Issuu

Heidi Antell Haugen Toril Hægeland Magnus Henrik Sandberg Anne Synnøve Steinset

Arbeidsbok

Naturfag og samfunnsfag

Kor lenge lever ei døgnfluge, kva er alle ting bygd opp av, og kva slags konstruksjonar toler mest? Kvifor må vi bruke nettvett, kor mange bein finst i kroppen vår, og kva vil det seie å vere fattig? Korleis levde samane før, er det lov å slå barn, og korleis kan vi ta vare på miljøet? Så mykje spennande og viktig å lære!

Sam

Arbeidsbok

Mylder er eit læreverk i naturfag og samfunnsfag for barnetrinnet 1–4. Mylder dekkjer alle kompetansemåla i Kunnskapsløftet, etter revidert plan 2013.

rfag u t a N

Mylder 4 består av: • Grunnbok • Arbeidsbok • Læraren si bok • Naturkort • Brettbok • Mylder digital med tavlebok: mylder.cdu.no

www.cdu.no

Nynorsk

ISBN 978-82-02-50656-8

Nynorsk

funnsfag

Heidi Antell Haugen Toril Hægeland Magnus Henrik Sandberg Anne Synnøve Steinset

Arbeidsbok

rfag u t a N

Sam

funnsfag

Hovudillustratør: Johnny Dyrander

Nynorsk

INNHALD

NATURFAG

Kapittel 1

Myldrande liv

side 4

Kapittel 2

Ta vare på miljøet

side 26

Kapittel 3

Ei verd av stoff

side 38

Kapittel 4

Sjå opp på himmelen

side 50

Kapittel 5

Kroppen

side 64

Kapittel 6

Bygg, reis deg!

INNHALD

side 82

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7

Å vere saman

side 94

Kapittel 8

På nett

side 112

Kapittel 9

Frå stein til jern

side 126

Kapittel 10

Kvar bur du?

side 146

Kapittel 11

Tida og verda

side 156

Kapittel 12

Likskapar og skilnader

side 170

Velkommen til Mylder 4 Arbeidsbok Skriv

Eg heiter: Skulen min heiter: Teikn

Dette er meg:

Dette er skulen min:

Naturfag Kapittel 1

Myldrande liv Skriv

Skriv nĂ¸kkelord til kvart bilete

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

Lag bilettekstar Lag bilettekstar til kvart av bileta under. Hugs stor forbokstav og punktum.

Set kryss

Rett eller feil? Svar på påstandane under. Etterpå les du teksten på side 7 i Grunnboka. Kor mange rette hadde du?

Påstand

Rett

Feil

1. Det finst mange millionar artar av planter og dyr på jorda. 2. Det finst flest artar av store dyr. 3. Dei fleste artane vi veit om, er insekt. 4. Menneske har gitt namn til cirka fem millionar artar.

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv og teikn

Det finst mange ulike artar

Visste du at … Ein zoolog er ein biolog som forskar på dyr og dyreliv.

Mange dyreartar er enno ikkje oppdaga. Sjå for deg at du er ein zoolog som opp dagar ein heilt ny art. Beskriv arten. 1. Korleis ser han ut? ................................................................................................................................................................................................................................................

................................................................................................................................................................................................................................................

2. Kva slags lydar gir han frå seg? ................................................................................................................................................................................................................................................

3. Kvar lever han? 4. Kva et han? ................................................................................................................................................................................................................................................

5. Gi den nye arten eit namn. 6. Teikn den nye arten.

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv og teikn

Ta vare p책 artane Det finst mange artar i Noreg og i verda som er utryddingstruga. 1. Kvifor er mange artar truga? ................................................................................................................................................................................................................................................

2. Kva er raudlista? ................................................................................................................................................................................................................................................

3. I kva naturtype finst det flest ulike artar? 4. Kva kan vi gjere for 책 hjelpe til med 책 ta vare p책 insekta? ................................................................................................................................................................................................................................................

5. Teikn eit insekthotell.

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

Artar i ulike miljø Les teksten på side 11 i Grunnboka, og løys kryssordet.

3 4

Loddrett 1. Kva kan skje med artar dersom miljøet endrar seg? Dei kan … 2. Eit dyr som har hår under føtene. 3. Kven har ansvar for å ta vare på naturmangfaldet? 4. Ei plante som lever i myr.

Vassrett 5. Levestaden til fjellreven. 6. Det største dyret som har levd på jorda. 7. Kva slags dyr er ein blåkval?

Loddrett: 1. døy, 2. fjellrev, 3. menneske, 4. soldogg. Vassrett: 5. høgfjellet, 6. blåkvalen, 7. pattedyr.

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

Kor lenge varar eit liv? 1. a. Les i Grunnboka på side 12, og fyll inn det som manglar i tabellen. Namn på dyr

Cirka levetid

Grønlandskval Litt over eitt år Hundar Nesten 70 år

b. Kor mykje kortare kan ein indisk elefant leve enn ein grønlandskval?

c. Kor mange fleire år kan ein hund leve enn ei spissmus?

2. a. Vel fem artar. Finn levealderen til artane. Fyll ut tabellen under. Bruk ulike kjelder for å finne informasjon. Namn på dyr

Cirka levetid

b. Lag to reknestykke til informasjonen i tabellen din.

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv Les og skriv

Mangfald i naturen Les og studer sidene 14–17 i Grunnboka.

1. Finn svar a. Kva heiter det som kjem ut av fiskeegg? b. Kva heiter nistepakken som fiskeyngelen har med seg? ........................................................................................................................................................................................................................................

c. Kva betyr ordet amfibium? d. Finst det fuglar som føder levande ungar? e. Kor gamle er kattugleungane før dei flyr? f. Sommarfuglar har eit puppestadium. Kva andre insekt har det? ........................................................................................................................................................................................................................................

2. Forstå og forklar a. Kva betyr å gyte? b. Kva betyr å klekkje? c. Kattugla flyttar inn i kråkereir. Kvar er kråkene blitt av? ........................................................................................................................................................................................................................................

d. Kva er ei puppe? e. Ei døgnfluge lever i 1–2 månader som flygande insekt. Kor lenge skulle ein tru dei levde? f. Kva er ei nymfe?

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

3. Tenk vidare a. Laksen legg cirka 10 000 egg. Kvifor trur du han legg så mange egg om gongen? ........................................................................................................................................................................................................................................

b. Kvifor trur du rumpetrolla har fått namnet sitt? ........................................................................................................................................................................................................................................

c. Kvifor trur du laksen blir sølvglinsande når han skal symje ut i havet? ........................................................................................................................................................................................................................................

d. Rumpetroll pustar med gjeller. Kjenner du andre dyr som pustar med gjeller? ........................................................................................................................................................................................................................................

e. Kvar lever dyr som pustar med gjeller?

f. Kattugleungane må klare seg på eiga hand etter eit halvt år. Kva greidde du å gjere då du var eit halvt år? ........................................................................................................................................................................................................................................

g. Flugefiskarar bind fluger som ofte liknar på nymfer eller flygande insekt nær vatn. Kvifor gjer dei det? ........................................................................................................................................................................................................................................

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Spel

Froskehopp Ein frosk legg hundrevis av egg, men berre nokre av egga blir til vaksne froskar. Tenk deg at du er ein frosk som skal overleve våren og sommaren som egg og rumpetroll. Greier du å lure deg unna rovdyr og andre farar og til slutt klatre på land som frosk? Du treng to spelebrikker ein terning ein motspelar Spelereglar Den yngste spelaren begynner med å slå terningen og flytte brikka si riktig tal på plassar. Landar du på eit raudt tal, må du følgje instruksjonen til talet. Den første som kjem til mål, har vunne. Instruksjonar 2 Isen ligg framleis på tjerna. Stå over ein omgang. 4 Eggstadiet: Du og søskena dine blir etne av ein hoggorm. Rykk tilbake til start. 8 Ein mild vår gjer at du veks fort inne i egget. Flytt tre felt fram. 11 Rumpetrollstadiet: Ein åbor sluker deg heil. Flytt tilbake til start. 14 Forureining gir surt vatn. Det likar du ikkje, så stå over ein omgang. 17 Sommaren kom tidleg i år, og du veks fort i varmen. Flytt tre felt fram. 21 Du har fått bakbein, men ikkje frambein. Flytt eitt steg tilbake. 23 Du er endeleg ferdig utvikla frosk. Feir med å flytte to felt fram. 26 Kvekk som ein frosk, og flytt eitt felt fram. 29 Ein svolten aure tok deg då du skulle krype på land. Flytt ti felt tilbake.

MÃ¥l

Start

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv og teikn

Observer eit tre gjennom året 1. Vel ut eit lauvtre i nærleiken. Observer treet gjennom heile året. Skriv ned observasjonane i tabellen til høgre. 2. Lag ei skildring av treet. Set inn eit bilete, eller teikn treet ditt. 3. Kva for ein art er treet?

NATURFAG

Årstid

Dato

Knoppar/blad

Kapittel 1: Myldrande liv

Blomar/raklar/frø

Haust

Vinter

Vår

Sommar

I kva årstid skjedde dei fleste og største endringane? ................................................................................................................................................................................................................................................

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

Kor gamle er trea?

1. Kor mange år voks dette treet før det blei hogge? ................................................................................................................................................................................................................................................

2. Korleis kan vi sjå på årringane at vêret har vore vått og varmt? ................................................................................................................................................................................................................................................

3. Korleis kan vi sjå på årringane at det har vore lite nedbør? ................................................................................................................................................................................................................................................

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

4. Dette treet høyrer til det høgaste treslaget i verda. a. Kva heiter treslaget? .....................................................................................................................................

.....................................................................................................................................

b. Kvar veks desse trea?

Dette treet høyrer til det høgaste treslaget i verda.

.....................................................................................................................................

c. Kor høge kan dei bli? .....................................................................................................................................

.....................................................................................................................................

5. I kva land veks det eldste treet i verda?

Dette er det eldste treet i verda!

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

Frø og frukter

Les teksten, og studer illustrasjonen på side 20 i Grunnboka. Løys kryssordet.

3 4

Vassrett 1. Dekkjer og vernar frøet og innhaldet i det. 4. Namnet på cella som ligg i botnen av blomen. 6. Gjer sædcella med eggcella.

5 6

Loddrett 1. Kva inneheld pollenet? 2. Staden på blomen der pollenet festar seg. 3. Eit frø kan bli ei … 5. Del av ei plante som gjer at ho kan formeire seg.

Skriv

Eit frø blir til Set namn på dei ulike delane av blomen. Du kan finne svara på side 20 i Grunnboka.

Vassrett: 1. skal, 4. eggcelle, 6. befruktar. Loddrett: 1. sædceller, 2. arret, 3. plante, 5. frø.

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Jobb saman

Frø Nokre frø er store, og nokre er små. Frø kjem i uteljelege fasongar – men korleis ser eigentleg frøa ut? For å sjå nærmare på frøa kan det vere nødvendig å bruke eit forstørringsglas eller ei stereolupe. Gå saman to og to, og vel eitt frø som de skal studere nærmare. Bruk beskrivande ord. 1. Kor stort er frøet? 2. Kva slags fasong har det? 3. Kva fargar har frøet? 4. Korleis er overflata? Er det for eksempel glatt eller ruglete? ................................................................................................................................................................................................................................................

5. Korleis trur du dette frøet blir spreidd? Kvifor trur du det? ................................................................................................................................................................................................................................................

6. Teikn frøet. Få med så mange detaljar som mogleg.

7. Korleis ser frøet ut inni? Teikn.

Snakk saman

8. Studer frø frå fleire planter. Kva er likt? Kva er ulikt?

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Prøv sjølv

Kva treng eit frø for å spire? Ved å plante like frø på ulike måtar kan du finne ut kva dei treng for å spire. Du treng 4 små mjølkekartongar

karsefrø

blomejord 12 karsefrø Slik gjer du 1. Skriv ned det du trur er viktigast for at eit frø skal spire, og kvifor du trur det. Dette blir kalla å lage ein hypotese. ................................................................................................................................................................................................................................................

2. Klipp av toppane på kartongane. 3. Fyll kartongane med jord. 4. Plant tre frø i kvar kartong. 5. Merk kartongane med tal frå 1 til 4. 6. Plasser kartongane slik som det står i tabellen. 7. Sjekk jorda i kartongane kvar dag, og hald henne fuktig ved å vatne når det er nødvendig. Du skal ikkje vatne kartong nummer 2. 8. Sjekk frøa kvar dag, og fyll inn skjemaet: Dersom frøa ikkje spirer, skriv du 0. Dersom det har komme spirer, måler du dei. Noter kvar dag kor høge dei er. Mål i millimeter.

Skal plasserast lyst og varmt. Skal vatnast.

Skal plasserast lyst og varmt. Skal ikkje vatnast.

Skal plasserast lyst og kjĂ¸lig. Skal vatnast.

Skal plasserast mĂ¸rkt. Skal vatnast.

Kartong nr. 1

Dag 6

NATURFAG Kapittel 1: Myldrande liv

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

9. Les av tabellen etter 10 dagar. Blei svaret slik du trudde då du laga hypotesen din? Kvifor / kvifor ikkje? Dette blir kalla å finne fram til ein konklusjon. ................................................................................................................................................................................................................................................

10. Kva kartong måtte du vatne oftast? Kvifor trur du det var slik? ................................................................................................................................................................................................................................................

11. Samanlikn resultata dykkar i klassen. Kva var likt, og kva var ulikt? Og kvifor var det slik? ................................................................................................................................................................................................................................................

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Les

Feilkjelder Nokre gonger skjer det ting undervegs i forskinga som vi ikkje hadde rekna med. Dersom for eksempel ein i klassen blei sjuk og var borte ei veke, fekk ho ikkje vatna plantene sine. Det ville ført til at desse plantene ikkje voks like mykje som plantene til dei andre. Frø frå ulike pakkar kan ha blitt behandla ulikt og dermed gi ulik spiring og vekst. Når sånne ting skjer, får vi feil resultat i forskinga vår. Vi kallar dei feilkjelder. Når vi forskar, er det viktig å prøve å unngå feilkjelder. Dersom vi har mange feilkjelder, kan vi ikkje stole på resultata. Det er fordi vi ikkje veit kvifor resultata blei slik dei blei.

Snakk saman

Kva feilkjelder kan de finne i forsøket dykkar? ................................................................................................................................................................................................................................................

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Set kryss

Rett eller feil? Påstand

Rett

Feil

Det finst ein million artar på jorda. Det er flest artar av insekt. Biologisk mangfald er alle dyre- og planteartar som finst på jorda. Dersom dyr og planter ikkje får formeira seg, døyr dei ut. Berekraftig utvikling er at humlene greier å bere med seg pollen frå plante til plante. Livet til ei plante eller eit dyr frå start til slutt blir kalla livssyklus. Alle artar lever like lenge. Bærbuskar er dei største plantene på jorda. Vi kan ikkje få bær, frukt og grønsaker dersom vi ikkje har insekt. Eit frø er ein del av ei plante. Det er menneske som spreier frøa til plantene. Frø inneheld oppskrifta på ei ny plante. Dyra og naturen på bileta er truga av utrydding.

Regnskog

Orangutang

Tiger

Panda

NATURFAG

Kapittel 1: Myldrande liv

Skriv

Livssyklus Her ser du teikningar av livssyklusen til ein sommarfugl. Teikningane er stokka om. Kva er den rette rekkjefølgja? Skriv tala 1–4 under bileta.

Kva slags sommarfugl ser vi her?

Eg har lær t ...

Snakk om dette heime, og set kryss.

kva ein livssyklus er. å samanlikne livssyklusar til ulike dyr og planter. korleis ulike dyr blir fødde og utviklar seg. korleis ulike frø blir spreidde. kva vi kan gjere for å hjelpe til med å ta vare på artar.

Underskrift: ................................................................................................................................................................................................................................................

SAMFUNNSFAG

Kapittel 4: LYS

Samfunnsfag Kapittel 7

Å vere saman Skriv

På biletet ser du ulike situasjonar. Kva for kjensler og tankar trur du barna har? Skriv nøkkelord.

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Les og skriv

Finn orda 1. Kva er viktig å gjere når vi er saman? Set bokstavane som står bak verbet, i rett rekkjefølgje, og lag ord. a. Vise trekspe b. Setje gneresr c. Ta msnoy d. Følgje agrelr e. Forstå rjeklnes f. Snakke asmna

Skriv setningar 2. Bruk orda du fann, og skriv setningar.

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Ă… vere saman

Skriv

Forklar orda 1. Veit du kva orda betyr? Skriv ei forklaring til kvart ord. a. Samfunn ................................................................................................................................................................................................................................................

b. Lover ................................................................................................................................................................................................................................................

c. Reglar ................................................................................................................................................................................................................................................

d. Konsekvensar ................................................................................................................................................................................................................................................

2. Skriv setningar med orda over. ................................................................................................................................................................................................................................................

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Set kryss

Kva passar best? Set kryss etter svara som du synest passar best til spørsmåla. 1. Kva betyr å vise respekt for nokon? Å vise at du er flinkare enn andre Å ta omsyn og bry seg om andre Å vere redd for kva andre meiner 2. Kva kan det bety å vise respekt for seg sjølv? At du må gjere alt rett Å fortelje kva du likar eller ikkje likar At du ikkje viser kva du føler 3. Kva setning fortel om å setje grenser på ein god måte? Han blir sur dersom ikkje alle er einige i det han seier. Ho blir sint når ho ikkje får gjere det ho har lyst til. Han seier det han meiner og føler, på ein høfleg og tydeleg måte. 4. Kva kan uttrykket å trakke over ei grense bety? Å reise over grensa mellom to land Å bryte reglar eller avtalar Å gå inn i hagen til naboen 5. Kven trakkar over andre sine grenser? Den som ertar eller mobbar Den som reiser på ferie til Danmark Den som besøkjer nokon utan å vere invitert

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Les og skriv

Grenser Skriv inn orda der du synest dei passar best. grenser

krangling

hyggjeleg

Du respekterer andre sine Når vi

hjelpe

ansvar

respekterer

når du tek omsyn og er

kvarandre sine grenser, blir det mindre

Vi har alle eit Å

vise

. og mobbing.

for at folk rundt oss skal ha det bra. dersom nokon har det vondt, er ein måte å

respekt på.

Fargelegg

Raudt eller grønt? I trafikken har vi reglar som set tydelege grenser. Raudt lys betyr stopp. Grønt lys betyr at du kan halde fram med å gå eller køyre. 1. Les setningane. 2. Tenk over kva vi må stoppe, og kva som kan halde fram. Fargelegg raudt eller grønt.

Kva skjer? Lisa dyttar alltid den som står framfor henne i køen. Dersom dei dett, stiller ho seg framfor og lèt som ingenting. Ei mor klyp barnet sitt i armen når barnet ikkje gjer det ho seier. Armand trøystar vennen sin når han føler seg trist. Even spenner ofte bein på Casper. Ein pappa kjeftar og kallar sonen sin tapar fordi han aldri scorar mål. Sara ler alltid når nokon gjer feil, sjølv når dei gjer så godt dei kan.

Raudt eller grønt?

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Les og skriv

Lover og reglar 1. Her ser du ei veldig kjend lov. Skriv inn orda som manglar. Man skal ikke

andre,

man skal og snill, og for øvrig kan man som man

2. Kva heiter lova? 3. Kven har skrive lova? Justin Bieber

Erna Solberg

Thorbjørn Egner

4. Lag ein illustrasjon av lova. 5. Mange av reglane i samfunnet vårt er det vi kallar «uskrivne reglar». Kva betyr det? Forklar med eigne ord. ................................................................................................................................................................................................................................................

6. Skriv ein regel de har heime hos deg. Står han skriven nokon stad? ................................................................................................................................................................................................................................................

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Skulen der alt var lov På ein skule var det ingen lover og reglar. Etter kvart var det mange som ikkje treivst der. Derfor blei det bestemt at skulen måtte lage reglar. Elevane og lærarane måtte òg bli einige om konsekvensar når nokon braut reglane.

VIS OMSORG. VIS RESPEKT. TA ANSVAR.

Tenk deg at du er elev på denne skulen. Lag forslag til gode reglar og konsekvensar.

Kvar

I skulegarden

I klasserommet

På internett

Andre stader (for eksempel skulevegen)

100

Regel

Konsekvens

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv og teikn

Lag ein plakat Lag ein plakat der du skriv ned nokre av dei viktigaste reglane du laga på førre sida. Lag ei fin overskrift, og dekorer plakaten din. Prøv å lage positive reglar, og unngå å bruke ordet FORBODE i reglane dine.

101

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Les

Hemmelegheita «Kom igjen, kast på henne! Ho har fortent det!» Tina høyrer den sinte stemma bak seg. Det er noko kjend med henne. Men først då ein hard snøball treffer henne i hovudet, ser ho Ella og nokre av dei andre jentene i klassen. Ella held fram med å rope mens ho stirar stygt på Tina: «Det er ikkje lov å fortelje hemmelegheiter!» Tina ser bort på Amira, men skjønner at det ikkje er hjelp å få. Amira ser ned, ho verkar usikker og flau. Ho er den beste venninna hennar, men nokre gonger er ho ikkje heilt til å stole på. Tina veit at Amira gjerne vil vere med Ella og dei populære jentene. Tina blir lei seg når ho tenkjer på det. Plutseleg dukkar det opp ein ny tanke: Kanskje Amira har sagt noko om hemmelegheita om Ella og Tim? Den hemmelegheita Tina fekk vite fordi Tim og bror hennar er bestevenner? Så fortalde Tina henne vidare til Amira, fordi ho så gjerne ville at Amira skulle vere saman med henne i friminutta. Hemmelegheiter kan vere fine på den måten. Alle likar jo å få vite om hemmelegheiter! Tina følte seg viktig når ho kunne fortelje ei hemmelegheit om Ella. «Det er ikkje lov å kaste snøball, heller» svarar Tina og høyrer at stemma er redd og svak. «Det drit eg i! Det er mykje verre å fortelje hemmeleg heiter!» ropar Ella og spring vekk saman med dei andre jentene.

102

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Spørsmål til teksten 1. Kven handlar forteljinga om? ................................................................................................................................................................................................................................................

2. Kvifor er Ella så sint på Tina? ................................................................................................................................................................................................................................................

3. Kva tenkjer Tina på som gjer at ho blir lei seg? ................................................................................................................................................................................................................................................

4. Kvifor fortalde Tina hemmelegheita til Amira? ................................................................................................................................................................................................................................................

5. Kva trur du skjer vidare med Tina og Ella? ................................................................................................................................................................................................................................................

6. Kva trur du hemmelegheita kan vere? ................................................................................................................................................................................................................................................

7. Når kan det vere feil å fortelje ei hemmelegheit? ................................................................................................................................................................................................................................................

8. Når kan det vere rett å fortelje ei hemmelegheit? ................................................................................................................................................................................................................................................

103

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Kjensler Kjensler kan vi ofte kjenne på kroppen. Vi kjenner dei på mange ulike måtar. For eksempel kan det kjennast ut som om magen er full av sommarfuglar!

1. Korleis kan du kjenne glede i kroppen? ................................................................................................................................................................................................................................................

2. Korleis kan du kjenne sinne i kroppen? ................................................................................................................................................................................................................................................

3. Korleis kan du kjenne sorg i kroppen? ................................................................................................................................................................................................................................................

4. Korleis kan du kjenne stoltheit i kroppen? ................................................................................................................................................................................................................................................

5. Korleis kan du kjenne redsel eller frykt i kroppen? ................................................................................................................................................................................................................................................

104

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Ă… vere saman

Set ring

Kva fĂ¸ler du? 1. Set ein ring rundt figurane som viser kjensler du har hatt dei siste dagane.

2. Vel ei av kjenslene du sette ring rundt, og skriv kvifor du hadde denne kjensla. Teikn figuren.

........................................................................................................................................................

105

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Ulike kjensler Kjensler kan vi ofte kjenne i kroppen. Det er ikkje alltid så lett å sjå kva andre føler. 1. Kva kjensler trur du desse barna kjenner i kroppen sin akkurat no? ...........................................................................................................................................................................

...........................................................................................................................................................................

2. V el eitt av bileta. Kva trur du har skjedd? Kvifor trur du barna føler det dei gjer? Skriv forslag. ................................................................................................................................................................................................................................................

106

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Skriv ferdig setningane 1. Når nokon kjeftar på meg, blir eg

2. Dersom eg ikkje får det eg ønskjer meg, blir eg

3. Når nokon andre får noko eg har lyst på, blir eg

4. Når det er mørkt,

5. Dersom nokon ertar meg,

6. Ein gong blei eg kjempeglad fordi

7. Samanlikn setningane dine med det ein annan har skrive. Kva er ulikt? Kva er likt eller nesten likt?

Set kryss

Empati 8. Kva er empati? Du kan setje fleire kryss. Å berre tenkje på seg sjølv Å prøve å setje seg inn i andre sin situasjon Å sjå ei sak frå berre éi side Å prøve å forstå korleis andre tenkjer og føler 9. Korleis kan vi vise empati? Du kan setje fleire kryss. Å tulle og tøyse i timen Å trøyste ein venn som har det vondt Å lytte til tankane og kjenslene som andre har Å seie noko hyggjeleg til nokon dersom dei er slitne eller lei seg

107

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Kvar går grensa? Når vi er saman, må vi ta omsyn til kvarandre. Grensene våre er ulike. Her ser du fire ulike situasjonar. Lag ein tekst som passar til kvar av situasjonane. 1.

108

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Gode og vonde hemmelegheiter Kva er hemmelegheitene? Rekn ut koden til kvar bokstav, og finn orda. A=2+8

B = 10 + 7

D = 20 - 18

E=2+9

F = 2.6

G=8+8

I = 5 .4

J = 12 : 3

K = 5.5

L = 3.3

M=4+4

N = 10 : 10

O = 21 - 2

P = 3.7

R=2+1

S = 15 : 3

T = 12 - 5

Y = 3.5

Ø = 10 . 10

Å = 18 : 3

1. 11

25 10

2. 11 16

11 3

3 11 2 2

6 3

2 11 20

25 3 10 1 16 9 10 3

3. 8

25 10

4. 11

Kva for nokre av hemmelegheitene synest du er gode? ................................................................................................................................................................................................................................................

109

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Set kryss

Rett eller feil? Påstandar Reglar og lover kan hjelpe oss med å leve saman på ein god måte. Kjensler kan hjelpe oss med å setje grenser. Alle føler heilt likt når dei opplever det same. Empati betyr å prøve å forstå kva andre føler. Ingen har lov til å røre deg på måtar du ikkje vil. Det er dei vaksne som har ansvaret for å kunne lovene. Det er lov å slå barn i Noreg. Det er berre snille barn som har rett til å få hjelp dersom dei har det vondt. Det er greitt å tvinge nokon til å halde på hemmelegheiter. Alle barn har rett til å bestemme over sin eigen kropp. Det er aldri barna som har skulda dersom vaksne gjer noko ulovleg. Det er viktig og riktig å fortelje nokon om det som er ulovleg.

110

Rett

Feil

SAMFUNNSFAG

Kapittel 7: Å vere saman

Skriv

Kva har du lært? 1. Kva synest du var det viktigaste du lærte i dette kapittelet? ................................................................................................................................................................................................................................................

2. Lag to spørsmål om noko du lurar på eller noko du har lært om i kapittelet. ................................................................................................................................................................................................................................................

Eg har lær t ...

Snakk om dette heime, og set kryss.

korleis eg kan respektere eigne og andre sine grenser. om ulike kjensler vi kan ha. om reglar og ulike konsekvensar. k va eg kan gjere dersom noko er vondt og vanskeleg, og kvar eg kan få hjelp. Underskrift: ................................................................................................................................................................................................................................................

111