OlavVesaas
TARJEIVESAAS
Eindiktaritida
©CAPPELENDAMMAS,Oslo,2018
ISBN978-82-02-57317-1
1.utgåve,1.opplag2018
Omslagsdesign:MiriamEdmunds Omslagsfoto:JohanBrun Sats:Type-itAS
Trykkoginnbinding:ScandBookUAB,Litauen2018 Satti9,5/12pkt.Sabonogtryktpå80gEnsoluxCream1,8.
Materialetidennepublikasjoneneromfattetavåndsverklovensbestemmelser. UtensærskiltavtalemedCappelenDammASerenhvereksemplarfremstilling ogtilgjengeliggjøringbaretillattidenutstrekningdeterhjemletilovellertillatt gjennomavtalemedKopinor,interesseorganforrettighetshaveretilåndsverk.
Utnyttelseistridmedlovelleravtalekanmedføreerstatningsansvarog inndragning,ogkanstraffesmedbøterellerfengsel.
www.cappelendamm.no
Kventalarvimed nårviteier?
Vimåhadet påvårukjendeferd.
Vimåhadet sådetkjennestvedsidavår imørkret
somnåreingodvenandarder, andardjuptinettene.
Frådiktet«Levvårdraum»
FORORD ........................................
I
1HEILTSINN... ................................ II
2EILYKKEÅVERAFØDDDER... .................
3DETVAREINGONG ............................
4ÅKOMAMEDLENGT..... .....................
5HOLPÅMUREN... ............................
6STOREUTLAND... ............................
7DURÅRDEGSJØLV ............................
8BUFAST.......................................
9DETMÅTTESKRIVASTPÅEINNYMÅTE. ......... 10EINDIKTARKANIKKJEVERAPESSIMIST. .........
11STORETING.. ................................ 12ELDOGIS....................................
13BÅTENOGBAKKANE..... .....................
FORORD
«Einsjølvståribøkeneialleslagsforkledningar,»saTarjei Vesaasieitsjølvbiografiskkåserieingong.1 Såkunnehanvel fåståifredder,då,løyndomsfullbakbøkenesine?
Detkanhan,ogderstårhangodt.Lesaranehanstrengikkje lettepåforkledninganeforåkomainnilandskapethandikta. Eitlandskapderundringarår.Iundringaoverlivet,frågrutil glede,vilbastanteforklaringarveratillitennytte.
Oglikevel–kvengøymdesegbakalledesseforkledningane? Kvenvarhansomibøkenesinesøktetilløyndelandderså mangeslagseldarbrann?Utfrådetnærekjennskapeteghadde tilfar,alledeipersonlegeogutryktedokumentasomliggatt etterhan–lappar,dagboksnotat,kladdar,utkast,brev–og bøkenederhanvarmeirellermindreflinktilågøymeseg,vil egmeddennebokaprøveåfinneutnokoomkvenTarjeiVesaasvar–forfattarenogfaren.
Egvilladokumentakomatilordeogspekuleremindresjølv, detdaglegesamlivetsetfortgrenserforoppdiktaspekulasjonar.Egveitmykjeomhan,egtrengikkjediktehanopp.Og samstundesvarhaneigåte,eigåtesomdetikkjefinsteiteintydigsvarpå.
Einvanskelegbarrierehareghattidettearbeidet:farvarså taktfull.
Einskulleikkjetrengjeseginnpåandresprivateområde. Avogtilharegnokkjentmegsomeinlitenkikkar,ogdet harikkjevorigodt.Menegtrøystarmegmedatdetergått25 årsidanhandøydde,ogathanetterkvarterblitteinsåpass offentlegpersonatslikekjenslerfårvike.Egtrurogsåatfar vissteatslikebøkersomdennevillekomaetterhan,ogdåer
kanskjeikkjesonendenverstetilågravaipapirahans?Dessutanoffentleggjordehanetterkvartsjølvsommeavdeimeir privatenotatasine.
Detfinstnokbrevogannakjeldematerialesomegenno ikkjeharsett,dokumentsomvillehavoritilnytteidettearbeidet.Formegharsaknetavbrevahanstiltopersonarvori stort:brevahanskreivtilmorsifrådeiførsteutanlandsreisene sine,ogdeihansendetildenførsteprofesjonellekollegaen hankjende,MikkjelFønhus.Egmåberrefantasereomkvadei kunnefortelje,menbrevaerborte–iallefallformineaugo.
Determangeegkantakkeforgodhjelpiarbeidetmed denneboka:J.W.CappelensForlag–somgavmegoppdraget, GyldendalNorskForlag,HandskriftsamlingapåUniversitetsbiblioteketiOslo,vennerogkjendeavTarjeiVesaas.Egkunne hanemntmangepersonar,mennøyermegmedein:Halldis MorenVesaas.Hosomkjendehanbestavalle,harkomimed verdfulleopplysningarunderskrivingaogmednyttigekorrigeringartilmanuskriptet.Morseiersjølvathoergladhofekk sjådetegskreivomfar.Deterdåvissteggladfor.
25.juli1995 OlavVesaas
P.S.
Føregvartheiltferdigmedboka,døyddemor,den8.september.Takksemdamitilhennevartmeddetuendeleg.
20.september1995
Detteereinyutgåveavbiografien Løyndeland–eibokom TarjeiVesaas, somkomuti1995.Grunnentiltittelendringaer eitønskeomåfåplassertobjektetførstitittelen,derfor Tarjei Vesaas–eindiktaritida.Idennenyeutgåvaharegflettainn sommenyeopplysningarsomerkomnetiletter1995.Deiendrarikkjehovudinntrykketmittavkorkjefarellerforfattaren, mendeigjerkanskjedettotalebiletetfyldigare.Nyinformasjonharogsåførttilatnokrefåfaktiskehendingartrongeiviss korrigering.Språkfeilogombrekkingsfeilerogsårettaopp.
Detergledelegåkunneslåfastatdetharvorieistigande interesseforTarjeiVesaas’diktingidesseåra,bådeherheime ogiutlandet.Romananehanserblittomsettetilfjernespråk, Fuglane ertildømeskomenpåarabisk,koreanskoghindi. Og Is-slottet blirleseniEtiopia!IFrankrikeblireirekkje avdeitidlegareomsetteromananenoomsettepånytt,og iAust-Europa–særlegiGeorgia–blirfleireavromanane hansutgjevneforførstegong.FilmregissørarbådeiUSAogi Europaharvoriinteresserteiålagefilmarbasertepåromananehans,menmanglandeøkonomihartilnostansafilmplanane.Novellerogkortaretekstererblittdramatiserteog filmatisertebådeiFrankrikeogherilandet.Teaterversjonen av Fuglane haddestorsuksesspåDetNorskeTeatreti1997, ogbådeTrøndelagTeaterogDramateniStockholmharsynt framMattispåscenen.Eidramatiseringav Kimen skalopppå DetNorskeTeatretførsti2018.Ogpåuniversitetoghøgskularerdetgjennomåraskrivemangeoppgåverogavhandlingar omdennediktarenitida.
Dermedskulleogsåinteressafordennenyeutgåvaavboka omfarveratilstades.
15.oktober2017
OlavVesaas
HEILTSINN
DetknestidetgamlevåningshusetpåMidtbø.Tippoldefar minbygdedetfornesten140årsidan.HerbuddeTarjeiVesaasdeisiste35årahanlevde,ogherskreivhandeibøkenesom gjordehantildendiktarenhanvart.
Egsitpådettrongeromethansiandrehøgda,vedskrivebordetsomhanlagaavgolvplank.Detereinslagsdobbeltdekkar–eitdobbeltbord–medeitopentrommellomplatene. Bordeterraudmåla,somkubbestolenhansati.Farbrorhans, ØysteinVesaas,haddegjortkubbestolensomvaraltforlågfor einkarpågodtover1,80.Førstpåsineeldredagarbyttehan utdenheimelagastolenmedeinmodernekontorstolavstålrør.
Frostenutesmellideigamletømmerveggeneimøtemed varmenfrådenveslevedomneniromet.Husetleversomdå farsather.Menhauganemedpapir,gamleaviser,bladog bøkersomlågutoverbordet,harvisomlevdeilagmedhan, forlengstryddaoglagtiskuffarogskåp.Skrivemaskinahans harståttstilleiårevis,ogstøvetpåplasthettamedRemingtonmerketharberreblitttjukkare.
Draumaneoglengtener«detsisteviserstå»skreivhani eitdikt.1 Pådettesolideskrivebordetformahanutlengtenog draumanesineiord.Ordsomfortaldeomløyndekrefterog spel,omlettefuglarogungejentermedrundearmar–men ogsåordommørkebergogforvirravesenmedstupipanna.
Egbryddemeghellerliteompapirahansdåegsomgutunge tassaforbiskrivebordetforåleggjemegpårometinnanfor. Dentreåryngresystermi,Guri,ogegmåttegågjennomskriverometforåkomainnpåsoverometvårt.Dersomfarsat
midtieinskriveraptus,følgdedetikkjesåmangeordamed godnattklemmenvedbordet.Stilleoglydlaustsathanattbak døra,satidetallerinsterometsitt.Mendersomhanvar komentilreinskrivingsfasen,sovnavitillydenavtofingrar somhakkasegframoverpåskrivemaskina.Kveldetterkveld. Trygtoggodtlétdet,altvariorden.Farskreiv.
Avogtilhendedetathanropameginnpåskriverometmidt pådagen.Egkunnedrivemedeitkvartute,ogsåstodhanbrått iglaset:«Olav,kandukomaopplitt!»Medaneggjekkopp trappa,surramangtihovudetmitt:«Kvaerdetno?Hareg gjortnokogali?»Dåegopnadøra,sågegstraksatdetlågein fintingpåbordet.Detkunneveranokofråfjerneåriutlandet, kanskjeeinlitenlommeknivsomhanpeikapå:«Egtenktedu villehavadenna.»–Omegville!–Slikvarhan.
Menskrivebordetkunneogsåtenesomeitslagsdomarbord. Detvarikkjesåoftedetvarnødvendig,meneihendingfrå tiårsalderensitvondtiminnetmitt.Detaljanehugsaregikkje, mendetvarnokomedeitpargamleskisomeghaddesendt utforbakkanepåskareneinkveld.Bortevardeiiallefall.Då gjerningaseinarevartoppdaga,nektaegplentforaltsaman. Ja,eggjordedetsomverrevar:egsaatdetvareinannan gutungesomhaddesendtskieneutfor.Korleisfarhaddefått greiepådette,veitegikkje.Menegveitatgjerningamiskulle føretildetvanskelegastemøtetmedfarnokongong.Hanropa meginnpåskriveromet,derhansatmorskogbreiikubbestolenogtokmegopppåfanget.Dåhanklemdemeginntil seg,kjendeegatunderdenattknepte,grålusekuftahaddehan stukkieinseljekvisttjukksomveslefingeren.Egvartsåredd ategskalv,tårenespratt,detvarberreåtilstå.Farknepteopp kuftaogtokkvistenibruk,rettnokutanpåbuksebakenmin. Denpsykiskestraffasveidmeirenndenfysiske.Syndavar sona,ogepisodenvartaldrinemndseinare.Menhanvarslik òg.
Vedsidaavskrivebordetståreinuvanlegsengebenkhanlaga tilåsovamiddagpå,menbenkenvartfortdekttilavaviserog annapapir.Oppepåbenkenstårogsådeibrunryggabøkene fråungdomstidahans.Detvarheftabøkersomyngstebroren
Aanondhaddebundiinnforhanishirting:Hamsun,Kipling, Tagore,Lagerlöf,Kinck,Aukrust,Bull,Vinje,Ibsen,Strindberg,Dostojevskij,Pirandello.Ibokhyllamidtimotmeghar viryddaplassforeittpresentasjonseksemplaravallebøkene hans,deinorskeførsteutgåveneogdeiflesteomsette.Isomme avdeimestlangreisteeksemplaragøymervelkjendepersonar somMattisogSisssegbakuskjønelegeskriftteikn.Isamebokhyllastårogsådeitoeinastefullstendigeframstillinganesom tilnoerutgjevneomdiktingahans,båeskrivneavutlendingar,amerikanarenKennethG.ChapmanogtyskarenWalter Baumgartner.Detfortelnokoomkorvidtbøkenefrådette bordetnådde.Deneinastenorskebiografienstårogsåihylla, densomRagnvaldSkredeskreivtil50-årsdageni1947,fleire årførfarnåddehøgdeneiskrivingasi.
Vedbordethermøttedenverkelegekvardagenutanomskriverometdetløyndomsfullespelethandreivipapirasine.Liv ogdikting–liv eller dikting?Detteklassiskesamspelet–eller motspelet–forkunstnarartilalletiderskreivhanomieit diktsomheiter«Hesten».2 Diktetskildrardenvanlegekveldsscenenvedskrivebordet.Menidetsmåjentalabbarforbiog slengerutgodnattkyssen,kjemeitstortgråtthesteandlettil synepåruta.Detstirermedstorautoritetpåhansomsitved bordet:
–Ognoerhankomenpåruta.Ogkallarfram altsomvarriktogenkelt,itrollandeham. Ånei,deterikkjeformoro.Ikkjekjemhanmedfred. Spursmåletstårinnstrengtogstumt:Kvadrivdumed?
Kvagjerduveddettabordet?Erduklar tilmøtesombarnsomfør,medaltduhar? Detskjergjennomordogpapir.Dettrengerinn tildetsomdetgjeldombakom:heiltsinn.
Godnattkyssenfråsmåjentadøyverdettrugandespørsmålet, ogsambandetmedlivetsomhestenminnerhanom,kjemlett iordenatt.Kanskjeforlettsamanliknameddettungekravet somvartsettfram:åhaheiltsinn.Haddefardet?Forosssom
buddeilagmedhantildagleg,kunnedetsjåutsomomhan ferdastitoulikeunivers.Idetytrelevdehanenkeltogroleg samanmedossmedanhanskaptesegindreuniversderverdsbrannarrasaogisolertemenneskekavaiytstenaud.Korleis kunnesliktgåan–ieitheiltsinn?
Detereiavdeigåtenesomikkjekanfåeitendelegsvar.Den rolegeveremåtensinhaddehanvaksiseginni,landskapetog menneskarundthangavvernogstyrke.Mensamstundesvart hantidlegklaroverkreftenesomtrugadettryggeoggodeitilværet,krigogandreulykker.Hanhaddebåedesseuniversai segfråtidlegav.
Avogtilhendedetathansleppteframdenpersonenvitil vanlegikkjesåg,denreddeogutrygge.Dåhaddeeinflikav eitellerannastormvêrkastasegoverhan.Eingongvardå lynetslonedieintransformatorigrendatidlegeinmorgon.
Detførdetilatdettoktilåbrenneidetelektriskeanlegget påfemgardarsamstundes.Dåfaroppdagaatdetbranniveggenvedinngangsdøravår,komhanfarandeinnpåbarnerometforåvekkjeoss.Hanvarsomomskapt,skræmelegvar han.Elektrisitetenhaddenylegkomitilgrenda,ogfolkvar ukjendemeddenneframandekrafta.Eitparavgrannekonene komspringandeogbadomhjelp,detbrannhosdeiogså.På eingardhaddehestenivilskabrotisegutavstallenogsprungi avstadetterriksvegen.Dåbrannenheimevarsløkt,fórfari sameraseriettilgrannegardenforåhjelpe.Derfekkhanein elektriskstøyt,fortaldekameratenminmegetterpå,hanvar tydelegimponert,ogegvartlittkry.Utoverdagenfallgrenda tilro,brannanevarletteåsløkkje,oghestenvartfunnen.Men farhaddevistathankunneveraeinannanenndenkareneg sågheimetildagleg.
Påbærturarsprattdenneandrepersonenframkvargong hansågeinhoggorm.Underkrigengavbærplukkingaeitnyttigtilskottilmaten,ogheilefamiliendrogavstadpådetsom etterkvartvarteitmarerittformeg.Uheldigvisheldtormenog bærasegisameterrenget,ogdervarrikelegavbåedelar.Såg fareinorm,kastahanalthanhaddeihendene,foråtalivetav krypet.Mordreiskapanekunneveragummistøvlehæleneller einsteinsomvarthentaframirasandefart,oghangavseg
ikkjeførhanfekkpressedendaudeormennedieiblautmyr medeinkjepp.Etterdetvarthansegsjølvatt,vartfarsomdet vartrygtågåvedsidaav.Menredslaforormhaddeforalltid settsegfastimeg,likefastsomihan.
Sistehaustenfarlevde,orkahanikkjesjølvågåiskogen, menmorgjekkgjernealeinepåbærtur.Vartholengeborte, meldeormeredslaseghoshan:«Hoharikkjevittilåvera reddormeneingong,»kunnehanseiaogvarurolegtilhokom heim.
Athantokormenmedinnidetdiktalandskapetsittsom einlivstrugandeskapning,vissteikkjeegdåegvargutunge. Bøkenehansfekkliggjeifredformeg,egønsktenokidetheile athankunnehavorimeirlikdeiandrevaksnekaraneigrenda. Gjortmeirsomdei,vorimeirvanleg.Menpådenandresida vartegstoltnåregsågbileteavfariaviseneellerhøyrdehan omtalairadio.OgGuriogeggjordesomandrebarnogleika detforeldradreivmed,derforskreivvismåbøkerpåsamanbrettaark,syddedeiiryggenmedulltrådoggavdeiutpåvårt eigeMidtbøForlag.Bøkenevårevarspennandeforteljingar medfargeillustrasjonartil,slikvarikkjebøkenetildeivaksne skribentanepåMidtbø.Mensåheldtdeiutsåmykjelenger, skrivelystavårdabbaavitenåra,ogforlagetmåtteinnstille.
Detvarrartåhaeinpersontilfarsomogsåmangeandre varinteresserteiogvissteom.Formegvarhanbådefarog forfattar,menvarhanmeiravdeteineogmindreavdetandre –elleromvendt?
Dåegvarbarn,tenkteegnokførstogsistpåhansomfar. Dethendeategvartleispørsmålsom«Erduislektmedforfatteren,kanskje?»ogsvara:«Ja,deteronkelenmin.»Også gjekkdetikkjeannleistilennatdåegkompåuniversitetet, skreiveghovudoppgåvamiomhan.Mendettoktidføreg vartkjendmedforfattaren.Eglaslitesjølvsomgutunge,ogeg hugsarkordumtegtyktedetvaravfarogmorånemnelesing someinutvegtilåkomaseggjennomdeilangeogkjedelege sundagane.Akkuratsomdetikkjevarnokboklesingihuset fråførav!
Farogmorlashøgtforossomkveldane,ogdetlikaeggodt åhøyrepå.Menfarlasikkjefråsineeignebøker.Hanprøvde
såvidt,menorkaikkjesjølvålesadeigamleskildringanesine. Detførsteeglasavhan,varnokrenovellerfråsamlinga Leiretoghjulet,ogeghugsarateglika«21år»godt.Egvarein 12–13årogtoksjølvtilåmerkelittavdendirrandespenninga hanskildramellomdeitoungeinovella.Mendeinyebøkene hanskreivmotsluttenav1940-talet,varaltforvanskelegeå tafattpåforein14–15-åring,endåomtittelen Signalet appellertetildeitekniskeinteressenemine.Dermedvart Vårnatt den førsteromaneneglassamstundesmedatbokakomut.Egvar då18årgammal,ogromanengreipmegmedeingong,fordi detvarsåmykjeibokaegkjendeatt.Ikkjeideiytrehendingane,menistemninganeogtankanehosdeiungehovudpersonaneiboka.Gjennomeidramatisknattvoksdeiutav barndomsriketoginnidenvaksnevanskelegeverda,akkurat denfasenegsjølvnettopphaddelagtbakmeg.Korleiskunne hankjennedetsamesomeg?Korleisvisstehan?Egsyntesteg kjendeattnokoavfariboka,detvarsynaogtankanehanseg las,mendeivarsannelegikkjeframandeformegogmittheller.
Frådåavvannforfattareneitstørreromhosmegforkvar nyboksomkom.Vifekkmeirogmeirfelles,ogviforstod kvarandregodt,utanatdetvartsagt.Detberrevarder.Det varikkjenokovanskelegåhaeinforfattarfarlenger.Denoffisielleforfattarpersonenforstyrraikkjefarspersonenmin.Tvert imot,egkjendedei,ogegkjendeattmykjeavmegsjølvibåe to.Egvarheldig,egvarprivilegert.
Menhaddedessetofigurane,farogforfattaren,detsame heilesinn?
Frostensmelliveggeneatt.Egreisermegfråskrivebordetog serutpådeikvitkleddebakkaneogåsanenedmotVinjevatnet. AltdetsomstodklartogferdiglengeførTarjeiVesaasvartsett innidet.
EILYKKEÅVERAFØDDDER
TarjeiVesaasgavofteuttrykkforkorgladhanvariheimstadensin,VinjeiTelemark.Detkomgodtframidentakketala hanheldttilstudentanesom14.mars1964arrangerteeinfestkveldforhaniUniversitetetsAulaiOslo.Vesaasstodidet finastelokaletihovudstaden.Tankanegjekkheimover:
«Veitikkjeantendetdrypkanskjefråtaket,ellerdetbrest iskaresnø,heimeiVinjeikveld–egveitikkjekvasomer finastheller–menhusetvårtståriallefalltomtogsløktmidt idetta.MittvivHalldissitherframformegpåbenkenmed unganesinekringseg,ogsjølvståregnoksårådlauspåpodiet iAulaen.Skulleseianokotilstudentane,somharskipadenne festkveldentil.
Deterikkjesåheiltenkeltformeg.Egharvoriuteforeistor glede. Kvatrurdeatdettyder foreinåfåeislikhelsingfrå vaksnemenneskesomjusterisinefinastevoksterår,isikravfulleogsøkandegro-tid,isiførstemognelevetid?Egstårher fullavtakk.Menegerbryddòg.Detersåmykje.»1
Rådløysavarneppesåplagsamhosdenferskevinnarenav NordiskRådslitteraturpris,hanhaddeblittmykjefeiraom vinterenogvorimidtpunktetpåmangetilstellingar.TarjeiVesaaskokettertehelstmeddennerådløysasi,men om hannovar littusikker,vardettrygtågripetilnokofastilivet:husetog snøenheimeiVinje.Foråvisekorinderlegtakkentilstudentanevar,nyttahanbiletefråheimstaden.Oghanunderstreka sambandetmedTelemarkvedåbrukefolkeviseordet«viv»om konasi.DetvareindiktarfråTelemarkstudentanefeiradenne festkveldeniOslo,alti1929haddehanskrivi:
«MesomerfråTelemark,kjennerdetsomeilukkeåvera
føddeder–ogsofærandreflireåtdetumdeivil.Einkjenner detnåreinerburtefråder,dåsiglerdettanamnetpåplassmillomdeiandrekjæreordmesamlarpå,sommorellerfar,som namnetpågjentami,somnamnetpåfarsingamlegard.»2
Vinjeereifjellbygdsomtøyersegfråbrattegranlierlangs Tokke-elvatillangtinnpåHardangervidda.I1964vartVinje ogRaulandslegnesamantileinkommunemedomlag4000 innbyggjarar.DengamleVinjekommunestrekteseglangsVinje-vassdragetoppmotHaukelifjell,ogrundthundreårsskiftet buddedetomlag1700menneskeikommunen.Deihaddeeit arealpåvel1200kvadratkilometertilrådvelde,såvinbyggjen haddegodplass.Hanlevdeavjordaogskogen,menviltetpå viddaogfiskenivatnagavgodattåtnæring.Likevelvartvintranehardeåkomagjennom,bådeforfolkogforfe.
Gardanevarjamtoversmå,detfanstikkjeplasstilstorgardarmellombergknausaneiVinje.Menbøndenesatpå eigengrunngjennomgenerasjonar,deivarikkjeleiglendingar slikmangevarpåflatbygdene.«Dettegavsjølvkjensleogeit visstaristokratiskdragitenkjemaaten,»skreivØysteinVesaas iverketomrosemålingaiTelemark.3 Sjølvmedvitethosbøndenevartogsåstyrktaveintradisjonsrikoglevandebygdekultur.Deipyntahusasinemedtreskurdogrosemåling,ogi festleglagléthardingfelaogfolkevisamellombunadanesom glitraisølvogrosesaum.
DengamlefolkekunstenharlevdogoverlevdbetreiVinje ennimangeandrebygder,såfolketdermåhahatteingodt utviklasansforkunstogdikting.Einavdeiførandemennenei bygdapå1800-talet,lensmannen,stortingsmannenogordførarenSveinungBjørnsen,skreivomvinbyggjen:
«AtVinjefolketinaturligBegavelseogpraktiskSandsstaar temmelighøit,erformentligalmindeligerkjent.[…]VinjesokningenviseriOmgang,navnligmedFremmede,lidenMeddelsomhed,BelevenhedogHøflighed,hvilketofteharpaadraget hamMistankeforSelvgodhedogUvenlighed.Vednøiere Kjendskabvildetimidlertiderfares,atderbagdenordknappe Mundslaaretaabent,ærligtogtrofastHjerte.»4
Atvinbyggjenkanhaeitnokotilknappaytreogeitmjukt
indresinnelag,ersanneleghovudpersonenidenneframstillingalangtpåvegeitdømepå.IeitradiokåseriomTelemark peikahanpånokreavdeisamedragahostelemarkingensom Bjørnsenhaddefunnihosvinbyggjen:
«Einkannråkepådetmjukastehuglageinkanntenkjeseg. Detkannhendeeinblirståandesomivisaoghahugtilå seiaforunderlegeord:’Egtikjesoventomdittgulehår,som eplideidryppåkviste–’.Mendetnestemennesketeinmøter kannstangeframsomeithonnavstivsinn,ellereinkannmøte einkaldgufsavspotthug.Detersomdetslæstinnitelen,um telen.Hanfæraldrifred.Hanerbåderealistogpoetpåein gong.»5
DetersomeitekkoavAasmundOlavssonVinjesordom tvisynet–evnatilågråtemedeittaugaoglemeddetandre. DetvaringensambygdingTarjeiVesaassågmeiropptilenn A.O.Vinje.HanvoksoppitrongekårpåPlassennærVinje prestegard,eintjueminuttsgangefrågardenVesås,ogmange avdiktahans–særlegStoregut-dikta–vartdeteinkankalle brukspoesiforfolketpåVesås.IradiokåserietomTelemark fekkA.O.Vinjeeinruvandeplass:
«Hanstårveldigupp,someitlysandeTelemarkssamlingsmerke.Lyserklåraretilkvartid,uppyveraltmasogstrævfor åveratil.»5
Sjølvomdessetodiktaranevoksopptiluliketideroginnanfortoulikesosialelagibygda,lågheimstadenedeiraidetkulturelleogadministrativetyngdepunktetikommunen–deito grendenerundtkyrkja:BøgrendogVinje.DetførsteskulehusetikommunenvartbygtpåKosiiBøgrend,ogdetvarein mannfrågrenda,OlavFetveit,somfekkstillingasomklokkar oglæraridetnyeskulehuset,ihardkonkurransemedAasmundOlavssonVinje.Mangeavordføraraneoglensmennene utoverpå1800-taletkomfrådenneskulekrinsen,ogkommunestyretmøttestpåforsamlingshusetBreihjotiBøgrend. Karaneikommunestyretvartalsmennforeitstabiltogheller konservativtbygdesamfunn.Nyepolitiskestraumdrag,som tildømesfråThrane-rørsla,nåddeikkjeopptilfjellbygda. Mangedervarogsåskeptisketiltankanebakfolkehøgskulen. DåViggoUllmanni1882heldteitvinterkursiYtreVinje,var
detfleireideiøvregrendenesomvarreddefordeivenstrepolitiskesympatianehans:
«Meiningierden,atmevilikkjedragastmedabsolute Vetoar,Statskupptrollogalt,somdermedfylgjer,»meldeein brevskrivarfråVinje.6
Trulegkandetteforklarastnokoutfrådensterkestillinga SveinungBjørnsenhaddeibygda.MedanhansatpåStortinget på1860-talet,røystahanoftesamanmedamtmannAall,og hanvartberremeirkonservativmedåra.LikevelvarVenstre detsterkastepartietikommunenogfekkinnvalmennenesine tilstortingsvaleti1885.BjørnsenbuddeiBøgrend,ogposisjonenhanskanforklareativerenetteråinnførelærebøker pålandsmålvarmindreidenneskulekrinsenennideiandre iVinje.Vedeiavrøystingi1889gjekkVinje/Bøgrend-krinsen imotskulestyrevedtaketomåinnførekatekismapålandsmål, ogi1902varderframleisfleirtalmotatallelærebøkeneskulle verapålandsmål.7 IdenkrinsenderAasmundOlavssonVinje haddegåttpåomgangsskule,ogidetskulehusetderTarjeiVesaaskomtilågå!
Vinbyggjenvarnokkonservativogtradisjonsbunden,men hanvarogsånasjonalogradikal.Detkomsterkasttiluttrykk ifolkerøystingaomstatsformi1905:av387røysteføreiVinje ville228harepublikk,medanberre75villehaldepåkongedømet.
DeterlettåtruatbygdeneiVest-Telemarkvarfjerneogisolerteigamledagar.Mendetvarikkjeslik,kontaktenvestover fjelletvargod,handelsferdeneoghardingfelemusikkenergode nokprov.Tømmersalogmilitærtenesteskaptekontaktandre vegen,medbyaneiGrenlandogmedKongsberg.Likevelvar detførstmedutbyggingaavkommunikasjonanepåsluttenav 1800-taletatdetvartlettåkomatilogfrådeiindrebygdene. OpningaavBandak-kanalenlikeinntilDaleni1892ogbyggingaavnyvegvidarevestoverrevolusjonertetransporten,og framandfolkfekkeinnyreisevegfråausttilvestgjennomTelemark.I1912køyrdedenførstesjåføreniVinje,SteffaKringlebu,turistarfråDalenogoverHaukelifjelliArmstrong-bilen sin.Denførstetelefonenibygdavartinstallerti1900,ogdei førsteplananeomåregulereTotakvartlagdeframi1902.
Anleggaskaffafleirebetaltarbeid,ogdetførstearbeidarlaget vartstiftai1909.I1910komsparebankenigang,ogveltiår etterflytteheilebankeninnpåVesåsogheldttili«bankromet» derimangeår.
Alledesseendringaneopnabygdameirmotverdautanfor pådentidaTarjeivarsmågutpåVesås.
VesåsereinmiddelsstorVinje-gardsomliggfrittognokofor segsjølvinneiskogen,nordvestiBøgrend,medeitmektig utsynmot«slikefjellogdalar»somA.O.Vinjesågiungdomen sin:StoreMidtfjell,OrmeggeneogVeggsfjell.Nedanforåsane isørblinkardetiVinjevatnet,ognordanforgardenstrekkjer granskogenogheianeseglikemotTotak.
FarfortaldeikkjesåmykjeomgamlekaranepåVesås,men eghugsarhannemndeeinsomheitteHallvordSundreson. Hanvarføddi1713ogvarikkjeeinkaretterfarshjarte. DenneSundresonenlikaåslåst,kvinnenetoktilågråtenår handukkaoppigjestebod.Menhanvarflinkmedhendene, ogdetvareineigenskapfarsettehøgt.Vesleburetslikdetenno stårpåVesås,harHallvordbygt,oggardenharvoriiVesaasslektaetterhan.Sonhans,TorgeirHallvordson,kjøptegardenpåodel,flytteditogkallasegTorgeirVesaas.Dermedtok rekkjamedTorgeirar(Tarjeiar)ogOlavarpågardentil,for sonhansatt,OlavTorgeirson,overtokgardenetterateineldre bror,Hallvord,stakksegiheli1823.Hansateindagislåtten ogspikka,ogsåskjentekniveninnilåretogrettipulsåra.Blodetsprutaslikatingengreiddeåstansedet,ogettertredagars blodtapdøydde22-åringen.
BrortilHallvord,OlavTorgeirson,vartderimoteingammalogvelvyrdmann.Hanlika–sommangeVesaas-kararseinare–åstreifeiskogenmedbørsaogfiskestonga,menhan varogsågladiålesa,oghankommedidetførstekommunestyretiVinje.OlavkjendeAasmundOlavssonVinje,ogdei brevvekslamedkvarandre.Aveitbrevgårdetframatdiktaren haddehøgetankarombondenpåVesås:
«Nu,Dulevervel,haaberjeg;virkersomenfornuftigMand ogopdragersmukkeBørn.SligtervortKaldilivet,ogden, somkankommesaalangt,harløstsinOpgave.SligeFolk,som
Du,erLandetsstyrkeogBefolkningenssundeKjerne.Jeger nukommensaavidt,atjegveedattaxere,hvadenhverStand dugertil,ogjegharogsaalærtatingenStandskafferRoog Lykke,dersommansøgerdenudenforsigselvogsinePligtersOpfyldelse.Jegveedvel,atbegavedeMændsomDuhar enHigenfremad,ogvilfaaenstørreVirkekredsforsinerige Evner.»8
DenneOlavenvartheile91årgammal,menhanfekk berreéinson.HanfekknamnetTarjei.TarjeiOlavssonVesaas–oldefarmin–vareindugandekar,dyrkanyjord,gjekk påjaktogvareinvidkjendmeisterskyttar.Dessutanlagahan finetingbådeitreogisølv.Nokoavdetfinasteegeig,erein litenknivmedsølvholkarsomhanlagatildeneldstesonensin, Olav.Tarjeibryddesegmykjeomhestaroghandlaoftemed «normennane»–vestlendingane–somkomoverfjelletmed hestedriftenesine.I1893varthanvaldtilordførar,påeiupolitiskbygdelistefrådendominerandeVinje/Bøgrend-krinsen.
TarjeigiftesegmedSigneØysteinsdotterHeggestøyl,fødd påSandokpåNesland.Deifekkseksbarn,fireavdeilevde opp:gutaneOlavogØysteinogjenteneAnneogSigrid. Øystein,somvartkunstnarogrosemålar,harieitbrevfortalt omoppvekstenogforeldraheimepåVesås:
«EgsjølvhevsikkertaldrilivteitsoheiltogsorglaustkunstnarlivsomigutedaganepåVesaas.Egteiknaogfantasera.Las alledeibøkaregfekktaki,ogstuderanaturen.Naareglas nokoegvarinteresserai,sodiktaegvidarepaadetformeg sjølv.[…]Farvaraldriironiskellerspottande,oghangjorde aldrinarravein.Hanvarikkjemykjerødug,menhantala mestjamtiaalvorogendefram,somhanmeintedet.Sjølvsagt kundederavogtilkomaframhumor,mendetvarikkjemykje. Farsyntesveraheiltforutandennaironiske,oftenoko beiskekritikk,sommehevhavtsoflustnokkavheraiVinje. Einkritikksomvirkarsomeinfront-kuldepaameirbljugeog vâreungdomar.[…]Einannangodtingmedfar,varatdet aldrikomframnokoanna,ennathanhaddetiltrutilmeg.Eg trurbeintframathanhaddetrupaameg,ategdugde,ogat detkundeblinokoavmeg.[…]
Morvarrødug.Hofortaldemykjeomsinbarndompaa
Neslandoganna,ogkomoftemedgamlehermurogordtak. Idetheilefortaldehomykjesomegburdehaskriviupp,men ikkjegjorde.Farfortaldealdrifraagutedaganesine,ogidet heiletalahansværtliteomsegsjølv.Detvarberre sovidt det kundehende.»9
Deterikkjevanskelegåfinneattfleireavdessekarakterdraga ibarnebarnet,diktarenTarjeiVesaas:litespottande,gjorde ikkjenarravandre,menvistestortillit.
TarjeiOlavssonVesaasdøyddei1900.EldstesonenOlav, somdåvar30årgammal,haddei1896giftsegmedSigne ØygardenfråRauland.MorslektahenneskomfråJore,bestemoraheitteSigneogvarkjendforåveraeithardførtkvinnfolk.Detblirfortaltatsommaren1820gjekkSigneJoremed barnmedanhovarpåsetra.Eindagkomulvaneogvilleta kyrne,ogSignemåttespringeogjagevilldyramedbrennande vedkubbar.Dagenetterkombarnet,altfortidleg.
MenSignevartover80årgammal.Blantalleoldebarna hennesvarbilethoggarenDyreVaa,lyrikarenAslaugVaa, komponistenEivindGroven,spelemannenOlavGrovenog diktarenTarjeiVesaas.Alledessekunstnaranevarsåleistremenningar.Barnebarnethennes,SigneØygarden,gjekkførst i1890-årapåseminariAsker–detvarneppemange«fjellmannjenter»iklassa.Menhoheldtskuleberreeitparår–i mingamleskulekrins–førhogiftesegmedOlavTarjeisson Vesaas.Gardenkravdedenungekonafulltut.
Den20.august1897fekkhodetførstebarnetsitt,eingut, sometterbestefarenmåtteheiteTarjei.
DETVAREINGONG
«Detvareingong.Einvarlitengutieistorkvitjul,»1 skreiv TarjeiVesaasogmintestmorsisomlagatiljulheimepå Vesås.Hohaddefirekararåstellefor:mannenOlavogdeitre sønene,Tarjei–deneldste,Eivind–føddi1900,ogAanond –føddi1905.«Skullehatteijenteòg,samor,mendetfekkho ikkje.»
Endågranskogenstodtettbakgarden,haddedeiikkjejuletreihuset,forOlavVesaas«varikkjeavdeisomsprangførst tilmeddeinyeskikkane».1 Førjulhaddemordeirasyddnye dressartilsønenesine,ogeinsnikkarigrenda,AasmundHøgset,haddevoripågardenoggjortbådenyeskiogstøvlartil gutane.Menmodernelanghælbandfekkdeiikkjepåskiene, deivanlegetåbindinganeavvidjebandfekkklareseg,meinte faren.Medlaugetuteieldhusettoksjølvejulekveldentil,i dampenmellomdeirøyksvarteveggeneskjeddedeteiforvandling:
«Einlågidenflatbotnabaljaogsuslaivatnetogtenktepå forunderlegeting,medandenpåfylltegrytabyrjaåputremed ferdigvatnfornestemann,ogkokeovnengløddeogveggene doggslo.Splinternyeunderklædelågventapåbenken.Såtørka einseg.Kikkapåseg.Kjendedenveikeluktaavreinskjorte nedoverandletet.Saktefyltesteinmedhelg.»1
Stodvêrdragetfrårettekanten,høyrdeVesås-folketklokkeneiVinjekyrkjesomringdejulainn.Seinarepåkvelden lasmoraeilitajulepreikevedbordenden,densametekstenår etterår:«Mendermedvaròg den tingklartoggreittfråseggjort,visatdertryggeoggladeistogainneiskogenvår.»1
MineeigneminneombesteforeldrapåVesåsharogsåofteei rammeavsnøogjulomkringseg.EttermessaiVinjekyrkje førstejuledagvarvialltidinnomoghelsapågommooggoffa. Foreinlitengutkjendestvegenlanggjennomskogenførvi kominnivarmenidenromslegestoga.Juletreetvarforlengst komiihusogstodpyntaidetnokomattelysetfråbygdekraftverket.Ikubbestolenvedendenavbordetsatellerhalvtlåg goffamedeibokellerdenstorekvitekattenpåfanget.Vardet eingjesthanlika,komhanramlandetilmøtespåtreskorne medkattenihendene:«Vildulånepus?»–Detspørsmåletvar eitsikkertteiknpåateinvarvelkomenihuset.Dersompuslåg ogsovisengavedinngangsdøra,kunnedethendeatgoffapåla gjestenåklappedyretførhanfekkkomalengerinniromet. Goffavarsværtgladikattenogmeinteatdyretmåttelyftast oppetterhalentregongerdaglegforåhaldastiform.Detsåg utsomkattengodtokdennespesielle«oppdragelsen»somhusbondenpraktiserte.Hangjekkkleddieinsvartvadmålsdress ogmedkvitskjortesomvaropenihalsen,ogdetvargodplass idressenfordengranneoghengsleteskrottenhans.Under nasenhekkeinbustetebart,ogimunnenlågofteeituggeskrå. OlavVesaasvargladiåsnakkemedfolkoghankunnevri ordatileinlitensnertellereitstikkisluttenavreplikken.Sat ordagodt,fylgdestdeigjerneaveihumring,somsmittalettare overtildeitoyngstesøneneenntildeneldste.
GommopåVesåshugsaregsomeimildogstillfarandegammalkone.Detkvitehårethaddehosettoppieintoppinakken,oghogjekkisvartekledemedkvittforkle.Hohaddeeit ope,blidtandletmedeitgodtsmil,ogheileframferdahennes kallapåvyrdnadhosdeisomvarrundthenne.Påhøgtidsdagar –someinførstejuledag–gjekkhoikjellarenoghentaeiflaske medheimelagavintildeivaksneograudsafttilbarnebarna. Pratenoglatterenistogasyttehelstkaranefor,gommokom ikkjesåletttilorde.Mellombesteforeldraogdeigjestande barnebarnavartdetikkjesagtsåmangeorda,vivarformykje framande,slikatviikkjekombakdeiobligatoriske«Godjol» og«Takkformaten».
Detvarnokogammaldagsoghøgtidelegoverdessejuledagsbesøka,tykteeg,mensamstundestrygtoggodt.Dåvi
stodpådørhellaogtokfarvelmeddetvelbruka«Livagodt», varstjernenekomneoverVinjefjellaivest.
Gommo,goffaogdeitresønene–deisamemenneskaiden samestogasomdåTarjeiVesaasvar«litengutieistorkvit jul».Innomdeisolidetømmerveggenevardetromforaltslags inneliv,heilefamilien–plusstenestejenta–levdeilag,åtogsov idetsameromet.Påvedkomfyrenveddenstoregruaihjørnet lagaSigneVesaasmaten.Inestehjørnestodeihimmelsengder husbondsfolketsov,hjørnetderetterhaddeveggfastebenker baklangbordet.Idetsistehjørnetstodeihimmelsengitohøgder,idenøvstesovgutunganeogidennedstetenestejenta.Det varikkjelettåhanokoslagsprivatliviromet:«Detverstevar nåregskulleskifteklede,»harHægeBakken,somvartenestejentepåVesåsi1920-åra,fortaltmeg,«dåmåtteeggange nedibursvole.»Inventaretvardetvanlegepågardane:eitstort veggfastskåp,stogeklokke,eitmindrematbord–skiva–,kubbestolar,kjellarlemigolvetogbørserunderbjelkaneitaket.
Påbaksidaavstogavartdeti1880-årabygtinntileitrom somtrulegvartenktsomeitkårrom.MendåVinjeSparebank flyttetilVesås,vartdetterometbanklokale,ogsidanhardet blittheitande«bankromet».Fråførvardeteitlitekammers vedsidaavstogamedplasstilvaskestellogseparator.Iandre høgdastoddenfineivistogapåstas,hovartberrebrukasom gjesteromellertilstorelag.Vedsidaavivistogavareitliterom somvartkallaforHusi,ogdersovdeitoeldstegutanefrå10–12-årsalderenav.
Vesåsvarpåomlag50målpådennetida,itilleggkom utmarkslåttsomvarnødvendigforåkunnevinterfôre6–8kyr, sauer,eingris,nokrehønerogeinhest.Karanepågardenstelte hesten,kvinnenefekkikkjerørehestebytta.OlavVesaasvar hestekar,hanabonnertepåbladet«Vårehester»ogdrøymde omhesteflokkanepåKirgisarsteppene.Detnæresamarbeidet medhesten,sommarsomvinter,gavhesteneinheiltspesiell posisjonhoskarane,detvarvanskelegfordeiåkallehaneit dyr.
Ettersomgardenlågnokoavsides,fanstdethellerikkjeleikekameratarforvesleTarjei.Hanmåttefinnepånokoforseg
sjølv.BrorEivindsomvartreåryngre,dugdelitesomkamerat iførstninga.Påeitfotografiavdeito,derTarjeierfireår,ser hanuttilåveraeinsnillgut–rund,blidogmedgulthår.Og han var det,samorhans,hofortaldeatTarjeieingongkom tilhenneiløaogspurdeomlovtilåseia«farienlaskemeg». Gutenhaddehøyrtdeivaksnebrukedettekraftuttrykket,men hanvilleikkjesjølvtaordaibrukførhanhaddefåttlovav morsi.2 Eingongdetvartorevêrkomhanmedeinreplikk somkunnetydepåeitspesielttalentforordkombinasjonar,for ettersmelletkarakterisertegutungenlydenmed:«Dettavarein grålåt!»3
Sundaganehendedetatunganeigrendamøttesttilleik,og dåharnokTarjeivorimed.Sjuårgammallåghaneinsundagskveldpåisenilagmedandrebarnogkikkanedidjupet:
«Iflokklågein.Medsundagskledepå,ogmeddenfaste sundagsmiddagen,erter,kjøtogflesk,likeuppihalsen.Hadde asaogskeisatilatføteneverkte.Lågpågruve.Skygdefor uvedkomandeljosmedvottene,ogsågnedtilukjendevokstrarogforletnelarvehylster,ogsmåsvarteskjolddyrsomkleiv iklårevatnetsomeinannankravlarieitberg.Mynstereti isensjølvvaremneformangegisningar.Medeittsmalldet likeunderein.Einryktesegsodetskvattierter,kjøtogflesk, ogeitellerannafórforbiaugo.Einbresthaddeopnaseg,ei rasandeskarptskorisprungekilometervisburtetter.Detrumla langsheilesprekkenenno–»4
DetteminnettokTarjeiVesaasvarepåoghentadetframatt dåhantoktilåskapeis-slottetsittnesten60årseinare.
Onnenepågardenkravdeetterkvartinnsatsavgutane.Dei lysesommardaganekunneofteveralangeogstrie,medandei kortearbeidsdaganeuteomvinterengavgode,langekveldar innevedparafinlampa.Båeforeldravargladeiålesa.Olav VesaaslashøgtforsønenesinefråbøkeneavHansAanrud, BerntLie,DikkenZwilgmeyer,B.S.Ingemannogandre.Han lasgodtoghaddeogsåsjølvgledeavdet. PeerGynt kunne hanlangeremseravutanåt,likeeinsdiktfråVinjes Storegut ogviseneomGuroHeddelidavJørundTelnes.Menhansong ikkjevisene,han sa deifram,gjernenårdeisatogslipaljå.
Sommeavslåttekaranekunneogsåviserogdiktutanåt,særleg avVinje.
Husbondenkjøptealltideitparnyebøkertiljul,antentinga handeifråSkienellerkjøpteavomreisandebokseljarar.Vesåsfolketvarogsåflittigelånarariboksamlinga,somheldttil idrengestogapåprestegarden.TarjeiVesaasstyrtesjølvmed dettebokutlåneteikortstundmedanhanvarung,ogAanond komseinaretilåfåansvaretforfolkeboksamlingaimangeår. OlavVesaasabonnertepåfleireaviser,oghanheldtalltidei Kristiania-avis.Detvarikkjemangeavbøndeneibygdasom gjordedet,menmålbladetDen17deMaibryddehansegikkje om.Hanvaringenivrignynorskmann.FanstdeteinsamanhengmellomdeigamlekaranepåVesåsogskepsisenmotåta ibruklærebøkerpålandsmåliskulekrinsen,slikskulerøystinganehaddesynt?MenhanabonnertepåNorskBarnebladtil gutanesine.SigneVesaasheldtbladetUrd.
Medaviseneogbladakomdenframande–oguhyggelege –verdainnistogapåVesås.Fæleavismeldingarogbilete, somfråstormenpåPortArthuridenrussisk-japanskekrigeni 1905,ogreportasjarfråBalkan-krigeni1912,settesegtidleg fastigutesinnet.
PåskulenlikaTarjeiseggodtitimane,mendetvarverrei friminutta.Hanvågaikkjeåkastesegutileikenmeddeiandre elevane.Lystavarder,menhanstodhelstogsågpå.Friminutta varderforhellerplagsame:«Iskolenvandeegmegtil,påein slagstosketemåte,ågåformegsjølv,»fortaldehanseinare.5 Deiandreelevanekallahanavdengrunnoftefor«gammelen».
SkuleniBøgrendvartodelt,oghanhaddeeinflinklærar, BjørnFetveit,sontilOlavFetveit.Tarjeigjordeskulearbeidet tilpunktogprikke,avfagalikahanallerbestgeografi–landkunne,somdetheittedå.Menhanvarogsågladiåskrivestil, oghanfekkgodekarakterar.Bakryggenhansvartdetmumla omatdetvarmorhanssomskreivstilane,mensådumvarho nokikkje.
Egvaldeåopnedettekapitletmedeitjuleminne,skriveav einerfarendiktar.Ieistilebokfrå1907finnegeijuleskildring avdensameskribenten,10årgammal:
Einjoledag.
Deterijolehelgi,tidlegtummorgonenjoledagen.Luftier reinogblaa,snoenliggskinandekvit.Folksereinlitetil, deiheldsegnokinneendaa,berreherogdersereineinkvan kjemutogsvintarsnøgtinnatter.Snartstigsoliuppraudog blank,oggyllergrantopparneogfjelltindarne,snoenglitrari solskinet.Noliddettilmessetid,tonarneavkyrkjeklokkorne ljodarlydtidenstillelufti.Notekfolktilåstellaseg,ogreisa tilkyrkja.Storeflokkarkjemgangandeettervegen,sledarne kjemsvingandeogbjøllornesyng.Folkhelsarogbyd’god jol’ogstendikrullarogtalarmedkvarandre.Snartstillnar staaketogrødaav,ogdeigjengsmaattumsennuppikyrkja ogklokkakallar.Snarteraltfolketgjengiuppikyrkja,klokkornehevstillnaav.Prestenhevkomiinnialtarenogdei byrjartilaasyngja.Messahevbyrja.
Tiåringenvisersegalthersomeinskildraravnaturoghøgtid.Iandrestilarfortelhanomdagleglivetomkringseg:om åverapåsetra,leiteettersauene,omgjeting–«sumedagar vardetheiltuppmoro,helstnaardetleidtilkvelds»–ogom jakt-ogfisketurar.Vaksnetalemåtarkanslågjennomoggje einkomiskeffekt:«Mehaddebogarogpilir,formeskuldepaa jagt,maavita.»Ieinresonnerandestil,«Nyttenavskogarne vaare»,tenktehanpåkvanytte fuglane haddeavskogen:
«Oglivlegtogunalegterdetaahøyrafuglesong,iskogen færdeimatensinogfærgøymareiretsittgodtimellomgreinerne,ogdeihopparfraagreintilgrein,syngogergladeog arbeiderdagenlang.Deihinefuglarne,slikesomtiurogorrfugl,deieinkaneta,ernyttelegemedateinkanfaapengarfor dei.Haddeikkjeskogenvoresohaddeikkjefuglarnevoreder heller.»
Tarjeilasaltsomfanstiboksamlingapåskulen.Dei vaksneigrendalamerketildennegutungensomstrevaog bartungebøkeriarmkrokengjennomskogenheimtilVesås. MangeårseinaredukkaminnafråboksamlingaframiskildringaavPerBufastogleselystahansiromanen Detstorespelet:
«Iskulestovavareitskåpfrågolvtiltakfulltavbøkersom
einfekklåneheim.Perliksomåtbøker.Derstodmykjeder,og einvartannleisinnvendesavdei.»6
IromanenfortelTarjeiVesaasmykjeomsineigenbarndom, menhanåtvaramotålesabokasomeinsjølvbiografi:
«Detstorespelet hareindelavdetmiljøogdeistemningar somvarmineiskoleåra:PerBufastibokafinnsegstraksein venforlivetpåskolen.OlavBringaheiterhan.Seinaretek hanforrestenfråPerdenjentaPerergladi.MendennaOlav Bringaharaldrifunnist,haneroppdiktafråendetilannen, eghaddeingenslikkamerat.Detvarmineigennaturskuld i.Haddeikkjetrongtildet.Haddebøkene–ogsådeistadig aukandeeinslegeturaneiskogarogaudeheiar.»5
Likevelerdetikkjevanskelegåfinnefleiresamanfallande dragilivetpågardaneBufastogVesås.Påbåestadenevardet tresønerihuset,mellomdeitoeldstegutanevardettreår,og TarjeiharnoksukkasomPer:«Brørogbrør.Hanhaddealdri settannaennbrør.»7 OgmortilPerharfåttmangedragfrå Tarjeiseigamor:
«Morvarmedialtsomhende.Andletethennarvarvidare ennhimmelen,detvarallestader.Allmatenkomfråhenne. Sokkarogskjorter,ogallstraff.[…]Detvar sjølvedagen som gjekkgjennomhendenetilmorogvartordnaderinnandei komtilfolkflest.»8
SigneVesaasvarmildogmyndig,harHægeBakkenfortalt meg.Hoheldtgodorden,varflinktilåorganiserealtsom skullegjerast,ogfekkdermedutrettamykje.Tenestejentene somvarpåVesås,gjekkieingodskule.Altskulleverareint, sådetvartmykjevasking.Eingongkvinnenevaskagrisehuset ogkjellaren,syntestEivinddetvartimestelaget,ogundrast påomdeiikkjeskulletilåvaskebergauteitunetogså.
EinsundaggjekkTarjeiogEivinddeitrekilometranetilVinjesvingenforåsjåeinbilforførstegong.Tarjeivardåi12–13årsalderen:
«Denfyrstebilen–sovelsomegminnest den sundagsmorgonen.Detvarsagtateinbilskuldefareforbiieinvegkross dennedagen,ogdetsetteossgutungaristorøsing.Tidleg,tidlegdenblankesundagsmorgonenreistebrorminogegogla ossibuskaneattvedvegenderunderetskuldefaraforbi.Me
velteossitytebærlyngenoglyddeetterduren.Oghankom tilslutt.Altvarverkelegsant:durenfyreåt,ogsoeirasande openberringavblanktmetall,glas-skiveroggrønlakk,ogso sporetivegenetteratmaskinavarburte.Ogdengodelukta somlågatt.Foridentidaluktabilanegodt.Megjekkheimog kjendeosssomandreogkanskjeheiltuppbetremenneske.No haddemeseteinlevandebil–novarhanvellangtuppeimot Haukeli.»9
SomgutungarflestvarTarjeiinteressertitekniskesaker: «Medegvargutungeprøvdeegutdeimestulikemekanismar,fråstoretingsomforbetringavkrigsmaskinerfråmellom-alderen,somheitteBlide,brukttilåhivetungesteinar motfestningsmuranemed–ognedtilmusefellersomfanga myserlevande.Ja,egdreivdetsålangtategvartingaravbladetforindustrieltrettsvern,ogpønskapåoppfinningar.»10
KaranepåVesåshaddealltidbryddsegmykjeombørser, ogdetgjordeogsåTarjeiioppveksten.Eistundtenktehanå drivedetsålangtsomåbyrjeibørsemakarlære,menplanane varnokikkjenokomeirenneindelaveindiffuslengtutsom hanbariseg.Dåhanvar15årgammal,skaffahanseg SkytebokforGutteriBy-ogLandsskolerne,derdetståriforordet:«Enhvergut,sommediverogalvordeltariskyteøvelser, forberedersigdervedpaadenbedstemaatetilatbliendyktig fædrelandsforsvarer.»
Tarjeitenktenokmeirpåjaktaennpåfedrelandetmedan hansteltebørsaetterforskrifteneiboka.Einavreglaneder, «Sigtaldrigpånogen»,hugsaregfarlastrengtpåmegdå egmedhanshjelpfekkdenførstebørsami,eitsalonggevær. Denneskytebokainneheldogsåeitutfyltresultatskjemasom viserat15-åringenhadde30treffpålikemangeskotmed «skoleammunition».Tarjeivarmedandreordalteingodskyttar.
Medbørsaoverskuldrastreifahanofteomkringiheiane itidlegeungdomsår.Alltidaleine.Detvartikkjesåmykjeav sjølvejaktinga,mendessmeiravromantiskedraumaromeit framtidigliviskogen.Hansågsegutmangefinestaderder hankunnebyggjehytteoglevaaleine.Pådesseturaneskjedde nokoviktigmedhan:
«Einsågdetvarmangtunemnelegfint!Og detkunnetala tilein.Einkunnekomaheimattfyltavsliktale,ogsetjebørsa likesæltifråseg.Detskjeddealtoftare.Someianingomat børsalikevelikkjevarnokenvenforlivet.»5
Våren1912vartTarjeiVesaaskonfirmertiVinjekyrkje.Ei alvorlegogmørkradmedgutarstodpågolvet,ogmidtimot stodjentenestiveogfjerne,slikdeterskildrai Detstorespelet: «Einstodmeddenærlegasteviljentilåkjennedeteinskulle. Ein kjende ateinikkjehaddedetslikeinskullehadetetterforskriftene,ogdetvarbeiskt,mendetkomikkjeuventapåein, det.Ogeinkjendedåtrassaltathervarnokosomtydde litt foreinveddennedagen.Einvarlittløystifrådeteinstridde medtilkvardags.Detsomdrogigjennomeinnosomeinsakte vind,detvarhelg,men–»11
FrådetGlistrupskelegat–vedsoknepresten–fekkhanein bibelogavmorsiLandstadsSalmebogmedfølgjandeknappe dedikasjon:
«TilTarjeiVesaas.Konfirmasjonsdagen21.april1912fraa Mor.»
Nøkternt–fråmortilson,ikkjefleireord.SigneVesaasvar «religiøs,utanåskulleomvendenoken,hovarektereligiøs», skreivsonen.12 DetvartikkjesnakkaomsliketingpåVesås, ingenplagsamespørsmålellerusikresvar.Respektogavstand. TarjeiVesaasfekkeingongeitspørsmålfråbladetAlleKvinner:«HvaharDeresmorbetyddforDem?»Hansvara:
«Vikjendevivarinderlegevener,mensålitesomvitala itrumålmedeinannen,morogeg.Detvartsåfortleit.Ein gøymdedethellerbort. Merkte egatmorkanskjevillelittlengerinnanforennvanleg,såfekkhoikkjelovåkomader.Ho fekkikkjeforteljeomdethobarpåsjølvheller,omhoville.»13
DåmorhansvarelevpålærarskuleniAsker,tokhofleire premiarpåski–somdensprekefjelljentahovar.EinavpremianevareitalbumsomsønenepåVesåslikagodtåsjåi,fortaldehanvidaretilkvinnebladet:
«Andretiderfannviframeitstortalbum,einpremiedetòg, ogkikkapåeivakkerjenteder.Mor.Ismogsamanliknavimed denvisågframforossogsomhadderådoghjelpforalt.Ho
varannleis.Vivissteikkjekorleis.Viskjønaikkjeathoaltbar dragavåståmidtistridelivet.Hohaddealtformykjeågjera. Ikkjesåfinikledasompåbiletetvarho.Vigøymdedetbort. Vikunneslettikkjeseiakvahovar,detvarunemnelegogvi prøvdealdripådet.»13
NokoavdetteskreivTarjeiVesaasseinareomtileitfint portrettavmorsi,«Tonen»,iboka Båtenomkvelden.Derfortelhanathoeinsundagorientertehanpåeinvarsammåteom seksuallivetogomkorleisjentenevarlaga.Hohaddesendtdei andrekaranetilskogsforåfåtalaifredmedeldsteguten.Samtalaknyttenyebandmellommorogson.«Haddealdrivoriså rareinsundagilivethans,»skreivhani«Tonen».14 Jentervar idetheileeitsårtemne,deivarsåvanskelegeåkomanær.På skulenhaddedetialleårsetieisomdet«vareilystogpineå veraiklasserommed–ogvartsjølvsagtsidanmist,tilnoken medstørrepågangsmot».5
PåVesåsfanstikkjejenter,derforvarsyskenbarnafråPorsgrunnkjærkomnegjester.EiavsystrenetilOlavVesaas,Sigrid, giftesegmedlegenTønnesBirkeland,ogdeibusettesegiPorsgrunnogfekkmangebarn.Tileitavdessesyskenbarna,Margit,haddeTarjeieitgodtauga.Hovarfemåryngreennhanog komtilVesåskvarsommarliketil1927.«Vargladihenneall mindag,»skreivhanieitseinarebrev.15 Altdådessejentene varsmåogkompågjestingijula,hendedetnokospennande: «Detgjordemånenogskieneogpeparkakeneannleis.Ikkjetil åforstå.»16 Menhusbondenvarikkjealltidlikeoppgløddfor åhaungeflokkenfråbyenpågarden.Trakkadeiigrasetfør slåtten,mumlahan:«Folkskulleikkjegiftesegmedbyfolk.»
Islåttenlågdetrakstejenteriburet.Tarjei,somskullesova iloftetvedsidaav,fantaserteomjenteneslikungegutaralltid hargjort.Dethendedeifekknattebesøk,oglydanefråburet tokikkjesluttførtidlegpåmorgonen.Hansågnøyepåjentene dagenetterpå,vardeiikkjeannleispåeinellerannanmåte?Eit slagsmerkepådei?Hanvågaikkjeseiaeitord,derimotkunne farenspøkemedtvitydigereplikkaromdetsomhaddehendt nattetider.
IsamværmedandrevarOlavVesaasslagferdigogmorosam,menilagmedeldstesonenfallikkjesåmangeorda.Sa
hannoko,vardetofteeiirettesetjing.Rosvarsåvanskeleg. HaddeTarjeigjortnokogali,fekkhanhøyredet:«Egvilleha lærtmegåtenkjeørlitegrann»eller«Egvillehasettmeglitt føre».Sjølvmåegnokseiaegharhøyrtvariantaravdeisame replikkanefråmineigenfar.Farogson,farogson.Ogsonen påVesåsvarnokodistré,eihendingdådeitokøyrdetømmer ilag,viserdet.Tarjeilaikkjemerketilathestenmanglasko undereinehovenogberrekøyrdepå,menfarensågdetstraks ogkvesstetil:«Egtrurikkjeduhaddesettdetomdetvar foten somdattavmerra!»Meningenkrangel,sjølvomsonenisitt indrefresteoverfarsin.Deivarbryddeforeinannan:
«Vitruddebåevivarframandeforeinannenogoppførteoss deretter.Fallmegaldriinnåforteljefarnokoommegsjølv, måtte dettil,gjekkvegenommor.»5
TarjeiVesaasharogsåteiknaeitportrettavfarsini Båten omkvelden,ikapittelet«Slikdetståriminnet»:
«Hansbrunehestoghanseigeandlet.Hansskarpeord. Hansblåaugeoghansskjegg.Skjeggetmedlittraudfargemot detkvite.Silandesnøver.Blindgrenselaussnø.»17
Faren,hestenogsonenarbeiderilagisnøenogskogen.Visst erdetavstandmellomdei,menlikevelstårdeitreieitinderleg fellesskap.Tarjeileggmerketilatfarenståreistundoverspadenogdrøymersegvekk,hanharogsåsinhemmelegedraum. Korleisvarforholdetmellomforeldra?undrastsonen: «Erdeigladeieinannan?
Ja!mangeteiknpådet. Menframandeforeinannan. Veitikkje.»18
SigneogOlavVesaashaddealtpågardensaman–gledeneog strevet,deihaddegutane,deivarbåegladeiålesa,ogdeigav kvarandreeitvisstromforeigneinteresser.Detvaringenkrangelmellomdei,menhellerikkjemangeoverstrøymandeord. I«Tonen»fortelTarjeiatmoraoghansatoppeeinkveldog ventapåatfarenskullekomaheim.Underdenskildringaligg deteitvondtminnefråeingongOlavVesaaskomheimfråeit festleglagogvartydelegpåverkaavforsterkdrikke.Mora samladåsønenerundtseg,peikapåmannenogbaddeisjåkva
alkoholengjordemedfardeira.Denformaningasettesegfast ieldsteguten.
1914varteitvondtårforTarjei.Eivind,somdåvar14år, skamfórsegslikatdetlasegeinskuggeoverheilegarden.Ein daghanbarpåeiflaskemedeiblandingavsaltsyreogrusten spiker–eiblandingsomvartbrukatilåsmørjepålêrstøvlane –snublahanogknusteflaska,ogsyreogglasbitarsetteseg fastikneet.GutungenvartliggjandepåVesåsmedslikesmerteratskrikingahanshøyrdestlangtutovergarden.Einlettfota mannigrannelagetsprangdeitremilatilDalenforåhente medisinogdokter,ogseinaretokmoragutenmedtilBirkeland iPorsgrunn.Meningentinghjelpte,kneettilEivindvartstivt forrestenavlivet.HendingamintemangeomdenungeHallvordTorgeirson,sombløddeihelpåVesås90årtidlegare.
Detvargruelegfordeiandreåsjåoghøyrepåkorvondt Eivindhaddedet.FarfortaldeomdennevondetidapåVesås, ogegtrurathanseigaredsleforulykkerkanhabakgrunnensinipinsleneEivindmåttegjennom.Somgutungargjer, skrubbaegmegoftepåkneaellerhaddeeinverkefinger,ogdå komfaralltidmedjodflaskaogdynkarikelegogsmertefullt på.Giftaisåretmåtteknekkjast,dethaddedeiikkjegreiddpå Vesåsi1914.
DenhalteEivindvarti1921kasserariVinjeSparebank,og dermedkombankentilVesås,menbygdeflirenkunneikkje dyseg:Eivindgjekk–oghangjekkfortmeddenstivefoten –undernamnet«Haltenbanken».
Utbrotetavdenførsteverdskrigeniaugust1914komogså someitsjokkpåsyttenåringenpåVesås:
«Blodbadmeldingarverreennnokonkunnetenktseg.Det brendeseginnieinsåeinaldrisidanblirkvittdet.Deiførste månadenedirradetliksomunderføtenepåein–omdetenn gjekkforsegsålangtborte.Sidangleideininnidensamstundesforbannaogbergande vanen.Menaldrikvittdet.Ikkjei dennedag.»5
Redslaforkrigensettesegfastforalltidnettoppdåaltnytt ogspennandeskulleopnesegfordenungeguten.Skamma toktilåplagehan,hergjekkhanogsmåjamrasegieinsemda
simedanhundretusenvisavungemedframtidogdraumar bløddeihel.Einfarlegtankekomkrypande:Vardetbetreå ikkjeveratil?Ieinpåtekenlikesæltoneprøvdehaneindagå spørjemorsiomhonokongonghaddekjentatdetvarvondt åveratil.Hosågforundrapåhan:Nei,dethaddehodåaldri kjent.Sonenskundasegvekk,reddforåfåeitnærgåande spørsmålsomhankorkjekunneellervillesvarapå.12
Åkastesegutihardtarbeidpågardenelleriskogenkunne haldedeiplagsametankaneunna.Tarjeifekkordpåsegforå veraeinflengjandearbeidskar,mendetvarikkjearbeidsgleda somdreivhan,detvarhellerrådløysa.Krigsåradrogsegfram, gråogvondeforodelsguten.Livsvegenhansvarforlengst stakaut:Hanskullefinnesegeihøvelegjentetilgardkjerring ogsågåinnirekkjaavTarjeiarogOlavarsomåtteogdreiv Vesås.Detvisstehangodt,sjølvomhanitankaneleikaseg medbørsemakarlæreogeinsamehytteriskogen.Hanlengta etterjenta,menikkjeettergarden:«Jentahaddeegikkjemot tilånærmemeg,gardenhaddeegoppihalsen.»12
Bøkenevartsværtviktigeforhanidesseåra,ogsommeforfattararfekketterkvarteitstortrom.MorhansåtteeiteksemplaravSelmaLagerlöfs GöstaBerlingssaga,ogidenkunne handruknesegiordmusikkogromantikk.Etteråhalesi KnutHamsungjekkhan«ieinrusover Victoria og Pan,som ungdomvelalltidmågjera».12 Vidarehaddehanstorglede avRudyardKiplingseventyrlegeforteljingarfråIndiaogfrå sjøen.Vinjesdikthaddealltidvorider,mensansenforlyrikk vaknaforalvorførstmed Himmelvarden avOlavAukrusti 1916.NaturdiktahansogskildringaavmennesketpåvandringfråOrmegardentilHimmelvardenfannklangbotnariden nittenårgamlegutenpåVesås.Hanhaddesjølvkjentatnaturentalatilhaniskogen,menåveraskald–sjåar–somAukrustkalladiktaren,tenktehanikkjepå–ikkjeenno.