувајќи заедничка припадност на иста социјална рамка;

249

(5) Интимниот стил, специфичен за интимните односи, кој се карактеризира со прибегнување кон личен код и со намера да се изразат, во отсуство на какви било ограничувања на природата на лингвистичката конвенција на групно или културно ниво, некои чувства и внатрешни искуства на комуникациските актери. ПИСМЕНА КОМУНИКАЦИЈА Комуникацијата се постигнува со повикување на многу посложени нервни меѓусебни врски отколку во случајот со говорот. Во споредба со усната комуникација, пишувањето дава можност за „складирање“ на пакетите сигнали што ги сочинуваат пораките, нивно пренесување во време и простор и, пред сè, можност за продолжување или враќање на нив. Ваквото трупање на пишаната порака често доведува до нејзино одвојување од контекстот на продукцијата и до изразена перцепција на намерата за самопроизводство на текстот, настрана од намерата на неговиот автор. Писмената комуникација има низок степен на интерактивност. Пораката се пренесува помеѓу испраќачот и примачот, честопати чинот на комуникација се прекинува по една фаза; преку ова, улогите на предавател и примач стануваат неповратни. Во овој вид комуникација одлучувачка улога имаат синтаксичката и семантичката димензија. Комуникацијата се спроведува како резултат на информативни, а не убедливи потреби. Со помош на овој тип на комуникација, откако ќе се изолира производниот контекст, може да се изолира и невербалната компонента.

ФОНЕТИЧКАТА РЕВОЛУЦИЈА Дури и ако на ниво на продукција на звук првиот скок е физички направен од перспектива на револуцијата на фонетско ниво, вистинскиот квалитативен скок се одвива на сеопфатно ниво. Секако, фонетската револуција не вклучува само транзиција од неартикулирани и артикулирани звуци (фонемите развиени спонтано за да ја имитираат природата) кон артикулирани звуци, туку до развој на неврокортикални мрежи кои почнаа да разликуваат помеѓу семантичките контексти на производство на соодветниот звук. Артикулацијата на звуците стана причина и последица на оваа револуција: причината, со сфаќањето на разликата помеѓу спонтано разработената фонема и артикулираниот имитациски звук, и ефектот, со зголемување на разликата помеѓу овие два вида звуци и постигнување на синхронизмот на артикулационите движења што овозможуваат артикулација на звуците (во границите на наметнатата конвенција од заедницата за која станува збор). Така, човекот почна да разликува помеѓу звукот што ја носи основната порака, емитуван од живите суштества во природата, и звукот што ја носи втората порака (пораката веќе обработена за природата), артикулирани звуци што носат значења - на почетокот, веројатно во пошироки граници во смисла. во врска со нарушувањето на артикулаторниот синхронизам, кој содржи порака во врска со разновиден опсег на процеси, почнувајќи од едноставна перцепција на чин, факт или ентитет до сензации.

250

Во природата, комуникацијата подлежи на други правила освен оние кои главно се вртат околу вербалната комуникација, во случајот со луѓето. Но, грешиме ако, ставајќи се во областа на превербалните семантички процеси и елиминирајќи го молекуларниот код - ефект на интелигенцијата на материјата, доминантниот систем на семе во однос на просторот за живеење - имаме впечаток на недостаток на обележја од перспективата на комуникацијата. Прво, мора да се истакне варијацијата на видовите на комуникација во живиот свет, групирани околу две важни јадра: интраспецифична и меѓуспецифична комуникација, што се однесува на средствата што ентитетот ги користи за да комуницира со претставници од истиот вид, односно со претставници. од други видови, родови, семејства, редови, класи, кланови или кралства. Во двата главни типа на комуникација, сигналот емитиран, од визуелна, акустична, тактилна, миризлива природа итн. или комбинирано, придружено со емисија на хормон способен да биде подигнат од рецепторните органи на примачот, доведува до реакции на одговор (Sebeok, 2002). Со други зборови, транзицијата од комуникациски систем во живиот свет, заснован на одредени канали, кон претежно аудитивен комуникациски систем, во специфичен фреквентен спектар, наречен вербална комуникација (заснована, како што видовме, исто така на обработка на податоци на ниво различно од животинскиот свет, ако не и супериорно од него, на неокортексот), станува природно. Со напомена дека овој нов тип на комуникација, кој треба да се продуцира веројатно почнувајќи од хомо еректус, има за цел претходно постоење на некои семантички правила и критериуми, на интерпретативен капацитет континуирано обучен да се поврзе со динамична средина. Кондиционирањето на животната средина, со оглед на системот на наследни животински знаци, проучуван од зоосемиотиците (Sebeok, 2002), доведе или до директно воспоставување на некои семантички механизми, или до нивно воспоставување индиректно, преку семантички трансфери на скелетот на интраспецифичната комуникација. Веројатно конституирањето на овие механизми е реализирано и директно и индиректно, со оглед на можноста за наследена медијација преку она што сега може да се групира под името интраспецифична комуникација. Лусијан Кулда (1989) ја става оваа фаза на комуникација во фазата на генезата на фигуративниот код, одредена од специфичностите на функционалните потреби на организмот, структурните карактеристики на заедницата, карактеристиките на животната средина итн. Преминот од системот на идеофонските конвенции на јазикот, паралелно со напуштањето на фигуративниот код, не се реализираше свесно. Згора на тоа, јазикот се наоѓа на ниво на несвесно размислување: во оваа фаза, човек не станува свесен за фонемите или фонолошките опозиции, кои би можеле да дозволат разградување на секој звук на диференцијални елементи (Леви-Строс, 1978). Карактеристично за оваа фаза е колективното разработување на јазикот, во рамка која ја надминува неговата строга свест од страна на членовите на лингвистичката заедница - се раѓа јазикот како кралство, во Сосирова смисла. Постепено, празборовите, идеофонските звучни асоцијации, отстапуваат место на произволни фонетски

251

асоцијации во однос на референтот. Едноставно, во оваа фаза празборовите се употребуваат умерено, во границите на некои норми на вербално однесување и полека се случува преминот од стабилен однос означено-означител кон оној заснован на самоволие. Проблемот на револуцијата на фонолошко ниво не вклучуваше трансформација на ехофонични звуци во идеофонски звуци, туку квалитативен скок на ниво на примање значења во односите меѓу луѓето. Фонетската револуција го претставува само надворешниот белег на сложениот процес, на квалитативната трансформација во чинот на комуникација, во смисла на напуштање на едноставната интервидова комуникација од животинска природа во корист на семантичка комуникација. Да забележиме дека процесот на премин од ехофонски во идеофонски звуци беше удвоен со обемен процес на поедноставување на бројот на звуци во протојазикот што требаше да се воспостави. „Ниту еден јазик не задржува само многу мал број од сите можни звуци“, тврди Леви-Строс (1978), правејќи паралела со различноста на можните ставови во рамките на социјалната група: „како јазикот, социјалната група наоѓа на располагање многу богат психофизиолошки материјал; исто така, како и јазикот, социјалната група задржува само одредени елементи од овој материјал, од кои некои барем остануваат исти во најразновидните култури и кои ги комбинираат во постојано разновидни структури“. Но, редукцијата на фонолошкиот систем на суштинските звуци на протојазикот, во контекст каде што на ова ниво на јазикот (во споредба со лексичкото, морфематското или синтаксичкото ниво) мобилноста е најниска, може да се постигне само под директното влијание на надворешната средина во она што се однесува на сортирањето на звуците. Присуството на одредени видови животни на просторот на јазичната заедница имало влијание врз артикулацијата на одредени звуци, било да се тоа самогласки или согласки. Во однос на самогласките, елоквентен е примерот на унгарскиот јазик. Унгарската лингвистичка заедница, која живее околу коњите, разви систем на карактеристични, примарни и секундарни резонанци, изведени од полузатворената лабијална самогласка „о“, поделена според темброт на акутни: ö, ő, соодветно гробни: о, ó, со нивните затворени парови артикулирани позади, акутни: ü, ű, соодветно гробот u, ú, способни да го репродуцираат колку што е можно поверно коњскиот глас. Сепак, да забележиме дека овие четири типови на звуци специфични за унгарскиот јазик, што го преведуваат полузатвореното задно лабијално „о“ се исто така резултат на просеците на различните типови на изговор на соодветните звуци; секоја од четирите фонеми се фонолошки единици, збирки на особености способни да бидат препознаени само од мајчиниот (како резултат на развојот на одредена навика за репродукција на одредени низи звуци од природната рамка специфична за јазичната заедница, генетски навика) . Заклучен пример за согласките дава арапскиот јазик, кој се карактеризира со богат консонантизам, каде што наоѓаме шест ларингеали кои имаат силна артикулација и влијаат на соседните самогласки, репродуцирајќи ги, со поголема верност, звуците што ги испуштаат камилите.

252

Не може да се исклучи можноста за трансформација на ехо-фонични звуци во идеофонски звуци и нивна семантичка интерпретација како резултат на „условени рефлекси“, асоцирање на одреден тип на реакција на фонетско ниво со одредени состојби на телото. Бидејќи не може да се исклучи ниту комуникацијата преку најмалку два канали, едниот на фонетско ниво (пренос на одреден тип звуци поврзани со одредена состојба), другиот преку емисии на хормони (канал специфичен за комуникација во животинскиот свет) го олеснува „преводот“ на звукот на сигналот. Условениот рефлекс би бил резултат, според тоа, следејќи ја условената асоцијација на звуците со одреден квалитет, во одреден регистар, со одредена звучност и со специфичен тембр, на заедничко искуство. Ова ја дава можноста за толкување на некои изведени значења, пренесени преку предавателот. Аудитивниот канал се развива на сметка на другиот, додека изведеното значење, како резултат на повторливоста на одредени процеси и појави „интерпретирани“ и пренесени од предавателот, почнува да добива на место пред примарното значење, што произлегува од семантичка обработка на пораки од природата. Новиот тип на посредувана комуникација е предмет на етнологијата, со оглед на фактот дека надвор од едноставната генеза и развој на одредени начини на пренесување на одредени пораки, мора да се зборува и за развој на знаењето. Изведеното значење почнува повеќе да не создава семантички триаголник со референт во умот на примачот, туку само однос означувач-означен, во кој означеното го зазема местото на референтот, повикувајќи се на претходните искуства. Според тоа, местото на референтот го зазема „невидливо“ подрачје, плод на имагинацијата што се појавила како резултат на извештаи за претходни искуства. Оваа област на „референтен вакуум“ постепено го отстапува местото на „невидливите ентитети“ кои го контролираат и координираат видливото. „Така, карактеристиките на фигуративниот код генерираат семантички процеси кои разликуваат две области на постоење, ја потврдуваат зависноста од невидливото и на ентитетите во таа област им припишуваат моќи за кои визуелно воочливите ентитети не се способни. (Кулда, 1989) Откривањето на трансцедентното, пред 200.000 години, би можело да се оправда на овој начин, на постепеното отстранување на референтот од одредена област на комуникација. Односот означувач-објект беше посредуван. Врската не се прави меѓу вербалниот означител и некој референт, туку меѓу означителот и слика-симбол, означено изградено врз основа на претходно искуство. Со други зборови, во комуникацијата при замената на фигуративниот код со вербалниот код, означениот однос е надворешен и последователен на односот за именување; згора на тоа, таа станува само експлицитна манифестација на „соединување“ во смисла на линиите на сила дадени од односот на означување како претходно постоечка потенцирана подоцна. Овој двоен однос раѓа двоен јазик, според зборовите на Ролан Барт: соодветен јазик, јазик-објект, конвенција преку која се пренесува и митот, метајазик, втор јазик „во кој се зборува првиот “ (Кулда).

253

Напуштањето на фигуративниот код во корист на вербалниот код, сепак, имаше други причини. Намерата, во смисла на семантика, не беше да се воведе одреден вештачки код во примарниот комуникациски процес, туку да се именуваат, лоцираат, сигнализираат елементите на околината. Но, резултатот не можеше да се предвиди, ниту пак последиците од овој резултат. „Сарбитрарноста на означеното“ е она што ја отвора перспективата на паралелна еволуција на знаците, не во светот на предавателот и примачот, туку во друг свет, во едно „четврто царство“, како што го нарекува Фердинанд де Сосир. Затоа, говорот, за кој се претпоставува дека е од ономатопејско потекло, се појавил како резултат на имитирање звуци од природата. Дали јазикот на гестовите му претходеше или не на ономатопејскиот јазик е ирелевантно од гледна точка на еволуцијата на пишаните знаци. Во почетокот, измислените термини (идеофонски звуци) всушност биле копии на неартикулирани звуци од природата (екофони), имитирајќи ги, во границите на репродуктивниот капацитет во усната шуплина на примитивниот човек, во границите наметнати од органите за артикулација. : јазик, усни, вилици, палатински свод, превез на непцето и увула. Покрај тоа, овие примарни термини беа ограничени и од аудитивното поле на примитивниот човек, така што со прагот на чујноста како долна граница и прагот на болката како горна граница, се додека во природата редовно се произведуваат звуци кои лежат над овие граници. Не во краен случај, мораме да ги подложиме условите на примитивниот човек на трето ограничување, исто така на аудитивно ниво, со оглед на нарушувањата што интервенираат во овој процес. Ако, како резултат на пракса, имитираните звуци се многу блиску до оние во природата, тие не можат точно да се репродуцираат во сегашниот израз, со оглед на асоцијациите за кои е потребен огромен напор. Од една страна, како резултат на неможноста да се сместат мускулите на увото што ги бара нервната напнатост, од друга страна, како резултат на неможноста да се приспособат органите на зглобот за верна репродукција, откако целта ќе стане комуникацијата на порака за надворешноста или сензационата внатрешност, приближната репродукција користи звуци кои лесно се интегрираат во широк регистар, прифатен од заедницата, а ономатопејата се трансформира од спонтана имитација во доброволна, нарачана, обработена имитација која носи информации. Така, тоа се преведува во „вербални термини“ на рана фаза од развојот на јазикот. Во морфо-синтаксичкиот план, постоењето на симболичката референца, на актуелниот знак, не наметнува непосредна појава на синтакса. Синтаксата можеше да се појави само по постепена еволуција на конвенцискиот јазик. Веројатно, во рамките на истата јазична заедница, помеѓу појавата на звукот за да се означат живи ентитети/предмети/појави од природата или да се лоцираат до појавата на речениците, многу генерации меѓусебно успеале да ги „полираат“ јазичните конвенции. Појавата на конвенции во вербалната комуникација претпоставуваше нивна пасивна регистрација, како во личната така и во колективната меморија. Генерација по генерација, „отпечатокот“ на конвенциите во индивидуалниот ум е зачуван низ призмата на колективната меморија. Јазикот настанал како жив, независен ентитет,

254

состојба во која неговото дефинирање во однос на поединецот не можело да се реализира само низ објективот на јазичната заедница. Јазикот стана општествениот производ складиран во нечиј ум (Saussure, 1972), додека контактот со колективот претпоставуваше прекин воспоставен помеѓу означителот и референтот. Количината на конвенции се наметнува, првично, на перцепцијата на односот јазик-поединец кој се карактеризира со еднаквост на страните во однос на багажот на лингвистичките конвенции: „Јазикот постои во колективот во форма на збир на отпечатоци депонирани во секој мозок, речиси како во речник чии идентични копии се дистрибуираат до поединци. (Сосир, 1972). Подоцна, јазикот се дефинира со збир на потенцијали, кои ќе се активираат или не за време на јазичното искуство во заедницата.

ГРАФИЧКАТА РЕВОЛУЦИЈА Појавата на првите графички претстави кои имитираат референти од природата не се толкува како чин на писмена комуникација. Но, појавата на пишувањето не може да се помести толку доцна, три милениуми пред Христа. Изненадувачка е хипотезата за неолитската комуникациска револуција, дуплирање на техничката и професионалната револуција. Паралелната еволуција на графичкиот знак со усна комуникација, приближно помеѓу 6.000 и 3.000 п.н.е., покренува прашања во врска со антрополошките теории: „И покрај фактот што нема директно сознание за јазиците што ги зборувале неолитските луѓе, веројатно е дека, од овој период, јазиците претрпеле диференцијација, достигнувајќи важна типолошка разновидност. (Џованини, 1989) Диверзификацијата на јазиците, појавата на дијалекти и дијалекти не можеше да влијае на промена на истите димензии во однос на видовите пишување. Дури и денес, лесно може да се пресметаат типовите на пишување. Постојат шест актуелни типови на пишување: логографско (организирано со зборови), слоговно (организирано по слогови), азбучно (организирано по звуци), абугида (систем во кој согласките се секогаш придружени со самогласки), абџад (систем во кој има графички симболи за согласки и специфични знаци за самогласки) и субфонолошки (организирани по блокови од слогови). Овие типови на организација на пишување се наследство на одредени култури и историски влијанија и непроменливо ја прават врската со графичкото искуство на античките народи. Покрај тоа, постојат еминентни орални јазици. Ова може да биде еден од најважните аргументи на истражувачите кои го поставуваат изгледот на говорот пред пишувањето, од хронолошка перспектива. Првиот познат начин на графичко изразување е пештерското сликарство на кое, поради тоа што се привлечни на иконата, а не на графемата, не им се дава приоритет во однос на историјата на пишувањето. Со сигурност, овие претстави комуницираа,

255

користејќи практично истата поддршка како и во случајот со првите списи. Меѓутоа, со оглед на искривената перспектива на конститутивната единица на текстот, иконската димензија е напуштена до прагот на трансформација на пиктограмот во идеограм, односно до одреден праг на кохерентност на иконскиот или вербо-иконскиот текст. Истражувачите, лингвистите или антрополозите ја прогласуваат психолошката и социолошката предност на говорот над пишувањето. Контрааргументот вклучува упатување на посложена врска во случајот на имитација на звук, во која ономатопеја не го репродуцира референтот, туку дава индиции за интерпретација, во споредба со видливата репродукција на обликот на објектот во случај на сликовно претставување. Природата може да се согледа како систем на кодифицирани знаци повеќе преку леќата на појавата на говорот. Кодификацијата во сликовното претставување подразбира олеснување на восприемањето на целината, во споредба со потребата од толкување што ја наметнуваат изговорените празборови. Иконскиот код е многу попристапен од фонетскиот код. Згора на тоа, говорната протојазична фаза (на ансамблот на ехо- и/или идеофонски звуци) соодветствува, ментално, на иконската фаза на писмената комуникација. Од оваа перспектива, сликовниот знак што го имитира референтот, во иста мера како што ехофонскиот звук го имитира звукот од природата, го сочинува првиот обид за писмена комуникација. Во своето семантичко богатство не му недостига ниту референтот, ниту означителот, ниту означеното. Односот на означување се воспоставува врз односот помеѓу реалноста и сликовното претставување што индуцира, подоцна реализирано преку спонтано поврзување помеѓу концептот и референтот. Семиотичкиот механизам е ист како и во случајот на репродукција на ехофонични звуци. Прво, пораката е индуцирана однадвор преку објективот на звучниот означител, кој подоцна ја прави врската со концептот. Звуците, поедноставени, сведени на анатомските капацитети на човечкиот фонаторски орган, преобразени во идеофони, подоцна создаваат директна врска помеѓу референтот и означеното. Меѓутоа, како што посредуваната усна комуникација води до напуштање на врската со референтот, во корист на развојот на односот означувачозначен, во кој референтот, исто така, го зазема местото на референтот концептуално, на ист начин, во во случај на сликовно претставување, семиотичкиот триаголник се сведува на едноставна врска помеѓу два негови врвови, создавајќи можност за замена на „референтниот вакуум“ со невидливи ентитети. Постепено, и во рамките на пишаниот израз, со привлекување на сликовното, означителот ја создава врската со трансцедентното, давајќи му на цртежот магични атрибути. Веројатно првите графички вметнувања, првите претставени знаци на надворешниот свет го создадоа истиот ефект на интензитет што го создаваат, во современите списи, од металогизмите применети со додавање или потиснување-додавање, како што се, на пример, хипербола или литота. Очигледно, првите графички прикази не можеле да раѓаат асиметрични односи со значењето, како што се алосемија или полисемија, исто како што не може да се зборува за такви аномалии во случајот со првата ономатопеја (прото-зборови). Но, со оглед на разновидноста на звуците во природата и различноста на звуците што ги емитува исто животно, во различни контексти, не е исклучена асиметричната полифонија или алофонична врска (со два фонични означувачи кои се однесуваат на

256

истиот ментален концепт). Дополнително, за разлика од усната комуникација, каде што употребата на знакот (ехо- или идеофонски звук) за референтот подразбира не нужно прецизно ортонимско посредување (или со приговор кон хиперонимот, до блискиот род или, модо гросо, кон родот , или со апел до хипонимот, до подредената класа), односот на писменото означување индуцира висок степен на прецизност во ортонимската медијација. Поради потребата да се прикажат со висок степен на прецизност информациите за референт, ортонимското посредување со повикување на иконата понуди можност за отстранување на одредени бариери во комуникацијата. Од перспектива на перцептивната димензија, достапноста на контекстот создава премиси за поголема блискост, на ниво на формата, меѓу означителот и референтот. Практично, првите знаци во историјата на пишувањето се генерирани од директното транспонирање на некои надворешни референти, на пиктографски начин, што веројатно ќе ги доближи горенаведените компоненти на знакот до идентификација. Затоа, првите пештерски претстави водат до нивна интерпретација како петроглифи, надвор од нивната неоспорна иконска или митска вредност. Овие петроглифи, удвоени со влошките, геометризираните гравури (зооморфни, фитоморфни или антропоморфни) применети на предмети од доцниот палеолит, ја прикажуваат вистинската големина на некои „знаци“, веројатно поврзани со некои звуци или збирки звуци (прото-зборови). соодветно некои премитски единици и некои тотемски пасишта (Vulcănescu, 1987). Овој тип на асоцијација подоцна би можел да доведе до трансформација на конкретниот референт - ментално, со прескокнување низ „референтната празнина“ до трансцедентното - во „замислен референт“. Од една страна, иконата континуирано се поедноставува, одржувајќи ја означената врска недопрена и покрај промените направени на означувачот. Во овој случај, единствените начини на диференцијација во поедноставувањето беа диктирани од културната матрица во која се оформија специфичните начини на претставување, односно од материјалот во кој знакот беше впишан/награден или исцртан. Историјата на средствата за графичко претставување може да обезбеди важни информации за еволуцијата на иконите и типичноста на одредени графички знаци. Од прсти, растителни влакна и прамени животински влакна (кои се користат како рудиментирани четки), јаглен или мек камен, „моливи“ од манган или железен оксид до „ножеви“ од кремен, инструментите за „пишување“ се приспособиле на околината на која биле поставени знаците. репродуцирана. Од друга страна, апелирајќи до „замислениот референт“ означителот кој копира референт од природата почнал да означува невидлив ентитет, божество. Згора на тоа, со привлекување на атрибутите на одредени ентитети во природата, знаците почнаа да го претставуваат тој атрибут, а не самиот референт. Така, пиктограмите постепено отстапуваа место на идеограмите. Во овој контекст, преминот од различни пиктографски елементи, било да се тоа петроглифи, или влошки, писари (гр. graphein - до писар) на предмети од сегашна употреба или на ритуални предмети, кон склопови на такви елементи, доведе до оспорување на таквите протописмени структури и имплицитно на оспорување на комуникациските намери преку нив, во 6-5 милениум п.н.е. Таков е случајот со познатите пиктографски записи кои припаѓаат на Старата европска цивилизација, како

257

што ја нарекува Марија Гимбутас (1989), поточно халколитските културни комплекси, особено културата Винча-Турдаш, но и комплексите Бојан, Гумелниша, Дикили Таш. Природно е, во овој контекст, да се оспорува намерата на пишаниот израз со помош на линеарни знаци, сè додека на иконата не и е доделена знаковна вредност. Но, пристапот на дупчење кон почетоците на пишувањето се сопнува подалеку од добро познатата сумерска епизода, доколку нема доволно отвореност за да се даде семиотичка вредност на петроглифот или знакот врежан на секојдневниот предмет. Здружението пишување-урбан центар не може да се докаже. Наместо тоа, релевантно е повикувањето на економските причини кои би биле основа на „пронајдокот на пишувањето“, поточно неговото ширење. Од друга страна, историско-воените причини кои доведоа до појава и еволуција на пишувањето кај старите Египќани претставуваат релевантни причини за нивно земање предвид во однос на проучувањето на феноменот како таков. Друга функција, митска, или исконска или од природа да го комплетира „принципот на списокот“, може да претставува неопходност што довела до појава на пишаниот знак. Андреј Корнеа, тргнувајќи од една поинаква перцепција, кај Платон, на меморијата како хипомнеза (сеќавање) и анамнеза (помнење одвнатре), прави разлика помеѓу принципот на списокот, наредбата за првите списи, особено на Блискиот Исток, и принципот. на внатрешна кохерентност, што ги карактеризира текстовите на Античка Грција. Очигледно, пред појавата на старите прахеленски ликови, познатото писмо можело да има само улога на фиксација, потсетување. Веројатно првите „пишани“ текстови, за разлика од првите растителни, животински или антропоморфни претстави, немале за цел да се здобијат со времетраење, длабочина и јасност специфична за овој тип на комуникација, заснована на меморијата како анамнеза. Усвојувањето на принципот на списокот мора да се бара пред многу години, почнувајќи од првите познати текстови, во кои пишувањето се поврзувало со броењето и пописот на стоките, приходите, трговијата. Според тоа, првите текстови, подредени според принципот на списокот, претставувале записи од типот на записник, со формален, стереотипен карактер, тие биле составени од кратки реченици, на кои им претходела глагол, меѓусебно поврзани со копулата „и“ . Во текстовите подредени според овој принцип, не постојат подредени реченици. „Административниот“ карактер на текстот може најдобро да се илустрира со радикалното „șthr“ присутно во неколку семитски јазици, вклучувајќи го и акадскиот (шотрим), што означува и да се администрира и да се пишува. Дури и поелаборираните текстови се изготвуваат врз основа на истата кохерентност на записниците. Комуникацијата, како сложена општествена појава, е регулирана со одредени правила, кои детално и под различни аспекти ги истражуваше Fârte. Постојат посебни правила за комуникација за различни области на активност: педагогија, медицина, право, менаџмент, масовни медиуми итн. Препорачуваме, на пример, да се задржат некои од нив, кои се нарекуваат „7C“. Комуникацијата, во контекст на методологијата „7C“, мора да биде:

258

(1) јасно - во секоја дискусија, идеите треба да се формулираат на најјасни можни термини; (2) концизни - идеите мора да се формулираат со неколку зборови, лапидарни, содржани итн.; (3) конкретни – идеите искажани од испраќачот мора да бидат придружени со факти, детали што би ги илустрирале; (4) точно – јазикот и тонот треба да се прилагодат на соодветната публика; (5) кохерентна – содржината на пораката треба да биде логична, да не содржи противречности на мислата; (6) целосна – за ефективна комуникација пораката мора да ги содржи сите потребни елементи за да биде разбрана од публиката; (7) дворски („витешки“) - испраќачот на пораката мора да биде љубезен, љубезен, емпатичен и искрен кон примачот, публиката.

17. Став, шарм, харизма Областа на социјалната психологија од самиот почеток беше мозаик од хетерогени парчиња, но ставовите отсекогаш биле еден од централните елементи на дизајнот.

(McGuire, 1985). Ставовите се евалуативните судови кои ги интегрираат и сумираат овие когнитивни/афективни реакции. Овие евалуативни апстракции се разликуваат по сила, што пак има импликации за упорноста, отпорот и конзистентноста на став-однесување. (Крано и Прислин, 2006). Проширувајќи ја теоријата на ставови до мотивацискиот домен, функционалистичкиот пристап кон убедувањето претпоставува дека секоја обработка на информации во убедлив контекст е мотивирана. Мотивите кои ја водат обработката на информациите во убедливи контексти се инкапсулирани во функциите што ги служат насочените ставови. Првичните формализирања на оваа идеја - трио мотиви предложени од Смит, Брунер и Вајт (1956) и Кац, Меклинток и Сарнофовиот квартет на функции (1957) беа краткотрајни. Нивното речиси тавтолошко расудување, тешкотиите во идентификувањето на функциите на ставот априори и севкупниот непријатен теоретски (когнитивен) жајтгејст заговори да предизвика нивна рана смрт. Неодамнешното оживување на долгогодишниот интерес за отпор кон убедување (McGuire, 1964) ги комбинира претходните мотивациони со посовремени пристапи

259

ориентирани кон процесите за испитување на отпорот како резултат на обид за убедување (Вуд и Квин, 2003). Во голем дел од ова истражување се подразбира идејата дека успешниот отпор кон убедување ги остава целните ставови непроменети. Тормала ја оспорува оваа претпоставка, постулирајќи наместо тоа дека отпорот има важни последици за насочените ставови. Истакнувајќи ја улогата на мета-когнитивните фактори, Тормала и неговите колеги документираат како перцепциите на отпорот и контекстот во кој се појавува отпорот се комбинираат за да влијаат на силата на ставот по отпорот. Иновативните предвидувања на рамката за проценка на отпорот се користат за апликации во многу домени, вклучително и здравствени интервенции. Заедно со другите пристапи за отпорност на ставови (Knowles & Linn, 2004), пристапот за проценка на отпорот обезбедува вредни алтернативни погледи на убедливите феномени.

Поглавјето на Конер и Армитаж за амбивалентноста на ставовите убаво илустрира како расудувањето за оваа карактеристика на силата на ставот еволуирало од концептуализацијата на ставот како истовремен сет на позитивни и негативни оценки. Покрај тоа, концептуализацијата на ставот како ситуирана конструкција (наместо претстава зачувана во меморијата) дава доказ дека карактеристиките на околината, обично самиот објект на ставот, предизвикуваат амбивалентност. Интуитивно, амбивалентноста треба да ги ослабне ставовите. Сепак, доказите кои ја поддржуваат оваа интуиција се двосмислени. Од една страна, се чини дека повисоките нивоа на амбивалентност ги прават ставовите поподложни на убедување и со помала веројатност да го водат однесувањето. Од друга страна, повисоките нивоа на амбивалентност не нужно го намалуваат влијанието на ставовите врз обработката на информациите или нивната временска стабилност. Дел од оваа сложеност може да произлезе од две различни оперативни дефиниции на конструкцијата на амбивалентност: почувствувана или самопријавена амбивалентност и потенцијална амбивалентност изведена од процесите на проценка на ставовите или нејзините резултати. Во категоризацијата на Басили, првото би претставувало метаставовински индекс, а второто би претставувало оперативен индекс на сила. Поважно е што некои ставови ефекти се појавуваат поради почувствуваната амбивалентност, други поради потенцијалната амбивалентност, а трети поради двете. Конер и Армитаж истакнуваат дека очигледната независност на двете операционализација на амбивалентноста може да сугерира различно потекло можност што бара истрага. Идните истражувања, исто така, треба да разјаснат како амбивалентноста која вклучува две компоненти на ставот - афективно-когнитивната недоследност во јазикот на теориите за конзистентност (Розенберг, 1968) - се поврзува со амбивалентноста во една единствена компонента. Ова истражување може да помири некои противречности во наодите за силата, како што се аспектите на амбивалентноста. Односот став - однесување е двонасочна улица, со влијание во двете насоки. Од неколкуте извештаи за ефектите на однесувањето врз ставовите, ниту една немаше поголемо влијание од теоријата на когнитивна дисонанца. Од своето основање

260

(Festinger, 1957), теоријата обезбеди увид во капацитетот на луѓето да го оправдаат своето противставно однесување, тешките одлуки и лошо вложените напори. Во привлечната увертира на нивното поглавје, Стоун и Фернандез илустрираат како функционира овој процес на оправдување во современата политичка арена. Оригиналната формулација на дисонанца како негативна мотивациска состојба создадена од присуството на две неконзистентни сознанија инспирираше многу ревизии, вклучително и оние кои го поставуваат мотивациониот извор на дисонанца во аверзивните последици од секое однесување, конзистентно и неконзистентно подеднакво. Верзиите за само-конзистентност и само-афирмација се согласуваат дека (позитивното) јас игра важна улога во дисонанцата, но не се согласуваат за природата на таа улога. Усогласувајќи ги различните гледишта, моделот на самостандарди смета дека неконзистентните резултати може да се припишат на различните стандарди што луѓето си ги поставуваат себеси, како и на последиците од варијациите во самодовербата за несовпаѓање помеѓу овие стандарди и постапки. Поради различните самостандарди, неусогласеноста помеѓу стандардите и активностите може да предизвика разлики во дисонанцата. Несогласувањата од стандардите вклучуваат дејствија што се во спротивност со стандардите, а исто така и неуспех да се постапи во согласност со сопствените стандарди. Последново е пример за лицемерие што веројатно го оспорува чувството на самоинтегритет што луѓето се мотивирани да го поддржуваат. Неодамнешните студии документираа дека ова лицемерие може да мотивира промени во однесувањето кон застапуваниот стандард. Проширувајќи го истражувањето на дисонанцата на крос-културниот домен, неодамнешните студии сугерираат дека дисонанцата може да биде универзална по тоа што вклучува вознемиреност за себе, но исто така и специфична за културата во тоа што е различно конфигурирана во однос на културните специфични погледи на себе. Сепак, дисонанцата не се чини дека е само интраиндивидуална појава. Неодамнешните истражувања за групите како извори на дисонанца и средство за нејзино намалување (Нортон, Беноа, Купер и Хог, 2003) го враќаат истражувањето на дисонанцата во групното опкружување каде што започнало (Festinger, Riecken, & Schachter, 1956). Иако раните истражувања ги конципираа ставовите како општествени обврски, многу современи истражувања ги испитуваат ставовите во социјално осиромашени контексти. Правејќи силен случај за општествено ситуираното проучување на ставовите, Смит и Хог опишуваат како теоријата на социјалниот идентитет може да го информира проучувањето на феномените на ставот. Во овој пристап, ставовите се нераскинливо помешани со членството во групата, со тоа што тие потекнуваат од групните прототипови во израз на нечија идентификација со групата. Овој пристап заснован на група кон ставовите има важни импликации за разбирање на убедувањето. Бидејќи феноменолошката валидност на убедливите информации е изведена од нормите во групата, убедливата комуникација од изворите во групата, вклучително и оние во нумеричко малцинство, треба да биде повнимателно разгледана и на крајот повлијателна од убедливата комуникација од извори надвор од групата. Исто така,

261

ставовите и однесувањата треба да се усогласат до степен до кој тие се нормативно конзистентни со важните референтни групи. Ова имплицира дека индивидуалните ставови на членовите на групата се манифестираат во колективна акција кога и двете се изведени и придонесуваат за истакнати општествени идентитети. Овие хипотези се доволно поддржани во емпириското истражување разгледано во поглавјето на Смит и Хог. Промената на ставот предизвикана од групи кои се разликуваат по големина, нормативност и моќ над другите е посебен случај во убедувањето. Во нивниот преглед на истражувањето за оваа промена на ставот предизвикана од група, Мартин, Хјустон, Мартин и Гардикиотис следат четири хронолошки фази. Почетниот, функционалистички, пристап ја стави моќта на влијание исклучиво во рацете на мнозинството, поради неговите претпоставени средства за контрола врз другите (малцинството). Овој асиметричен модел на влијание заснован на зависност беше соборен со основните демонстрации на Московичи за моќта на малцинствата да влијаат. Неговата концепција на влијанието како што потекнува од конфликтот помеѓу изворот и целта ја избалансираше скалата, со тоа што и малцинствата и мнозинството можеа да создадат конфликт и затоа да вршат влијание. Позицијата на Московичи, јасно во малцинството кога беше воведена, сам го промени полето за да стане пример par excellence за моќта на малцинството да влијае. Откако беше усвоен, симетричниот пристап за влијание процвета во споредбите кои вклучуваат варијации во влијанието на малцинствата и мнозинството. Оваа трета фаза на истражување произведе бројни модели на општествено влијание кои се фокусираат или на разрешување конфликти или на улогата на социјалната идентификација. Вклучено во некои од овие модели е разгледувањето на интраиндивидуалните процеси кои се активираат како одговор на застапувањето на малцинствата или мнозинството - тема која доминира во тековните истражувања за општественото влијание. Карактеристика на преовладувачкиот пристап за обработка на информации е испитувањето на когнитивните одговори, или сами по себе или како посредници за промена на ставот. Важно е дека овие процеси се испитуваат во социјално осиромашен контекст. Мартин и неговите соработници ги препознаваат теоретските и методолошките предности на овој пристап, но тие оправдано повикуваат на поширок пристап кој би образложил покомплексен општествен контекст и причински процеси кои се во основата на влијанието на мнозинството и малцинството. Иако обично не се вклучени во томовите за ставови и убедување, истражувањето за нормативното влијание е важно за разбирање на овие феномени бидејќи ја нагласува нивната социјална основа. Во нивниот преглед на нормативното влијание, Шулц, Табанико и Рендон нагласуваат како описните норми или перцепции за она што другите го прават, и задолжителните норми или перцепциите за она што другите го одобруваат (или треба да го прават), можат моќно да го регулираат однесувањето не само во контролирани лабораториски услови. но и во различни применети домени.

262

Многубројните извештаи за нормативното влијание јасно повикуваат на идно интегративно теоретизирање кое треба да ги разјасни процесите преку кои различните видови норми влијаат на однесувањето. Се надеваме дека овој краток вовед послужи да ги мотивира читателите да навлезат длабоко во многуте интересни и корисни поглавја содржани овде. Знаеме многу за ставовите - како се формираат, нивните структури, начините на кои може да се мерат и импликациите од нивната промена. Работата претставена на следните страници го претставува богатството на зрело поле кое сè уште е во процес на динамичен раст, бидејќи иако знаеме многу, има уште многу да се знае. Дали некогаш сте забележале како некои луѓе можат да пленат, инспирираат и да влијаат на другите без напор? На другите луѓе веднаш им се допаѓаат и сакаат да бидат околу нив. Некои поединци можат да влезат во просторија и сите забележуваат. Се чини дека тие секогаш го добиваат она што го сакаат затоа што луѓето околу нив сакаат да им го дадат тоа. Како тие привлекуваат толку инстантно внимание и влијаат на сите што ќе ги сретнат? Харизмата е витална мотивациска и животна вештина која може и мора да се совлада доколку сакате да влијаете на другите. Во оваа книга ќе научите како можете да ја искористите оваа моќ на харизма. Го поминав мојот живот проучувајќи го убедувањето, мотивацијата и влијанието. Луѓето често ме прашуваат која е најважната алатка или вештина во целата кутија со алатки за влијание? Која е единствената работа што можам да ја научам за да постигнам максимален успех? Одговорот е едноставен. Ако постоеше една вештина за совладување од сите алатки на убедување и влијание, тоа е харизма. Тоа ви дава најбрзо враќање на вашето време и драматично го зголемува вашиот успех и приход. Оваа витална вештина за успех проникнува во секој аспект од вашиот живот. Вашата кариера, врските, способноста за влијание и приходите се поврзани со вашата способност да зрачите со харизма. Дали некогаш сте се запрашале зошто двајца луѓе со исто образование, исти контакти, ист коефициент на интелигенција и исто искуство добиваат драматично различни резултати од нивниот живот? Едниот ужива огромен успех додека другиот едвај врзува крај со крај. Некои ова го нарекуваат едноставна среќа, но кога имате харизма гарантирано ќе имате среќа. Замислете го вашиот успех во животот кога можете автоматски да ги натерате другите доброволно да го прават она што го сакате, да молат да го прават тоа, да сакаат да го прават тоа и да им кажете на сите нивни пријатели дека и тие треба да го прават тоа. Харизмата е способност да ги поттикнете и убедите другите да веруваат во вас, да веруваат во вас и да сакаат да бидат под ваше влијание. Ги плениш и мотивираш. Им помагате да се видат себеси во иднина како ја спроведуваат вашата визија. Тие се трогнати и полни со енергија од вашата страст и ентузијазам. Тие се магнетизирани и водени од вашата харизма. Тие се подигнати и инспирирани од вашиот оптимизам и очекувања. Во суштина, вие сте извор на зајакнување, охрабрување и инспирација.

263

Совладувањето на различните вештини на харизма ќе ве поттикне во позиција на влијание и успех. Луѓето често се прашуваат зошто постигнувањето успех трае толку долго и зошто не ги научиле ниту основните вештини за да бидат успешни или да ги остварат своите соништа. Харизмата ви овозможува да бидете поефикасни и поефикасни. Размислете за ова. Ако другите не реагираат на вас или на вашите обиди за влијание, веројатно е ваша вина. Секако, сакаме да кажеме дека тоа е нивна вина, но кога другите не се под влијание на вас, овластени од вас или дури и не сакаат да ви помогнат - верувајте ми - тоа сте вие. Не можам доволно да нагласам дека луѓето со големо влијание имаат харизма. Една студија еднаш побара од учесниците да ја оценат главната карактеристика (од 59 избори) на убедувачите. Карактеристика број еден беше харизмата. Сите можеме да мислиме на харизматични луѓе. Тие имаат одредено присуство и шарм кај нив; тие се волшебни и инспиративни. Тие го заповедаат нашето внимание; ние висиме на секој збор од нивните усти. Нивното присуство нè поттикнува, нè мотивира и инспирира. Се чувствуваме подобро што ги запознавме, ги видовме и бевме под нивно влијание. Предизвикот е што повеќето од нас ги мислат харизматичните луѓе како филмски ѕвезди, извршни директори, политичари, па дури и верски водачи. Таквите луѓе можеби имаат неколку алатки за харизма и влијание, но сакам да ги откријам сите алатки што можете да ги користите во вашите напори да влијаете и да ги убедите. Некои можеби ја нарекуваат харизмата магија, некои ја нарекуваат среќа, но кога ќе ги совладате сите овие вештини, ќе постигнете поголем успех. Всушност, ќе се прашувате зошто успехот траеше толку долго и зошто сега изгледа толку лесно. Харизмата им дава сила на другите да им се допаѓате, дури и ако не знаат толку многу за вас, па дури и кога немало доволно време да се развие доверба во вас. Харизмата ви дава моќ над, верност и посветеност од вашата публика, и создава моментална поддршка. Значи, дали сте родени со харизма или се учи? Дали е тоа природа или негување? Одговорот на двете прашања е да! Некои атрибути се својствени, некои сте ги научиле, а други може да се стекнат. Харизмата е особина која може да се научи и совлада, иако бара труд од ваша страна. Можеби се прашувате - како и јас - дека ако оваа вештина е толку важна, ако е толку вредна, ако е толку критична за вашиот успех, зошто не ни ја научиле на училиште? Не можам да одговорам на тоа прашање, но ги имам одговорите што ви се потребни за да ја совладате критичката вештина на харизмата. Луѓето денес се помалку доверливи, полни со скептицизам и поцинични од кога било досега. Корпоративната лојалност е нешто од минатото. Вербата во големите бизниси и владата и општеството исчезна. Сите околу нас се збунети, преоптоварени и потешко може да се влијае отколку во минатото. Сега повеќе од кога било харизмата е витална и критичка вештина за убедување. Предизвикот е што некои луѓе мислат дека имаат харизма, но немаат. Дури и ако можете да натерате некого да направи нешто, не значи дека сте влијателни или харизматичен. На пример, ако сте менаџер, луѓето го прават она што ќе им кажете да го прават затоа што чувствуваат дека мораат (дури и ако се преправаат дека сакаат), но

264

резултатите се само краткорочни. Меѓутоа, ако сте харизматичен, луѓето се посветени на вас, сакаат да работат за вас и ги регрутираат сите други да ви помогнат. Накратко, имате вистинско влијание врз нив. Кога ќе го слушнеме зборот „харизма“, понекогаш не сме сигурни што да мислиме. Што всушност е харизма? Тоа може да биде мистериозен атрибут. Тоа не е наметливост или ентузијазам, ниту пак е личноста или да се биде таканаречен народ, иако сите овие особини се чини дека се дел од пакетот до еден или друг степен. Знаете кога сте запознале или виделе харизматични луѓе. Лесно се забележуваат и секогаш зрачат во толпа луѓе. Понекогаш е тешко да се идентификува она што некого го прави харизматичен, но знаете кога се чувствувате и сте трогнати од моќта на харизмата. Кога некој поседува неостварлив квалитет на харизма, ние се чувствуваме почестени и привилегирани што сме поврзани со таа личност. Харизмата не е само шарм, посветеност, допадливост или страст. Тоа е чувството на самодоверба што не ја обзема вашата публика, туку ја олеснува, додека го одржува кредибилитетот и односот. Зборот „харизма“ доаѓа од грчката божица Харис. Карактерот на Харис беше карактер на целосна убавина и добротворност. Како другите ја дефинираат харизмата? „Редок, личен квалитет што им се припишува на лидерите кои предизвикуваат жестока популарна посветеност и ентузијазам (Американски речник за наследство)“ „Харизмата е способност да се влијае позитивно врз другите преку поврзување со нив физички, емоционално и интелектуално (д-р Тони Алесандра)“ „Харизмата е енергија од зоната на срцето. Ако говорникот нема чувство, нема што да се пренесе. Харизмата се јавува кога чувствата на говорникот се пренесуваат во најчиста форма на друг. Харизмата не е разводнето чувство. Тоа не е маскирано. Тоа е сурово чувство. Харизмата е пренесување на нашата чиста енергија, нашата чиста страст на другиот. (Гери Спенс)“ Еве ја мојата сопствена дефиниција за харизмата: способност лесно да изградите врска, ефикасно да влијаете на другите на вашиот начин на размислување, да ги инспирирате да постигнат повеќе и во тој процес да направите сојузник за живот. Со други зборови, харизмата е да можеш да ги натераш другите да сакаат да го прават она што вие го сакате и да бидат возбудени да го прават тоа. Всушност, тие се поттикнати да ги натераат другите да и помогнат на вашата кауза. Дали харизмата е добра или лоша? Дали гравитацијата е добра или лоша? Исто како и гравитацијата, харизмата е неутрална. Тоа е начинот на кој ја користите моќта што ве дефинира како добри или лоши. Некои би рекле дека Адолф Хитлер, Чарлс Менсон и Бенито Мусолини имале харизма, а можеби имале и неколку алатки за харизма. Во многу случаи, луѓето имале некои од вештините на харизма и ги користеле на неетички начин. Веројатно би можеле да изброите повеќе луѓе во историјата и во вашиот живот кои имале харизма и ја користеле на добар и чесен начин.

265

БИБЛИОГРАФИЈА 1.

Abbas, M. Y. (2000). Proxemics in Waiting Areas of Health Centres. Sheffield: University of Sheffield.

2.

Abramo, A. C., Do Amaral, T. P. A., Lessio, B. P., & De Lima, G. A. (2016).

Anatomy of forehead, glabellar, nasal and orbital muscles, and their correlation with distinctive patterns of skin lines on the upper third of the face: reviewing concepts. Aesthetic plastic surgery, 962-971.

3.

Adler, R. B., Rodman, G., & du Pre, A. (2017). Understanding Human Communication. New York: Oxford University Press.

4.

Agachi, S. (2019). Tehnici de citire a chipului. Editura Nicolae N. Adriana.

5.

Ahn, J., Gobron, S., & Silvestre, Q. (2010). Asymmetrical Facial Expressions based on an Advanced Interpretation of Two-dimensional Russell’s Emotional Model. Proceedings of ENGAGE.

6.

Alabdullah, M., Saltaji, H., Abou-Hamed, H., & Youssef, M. (2015). Association between facial growth pattern and facial muscle activity: a prospective crosssectional study. International orthodontics, 13(2), 181-194.

7.

Ambrose, S. A., Bridges, M. W., DiPietro, M., Lovett, M. C., Norman, M. K., & Mayer, R. E. (2010). How Learning Works - 7 Research-based Priciples for Smart Teaching. Jossey-Bass.

8.

Andreasson, P., & Dimberg, U. (2008). Emotional Empathy and Facial Feedback. Journal Nonverbal Behavior, 215-224.

9.

Andreasson, P. (2010). Emotional Empathy, Facial Reactions and Facial Feedback. Digital Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Social Sciences 58.

10. Argyle, M. (1994). The Psychology of Interpersonal Behavior. London: Penguin Books.

11. Argyle, M., Ingham, R., Alkema, F., & McCallin, M. (1973). The Different Functions of Gaze. Semiotica.

12. Argyle, M. (2007). Social Interaction. New York: Routledge.

13. Bandura, A. (2013). The Role of Self-Efficacy in Goal-Based Motivation. In E. A. Locke, & G. P. Latham, New Developments in Goal Setting and Task Performance (pp. 147-157). New York: Routledge.

14. Barnard, M. (1998). Fashion as Communication. London: Routledge.

266

15. Barrett, J. (2009). Aptitude, Personality and Motivation Tests. London: Kogan Page.

16. Bassili, J. N. (1979). Emotion Recognition: The Role of Facial Movement and the Relative Importance of Upper and Lower Areas of the Face. Journal of Personality and Social Psychology, 2049-2058.

17. Beeler, T., & Bradley, D. (2014). Rigid Stabilization of Facial Expressions.

18. Bell, C. (1824). Essays on the anatomy and philosophy of expression. London.

19. Bentsianov, B., & Blitzer, A. (2004). Facial anatomy. Clinics in dermatology, 313 20. Birkenbihl, V. (1999). Semnalele corpului.Cum să înțelegem limbajul corpului.

București: Gemma Press.

21. Borțun, D. (2004). Semiotica vizualului. București: Editura Universității Naționale de Arte.

22. Bratman, M. E. (2018). Planning, Time and Self-Governance - Essays in Practical Rationality. New York: Oxford University Press.

23. Brooke, N. M., & Scott, S. D. (1994, April). Computer graphics animations of talking faces based on stochastic models. In Proceedings of ICSIPNN'94.

International

Conference

on

Speech,

Image

Processing

and

Neural

Networks (pp. 73-76).

24. Brooke, N. M., & Scott, S. D. (1998). TWO- AND THREE-DIMENSIONAL AUDIO-VISUAL SPEECH SYNTHESIS. In AVSP'98 International Conference on Auditory-Visual Speech Processing.

25. Buck, R. (1980). Nonverbal Behavior and the Theory of Emotion: The Facial Feedback Hypothesis. Journal of Personality and Social Psychology, 811-824.

26. Burrows, A. M. (2008). The facial expression musculature in primates and its evolutionary significance. BioEssays, 221-225.

27. Cacioppo,

J.

T.,

Petty,

R.

E.,

Losch,

M.

E.,

&

Kim,

H.

S.

(1986). Electromyographic activity over facial muscle regions can differentiate the valence and intensity of affective reactions. Journal of Personality and Social Psychology, 50(2), 260–268.

28. Cantrell, J. (2015). Mastering the Body Language - How to read people's minds with nonverbal communication.

267

29. Caruso, D. R., & Salovey, P. (2004). The Emotionally Intelligent Manager. How to Develop and Use the Four Key Emotional Skills of Leadership. San Francisco: Jossey-Bass.

30. Cattaneo, L., & Pavesi, G. (2014). The facial motor system. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 38, 135-159.

31. Chelcea, S. (2005). Comunicarea nonverbală: gesturile și postura. București: Editura Comunicare.ro.

32. Cherecheș, R. M. (2014/2015). Comunicare publică. Manual de campanii sociale. Cluj-Napoca: Editura Universității Babeș-Bolyai.

33. Churches, R., & Terry, R. (2007). NLP for Teachers – How to be a Highly Effective Teacher. Crown House Publishing Limited.

34. Clement, J. G., & Marks, M. K. (2005). Computer-Graphic Facial Recognition.

Burlington: Elsevier Academic Press.

35. Codoban, A. (2014). Gesturi, vorbe și minciuni. Mic tratat de semiotică gestuală extinsă și aplicată. Cluj-Napoca: EIKON. 36. Cohn, J. F., Zlochower , J. A., & Lien, J. (1999). Automated face analysis by feature point tracking has high concurrent validity with manual FACS coding.

Psychophysiology, 35-43.

37. Cohn, J. F., Ambadar, Z., & Ekman, P. (2007). Observer-based measurement of facial expression with the Facial Action Coding System. In J. Coan, & J. J. Allen, Handbook of emotion elicitation and assessment (pp. 203-221). Oxford University Press.

38. Cotofana, S., Fratila, A., Schenck, T., Redka-Swoboda, W., Zilinsky, I., & Pavicic, T. (2016). The Anatomy of the Aging Face: A Review. Facial Plastic Surgery, 253-260.

39. Craig, K. D. (1992). The Facial Expression of Pain Better than a thousand words? APS Journal, 153-162.

40. Crano, W. (2008). Attitudes and Attitude Change. New York: Psychology Press.

41. Damhorst, M., Miller-Spillman, & Michelman, S. O. (2005). The Meaning of Dress. New York: Fairchild Publications.

42. Danesi, M. (2004). Messages, Signs, and Meanings: A Basic Textbook in Semiotics and Communication Theory. Toronto: Canadian Scholars Press.

43. Danesi, M. (2008). Of Cigarettes, High Heels, and Other Interesting Things - An indroduction to semiotics. New York: Palgrave Macmillan.

268

44. Darwin, C. (1967). Expresia emoțiilor la om și animale. București: Editura Academiei Republicii Socialiste România.

45. Darwin, C. (1897). The Expression of the emotion in man and animals. New York: D. Appleton and Company.

46. De Gelder, B. (2016). Emotions and the body. Oxford: Oxford University Press 2016.

47. De la Cruz, N. (2016). Autonomous Facial Expression Recognition using the Facial Action Coding System. Western Cape: University of Western Cape.

48. De Vito, J. A. (1989). The Nonverbal Communication Workbook. Illinois: Waveland Press.

49. Dee, J. (2005). Face Reading plain & simple. Library of Congress Cataloging.

50. Devriese, P. (1992). Rehabilitation of Facial Expression ("Mime Therapy").

European Archives of Oto-Rhino Laryngology.

51. Dilts, R., Grinder, J., Bandler, R., & DeLozier, J. (1980). Neuro-Linguistic Programming: Volume I.The Study of the Structure of Subjective Expericence.

Cupertino: Library of Congress.

52. Dimberg,

U.

(1982).

Facial

Reactions

to

Facial

Expressions.

.

Psychophysiology, 643–647.

53. Dimberg, U. (1987). Facial reactions, autonomic activity and experienced emotion: A three component model of emotional conditioning. Biological Psychology, , 105-122.

54. Dimberg, U., & Lundquist , L. O. (1990). Gender Differences In Facial Reactions To Facial Expressions. Biological Psychology , 151-159.

55. Dimberg, U., & Karlsson , B. (1997). Facial reactions to different emotionally relevant stimuli. Scandinavian Journal of Psychology, 297-303.

56. Dimberg , U., & Thunberg , M. (1998). Rapid facial reactions to emotional facial expressions. Scandinavian Journal of Psychology, 39-45.

57. Dimberg, U., Thunberg, M., & Elmehed, K. (2000). Unconscious Facial Reactions to Emotional Facial Expressions. Psychological Science, 86-89.

58. Dimberg , U., Thunberg, M., & Grunedal, S. (2002). Facial reactions to emotional stimuli: Automatically controlled emotional responses. Cognition & Emotion, 449-471.

59. Dimberg, U., Andréasson, P., & Thunberg, M. (2011). Emotional Empathy and Facial Reactions to Facial Expressions. Journal of Psychophysiology, 26-31.

269

60. Dimberg, U., & Thunberg, M. (2012). Empathy, emotional contagion, and rapid facial reactions to angry and happy facial expressions. PsyCh Journal, 1(2), 118-127.

61. Dinu, M. (2014). Comunicarea. Repere fundamentale. București: Editura Orizonturi.

62. Domjan, M. (1997). The Principles of Learning and Behavior, 4th edition.

Brooks/Cole Publishing Company.

63. Domjan, M. (2014). The Principles of Learning and Behavior, 7th edition.

Wadsworth Publishing.

64. Douglas Brown, H. (2006). Principles of Language Learning and Teaching.

Pearson ESL. 65. Eco, U. (1976). A Theory of Semiotics. London: Indiana University Press.

66. Eco, U. (1984). Semiotics and the Philosophy of Language. Willshire: The Macmillan Press.

67. Eco, U. (1992). Interpretation and Overinterpretation. Cambridge: Cambridge University Press.

68. Eco, U. (1994). The limits of interpretation. Indianapolis and Bloomington: Indiana Unviersity Press.

69. Eco, U. (2006). Istoria frumuseții. București: Grupul Editorial Rao. 70. Eco, U. (2007). On Ugliness. London: Harvill Secker.

71. Eggert, M. A. (2015). Understanding body language. Edinburgh: Pearson Education Limited.

72. Ekman, P., & Friesen, W. V. (1972). Emotion in the Human Face. New York: Pergamon Press.

73. Ekman, P. (1992). Facial expressions of emotion an old controversy and new findings. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 63-69.

74. Ekman, P. (2002). Facial Action Coding System. Salt Lake City 75. Ekman, P. (2003). Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings to Improve Communication and Emotional Life. New York: Times Books.

76. Ekman, P. (2003). Unmasking the face. Cambridge: Malor Books.

77. Ekman, P. (2009). Lie Catching and Microexpressions. In C. Martin, The Philosophy of Deception (pp. 118-138). Oxford: Oxford University Press.

270

78. Essa, I. A. (1995). Analysis, Interpretation and Synthesis of Facial Expressions (Doctoral dissertation, Massachusetts Institute of Technology).

79. Fan, J., Yu, W., & Hunter, L. (2000). Clothing appearance and fit: Science and Technology. Cambridge: Woodhead Publoshing Limited.

80. Fan, Z., & Jiang, X. (2021). Influence of Clothing Color Value on Trust.

International Journal of Engineering Research & Technology (IJERT), 6.

81. Fang, X. (2018). Perceiving and producing facial expressions of emotion. The role of dynamic expressions and culture. Amsterdam: University of Amsterdam.

82. Farkas, L., & John, K. (1987). Anthropometries and Art in the Aesthetics of Women Faces. Clinics in Plastic Surgery, 599-616.

83. Fârte, G.-I. (2004). Comunicarea. O abordare praxiologică. Iași: Casa Editorială Demiurg.

84. Fiske, J. (2003). Introducere în științele comunicării. Iași: Editura Polirom.

85. Flack, T. R. (2016). The Neural Representation of Facial Expression and Viewpoint in the Human Brain (Doctoral dissertation, University of York).

86. Ferring, V., & Pancherzb, H. (2008). Divine proportions in the growing face.

American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics, 472-479.

87. Fernandes-Dols, J. (1997). Spontaneous facial behaviorduring intense emotional episodes: Artistic truth and optical truth. In R. James, The Psychology of Facial Expression. Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge.

88. Fernandez-Dols. (2017). The Science of Facial Expression. New York: Oxford University Press.

89. Fulfer, M. (1996). Amazing Face Reading. An Illustrated Encyclopedia for Reading Faces. Q Publishing Servicies.

90. Gates, K. (2011). Our Biometric Future. New York: New York University Press.

91. Gilmans, C. P. (2001). The Dress of Women: A Critical Introduction to the Symbolism and Sociology of Clothing. London: Greenwood Press.

92. Glass, L. (2002). I Know What You’re Thinking. Using the Four Codes of Reading. New York: John Wiley and Sons Inc. 93. Glass, L. (2014). The body language of liars. Pompton Plains: The Career Press.

94. Goldfinger, E. (1991). Human anatomy for artists . Oxford University Press.

95. Goleman, D. (2001). Inteligența Emoțională. București: Curtea Veche.

271

96. Grant, E. C. (1969). Human Facial Expression. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 525-536 97. Graur, E. (2001). Tehnici de comunicare. Cluj-Napoca: Editura Mediamira.

98. Gravells, A., & Simpson, S. (2008). Planning and Enabling Learning in the Lifelong Learning Sector. Exeter: Learning Matters Ltd. 99. Gross, R. (1999). Peak Learning - How to Create Your Own Lifelong Education Program for Personal Elinghtment and Professional Success. New York: Penguin Putnam Inc. .

100. Grossberg, S. (1987). The Adaptive Brain I - Cognition, Learning, Reinforcement, and Rhythm. Boston: North-Holland.

101. Grumbine, J. (1921). Psychology of Color. Ohio: The Order of White Rose.

102. Hall, E. T. (1959). The Silent Language. Garden City: Doubleday & Company.

103. Hall, E. T. (1966). The Hidden Dimension. New York: Anchor Books.

104. Hall, M. L. (2014). Cartea Cărților în NLP. București: Editura Vidia.

105. Hannaford, C. (2005). Smart Moves - Why Learning is Not All in Your Head.

Salt Lake City: Great River Books.

106. Happak, W., Liu, J., Burggasser, G., Flowers, A., Gruber, H., & Freilinger, G. (1997). Human facial muscles: dimensions, motor endplate distribution, and presence of muscle fibers with multiple motor endplates. The Anatomical Record: An Official Publication of the American Association of Anatomists, 276284.

107. Hayes, C. D. (1989). Self-University - The price of tuition is the desire to learn.

Your degree is a better life. Wasilla: Autodidactic Press.

108. Holmes, D. (2005). Communication Theory. Media, Technology, Society.

Londra: SAGE Publications Ltd. 109. Hoobyar, T., Dotz, T., & Sanders, S. (2013). NLP - The Essential Guide to Neuro-Linguistic Programming . William Morrow.

110. Hoover, J. (2007). Time Management - Set Priorities to Get the Right Things Done. Harper Collins e-books .

111. Irintchev, A. (1992). Denervation and Reinnervation of Muscle: Physiological Effects. European Archives of Oto-Rhino-Laringology.

112. Ivan, L. (2009). Competența în comunicarea nonverbală. București: TRITONIC.

272

113. Ivy, D., & Wahl, S. (2019). Nonverbal Communication for a Lifetime . Kendal Hunt Publishing Company.

114. Izard, C. (1997). Emotions and facial expressions: A perspective from Differential Emotions Theory. In J. Russell, The Psychology of Facial Expression. Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge.

115. Jack, R. E., Garrod, O. G., & Schyns, P. G. (2014). Dynamic facial expressions of emotion transmit an evolving hierarchy of signals over time. Current biology, 24(2), 187-192.

116. Jalongo, M. R., Rieg, S. A., & Helterbran, V. R. (2007). Planning for Learning Collaborative Approaches to Lesson Design and Review. New York: Teachers College Press.

117. Kaiser, S. (1985). The Social Psychology of Clothing. New York: Macmillan Publishing.

118. Karen, S., & Cohn, J. (2001). Human Facial Expressions as Adaptations: Evolutionary Questions in Facial Expression Research. 1-62.

119. Kendon, A., Harris, R. M., & Key, M. R. (1975). Organization of Behaviour in Face-to-Face Interaction. Paris: Mouton Publishers.

120. Khademi, M. H. S. (2010). Analysis, Interpretation, and Recognition of Facial Action Units and Expressions Using Neuro-Fuzzy Modeling. 161-172.

121. Kiviluoma, L. (2013). Vital Face Facial Exercises And Massage For Health And Beauty. Londra: Singing Dragon.

122. Knapp, M. L., Hall, J. A., & Horgan, T. G. (2014). Nonverbal Communication in Human Interaction. Boston: Wadsworth Cengage Learning.

123. Kodzoman, D. (2019). THE PSYCHOLOGY OF CLOTHING: Meaning of Colors, Body Image and Gender Expression in Fashion. University of Zagreb, Faculty of Textile Technology, Zagreb, 14.

124. Lacruz, Rodrigo S, Stringer, Chris B, Kimbel, William H et al. (5 more authors) (2019) The 125.

evolutionary history of the human face. Nature Ecology and Evolution.

pp. 726-736 126. Langer, E. J. (2016). The Power of Mindful Learning. Boston: Da Capo Press.

127. Latham, G. P., & Locke, E. A. (2013). Goal Setting Theory, 1990. In E. A. Locke, & G. P. Latham, New Developments in Goal Setting and Task Performance (pp. 3-15). New York: Routledge.

273

128. Lauwereyns, J. (2012). Brain and the Gaze. On the active boudaries of vision.

Cambridge: The MIT Press.

129. Lawson, B. (2001). The Language of Space. Oxford: Architectural Press.

130. Le Doux, S. (1996). The Emotional Brain. New York: Simon&Schuster Paperbacks.

131. Le Doux, J. (2002). Synaptic Self. How our brain become who we are. New York: Penguin Group.

132. Le Louarn, C. (2016, April). A new approach to functional anatomy of the lower face: role of the hyoplatysmal ligament, of the platysma and of the depressor labii lateralis. In Annales de Chirurgie Plastique Esthetique (Vol. 61, No. 2, pp. 101-109). Elsevier Masson.

133. Lencioni, P. (2002). The Five Dysfunctions of a Team. San Francisco: JosseyBass.

134. Lewis, B., & Pucelik, F. (1990). Magic of NLP Demistyfied. A Pragmatic Guide To Communication & Change. Portland: Metamorphous Press.

135. Lewis, M., Haviland-Jones, J. M., & Feldman Barrett, L. (2008). Handbook of Emotions. New York: The Guilford Press.

136. Lesenciuc, A. (2017). Teorii ale comunicării. Brașov: Editura Academiei Forțelor Aeriene Henri Coandă.

137. Lightoller, G. S. (1928). THE ACTION OF The M. Mentalis In The Expression Of The Emotion Of Distress. Journal of Anatomy, 319-332.

138. Linden, A., & Perutz, K. (1997). Mindworks. Unlock the PRomise within.NLP tools for building a new life . Andrews McMeel Publishing .

139. Littlejoh, S. W., & Foss, K. A. (2009). Encyclopedia of Communication Theory.

Los Angeles: SAGE Publications.

140. Lurie, A. (1981). The Language of Clothes. New York: Henry Holt & Company.

141. Mahtani, R. (2015). The Power of Posture. Mumbai: Jaico Publishing House.

142. Mandal, M. K., & Awasthi, A. (2015). Understandig Facial Expressions in Communication. Cross-cultural and Multidisciplinary Perspectives. New Delhi: Spinger India.

143. Martone, A. L. (1962). Anatomy Of Facial Expression And Its Prosthodontic Significance. The Journal of Prosthetic Dentistry, 1020-1042.

274

144. Marur, T., Tuna, Y., & Demirci, S. (2014). Facial anatomy. Clinics in dermatology, 14-23.

145. Matsumoto, D., Hee Yoo, S., & Chung, J. (2009). The Expression of Anger Across Cultures. International Handbook of Anger, 125-137.

146. Mauk, M. D., Li, W., Khilkevich, A., & Halverson, H. (2017). Cerebellar Mechanisms of Learning and Plasticity Revealed by Delay Eyelid Conditioning.

International Review of Neurobiology, 21-37.

147. Mersino, A. C. (2007). Emotional Intelligence for Project Managers. New York: American Management Association.

148. McKay, M., Davis, M., & Fanning, P. (2018). Messages. The Communication Skills Book. Oakland: New Harbinger Publications.

149. Meisner, G. B. (2018). The Golden Ratio. The Divine Beauty of Mathematics.

New York: Race Point Publishing.

150. Mendelson, B., & Wong, C. H. (2013). Anatomy of the aging face. Plastic surgery, 2, 78-92.

151. Miehlke, A. (1981). Management of Hemi-Facial Spasm. In M. Samii, The Cranial Nerves. New York: Springer-Verlag.

152. Mohorea, E., Ciobanu, E., & Capcelea, V. (2018). Introducere în știința comunicării. Bălți: Editura Indigou Color.

153. Molden, D., & Hutchinson, P. (2010). NLP - What the most successful people know, do and say. Harlow: Pearson.

154. Molden, D. (2011). How to manage with NLP. Harlow: Pearson Education.

155. Morgan, P. (2003). Managing yourself. Edinburgh: Pearson Education Limited.

156. Mortensen, K. (2011). The Laws of Charisma. New York: AMACOM. 157. Movileanu, P. (2009). Psihologia comunicării. Chișinău: Universitatea Agrară de Stat din Moldova.

158. Navarro , J. (2018). The Dictonary of Body Language. Pymble: Harper Collins Publisher.

159. Neacșu, I. (2015). Metode si tehnici de invatare eficienta. Bucuresti: Polirom.

160. Negrescu, M. (n.d.). Formarea în psihoterapia cognitiv-comportamentală.

Modulul de Comunicare Terapeutică. Suport de Curs. Colegiul Psihologilor din România.

275

161. Nierenberg, I., & Calero, H. (2001). How to read a person like a book. Barnes & Noble Digital.

162. O'Connor, J. (2001). THE NLP WORKBOOK - The Practical Guidebook to Achieving the Results You Want. London: Thorsons.

163. Peck, S. (1987). Atlas of facial expression: an account of facial expression for artists, actors, and writers. New York: Oxford University Press.

164. Parkinson, B. (2005). Do

Facial

Movements Express Emotions or

Communicate Motives? Personality and Social Psychology Review, 278-311.

165. Patterson, C. N., & Powell, D. G. (1974). Facial Analysis in Patient Evaluation For Physiologic and Cosmetic Surgery. 998-1003.

166. Paulsen, F. (2018). Atlas of anatomy. Munich: Elsevier.

167. Pease, A. (1993). Limbajul Trupului. București: Polimark.

168. Pease, A., & Pease, B. (2004). The Definitive Book of Body Language.

Buderim: Pease International.

169. Peck, H., & Sheldon, P. (1970). Aconcept of Facial Esthetics. he Angle Orthodontist, 284-317.

170. Peck, S. (1987). Atlas of facial expression: an account of facial expression for artists, actors, and writers. New York: Oxford University Press.

171. Prendergast, P. M. (2013). Anatomy of the face and neck. In Cosmetic surgery (pp. 29-45). Springer, Berlin, Heidelberg 172. Prokopakis, E., Ioannis , V., Valerie , P., Gilbert Trenité, N., Regan, T., Cemal , C., & Peter , H. (2013). The golden ratio in facial symmetry. Rhinology, 18-21.

173. Richmond S, Howe LJ, Lewis S, Stergiakouli E and Zhurov A (2018) Facial Genetics: A Brief Overview. Front. Genet.

174. Rickettsm, R. (1982). The biologic significance of the divine proportion and Fibonacci series . American Journal of Orthodontics, 351-370.

175. Ridley , M., & VanHook, S. (1992). Aesthetic Facial Proportions. Facial plastic and reconstructive surgery. St. Louis: Mosby-Year Book, , 119-133.

176. Roberts, A. (2018). Evolution Human Story. New York: DK Publishing.

177. Rose, C. (1985). Accelerated Learning. Accelerated Learning Publishing.

178. Rosenberg, E. L., & Ekman, P. (2005). Coherence Between Expressive and Experiential Systems in Emotion. In P. Ekman, & E. L. Rosenberg, What the Face Reveals: Basic and Appliede Studies of Spontaneous Expression Using

276

the Facial Action Coding System (FACS), 2nd Edition (pp. 63-85). Oxford: Oxford University Press.

179. Rossano, F. (2012). Gaze in Conversation. In J. Sidnell, & T. Stivers, The handbook of conversation analysis (p. 22). Wiley-Blackwell.

180. Rozin, P., Haidt, J., & McCauley, C. R. (2008). Disgust. Handbook Emotion, 757-776.

181. Russell, J. A. (1998). The psychology of facial. Cambridge: Cambridge University Press.

182. Samii, M. (1981). The cranial nerves. New York: Springer-Verlag Berlin Heidelberg.

183. Scannell, M. (2010). The big book of conflict resolution games. New York: McGraw Hill.

184. Schmidt, K. L. (2001). Human Facial Expressions as Adaptations: Evolutionary Questions in Facial Expression. Pitsburg: University of Pitsburg.

185. Schroder, H. (1992). The Facial Nerve - Peripheral and Central Connections of Proprioception. Oto-Rhino-Laringology.

186. Schroder, J. (1992). Changing Ratio Between Myelin Thickness and Axon Caliberin Developing Human Facial Nerves. Oto-Rhino-Laryngology.

187. Scott, N. B. (1994). Computer Graphics Animations of Talking Faces Based on Stochastic Models. School of Mathematical Sciences, University of Bath, 7376.

188. Sebeok, T. A. (2002). Semnelele: O introducere în semiotică. București: Humanitas.

189. Seckel, B. (2010). Facial danger zone. New York: Thieme Medical Publishers.

190. Seyfeddinipur, M., & Gullberg, M. (2014). From Gesture in Conversation to Visible Action as Utterance. Essays in honor of Adam Kendon. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.

191. Siegel, D. (2012). The Developing Mind. How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are . New York: The Guilford Press.

192. Siemionow, M., & Sonmez, E. (2008). Face as an Organ. Annals of Plastic Surgery. 345-352.

193. Shah, N. (2011). NLP - Neurolinguistic programming - A practical guide.

London: Icon Books Ltd.

277

194. Smith, C. (1997). A Competential Approach to the meaning of facial expressions. In J. Russel, The Psychology of Facial Expression. Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge.

195. Smoleny, S. (2018). EMOTIONAL PROCESSING. How to Work Your Way through Almost Anything. Miami: Indigo Reef Publishing.

196. Sokol, L., & Fox, M. G. (2009). Think Confident, Be Confident. New York: Penguin Group.

197. Sommer, R. (1969). Personal Space. The Behavioral Basics of Design.

Englewood Cliffs: Pretince-Hall.

198. Sousa, D. A. (2001). How the Brain Learns - A Classroom Teacher's Guide.

California: Corwin Press.

199. Sparrow, T., & Knight, A. (2006). Applied EI. The Importance of Attitudes in Developing Emotional Intelligence. San Francisco: Jossey-Bass.

200. Stachowiak, S. (2019). Eye Movements and Gestures in Simultaneous and Consecutive Interpreting . Cham: Springer Nature Switzerland.

201. Stein, S. J. (2009). Emotional Intelligence for Dummies. Mississauga: John Wiley & Sons Canada.

202. Stănciugelu, I., Tudor, R., Tran, A., & Tran, V. (2014). Teoria comunicării.

București: Tritonic.

203. Ştefaneț, M. (2007). Anatomia omului. Chișinău: Centrul Editorial-Poligrafic Medicina.

204. Stennert, E. (1992). Why Does the Frontalis Muscle "Never Come Back"?

Functional Organization of the Mimic Musculature. European Archives of OtoRhino-Laryngology.

205. Stone, D., & Heen, S. (2014). Thanks for the feedback. The science and art of receiving feedback well. New York: Penguin Group.

206. Swoboda, K. (2018). The Courage Habit. How to accept your fears, release the past and live your courageous life. Oakland: New Harbinger Publications.

207. Szekely, G. (1992). Comparative Anatomy of the Central Representation of the Facial Nerve. Oto-Rhino-Laringology.

208. Szpirglas, J., & Saint-Onge, D. (2018). Train Your Brain - How Your Brain Learns Best. New York: Crabtree Publishing Company .

209. Tad, J., & Shephard, D. (2001). Presenting Magically. Transforming Your Stage Presence With NLP. Williston: Crown House Publishing .

278

210. Teng, L. S. (2017). Micro-expression recognition analysis using facial strain.

Kuala Lumpur: University of Malaya.

211. Todorovic, T., Pavlo-Kuden, A., & Toporisic, T. (2014). Clothes and Costumes as Form of Nonverbal Communication. Tekstilec, 14.

212. Todorovic, T., Pavko-Kuden, A., Kosak, K., & Toporisic, T. (2017). Language of Dressing as Communication System and its Functions – Roman Jakobson’s Linguistic Method. Fibres and Textiles in Eastern Europe, 10.

213. Țilea, M. (2014). Semiotica vizualului. Craiova: Editura Universitaria.

214. Vaknin, S. (2008). The Big Book of NLP Techniques. BookSurge Publishing.

215. Wagner, H. (1997). Methods for the study of facial behavior. In J. Russell, The Psychology of Facial Expression. Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge.

216. Warnick, B. J., Davis, B. C., Allison, T. H., & Anglin, A. H. (2021). Express yourself: Facial expression of happiness, anger, fear, and sadness in funding pitches. Journal of Business Venturing.

217. Watanabe, K. (2016). Anatomy for plastic surgery of the face, head and neck.

New York: Thieme Medical Publishers.

218. Wilson, S. B., & Dobson, M. S. (2008). Goal Setting: How to Create an Action Plan and Achieve Your Goals. New York: AMACOM. 219. Wittmann, F. J. (1930). THE JUDGMENT OF FACIAL EXPRESSION. Journal of Experimental Psychology, 113-151.

220. Xu, F., Zhang, J., & Wang, J. Z. (2017). Microexpression Identification and Categorization Using a Facial Dynamics Map. Ieee Transactions on Affective Computing, 254-267.

221. Young, P., Uttam , S., Dale , R., & Fred, S. (2006). Circles of Prominence.

Archives of Facial Plastic Surgery, 263-267.

222. Zafeiriou, S. (2008). Discriminant Graph Structures for Facial Expression Recognition. Thessaloniki: Aristotle University of Thessaloniki.

223. Zhang, L., & Arandjelovic, O. (2021). Review of Automatic Microexpression Recognition in the Past Decade. Machine Learning & Knowledge Extraction, 414-434.

279

INFOR ELEA - San Secondo di Pinerolo / Torino - ITALY

SOLARIS FOERDERZENTRUM FUER JUGEND UND UMWELT GGMBH SACHSEN - Chemnitz / Saxony - GERMANY

ASSOCIATION OF CITIZENS CEFE MACEDONIA – Skopje – NORTH MACEDONIA

TRAINIFIQUE – Bucharest – ROMANIA

280