Issuu

SAMFUNNSFAG 4 frå CAPPELEN DAMM Grunnbok

Frøya Elisabeth Astrup Anne Synnøve Steinset Mariann Youmans Illustratør: Leonard Furuberg

Nynorsk

© CAPPELEN DAMM AS, Oslo, 2022 Materialet i denne publikasjonen er omfatta av føresegnene i åndsverklova. Utan særskild avtale med Cappelen Damm AS er all eksemplarframstilling og tilgjengeleggjering berre tillate i den utstrekning det er heimla i lov eller tillate gjennom avtale med Kopinor, interesseorgan for rettshavarar til åndsverk. Utnytting i strid med lov eller avtale kan medføre erstatningsansvar og inndraging og kan straffast med bøter eller fengsel. Samfunnsfag 4 frå Cappelen Damm er laga til LK20, fagfornyinga, i faget samfunnsfag og er til bruk på barnetrinnet i grunnskulen. Forfattarane Anne Synnøve Steinset og Mariann Youmans har fått støtte frå Det faglitterære fond. Omsetjing til nynorsk: Totaltekst ved Lene Christine Simonsen Illustrasjonar: Leonard Furuberg Fotografi: Sjå eiga liste Design og sats: Bøk Oslo AS Omslagsillustrasjon: Leonard Furuberg Omslagsdesign: Tank Design AS Forlagsredaktør: Frøya Elisabeth Astrup Biletredaktør: Frøya Elisabeth Astrup Repro: Narayana Press Trykk og innbinding: Livonia Print SIA, Latvia, 2022 ISBN 978-82-02-68632-1 Utgåve 1 Opplag 1 www.cdu.no www.laerer.cdu.no www.skolen.cdu.no Denne boka er bunden inn med TROY®. Ei bok som er bunden inn med TROY®, har forsterka omslag. Testar viser at denne innbindinga toler vesentleg hardare bruk over tid samanlikna med bøker utan denne forsterkinga. TROY® er eit registrert varemerke og er patentert av Cappelen Damm AS.

Innhald 1

Vi vel .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rett og urett .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Eg vel

...................................................

4 Urgammalt 5

Jorda vår

..........................................

.............................................

128

1 Vi vel lær om w val og politikk

kven som bestemmer i Noreg w barn og demokrati w

Eit bra val for ei viktig sak Kvifor har du valt å vere miljøagent? Då eg høyrde om Miljøagentene, fekk eg lyst til å vere med, fordi eg er oppteken av miljøet. Korleis kan ein miljøagent påverke andre? Eg har fått med klassen på å samle inn brukte batteri, og på å gå eller sykle til skulen i staden for å køyre bil. Kva er det viktig å gjere for å ta vare på jorda? Plukke søppel, ete mindre kjøtt og ikkje fly så mykje. Kjøpe brukt i staden for nytt. Slutte å leite etter olje, ikkje hogge ned regnskog og ikkje teste sminke på dyr.

Casper, 10 år

Hallvard, 10 år

Kvifor har du valt å vere miljøagent? Eg vil hjelpe miljøet, og så vil eg vere med og påverke verda. Korleis kan ein miljøagent påverke andre? Miljøagentar kan vere gode førebilete, til dømes ved å plukke søppel og vere med på klimastreik. Kva er det viktig å gjere for å ta vare på jorda? Ikkje kaste søppel på bakken. Oppmode folk til å sykle i staden for å køyre bil. Vaksne og barn må samarbeide for klimaet!

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Kva er eit godt val? Lover, reglar og avtalar er til hjelp når vi skal gjere gode val i familien, på skulen og i samfunnet. Likevel er det ikkje alltid lett å vite korleis vi skal velje. Når du skal gjere eit viktig val, kan det vere lurt å snakke med andre menneske og lytte til kva dei meiner. Du må ikkje velje det same som dei, men du kan få hjelp til å finne ut kva som er eit godt val for deg. Når du opplever at det er vanskeleg å velje, og valet blir både litt godt og litt dårleg, har du eit dilemma. Har du opplevd det nokon gong? Kva skjedde? Bør eg velje papir eller plast? Kvifor?

Snakk saman 1 Kvifor er det lurt å høyre ulike meiningar om ei sak før noko viktig blir bestemt? 2 Kva vel du – alternativ A eller B? Grunngi valet ditt. • • • •

A: fiskepinnar A: gå A: kjøpe nytt A: køyre tog

B: burgar B: sykle B: kjøpe brukt B: køyre bil

kapittel 1 vi vel

Demokrati

Demokrati betyr folkestyre. Men kva betyr eigentleg det?

I eit demokrati skal alle bli behandla rettferdig, ha like rettar og få moglegheit til å seie kva dei meiner. Dette er fordi alle menneske er likeverdige og like verdifulle.

Alle kan hjelpe til med å få eit meir rettferdig og demokratisk samfunn. Du kan vere med på å lage demokrati når du seier kva du meiner, og seier ifrå dersom nokon blir diskriminerte eller behandla urettferdig.

Kva er rett?

Alle er likeverdige og skal ha like rettar.

Fleirtalet skal bestemme mest.

Alle har rett til å seie kva dei meiner.

Gjer saman 1 Bli samde om kva påstand i snakkeboblene som ikkje stemmer i eit demokrati. 2 Skriv dei andre setningane under overskrifta «Dette er sant om demokrati».

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Du må alltid vere samd med statsministeren.

Er demokrati rettferdig?

Demokrati vil seie at fleirtalet ofte bestemmer. Men er det demokrati at dei vaksne i denne familien alltid bestemmer kva dei skal ete til middag?

Denne jenta får aldri bestemme leiken. Det er alltid fleirtal for noko anna enn det ho vil. Kan fleirtal vere urettferdig?

Snakk saman 1 Kvifor kan ikkje barn og vaksne bestemme like mykje når det er demokrati? 2 Når kan regelen om at fleirtalet bestemmer, bli feil?

kapittel 1 vi vel

Fire meiningar om ferie Iben:

Endeleg skulestart. Sommarferien er for lang!

Finn:

Eg er samd – norske barn lærer for lite. I mange andre land er ferien kortare.

Solveig: Lang ferie er fint. Då kan barna vere saman med familie og venner, leike og vere ute i naturen. Dei lærer mykje av det. Roller

Amil:

Eg er samd med deg. Det er så mykje kjekt å gjere om sommaren, så ferien er for kort.

Iben:

Eg keiar meg i ferien. Mamma og pappa jobbar alltid.

Solveig:

Barn blir meir kreative og oppfinnsame av å keie seg.

Iben 10 år Finn 39 år Solveig 59 år Amil 9 år

Finn:

Norske barn må lære meir. Derfor er sommarskule og kortare ferie bra.

Amil:

Når eg fiskar, søv i telt og går i fjellet med mamma, lærer eg masse om å leve i naturen.

Iben:

Eg vil skrive til politikarane og seie at dei må bestemme kortare sommarferie.

Solveig: Iben: Solveig:

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Gjer det, men finn eit argument som er betre enn at du keiar deg. Kva er argument? Det er ei grunngiving for kvifor du meiner noko.

Iben:

Då er argumentet mitt at vi lærer meir om vi har kortare ferie. Vi kan ha mindre lekser i staden.

Amil:

Eg er samd i at vi ikkje treng lekser, men usamd i argumentet ditt.

Finn:

Hmm … Gi meg eit godt argument for mindre lekser. Lekser er bra for å lære.

Iben:

Du må gi meg fleire argument dersom eg skal bli samd i at lekser er bra.

Amil:

No er eg samd med deg, Iben.

Kan det vere bra å keie seg innimellom, eller er det alltid keisamt å keie seg?

Snakk saman

Skriv

1 Kven i teksten er for, og kven er imot kortare sommarferie? 2 Kva er argumenta til dei som er imot kortare sommarferie? 3 Kva er argumenta til dei som meiner at sommarferien er for lang?

4 Synest du sommarferien er for lang, for kort eller passeleg lang? Skriv kva du meiner, og grunngi meininga di.

kapittel 1 vi vel

Vi vel politikarar G I kva år får du røysterett og kan røyste ved politiske val i Noreg? Alle kan ikkje bestemme alt, sjølv om det er demokrati. Dei som har røysterett, kan røyste på eit politisk parti og velje politikarar som skal bestemme. Alle som brukar røysteretten sin og vel, må først finne ut kva parti dei er mest samde med. Når det er stortingsval, vel vi politikarar som skal bestemme for heile Noreg. Når det er kommuneval, vel vi politikarar som skal bestemme der vi bur.

Politikarar må forklare kva dei vil forandre eller bestemme. Dei må òg lytte til kva folk meiner og ønskjer. Kvifor er dette viktig?

Finn ut 1 Når fekk kvinner røysterett i Noreg? 2 Kva er det motsette av demokrati?

politisk parti – ei gruppe menneske som har like meiningar om kva som er viktig å bestemme og forandre i eit land

Visste du at … I Noreg fekk kvinner røysterett femten år etter at alle menn hadde fått det.

I Noreg får du røysterett ved politiske val det året du fyller 18 år. Du kan sjølv rekne ut kva for eit år du får røysterett.

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Val til elevrådet Alle skular skal ha eit elevråd. På elevrådsmøta kan representantane komme med forslag til noko dei vil gjere eller forandre på skulen.

Æsj, eg fekk berre éi røyst! Amil og Emma vann. Emma er populær, men tør ik kje snakke høgt. Korleis kan ho diskutere og forte lje kva vi i klassen meine r? Mange røysta på Am il berre fordi han sa at han sk ulle fikse sjokoladefonten ei skulegarden dersom han blei vald. Neste år vil eg bli va ld. Eg må leggje ein plan !

Sira

Har du røysta på nokon til elevrådet? Kanskje blei du vald sjølv, eller har du opplevd det same som Sira skriv om?

Snakk saman 1 Kva synest du elevrådet skal gjere og vere med og bestemme på skulen din? 2 Kva trur du er viktige eigenskapar for å gjere ein god jobb i elevrådet?

kapittel 1 vi vel

Makt og ansvar G Kven har makt til å bestemme over deg? I eit demokrati deler mange på makta til å bestemme. Politikarar har fått makt av folket som har valt dei til å bestemme for seg. Derfor har ein politikar mykje ansvar. Men er det berre politikarane som bestemmer? Mange menneske er med i ulike grupper og organisasjonar for å påverke politikarane og dei som bestemmer mest i samfunnet vårt. Barn kan seie meininga si og vere med og bestemme noko, til dømes når dei er med i elevrådet eller i ein organisasjon som Miljøagentene. Vaksne skal lytte til kva barn meiner. Vaksne bestemmer meir enn barn, men vaksne har òg mest ansvar. Dei må tenkje på kva som er best for alle, og passe på at barn har det bra.

Snakk saman 1 Kvifor er det viktig at mange har makt og kan bestemme i eit demokrati? 2 Kva betyr det å påverke nokon?

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Alt du les og ser på internett, film og tv og i bøker og blad, kan få deg til å tenkje eller meine noko. Mange ønskjer å påverke oss til å meine eller gjere det same som dei. På den måten kan dei ha makt og bestemme mykje.

kapittel 1 vi vel

Stortinget og regjeringa Dei politiske partia som får flest røyster ved stortingsvalet, lagar regjering. Statsministeren leiar regjeringa. Politikarar i regjeringa lagar forslag til korleis lover og reglar i Noreg skal vere. Dei passar òg på at det Stortinget bestemmer, blir gjort. I Stortinget jobbar politikarar frå ulike politiske parti. Når regjeringa har eit nytt forslag og vil lage eller forandre ei lov, må Stortinget røyste over forslaget. Det må vere fleirtal for at ei ny lov eller noko nytt skal bli bestemt.

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Regjeringa er delt i grupper som blir leia av kvar sin minister. Finansministeren er til dømes leiar for gruppa som arbeider med korleis Noreg skal tene og bruke pengar. Kva saker trur du ein barne- og familieminister arbeider med?

Einar Gerhardsen er den som har vore statsminister lengst i Noreg.

Gro Harlem Brundtland var den første kvinnelege statsministeren i Noreg.

Finn ut 1 Kvar i Noreg ligg Stortinget? 2 Kva heiter statsministeren i Noreg no? 3 Kva for eit politisk parti kjem statsministeren frå?

kapittel 1 vi vel

Sametinget ligg i Karasjok.

Sametinget Sametinget arbeider for rettane til samane. Politikarane på Sametinget kan høyre til ulike politiske parti. Menneske som høyrer til eit urfolk, har rett til å lære språket sitt og leve etter sin kultur og religion. Samiske barn har rett til å få opplæring på samisk og bruke språket sitt når dei snakkar og skriv. 18

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Mange har blitt diskriminerte og behandla urettferdig berre fordi dei er samar. Før 1950 fekk ikkje samiske barn snakke sitt eige språk på skulen. Heldigvis er det ikkje sånn no! Sametinget arbeider for at urettferd og diskriminering ikkje skal skje. Ei anna viktig sak er å ta vare på naturen.

Silje Karine Muotka er samisk politikar. Ho vil at alle barn i Noreg skal lære meir om samisk kultur og historie.

Finn ut 1 Når skal det vere val til Stortinget og Sametinget i Noreg neste gong? 2 Kva heiter sametingspresidenten? 3 Korleis har samiske barn opplevd urettferdig behandling i Noreg?

kapittel 1 vi vel

Fleire bestemmer saman Politikk er å lage rettferdige reglar og finne løysingar på problem i samfunnet. I eit demokratisk samfunn skal mange menneske bestemme saman. Dei kan vere usamde om kva som er rettferdige og gode val.

Politiet passar på at vi følgjer lover og reglar. Politiet har makt til å arrestere og etterforske dersom nokon gjer noko ulovleg. Men politiet kan ikkje bestemme straff. Kven gjer det, trur du?

Gjer politikarar og politiet det same? Orda er jo nesten like!

I domstolane jobbar dommarar som kan mykje om reglane og lovene i landet vårt. Dommarane bestemmer straffa når nokon bryt lover, og dei finn løysingar dersom nokon ikkje blir samde i alvorlege konfliktar. 20

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Politikarane i regjeringa foreslår lover og reglar for Stortinget.

Stortinget diskuterer og røystar over forslag frå regjeringa.

Domstolane bestemmer straff og finn løysingar i vanskelege saker.

Skriv 1 Kva gjer Stortinget, regjeringa og domstolane? 2 Korleis kan du forklare skilnaden på kva politikarar og politiet gjer?

kapittel 1 vi vel

Politikarar frå heile landet

Logoer valg 2021 På Stortinget jobbar politikarar frå alle fylke i Partier som er representert på Stortinget i perioden 2017–2021.

Noreg. Politikarar frå same parti meiner ofte Logoer 2021 det same, men fordi dei kjem fråvalg ulike stader Partier som er representert på Stortinget i perioden 2017–2021. i Noreg, er dei gjerne opptekne av ulike Logoer saker. valg 2021 Arbeiderpartiet Høyre Fremskrittspartiet Partier som er representert på Stortinget i perioden 2017–2021. Kvifor er det sånn, trur du? valg 2021 Logoer Høyre Fremskrittspartiet Partier som Arbeiderpartiet er representert på Stortinget i perioden 2017–2021.

Senterpartiet

Logoer valg 2021 Logoer valg 2021 Logoer valg 2021

Sosialistisk Venstre Arbeiderpartiet Høyre på Stortinget Fremskrittspartiet Partier som er representert i perioden 2017–2021. Partier som erVenstreparti representert på Stortinget i perioden 2017–2021. Sosialistisk Senterpartiet Venstre Venstreparti Arbeiderpartiet Høyre Partier som er representert på StortingetFremskrittspartiet i perioden 2017–2021.

Logoer valg 2021 Partier som er representert på Stortinget i perioden 2017–2021.

Arbeiderpartiet

Høyre

Fremskrittspartiet

Senterpartiet

Venstre

Sosialistisk Venstreparti

Rødt

Miljøpartiet Kristelig Folkeparti Senterpartiet Arbeiderpartiet De Grønne Fremskrittspartiet

Rødt

Miljøpartiet Arbeiderpartiet Kristelig Folkeparti Høyre De Grønne Arbeiderpartiet Senterpartiet

Rødt

Miljøpartiet De Grønne

Senterpartiet

Venstre Senterpartiet Rødt

Venstre Høyre

Venstre Høyre SosialistiskFremskrittspartiet Venstreparti Fremskrittspartiet Sosialistisk Venstreparti Partier som er representert på Stortinget i perioden 2017–2021.

Logoer valg 2021

Sosialistisk Miljøpartiet Rødt Arbeiderpartiet Venstreparti Senterpartiet De Grønne Sosialistisk MiljøpartietVenstre Kristelig Folkeparti Venstreparti De Grønne

Kristelig Folkeparti

Rødt

Miljøpartiet De Grønne Rødt

Kristelig Folkeparti Miljøpartiet De Grønne

Senterpartiet

Rødt Folkeparti Kristelig

Rødt

Finn ut 1 Kva heiter dei ti største partia i Noreg?

Gjer saman 2 Jobb i grupper som skal vere ulike politiske parti. Bli samde om eit namn på partiet dykkar, og finn ut korleis partilogoen skal sjå ut. Vel nokre saker de meiner er viktige. Lag eit partiprogram med ei teikning av logoen dykkar og ei liste med saker partiet dykkar vil jobbe for.

Kristelig FolkepartiSosialistisk Venstre Høyre Fremskrittspartiet Venstreparti

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Venstre

Miljøpartiet De Grønne

Sosialistisk Venstreparti

Kristelig Folkeparti

Stortingspolitikk Kvifor vil du vere politikar? Eg vil vere med og arbeide for eit meir rettferdig samfunn og ei meir rettferdig verd. Kva har du makt til å bestemme eller forandre, trur du? På Stortinget bestemmer vi blant anna over lover og reglar, og korleis pengane til Noreg skal fordelast i samfunnet.

Åse Kristin Bakke er stortingspolitikar for Arbeidarpartiet.

Kva for nokre politiske saker er viktige for deg? At barn og unge skal få ein god oppvekst, og at skulen får fleire lærarar. Vi må òg bli meir miljøvenlege, slik at dei som skal leve i framtida, også har ein klode å leve på.

Kvifor vil du vere politikar? Eg ønskjer å bidra til å skape eit samfunn med moglegheiter for alle, uansett kven ein er, eller kvar ein kjem frå. Kva har du makt til å bestemme eller forandre, trur du? Som politikar kan eg komme med forslag, bestemme lover eller gi pengar til ting eg trur er bra for samfunnet. Kva for nokre politiske saker er viktige for deg? Eg er oppteken av at barn og unge får gode oppvekstvilkår, og at dei svakaste blant oss aldri blir ståande åleine.

Mudassar Kapur er stortingspolitikar for Høgre.

kapittel 1 vi vel

Fylke i Noreg Politikarane er usamde om kor mange fylke vi skal ha i Noreg. I 1971 var det 20 fylke i Noreg. I 2018 var landet delt inn i 18 fylke. I 2020 blei Noreg delt inn i 11 fylke. Stemmer dette kartet med kor mange fylke landet er delt inn i akkurat no?

Tromsø

Bodø

Trondheim Ålesund

Hamar

Bergen

Oslo Stavanger

Skien Fredrikstad Kristiansand

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Skriv 1 Skriv fylka i Noreg i alfabetisk rekkjefølgje. 2 Skriv ti faktasetningar om fylket du bur i. 3 Skriv ein tekst om kommunen du bur i. Det kan vere ein faktatekst, ein song, eit dikt eller ein reklame for å få turistar til å komme på besøk.

Finn ut 4 Finn ut kven som er ordførar i kommunen din, og kva for eit politisk parti ordføraren høyrer til. 5 Kva heiter fylka som byane på kartet ligg i?

Kvifor bur folk der dei bur?

Gjer saman 6 Lag eit intervju med ordføraren eller andre politikarar der de bur. Lag spørsmål sjølve, eller bruk desse spørsmåla: • Kva er dei viktigaste sakene i kommunen vår? • Kva for saker er viktige for barn? • Korleis finn de ut kva folk ønskjer at de skal gjere?

kapittel 1 vi vel

Menneske og meiningar Då du var liten, smilte du når du fekk noko du likte, og kanskje gret du når du ikkje fekk lov til noko du hadde veldig lyst til å gjere. Korleis viser du kva du vil og meiner no?

dei som Det er urettferdig at berre ie noko. rekkjer opp handa, får se på dei. Då høyrer jo læraren mest mykje Vennen min kan ikkje så han skal is norsk og veit ikkje korle ikkje seie det han meiner. Eg tør . Det er alltid å seie meininga mi ke med betre å skrive eller å snak skal ein annan først dersom vi øvd, og diskutere noko. Då får vi det er litt tryggare. Ingeborg 10 år

statsministere n@

norge.no

fahres@ilasko le.no

Barn må få røys terett! Barn ve it òg kva som er bra . Nokre seier at ba rn vil røyste det sa me som foreldra , eller at vi ikkje veit kva politik k er. Det er urettfer dig. Eg meiner a t barn kan få røystere tt når dei er 12 å r. Kan du bestem me det? Helsing Fahres

9 år

Snakk saman 1 Kva meiner Ingeborg, og korleis grunngir ho det ho meiner? 2 Kva meiner Fahres? Er du samd eller usamd med han? Grunngi svaret ditt. 3 Kvifor kan det av og til vere vanskeleg å seie kva vi meiner?

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Meiningar og konfliktar I eit demokrati er det greitt å vere usamde med kvarandre, men det er viktig å grunngi meiningane du har. Kanskje nokon som først var usamd med deg, blir samd dersom du grunngir meininga di godt. Når du lyttar til argumenta til andre, kan du lære noko nytt. Nokre gonger endrar kanskje du meining òg. Av og til oppstår det konflikt eller krangel når vi er usamde. Det kan skje dersom vi opplever at noko er urettferdig, eller dersom nokon seier noko slemt.

Ta ein pause dersom du er sint.

Gode råd i konfliktar q Fortel korleis du opplever situasjonen. q Lytt til korleis andre opplever situasjonen, utan å avbryte. q Sei meininga di om kva som er ei god løysing på konflikten. q Snakk med nokon vaksne dersom de treng hjelp til å løyse ein konflikt. q Ta tida til hjelp om de ikkje finn ei løysing med éin gong. q Av og til er konfliktar og usemje noko vi må leve med.

kapittel 1 vi vel

Ei viktig røyst Sjølv om du ikkje har røysterett enno, har du viktige tankar og meiningar. Derfor har du ei viktig røyst. Korleis kan du bruke ho? Alle skal ha ytringsfridom i eit demokrati. Å ytre seg betyr å uttrykkje tankar og meiningar. Du kan til dømes ytre deg med å skrive, teikne, snakke eller syngje. Kan du ytre deg på andre måtar òg? Skriv 1 Skriv ei meining du har, og kvifor du meiner det. Kanskje kan du skrive eit lesarinnlegg i ei avis?

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Forslag til noko du kan skrive om: • når barn skal leggje seg om kvelden • korleis vi kan redusere søppelet i havet, og om kvifor det er viktig • kvifor vi må vere hyggjelege mot andre når vi skriv og spelar på nett

Korleis lærer vi demokrati? Demokrati handlar ikkje berre om politiske val, politikk og å diskutere meiningar. Kvar dag kan vi gjere noko som er demokratisk. Det kan mellom anna vere å • bli kjend med nokon som lever annleis enn deg • samarbeide og leike med mange på skulen • lytte til kva andre menneske tenkjer og meiner • snakke saman for å finne løysingar på konfliktar • snakke og skrive på ein hyggjeleg måte til andre • tole at nokon meiner noko anna enn deg • seie ifrå dersom nokon blir plaga eller mobba

Kvifor er alt dette demokratisk?

Demokrati handlar om at alle får vere med og kan samarbeide om å finne gode løysingar i samfunnet vi høyrer til i.

kapittel 1 vi vel

Demokrati – Non Stop! Kjære dagbok! I dag fekk vi Non Stop av læraren vår, Thor. Han hadde òg med nokre drops som heiter Kongen av Danmark. Då Noreg blei styrt av Danmark for 300 år sidan, bestemte kongen at nokon måtte lage sånne drops, berre fordi han likte dei. Kongen bestemte nesten alt den gongen, fortalde Thor. Sånn er det jo ikkje no. Vi lærer om demokrati på skulen. Thor seier at for å forstå demokrati må vi gjere noko demokratisk òg. Thor heldt opp eit glas og sa: «Eg har eit forslag. Kvar gong eg ser at de gjer noko demokratisk, skal eg leggje ein Non Stop i dette glaset. Når glaset blir fullt, skal vi ha demokratifest. Då skal de få bestemme kva vi skal gjere ein heil dag, og de kan ete alle Non Stop-ane. Men dersom de gjer noko udemokratisk, legg eg eit kongedrops i eit anna glas. Dersom det glaset blir fullt, bestemmer eg noko skikkeleg keisamt som de må gjere ein heil dag.» Thor sa at vi skulle røyste over forslaget ved å skrive ja eller nei på ein lapp. Det blei heldigvis fleirtal for forslaget til Thor. Nokre av dei som meinte at forslaget var teit, sa at dei ikkje skjønte det med å gjere demokratiske ting. Thor forklarte at å respektere at vi er ulike, og tole at vi har ulike tankar og meiningar, er demokratisk. Det er òg demokratisk å inkludere andre og samarbeide om å finne gode løysingar. Å mobbe, seie slemme kommentarar eller vise negativt kroppsspråk er faktisk udemokratisk. Det visste ikkje eg, men eg har skjønt det no. Trur forresten at ei jente i femte blir mobba. Ho er ofte åleine. Nokre ler av ho og sender ho stygge blikk. Kan eg gjere noko demokratisk med det, tru?

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Sira

Skriv 1 Skriv eit svar på spørsmålet Sira stiller heilt til slutt. 2 Gi råd til nokon som opplever mobbing, om kva dei kan gjere.

Gjer saman 3 Fortel kvarandre kva de vil svare Sira om kva ho kan gjere. 4 Bli samde om tre demokratiske ting de kan gjere for at alle skal oppleve at dei er viktige og verdifulle på skulen og i samfunnet.

kapittel 1 vi vel

Vis at du veit G kva val og politikk er G kven som bestemmer i Noreg G noko om barn og demokrati

Gjer saman 1 Del ei side i to kolonnar. Skriv Demokrati som overskrift i den første kolonnen og Ikkje demokrati i den andre. Les setningane nedanfor, og skriv dei i kolonnen som passar.

• Alle kan seie meiningane sine. • Det er greitt å vere usamd med statsministeren. • Ein diktator bestemmer nesten alt. • Berre rike menneske kan bestemme. • Den som har røysterett, kan velje mellom ulike politiske parti. • Det finst berre eitt politisk parti i Noreg. • Mange skal dele på å ha makt og bestemme. • Den som er usamd med leiaren, kan komme i fengsel.

SAMFUNNSFAG 4 FRÅ CAPPELEN DAMM

Skriv 2 Finn meininga og argumentet som høyrer saman.

Barn må få røysterett når dei blir 15 år.

Vi lever i eit demokrati og må forstå kva som er demokratisk.

Barn treng ikkje haustferie.

Då kan dei lære å ta vare på dyr og ta ansvar.

Det er viktig å lære om demokrati på skulen.

Barn er like smarte som vaksne.

Alle som vil, må få katt eller hund når dei blir 10 år.

Dei har så lang sommarferie og må vere meir på skulen for å lære.

3 Les setningane nedanfor. Er du samd eller usamd? Skriv setningane. Grunngi kvifor du er samd eller usamd. • Barn kan ikkje bestemme noko, for dei veit for lite om livet. • Vaksne må høyre meir på kva barn meiner. • Politikarar som ikkje gjer noko for barn som har det vondt, bør slutte som politikarar. • Vi treng berre eitt politisk parti i Noreg. 4 Falsk eller ekte? Lag tre falske fakta og tre sanne fakta om staden du bur på. 5 Spør ti barn om kva dei meiner barn kan gjere for å ta vare på naturen. Skriv ned tre av svara du får.

kapittel 1 vi vel