"Wat is het aandeel van uitputting in het streven naar verandering?" Een gesprek met Gosia Wdowik Op 14 & 15 december sluiten we het najaar af met een CAMPO-productie die in mei 2023 in première ging op het Kunstenfestivaldesarts: She was a friend of someone else, het resultaat van een samenwerking met NOWY TEATR in Warschau. Gosia Wdowik verkent in deze performance met een krachtige dramaturgie en minimalistische regie het verband tussen burn-out en activisme. She was a friend of someone else is het begin van een langer traject bij CAMPO. We hadden een gesprek met Gosia over hoe ze begon met het maken van theater, hoe She was a friend of someone else tot stand kwam en haar gedachten over haar thuisland.
© Dawid Misiorny Zou je eerst jezelf kunnen introduceren en uitleggen wanneer je begon met het maken van artistiek werk? “Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in theater, ook al kom ik uit een heel klein stadje in Polen en was het dichtstbijzijnde theater heel ver voor mij. Dus als ik een voorstelling wilde zien, moest ik er zelf een maken.” “Mijn opleiding zou later mijn artistieke praktijk bepalen. Ik heb klassiek theater en regie gestudeerd in Polen. Daar leerde ik werken met tekst en acteurs. Tegelijkertijd kreeg ik een studiebeurs aan de Faculteit Choreografie en Performance van de Universiteit van Giessen in Duitsland waar ik veel over choreografie leerde. Mijn laatste opleiding was aan DAS Theater in Amsterdam. Nu maak ik vooral een mix van choreografisch, visueel theater en onderzoeksmatig werk. Ik vermeng graag verschillende artistieke talen en diverse vormen van esthetiek, afhankelijk van het onderwerp waar ik mee bezig ben.”
“Ik heb het gevoel dat mijn artistieke praktijk twee keer is begonnen. De eerste keer was na mijn studies, de tweede keer was tijdens mijn burn-out. Helaas is creativiteit geen onbeperkte bron. Mijn burn-out dwong me om mijn waarden opnieuw te definiëren: hoe kan ik als kunstenaar niet alleen beïnvloeden wat ik produceer, maar ook hoe ik het wil produceren? Ik realiseerde me al snel dat het systeem waarin ik creëerde en waarin ik mezelf kon uitdrukken, hetzelfde systeem was dat me naar een burn-out leidde. Dat was een pijnlijke les. Ik vroeg me af: wanneer kan ik handelen en wat is mijn positie als kunstenaar op een moment van crisis? Ik wilde deel uitmaken van iets groters dan mijn genezingsproces. Ik realiseerde me dat zelfs als het lukt om te genezen van een burn-out, ik het na een paar jaar misschien toch weer zou ervaren.” “Daarom ben ik lid geworden van de Unie van Poolse Theatermakers. Het is een organisatie die is opgericht door freelanceartiesten om te onderhandelen met de overheid en gemeentelijke autoriteiten over hun financiële en structurele steun. Deze vakbond gaf me de mogelijkheid om structurele problemen, zoals een gebrek aan verzekering, sociale zorg of andere, te begrijpen. Dat zijn de worstelingen van het onzekere werk dat de meesten van ons doen. Omdat ik deel uitmaakte van deze vakbond, kon ik het mechanisme dat tot mijn burn-out leidde, observeren en analyseren. Het was een soort onderzoek dat het werk dat ik nu doe beïnvloedde, omdat het leidt tot een meer politiek perspectief. Ik begon dus de ruimte tussen uitputting en handelingsmogelijkheden te verkennen door methodes uit het activisme te implementeren in mijn artistieke praktijk.”
© Thomas Lenden Hoe en wanneer kwam je op het idee voor She was a friend of someone else? “De voorstelling gaat o.a. over een collectieve coming-out van vrouwen die een abortus hadden ondergaan. In het begin beschouwde ik dat als een onderwerp dat losstond van burn-out. Als vertrekpunt van de voorstelling dacht ik dat het interessant zou zijn om de ervaring van een burn-out op het podium te delen. Mijn belangrijkste vragen waren: hoe bezit ik mijn uitputting? Hoe kan ik theater maken vanuit het perspectief van uitputting? Het is een structureel probleem waar leraren, activisten, kunstenaars, cultuurwerkers en vele anderen mee worden geconfronteerd. Hun werk vereist een specifiek engagement en door dat engagement raken ze uitgeput.” “Uitputting is geen individueel probleem, het is een collectief lijden dat sociale en economische oorzaken heeft. Bewustwording van gedeelde ervaringen brengt ons in een relatie met elkaar. Alleen in relatie met anderen kunnen sociale structuren worden veranderd. Ik begon na te denken:
hoe kunnen we van uitputting een publiek gevoel maken? Er is geen betere plek om dat te doen dan het theater.” “Tijdens mijn eerste gesprekken met Maria Rossler, de dramaturge van het project, realiseerde ik me hoezeer uitputting samenhangt met vrouwen die vechten voor hun rechten. Dat was het onderwerp waar ik in 2021 rond werkte met het feministische collectief TERAZ POLIZ en dramaturge Martyna Wawrzyniak. We maakten een project over abortus getiteld I'll Just Say It and See What Happens, net na de ‘Zwarte Protesten’ in Polen. We worstelden er echt mee om dit onderwerp op het podium te brengen terwijl het grootste optreden op straat plaatsvond: de protesten dus. We dachten dat het project misschien te vroeg kwam. Op de een of andere manier had ik het gevoel dat het project dat we deden niet echt de vragen beantwoordde, maar ze eerder opriep.” “Wat Maria daarop voorstelde, was echt mindblowing; een oproep tot actie gecombineerd met activisme en uitputting. We waren intussen al twee jaar na het pro-abortusprotest en het was het juiste moment om terug te komen op dit onderwerp. Dus begon ik de twee onderzoeken te combineren in één project, met deze centrale vragen: hoe zorgen we voor verandering in tijden zoals nu en wat is de rol van uitputting in het streven naar verandering?” In welk opzicht is theater een interessantere plek om je verhaal te vertellen dan de werkelijkheid? “Ik zou zeggen dat theater eerder een plaats van mogelijkheden is. Ik zie theater als een plek om alternatieven te creëren, om scenario's te bedenken, een plaats om het leven te repeteren. Daarom definieer ik mijn werk niet als politiek theater, maar als de uitoefening van politieke invloed in theater. Theater is een plaats van fictie waar ik elk verhaal kan creëren dat ik me kan inbeelden. Natuurlijk kan deze fictie gebaseerd zijn op de werkelijkheid, zoals in I'll Just Say It and See What Happens en She was a friend of someone else.” “Eerst was er het idee om een collectieve coming-out in de werkelijkheid te organiseren, maar Agnieszka, de activiste die dat wilde doen, kampte met veel problemen. Dus toen was de gedachte: laten we het theater gebruiken en kijken wat er zou gebeuren als we die actie daar zouden starten. Welke kennis kunnen we verzamelen? Waarom is het moeilijk om vrouwen in Polen te overtuigen om voor hun abortus uit te komen?” “Voor mij is dat het potentieel van theater: het is de plaats waar we die politieke acties controleren. In de realiteit worden activisten geconfronteerd met wetgeving, met relatieproblemen, met stereotypen, met stigmatisering, ... In het theater kunnen we, omdat het fictie is, doen alsof, maar tegelijkertijd confronteren we fictie met de realiteit en verzamelen we de kennis waarom het werkt en waarom niet. Met die kennis kan ik teruggaan naar een activistische groep, zodat zij die informatie kunnen gebruiken voor actie in de realiteit. Theater werd voor mij dus op een vreemde manier een oefenplaats voor verandering in de realiteit.” Naast jou performen ook Oneka von Schrader en Jaśmina Polak in She was a friend of someone else. Hoe heb je hen leren kennen? “Oneka, Jaśmina en ik delen een burn-outverleden. We zijn van dezelfde generatie die zich wil uitspreken over uitputting als een structureel probleem. We willen ons niet schamen voor onze behoefte aan rust of die behandelen als een mislukking, of zoals Trecia Hersey zei: onze rust is verzet.” “Daarnaast heb ik met beiden eerder samengewerkt: met Jaśmina in Shame en met Oneka in mijn afstudeerproject aan DAS Theater. Jaśmina was een van de vrouwen die al in I'll Just Say It and See
What Happens besloot om met haar abortus naar buiten te komen. Toen het idee groeide om er een tweede performer bij te betrekken die de tekst uitspreekt, was zij een natuurlijke keuze. Ik vind het heel mooi hoe zij de innerlijke stem van een uitgeput lichaam verbeeldt. Ze leidt het publiek door het verhaal van de uitputting van vrouwen die vechten voor hun rechten. Ze staat dicht genoeg bij die ervaring om persoonlijk te klinken, maar ver genoeg om ruimte te maken voor de eigen ervaring van de kijker. Oneka heeft een andere rol op het podium; ze blijft bij haar burn-out door die te accepteren. Het heeft ons veel tijd gekost om een bewegingskwaliteit te vinden die niet te zorgzaam of veroordelend is.”
© Malgorzata Wdowik “Samengevat zijn Oneka, Jaśminaen ik de drie lichamen die één persoon vertegenwoordigen: een uitgeput lichaam, een bewegend lichaam en een lichaam dat het verhaal vertelt. Elke performer heeft haar eigen functie, maar samen vertellen we één verhaal over het uitgeputte lichaam van een vrouw.” She was a friend of someone else maakt deel uit van I'll Just Say It and See What Happens. Kun je ons iets meer vertellen over dat project? “Door mijn burn-out denk ik na over hoe ik de manier waarop ik kunst produceer kan herdefiniëren.Wat het voor mij soms erg vermoeiend maakt, is de constante nood om iets nieuws te produceren. Het was dus interessant om materiaal uit I'll Just Say It and See What Happens te gebruiken in een andere voorstelling en er een ander perspectief aan toe te voegen.” “Zoals ik al eerder vertelde, werd ik uitgenodigd door TERAZ POLIZ om samen met Martyna Wawrzyniak te werken aan een project over abortus. We besloten om een collectieve coming-out te organiseren en we werkten aan het verzamelen van de groep vrouwen, om de voorstelling te behandelen als een platform voor vrouwen om uit de kast te komen en hun ervaringen uit te wisselen. Het was een lang en zeer emotioneel proces, maar er waren ook veel mooie momenten, zoals toen een generatie vrouwen, die terugdacht aan de tijd dat abortus legaal was vóór 1993, besloot om uit de kast te komen voor de jongere generatie, voor degenen die met het stigma zijn opgevoed.” “Ik werk al een paar jaar aan dit project en in die tijd is er zoveel gebeurd, zoals toen het Amerikaanse Hooggerechtshof het arrest Roe v. Wade ongedaan maakte of toen Justyna
Wydrzyństa werd veroordeeld voor het helpen van een andere vrouw door haar abortuspillen te geven. De zin uit de performance “rights given once are never given for ever” werd steeds relevanter, vooral toen rechtse partijen zo sterk werden in Europa. Voor mij was het heel belangrijk om deze feiten in het materiaal op te nemen. Hopelijk moet ik binnenkort ook informatie opnemen over de legalisering van abortus in Polen.” Ondertussen zijn er in oktober verkiezingen geweest in Polen die redelijk positief zijn uitgedraaid voor het progressieve blok. Ben je hoopvol over de toekomst van je land? “Ja, ik koester hoop omdat er zoveel mensen zijn gaan stemmen, waaronder veel jongeren. Dus ik geloof dat verandering mogelijk is. Maar het heeft tijd nodig. We zijn er met z'n allen in geslaagd om de conservatieve PIS-partij te overstemmen en ik denk dat dat heel belangrijk is. Ik heb dus goede hoop op een nieuwe start, op nieuwe tijden, waarin verandering zal plaatsvinden. Ik heb besloten om even naïef te zijn. Tegelijkertijd weet ik dat ik niet te hoopvol mag zijn, omdat de drie oppositiepartijen de coalitie nog niet hebben gevormd en nog belangrijker: ze zijn het niet helemaal eens over abortus. Ook al hebben politici tijdens de campagne legale abortus beloofd aan vrouwen. Het zou dus een minder positief einde kunnen worden.” “Toch ben ik hoopvol gestemd omdat vrouwen de afgelopen acht jaar verschillende hulpmiddelen hebben gecreëerd om elkaar te steunen, dankzij bijvoorbeeld de Abortion Dream Team, de belangrijkste pro-abortus-activistengroep. Er is een verbazingwekkend netwerk van solidariteit in Polen; dat is iets wat niemand ons kan afnemen. Wat er ook gebeurt, we zullen elkaar blijven steunen. Zonder structurele hulp zullen activisten echter overwerkt blijven en zal het sociale stigma sterk blijven.” Om af te sluiten: kan je ons iets vertellen over je andere artistieke projecten dit jaar en eventueel toekomstig werk? “Ik had nog een ander project dat dit najaar in première is gegaan: Girls. Het is een ander voorbeeld van het recyclen van materiaal van het ene project in het andere. Het idee hiervoor begon in 2016, toen ik een voorstelling maakte met vijf kleine meisjes: ze waren tussen de 8 en 13 jaar. Op dat moment had ik al het idee om een langdurig project te ontwikkelen met hen, meer bepaald om elke 7 à 10 jaar een nieuwe versie van de voorstelling te maken en hun leven te volgen samen met het publiek. Het is als de film Boyhood maar dan in het theater. Het is een voorstelling over het verstrijken van de tijd. Ik hou van dit idee van betrokkenheid die ik als maker en zij als personage hebben, maar ook van de rol van het publiek als degenen die hun herinnering aan die vijf meisjes bewaren voor het volgende deel dat in 2033 vertoond zal worden. Mimi, Jagoda, Stefa, Pola en Wiktoria komen uit een generatie zonder toekomst en verzetten zich tegen de voorstelling van die toekomst, maar op de een of andere manier wordt dit project een belofte van de toekomst. Dus nu weet ik wat mijn plannen zijn voor 2033. Maar daarnaast was dit een heel intensief jaar en wil ik nu graag uitrusten.”