Kaleido 4 Arbeidsbok A (kap. 1-2)

Ronny Johansen og Marte J. Tovsrud

Arbeidsbok A Nynorsk

Forord Kaleido 4 Arbeidsbok A skal medverke til å vidareutvikle lese- og skrivestrategiar hos elevane. Boka skal òg leggje til rette for at elevane opplever, skaper, meistrar og lærer innanfor alle delar av norskfaget.

I Kaleido 4 Arbeidsbok A finst • tekstar og oppgåver som øver opp leseforståing • oppgåver som øver opp spesifikke lesestrategiar • skrivehjelp med førskrivingsoppgåver og rammer for

å planleggje eigen tekst

• oppgåver der elevane øver på konkrete språklege emne • andre språkstimulerande oppgåver og små skriveoppdrag Det er lagt opp til eitt større tekstskapingsarbeid i kvart kapittel.

Her skal elevane kunne få uttrykkje seg skriftleg, i ulike sjangrar og med ulike formål. Desse sidene har vi kalla Skrivehjelp, og det er avgjerande at elevane har arbeidd med eksempeltekstane i Lese- og språkboka først.

Elevane lærer best og mest når læraren går nøye gjennom oppgåvene, rettleier og modellerer undervegs, for eksempel i tavleboka.

Vi ønskjer dykk gode, inspirerande og lærerike norsktimar.

Lykke til!

Helsing forfattarane

Innhald Ei meir detaljert oversikt over innhaldet står på side 170 og 171.

1

1, 2, 3 – på det fjerde skal det skje.............................................................04 Lesestrategi: Språkleg emne:

Eksempeltekst:

2

Førebu lesinga: leseformål................................................ 12 Å skrive rett................................................................................................18 Variere setningar..............................................................................22 Skriv eit refleksjonsnotat..................................................... 28

Forteljingane rundt deg..................................................................................................... 34 Lesestrategi: Bruke leseklokka...............................................................................36 Språkleg emne: Direkte og indirekte tale...................................................... 44 Bindeord........................................................................................................ 48 Eksempeltekst: Skriv ei forteljing.............................................................................. 56

3

Krim og spenning...............................................................................................................................60 Lesestrategi: Språkleg emne:

Eksempeltekst:

4

5

6

Lag ein teori............................................................................................ 62 Beskrive menneske, dyr og stader....................... 68 Ord som skaper spenning................................................. 82 Skriv ei spennande forteljing....................................... 84

Språket ditt og deg........................................................................................................................88 Lesestrategi: Språkleg emne:

Eksempeltekst:

Lag ein teori............................................................................................ 94 Personleg pronomen.................................................................90 Å begynne og avslutte eit brev..............................104 Skriv eit brev..........................................................................................106

Slik gjer du ...

.....................................................................................................................................

Lesestrategi: Språkleg emne:

Eksempeltekst:

Bruk overskrifter og illustrasjonar...................... 118 Adjektiv......................................................................................................... 124 Komma når vi ramsar opp............................................. 132 Lag ein instruksjon...................................................................... 134

114

Tekstar som vil overtyde deg.............................................................................. 142 Lesestrategi: Språkleg emne:

Eksempeltekst:

Bruk overskrifter og illustrasjonar.....................146 Utropsteikn.............................................................................................. 152 Skriv setningar................................................................................... 158 Lag ein plakat digitalt........................................................... 162

Kapittel 1

1, 2, 3 – på det fjerde skal det skje!

Sommaren min

1

Fortel om sommaren din.

Noko morosamt eg gjorde:

Noko eg ikkje trudde skulle skje:

Ein stad eg hadde vore før:

Ein stad eg ikkje hadde vore før:

Ei teikning av noko som skjedde:

Lim inn eit bilete:

4

Eit nytt menneske eg trefte:

Eit menneske eg såg igjen:

Det beste vêret:

Det dårlegaste vêret:

Eit anna språk eg høyrde:

Så mange dagar ferie hadde eg:

Noko eg ikkje rakk denne sommaren:

Noko eg vil gjere om igjen neste sommar:

5

Leseforståing 2

Les teksten, og svar på spørsmåla.

Katrine og leksene «Kaaatriiineee! Gjer leksene no!» ropa mamma.

«Det er urettferdig! Det er ikkje ho som har lekser», tenkte Katrine. Oftast bruka ho timar på leksene. No håpa ho at det snart var middag. Ho låg i senga, dagdrøymde og kikka i taket.

Ho såg bort på gardinene òg. Dei var lilla og rosa med små feer i glitrande kjolar.

Plutseleg hoppa feene ut av gardinene og landa i vindaugskarmen. Katrine klaup seg i armen.

Feene var små, men bevega seg elegant. Ei av dei sa plutseleg: «God kveld, vesle frøken! Kunne du vere så snill å låne oss leksene dine, slik at vi får noko morosamt å gjere?»

Katrine lo. «Ikkje skjønnar eg at noko så kjedeleg kan vere morosamt, men ver så god. Gjer alle saman om de vil.»

Katrine såg på dei. Når dei skreiv, heldt dei blyanten still og flytte på boka i staden. Dei konkurrerte om å rekne fortast.

Den som fann svaret først, fekk teikne i margen i kladdeboka.

Margane blei fulle av rare og morosame teikningar.

Når dei las, song dei teksten på gamle melodiar og laga rim for å hugse nøkkelord. Då dei var ferdige, framførte dei for kvarandre.

Katrine storkosa seg. Ho såg på og song med på nokre av songane. Tida gjekk kjempefort, og plutseleg ropa mamma: «No må du komme og ete middag!»

«Å, så kjipt. Dette var jo så gøy», klaga Katrine og skulle til å gå opp.

6

«Vi sa jo det var gøy. Gjer slik sjølv, då vel. Så kjem vi på besøk av og til for å sjå om du har det gøy», sa feene.

«Avtale!» sa Katrine.

Etter dette fann Katrine stadig på nye måtar for å gjere leksene morosame. Mamma og pappa var fornøgde med at dei slapp å mase meir på henne. Det einaste dei ikkje forstod, var alle teikningane av nissar og anna i margen på skrivebøkene og dei rare songane dei høyrde frå rommet hennar. Men kloke som dei var, lét dei vere å spørje.

a) Kvar kjem feene frå?

b) Korleis blir Katrine forandra?

c) Har dette verkeleg skjedd, eller kan det ha skjedd noko anna? Kva trur du?

7

Leseforståing 3

Kvar var du i sommarferien?

10 9 8 7 6 5 4 3 2 1

Heime

Sykkeltur

Telttur

Båt

Utlandet

Hytte

a) Lag teljestrekar som viser det same som søylediagrammet.

Heime:

Utlandet:

Sykkeltur: Hytte: Telttur: Anna: Båt:

b) Det er 22 elevar i klassen. Korleis kan det ha seg at det er fleire teljestrekar enn elevar?

c) Kvar har du vore i ferien? Du kan setje fleire kryss.

Heime

Sykkeltur

Telttur

Utlandet

Båt

Hytte

Anna 8

Anna

4

Lag di eiga undersøking

a) Lag eit spørsmål med fem alternativ.

Still spørsmålet til minst ti andre elevar.

Spørsmål:

Skriv svaralternativa på førehand.

Set teljestrekar etter kvart.

1 2 3 4 5

b) Teikn svara i søylediagrammet.

10 9 8 7 6 5 4 3 2 1

9

Lag tankekart 5

Lag eit tankekart over dei tekstane du har lese den siste veka.

NB! Alle typar tekstar gjeld!

Kanskje har du lese ei tekstmelding, ein teikneserie, ei skulebok, tekst på tv-en …

Lese den siste veka

6

Lag eit tankekart over det du har lyst til å lære på skulen i fjerde klasse.

I fjerde vil eg lære

10

Leseklokka Skriv teksttypane utanfor det leseformålet du synest passar.

e n n fi

naturfagboka dikt leksikon quizbok gongetabellen teksten til ein 17. mai-song

hugse te e s e L

å r fo

lær e

leksikon

• • • • • •

je nk

gjer e

Teksttypar • teikneserieblad • orienteringskart • tankekart som du har skrive • skodespel • faktabok om fotball • vaffeloppskrift

oppleve

7

11

gjer e

Bryt sjokoladen i små bitar.

Legg bitane i vatnet.

Set på svak varme, og rør til sjokoladen har smelta.

Ha i mjølk, og kok opp mens du rører.

Server gjerne med krem på toppen.

Oppskrifta gir om lag tre koppar.

9

12

Forklar korleis du las teksten:

lær e

Slik lagar du kakao

Du treng: • ei plate kokesjokolade • ein desiliter vatn • fem desiliter mjølk

hugse te

je nk

Sjå fort over teksten, og teikn visar på leseklokka. Deretter les du teksten.

e n n fi

8

Førebu lesinga: leseformål

oppleve

Lesestrategi

gjer e e n n fi

«No får vi dele rettferdig», sa reven. «Viss du tek rota, så tek eg toppen.» Jau, det ville bjørnen.

lær e

Då bjørnen og reven skulle eige åker saman Det var ein gong at bjørnen og reven skulle eige ein åker i lag. Dei hadde funne ein liten jordflekk oppe i skogen. Her sådde dei kornet.

hugse t

kje en

Sjå fort over teksten, og teikn visar på leseklokka. Les teksten.

oppleve

10

Då dei hadde hausta inn, fekk reven korn han kunne lage mjøl av. Bjørnen fekk berre røter og trevlar. Det lika han dårleg, men reven sa: «Det var det vi blei einige om. Neste år gjer vi omvendt. Då får du toppen, og eg tek rota.»

Då våren kom, spurde reven om dei ikkje skulle så gulrøter.

Det syntest bjørnen var ein god idé.

Så kom hausten. Då tok reven gulrøtene, mens bjørnen sat igjen med kvasten.

Det syntest han lite om, og året etter ville han ikkje eige åker i lag med reven.

Etter eit norsk folkeeventyr

11

Forklar korleis du las teksten:

13

Å lese høgt Viss du skal lese noko høgt, kan du planleggje det.

• Passar det med ein kort pause, skriv du ein P. • Vil du vise kjensle eller bruke innleving, kan du skrive «sint», «glad» eller liknande.

• Skriv «lågt» eller «høgt» når du vil snakke slik.

12

Planlegg høgtlesing av denne teksten.

Skriv ved sida av teksten når du planlegg.

Ole gjer lekser – Nei, dette var frykteleg kjedeleg! høgt Ole gjorde matte, fleire stykke i slengen.

– Eg får ingen fridag – så sørgjeleg! lengtande Ole ville ut og vere med gjengen.

Då fekk han plutseleg ein strålande idé.

– Pappa, eg kjenner meg ikkje så god!

Pappa lét seg lure og gjekk med på det.

– Legg deg i senga, og hald deg i ro!

stemme

p

Så låg han i senga, glad og blid.

– Slik må eg gjere ein annan gong!

Eg slapp unna rekning og norskleksa mi!

Men så ringde dørklokka: ding ding dong!

– Kven er det? sa Ole med stemme så mjuk.

– Gjengen, sa pappa, – dei kjem på besøk, men sidan du har blitt så frykteleg sjuk, må du berre liggje, det er ingen spøk!

Fjeset til Ole blei temmeleg surt.

Fem timar til leggjetid – skrekkeleg!

Dette var kanskje ikkje så lurt?

For dette blei endå meir kjedeleg!

13 14

Les teksten høgt for ein læringspartnar slik du har planlagt det.

14

Planlegg høgtlesing av denne teksten.

Skriv ved sida av teksten når du planlegg.

Kvifor bjørnen har så kort hale Det var ein gong at reven kom forbi med ein del fisk han hadde stole. «Kvar har du fått fisken frå?» spurde bjørnen.

«Eg har vore ute og fiska», svara reven.

Bjørnen fekk òg lyst til å fiske og bad reven fortelje korleis han gjorde det.

«Det er inga sak», sa reven. «Det lærer du fort. Berre gå ut på isen, hogg eit hòl og stikk halen nedi. Der må du halde han lenge og ikkje bry deg om at fiskane bit litt. Jo lenger du held halen nedi, jo meir fisk får du. Og rett som det er, rykkjer du halen opp!»

Bjørnen gjorde som reven sa, han.

Han heldt halen lenge nedi hòlet, heilt til han hadde frose fast. Så rykte han til – og heile rova rauk tvers av. Derfor går bjørnen rundt med kort hale den dag i dag.

Etter eit norsk folkeeventyr

15

Les teksten høgt for ein læringspartnar slik du planla det.

16

Samanlikn høgtlesinga til kvarandre. Kva gjorde de likt, og kva gjorde de ulikt?

15

Brev frå dei vaksne

17

Snakk med nokre vaksne heime. Kva ville dei ha skrive om i eit brev då dei var på din alder?

Noter ned tre–fire ting:

18

Skriv brevet.

16

Brev frå deg sjølv

19

Skriv eit brev til deg sjølv. Brevet skal du lese når du blir gammal.

Noter ned to–tre ting du er oppteken av akkurat no, som kan vere med i brevet:

20

Skriv brevet.

17

Å skrive lydrette ord 21

Her ser du ein del norske ord slik dei blei skrivne på 1800-talet. I dag er desse orda lydrette.

Skriv orda slik vi skriv dei i dag.

citron

–

præmie

–

medicin

–

photographie –

milieu

–

costume

–

concentrere

–

22

Eitt ord i kvar linje er skrive feil. Skriv ordet rett.

(Tips: Alle orda skal vere lydrette.)

lam – jeit – fole – kalv

hveps – mygg – klegg – fluge

geit

gut – jente – kvinde – mann

piano – trompet – gitard – fiolin

katt – kuh – hest – esel

krakk – stol – soffa – skap

18

Ord med sj-lyd og kj-lyd 23

Her er fleire ord skrivne som på 1800-talet. Skriv dei slik vi skriv dei i dag. (Tips: I desse orda er det sj-lyd.)

chaffeur –

discussion –

jaloux

–

rutsche

–

explosion –

24

Skriv rimordet som begynner med kj-lyd:

fylling

–

pile

–

nyss

–

Ole

–

høyre

lyst

–

ake

–

heks

–

–

19

Lånord 25

Set strek mellom det engelske lånordet og det rette norske avløysarordet.

keyboard

lippeglans

skateboard

smudi

målvakt

food processor

freesbee

sjølvfoto

joystick

formiddagsmat

keeper

kjøkkenmaskin

selfie

ståhjuling

styrespake

smoothie

segway

skjeneplate

tastatur

lipgloss

lunch

26

rullebrett

Vel to av orda over, og forklar kva dei betyr. :

:

20

Ord til bokstavar

H for halsbetennelse, halloumi, handsveitte, hovudverk,

hòl i tennene, Harry Hansson og hestar.

27

Finn pĂĽ ord til bokstavane.

E for

K for

O for

M for

21

Variere setningar 28

Skriv om desse setningane slik at dei ikkje begynner likt.

Hjørdis har ein bror som heiter Hjalmar.

Hjørdis si mamma heiter Hanna.

Hjørdis har ein katt som heiter Hunden.

Mange er redde for tannlegar.

Mange er redde for høgder.

Mange er redde for edderkoppar.

29

Lag tekstar der neste setning sluttar med det siste ordet i setninga føre.

Eksempel: Eg bur i eit hus. Hus kan vere raude. Raude

er òg jordbær. Jordbær får vi om sommaren.

Sommaren er tida for å dra på fisketur. Fisketur er det

kjekkaste eg veit.

22

Tips: Finn eit anna ord som betyr det same, eller flytt noko i setninga.

30

Bruk tankekartet til å finne ord og uttrykk som betyr det same som ...

vår kjære heim

Huset vårt

31

Lag setningar der du brukar ord og uttrykk frå tankekartet.

23

Leseforståing 32

Les (eller syng) songen. Svar på spørsmåla.

Ti apekatter

Det var en gang

Ti apekatter som i lystig lek Ville ut og svinge seg på diskotek Den minste av de ti Fikk nei av mora si – så var det bare

Ni apekatter ...

En hoppa gærne vei’n Og bomma på ei grein – så var det bare

Kvifor kom ikkje desse to apane på diskotek?

Åtte apekatter ...

Men ingen driver ap Med sultne løvegap – så var det bare

Kva skjedde eigentleg med denne apen?

Sju apekatter ...

Den første var så god Så løva spiste to – så var det bare

Seks apekatter ...

Fra himmelen klar og blå Slo hauken ned på skrå – så var det bare

Kva gjorde hauken med apen?

24

Fem apekatter ...

I elva lå ei krokodille kan du tro – så var det bare

Fire apekatter ...

Hva aper ikke kan

Det er å gå på vann – så var det bare

Kva skjedde med apen som prøvde å gå på vatn?

Tre apekatter ...

Nei, skulle du ha sett

Der ble en slange mett – så var det bare

Kva skjedde eigentleg med denne apen?

To apekatter ...

I jungel‘n kom en bil

Den kom i gæern fil – så var det bare

Kva skjedde her?

En apekatt som i lystig lek Ville ut og svinge seg på diskotek Der fikk han siste dans med søteste sjimpans Og trur du meg ikke på: De fikk en haug med små

Så var det atter Ti apekatter som i lystig lek ...

Geirr Lystrup

Korleis blei det ti apekattar igjen?

25

33

Fyll inn teksttype, lesemåte og grunngiving.

Når eg les ei LEGO-beskriving, les eg nøye fordi det er mange detaljar eg må få med. a) Når eg les ei/ein

les eg

fordi b) Når eg les ei/ein

les eg

fordi

34

Kva vil du lese viss du

a) treng eit telefonnummer?

b) lurar på korleis du skal skrive eit ord?

c) vil vite om det har hendt noko i det siste?

26

35

Finn bøker og tekstar du likar å lese. Skriv grunngivingar for å lese dei.

Eg likar godt å lese fotballbøker fordi eg er interessert i fotball, og historier om fotball synest eg er lette å komme inn i.

a) Eg likar godt å lese fordi

b) Eg likar godt å lese fordi

c) Eg likar godt å lese fordi

27

Skrivehjelp 36 Skriv eit refleksjonsnotat

Formålet med å skrive eit refleksjonsnotat er å tenkje over noko. Du kan mellom anna reflektere over korleis du kan lese ein tekst.

1. Planlegg teksten 2.

Skriv teksten 3.

Les teksten 4.

Gjer teksten betre

I eit refleksjonsnotat bør du ha med dette: • kvifor du har lese teksten (leseformålet) • korleis du har lese teksten (og kvifor)

5.

Skriv ferdig 6.

Presenter

• kva du har lært av teksten • kva du synest om teksten

(og kvifor du synest det)

1. Planlegg teksten

Finn fram «Skogens konge: elgen» på side 10 i Lese- og språkboka.

Sjå over teksten. Kva teksttype er dette?

Kva er leseformålet?

Les teksten, og skriv stikkord som svar: Korleis las du? (lesemåte)

28

Ordliste lære oppleve finne svar gjere hugse tenkje

Kva synest du om teksten?

2. Skriv teksten

Setningsstartarar Eg las Formålet med lesinga var

Skriv refleksjonsteksten din i ei bok, på pc eller på eit ark. Du kan òg bruke skriverammene på kaleido.cdu.no. Lesemåten som passa, var

3. Les teksten

Eg synest

La ein annan lese teksten din. Er det noko du kan endre slik at teksten blir betre?

4. Gjer teksten betre

Har du hugsa alt?

Leseformål

Korleis du las

Kva du lærte

Kva du synest

Er det noko du vil endre på?

5. Skriv ferdig 6. Presenter

Snakk med læraren eller andre elevar om korleis teksten skal presenterast. Noter kort ned kva de blir einige om:

29

Leseforståing 37

Les teksten, og svar på spørsmåla.

Skulen før i tida Alle norske barn har fått gå på skule frå 1739. Den gongen lærte alle kristendomskunnskap og lesing frå dei var sju år. På landsbygda, der folk budde nokså spreidd, kom læraren nokre veker kvart år og budde på ein gard. Dit kom barna for å gå på skule. Det blei kalla omgangsskule. I byane var det faste skular, slik vi har i dag. Å gå på skule er annleis i dag enn i gamle dagar. Berre sidan foreldra og besteforeldra dine var skulebarn, har mykje forandra seg.

Gutar og jenter gjekk på dei same skulane for over 100 år sidan. Men dei gjekk ikkje i same klassen den gongen. Reine gutteklassar og reine jenteklassar fanst heilt fram til slutten av 1960-åra. Etter 1974 har det stort sett vore blanda klassar.

Skulestart i ein rein jenteklasse på Grünerløkka skule i 1936.

30

Før gjekk barna rett heim etter skulen. Men i slutten av 1980-åra kom dei første skulefritidsordningane (SFO). Frå 1997 hadde alle skular SFO, der barn opp til fjerde klasse kunne vere etter skuletid.

Fram til 1997 begynte barna på skulen når dei var sju år. Men frå dette året begynte dei som seksåringar. Barneskulen fekk sju klassetrinn. Dei som gjekk for eksempel i fjerde klasse før sommarferien det året, «hoppa over» femte og begynte rett i sjette då dei kom tilbake på skulen den hausten.

Om lag på same tid begynte familiar i Noreg å få datamaskin heime! Det fanst nokre på skulane òg, men det blei ikkje vanleg at elevar bruka pc på skulen, før langt ut på 2000-talet.

a) Du har lese om omgangsskule i ein annan tekst. Kva tekst var det?

b) Når blei det slutt på reine jenteklassar og reine guteklassar?

c) Kva gjorde barna etter skuletid før SFO kom?

d) Viss du gjekk i tredje klasse våren 1997, kva klasse

begynte du i den hausten?

e) Viss du var sju år i 1997, kva klasse begynte du i då?

f) Kva kan vere formålet med å lese denne teksten?

31

Ekspertord

e ifnn

b)

c) Lag setningar med dei fem andre orda.

32

Les

å

Vel to av ekspertorda, og forklar kva dei betyr.

a)

r e fo

lær e

38

hugse te

je nk

• leseklokke • lære • oppleve • finne svar • gjere • hugse • tenkje

gjer e

Her er ekspertord til kapittelet:

oppleve

Rebusar 39

Finn orda.

a) Den sjette bokstaven i alfabetet pluss hovudplagg

skal bli eit insekt:

b) Den 11. bokstaven pluss ein del av beinet skal bli eit insekt:

c) Den andre bokstaven pluss eit lite skaldyr vi likar å ete,

skal bli ein dyrelyd:

d) Den 19. og den 11. bokstaven pluss eit ord for å ha mange pengar

skal bli ein menneskeskapt lyd:

e) Den 7. bokstaven pluss ein større slektning av musa

skal bli ei slags hòle:

f) Den 16. bokstaven pluss noko som er i bukser og jakker,

skal bli ei frukt:

g) Den 19. og den 16. bokstaven pluss noko du kan ha på fingeren,

skal bli eit verb:

33

Kapittel 2 1

Forteljingane rundt deg

Les teksten, og svar på spørsmåla.

Leseforståing

Missy Då eg kom ut av huset i stad, fauk katten min Missy forbi i full fart. Etter henne kom hunden til naboen gneldrande.

Eg prøvde å rope og springe etter, men ingenting hjelpte.

Ved postkassene står eit stort tre, og då Missy kom dit, klatra ho rett opp og blei sitjande på ei grein eit stykke opp på stamma. Bikkja blei ståande under greina og bjeffe ei stund, men så kom naboen og drog henne med seg heim. «Unnskyld, Lasse», sa han i forbifarten. «Ikkje sei unnskyld til meg», tenkte eg. «Det er Missy som sit i eit tre og skjelv.»

Men, men. Hunden var i alle fall borte, og alt kunne vore i orden. Om berre Missy hadde komme seg ned. Men det gjorde ho altså ikkje. Ho sat på greina og mjaua og peip. Så då klatra eg opp, då. Idet eg kom opp, klatra ho endå høgare. Eg hadde ikkje anna val enn å klatre etter. Ikkje akkurat særleg lurt.

Så no sit vi her, då. I toppen av eit tre og ventar på å bli redda.

a) Kva heiter han som fortel?

b) Kven sit i treet?

To kattar

Missy og Lasse To gutar

34

Missy og hunden

c) Kvifor sat katten i treet?

Ho blei jaga opp.

Lasse klatra opp med henne.

Ho klatra opp då ho leika med hunden.

d) Kva for eit anna ord for hund finn du i teksten?

e) Kva hadde vore lurare å gjere for å få katten ned, synest du?

f) Skriv ei avslutning på historia. Kven reddar dei? Korleis?

35

lær e

a) Du vil lese ei oppskrift. Kvifor?

hugse t

kje en

Tenk gjennom formålet med å lese dei ulike teksttypane under.

Set pil (piler) på leseklokka.

gjer e

2

Tenk på formålet – vel lesemåte

ne fin

Lesestrategi

lær e

ne fin

gjer e

oppleve

kje en

b) Du vil lese ein faktatekst. Kvifor?

hugse t

lær e

ne fin

gjer e

oppleve

kje en

c) Du vil lese ei forteljing. Kvifor?

hugse t

lær e

ne fin

gjer e

oppleve

kje en

d) Du vil lese om noko du lurar på. Kvifor?

hugse t

lær e

ne fin

gjer e

oppleve

kje en

e) Du vil lese eit dikt. Kvifor?

hugse t

lær e

ne fin

gjer e

oppleve

kje en

f) Du vil lese manus til eit skodespel. Kvifor?

hugse t

oppleve

36

3

Set ring rundt det som passar. Du kan setje fleire ringar.

a) Korleis vil du lese når du skal lære noko?

lese fort

stoppe opp undervegs

lese fleire gonger

lese nøye

lese éin gong

lese berre overskrifter

lese seint

helst forstå alt

skrive stikkord lage bilete i hovudet

b) Korleis vil du lese når du skal gjere noko?

lese fort

stoppe opp undervegs

lese fleire gonger

lese nøye

lese éin gong

lese berre overskrifter

lese seint

helst forstå alt

skrive stikkord lage bilete i hovudet

c) Korleis vil du lese når du skal oppleve?

lese fort

stoppe opp undervegs

lese fleire gonger

lese nøye

lese éin gong

lese berre overskrifter

lese seint

helst forstå alt

skrive stikkord lage bilete i hovudet

37

Leseforståing 4

Les teksten, og svar på spørsmåla.

Det var ein gong eit hus som heitte Jørgen Moes veg nr. 13.

Jørgen Moes veg nr. 13 hadde høge vindauge, to balkongar – og ein vêrhane av messing. I hagen var det epletre, pæretre, plommetre, ripsbuskar, stikkelsbærbuskar, bringebær, men ikkje rabarbra.

Menneska som budde i Jørgen Moes veg nr. 13, var glade i huset sitt. Derfor passa dei på at det alltid var nymåla … at taket alltid var tett … og at det aldri blei rått og fuktig i kjellaren. (Ein tørr kjellar er like viktig som tørre strømper.)

a) Kven handlar denne forteljinga om?

b) Kva kan du plukke i hagen?

c) Kvifor er det viktig å ha tørre strømper på føtene, trur du?

38

«Her vil vi bu så lenge vi lever», sa menneska i Jørgen Moes veg nr. 13. Og når dei hadde vore ute og reist, eller kom tilbake frå ferie, sa dei alltid: «Å, jammen er det godt å vere heime igjen!» Då nikka Jørgen Moes veg nr. 13 på taket og mumla fornøgd til seg sjølv: «Eg òg er glad de er heime igjen.» For ingen hus synest det er hyggjeleg å stå tomme.

Tomme hus er einsame. Det er derfor dei ser så triste ut.

Tomme hus har vondt for å få sove òg. Heile natta står dei og er redde for eldspåsetjarar og innbrotstjuvar.

Hus likar best å vere fulle av menneske. Viss du vil glede det huset du bur i, skal du halde ein liten fest av og til.

Jørgen Moes vei nr. 13 av Tor Åge Bringsværd

d) Kva er tomme hus redde for?

e) Kvifor bør du halde ein fest i huset ditt av og til?

f) Teikn Jørgen Moes veg nr. 13 slik du førestiller deg det:

39

Intervju om bøker

5

Biblioteket skal ha bokfestival og vil intervjue barn om favorittbøkene deira. Intervjua skal vere med i avisa som biblioteket gir ut.

Les og svar på spørsmåla frå biblioteket.

a) Kva heiter favorittboka di?

b) Kven er forfattaren?

c) Kva heiter hovudpersonen (hovudpersonane) i boka?

d) Kva handlar boka om?

40

e) Kvifor likar du denne boka sĂĽ godt?

f) Teikn ein person eller ei hending frĂĽ boka:

g) Tenk deg at du skal skrive ei bok for barn. Kva skal ho handle om?

41

Munnleg forteljing 6

Sjå på bilete under. Vel ein av personane, og fortel om noko han eller ho har opplevd denne dagen.

8

a) Kven av personane vil du fortelje om? b) Skriv nokre stikkord om det som har hendt.

c) Tenk på korleis du vil begynne og avslutte historia di.

Du kan begynne med:

• Dagen var dårleg alt då han vakna.

• Det var ein skikkeleg ulykkesdag, for ...

Du kan avslutte med: • Håpar dagen i morgon blir betre!

• Og det var slutten på den historia. d) Fortel til ein medelev, og la han eller ho fortelje historia si til deg etterpå.

42

7

Tenk på noko morosamt, spennande eller trist du har opplevd.

Dette skal du fortelje om til ein medelev.

Førebu deg på forteljinga.

a) Kva for ei oppleving vil du fortelje om?

b) Kva var spesielt spennande, morosamt, fint eller trist med opplevinga?

c) Hugsar du nokre smakar, luktar, lydar eller kjensler du hadde? Kva for nokre?

d) Tenk gjennom korleis du vil begynne og avslutte forteljinga. e) Tenk gjennom om det er nokre stader det passar å bruke lågare eller høgare stemme. f) Fortel til ein medelev, og la han eller ho fortelje historia si til deg.

Gi kvarandre tilbakemeldingar på stemmebruk, innleiing og avslutning av forteljinga.

Det er heilt sant, altså!

Wow!

43

Direkte og indirekte tale

8

Når du skriv akkurat det ein person seier eller tenkjer, kallar vi det direkte tale. Når du fortel om det personen seier, kallar vi det indirekte tale.

Les setningane, og set kryss på rett stad.

Direkte «Kom tilbake, Lisa!» ropa Even.

Liv fortel mamma at ho er svolten.

«Eg er svolten», hikstar Liv. Espen kjem for seint. «Unnskyld!» seier han då han kjem inn døra.

Even spør Lisa om ho kan vere så snill å komme tilbake.

9

Set inn hermeteikn for å markere direkte tale.

Hei sann! No er eg heime! ropar pappa då han kjem inn i gangen. Ella spring for å møte han.

Pappa, eg har gledd meg slik til å sjå deg igjen, seier ho då ho kastar seg om halsen hans.

Korleis har du hatt det? spør Ella.

Eg har hatt det fint, men eg har sakna dykk så veldig, fortel pappa.

Dei klemmer kvarandre igjen.

44

Indirekte

10

Både Paul og Alva har bursdag i dag. I friminuttet snakkar dei om kva dei ønskjer seg, og korleis dei skal feire.

Skriv samtalen mellom dei. Bruk hermeteikn for å vise direkte tale.

«Gratulerer med dagen då, Paul!» seier Alva. «Gratulerer sjølv»,

smiler Paul. «Kva har du ønskt deg?» spør han.

45

Spel på data og tv

Det finst mange ulike typar spel for data og tv. Nokre fortel ei lang og innvikla historie, mens andre er heilt enkle puslespel.

Eksempel på spel er

• eventyrspel, der spelaren løyser oppdrag

og styrer ein figur gjennom ei historie • rollespel, der spelaren er ein figur i spelet • sportsspel, for eksempel om fotball, skating eller friidrett

11

Vel tre spel du likar eller kjenner til.

Skriv kva slags type spel det er.

1) Tittelen på spelet: Type: 2) Tittelen på spelet: Type: 3) Tittelen på spelet: Type:

12

46

Skriv ei liste med titlar på fleire dataspel du kjenner til.

13

Skriv ein tekst der du beskriv handlinga i eit dataspel du likar.

Skriv til ein vaksen.

Hugs: • Skriv tittelen på spelet.

• Forklar korleis du spelar det.

• Fortel om figurane du møter.

• Fortel om handlinga.

47

Bindeord som viser at tida går då

14

når så til slutt

etterpå seinare tidlegare samtidig idet etter ei stund dagen etter nokre minutt seinare

Les teksten, og gjer oppgåvene.

Ein svenske, ein danske og ein nordmann var stranda på ei aud øy. Ein dag mens dei gjekk på stranda og fiska, fann dei ei gammal flaske. Då dei gjekk nærare, losna plutseleg korken på flaska, og ut kom ei ånd.

«De skal få oppfylt eitt ønske kvar», sa ånda. Dei tenkte seg godt om. Etter ei stund sa dansken: «Eg ønskjer meg tilbake til familien min i Danmark», og poff, så var han borte. Deretter stod nordmannen for tur. «Eg ønskjer meg tilbake til familien min i Noreg», sa han.

Til slutt skulle svensken ønskje, og han sa: «Uff nei, no blei det så einsamt her. Eg ønskjer at dei to vennene mine kjem tilbake.» a) Set strek under bindeorda du finn i teksten. b) Skriv orda du fann:

48

først

15

Fyll inn bindeord du synest passar.

a) Når Kristine er ferdig med leksene, kan ho slappe av i ein halvtime.

må ho hjelpe mamma med middagen.

dreg ho på handballtrening.

kan ho endeleg leggje seg på sofaen

og lese ei bok.

b) Eventyret handlar om tre brør.

prøver prøver den

den eine å redde prinsessa,

andre og

broren som greier det.

med prinsessa, og dei lever lykkeleg alle sine dagar.

den tredje. Det er den yngste får han gifte seg

c ) «Eg såg ein skikkeleg kul film i går», fortel Hans.

«Det handla om to barn som blei fanga i jungelen.

hende det masse

skumle greier.

leita mor og far deira etter dei.

blei dei redda, og alt var bra».

49

Leseforståing 16

Les teksten, og svar på spørsmåla.

11. november Vakna. Åt litt høy. Eitt høystrå. Såg på Dagros. Såg på Den svarte. Regner ute. Blei mjølka. Moking. Såg ei fluge. Fekk høy. Åt. Tenkte på enga nede ved sjøen. La meg ned. Tenkte. Jorta.

Reiste meg opp. Blei mjølka. Åt. Sovna.

12. november Vakna. Nokså seint. Dagros blei mjølka før meg. Den svarte var alt mjølka. Regner ute. Song ein liten song: «Mø-mø-mø-mø …»

Blei mjølka. Såg ein edderkopp. Fekk høy. Og kraftfôr. Dei fekk møkka fort unna i dag. Åt. Jorta. Åt. Tenkte.

Drøymde … drøymde … rømde …

Etter En kus dagbok av Beppe Wolgers

a) Kva ord vil du bruke for å beskrive livet til kua?

Set ring rund dei.

spennande

morosamt

kjedeleg enkelt

føreseieleg trist

b) Kva skjer på slutten av 12. november?

c) Kva for andre dyr høyrer du om i teksten?

50

fint

trygt

17

Dagboktekstane er skrivne med stikkord og korte setningar. Skriv på nytt med heile setningar.

Eksempel: Vakna. Nokså seint.

I dag vakna eg nokså seint.

a) Åt. Tenkte.

b) Såg ein edderkopp. Fekk høy. Og kraftfôr.

18

Skriv teksten frå 11. november på nytt med heile setningar.

Bruk nokre bindeord som viser at tida går.

Då eg vakna om morgonen i dag, åt eg først eitt høystrå.

51

Tid i tekst

19

20

52

Ein vanleg måte å byggje opp ein tekst på, er å vise at tida går.

Sjå på orda under. Skriv tala 1 til 4 for å setje orda i rett rekkjefølgje. a)

b)

c)

laurdag

sovne

tredje

måndag

tiande

onsdag

kveldsmat

sjuande

fredag

første

d)

e)

f)

pusse tenner

liggje under dyna

i morgon

dusje

lunsj

førre veka

ta på gymklede

kveldsmat

i går

gå til gymsalen

middag

i dag

ha gymtime

frukost

Sjå på bileta. Set nummer under bileta slik at dei står i rett rekkjefølgje.

21

Skriv ei kort historie som passar til bileta nederst på forrige side.

Sørg for at handlinga i historia skjer i rett rekkjefølgje.

22

Les historia. Set nummer framfor setningane, slik at dei står i rett rekkjefølgje.

Sofia opnar døra. Dei klemmer kvarandre og seier hei.

«Mm», svarar Lisa. Dei mumsar sjokoladebollar heile kvelden, og Lisa gløymer heilt at ho har grua seg.

Sofia blir litt overraska, men ho seier berre: «Det kjem til å gå fint. Likar du sjokoladebollar?»

Då ho kjem fram, ringjer ho på døra.

Dei går inn i gangen.

Då Lisa går heim neste morgon, gleder ho seg til neste gong.

Det var så moro!

Lisa er på veg for å overnatte hos Sofia. Ho er spent.

Lisa hengjer av seg jakka og seier: «Eg må innrømme ein ting.

Eg har aldri overnatta hos nokon før, og eg gruar meg litt.»

53

Historia om livet mitt 23

Sander har førebudd seg på å framføre Historia om livet mitt for klassen. Han har laga seg små hugsekort med notat til framføringa.

På veg til skulen blir det rot i korta. Hjelp han med å leggje korta tilbake i rett rekkjefølgje. Skriv nummer på korta.

g Fotballtrenin dre klasse. begynte i an

Bestevennen min møtte eg rett etter at vi kom til Tromsø. syster Fekk ei vesle eg begynte samtidig som på skulen.

Har alltid lik a å kle meg ut.

Begynner på teater ne ste veke. sø Flytte til Trom år. då eg var fem

Då eg var baby, hadde eg ein kosesjiraff som eg elska.

54

Fekk ein veslebror då eg var tre år.

Budde i Oslo dd. då eg blei fø

24

Skriv notat til ei framføring om deg sjølv. Historia om livet mitt.

1.

Budde i

2.

Då eg var baby,

då eg blei fødd.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

Korleis vil du innleie framføringa?

• No vil eg fortelje dykk litt om livet mitt til no.

Korleis vil du avslutte framføringa?

• Då veit de litt meir om meg og livet mitt.

• Takk for meg.

25

Hald presentasjonen for klassen.

• Begynn med å fortelje kva presentasjonen handlar om.

• Sørg for at all informasjonen kjem i rett rekkjefølgje.

• Snakk roleg og tydeleg.

• Avslutt med å takke for deg.

Tips! Lag hugsekort med stikkord.

55

Skrivehjelp 26 Skriv ei forteljing

Formålet med å skrive ei forteljing er ofte å gi lesaren ei oppleving. Forteljinga kan vere morosam, fin, skummel eller trist.

I ei forteljing bør du ha med dette: • ein tydeleg hovudperson • overskrift, innleiing, hovuddel, avslutning • bindeord som viser at tida går • direkte tale

1. Planlegg teksten 2.

Skriv teksten 3.

Les teksten 4.

Gjer teksten betre 5.

Skriv ferdig 6.

Presenter

1. Planlegg teksten Handling

Vel ein av disse ideane.

a) Hovudpersonen vakna ein dag og oppdaga at han/ho var inne i et dataspel. b) Hovudpersonen opna døra då det ringde på. Der stod ein superhelt.

Han/ho trong di hjelp.

Skriv stikkord:

Hovudperson

56

Skriv stikkord:

2. Skriv teksten

Skriv forteljinga di i ei bok eller på pc, eller bruk skriverammene på kaleido.cdu.no.

3. Les teksten

Ordliste først etterpå seinare tidlegare samtidig

Les teksten høgt for ein annan. Kan du endre noko for at teksten skal bli endå betre?

4. Gjer teksten betre

Har du hugsa alt du skulle? Set kryss.

Ein tydeleg hovudperson

Overskrift, innleiing, hovuddel og avslutning

Bindeord som viser at tida går

Markert direkte tale med tankestrek eller hermeteikn

5. Skriv ferdig

6. Presenter • Les roleg, høgt og tydeleg.

• Tenk på stemmebruk, særleg når du les direkte tale.

• Ta pause ved punktum. Bruk stemma for å understreke

utropsteikn og spørsmålsteikn.

57

Leik med sprüket – inn i framtida

27

Tusen ĂĽr fram i tid vil menneska bruke mange ord vi i dag ikkje kjenner til. Bruk fantasien din, og fortel kva desse framtidsorda betyr!

a) Mamma, kan eg fĂĽ ein sprunt?

b) Etter skulen skal eg franne.

c) Dette er dei beste glotene eg har.

58

28

Tenk deg at du får reise med ein tidsmaskin.

Ville du reist bakover eller framover i tid?

Kva tid ville du reist til? Kvifor?

Viss eg fekk reise med ein tidsmaskin, ville eg

29

Sjå på biletet på førre sida. Skriv ein tekst der du fortel om dei to barna og byen dei bur i.

59