GudmundSkjeldal
Vestover
BergensTidendei150år
©CAPPELENDAMMAS,Oslo,2017 ForfattarenharfåttstøttefråFrittOrdogDetfaglitterærefond.
ISBN978-82-02-56185-7
1.utgave,1.opplag2017
Omslagsdesign:MiriamEdmunds Omslagsfoto:AtelierK.K.(forside),BjørnErikLarsen(bakside) EllenLandeGossner(forfatterportrett) Sats:Type-itAS,Trondheim2017 Trykkoginnbinding:LivoniaPrint,Latvia2017 Setti10,1/13pkt.Sabonogtryktpå80gHolmenBookCream1,8.
Materialetidennepublikasjoneneromfattetavåndsverklovensbestemmelser.Utensærskilt avtalemedCappelenDammASerenhvereksemplarfremstillingogtilgjengeliggjøringbaretillatt idenutstrekningdeterhjemletilovellertillattgjennomavtalemedKopinor,interesseorganfor rettighetshaveretilåndsverk.
Utnyttelseistridmedlovelleravtalekanmedføreerstatningsansvaroginndragning,ogkan straffesmedbøterellerfengsel.
www.cappelendamm.no
Føreord
Innhald
DELI.OPPHAVET(1868–1896)
Kapittel1.FråStryntilSveitsogtilEngen12 ................
DELII.ÅTAPARTIELLERIKKJETAPARTI(1883–1945)
Kapittel2.RetningVenstre
Kapittel3.Ideenomnøytralitet ............................
Kapittel4.Dengylnemiddelvegen
Kapittel5.«Dadetvirkeliggjaldt»(1940–1945) .............
DELIII.VESTLANDETSSTORAVIS(1945–1985)
Kapittel6.VendingamotVesten ...........................
Kapittel7.«Harvienførstesidesomselger?»
Kapittel8.Vestforfjella ..................................
Kapittel9.BTO–«ambassaden»påKarlJohan.
Kapittel10.Frisleppet. ...................................
Kapittel11.DensterkefototradisjoneniBTsnyaretid
DelIV.FRÅREKORDÅRTILKRISE(1985–2016)
Kapittel12.Familientilende ..............................
Kapittel13.SchibstedAltSaman?
DELV.DIGITALTRANSFORMASJON(1996–)
Kapittel14.Talenitala ...................................
DELVI.AVRUNDINGAR(1868–2018)
Kapittel15.Meirenneiavis
Kapittel16.SakasomBergensTidendefekk .................
Kapittel17.Vestover
Takk
DELVII.TILLEGG
J.W.EidesStiftelsesjournalistpris ...........................
Litteratur
Gjestetekstar
DaKnutHamsunkomtilBergen. ..........................
BrannogBT–igodeogvondedagar
DraumenomlandetfråSveiotilStryn ......................
GullaldereniBergensTidende
Krisepåkrise ...........................................
Erdetnaudsyntålagebråk?KarikaturstrideniBT
Rapportfråeinrevolusjon ................................
Densistepapirjournalist
FramtidaiMediaCityBergen
Sluttnotar
Føreord
Egmåfåbyrjamedeinvits,einavdeifåegkan.Einharding,einbergensarogeinvossingvaralledømdetildøden.
Dettemådåhavoreitidafør1875,dådensistepåVestlandetvart halshogdiBergen.Alledeitreskullefåoppfylteitsisteynskje.
HardangerkarenvarkanhendaeintidlegLothepus,oppvaksenpå Nå.Hanbadomåfådrikkaeplesiderfråheimstadensin.
Bergensarenhøyrdekanskjetildetgamleborgarskapet.Hanbadom åfåhaldaeintale.
Ogvossingen?Vossingenbadomåblihalshogdførbergensaren.
Dennespøkenseiertrulegnokoomvestlendingane.Hardangerfolkog sjøvantefolkerkanhendadeimestsjølvhjelpneogsjølvsikreavdei. MenneskaiBergen,etterklisjeenalltidtaletrengdeoghøgtidsstemte, trengfolkrundtseg.Ogvossingar,småogstorebønderidenaudeinnlandsbygda,haralltidhatteitmindreverdskompleksimøtemedbergensaren.Deivilhellerarbeidamednevane,åleine.
Vestlendingar,sjølvidensmaletydingaavfolksomburiHordaland,ermangfaldigeskapningar.Spørsmåleterkvasomsamlar dei.
EgersjølvfråbygdaVoss.Egharvakseoppmeddenhånflirenbøndene setteoppnårbergensaranekøyrdeigrøfta,dethatetvikjentepånårdei renteihellampåvegenoverHamlagrø,menogsådenbeundringasom kilteimagennåreinlaspetitanetilLotteSchønfelder,fotballreferatatil DavyWathneogreportasjanetilFrodeGrytten.Einkunneikkjebupå VossutanåhaldaBergensTidende.Eingleddesegmedbokmålsteks-
tanesomdetnaturlegnokvarflestav,ogeinnautdeinynorskartiklane somogsåfanstiavisa.
Dennebokaerskrivenmedfrittmandat;nynorskenereindelavden fridomen.SjefredaktørØyulfHjertenesbadmegidesember2015omå skrivahistoriatilBergensTidendefylte150årijanuar2018.Hanhar fåttlesateksteniutkast,sommangeandresomkjennersogatilBT,eller sieigatidihenne,harfåttkommenteradeimistakaogmisforståingane deiharsett.Mensynspunktaogtilnærminganeeregansvarlegfor,som ògegerålastadeifeilasomennoståratt.
EgharsjølvarbeiddiBergensTidendeeinlitenbolk,somvikarog bokansvarleghalvtannaårfrå2014.Deikjennskapaneogvenskapa egharfåttpåhuset,haregforsøktåhaldautanomdeimeininganeeg leggframher.Dersomegerpåverkaavredaksjonenisynspunktetpå noko,erdetatBTskalhaldaframmedålaganyhendeogkommentararogreportasjar.Deteringenløyndomatnorskemediehus,ogBergensTidendemellomdei,ståristoreutfordringar.Egvartilstades veddeninnskrenkingasomvartgjordkjendforredaksjonenijanuar 2016.
Eintingstodklartformeg:IdeenBergensTidendemåikkjeforsvinna.
Vestlendingarlikerkanhendagalgenhumor.Meningenavdei liker ådøy.
Idéhistorie
Vestover ereiidéhistorieomBergensTidende.Kortsagthandlarhoom detsamfunnsoppdragetsomBThararvaogformaforsegsjølv.Eiavis ellereitmediehusistorthandlarbådeomøkonomiskekonjunkturar, omeiteknologiskrivandeutviklingogomeiredaksjonellhistorie–her erdensistedenklartviktigaste.Underbotnlinja er BergensTidendeeit privatkapitalistiskforretningskonsept.Sombutikksøkerhoeitoverskot,utandirektesubsidiarfråstaten.Menavisastyrerogsåetternoko meir,nokohovilgjeraforsamfunnet.Hohartrupåmaktaidetfrie ordskiftet.Hojagarnyhendepåsinbestemtemåte. Kvar harBTplas-
føreord
sertseg,politiskgeografiskogkulturelt?Og korleis harholevdopptil strevetfordetfrieordet?
Ånærmaseghistoriaslikeråtaleiarartiklarogstrategiar,brevog notat,styrereferatogårsmeldingar,jubileumsutgåverogvanlegeaviskvardagarpåfulltalvor,menogsåågåinninormativeproblemstillingar.Meirennmangehistorikararharforvane,haregdristamegtil vurderingarogdommaravBergensTidende.Medynskjetomatideen ikkjeskaldøy,kjemspørsmåletkorleisBTharlevdopptilhan.
Egharvaltågjeranokojournalistarnestenaldrinektarseg:Eghar ikkjemedeiteinasteintervjusomdelavdenfortaldehistoria.Eghar snakkamedeinheildelavdeisomkjennerBergensTidendefrådeisiste femtiåra,egskullegjernehamøttendåfleire,deisomegharfåtttidtil åspørjaut,harskjerpahypotesanemine.Deihargjortmegklokarepå kvaregskulleleitaidenoverveldandehistoria.Menegharnyttaberre skriftlegekjelderfordetegharsitert,ogdetegharvågapåstå.Sliksikraregmegatsitataforteldenhistoriskesanninga.Minnetvårterskrøpeleg,ogdetendrarsegheiletidamederfaringanevigjerossilivet.
Egharbedeåtteulikemenneskeskrivakvarsingjesteteksttildenne boka.Toavdeierforskarar,deiandreseksharantenvoreviktigefigurariBTshistorie,ellerdeiermedavisaenno.Slikharbokadelsfått verdfullefordjupingar,delsfåttspennandeulikeperspektivpåsentrale hendingarimodernetid.Egharsjekkafaktaopplysninganeigjestetekstaneogvoresomeinredaktørfordei,ogsetteigrenseforartikkellengda.Målformahardeifåttveljasjølve,detspeglarogsåavden liberalespråkpraksiseniBergensTidendesjølv.Synspunktaståreinast forforfattaranesjølve.Verdsoppfatningaitekstaneharmonererikkje alltidmedkvarandre;detharnettoppvorenokoavpoengetmedåfå sommeavdeiinnidenneboka,atmeininganeomutviklingaiavisaog mediehusetersværtdelte.Lesarenmågjernebyrjamedgjestebidraga ogdrainndensamanhengandehistoriamietterpå.Ellernytagjestetekstanesombonussporvedvegsende.
Eittintervjuhareggjeveplasstilieiteigeformatheilttilsluttiboka. SlikfårsjefredaktørenHjertenessisteordetlikevel.Mendensamtalen
føreord
dreiersegomframtida,omBTidetnyehusetiLarsHillesgate,om smarttelefonanevåreoglesingader,omdeitiviktigesakenesomskal lagastkvardag.Detspennande,gnagandespørsmåleter:FinstBergens Tidendeomfemtinyeår?
Latossvendaosstilhistoria.Dåerdetlettareåsvarapåalt.
føreord
Kapittel1
FråStryntilSveitsogtilEngen12
BlimedtilbaketilBergendenandrenyttårsdag1868.Detereintorsdag.Mannskapenlastar Vikingen medkol,nestemorgonkastardei lossforferdatilKorshavn,Lervig,Mosterhavn,Hougesundogendeleg Stavanger.Kvarmåndagogfredagivårsildfisketskalrutebåtengåsørover.TilChristianiareiserdampskipet OlafKyrre førstonsdagineste veke.
DenbelgiskeforsikringsverksemdaLeLoydBelgehareinagenti byen,hantilbyrsegåtaoverbrannforsikringpåbygningar,varer, bustaderogskippåstablar.Premiener«lav».
HerrElhlomseldethankallarsmukkeogsolidemøblaributikken hanhariWalkendorffsgaten.Smedarharskaptfiligransarbeidigullog sølvinasjonaleformer,ogkundarkanfåkjøptdeibillighjåM&T Olsen.IStrandgaten17,idetfemtehusetfråtorget,kaneinfåtakifyrstikker,sigarettetui,pipesaker,menogsåfotografirammer,tapetrullar, pennaroglakkhjåtobakks-ogsigarhandelO.Schnelle.Påhjørnetav StoreAltonagaardenseldeibådeherre-ogdameskøyter.Utvaletibutikkener«smukt»og«billig».
Etlitepentværelse,slikstårdetiannonsen,utankommaellertankestrek,ertilleigeforéinpersonhjåJoh.B.HellandiKnøsesmuget.
For«enordentlig,snillogdueligkjøkkenpike»ereinpostledighjå DanielFefer,medaneinsomskrivrasktogfint,kanfåarbeidsom avskrivarpåeitkontor,antenheiledagenelleromettermiddagane. BokbindarO.J.Lambertsentilrårsegsjølvtiloppdragsomhanlovar åutføra«smukt»og«solid».ForleggarogbokhandlarFloorselden allereieinnbundne PeerGynt for66skilling,medanandreopplagav Beboddeverdener kostar110skillinghjåhan.
fråstryntilsveitsogtilengen12
EinkyrkjegjengarharhøyrteinpastorStorjohannhaldapreikei«St. MarieKirke»ogskrivatpastorenvilleoppfyllaynskjettilmangelyttararomhangavutpreikasomeithefte–gjernetilinntektforindremisjonenmellomdeisjuke.
Eitenestekvinneertiltalaforåhadrepedetnyføddebarnetsitt.Ho risikerernitiltolvåritukthus.
Endelegereingrønsilkeparaplykommenborteinstadibyen.Eigarenskrivatdensomfinnparaplyen,kankommaikontaktmedhani resepsjonenibladet.
Ogbladetheiter«BergensTidende».
Gjennomdettenøkkelholet,dettekjentenamnetmedsnirkletegotisk skrift,framleissjølveinngangsportaleniBergennåreinkjemmedtoget fråVossogfråOslo,kanvifåkikkainnieitilbakelagdtid.Det er ei annaverd.Detereiennodanskverdispråket,eismukkogeifromverd, eiverdavtenestejenterogpenneknektar,eiverdavdampogsigararog spesidalar–ogtukthus.
Samstundeserdeteikjentverd:Deterverda vår.Detervårsildog PeerGynt-arogkanskjeforelskatenestekvinner.Deterevigattgløymde paraplyar.DeterVestlandetogdeterBergen.
Nokonmåskapadenneverda.Nokonmåfåosstilåsjåhenne,nokon mågjerahennetilverkelegheita vår.Omattogomatt,allerhelstkvar dag.Fåosstilåbryossomhenneogomdeiulikemenneskeskjebnane. Såsomdennetenestekvinna,somharfødddetsamfunnetpådennetida kallareit«uekte»barn.
Program
Kvatyderdetåreisa150år«tilbake»?Erdeteireisetilbakeforå sjåkorlangtsamtidaerkommenfram?BergensTidendeannoførste årgangden2.januar1868manglarnestenaltvireknarsomeiavis. Utgåvamanglarbilete.Homanglaromsorgsfullredigering.Homanglarprioritering,homanglarjournalistisksans.Bladetskilikkjemellomnyhendeogkommentarar.Detharikkjenokostoffomsport.Og
opphavet(1868–1896)
kvarervêret?Ogkviforerdetberregjeveutpåpapir?Haddedeiikkje iPhonedengongen?
Dersomvispørpådennemåten,måviveravilligetilskruklokka 150nyeårframfråidag.DåskalaltsommediehusetBTnostrevar medoglastaroppogleggutmedvideoar,veralikelatterlegogpuslete.ChattingmedDoddounderfotballkampenmellomBrannogOdd. DirektedekningfråopningaavFestspillene.Butikkannonsarsomdukkaroppimobilskjermen,somliksomskalpassafordeg.Detereinnestenumoglegtankeatogsådetteskalforsvinna.Vimarkereraltsåikkje 150årmedBTforåsjåkorlangtviharkommeforbi1868.
Hellerikkjeskalvisjåtilbakeforåaugnakvasamtidavårhartapt. Viskaliallefallikkjeidylliseradampskipoghestevogneroganonyme redaktørarogjournalistar.KanskjeharBThattstørreinntektsstraumar ogfleireabonnentarennakkuratno.Menharjournalistikkenhatteit størreregisteråspelapånokongong?Ogkorleisutnyttarmediehuset BergensTidendealledeitangentane?
Viskalsjåtileiannatid.Denspinkleredaksjonenogdetspede trykkerietogdeitoellertreavisgutanei1868kjenteikkjeframtidasi –somviikkjekjennervår.Historiaomdei,oghistoriaetterdeihar ganskeenkeltkravpåmerksemdavår.Vilètikkjedeidødegravlegga segsjølve.
Detteerdenhumanistiskegrunngjevnaden.
Historiegjerossogsåmenneskelegepåeinannanmåte.Forteljingar omlinenebakoverbyggjeridentitet.Einblirrikaretilsinns,ogeinforstårlettarekvifortankebananeibådesamfunnetogieinseigenskolt ersomdeier.Folkspørgjernekvarandrekvardeikjemfrå,ogdeter eingodstart;derifråkaneinflyttasamtalentilkvareinerpåveg.Ikkje trupådeisomseierdeiberreserframover.Fortidaerikkjenokosom fangardeg,menhoerdenerfaringasomformarforventinganedineom kvasomskjervidare.
DettegjelddeisomarbeideriBergensTidendeidag,kvatradisjonar ogforpliktingarogfallgruversomfinstiarventildenneavisa.Mendet gjeldogsådeisomharlesehenneeinellerannangong,ellersomslumpartilåopplevahenneiframtida.EihistorieomBergensTidendeer ogsåeiforteljingombyenBergen,omregionenVestlandet,omnasjonen Norge.
fråstryntilsveitsogtilengen12
DåBergensTidendestartapåEngeni1868,fanstikkjestikkontaktar ogstraumileidningar.Togfanstikkjeaustovermothovudstaden,og ikkjefly.IkkjemikroprosessorarogikkjeInternett.Denhistoriasom skalforteljasther,ersåleisspentutieienormteknologiskutvikling. Tankaneogideaneharogsåendraseginestenufatteleggrad.Nesten ingensnakkarommenneskerasaridag.Elleromuektebarn.
Attingendrarseg,kangjegrunnlagforvon.Ingentingtrengåvera somdetharvore,ingentankeersjølvsagd,ingenvaneerdet,nettopp fordideihareihistorie.Tingogfysiskeproduktharutviklasegditdei erno,ogdeikanforandrastvidare,avmenneske.
Forslikepublikasjonarsomdagsaviserer,kaneinrefleksjonoverhistoriaveraeisærlegnyttigøving.Fåsamfunnsinstitusjonaridetheileer såbegeistrafor–ogsåutlevertetil–augneblinkensommediehus.Orienteringaomnotidakanblinådelaus,bådefordetsomskjeddeattover, ogdetsomkjemframoveritid.Allereieved50-årsmarkeringa,ijanuar 1918,uttrykteredaktøreniBTathanvarlitebegeistraforjubileum. Hanskreiv:«Forenavis,somstaarmidtoppeidetaktuelleliv,byrhver dagnyeopgaver,somkreverfriskekræfter,ogetvaakentsind.Denser sigikketilbake,foratdvæleved,hvaddenmuligensharutrettet.Den bærersinutviklingogsinhistoriehverdaglevendeisig,oggriperind idøgnetsspørsmaal,veddebetingelser,derdenharfaat.»
Åveraærgjerrigerbra.Åsjåsegtilbakeberreforåteljaopptriumfar kantydapåeisvakheitellereinlatskap.Menaudmjukheiterogsåav detgode:Alleskalvimenneskebliborte.Såkvaskalståigjensomarven etterdenredaksjonensomarbeideriBergensTidendeidag?Kvaskal ståigjenetterdeg?Kanhendakaneitmedvitomatviharklodenogtida ogunganeoginstitusjonaneberretillåns,skjerpadenetiskedimensjonen–antenvinoerjournalistarogredaktørarellermedieeigarar,eller førstogfremstlesarar.
Latosstaredaktørenfrå1918påordet.Latosstahanvedhorna,og spørja:Kvaernodesse«betingelser»somBTharfått,ogsomgjerat avisagripinnidagensspørsmålpåeinbestemtmåte?Kvaidéomavisa vardetdenneredaktøren,FinnBøghHenrikssen,haddearva?Kvaoppfatningarléthanetterseg?KvaidearstyrerBergensTidendeetteridag?
Detereinlandsdelogeilivsformdetdreiarsegom.
opphavet(1868–1896)
EuropearenogstryningenEide
BergensTidendebyrjamedeitannonsemonopoliBergen.BTstartamed einsomhaddebuddiLeipzig,GenèveogParis.
BergensTidendebleigrunnlagdavJohanWilhelmEide.Hanvar boktrykkar,ogeigentlegingenbergensar.JohanWilhelmOlsenEide varføddiStryn,djuptinneiNordfjord.Faren,OleOlsen,varklokkarogskulelærar,mora,AnneVedbjørnsdatter,skalhadrivemed vevingogkunsthandverk.JohanWilhelmfekkdeii1832.Søskenflokkenvaks,familieøkonomiengjordedetikkje.MenJohanWilhelm haddeeitgodthovud.Etteråhafått«megetgode»i«Christendoms KundskapogFlidmv»ikonfirmasjonen(1847)ogståttallerfremst påkyrkjegolvet,droghantildenstørstekjøpstadenpåVestlandet samanmedeinavbrørnesine(Ole),ogkomiboktrykkarlærehjåF.D. Beyer.1
TrykkeriaiNorge,somellesiEuropa,varmeirennverkstader;dei vareinfellesarenaformangeulikemenneske,handverkarar,korrekturlesarar,forfattararogetterkvartillustratørar.Trykkeriableifleire staderilandetliksomklekkerifordiskusjonarogforganskemangeaviserogså.Beyerdreivforsindeleinbokhandelogstartaeiavis, BergenskeBlade,i1848.Politisksettvarhohellerkonservativ.Toåretter,då Eideetteraltådømmafekklærlingplasshjåhan,tokBeyersjansenpå åsleppainnannonsaribladet.
Dettevardristig: BergensAdressecontoirsEfterretninger hadde monopolpåallannonsering,bådeprivatogoffentleg,ikkjeberreiBergenby,meniheileBergenstift(eigentleg«Bergenshusstiftamt»)–ei administrativeiningsomgeografisksettsvarartilHordaland,Sognog FjordaneogSunnmøreidag.
NokomdetlysingariBeyersbladforManila-sigararogbayerskøl fråSembsbryggeri.Beyertokvisstikkjebetalt,poengetvaråfyllaut hjørnaogstundomheileflateneiavisaogpådenmåtenlettaarbeidetiavisredaksjonen.IryggenhaddehanbyfogdBøghogborgermesterPlatou;deivaromtrentåreknasommedredaktørarforbladet.Dei toutdannajuristanekanhaskundapåannonseringaforåtvingafram denprinsipiellesidavedannonseprivilegiet.
Detvarikkjeuvanlegatembetsmennredigerteaviserogpådenne
fråstryntilsveitsogtilengen12
måtenvarmedpååstyradenoffentlegesamtalenomrollaogmaktasi, omdetsomseinareerblittheitandeembetsmannsstaten.2
Annonsemonopolettil BergensAdressecontoir,kortkalla«Adressen», skreivsegtilbaketileinevaldstida:Eitprivilegiebrevgjekkutfråden danskekongenalti1764.Eindomhaddetidlegarefalleifavøravdette kontoret.ToenkerGeelmuydenstemnafølgjelegBeyerforretten,oginn måttedåeinsetjedommar,iogmedatsorenskrivarenBøghsatheller klemttilsomdenutfordraparten.SakahamnaheiltiHøgsterett,eigarenkenevann,Beyerogjuristaneirivalavisatapte.Ikkjeoverraskande gjekk BergenskeBlade inni1854.
I1856startaboktrykkarMartinKnutzonavisa«BergensTidende». Homarkererikkjestartenpåvårhistorie,sjølvomaltsånamneter bruktførstegongenher.Denneavisa,for«HvermandiByogStift», somkomuttogongeriveka,heldtsegflytandeknapteitår.TrykkefridomeniBergenhaddekarrigekår.
Eidemåhatenktsitt.Hanvarutlærtsveinogsøktenoeitstipend somStortingethaddeopprettaforhandverkararogteknikararforlæreopphaldiutlandet.DenungemannenfråStrynfekktilslagogreisteut i1857.
JohanWilhelmEidehaustanogodeattestarfråeitboktrykkeriiden eldgamleuniversitets-ogbokhandelbyenLeipzigogfråeitjødiskboktrykkeriiHannover,derhanvaritoår,førhansøktesegtilWinterthurnærZürichiSveits,ogsåtilGenèvenærgrensatilFrankrike. DerhøyrdehanføredragavdenkontroversielleteologenJohannUlrich Wagner,somforkynteliberal–ogdermedvågalogradikal–teologi. WagnertalagjerneifritenkarforsamlingaogidenfilantropiskearbeidarforeiningaderEidetrulegvanka.Dengodtogveltrettiårigenordmannenogvestlendingenbleipåverkaavliberaletankestraumaridet heile,nestensomhanbleikonfirmertpåny.Hanvaknaopp.Hankom heimmedeinmisjon.3
IdeinestenseksårasomEidevarpådeteuropeiskekontinentet,og trulegiLondonogså,haddeforsåvidtnokoskjeddiBergenby.Brannvesenetvarblittprofesjonalisert.Eittelegrafkontorhaddeopna,og dampbåtargjekkifleireruter.BjørnstjerneBjørnsonhaddevorekunstnarlegleiarpåteateretogvoredrivanderedaktørforavisa Bergensposten einkortperiode.Menomvinterenlågmykjeavomlandettilbyen
opphavet(1868–1896)
isolert.Hovudstadenilandetvarmangedagarunna.IbsensogBjørnsonsDetNorskeTheaterhaddeinnstiltdriftano.Annonsemonopolet tilenkeneGeelmuydenlågsomeitlokoverdeiandreaviseneiBergen. Ognestenverreennfør:Ganskemangelekmannspietistarogordinerte prestarforkyntedendefinitivemoglegheitaforevigfortapingogtortur.
TypografutdannaJohanWilhelm,fulltnamnOlsenEide,giftaseg sommaren1864medAndreaJosephineThunhold.4 Deiflyttainni eithusværehjåinstrumentmakarEimstadiMarken.Eidebegjærteseg meddeltborgarskapsomboktrykkar,somdetheiterijournalistenog forfattarenKåreFastingshøgtidlegeomtaleavmagistratdokumenta,og gavborgarlegtruskapseidtilBergenhausten1864.Hanbleimedlemav Håndverkerforeningendensamehausten.
EidegårigangmedåsetjaomnettoppWagnersføredragfråGenève. Hanstellermeddynamitt:Wagneravvistetrusartiklaneogvedkjenninganeogbådekatolskogprotestantiskpresteskap.Bibelenerlagaav menneske,ogderforfullavfeil.BergpreikaerdetviktigastesomJesus lærtemenneska,ogeigentlegharmenneskadettemoralskekompasseti brystetsitt.Forkynningaomhimmelskherlegdomfordeilydigeoghelvetetsstraffforalledeiandreereitmiserabeltutpressingssystem.
Einpolitiskbroddstakkutmotsluttenavføredraget:«Bortmedalle spissfindigetrosartiklerogideressteddenalminneligeplikt-ogmorallov.Bortmedstatskirkenogidenssteddenubetingedereligionsfrihet!»5
DenfrieProtestant bleieibokpå64sider,gjevenuthausten1865, settogprentaidettrykkerietderEidejobbadå.Iføreordetskreivhan –omennanonymt–atprestarogpredikantarnokkunnekommatilå fordømmaboka.Hangjekkikkjeberreistrupenpåulærdeforkynnarar;hanskreivatdetvareinskamplettforsamtidaatslikeforvillingar omdomogevigstraffkunnekommafrålærdemennogfråuniversitetet,«hvorfraforenDeldetteBigotteriivortLandsynesatudgaa».Presteskapet,denneviktigedelenavembetsverketiNorge,fekkskuldinga rettamotseg.
EidetruddesomWagnerpåmorallovaimennesketsjølv,påvitskapenogpåfornufta,ogpådenopplysningasomeintekstogei argumentasjonsrekkelokkamed.DeterfilosofenKantsklassiskeopplysningstankesomblirgjordtilgjengelegoggjordverkelegiBergenby:
fråstryntilsveitsogtilengen12
Hamottilåbrukadineigenforstand. Vikunneogsåseia:Hamottilå brukaditteigesamvit.6
Ikkjeeinkjeftkjøpteboka.
IeitbrevsomEideskreivtilBjørnstjerneBjørnsoneindelårseinare, fortaldehanathantruddeatfolkskullestrøymatilogfåtakiomsetjinga.Detskjeddeikkje.«Ingenkjøbteden,selvikkeengangde,der sympatiseredemedmig,vildeviseatdenæredesaadanneMeninger», meinteEide.7
Hanmåhaføltsegbradum.Menogsåganskeeinsam.
Eidesbrannfakkelaveiboksveiogsmerta,ikkjeminstiprivatsamanheng.TilBjørnsonvarEideopenomathanmistafredenogtilliteni heimen.Kjærleiksforholdetbleibrote,somhansjølvskreiv.KonaJosephinevarpietistogtruddepåprestane.
Hodøyddesommaren1865eller1866,ibarselseng,16dagaretter athohaddefåtteijente.Einmånadseinaredøyddeogsådottera,Anne Karoline.8
Detkunneblittmeddet.Eidesopplysargjerningkunneblittmedden omsetjingaavWagner,ogmeddetforsøketførfamilielukkarakna. Medskuldkjensleogmedmismotogmedgudveitkva.
BergensTidende kunneblittmeddetbladetsomKnutzongavuti 1856–57!
Villeverdavoreeinmeirfattigstad?Umoglegåseia. MenVestlandetvillevoreeinannanstad.
BTsomkall
JohanWilhelmEidevareinsosialmann,detvarkanskjeredningafor han–ogforBergensTidende.Hanlikteåsyngaogdirigeraogsati einkomitésomskullesendaeintropptileinsongarfestiParisi1867. Hanvarogsåmedistyretforeiforbrukarforeiningsomskulleskaffa medlemmenetildømesbilligarebrødenndetgamlebakarlaugeteltaog steika.Foreiningavarrettainnpådenhandverkarstandenogklassen somhanhøyrdetil,hovarikkjesosialistisk,ennseiarevolusjonærtorientert.EidevarogsåmediBergensArbeiderforening,somògvarfilantropiskogvelmeinandeiånda.
opphavet(1868–1896)
Våren1867gjekkhanigangmedsitteigetrykkeri,J.W.Eidesboktrykkeri,ieithusogeinheimsomhanskaffasegveddenromslege ogtilbaketrekteEngen.«HenrichsensforhenværendeHus»kallahan adressaiannonsar.Engenvardengamleeksersisplassenibyenderborgarvæpningaennohaddesineoppstillingar,einopenplassderfolkogså kunnemøtasttilfestlegehøve.Eidekjøpte487kvadratmeterialt:Han kanikkjehasettheiltmørktpåframtida.Hantilsetteeinmaskinmeister ogtrelesekyndigekonfirmerte,PederOlsenskalnemnastidenneførste arbeidsstokken.
TrykkeriettilbaudmarknadeniBergen«hurtig,smukogmegetbillig Udførelse»avaltfråbøkerogheftetilsmåuskuldigepapirnummerpå auksjonsgjenstandar.Typanevar«moderne»,heittedetiannonsane.9 Detvilseiaatdeilétetterseglatinskebokstavaripapiret.Mykjetrykkingellesdreiasegomtradisjonellegotiskeskrifttypar.Avisenehadde gotiskskriftbilete.
Eidetumlamedplanaromågjeuteitblad.Økonomisksettvardet lurt,iogmedathanåtteeittrykkerioghaddeinvestertidyremaskiner.Mangetrykkararhaddegjortdetsameførhan.MenEidehadde eitsiktelengerfram.Detfanstingaskikkelegoffentlegheitforbøker som DenfrieProtestant.Altsåmåtteeinbyggadettediskusjonsrommet iBergenby,ordforord.
Ja,visseinlesbrevsomEideskreividennetida,ogtilBjørnstjerne Bjørnsoneindelårseinare,itilleggtildikthansjølvlaga,ogeinprogramartikkelavdesember1867somhankanhavoremedpååskriva, altdettepådenmestvelvilligemåten,kaneinsnakkaomBergens Tidendesomeitkall.KåreFastinggjerdetibiografiensinomJ.W. Eide.10
Annonsemonopoletlevdeframleis,mendetkunneikkjevaraaltfor lenge.Stortingethaddestemtforeinekspropriasjonalti1863,under tilvisingogargumentomatdetstodomsjølvetrykkefridomenogparagraf100iGrunnlova.Det var vanskelegåfåeinyavistilåhaldaseg flytandeiBergen.Éigammalavisåleineråddeovereinheiltvesentleg rett.Problemetvarberredesseenkene(ogadvokatanedeira),somikkje godtokerstatningapårunde30000spesidalar.Detvarfordeiflesteein enormsum,detsamebeløpetsomEidevonaåtenapåbladet–summertover30år!11
fråstryntilsveitsogtilengen12
Stortingetkomi1866tilsemjemedBergenomkorleisstatogby skulledelainnløysingsbøra.NoventaEideberrepådommeniHøgsterett.
HanhaddealtsondertterrengetmedeinjuristutdannaiChristiania, FredrikWallem,somvarføddogoppvakseniBergen.Viktigarevar athanvareinavdeifåprofesjonellepressemenneneitida,mederfaringfråsjølve Morgenbladet,dennorskeavisgullstandardenidesseåra. Eidevonaåfåhyrahansombladstyrar.
IbrevasomEidesendetilWallem,varhanikkjereddfordeistore orda.«SomForholdenenustillesig,erderdaendeligUdsigttil,at BergensnartbliverbefrietfrasinPressesJernaag:‘Adressepriviliegiet’»,formulertehanseg.Eidefortalteomeitinnbydingspapirsom skullesendastrundtomiBergen.Derskulledeilokkamedeinytid, ikkjenokomindre.Tidavarkommendåpressakunnetreinnirekka avverdigeorgansomeintydelegrepresentantogtalsmannforinteresseneibyenogstiftet,ogforutviklingaogframstegetiheilelandet.DetlysnarsnartiBergen,villehanseiatilfolk.Byenhadde vorelammaavgamleogrustaprivilegium.Deihaddelagthindringar ivegenforbådeøkonomiogtankeliv.Handelogskipsfartentreivst betreno,industriengjordeogsåoppsving,ogmeirograskareville hjularullaomallehemmandebandogskadelegesærrettarvartrydda unna.12
Eideskreivsåleisdetpåtenktebladetsittinnidenstorebølgjaavliberalisering–ogliberalisme–somStorbritanniainnleiaomkringmidten avhundreåretmedopphevingaavsærrettaneforbritiskehandelsskip påverdshava.
Tittelforslagetkunneverkanøkterntnok:«BergensDagbladogAvertissementstidende».Menboktrykkarentenkteisåfallåklinkatilmed eitbladkvardag. BergensTidende kunnehatteitannanamn!
NosamarbeiddeWallemnærtmedBjørnstjerneBjørnsonaustpåog redigerte NorskFolkeblad åleineimangeavfråværatildiktaren.BjørnsonhaddediforeignegrunnartilååtvaraWallem,endåomhanpåstod athansjølvåtteogforsåvidtfaktiskogsåhaddeerfaringfråbladarbeidivestlandsbyen:«IBergennytterdetikkemednogetBlad.DebliversiddendeogskrivehverSnesalene,udenAbonnenter,Far–oguden
opphavet(1868–1896)
Nyheder.[…]IdenStillingskaletMenneskeunderNødvendighedaldrigbringesigselv.»
Wallemkomtilåbliinnsnevraihaldningarogisittåndelege utsyndervest,meinteBjørnson.EidelokkapåsisidemedatWallem kunnegjeranokomedtankenivåetibyen.Hanskullefådetintellektuelleansvaretforavisa.SjølvskulleEidehadetteknisketrykkeansvaret.
Idettesistelågdetikkjeberreeilurarbeidsdeling,meneidjupforståingavredaktørplakaten,lengeførdetomgrepetbleiankeretiavtaleverkettilNorskRedaktørforeningogendåseinarebleiloviNorge.13
FredrikWallemvarnokmeirlunkatilvisjonanesomEidehadde,enn boktrykkarenførstforstod.EttereitidbyrjaEideådrøftaavisideensin medeinsomhaddebuddbådeiChristianiaogiKøbenhavn,ogsom trulegogsåvarskeptisktilkyrkja.Hanvariallefalleinsomlikteå skrivaoghaddehattdiktarambisjonar.Samanlagadeieitutkasttilei moglegavis.14
Tidlegidesember1867gjekkHøgsterettgodfordenfastsetteerstatningssummentilenkene.Pressefridomenvarinnanrekkeviddeogsåi Bergenogomlandetrundtbyen.
Nestenprompte,somettereitstartskot,den5.desember1867,delte J.W.Eidestrykkeriuteitgratisprøvenummerforeinyavis: Bergens Tidende.Dersomnokabonnentarteiknasegframtilnyttår,skullebladetkommauttodagariveka–someinstart.Medtidakunnedetkanskjeblimeir,freistatrykksakalesaren.
BergensTidendesprøverakett,BergensTidendeslokkemat,varei avismedfirespaltertekstiganskestortformat,ogfiresideralt ialt.Eitlangtdiktvarprenta,kalla«Ingeborg».Einlitterærføljetongvartstarta,«Pariserbarn»,somhaddeundertittelen«karakterbilledeavPariserkvinderne.»Prøvenummeretlovakorrespondentstofffrå fleireskandinaviskebyar.BergensTidendefriddetilbådekvinnerog menn.
Ambisjonenstodålesaidenlangeprogramartikkelen.Her blei det slåtteinhøgarehimmeloveravisa:SjølvomBergen,stoddetpåtrykk, såveliåndelegsomimateriellforstandburdehaførsteplassenilandet, saknabyeneitverkelegoffentlegorgan.Presseverksemdahaddegjort storeframstegellesilandet,iBergenvaravisenefaktiskblittdårlegare:
fråstryntilsveitsogtilengen12
«Byennu–hvadPresseangaar–erpaagodVeitilatindtagedensiste Pladsirækken,endogbagBodøogHaugesund».15 Dettemedførsteplassenvarvelåmerkanestetterhovudstaden.
Truleghaddedenpåtenkteredaktørenskriveutkastet,somsåEide haddegodkjent.DetsomallermestmanglaiBergen,varomhyggeleg handsamingavpolitiskeoghandelsmessigeogandreoffentlegeforhold. Detsommangla,varatborgaranesjølvstiltesegspørsmålomstyreog stell,ogikkjelétembetsverketogstatenråmeddeiåleine.Programartikkelenuttryktebeundringfor Bergensposten,somhaddehaldedet gåande(todagariveka)trassidettelikegyldigeogsløvepublikummet,mendetvar,ellerer,ikkjeheilttilåkommafråatrosenverka nedlatande. Bergensposten vareinopplagdrivalomlesaraneframover.
BTvarikkjereddforårisalesaraneiBergen.Visstvarannonseprivilegietlammande,meneivekeavis,ogkanskjeeitynndagsavis,ville kunnaklartsegomdetfanstnokabonnentarognokinteressefordet somrørtesegisamtida,heittedetiprogramtalen.Apatienogstillheita gjeldtikkjeberreborgaraneibyen,heilestiftetBergenhaddesegsjølv åtakka,eigentleg.Detvarlittaveinkanonadeåkommamedieitprøveblad.
Delsgjeldtiltalenskamogverdigheit–ateigodpressevardenbeste målestokkenfordanningaogdetåndelegenivåetieitfolk.Delsbotna kritikkenieitomsyntilnytten,atdetvartilureknelegstorskadefor byenateinsaknagrundigogoffentlegdiskusjon.Idenopnesamtalen finneinframtildeibesteavgjerdene.
Menikkjeberredet:Nårbyenogstiftetikkjehaddenokastemme ellersamtale,dåfallVestlandetgjennomnårrestenavpressaiNorge diskutertepolitiskeogkommunikasjonsmessigespørsmål.Idessestørre samanhengane,dereinoftefannløysinganeforheilelandet,varikkje Bergenogomlandetrepresentert.Dethaddegjennomgripandetyding foross,ogforlandet,skreivBT.
Gjeveattmedkanskjelittslitneord:«BergensTidende»skulle bidratildanning,tilopplysingogtilmaktbalansemellomlandsdelane. Inovember1865opnaingeniøranejernbanesambandfråKongsvinger oginniSverige.PåtolvtimarkunneeinnåStockholmmedhurtigtog fråhovudstaden.NårkomdettogtilVestlandet?
opphavet(1868–1896)
Politisknøytral
IpolitiskespørsmålvilleBergensTidendestillasegnøytral:«Nogen bestemtpolitiskFarvevildetteBladikkefaa.»Likesålitesomeitblad burdeveraeitorganfordenindividuellemeiningatilredaktøren,burde detrepresenteradeieinsidigedoktrinanetil eitt parti.Radikalismeeller konservatismesomabsolutte,ubøyelegeprinsippvartoslikepolitiske grøftekantarsomskadaoghemmautviklingaieitland,lyddedetiprogrammetforBT.Idealettilavisaskulleveranøytralitetiframstillinga avpolitiskeforhold.16
Detvarpådettetidspunktetikkjetaleomfargespekteretsraudeeller blåellergrønepartiiNorge,ellerfaktisknokobestemtorganisertpolitiskparti.Detnærastei1867måtteverabondevensforeininganetil SørenJaabæk,ellerJohanSverdrupsnonedlagdestortingsopposisjon, kallaReformforeningen,menpartisomeitpolitiskomgrep–forstått someitknippestandpunktsombattmangesaman–varveletablertog ikkjereintlitehataipressemiljøiChristiania.
Ideenellerrettaresagtidealetomdenborgarlegeoffentlegheitapulserteunder.Eitstandpunktogeitargumentskulleikkjevinnafram fordimangevarteinigeomdet,menfordidetvardetbesteargumentet.17
Mellomdeiradikalestandpunktasomhaddevoreframmeidennorske debatten,omikkjeakkuratsåmykjeiBergenby,varkravetomallmennstemmerettforallevaksnemenn.Stortingethaddeavvistdette forslagetfråJohanSverdrupi1851.MenomgreparadikalismeogkonservatismeiprogrammettilBTkanogsåvisatileuropeiskepolitiske forholdividareforstand,somEidejohaddeførstehandskjennskaptil, ogkonkrettildetforsøksviserevolusjonsåret1848.Radikalekrefteri tildømesUngarnhaddeforsøktåfrilandetfrådenhabsburgsketrona, menvarblittkua.SjølvomFrankrikehaddeinnførtallmennstemmerett(framleisberreformenn),vardetreaksjonenfolklamerketil.Louis Napoleonlétsegkronatilkeisari1852.Moderasjonogkonservatismehaddemedvindidennetida,ogsåiNorge.18 Herråddeeinsvensk kongesomingenhaddevalt.
Åveraframstegsmenneskenårdeternyttig,skreivBergensTidende, 25
fråstryntilsveitsogtilengen12
ogkonservativnårdeternødvendig,ogaldriopponeraiutide–«det erdenTroesbekjendelse,somtiltalerosmest».Åsøkaeitbalanserande sentrumharsidanvoreBTsidéimangespørsmål.
VerdensGang komutførstegangogsåijanuarmånaden1868,someit «UgebladforHvermand»,mensjølvmedJohanSverdrupsomredaktørnokreårseinarekanikkjeavisaseiaståhafåttnokapolitisktyding –førOlaThommessentokoveri1878oggjordebladettydelegliberalt. DagbladetstartanøyaktigeitåretterBTijanuar1869,ogflagga medeingongklararefargarforGrunnlovaogfedrelandetogkallaseg sjølveit«frisinnet»og«santdemokratisk»blad.19 Sjølv Bergensposten –somrettnokunderstrekaatavisaikkjevilletaparti–bruktefrasar som«sandeFædrelandsvenner»,«tidsmæssigogfrisindetUdviklingaf voreInstitutioner»og«næringsfrihet»dåavisarelansertesegsomdagbladi1868.20 BergensTidendesambisjonverkartilsamanlikningvassenognestengrå.Detgårsånnsettanålesaeitkommersieltomsyninn iprogramformuleringa–detvarikkjenokonsmartidéåstøytaifråseg potensielletingararførbladetvarkommeigang.
Dentilstundandenyeavisasiktatydelegoguttaltmotdeikvinnelege lesarane,somiprøvenummeretbleikalla«denneinteressanteogelskværdigeDelafdetlæsendePublikum».Bladetskulleståparattilåbryta lansefordeisanneinteressenetilkvinnanåromstendabaudsegslik.BT stodogsåopenforuttalaneogbidragatildamene.Meiningaiteksten, ikkjekjønnettilforfattaren,varpoenget.
Forkynningaravavisprogramvarisegsjølvikkjenokobanebrytande nyttmedBergensTidende,ogdeimangeforskjelligelanseringaneog forsettainorske1800-talsaviservitnaromsterktredaksjoneltsjølvmedvit.Ideenommaktatilavisene–ogeitvisstsamfunnsoppdragsom følgdemeddet–levdeogbanka.Mangestaderfungerteaviseneslik. BerreikkjeiBergen,skalvitruBergensTidendesjølv.
Detvarikkjeheiltsant. Bergensposten haddeogsåsomvekeavishatt breistoffdekningogryddiglayout.Hogavbokkritikkogvissepolitiske debattar.Hohaddevêrrapportar,tilogmed.Ogdetvari det bladetforslagetomeittogsambandaust–vestførstkomtilorde.Ideenomeiavis sliksomBergensTidendevarikkjenokosomaltsamankommedJohan WilhelmEide.Hantokendåtilnamnetfråeitidlegarehavarertavis.
opphavet(1868–1896)
AbonnementsprisentilBergensTidendeskulleveratrespesidalarfor heileåret,detsamesom Bergensposten lasegpå.Tilsamanlikning kostaeiillustrertutgåveavH.C.Andersenseventyrpådennetida1 spesidalarog62skilling.Eiflaskemedgodchampagnekosta84skilling.Laussalvarikkjepåtaleistarten:BTskulleikkjeveranokobillig skillingsblad.
SjølveflatpressakomtrulegfråTyskland.PapirfekkEidesannsynlegviselleriallefalletterkvartfråpapirmøllatilAlvøen,dereinpapirproduksjonaveiblandingavtre-ogklutemassekomigangnettoppi 1868.21 EittresliperisongpåSævareidiFusa. Avskogerdukommen.
Førsteutgåve
Noskjeddetingraskt:Den19.desemberhoppaenkeneavrettsprosessen–motatdei30000spesidalaranebleibetaltinnanåttedagar. Dagenetterløyvdebystyretpengartildei.FiredagarførjolvarBergensTidendeieindraumesituasjon:Avisakunnetrykkaannonsar–og tabetaltfordei!22
JohanWilhelmEidenyttaallenettverkasine–iSangforeningen,i Forbruksforeningen,iHåndverkerforeningenogiArbeiderforeningen. Detvartaleomfleiretusenmedlemmar,omvitelmedalle.Pågangen, bådeavannonsarogavinteressertetingarar,syntestsåpasslovandeat detvarmoglegåtenkasegatavisakomutkvardag.BergensTidende måtte nestengjeradet. Bergensposten haddeogsåslikeplanarfråden nyejanuarmånad.
Beggeaviseneannonsertefornyttårsløftasinei Adressen andre joledag.Abonnementpå«handels-ogavertissementsbladetBergens Tidende»,somdetbleikallaiheilesittformat,kunneeinteiknapålistersomvarlagdeutpåBørsen,iLogen,iHåndverkerforeningen,hjå bokhandlarC.FloorogendeleghjåboktrykkarJ.W.EidevedEngen. Lysingar–eller«bekjendtgjørelser»ispråketfrådentida–villeabonnentanedåkunnerykkainnmedrabatt.
Abonnement ogannonsar.Detereinforretningsmodellsomskal haldai150år.
fråstryntilsveitsogtilengen12
Bådeden29.ogden31.desemberaverterteEideetterløpargutar «somkanlæseSkrift».23 Detmåhakriblaimagenhans–oghjåden redaktørenhanhaddeknytttilseg.
Deiskullelærafolkålesapåny.Deisomikkjehaddeviljaellertort ålesaWagner,måtteblivanetilmeininganetilandrefolk.24
DeterslettikkjesikkertatJohanWilhelmEidetenktepådetakkurat dådetnyeåretvartringtinniBergen.Mendettevardendjupegrunnensomavisføretakethanseigentlegkviltepå.
FrådetvidareEuropahaddehanogredaktørenarvaeinstoridé.
Kranglevoren
Bergensposten tokførstestikk–iogmedatdenavisaogsåkomut påheilagdagar,altsåførstenyttårsdag1868.BergensTidendekomtil tingaranedagenetter.Ellerrettaresagtkveldenetter,den2.januar omkringklokka19.00.
Formatetvardetsameibeggeavisene,trespalteribreidda.ForBTs delvarflatabetraktelegredusertfråprøvebladetidesember.
Bergensposten haddealtnyttadelaraveiførstesidetilågjeramildt narravBergensTidendeogdetlangeromantiskediktetsomvartrykt iprøveeksemplaret(somvarsignertL.S.).Såleiserdetforståeleg,men ogsåganskeskuffande,eigentleg,atdetførstenummeretavdenførste årgangenbrukermeirennhalveframsidapååslåtilbakemot Bergensposten.FredrikWallemhadderettnokvaltåbliredaktøridenne konkurrerandeavisa,detkanhaergraEide,menhanbyrjaførsti postenoversommaren,ogredaktørenavBergensTidendevaruansettikkjeidentiskmedtrykkarenogeigarenEide.Kanskjehadde Bergensposten prøvdåkvelaeinkonkurrentifødselen,tilogmed,og slikBThevdaiartikkelen«TilvoreAbonnenter»,oppførtsegsom ein«Enevoldsherre»idenbergenskepresse.Likefullterdeteipåfallandekjensgjerningatdennyeavisafyrteaveinlangharangmot eittidlegaretryktstykkei Bergensposten (avden12.desember)som heldtframlangtinnpåsideto,førendelegnotisarfrå«Udlandet» og«Indlandet»slapptil.LikesåmoderatogomsynsfullsomBergensTidendevilleveraoverformeiningsmotstandarar,likesåstreng
opphavet(1868–1896)
ogubøyelegvilleavisaveramotdetnedrigeogdensimplevinnesykja.SlikgrunngavBTdetredaksjonellevaletdenneallerførstedagen sin.
DennestedagenvardetmeiraggiBergensTidende.Ogstadigvidare ijanuar.Einkunnefåinntrykkavatavisakompladaskutieinandedam,ogatforeksempelkrigsopprustingaiFrankrikevaruvesentleg, ellerdeielendigeutsikteneforstorsildfisketpåVestlandetpågrunnav stormvêret,foråhanemnteitparalternativfrådeismånotisane,rubriserteunderoverskriftene«Udlandet»og«Indlandet».
VardetskitkastingogkiviknøttsmåpressemiljøsomBergens Tidendeskullebidratil?Kvarvaroffentlegheitaogdeipolitiskespørsmåla?KvarvarEidesureddeåndfråutgjevingaavWagnersforedrag? KvaidévareigentlegBTnårvisjonanefråprøvenummeretendelegviste segpåtrykk?
Undertittelen«Handels-ogavertissementsblad»syntenokoavretninga.Sidetreidetallerførstebladethaddeeinganskefyldigredaksjonellnotisomhandelogskipsfart,ogdeinylegnedsettetollprisane påaltfråbrillertillakrissaftogleiketøy.Ogheiledensistesidamed «Bekjendtgjørelser»varryddigordnaoggavnyttiginformasjonomtil dømesdampskipet Vikingsruterundervårsildfisketijanuartilogmed marsmånad.Undertittelenvartfjernaettereiveke,menhanlevdei annonsaneomBT,ogifebruarattersomdelavtittelhovudet:«Bergens Tidende,samtHandels-ogavertissementsblad».
BergensTidendevilleveraeibreiareavis,menvarogsåistortmonn eithandelsinformerandebladdenførstetida.
Politinotis
Detsommåhainteressertdeiallerflestelesarane,antendeivarkvinnerellermenn,handlaomeikriminalsak.Underavsnittet«Politinotiser»bleidetfortaltomeikvinnesomidesembermånadvararrestert ogmistenktforåhaføddeitbarniløyndogdrepedet.Hohadde førstnektaforalt,mendålegenmeintebestemtathomåttehafødd heiltnyleg,vedgjekkhodette,menhevdaatbarnetvardødfødt.Ei granskingavliketgavhenneberredelvisrett:Andedrettsorganavar
fråstryntilsveitsogtilengen12
kanskjeikkjefulltutvikla,menbarnetmåttehavoreilivevedfødselen.
Yrkettilmoravaråstellaieitstørrehus.Hohaddeføddisoverommetsittiandreetasjen,utanhjelpavnokon.Hogjekkmedpåatho haddehaldetofingrarimunnentilbarnetforåkjennaetter,«omder varNoget,somrørtesigderinde».Dåsakanobleieisikting,tilstod kvinnaalt.Straffaforåhadrepedetuektebarnetsittvarnitiltolvår itukthus,kunneBTfortelja.
Sliketragediarvarsåaltforvanlegepå1800-tallet,anteneinlir ogkjennermedbarnetellermedkvinna.25 Barnedrapvarfaktiskden størstedrapskategorieninorskrettshistorieiheileperiodenfråtidleg 1600-tilseint1800-tal.26 Skammaved«lausungar»og«uekte»born varnådelaus.IBergensTidendeglirnotisennooverieinforossmerkeleganalyse.Detstår,lettomsetttildagensbokmålsnormaliavisa:«Forøvriggirkvinnen,somsåmangeandreihennesstilling,eteksempelpå hvilketstortherredømmeenbestemtviljeharoverlegemligesmerter. Dengravidetjenestekvinnenhaddeskjultsittsvangerskap,ogfødselen haddeforegåttomnattenpåhennesværelseutenatnoenisoveværelset underhennehaddehørtropellerlyderavsmerteogrier.Morgenenetter varhuntilbakepåjobbogsteltepåkjøkkenet.Påformiddagenhadde hunriktignokgåtttilsengs,ogsagtathunvarblittdårlig,menden sammeettermiddagvarhunigjeniarbeidetoggjordedetlikeuklanderligsomellers.»
Notisentvingarframfleirespørsmål.Vardetteliksommåtenå kommadeikvinnelegelesaraneimøtepå?KorleisfekkBergens Tidendetakialledesseopplysningane?Haddeeinmedarbeidarfølgt politiavhøyra,ellerhaddepolitieteinmedarbeidariavisa?Varein politimann,somdeterblittskrivemangestader,verkelegBTsredaktør?
Iblandingaavnyhendeogkommentarvarnotisennoksåtypiskfor tida.Menredaktørenmålikevelhatenkteitelleranna,somlétakkuratdennekriminalnotisenblitrykt.
Kvenvarhan,eigentleg?
opphavet(1868–1896)
Denanonymeredaktøren
Hanvarfotograf.Ellersigarfabrikant.Ellerdiktar.HanvarikkjeeingongfråBergen.DenførsteredaktøreniBergensTidendeheitteEdvard Larssen;hankomfråStavanger.
HanhaddesøktsegtilaviskretsariChristianiaogstudertiKøbenhavn,oghanhaddefåtttodøtrer.MenkonaMarieCharlotteJensen haddedøyddibarselogdetvareinungenkemannsomkomtilBergen einellerannandagitidamellom1865og1867.Jentenebleitrulegatt hjåbestemoraiStavanger,derfamilienhaddeeintobakkshandel.
EdvardLarssen(1840–1898)varlengeeinløyndomiBergens Tidendeshistorie.Delshardetågjeramedatredaktøren skulle vera anonym.Delsbleihanikkjeverandesålengeiavisa,berredrygefire månader.27 DeterPeterLarsen,professoremeritusimedievitskapog mangeårigmusikkmeldariBT,somskalhaæraforgjenoppdaginga avfordumsbladleiarLarssen.Ilitteratur-ogfotohistorialeverLarssen vidaresomdenførstesomtokbileteavHenrikIbsen,ingenringare. LarssenhaddeeinstuttepokeatelieriChristianiaførhanaltsådrog heimtilfarsbedriftaiStavangerogvidaretilBergen.
IbsenkvittertemedågiLarsseneinslagsplassiforfattarskapensin. Blantmodellanetil Vildanden notertediktarenseg«Fotografen,den mislykkededigter,E.L.».IfølgjeIbsenvarhaneinseminaristiskpessimistogeindagdrøymar;hanhadde«skimtetindienhøjereverden;det erhansulykke».Einkan,undertvil,skimtaEdvardLarssenidenlatterlege,drøymandefigurenHjalmarEkdal,ingenbetre.Utakkerverdasløn.
LarssenhartrulegsøktsegmotforleggarverksemdatilEideiBergen, slikhansirklarundtredaktørenPaulBotten-HanseniChristianiaog fekkdiktpåtrykki IllustreretNyhedsblad.Kanskjehaddehanhøyrt omatEidesøkteetterredaktøraraustpå.
BådeEideogLarssenvarenkemenn.
EitutkasttilredaktørkontraktfinstipapiraetterLarssen.Herblir detatterrefererttildenelendigepressestodaiBergen;deitovartydelegvisblitteinigeomågjeuteiavissomkunnerepresenterabyenog stiftetpåeinverdigogmykjemeirtidsmessigmåte.Bladetskullebidra tilsannfridom,opplysningogrettferd,idet«Bladetkjæmpedeforen
fråstryntilsveitsogtilengen12
ligeligogretfærdigDelingafStatssamfundetsFordeleogByrdermellem forskjelligeStænder,støttededenyttigeFremskridtogvarenvarmog uforfærdetTalsmandfordenForurettedeogenhvergodSag».28
Programformuleringaernokomeirtilspissaenndensombleinedfelt iprøveutgåva.PeterLarsenanareinvissutopisksosialismefråLarssens handogånd–meneinkunnelikegjerneleggavektpådeiliberaleelementaogforsvaretforenkeltindividetiteksten.
Eitlikesåvesentlegpunktikontraktutkasteterdenredaktørrolla somkjemtiluttrykk.Prinsippaomuavhengigheitogbestemmingsrett blirrissainnipapiret.Redaktørentilsetogavsetmedarbeidararog korrespondentar,heiterdet;hanbestemmerinnhaldetibladetoghaldningaiulikespørsmål;hanbetaleravisensskribentar,«altefterbedste SkjønogfrieVilje,udenIndskrænkn[ingeller]ModstrævfraEides side».29
OmEidelikevelblandasegbortideiredaksjonellevurderinganeog prioriteringaneiavisa,skulledelenogeigarskapenhansiavisafalla bort.Larssenskulledåtrykkaoggjeutavisasomeineeigar.
Detteerdristigeformuleringar.Omdeiikkjebleiknesetteidenendelegekontrakten,kastardeispennandelysoveravistenkingaiEidestid. FråeisidesettstadfestaLarsseneietablertrolle–deninspirertediktarredaktøren.Hanprentaeitdiktogstartenpåeinføljetongaltiprøvebladet,oghangavplasstiltoandrediktsomsannsynlegvisvarhans eigne,«TilEn»den17.januar;«GravensLys»den8.februar–påden stadeniavisaderviidagvilleventaeinleiarartikkel.Deivarsignerte meddetganskeanonyme«..n».
MentrulegvarEdvardLarssentilsettellerengasjertiavisapåheiltid. Denneprofesjonalitetenogdensjølvforståingaomredaktørrollasom kontraktutkastetrøper,peikarmoteiannatid–framover,omeinvil. SynetforLarssensrolleskjerparogsåpåandremåtarforståingaavBTs allerførstehistorie.Detkanhavorehan,ogikkjeEidesjølv,somskreiv programmetidetutdelteprøvenummeret.Deterhøgsttruleghansom varømfordiktet«Ingeborg»,ogsomgjekkistrupenpå Bergensposten såmomentantovernyttår1868.Hankanhavoresåærekjærog såeigenrådigatdetgjekkforlangtforEideogforsamtidahans.Den seinareredaktørkarrierenhanskantydapådet.Ellerdetkanhavore stridsspørsmålomøkonomiogannonsemengdsomdreivhanutav avisa.ElleratLarssenikkjekjentebyengodtnok,elleratLarsenfann
opphavet(1868–1896)
Bergenforlitenogfortam.Bakomviktigeavgjerderilivettilallemenneskeerdetsjeldanberreéingrunn.IbyrjingaavaprilsluttahaniBT, oghanemigrertelikeettertilUSA.
DersomviikkjeberreputtartobakkshandlarLarsseninnistatistikkaneoverdeisomflyttatilBergeninntilvidareogsåreistetilAmerika,mengjevhanmeiraværaforatBergensTidendeidetheileteke komigang,kandetsamstundessjåutsomJ.W.Eidesrolleiogprosjektmedavisahanstifta,blirskrivenned.Deteriogforsegikkje gjeveathanredigertebladetpånokotidspunktellerskreivsåmykjeder sjølv.IsåfallkanvirosaavisforståingaogteftentilEidefråeinannan kant,fråvårtidsomgrepomredaktøren–ogeigarenellerutgjevaren pårespektfullavstandfrådenrolla.AltmåtenhanhaddesondertterrengetmedWallempå,kantydapådet.Redaktørenskullehaansvaret forogbestemmaoverinnhaldetinnanfordeirammenesomprogrammetogforretningsmodellensette.AtbådeWallemogtrulegogsåLarssenbleitilbydddeleigarskapiavisa,rokkarikkjeveddenneprinsipielle rolleforståinga.
StryningenogbergensarenEidevarpåmangemåtareinframsynt mann.30
EtterlanseringaavavisasprangryktaiBergen–someinvelkunne venta–omkvensomvarredaktørenidetnyedagbladet.Ieitlitelesarbrevfråfebruar1868avkreftadiktarenJohanKorenChristieat han redigertebladet,ellerkjentesamansetjingairedaksjonen,nokobåde «BergensTidendesredaksjon»og«BergensTidendesutgiverJ.W.Eide» stadfestaidensameavisa.Redaktøren skulle veraanonym.
Kviforvardenneanonymitetensåviktig?150årseinareerhannestenutenkeleg.Påheileframsidaaveit Aftenposten-magasiniBTden8. januar2016kaneinsjåatsjefredaktørØyulfHjertenesikkjealltidbarberersegførhangårpåjobb.
KontraktutkastettilLarssensyntestågjeradettileitprinsippeller einidéforheileverksemda,redaksjonenskulleveraanonym,ogogså innsendarane.Båderedaktørogutgjevarmåttevakasamvitsfulltover dette,heittedet.NovilledetikkjevoresåvanskelegforeinjournaliståsetjasegtilretteinærleikenavBergensTidendeshuspåEngen ognoterasegkvensomgjekkinnogutavredaksjonen,lengenoktil atnamnapåmedarbeidaranestodklartforhenne.Hovillehabrote
fråstryntilsveitsogtilengen12
medfundamentalespelereglardengongen,omtrentsomågjeblaffen ireglaneiVerVarsam-plakatenomkorleiseinskrivombornidag. Dethandlaikkjesåmykjeomatdennetidapå1800-taletvartilknept medanvårtideropen,somatdetgjeldtåvernaomdenopnediskusjonenogden«reine»debatten.Fornuftaskullerå.
SjølvasteBjørnstjerneBjørnsonhaddedetteklinkandeklartforseg. Somredaktørav Bergensposten eiheftigkorttidi1858–59haddehan kommentertdeibegredelegetilhøvavedLilleLungegaardsvannogden stankensomvisstnoksteigoppfrådet.Hanhudflettaein«Hr.Kapitain Dirik»,somhaddeleverteitslagsutkasttilforbetringar.KapteinDirik toktilmotmæleidenkonkurrerandeavisa Bergenseren ognemndeden harmdirranderedaktørenvednamn.Detskullehanikkjegjort;namnetBjørnsonhaddeikkjenokomedsakaågjera.Også Bergenseren haddebrotemeddeiuskrivneloveneforpressa,meinteBjørnson.Dersomkritikkmoteinellerannan«offentligMand»førtetilatredaksjonenstadigmåtteutipersonlegslagsmålmotfornærmaautoritetarog figurar,«dablevavisenikkemerAvis,ikkelængerOrganforoffentligSag,menforprivateogpersonligeKjævlerier»,skreivredaktøren Bjørnson.31
Bjørnstjernevaralti1859eitfenomen,suksessforfattarnasjonalt med SynnøveSolbakken,kunstnarlegleiarpå DetNorskeTheater og invitertsomfolketalariBergenden17.maidetsameåret,ogdeter forståeleg,japrisverdig,athanikkjeynsktepersonensinellerfysiognomien–hanvartildømesikkjemeirruvandeilandskapetenn172cm overhavet–kommaivegenforsakaomSmålongeren.
Einkanogsåtenkaathanvilleoppdralesararogredaktørariei ikkjealtforomfattandebyoffentlegheit:BorgaraneiBergenmåtteløfta hovudafrårykteogsladder.Samstundesuttrykkerhaneinidéomden rankeoffentlegheitatilnettoppborgaren,godtbortanforsladderenog titlaneogdeimangebøygdenakkanevedhoffetiStockholmogved slottetiChristiania.Konkrete,verkelegenamnkunnetenkastbådeå svekkaogåforsterkaeimeining.Denanonymeredaktørytringa,derimot.SomMartinEideskriviboka Denredigerendemakt,kaneinoppfattadenusignerteartikkelensomuttrykkforidealetomatdeteineog åleineerkraftai argumentet somskalteljaidenoffentlegesamtalen. Eidetenkjerherpåanonymitetenforbåderedaktørenogskribenten, slikjoEdvardLarssenhaddedetklartforsittBergensTidende.Tyngda
opphavet(1868–1896)
imeiningaskulle«eneliggeiSandhedenogRigtighetenafAnskuelserne selv»,someinannanredaktørformulertesegdennetida.32
ForsåvidtleverleiarartikkelenidagensBTframleisidenneånda. Den tekstenerusignertogrepresentererBergensTidendesoffisiellesyni ulikesakerogstridsspørsmål,endåomikkjesjefredaktørenlengerskriv hansjølv.Arbeidetgårpåomgangikommentargruppaunderrettleiing avdenpolitiskeredaktøren.
Nokoheiltannaerproblematikkenomkringanonymeogufiltrerte meiningarsomkjemtiluttrykkikommentarfeltainettartiklanetil mediehusa.Hererutfordringaatredaksjonenikkjeharfåttleseeller sjekkaatytringafaktiskertilgagnfordenoffentlegesamtalen.AnonymitetentilLarssenhaddeBergensTidende,ogdemokratietbakomder att,somgarantistensin.
Såmådetnokseiastatprinsippetomanonymitethaddemindrehøgverdigeomsynogså.Redaksjonsmedlemmerogfastebidragsytarartil avisenepå1800-taletkunnehaarbeidiamtetelleristatensjølv.Også dettegjeldtforBergensTidende:PolitifullmektigJohanHeklebergvar einavdei.
Lesdeteingongtil.Politifullmektig,tidlegaredepartementsfullmektig,seinaresorenskrivarJohanHekleberg,føddi1830,giftmedMarie SofieSørensen,busettpåNygaard.IeldrehistorieverkomBTerhan tilogmedblittkalladenførsteansvarlegeredaktørenibladet,mendet erlitesannsynleg,sjølvidenperiodenetteratLarssengjekkavogfør einnyprofesjonellpressemanntiltreddeiBergensTidende.33 Hekleberg varførstogfremstpolitimannogaktorimindrestraffesaker,oghøgst sannsynlegdensomkunneforteljalesaraneomkvinnasomhaddefødd iskjulogdrepedetveslebarnet.
Detvaranerkjent,elleriallefallvelkjentatembetsmenntokslike postarieitbladforåspepåinntektene.NotisenHeklebergskreivom kvinna,kunnetydapåathandreivførehandsprosedyreiavisa.Iløpet avaugustmånadskullehanspelaeiendåmeirproblematiskrolleiBT.
Forretningsmannogagenturhaldarogseinareihuga17.mai-mann ogfrontfigurforrestaureringaavHåkonshallenogstortingsmann og internasjonalfredsforkjemparJohnLundvareinannansomhjelptetili deiførstemånadenemedskapingaavBergensTidende.Hanhaddesom Eideutanlandsopphaldbakseg,hanvarspråkkunnig,bådeispansk
fråstryntilsveitsogtilengen12
ogfransk.Hankanhavoresærlegdyktigmedannonsesalet,Fasting meinerdet,KjartanRødlandskrivdetsameigjennomgangensinav BT-arkiva,menLundkanogsåhagjortsjølveredigeringaavavisadå EdvardLarssendrog.Nesteneinmannsalderetterpåskreivhansjølvat hanvarmedpååstartaoppBergensTidende,ogathanfekkeinhalvpartibladetsomtakkforinnsatsen.34 Larssenhaddetruleghattein liknandeavtale.
FolkeskulelærarenHansMolagafleireogganskeinngåandereferat frålærarmøtebådeiogutanforNorge.EdvardGriegseldrebrorJohn Griegkommedmeldingariavisa,avbådekonsertarogteaterstykke, deibleisomoftastsignertemedeinliten«g».
Deivarungefolk.Heklebergvardeneinastesomnærmaseg40.
Føljetongar
Bergenbleiikkjebygdpåéindag.Hellerikkjeerdetrettådømmaei dagsavisogeinfryktelegspinkelredaksjon–trulegberreeinmannpå heiltid–påeittnummer,ogpådetallerførstetilogmed.Alletingmå fåsetjaseg.Alletingutviklarseg.
Den3.januar1868brukteBergensTidendeheileførstesidapå«En nykemiskHusven».Overmangansurtkalikunnebrukastpåbådelitt forgammaltkjøtt,påtoalettet,ogfordårlegånde.Kvinnenevarein tydelegadressatiteksten,omikkjekjeldaellerbakgrunnsartikkelenvar klar,somiingressenberrevaromtalasom:«fritefterdetengelske».Dei nestedaganevaravisafyltmediogforsegopprørandestofffråKentuckyiUSA,dersærlegsvartebleihundsaogsværtvondtbehandla, sjølvietterkantavborgarkrigen.Stoffetvarhentafrå TheNewYork Tribune inovember.Postgangentoksitid.
KåreFastingskrividenomfangsrikejubileumsbokasi(1967)atviss einserveldigvelvilligpåBTsførstenummer,haddedetalteinmoderne avislesarventaråfinna:innanriksnyhende(fråTrondheimtilogmed), utanriksstoff(fråKinatilogmed),einleiarartikkel,kanskjemedunntakavsport.Ogvêrmeldinger.Ogteikneseriar.Menpådennemåten etablerervieinstandardfråvåreigatid,somikkjenødvendigvisBergensTidendehaddei1868.Detsomikkjebleifølgtoppavlovnadene
opphavet(1868–1896)
iprøveutgåva,varføljetongen«Pariserbarn».BergensTidendehadde sagtatavisasatsapååkommamedmange«originale»,ogdetbetyr forossgjerne«nye»,forteljingar.Godebidragfrålesaranesjølveskulle honorerast.No,altden2.januar1868,skreivredaktørenatbladet håpaåfåtaopptråden,ogogsådetstørreformatetavfemspaltersom prøveklutenhaddesyntfram,omberredetbleimangenokabonnentar.
Føljetongen,oftasteioppdiktaframhaldshistorie,vareifranskoppfinningsom LaPresse byrjamedi1836,basertpåHonorédeBalzacs Lavieillefille,Dengamlejomfruen,medsuksessnærastovernatta. INorgevarføljetongenblittvanlegrundt1850,ogavislesaraneforventadå«ny,spennendeogromantisklitteraturpådørenhverdag», somAinaNødingskrivi Norskpresseshistorie 35 Serieforteljinga kunneblilagaforavisaellertidsskriftet,somCharlesDickensgjorde medforeksempelhistoria HardTimes.Ellerredaktørenhentahistoriafråeibokellereinutanlandskpublikasjonogsettehoomtilnorsk. Nyhendeelementetvaruansetteinfordel.BTreklamerteiprøvenummeretmedat«Pariserbarn»vareioriginalforteljing,rettnokhentafrå eityskavis,ogdeihistorienesomkometterhenne,villehanokonytt vedseg.Menaviseneskullelikemykjeformidlagodsmakoglitterære opplevingar.Ellerrettogslettunderhaldning,vilsommekunnehevda. Vimåuansetttenkaatavisenesjølvebidrogmedskjønnlitteratur,og ikkjeberremedfortolkandelitteraturkritikk.Deisomskrivlitteraturhistorie,kanforsindelikkjesjåbortfråavisene,dermangeforfattarar bådedebuterteogheldtframmedåskriva.BjørnstjerneBjørnsonpubliserteforeksempel SynnøveSolbakken someinseriei IllustreretFolkeblad allerførst.Dikt,dikttilulikehøveoghøgtidsstunder,varnokdet mesttypiskesomnorskeforfattararbidrogmed.Påsiktogmeirgenereltbidrogavisformatettilatskjønnlitteraturenbleimeirverkelegheitsnæroggjerneaktualiserande,ogsåiNorge.
Føljetongenkunneblibundeninntileibokimangetilfelle,ogblei detforBTsdelmed Taskenspillerdatteren i1869,somkanseiaståvera startenpåEideforlag.Framhaldshistoriableigjerneplassertnedstpå sidaiavisa,idensåkalla«kjellaren»–ogovertosider,slikatlesarane sjølvekunneklippadeiut.IBergensTidendevarføljetongarviktige, ogsåimarknadsføringa,langtinnpå1900-tallet.MenBTvarpåingen måteførstuteher: Adressen tilsettedetvikankalladenførstekvinnelegekulturjournalisten(ellerfordendel-redaktøren)iNorgedåVal-
fråstryntilsveitsogtilengen12
borgPlatoufekkansvaretforåsetjaomogtilpassaføljetongarforden rivaliserandeavisaaltfrå1869.
Gotiskskrift
ForeinnotidiglesarerBergensTidendeanno1868vedførstesynsom fråeitheiltannaland.Detkjemikkjeberreavmangelenpåbilete,påein nettversjon,påmobiltilgangtilavisa.Detgjeldlikemykjedengotiske skriftasombleinyttailogoenogtversgjennomdeifiresideneibladet.Menikkjeheilt.Detpåfallandeeratsistesidamed«Bekjendtgjørelser»harmangeannonsarimoderneskrifttypar,detviogsånemner «antikva».«Moderne»erikkjeberreeinetterpåklokkarakteristikkfrå påfølgjandehundreår;deternokoEidesjølvreklamerermeditrykkeriverksemdasi,ogannonsenforhanseigeboktrykkerierogsåsetti antikvaiavisa.Setteriethaddealtsåtilgangtilogbrukteieitvisstmonn «våre»bokstavtypar.Kviforerdårestenavtekstmassenordnaibokstavrekkerav fraktur,altsågotiskskrift? Dagbladet laomfrådentradisjonellegotisketildenogsåderframtidssymboliserandeantikvaallereie i1879.Ibøkervarantikvaheiltvanlegi1880-åra.BergensTidende bytteompåaltsamanførstijanuar1914.Konservatismenkanhahatt ågjerameddeiavisenesomEidekjentefråkontinentet,ogkvahan tenkteomsærlegtysktradisjonogkultur,somfrakturgjernebleiforbundemed.Istartenkandetogsåhahattågjeramednokosåbanalt somkvaskrifttypardetfanstnokvariantarav,gjerneavsink,altsåkva somvarbilligast,ogikkjenokoEidevaldeavideologiskeføringar.Teknologienbestemteiallefallformatet–somvarberrefiresiderdeiførste tiåra.Eittarkvartpressamedblyplaterogmedtrykksverteogbretta samantiléiavis.Varannonsepågangenstornok,bleiavisautvidai breiddaellerhøgda.Eindrogpressaforhand.Dettevargjengsforalle norskeavisertilrotasjonspressenekomibruk.
KanskjevilleikkjeBergensTidendeskiljasegformykjeut,verken ipolitiskfargeelleriskrifttypardenallerførstetida.Sterkelesarreaksjonartvinga Dagbladet tilretretteinperiode.36 Målgruppaeller marknadenvariopphavetborgarskapenellerbyborgarane.I«leiarartikkelen»den2.januarbleidetsagtatdeimestintelligenteogrespek-
opphavet(1868–1896)
terteborgaraneibyenhaddeanerkjentbladetaltvedprøvenummeret. Nokandettesistelikemykjeoppfattastsomforsøkpååhevdaavisa motkonkurrentane. Bergensposten haddeeinklartmeirbemidlaskare av«velyndarar»iryggen,einoverlege,einoverlærar,einrådmannog tokjøpmennblantdei.BergensTidendevendesegtil,ellerfangainni nokostørregrad,lesararfrådetvikunnekalladenlågareborgarskapen ellerrettogslettmiddelklassen,kjøpmennoghandverkarar.Vitalar ikkjeommeirenn300abonnentardeiførstemånadene.
HeileBergenhaddeomlag30000innbyggarar.Byenvariraskvekst, bådepågrunnavaukatilflyttingogaukalevealder.37 Urbaniseringa skullegåendåraskareisistedelav1800-tallet:Iåra1875–1900blei folkemengdafordobla,tilover70000menneske.
Bergenbleieinbymedfleiredialektar,medeistørreflatemotdistrikta,mederkebergensarareller«innfødde»imindremajoritet.Byen skiftapåeinmåteham.38 Bergenvarogsåmellomstasjonfordeimange tusennordmennenesomemigrertetilAmerikaogCanada.
Iettertidkanvisjåatseglskutenelågivindstilleogisolnedgang omkring1870,somdenbokstavlegepostgangen,ogatdampbåtaneog damplokomotiva,ogtelegraflinene,haddemedvindenogframtidamed seg.Laugavarpåretur,sjølvidentradisjonsbestemtebyenBergen. Landbruketgjekkgjennomdetsomharblittkalladetstorehamskiftet; varerbleiproduserteistørremonnforeinmarknad,pengeøkonomien kominnforalvorpåbygdene.BergensTidendevarsjølveitresultatav denøkonomiskeliberalismensomdominertetankelivet–då Adressens monopolbleisprengt.Hovardåogsåeintalsmannforfriarehandelog samkvemmellomfolk.
BergensTidendeslappsåleisendelegtilinnleggsomtalaforleiaren forbondeopposisjonenpåStortinget,SørenJaabæk,menredaktøren haddevanskelegforikkjeålagahalarogkommentarardeisamedagane omatJaabækirealitetenvarfiendeavalledeinæringsdrivande,ogat hanhaddeisinneåskaffabøndeneeinevaldsmakt.Berreoffentlegdiskusjon,meinteBT,vardenrettmessigeoglegitimemåtenåskaffaseg maktpåfordensåkalla«tredjestanden»,sombønderogarbeidararog handverkararallehøyrdetil.
Menavisakompåingenmåtesombestiltavnokon.Altden6. januar1868søkteaviseigarenEidestiftsamtmannen–somhaddeden høgstemaktaiBergenhusstift–omå«bliveOrganfordetOffentliges
fråstryntilsveitsogtilengen12
Bekjendtgjørelser»bådeibyogistift.IsåfallvilleBTkunnaskaffaseg inntektergjennomdeikunngjeringanesomforeksempelkongenmåtte kringkasta.MendetvilletrulegogsåtydaatBTmåtteforsøkaådistribuerabladetinokomonnutoverkjøpstadenBergenogtilmeiravdet distriktetpåVestlandetsomheitteBergenhusstift.
Justisdepartementetavslosøknaden.39
«AvertissementstidendepaaRov»
Éiutfordringvaråfyllaavisamedstoffkvardag.Avgjerdaomålaga eidagsavisavBergensTidendemåhakommenokokastapåredaktøren.Eitannatankebryforhanogforutgjevarenvaratdengamle BergensAdressecontoirsEfterretninger slettikkjelainnårene.Pånyåret 1868haddeavisafåttfjongarelayout,tekemeirjournalistiskstoffinn fråandreaviser,ogstøyptdenganskesåsjølvmedvitneundertittelen «OfficielTidendeforBergensByogStift».DetkanikkjehavoreEides plan.
ForretningarrundtTorgetogteateretiBergenogikkjeminstdepartementaiChristianakommedsinekunngjeringardersomfør.Dåkong CarlIV(avNorge,CarlXVavSverige)gjordedetkjentlikeovernyttår attoskillingaroghalvskillingarikoparmåtteløysastinninnan1870og underteiknadettemedskrifttyparsomvarstørreenntypanesomfortaldekvaavisaheitte,vardeti Adressen hanfekkdetgjortkjentheilt vestiriketsitt,ogdetteovertodagar,den3.og4.januar1868.
OgdåBergensTidendebleinektaåfåstatussomstiftsavispåsame måten,ikkjesåmangevekerseinare,kunnenokembetsverkettilkongensynatilatbladetvaraltforliteutbreidd.Menkanhendalågogså omsetjingaav DenfrieProtestant ogverkteeinellerannanstadunder. EitbrevsomEideskreivtilBjørnson,rettnoktolvårseinare,tyderpå atprestarogembetsverkkanskjeikkjehaddegløymt.
Annonsemengdaskrumpafaretrugandemykjeinn.BTtryktelike godteittidlegareprentastykkefrå Bergensposten eindag.Offisielle informasjonarbleiprentaeinannandag,trulegheiltgratis.Ieitusignertinnleggbleidetno,den13.januar,sendtuteitnaudskrik.Fasting gjettaratdetvarLundsomforfattadet,mendetervelsåsannsynleg
opphavet(1868–1896)
redaktørEdvardLarssen.HanfortaldeatBTsopplagfortidavar300, ogatavisabløddeutpengar.Avisakunnerettogslettdøy.Skulleden prisverdigekvitteringafråbystyretiBergentilenkeneGeelmuydenvera forgjeves,oglikeeinsdenoppofrandeinnsatsentiltrykkarenEide,og denopphøgdeideentilredaksjoneniBergensTidende?Hanspurde vidare:VilleverkelegBergensborgarartilbaketileineveldetogåket under Adressen ?Appellenbleisiktainnmoteinkvar«rett-tenkende» bergensar,ogikkjeberrebetrestilteborgararavBergen,nei,kjøpmenn, sjømenn,embetsmenn,handverkararogarbeidarar,menn og kvinner.
Skjennepreikavarblitttileibøn.
BThanglaogsjanglavidare.Redaktørentokendeleginnogoppigjen føljetongen«Pariserbarn»,hanrullerteeivekestid.Fortrykkingakom historiagodtmed:Hofyltegjerneheileførstesida.Einkorrespondent komtilfråVolda.Diktpålandsmålflauginntilredaksjonenogeit korrespondentstykkefråSverigebleisluktpåvidtgap,detkomutpå svensk.Medeinvissaukeiannonseringainnmotden17.maivaravisa attendetilstorleikeniprøveformatet.Avisagjekkkanhendamotlysare tider.
EitdristiggrepijunireddaBergensTidendeheiltinnpåtørtland. Eideprentaeiteigeannonsebladi1000eksemplarogdistribuertedeti tilleggtilnormalavisa,påforskjelligestaderibyen.Annonsemonopolet til Adressenskulle knekkastogbleibroteopp.
Gratisbilagetmåhavoredyrtnokåtrykka.Ogannonsedumpinga skjeddeikkjeutankritikk. Bergensposten kallaBergensTidende«en AvertissementstidendepaaRov».40 Rivalenspurdeomkvasomvar detviktigasteforavisa:annonsane–ellerdeimerkantileogpolitiske informasjonane?MedtankepåskuldinganedenandrevegenilanseringsnummerettilBTkunnevileggatil:Kvenvareigentlegdenvinningssjukeavdeito?
Forlagtalaromåverabørs og katedral.Modernemediehusharsitt elsk–hat-forholdtilannonsane.BergensTidenderyddalikegodtheile førstesidatil«Avertissementer»og«Bekjendtgjørelser»fråjuniav,og bardettevaremerket–bokstavlegtala–ifleiretiårframover.
Eifluktrutefråheiledenneproblemstillingaeråsjåannonsanesom direkteogverdfulltlesestoff.JubileumshistorikarenKåreFastinggjer detpåbreiskala.Herkomlesaranenærarekvarandre,skrivhan,her
fråstryntilsveitsogtilengen12
varlivetmedopplysningaromdødsfallogkonkursarognyeverksemder,underteiknamedfulltnamn.Hervaringenkjøliganonymitet.Her varkvardagenmedgløymdeparaplyar.Hervareitlimibyenogidet næreomlandet.Herkomogsånyhendefram.41
Åfyllaheileførstesidamedannonsarvarheiltukjentfor1830-talsavisene,ogsåidetsamtidige,høgstoppegåande Morgenbladet.Iverket Norskpresseshistorie meinerRuneOttosenatgrepettilBTillustrerer vendingamotnyhendeogaktualitet.Diktfylteikkjeførstesidalenger. «Smakenhaddeblittfortrengtavnysgjerrigheten»,skrivhan.42 Dette erdenvennlegsinnatolkinga.
Istartenvarvegg-til-vegg-teppetmedlysingarlikemykjeuttrykkfor eindesperasjon.
Bajonettarogstaur
Imidtenavaugust1868eksplodertedetpåTorget.Liberaliseringaav næringsverksemdahaddeførttilatoppkjøpararseldepoteter,ikkjelengerbøndenesjølv,ogikkjeuventatileinhøgarepris.Eigruppekundar komikrangelmedoppkjøparane.Einavkundane,RasmusFlølo,byrja åflyttapåeitønnemedpoteter.Hanbleidåarrestertavpolitiadjutant Moe.Detgjordefolkemengdaberreendåmeirrasande,deisamlasegpå RådstuplassenogkravdeatFlølovartsloppenfri.Adjutantenprøvdeå fangaeindemonstranttil,folkehopenhindrahanidet.FullmektigHeklebergvillenokommaadjutantentilhjelp,mendeivartbeggeskuva nedoverplassen,ogfullmektigenfalltilsluttoverende,visstnoketter åhafåttbeinaspentunderseg.Hanskadaeinarm.Sonenskalhasett Heklebergdundraibakkenogvarsla–gråtandeifølgjeavhøyrprotokollane–politimeisterensjølv.Då han ikkjeklarteåroadeirasande ogetterhanseigneordtrugandedemonstrantane,badhanommilitære forsterkingar.Dettehendelaurdagkveld.
BergensTidendehaddeorientertommisnøyemedfrihandelenalttidlegareiaugust,godthjelptavfullmektigHeklebergskjennskaptilpolitiavhøyrogpolitirapportar.Avisahaddeingasøndagsutgåve,ogomtala opprøretførstmåndagskvelden,dåHekleberglitetrulegkunnebidra, verkeniBTelleriarbeidettilpolitiet.