SAMFUNNSFAG 3 frå CAPPELEN DAMM Grunnbok
Frøya Elisabeth Astrup Anne Synnøve Steinset Mariann Youmans Illustratør: Leonard Furuberg
Nynorsk
NYNORSK_00 Samfunnsfag 3.indd 1
13/08/2021 10:29
© Cappelen Damm AS, Oslo 2021 Materialet i denne publikasjonen er omfatta av føresegnene i åndsverklova. Utan særskild avtale med Cappelen Damm AS er all eksemplarframstilling og tilgjengeleggjering berre tillate i den utstrekning det er heimla i lov eller tillate gjennom avtale med Kopinor, interesseorgan for rettshavarar til åndsverk. Utnytting i strid med lov eller avtale kan medføre erstatningsansvar og inndraging og kan straffast med bøter eller fengsel. Samfunnsfag 3 frå Cappelen Damm er laga til LK20, fagfornyinga, i faget samfunnsfag og er til bruk på barnetrinnet i grunnskulen. Forfattar Anne Synnøve Steinset har fått støtte frå Det faglitterære fond. Omsetjing til nynorsk: Totaltekst ved Cecilie Kjerrgård Illustrasjonar: Leonard Furuberg Fotografi: Sjå eiga liste Design og sats: Bøk Oslo AS Omslagsillustrasjon: Leonard Furuberg Omslagsdesign: Tank Design AS Forlagsredaktør: Frøya Elisabeth Astrup Biletredaktør: Frøya Elisabeth Astrup Repro: Narayana Press Trykk og innbinding: Livonia Print SIA, Latvia, 2021 ISBN 978-82-02-68633-8 Utgåve 1 Opplag 1 www.skolen.cdu.no www.cdu.no Denne boka er bunden inn med TROY®. Ei bok som er bunden inn med TROY®, har forsterka omslag. Testar viser at denne innbindinga toler vesentleg hardare bruk over tid samanlikna med bøker utan denne forsterkinga. TROY® er eit registrert varemerke og er patentert av Cappelen Damm AS.
NYNORSK_00 Samfunnsfag 3.indd 2
13/08/2021 10:29
Innhald 1 Kven er vi?
...........................................
2 Kven var vi? 3 Oss saman
4
.........................................
34
...........................................
70
4 Pengene våre
.......................................
100
5 Landet vårt .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
NYNORSK_00 Samfunnsfag 3.indd 3
13/08/2021 10:29
1 Kven er vi? lær om w familiar og ulike måtar å leve på w kvifor alle er like mykje verde w korleis menneske frå ulike kulturar
kan lære av kvarandre
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 4
13/08/2021 10:30
kultur – måten vi er, tenkjer og snakkar saman på
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 5
5
13/08/2021 10:30
Homo sapiens – det er oss! 300 000 år sidan:
66 millionar år sidan:
Dei første menneska på jorda oppstod i Afrika.
Dinosaurane døydde ut.
70 000 år sidan:
11 500 år sidan:
Nokre av menneska vandra ut til resten av verda.
Dei første menneska kom til Noreg. Omtrent 8 år sidan: Du blei fødd!
homo sapiens – menneskearten vi stammar frå. Homo betyr «menneske» på latin.
6
Finn ut 1 Kva år blei du fødd? 2 Kva år blir du 50 år? 3 Kva år blei læraren din fødd?
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 6
13/08/2021 10:30
Kvifor treng vi kvarandre?
Kva er eit samfunn? Vi menneske treng kvarandre for å overleve og ha det bra. Heilt frå vi er babyar og avhengige av at andre tek vare på oss, treng vi kvarandre. Derfor søkjer menneske saman. Vi skapar samfunn. Eit samfunn er ei gruppe menneske som lever saman over lengre tid. Familien er eit lite samfunn. Skulen er eit litt større samfunn. Bygda, tettstaden eller byen du bur i, er òg eit samfunn. Og Noreg, landet vi bur i, er eit stort samfunn. Du har kanskje høyrt om Noregs land eller det norske folket? Det er oss!
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 7
kapittel 1 kven er vi?
7
kapittel 1 kven er vi?
7
13/08/2021 10:30
Korleis blei du deg? Du blei fødd! Dei vaksne som passa på deg, gav deg mat og skifta bleiene dine. Men like viktig: Dei kosa, leika, prata og song med deg. Og kanskje dei kjefta på deg av og til? Gjekk du i barnehagen og fekk leike med andre barn? Du måtte lære å vente på tur og å samarbeide med andre. Alt du opplever mens du veks opp, gjer at du blir slik du er.
Hurra, EG vann kappløpet! Akkurat som DU!
Tenk at du blei deg Veit du at du er eit underverk? Veit du at du vann det store kappløpet til egget som gøymde seg inni magen til mammaa di? Veit du at du kom aller først fram av millionar av frø som pappaen din sende ut? Kvart einaste menneske som lever på jorda, vann førsteplassen i sitt kappløp. Tenk at du vann.
Visste du at … Hjernen din utviklar seg heile livet.
8
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 8
13/08/2021 10:30
Spel saman Trill to terningar. Finn summen og svar på spørsmålet som høyrer til talet. Viss du får eit spørsmål du har fått før, skal han eller ho du spelar med, gjenta kva du svara.
2 Kva er dei tre beste tinga du veit å ete? 3
Viss du skulle vore eit dyr, kva for eit ville du valt?
4 Kva likar du å gjere når du er ute? 5 Kast på nytt. 6 Kva er du redd for? 7 Kva er yndlingsfargen din? 8 Kva for eit dyr synest du er det beste kjæledyret? 9 Kast på nytt. 10 Kva er favorittsporten din? 11 Kva gjer deg glad? 12 Kast på nytt.
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 9
9
13/08/2021 10:30
Familiar Det finst både små og store familiar. Nokre barn har mange brør eller søstrer. Andre barn har ingen søsken. Kor mange er de i familien din? Nokre barn bur saman med to pappaer, to mammaer eller ein av kvar. Nokre flyttar mellom foreldra sine og har éin familie kvar stad. Og nokre barn bur ikkje saman med foreldra sine i det heile. Viss du blir adoptert, gjeld det for resten av livet. Vaksne som ønskjer å adoptere eit barn, blir nøye utvalde for at barna skal ha det bra.
Nokre barn bur hos ein fosterfamilie. Andre barn har ein besøksfamilie som dei bur hos innimellom. Det aller viktigaste er at alle barn har nokon som passar godt på dei og støttar dei, og som gir dei kjærleik, mat og omsorg.
Snakk saman å adoptere – å ta til seg eit barn som sitt eige
10
1 Kva er ein familie? 2 Korleis fekk du akkurat din familie? 3 Kva likar du å gjere med familien din?
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 10
13/08/2021 10:30
Foreldra dine skal ta vare på deg og hjelpe deg.
Å ha det bra heime Alle menneske kranglar innimellom. Det er heldigvis heilt normalt! Men krangling kan gjere deg sliten, redd og bekymra. At vaksne kranglar, er aldri barn sin feil. Alle barn fortener å ha det bra. Om de ikkje har det bra heime hos deg, finst det hjelp å få. Sei ifrå til ein trygg vaksen.
Kven er sonen til foreldra mine, men likevel ikkje bror min ?
Finn ut Eg sjølv
1 Kva heiter helsesjukepleiaren på skulen din? 2 Kva er Alarmtelefonen for barn og unge?
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 11
11
13/08/2021 10:30
Heime hos meg Daniel, 8 år
Anna, 9 år
Favorittmat: Pizza. Hobby: Spele kornett, gå på taekwondo og vere saman med venner. Kven bur du med? Familien min er mamma, munni, Mia og meg. Mia er katten. Kva kallar du foreldra dine? Eg kallar mammaene mine for mamma og munni. Munni er ei forkorting for mamma Unni.
12
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
12
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 12
Favorittmat: Pølse, pizza og taco, men eg likar pølse best. Hobby: Fotball, innebandy og å leike med venner. Men favoritthobbyen min er å game! Kven bur du med? Eg bur saman med mamma og pappa, annakvar veke hos kvar. Korleis er det å bu to stader? Det er litt dumt at vi ikkje kan bu i same hus. Men det er bra å få dobbelt av alt! Kva kallar du foreldra dine? Mami og pappa. Før eg flytta frå Spania, kalla eg pappa for Papi, men her i Noreg kallar eg pappa for pappa.
13/08/2021 10:30
Bom og Maxmillian
Zamin, 9 år
Favorittmat: Sushi og mango achar med paratha er det beste eg veit. Hobby: Å fly drone og drive med judo. Kven bur du med? Eg bur med fire storesøstrer og foreldra og fiskane mine. Og så kjem bestefar på besøk kvar dag. Kva kallar du foreldra dine? Mamma og Baba.
Favorittmat: Alt som begynner med B! Brødskive med banan, brunost og blåbær. Hobby: Tulle og tøyse så mykje eg kan, hi hi. Kven bur du med? Eg bur saman med ein sur sokk. Eg vaskar han når han blir veldig sur. Og då blir han blid igjen. Kva kallar du foreldra dine? Eg har ikkje foreldre. Men eg har Maxmillian!
Skriv 1 Kven av barna har kjæledyr? 2 Kva trur du Daniel meiner med at han får dobbelt av alt? 3 Still læringspartnaren din dei same spørsmåla som i intervjua her. Skriv ned svara du får.
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 13
kapittel 1 kven er vi?
13
kapittel 1 kven er vi?
13
13/08/2021 10:30
Herleg fargemiks G Kva for innpakning har du? Vi menneske kjem i alle fargenyansar, frå nesten kvit til nesten svart. Hudfargen din bestemmer du ikkje sjølv. Han er eit resultat av kor mykje brune fargestoff du har i huda di, og kor mykje sola skin på deg. Fargestoffa er din innebygde solkrem, og dei vernar deg mot den sterke sola.
– Søstera di er veldig liten i forhold til deg. – Ja, men så er ho berre halvsøstera mi.
Kvar kjem du frå? Er du frå Alta, Oslo eller Nes? Kanskje du er fødd i Paris eller Lahore? No går du på skulen i Noreg. Kanskje foreldra dine og besteforeldra dine òg gjorde det. Men går du mange tusen år tilbake, gjekk forfedrane dine slett ikkje på skule i Noreg! Dei budde nemleg på ei slette, i Afrika.
Visste du at alle forfedrane dine var afrikanarar?
14
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 14
13/08/2021 10:30
Mange ekspertar har undersøkt kvar på jorda menneska budde aller først. Svaret er: Vi er eigentleg frå Afrika, alle saman. Nokre vandra nordover, nokre vandra austover, og nokre vandra vestover. Over lang, lang tid utvikla vi nye skikkar, ny kunnskap og også ein ny utsjånad. I Noreg, som ligg langt nord, er det ikkje like mykje sol som i Afrika. Vi trong ikkje lenger like mørk hud for å verne oss, og vi blei gradvis bleikare i huda.
Snakk saman 1 Ligg Noreg nord, sør, aust eller vest for Afrika? 2 Ligg Afrika nord, sør, aust eller vest for Noreg? 3 Veit du kvar du blei fødd?
forfedrar – slekta di, som levde for lenge sidan skikkar – vanar
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 15
15
13/08/2021 10:30
Er nokon betre enn andre? Alle menneske tilhøyrer same menneskerase. Likevel meiner enkelte at nokre hudfargar er finare eller meir verde enn andre. Det heiter diskriminering. I USA for over 60 år sidan var det ikkje lov for menneske med mørk hudfarge å sitje saman med menneske med lys hudfarge på bussen. Rosa Parks syntest det var ein urettferdig regel. Ho sette seg der ho ville, på første seterad. Rosa blei arrestert og måtte betale ei bot. At Rosa Parks torde å seie ifrå om at noko var urettferdig, forandra livet for mange. USA forandra lovene. I dag er det heldigvis ikkje lov å bestemme kvar nokon skal sitje i bussen, uansett kva hudfarge dei har. Alle bestemmer sjølve kvar dei vil sitje.
Rosa Parks blei arrestert fordi ho sette seg på første rad på bussen.
diskriminering – å meine eller vise at somme er mindre verde enn andre
16
Snakk saman 1 Kvifor følgde ikkje Rosa Parks reglane om kvar ho fekk lov til å sitje på bussen? 2 Korleis trur du det kjennest å bli diskriminert?
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 16
13/08/2021 10:30
Møt hudlegen Caroline Kvifor har vi ulike hudfargar? – Hudfargen er opphavleg tilpassa staden der du bur. I land med sterk sol er det fint å ha mørk hud for å verne seg mot solstrålane. Det gir vern mot hudkreft og hjelper til med å kjøle ned kroppen. Lys hud får lettare solskadar og hudkreft enn mørk hud. Kvifor har vi ulike hårfargar? – Hårfargen heng òg saman med sola. Mørk hårfarge vernar hovudbotnen mot varme solstrålar og kjøler han ned.
Caroline Strandhagen er hudlege.
Kvifor har somme krøllar og andre rett hår? – Korleis håret ditt ser ut, arvar du av foreldra dine. Hårstråa kjem ut av hårsekkar som sit djupt i huda. Når hårsekkane er flate, blir håret krøllete. Når hårsekkane er runde, får du rettare hår.
Visste du at …
Finn ut
Håra på hovudet ditt veks rundt 1,25 centimeter i månaden. Til saman blir det 15 centimeter i året!
1 Viss du ikkje klipper håret på tre år, omtrent kor mykje har det vakse då? 2 Viss du vil at håret ditt skal vekse 30 centimeter, kor lenge må du spare? 3 Kvifor er det likevel veldig få som klarar kapittel 1 kven å spare til dei har hår til golvet, trur du? er vi?
17
kapittel 1 kven er vi?
17
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 17
13/08/2021 10:30
Diskriminering Det er ulovleg å seie og gjere noko som diskriminerer andre. Likevel opplever nokre menneske å bli diskriminerte. Somme synest til dømes at gutar skal få lov til å gjere fleire ting enn jenter. Andre meiner at ein ikkje skal få elske den ein vil. Somme trur framleis at enkelte hudfargar er betre enn andre.
Tenk at berre eg er eg!
Heldigvis er det mange som protesterer og seier ifrå når dei ser eller opplever rasisme og diskriminering. I USA har tusenvis av menneske protestert i gatene og på internett og kravd rettferd. Dei seier: Black Lives Matter! Det betyr at alle liv er like viktige, uansett kva hudfarge ein er fødd med.
rasisme – at menneske blir diskriminerte på grunn av hudfargen sin, folkegruppa si eller landet dei er frå
18
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 18
13/08/2021 10:30
Korleis ser ein «norsk» ut? Kezian, 9 år
Oscar, 9 år
Kvar er du frå? Eg bur på Vøyenenga i Bærum. Kva er det beste du veit å ete? Kjøttdeig og spagetti. Kva er det beste du veit å gjere? Eg elskar å spele ishockey. Kor norsk er du? Eg kjenner meg norsk, fordi eg likar brunost og langrenn.
Marie-Ange, 8 år
Kvar er du frå? Eg bur i Mandal, men eg er fødd i Kristiansand. Kva er det beste du veit å ete? Pizza. Kva er det beste du veit å gjere? Spele fotball og stå på slalåm. Kor norsk er du? Eg kjenner meg ganske norsk. Men eg er brun i huda. Foreldra mine er frå Madagaskar og Somalia.
Kvar er du frå? Gran på Hadeland. Kva er det beste du veit å ete? Pizza, taco og ugali. Kva er det beste du veit å gjere? Å hoppe på trampoline og spele dataspel. Eg likar å gå på ski òg! Kor norsk er du? Eg er mest norsk, fordi eg har budd i Noreg heile livet mitt. Men eg er litt frå Kongo, fordi foreldra mine kjem derifrå.
Snakk saman 1 Korleis ser ein norsk person ut? 2 Kan du sjå på andre kvar dei er frå?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 19
kapittel 1 kven er vi?
19
kapittel 1 kven er vi?
19
13/08/2021 10:30
Middag med Bom Ei potet frå Peru, tre druer og ris, før marsvinsalat som han toppar med is. Kokt kenguru, eple, ei skive kamel er snacks før middag, Bom orkar ein del. Fritert krokodille, søt sopp med sitron er snadder, synest Bom, mens han slurpar melon. Samosa, spagetti og kebab, pommes frites, Bom et det heile – ja, til og med krit! Litt blekksprut med ketsjup tek Bom til dessert, med blå limonade av egg, ost og bær. Til slutt ein ragu med kanin på toppen, DER blei Bom mett! Du ser det på kroppen. RAAAAAAAAAAAAP!
Visste du at … Marsvin er heilt vanleg å ete til middag i Peru. Det smakar visst omtrent som kylling.
20
ragu – kjøttsaus
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 20
13/08/2021 10:30
Finst norsk mat? Det er lett å tru at maten vi et i Noreg, er norsk. Poteter, til dømes. Typisk norsk! Men poteter kjem opphavleg frå Sør-Amerika. Der dyrka dei poteter i mange tusen år før vi lærte å dyrke dei i Noreg. Kanskje du et vårrullar, hamburgarar eller softis? Det er mat frå Kina, Vietnam og USA. Kanskje du høyrer på songar frå England og Pakistan eller diggar hiphop? Det er heller ikkje særleg norsk.
Visste du at mykje mango kjem frå India?
Vi låner og lærer Gjennom bilete, blad, internett, tv, musikk, forteljingar, aviser, reiser og venner og familie frå andre land blir vi kjente med resten av verda. Alle landa i verda låner og lærer av kvarandre. Andre lærer av oss òg. Gjer saman 1 Kor mange i klassen har budd i eit anna land eller har foreldre, besteforeldre eller oldeforeldre som har budd i eit anna land? Lag ei oversikt. 2 I kva land er kleda dykkar laga? Skriv ei liste.
Finn ut 3 Kva er favorittretten din? Finn ut kva land han kjem frå.
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 21
21
13/08/2021 10:30
Kvar kjem du frå?
Mange som bur i Noreg, kjenner seg norske. Men ikkje alle! Somme kjenner seg norske og noko meir. Somme har fleire kulturar. Kanskje du eller foreldra dine er fødde i eit anna land?
Korleis du ser ut utanpå, seier ingenting om kvar du kjem frå lenger, fordi vi menneske flyttar på oss over heile verda. Viss du kjenner deg norsk, er du norsk!
Fleirspråklege superkrefter! Ein stor fordel med å ha fleire røter i ulike land er at du ofte kan fleire språk. Då kan du snakke med mange menneske, og du har det lettare når du reiser til andre land. Det er òg ein fordel å kunne fleire språk når du blir vaksen og skal søkje jobbar.
Skriv 1 Kan du ord på andre språk enn norsk? Skriv ned nokre ord du kan. 2 Set deg saman med læringspartnaren din. Vis lista di med ord og forklar kva dei betyr.
22
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 22
13/08/2021 10:30
Er kong Harald norsk? Pappaen til kong Harald var både dansk og engelsk. Mammaa til kong Harald var svensk. Då Harald var liten, var det krig i Noreg, og familien hans måtte flykte. Først flykta dei til Sverige. Så flykta dei vidare til USA. Etter fem år var krigen over, og Harald kunne flytte tilbake til Noreg. Då var han åtte år gammal. Kong Harald veit litt om det å komme frå fleire kulturar. I ein tale han heldt, sa han: «Det er ikkje alltid så lett å seie kvar vi er frå, kva nasjonalitet vi tilhøyrer. Det vi kallar heim, er der hjartet vårt er – og det kan ikkje alltid plasserast innanfor landegrensene.»
Her er Harald ni år. Var han konge allereie då, trur du?
Snakk saman 1 Kan vi seie at kong Harald er norsk? Kvifor eller kvifor ikkje? 2 Korleis trur du det var for kong Harald å måtte flykte frå landet sitt då han var liten?
Gjer saman 3 Ein kropp full av kulturar. Teikn deg sjølv på eit stort ark. Teikn fem ting som fortel noko om kven du er. Skriv språka du kan eller forstår litt av, på det same arket. Teikn eitt eller fleire flagg du meiner er dine.
landegrense – der eit land sluttar og eit nytt begynner
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 23
23
13/08/2021 10:30
Samar
Sápmi
d lan
ss Ru Finland Noreg Sverige
Akkurat som kong Harald er både norsk og litt meir, kjenner mange samar seg som både norske og samiske. Samane busette seg nord i Noreg lenge før Noreg var eit eige land. Det samiske landområdet, Sápmi, ligg i både Noreg, Sverige, Finland og Russland.
Kvifor er samar eit urfolk? Då Noreg blei eit eige land, fekk ikkje samane vere med på å bestemme korleis landet skulle vere. I mange år blei samane dårleg behandla av dei som bestemte i Noreg. Det var ulovleg å snakke samisk, og det var ulovleg med samiske tradisjonar. Mange samiske barn måtte bu på skular, sjølv om dei ikkje hadde lyst. Planen var at barna skulle bli mindre samiske og meir norske. Dei blei straffa om dei snakka andre språk enn norsk. Samane måtte kjempe for å behalde språket sitt og måten dei levde på. Til slutt blei dei godtekne som urfolk i Noreg. Då fekk dei spesielle rettar. Urfolk skal få leve på den måten dei vil, og ha høve til å lage eit samfunn som er godt å bu i.
urfolk – folkegruppe som først busette seg i eit område
24
Finn ut 1 Kva er ein internatskule? 2 Finst det andre urfolk enn samar?
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 24
13/08/2021 10:30
varm lue kufte
reinsdyr
bellingar skallar
lasso
Samar før og no Før levde mange samar i Noreg av reindrift. Dei hadde store flokkar med reinsdyr og selde kjøtt og skinn. Andre samar dreiv med fiske. No bur det samar i heile Noreg, og dei fleste har andre jobbar.
Visste du at …
Snakk saman
• Det finst fleire samiske språk. • Ingen språk i verda har like mange ord for snø som dei samiske.
1 Kva hadde skjedd med samisk kultur og språk om ikkje samane hadde kjempa for sine eigne rettar?
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 25
25
13/08/2021 10:30
Her bur vi Noreg er eit lite land, men veldig langt. Viss du står på Lindesnes, heilt sør i Noreg, er det nesten like langt til Nordkapp, heilt nord i Noreg, som til Italia!
Svalbard
Nordkapp
Øygruppa Svalbard er ein del av Noreg.
Heile landet er delt opp i område som heiter fylke. Kvart fylke er delt i endå mindre bitar: kommunane. Vi har over 300 kommunar i Noreg. Nokre kommunar er store, andre er små.
Skriv 1 Kva fylke bur du i? 2 Kva heiter kommunen du bur i? 3 Kva er postnummeret ditt?
Visste du at … Lindesnes
26
Du ofte kan høyre kvar folk er frå, når dei snakkar.
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 26
13/08/2021 10:30
Lokalmiljøet ditt G Korleis ser det ut der du bur? Kva kan vere viktig i eit lokalmiljø? Det kan til dømes vere at • • • • •
dei som bur der, kjenner seg trygge det er hyggjeleg der folk er snille med kvarandre det er morosame ting å gjere der det finst stader å leike og vere saman
Snakk saman 1 Kva meir kan vere viktig i eit lokalmiljø?
Finn ut 2 Korleis fekk staden du bur på, namnet sitt? 3 Vel ein stad i lokalmiljøet ditt, og finn ut korleis han fekk namnet sitt.
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 27
27
13/08/2021 10:30
Slepp sletta fri I bygda der Olivia bur, er det ei stor slette der mange barn spelar fotball. Om vinteren er det isbane der, så alle kan gå på skøyter. På 17. mai er det potetløp, leikar og sal av mat på sletta. Ein dag får Olivia vite at nokon har kjøpt sletta. Dei skal byggje hus på heile sletta. Olivia blir først lei seg. Så blir ho kjempesint!
Roller Forteljar Lærar Olivia
Ein lærar og mange elevar sit i eit klasserom. Læraren: God morgon! I dag skal vi snakke om korleis vi har det her vi bur. Vi er heldige, ikkje sant? Vi har god plass, frisk luft og masse skog. Kva synest de er fint her?
Ranim
Olivia rekkjer opp handa.
Liam
Jens Selma Luna
Olivia: Det er noko som er veldig dumt her òg. Nesten ingen barn veit om det, sjølv om det kjem til å gå mest utover oss!
Ranim: Kva då?
Liam: Sei det, då! Olivia: Kor mange her spelar fotball på sletta?
Nesten alle elevane rekkjer opp handa.
Jens: Fotball gidd eg ikkje! Olivia: Og kor mange likar å gå på skøyter der?
Alle elevane rekkjer opp handa, Jens òg.
28
Olivia: Og kor mange elskar 17. mai-leikane?
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 28
13/08/2021 10:30
Alle: EG! Olivia: I går blei sletta selt av kommunen vår. Det er dei som eig kjøpesenteret, som har kjøpt ho. Dei skal byggje hus der!
Læraren: Oi! Selma: Selt? Kan dei berre selje sletta utan å spørje oss?
Olivia: Nei! Luna: Vi må protestere.
Ranim: Sletta er den beste staden i byen vår! Vi demonstrerer!
Alle: JA! Luna: Vi må lage plakatar!
Selma: Og så kan vi leggje lappar i alle postkassene, sånn at folk forstår kva som held på å skje med sletta vår.
Jens: Lurt! Vi gir oss aldri.
Læraren: OK, OK! Set saman alle pultane …
Liam: Eg hentar papp. Kom igjen!
Forteljaren: Og sånn gjekk det til at barna protesterte og demonstrerte. Korleis det gjekk med sletta? Du får komme innom bygda vår og ta ein titt sjølv, då!
Snakk saman 1 Kva er eit demonstrasjonstog? 2 Kva trur du kjem til å skje når barna protesterer? 3 Kva meir kan barna gjere?
Gjer saman 4 Bli med og lag plakatar til demonstrasjonen. Kva skal det stå på dei?
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 29
29
13/08/2021 10:30
Barnerettane Barn har rett til å seie meininga si, akkurat som Olivia og klassekameratane hennar gjorde. Og vaksne har plikt til å høyre på barn. Kven trur du har bestemt dette? Alle barn, heilt frå dei er nyfødde, har rett til vern og til å kjenne seg trygge. Dei har òg rett til å utvikle seg og bli møtte med kjærleik og forståing. Du har rett til å ha eit godt liv.
Visste du at 20. november er FNs internasjonale barnedag?
FN – Dei sameinte nasjonane (på bokmål: De forente nasjoner), 193 land som samarbeider
30
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 30
13/08/2021 10:30
Kva har du rett til når du er åtte år? Alle menneske har rettar. Vi kallar dei for menneskerettane. Dei skal verne oss. Barn og ungdom har eigne rettar.
q Du har rett til å kjenne deg trygg. q Du har rett til å gå på skulen og få undervisning. q Du har rett til ikkje å bli mobba. q Du har rett til å gå på kino med 11-årsgrense
viss du går saman med ein vaksen. q Du har rett til å seie «nei!». Du kan til dømes seie nei
til å bli teken bilete av, nei til å gi tanta di ein klem og nei til å fortelje pappaen din kva det står i dagboka di. q Du har rett til å seie «ja!». Du kan til dømes seie
ja til å feire jul hos pappa sjølv om det er mamma sin ferie, ja til å bli med på skitur og ja til å vere med på klasseturen.
Du har rett til å ha det bra. Om du ikkje har det bra, har du rett til hjelp til å få det bra.
Å ha mobil, å vere på nettet, å sjå masse på tv eller å få eit dyr er dessverre ikkje ein rett. Men du har rett til å seie meininga di, og vaksne skal høyre på deg.
Finn ut 1 Kvifor treng barn ekstra godt vern? 2 Kvifor trur du det er viktig at barn møtest med kjærleik og forståing? 3 Kva rett skulle du gjerne hatt i tillegg til dei som allereie finst?
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 31
31
13/08/2021 10:30
Vis at du veit G noko om familiar G kvifor alle er like mykje verde G korleis menneske frå ulike kulturar kan lære av kvarandre
Sant eller usant? Les setningane. Skriv ned påstandane du meiner er fakta. Samanlikn med læringspartnaren din og finn ut om de er samde. Har de ulike meiningar om noko? Snakk om kvifor de er usamde.
Fleip eller fakta? 1
Då menneska blei til, fanst det fleire menneskeartar.
2
For over 300 000 år sidan hadde menneske bitte små dinosaurar som kjæledyr.
3
Klassen din er eit samfunn.
4
I Noreg har barn rett til å få kjærleik.
5
Poteter er typisk norsk!
6
Barn har rett til å skifte namn når dei er 10 år.
7
Kong Harald var på flukt frå krig då han var liten.
8
Noreg har to offisielle språk, norsk og samisk.
9
Barn har berre lov å seie meininga si dersom dei er samde med dei vaksne.
10
32
I Noreg er det over 300 fylke.
SAMFUNNSFAG 3 FRÅ CAPPELEN DAMM
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 32
13/08/2021 10:30
Skriv 1 Forklar orda familie, rasisme, diskriminering og urfolk. 2 Skriv fem faktasetningar til biletet på side 25. 3 Kva kan vi lære av menneske frå ulike kulturar? Lag eit tankekart.
Gjer saman 4 Skriv og teikn plakatar til eit protesttog mot diskriminering. 5 Bli samde om nokre rettar de skal ha i klassen, og skriv dei på ein plakat. Skriv forslag til korleis de kan passe på at rettane blir følgde. Kanskje de kan teikne til eller pynte plakaten òg?
Skriv 6 Reis i tankane. Lat som om du er frå eit anna land. Kva land vel du? Teikn deg sjølv i det nye landet ditt. Skriv svar på desse spørsmåla: • Kva har du på deg? • Kva språk snakkar du? • Kva slags mat et du? • Kva likar du å gjere i det nye landet?
Gjer saman 7 Lag ein kollasj av lokalmiljøet! Teikn, mål eller klipp ut bilete av skulen, gater, skog, vatn, hus, kjøpesenteret, idrettsbana, motorvegen, stallen eller andre ting som finst i nærmiljøet dykkar. Lim det på eit stort papir. De kan bruke alt de vil av materiale. Kanskje de kan bruke om att noko som elles hadde blitt kasta?
kollasj – bilete som er sett saman av mange utklipp eller materialbitar
kapittel 1 kven er vi?
NYNORSK_01 Samfunnsfag 3.indd 33
33
13/08/2021 10:30