Oroimenaren Bilduma 2.C

Oroimenaren Bilduma Koldo Mitxelena 2.C ko ikasleak Oroimenaren Bilduma

Gazte Euskera Ingelesa Historia Informatika Proiektuaren Sortzaileak WWW.KOLDOMITXELENA.EUS

KOLDO MITXELENA BHI 2022/23 www.koldomitxelena.eus

KM Batxilergoa eraikina Agurain taldea, z/g 01013 Gasteiz Tel. 945-187056

OROIMENAREN BILDUMA PROIEKTUA Erredakzioa eta dokumentazioa Batxilergoko 2.C ikasleak Diseinua eta maketazioa Batxilergoko IKT ikasleak Ilustrazioak 2021-22n BATX2ko marrazketa artisikoko ikasleak

PROIEKTUAN PARTE HARTU DUTEN MINTEGIAK HISTORIA mintegia GAZTELANIA mintegia EUSKERA mintegia INGELESA mintegia INFORMATIKA mintegia

1

AURKIBIDEA Euskera eta literatura ..................................................... 3. orr Literatura ...................................................................... 4.orr Kolosala izango da ..................................................... 5. orr.

Erreseina ................................................................ 5. orr.

Aulki jokoa ................................................................... 7. orr.

Erreseina ................................................................. 7. orr.

Elkarriketa fikzionatuak ........................................... 8. orr.

Tertuliak eta Podcast-ak ........................................... 9. orr.

Gaztelania eta literatura ................................................ 11. orr.

Literatura ..................................................................... 12. orr.

Elkarrizketa (Antonio Machado) .......................... 13. orr.

Tertulia (Carmen Laforet "Nada") ........................ 13. orr.

Antzezlana (La Casa de Bernarda Alba) .............. 14. orr.

Irakurketa poetikoa (Lorca) .................................... 14. orr.

Ilustrazioa Literatura .................................................... 15. orr.

Ilustrazioak .................................................................. 16. orr.

Historia .............................................................................. 25. orr.

Erreportajea .............................................................. 27. orr.

Ingelesa A Postcard From Gernika ....................................... 41. orr.

Bibliografia ........................................................................ 44. orr 2

Euskera eta literatura

3

Koldo 2C albistea

LITERATURA "Oroimenaren Bilduma" proiektuaren barruan euskara ikasgaian egin beharreko lana liburu baten erreseina izan zen, erreseina hori egiteko bi liburu zeuden hautagai: batetik, Joseba Sarrioinandiaren "Kolosala izango da" eta bestetik, Uxue Alberdiren "Aulki jokoa".

Horrez gain, liburu horiei buruz elkarrizketa fikzionatuak ere egin ditugu. Beraz, jarraian liburu bakoitzeko bina erreseina aurkituko dituzue, baita bi elkarrizketa ere.

Bi liburu hauek gerra zibilari buruz hitz egiten dute, bereziki gatazka honek euskal herrian izan zituen ondorioei buruz.

Horregatik, garrantzitsua da liburuaren testuinguruari buruz zerbait entzutea izana, errezago baitda liburua ulertzea.

Klaseko erreseina guztien artean, 4 hautatu egin dira klaseko aldizkari digitalean txertatzeko. Alde batetik, Joseba Sarrionandiaren liburuari dagokionez, erreseinak Eneko Andueza eta Unai Fernandezenak dira. Eta beste aldetik, Uxue Alberdiren eleberriari dagokionez, Amaia Avalos eta Sarah Pereirarena.

Iturria: BERRIA

Iturria: BERRIA

4

1. ERRESEINA

Koldo 2C albistea

KOLOSALA IZANGO DA GERRA UMEMOKO BATEN BEGIETAN “Kolosala izango da” Joseba Sarrionaindia idazleak 2003.urtean idatzitako liburua da. Idazle hau, guztiz ezaguna den bezala, espetxean egon zen 1980tik 1985ean espetxean egindako kontzertu baten ondoren bafle baten barruan sartu eta bertan ihes egin zuen arte. Ihesaren ondoren Espainiatik ospa egin zuen eta atzerrian egon zen, erbestean egonda lanak argitaratzen jarraitu du eta hainbat sari irabazi ditu ezizen faltsuekin.

Erbesterapen honetan liburu hau idatzi eta argitaratu ere egin zuen.

Obra honetan izen ezezaguna eta 11 bat urte dituen haur bat dugu protagonista, istorioa Kalaportu kostaldeko herri fikziozkoan gertatzen da.

Gerra hastera doala ematen du eta umearen etxean tentsio itzela dago, aita nazionala eta ama errepublikarra baitira, gainera ama haurdun dago.

Gerra hastera doanean aita gerrara abiatzen da eta umea etxean bakarrik

geratzen da amarekin, umeak gerra ikusteko gogo handia du, baina gerra ez zen berak espero zuena bezalakoa izan, ez baitzuen bataila bakar bat ere ikusi.

Hala ere, gerraren ondorio zuzenak jasango ditu, herriaren kontrola nola eskualdatzen den ikusiko du,bere eskola nola aldatzen den ikusiko du, herriko jendea nola atxilotzen eta fusilatzen duten ikusiko du, baita beste batzuek nola aldegiten duten ere. Hau gertatzen den bitartean bere amak sufritu besterik ez du egingo, gerra noiz bukatuko den eta aita noiz bueltatuko den esperoan, eta aita bueltatuko da bai, baina ez da inoiz noizbait ezagutu zutena izango.

Liburuak hainbat aspektu positibo zein negatibo ditu, hasteko oso irakurgai laburra da eta irakurlea den norbaiti liburua bukatzea ez zaio egun pare bat baino gehiago kostako; gainera, irakurterraza da, ez baitu inongo hitz konplexurik erabiltzen eta edozeinek ulertzeko moduko hizkuntza erabiltzen du, istorioa pasarte edo eszena modukoetan dago antolatuta eta eszena bakoitzak hiruzpa-lau orriko

5

luzeera baino ez dauka, horrek ere irakurmena errazten du.

Bestalde, idazleak primeran lortzen du normalean gerrari buruz ematen den ikuspegi desberdin bat ematea, ume txiki baten ikuspuntuarekin ematen baitu eta erakusten baitu nola gerra ez zen bakarrik sufritu zuzeneko ekintza armatuak egon ziren lekuetan; baizik eta herri, hiri eta etxe bakoitzean modu zuzenago edo zeharkako batean. Esan beharrekoa da ere tentsio momentu oso gutxi dagoela; izan ere, une bakarra dago; gainera, amaiera pixka bat dezepzionantea da, tentsio momentu baten ondoren handitasunez bukatu beharrean, baretu eta ezer gertatu gabe bukatzen da.

Azkenik, uste dut oso liburu gomendagarria dela erraz irakurtzen delako, istorio interesgarri bat kontatzen duelako eta oso modu egokia delako hainbeste aldiz kontatu diguten gertaera beste ikuspuntu desberdin eta gizatiarrago batetik ikusteko, ume txiki baten begietatik alegia.

Eneko Andueza

Koldo 2C albistea

2.ERRESEINA

GERRA ZIBILA GAZTE BATZUEN IKUSPUNTUTIK Irakurri berri dudan librura Joseba Sarrionandiak idatzitako eleberri bat da, lehen aldiz 2003an argitaratu zena: Kolosala izango da. Joseba Sarrionandia euskal Filologian lizentziatu zen Deustuko Unibertsitatean eta fonetikako irakasle izan zen Bergarako UNEDen. 1980an kartzelaratu egin zuten ETAko kidea izateagatik eta 28 urteko zigorra ezarri zioten.

1985eko uztailaren 7an kartzelatik ihes egitea lortu zuen, bertan egondako kontzertu bat amaitu ondoren bafle batean sartuta.

Orokorrean, esan dezakegu Joseba Sarrionandia euskal idazle garrantzitsuenetakoa dela.

Liburuan narratzen den istorioa 1936ko Espainiako Gerra Zibilean kokatzen da.

Kalaportuko herrian bizi diren hamaika urte inguruko ume batzuek haien ikuspuntutik kontatzen digute nolakoa izan zen gerra, izandako hainbat bizipen azalduz.

Istoriaren hasieran aita “lanera” (gerrara) joaten da eta etxean protagonista eta haurdun dagoen bere ama bakarrik uzten ditu. Gerra Kalaportura beste lekuetan baino beranduago iritsiko da, eta umeei interes handia piztuko zaie gertatzen den guztiaz jabetzeko.

Niri, egia esanda, liburu hau oso ederra iruditu zait; izan ere, liburu honek, era batera edo bestera, Espainiako Gerra Zibila nolakoa izan zen hobeto jakiten lagundu dit. Era berean, askotan identifikatu izan naiz istoriako protagonistarekin eta horrek liburuaren irakurketa asko erraztu dit. Besteak beste, hasiera batean umeek gerra nolakoa zen jakiteko gogo handia zeukaten (nik bezala) baina, denbora igaro ahala, haien ezjakintasuna edo kuriositatea desagertzen joango

Iturria: EL PAIS

da, eguneroko bizipenekin konturatzen baitira gerra ez dela hain dibertigarria. Guzti horrek, nire ustez, poliki-poliki heziko ditu haurrak.

Orokorrean, liburuan azaltzen diren gertaerak eta pertsonaiak sinesgarriak direla uste dut, eta horrek liburua irakurtzerakoan nire interesa asko piztu du.

Bestalde, esan beharra daukat liburua irakurtzean, batzuetan, kostatu zaidala istoria jarraitzea eta pixka bat errepikakorra egin zaidala. Hala ere, liburua irakurri dudan heinean, konturatu naiz

6

zein den Joseba Sarrionandiak transmititu nahi duen mezua: beti aurrera egin behar dugula, datorrena datorrela. Horrez gain, esango nuke Josebak ere kritika txiki bat egiten diola garai hartan bizi ziren emakumeen egoerari, sufrimenduz betetako haien bizimodua islatzen baitu. Hori, argi eta garbi, ikus dezakegu protagonistaren amarekin, gerra garaian berak bakarrik bi haur zaindu eta hezi behar ditu eta.

Laburbilduz, Kolosala izango da Euskal Herrian Gerra Zibila nolakoa izan zen hobeto ulertzeko eta horren inguruan hainbat hausnarketa egiteko balio duen liburua dela esango nuke.

Gomendatuko nieke bereziki 16 urtetik gorako gazteei, izan ere, 16 urte baino txikiagoa izanez gero, baliteke hainbat kontzeptu edo gauza ez ulertzea. Azken finean, liburu hau bere osotasunean ulertzeko garai hartako histoari buruz zertxobait jakin behar da, eta ni bezalako gazteek ez dugu hori ikasten batxilergoko lehenengo edo bigarren mailara arte. Bukatzeko, azpimarratu nahiko nuke liburu honi buruz gustatu zaidan gauza bitxi bat: Irakurleak ez dakiela zergatik liburuak daukan izenburu hori istoriaren amaiera arte.

Unai Fernandez

Koldo 2C albistea

1. ERRESEINA

AULKI JOKOA GERRA UMEMOKO BATEN BEGIETAN Uxue Alberdi Elgoibartarraren eleberri hau 2009. urtean argitaratu zen lehen aldiz eta egilearen lehenengo eleberria da.

Protagonista nagusiak hiru emakume dira: Teresa,Martiña eta Eulali.

Andre hauen haurtzaro, gaztaro, helduaro eta zahartzaroko pasadizoak agertzen dira eta horrela XX. mendeko gertakari batzuk agertzen dira.

Historia kostaldeko herri arrantzale batean kokatzen da “Kantoieta” izenekoa.

Gerran bizitako egoera larri eta gogorrak, beraiek ikusi eta bizitakoak, kontatzen dizkigute, urte horietako krudeltasuna eta ondorioak agerian utziz. Horretaz gain, heriotzaren gaia ere nabarmentzen da, azken honetaz gogoeta eginez, non heriotza duin baten beharra azaltzen den, ez istorioko pertsonaia bati gertatu zitzaion bezala, fusilatu zutenean. Uxue Alberdik lore moreak dituen soineko batekin jantzita hil nahi duela

adierazten du, daukan soineko politena baita. Alberdik egiten duen aipamen hau liburuaren azalean agertzen da islatuta, lore

Hau da, ez da argi geratzen hasieratik nor den kapituluko pertsonaia nagusia. Horretaz gain, denboran saltoak ematen dira etengabe, hau da, eleberriak ez du ibilbide kronologiko bat jarraitzen.

Hiztegi aldetik, aberastasuna nabari da. Kapituluak aurrera doazen neurrian, aurretik planteatutako zenbait ideia gerora azaltzen eta argitzen dira.

moreen bitartez.

Heriotza, aulki batekin parekatzen du idazleak, non heriotza etortzen denean aulki bat jokotik, hau da, bizitzatik ateratzen den. Esan daiteke egileak nolabaiteko metafora egiten duela heriotza eta aulki jokoarekin.

Niri eleberria gustatu zait.

Detaile askorekin kontatzen da hiru emakume hauen bizitza eta umorea, zein benetako errealitatea nolakoa den ondo islatuta ageri da. Gainera, elkarrizketa asko izateak irakurketa errazten du, berez ez delako istorio erraza. Denboran zehar saltoak emateak ere zailtasunak jartzen ditu ulertzerako orduan, baina era berean ez du liburua hain astuna egiten.

Bestalde, bizitzan zehar izandako pozak, tristurak, umorea, inbidia, maitasunak islatzen dira. Beste era batera esanda, bizitzak biltzen dituen emozioak agertzen dira.

Formaren aldetik, orokorrean liburuaren erritmoa bizia da.

Elkarrizketa asko daude eta hika erabiltzen da etengabe hitz egiterako orduan. Aipatzekoa da ere, kapitulu bakoitzean zein andrez ari den testua irakurtzen joan ahala konturatzen gara.

Amaia Avalos Aguirre Argazkien iturria: EL MUNDO

7

Koldo 2C albistea

2. ERRESEINA

AULKI-JOKOA Joera hau erakusteko aipatzen duen beste adibide bat da Martiñaren amak egiten zituen hitz-jokoak, hobeak izan arren, jendeari ez zietela bere aitarenak adinako graziarik egiten. Martiña, gaztea izanda ere, konturatzen da honetaz. Uxuek paralelo interesgarri bat egiten du guraso bakoitzak kaxoi bat izatearekin. “aitek beti izaten baitzuten giltzaz itxitako kaxoi bat beraientzat bakarrik. Amen kaxoiak irekita egoten ziren eta mukuzapiak izaten zituzten barruan.” Emakumeak, bigarren eginkizun batera baztertuak izan ondoren, mesprezatuak izan ziren, beren etxeetan giltzapetuak izan ziren... isilean negar egiten zuten, baina ezin zuten gizonek bezalako sekreturik eduki. Horregatik dago bere kaxoia mukuzapiz beteta, irekita dagoen bitartean. Ez da arraroa, era berean, Martiña, emakume gisa, hain gaztetan konturatzea horretaz, berak ere pairatu beharko baitzuen eta azkar konturatu zen.

Aulki Jokoa 2009an argitaratutako eleberri bat da, Uxue Alberdik idatzitakoa. Istorioak 20-30eko hamarkaden eta gaur egungoaren artean egiten du jauzi. Protagonistak hiru emakume dira: Eulali, Teresa eta Martiña. Eleberriak kontatzen du euskal kostaldeko herri bateko bizitza, Kantoieta izenekoa, Gerra Zibila gertatu baino lehen eta bitartean,.

Eulalik heriotzari buruz hausnartzen duen pasartea izan da gehien hunkitu nauena, 9. kapituluan. "Nik uste nuen hiltzea, besterik gabe, ez egotea zela. Baina ez du horrekin zerikusirik.

Hiltzea gauzak aldatzeko ahalmena galtzea da."

Kapitulua horrela hasten da, eta izugarria da.

Heriotzari buruz hitz egiten dutenean liburuan, hausnarketa garrantzitsuenak jasotzen dira.

Liburuaren izenburua bera heriotzaren metafora bat da, “Aulki Jokoa”. Uxue Alberdik Teresaren ahoan ipintzen ditu hitzak, baina heriotza aulki bat kentzea baino besterik ez da. Etxean, familiaafarietan, lagunekin geratzean… bat gutxiago dagoenean, aulki bat gutxiago gordetzen da.

“Buelta eta buelta jarraitzeko garaia da, musika itzaltzen den arte.” Horrela ixten du Uxuek 8. kapitulua, eta nire ustez ez dago esaldi hoberik gai hau laburbiltzeko.

Halaber, bere aita inpresionatu nahi zuen, nahiz eta honek jo edo oihu egingo zion. Ondo ala gaizki zegoen pentsatu gabe egiten zuen. Asko gustatu zait liburua. Pixka bat kostatu zitzaidan ulertzea hasieran, baina emozionalki konektatu nuenean, ezin izan nuen askatu. Eulali, Teresa eta Martiña sakontasunez eta sentimenduz beteriko hiru pertsonaia dira. Oso ondo idatzita dago, nola nahasten duen esperientzia, heriotza eta bizihelburuari buruzko filosofiarekin, gerraren sufrimendua eta uzten duen itzala. Ederra besterik ez.

Komentatu nahi dut ere, 10. kapituluan, nola Martiñak azaltzen duen garai hartako matxismoa.

Berak ikusten du bere aita eta amaren portaeran.

Nola beti gizonak gizonekin zeuden eta emakumeak emakumeekin “beren gauzetaz hitz egiten” eta gizonak “alde hortik, zokomirona!” zioten Martiñari.

Sarah Pereira

Iturria: BBC

8

Tertuliak eta Podcast-ak

9

Koldo 2C albistea

ELKARRIZKETA FIKZIONATUAK Euskarako atalean, podcast moduko batzuk egin genituen, irakurritako liburuak oinarritzat hartuta. Irakurri ditugn liburuak KOLOSALA IZANGO DA eta AULKI JOKOA dira.

Klikatu hemen podcasta entzuteko

Iturria: BERRIA

Iturria: WIKIPEDIA

Iturria: ZARAUZKO HITZA

Iturria: WIKIPEDIA

Joseba Sarrionandia

Uxue Alberdi 10

Gaztelania eta literatura

11

Koldo 2C albistea

LITERATURA Egindako hirugarren lana Federico García Lorcaren "La casa de Bernarda Alba" obrako teatralizazioa izan da, horretarako obraren zati bat hautatu, antzeztu eta grabatu egin dugu.

Gaztelania eta literatura ikasgaiari begira, hainbat lan ezberdin egin ditugu, beste ikasgaietan baino gehiago.

Batetik, Antonio Machadori elkarrizketa bat egin diogu, bertan bere obrari buruz galdetu diogu, baita bere bizitzari buruz ere.

Azkenik, Carmen Laforeten "Nada" eleberriaren tertulia dialogiko bat egin dugu.

Horretarako, eleberri hori irakurri, taldean bildu, eleberriaren zati bat erabaki eta zati hori irakurri eta partekatu egin dugu taldeetan.

Bestetik, irakurketa poetiko bat egin dugu, bertan Machado eta Lorcaren hainbat poema irakurri ditugu. Ondoren aurkituko dugun irakurketan Lorcaren poemak besterik ez dira agertzen.

Beraz, jarraian lau lan agertuko dira, mota bakoitzetik bakarra.

12

Koldo 2C albistea

Entrevista a Antonio Machado

Sarah Pereira, Amaia Ávalos, Naila Lamas, Mayi Peñaranda eta Rongrong Zheng

Tertulia de "Nada"

Mikel Arbosa, Iker Serradilla, Ander Gauna, Mikel Relloso, Marko Lorenzo eta Ekaitz Pinedo 13

Koldo 2C albistea

Dramatización una escena de La Casa de Bernarda Alba

Sarah Pereira, Amaia Ávalos, Naila Lamas, Mayi Peñaranda eta Rongrong Zheng

Lectura poética (Lorca) Iturria: WIKIPEDIA

Camilo Yepes, Yaser Maalem, Juan Velásquez, Unai Perea eta Nora Torres 14

Ilustrazioa Literatura

15

Koldo 2C albistea

Ilustrazioak 2021-22n urteetan BATX2ko zenbait ikaslek “Nada”, Gaztelania eta Literaturan irakurritako nobelarako hainbat ilustrazio egin zituzten. Hona emen horietako batzuk:

Egilea: TATY BEDOYA

16

Koldo 2C albistea

La llegada de Andrea a Barcelona

Egilea: SARA CHAVEZ

17

Koldo 2C albistea

Egilea: MAIDER URPI

El abrazo entre Andrea y Ena.

18

Koldo 2C albistea

NADA

Andrea se adentra en la oscura ciudad de Barcelona

19

Koldo 2C albistea

Egilea: ALEXANDRA DE DIOS QUINDOS

20

Koldo 2C albistea

BROKEN

Egilea: GARAZI NAVAS

21

Koldo 2C albistea

BAKARDADEA

Egilea: AITZOL ATXA

22

Koldo 2C albistea

Egilea: EBA ZALDUA BARQUIN

23

Koldo 2C albistea

Egilea: MAIDER URPI

24

HISTORIA

25

Koldo 2C albistea

ERREPORTAIA Historiako ikasgaiari dagokionez, hainbat erreportai egin ditugu "Oroimenaren bilduma" proiektuaren harira. Erreportaiak hainbat gaiez egin genituen, batez ere XX.mende hasierako gertakariez, hau da, Bigarren Errepublika, Gerra zibila eta Frankismoari buruz.

Aldizkari honetan jartzea erabaki dugun erreportaia GEA izenekoa eta Gerra Zibilean zehar gertatutako bonbardaketei buruz diardu.

Bertan, gatazka honetan zehar egon ziren bonbardaketen berri ematen da, bonbardaketa horietarako erabili ziren makineria eta armak azaltzen ditu baita bonbardaketa hauek izan zuten ondorioa ere.

Iturria: WIKIPEDIA

26

Euskadiko memoria

TESTIGANTZAK LEGUTIO GERNIKA DURANGO BILBO OTXANDIO GASTEIZ

B NBARDAKETAK Euskal Herriko ahotsak

"Euskaldunak!

Errenditu zaitezte orain eta bizia barkatuko zaizue."

Bonbarketak eta Gerra Zibila bizi zituzten pertsonen bizipenak Iturria: WIKIPEDIA

27

Mikel Relloso, Ekaitz Pinedo, Marko Lorenzo, Ander Gauna, Mikel Arbosa eta Iker Serradilla

GEA

Espainiako Gerra Zibilaren hasieran (1936-1937), 2000 bonbardaketa baino gehiago egon ziren euskal lurraldeetan (2042 inguru). Bonbardaketa guztien helburua ez zen berdina: %64a operazio taktikoak izan ziren, %12a estrategikoak eta %24a pertsonak hiltzekoak. Euskadiko hiru eskualdeen artean Bizkaia izan zen probintziarik zigortuena; izan ere, 811 operazio egin ziren.

Bestetik, gipuzkoan 238 operazio egin ziren eta Araban 171.

Emandako altxamenduak huts egin ondoren, Eusko Jaurlaritza erbestera jo beharrean, eta ofentsiba guztien ondorioz, frakistek gerra irabazi zuten Euskal Herrian.

Hildako asko egon ziren, euskaldun askok ihes egiten saiatu ziren, horietako hainbat harrapatu edo hil zituzten eta errepresio handiko garaia hasi zen Euskal

Aipatzekoa da bonbardaketen %91,5-a frankistek burutu zutela (1870) eta %8,5a bakarrik errepublikanoak. Datu nabarmena da hildako emakumeen %58-a eta 14 urte baino gutxiko adingabeen %49a bonbardaketen erruz izan zela.

Testuingurua 1931an Espainiako II. Errekpublika aldarrikatu zen.

Honek itxaropen handia piztu zuen gizarteko sektore askotan baina krisia erreformen erritmoa eta sakontasuna geldotzean barneko tentsioak eta gatazka sozialak areagotu zituen. Denborarekin bi Espainia horien arteko aldea handitu eta 1936ko uztailaren 17an Espainiako Gerra Zibila hasi zen.

Iturria: EL DIARIO VASCO

1936. eta 1937. urtean EAEn bonbardaketak. (argazkia: Gogora)

Espainiako armadako militar batzuek Bigarren Errepublikako gobernu demokratikoaren aurka eginiko estatu kolpe batez hasi zen. Euskal Herrian 1936ko uztailetik 1937ko ekainera iraun zuen. Estatu kolpea eman zenetik tropa frankistak Bilbora sartu eta mendebaldeko Bizkaiko mugaraino okupatu arte. Nahasmen asko egon zen hasieran. Eusko Jaurlaritza sortu zen Errepublikaren alde egiteko.

Iturria: BBC

egondako

402 egun izan ziren, 1936ko uztailaren 22tik, II. Errepublikaren aurkako estatu-kolpea gertatu eta lau egunera, alderdi matxinatuak euskal probintzien kontrola hartu zuen arte. Xabier Irujok egindako 'Atlas de bombardeos en Euskadi' ikerketa-lanak garai horretan Euskadin egindako 1.220 bonbardaketa-operazioak jasotzen ditu.

28

GEA albisteak notiziak

Bonbardaketa nagusiak

Eusko Jaurlaritzak jaulkitako diru papera (1937) 1936ko azaroaren 24an Errepublikako Gobernuak Espainia iparraldeko gudaroste guztiak Ejército del Norte (Iparraldeko Armada) izenekoan batzea erabaki zuen, Francisco Llano de la Encomiendak zuzenduta. Bateratzea teorian baino ez zen egin, Agirrek ez zuen eta onartu. Lehendakariak komisario politikoen sistemari uko egin zion, eta Iparraldeko Armadaren Aginte Nagusian prestakuntza militar eskaseko komunistak zeudela-eta arranguratu zen. 1937ko urtarrilean Agirrek honela idatzi zion Llanori, hau Bilbon zegoela: Eusko Jaurlaritzak bere indar guztien antolakuntza berria onartu arte... esklusiboki Eusko Jaurlaritzaren agindupean egongo dira.

Mota guztietako bonbardaketak egon ziren EAEn 1936-1937 urteen artean: estrategikoak, taktikoak, pertsonak hiltzekoak...

EAEn 6 bonbardaketa nagusi egon ziren 2000 bonbardaketa baino gehiagoren artean: Legutiokoa (ez zen izan bonbardaketa odoltsunetarikoa, baina 65 bonbardaketa egon ziren), Durangokoa (300 pertsona inguru hil zituzten), Gernikakoa (bonbardaketa ezaguna mundu osoan), Bilbokoa (hilabete batean 10 aldiz bonbardatu zuten), Gasteizkoa (EAEko hiriburua) eta Otxandiokoa (herririk kaltetuenetarikoa)

Legutio (Araba)

1937ko otsailean, Llanok Bilbo utzi eta Santanderren jarri zen.1937ko otsailean ere, Eusko Gudarosteko zazpi batailoik Asturiasko fronteari laguntzera joan ziren. Candido Sasetaren aginduetara, Oviedo hartzeko kanpainan kanpainan hartu zuten parte. 1937ko martxoaren 5ean, Eusko Itsas Gudarostearen Bouren eta Canarias gurutzaontziaren arteko Matxitxakoko itsas bataila gertatu zen.

Guduaren ondorioz, euskotarrek Bou Nabarra galdu zuten.

Matxinoak Madril hartzen hasi ziren. Orduan, Errepublikako Gobernuak Eusko Jaurlaritzari frontea hausteko eskatu zion. Azaroaren 30ean Legutio gudua eman zen, Euskal Armada eratu berriaren erasoaldi bakarra eta azkena.

Horretarako 29 batailoi, 5 ingeniarien konpainien laguntza zutenak, 25 kanoi eta 8 gerra-gurdi aukeratu zituen Gasteiz Errepublikarentzat berreskuratzeko.

Sevilla eta Irun artean zuten komunikaziolerroa zatitzea zen operazio horren helburua.

Hori lortu nahian, Bizkai hegoaldetik eta Deba Goienatik bi zutabek eraso zuten karlistek defendatutako Legutio. Francok errefortzuak bidali eta abenduaren 12an errepublikarrek erasotzeari utzi zioten, beren gudarietatik 1.000 inguru hil ondoren.

Bi faktore izan desorekatzaile egon zire: alde batetik, erasotzaileen prestakuntza faltak koordinaziorik eza ekarri zuen eta, bestetik, erasoaldiaren porrotean ikusi zen bi gudarosteen arteko desberdintasuna: nahiz eta zenbaki aldetik bien artean alde nabarmenik ez izan, gerrako hegazkinek, beren bonbardaketekin, abantaila handia ematen zioten Molaren armadari.

Gernika (Bizkaia) 1937ko apirilaren 26an, aurreikusitako egun batzuk beranduago, Alemaniako Kondor Legioak eta Italiako Abiazio Legionarioak, Francok aginduta, Gernika herri bizkaitarraren, autogobernuaren eta euskal askatasunen sinboloa, aurkako aire-erasoa egin zuten,.

Gernikak, euskal foruen sinboloak, bost mila biztanle inguru zituen erasoaren aurretik, eta horiei soldadu ugari gehitu behar zitzaizkien, Bilboren defentsa prestatzeko erretiratzen zirenak, eta tropa frankisten aurrerapenetik ihesi zihoazen errefuxiatuak. Une horretan ez

29

GEA albisteak notiziak zuen inolako aire-defentsarik, baina hiru armafabrika zituen, horietako bat hegazkin-bonbena.

esandako azkenengo hilabetean 1, 6, 9, 18, 22, 23, 24, 26, 27 y 29 egunetan bombardeatu zuten, hau da, 30 egunetik 10 bombardeatu zuten.

Azkenengo bombardaketa aldiz, 1937ko ekainaren 19koa izan zen, eta 1937ko ekainaren 21ean José María Areilza Bilboko alkate izendatu zuten. Gizon honek argi hutsi zuen zein zen bere idologia, eta beraren lehenengo hitzaldietan hala esan zuen “Bilbok ez du amore eman, baizik eta ejertzitoak eta armek konkistatu dute”.

Erasoa gertatu baino bi egun lehenago, matxinatuen aldeko Salamancako irrati-kate batek honako ohar hau egin zuen: "Franco kolpe handi bat ematera doa, eta edozein erresistentzia alferra izango da.

Euskaldunak! Errenditu zaitezte orain eta bizia barkatuko zaizue."

Inoiz ez dira biktimen kopuruak jakin, eta ez dago kopuru zehatzari buruzko datu fidagarririk. Eusko Jaurlaritzak 1645 hildako eta 889 zauritu eman zituen, baina gaur egun zenbaki hori erabat puztuta dagoela uste da

Argazkia: Bilboko argazkia 1987ko ekainaren bonbardaketaren ondoren, bertan ikustenda nolakoa izan zen suntsiketa

Aipatutako bombardaketak baino gehiago egon ziren, eta guztiak kontuan hartuta 354 hildako eta 800 zauritu inguru egon ziren.

Beresitasun moduan, bombardaketak erabili ziren hegazkinak hurrengokoak izan ziren: (133) Caproni, eta Savoia-Marchetti S.M.81 (81) italiarrak; eta Junker Ju52 (52) ehiztariak, Heinkel He52 (52) trimotoreak eta Messerschmitt Bf.109 (109) alemaniarrak.

Iturria: NATIONAL GEOGRAPHIC

Gernikako herria aire-erasoak jaso eta gero.

(Argazkia: Flickr)

Bilbo (Bizkaia) 1936ko uztailean Franco, Mola eta Queipo de Llano bando politikoen partaideek Estatukolpearen saiakera militar egin zuten, porrot eginez, eta garai horretan Bilbo leialtzat jo zuen Errepublikara.

Errepublikanoen xoritzarrez 1937ko ekainaren 19an, armada frankistak Bilbo konkistatuomikoa eta euskararen eta gaztelaniaren koofizialtasuna indargabetu egin ziren.

Kalte materialei dagokienez, honako hauek azpimarra ditzakegu: Deustu, Abando, Alde Zaharra, Zorrotza, Buia eta Buena Vista auzoak, Merkataritza Unibertsitatea, Euskalduna dikeak, hiriko zubiak eta San Luis Ospitalearen inguruak. Hirigunearen inguruko baserriei eta inguruko errepideei ere eraso egin zieten, eta kalte handiak jasan zituzten.

Bilbo Euskadiko herri zigortuenetako bat izan zen bonbardaketengatik, eta hiribilduak jasan zuen suntsipen-maila hain handia izan zen, frankistek boterea hartu bezain laster, ahalegin handia egin behar izan zuten beraiek suntsitutako guztia berreraikitzeko.

2 hilabete pasatu zirenean Frankisten porrotaren ondoren Bilboko hirigunean lehenengo bomba jaurti zuten, zehazki 1936ko irailaren 25ean.

Hortik aurrera, 1937ko urtarrilean, maiatzean eta apirilean bombardaketak egon ziren, esandako

30

GEA albisteak

Gasteiz (Araba) 1936ko Abenduaren 2an, 6 kaza eta 6 bombardero atera ziren objetibo taktiko eta tropen bila, eta "El Liberalen" erakurtzen zen: errekonozimendu buelta bat eman eta gero eta ezer ikusita, erabaki zuten, ajuria bonbardatzea ondoren, gasteiz-elorriaga karreterara joan, non 11 bonbardaketa izan ziren Gasteizen, 2 6 kamioi bibeerekin aurkitu zituzten. Hauek Gasteizko aerodromoan eta beste 9ak bonbardeatu zituzten eta ihes nahi izan zutenei Gasteizko hirian. fusilatu zuten.

Baina guda ez da bakarrik bonbardatzea, adibide ona, Lekuko baten testigantza 1936ko Abenduaren 4an gertatu beldurgarria jaso dugu: 1936ko Irailaren 23an lehenengo sei zena. Egun horretan gurma zegoen eta hegazkin bakarra «Ni eskailera azpian nengoen, eta Heinkel He-51ak heldu ziren amona jatetxeko atea ixtera joan Gasteizera. Hegazkin alemandarrak atera zen, honek tren geltokia, kuartela eta objetibo taktikoak zen. Une horretan bonba erori dira, nahiz eta ere ikusi diren zen "Bake" kalean. Indarrez Espanian eta Bulgarian. bonbardeatu ondoren, bataila bultzatu zuen barrura. Pertsona bakarra sartu ahal zen aereo bat izan zuen bi kaza Momentuan hil zen». Jose Mari bakoitzeko eta bere tamaina fasziosoekin. Bataila irabazi zuen, Mantxolak sei urte besterik ez honakoa zen: 8.40m luze, 11,00m haietako bat sutan utziz. zituen Espainiako Gerra Zibilean hego-zabalera eta 3.20m altuera.

Arabako hiriburuak jasan zuen Bere pisua 1460kg-koa zen Gasteizko aerodromoan bi bonbardaketarik tragikoena pertsonarik gabe eta motore V12 bat bonbardaketa eman ziren, gertatu zenean. 1936ko irailaren erabiltzen zuen. 320km/h abiadura lehenengoa 1936ko Abenduaren 17an gertatu zen, gatazka hasi eta maximoa zuen eta 570km-ko 8an. 6 kaza eta bonbardero bat bi hilabete eskasera. Repesalia autonomia dauka, 1000metroko atera ziren, hauek bataila aereo moduan hainbat preso fusilatu altitudea harrapatuz minutu eta batean sartu ziren 20 kazen zuten, hoien artean, hogeita lau segundutan. kontra. Errepublikarrak 20tik, 4 errepublikanoen zuzendari sutan erortzea lortu zuten. generala, Teodoro Olarte.

Bueltan 5 bueltatu ziren, baina bat ez zekiten non zegoen, baina Egun horretan, 1936ko Irailaren denbora bat pasa eta gero 17an, 5 hegazkin eta komunikatu zen Reinosatik, izan bombardero bat Gasteiz atakatu ere, gasolina gabe geratu zen. zuten, 11 hilda eta 19 zauritu Lehenengo bonbardaketa, 1936ko Irailaren 17an gertatu zen. Helburuak estrategikoak eta fabrikak izan ziren, nahiz eta zibilak hil zituzten. Hegazkin kopurua ez dakigu eta bombardero bakarra izan zela esaten da, FAREzko taldekoa.

Heinkel He-51

erregristatuak utziz. Egun horretatik aurrera, ez daude hilden edo zaurituen daturik, ezta hurbilketarik, Irailaren 20an izan ezik. Egun, honetan errepesalia moduan, leku berdinetan bonbardeatu zuten bigarren aldiz, hiru hilda utziz, bi artilero eta Judimendiko auzokide bat.

Pepe Gómez kazetariak hau esan zuen: «Ikusi genuen hiriaren gainean hegan egiten zuten hegazkinetatik objektu distiratsu batzuk askatzen zirela, eta gero bonbek jotzen zutela.»

Hau ikusi zuen klaseko atsedenaldian zegoen bitartean.

31

Bigarrena 1936ko Abenduaren 12an izan zen. 8 kaza eta 5 bombardero atera ziren, eta beharreko errekonozimendua egin eta gero, Gasteizko "Aragoiko Martinez" aeroportua bonbardeatu zuten 96 bonbekin, aparkatuta zueden 7 hegazkin suntsituz eta bi defentsa kaza desgaituz.

Argazkiaren iturria: WIKIPEDIA

GEA albisteak

Durango(Bizkaia)

D

1937/03/31 - 1937/04/03

Egun horretako 17:45ean, goizeko ekintzari laguntzeko eta erreskatatzeko lanak martxan zeudenean, 8 bonbaketari eta 15 ehiztari agertu ziren. Hilerriaren eta Zeharkalea hirigunearen erdigunetik trenbidearteko diagonalean eraso egin zuten.

urangoko bonbardaketak 1937ko maiatzaren 31-tik eta apirilaren 4-ra arte eman ziren. Alde batetik, Italiako Aviazione Legionariako hegazkinek burutu zuten.

Beste aldetik, «nacionales» izeneko tropek 1937ko martxotik urrira bitartean Espainiako Gerra Zibilean, Emilio Mola jeneralaren aginpean egindako Fronte Iparraldekoaren eraso bat da. Herria bonbardeatu eta metrailatu egin zuten. Sav-Marchetti S.M.81 24. taldeko 214 eskuadrillako kideek egin zuten erasoa, Fiat CR-32 ehiztariek lagunduta. Martxoko 31-eko erasoa bereziki, hirutan banatu zen: lehena goizeko 8:00etan, bigarrena arratsaldea hastean eta hirugarrena eguna bukatzerakoan. 300 pertsona hil zirela gutxi gora-behera esaten da. 50 kg-ko 80 bonba erori ziren. Bai Santa Maria eliza bai Jesuiten ikastetxea suntsitu egin ziren, baita Santa Susana komentua ere.

ONDORIOAK Bonbardaketaren ondorengo lau egunetan, Franco jeneralak Roberto Cantalupo enbaxadore italiarra hartu zuen, eta erabilitako basakeria justifikatu zuen.

«Agian beste batzuek uste dute nire hegazkinek hiri gorriak bonbardatzen dituztenean gerra bat egiten ari naizela beste edozein bezala, baina ez da hala», esan zion. «Indar motelez, adiskidetu eta baketu egin behar dugu, eta hori gabe, okupazio militarra, neurri handi batean, alferrikakoa izango litzateke. Ez nago lurraldean interesatuta, bizilagunetan baizik. La reconquista del territorio es el medio, la redención de los ciudadanos es el fin»,

Martxoaren 31n, goizeko 8:30ean, Bizkaiko hiribilduko horizontetik lau bonbaketari eta bederatzi ehiztari agertuko dira. Abadiñoko aldean agertzen dira eta Santa Ana elizako kanpandorrean dagoen zelai- eta alarma-postuek alarma ematen dute.

Erasoa Kurutziaga auzoaren gainean hasten da. 34tik 40ra zenbakitutako eraikinak erabat suntsitzen dira.

Bonbaketariak 1.500 metroko altitudean hegan egiten zuten, eta ehiztariak 400 metrora.

Iturria: WIKIPEDIA

Durangoko bonbardaketaren irudia, hegazkin italiar batetik ikusita

32

GEA albisteak

Otxandio (Bizkaia) Otxandioko bonbardaketa 1936ko uztailaren 22an, Espainiako II. Errepublikaren gobernuaren aurka egindako bonbardaketari esaten zaio.

Tropa frankistek populazio zibilaren aurka egindako lehen bonbardaketa izan zen, ondoren beste asko etorri ziren: Durangokoa, Gernikakoa… Hori dela eta, herriko biztanleek ez zuten horrelakorik espero. Arratsalde horretan beste hegazkin batek Otxandioko zeruak zeharkatu zituen, baino helburua ez zen hiribildua, helburua Bilbo zen, non Mola jenerala sinatutako aldarrikapenak bota zituen herritarrak eta agintariak amore ematera gonbidatuz.

1937. urtearen hasieran Alejandro Goikoetxea Omarrek talde errebeldea desertastu eta Bizkaiko defentsa-sistema jasotzen zuten dokumentu garrantzitsuak eraman zituen berekin, besteak beste, Otxandioko frontearen defentsa-sitema. 1937ko martxoaren 31n Mola jenerala bere ofentsiba orokorra abiatu zuen Bizkaian Otxandiotik eta Ondarroatik Asturiaseraino hedatzen zen Iparraldeko fronte suntsitzeko helburuarekin.

Apirilaren 1ean eta 2an, tropa frankistak hirirantz jarraitzen zuten. Agirre lehendakaria hiribildura joan eta euskal miliziei eskatu zien bost egunez eusteko; izan ere, epe horretan 150 hegazkin indartuko zituzten eta Madrilgo Gobernutik jasotzea espero zuten. Eskatutako hegazkin horiek ez ziren inoiz Euskadira bidali.

Otxandio, egondako bonbardaketa eta gero. (argazkia: Unidad cívica por la república. )

Hortik aurrera, Otxandioko herritar askok hiribildua utzi zuten gerrafrontetik urrunago zeuden lekuetara joateko, egoerak okerrera egiten zuelako etengabe. Elikagaiak urritzen hasi ziren, bestetik Gipuzkoa konkistatu ondoren, Mola jeneralaren armada Otxandiora ari zen Arlaban hartzearekin batera.

Matxinada frankistaren aldeko jendea atxilltu eta hiru egun geroago askatu zituzten.

Bizilagunen kaltean ez jarduteko herritik irtetea debekatu zitzaien.

Denboraldi luzez herrian zen aurreko lehen lerroa.

Iturria: WIKIPEDIA

Euskal miliziek kontraerasoak egin zituzten arren, apirilaren 4 an egun tragikoa izango zen Otxandiorako. Tropa frankistak hiribildua eta San bernabe ermita okupatu zuten. Hiribilduan sartzean oso jende gutxi aurkitu zuten eta biztanleria zibila lekuz aldatu zuten.

Inguru hau defendatzera bidali zituzten batailoiak: Bizkaiko Azaña, Dragones, Larrañaga, Ibaizabal, Loiola, MAOC-2 Gipuzkoa, ANV, 2. zk, Gatzaren Matxinada, Abellaneda eta Meabe.

9 33

Iturria: BERRIA

34

ESTIGANTZA

ESTIGANTZA

Lehen Orain 35

GEA testigantzak

"Ea beldurra pasatu nuen?

Bai, inoiz baino gehiago".

Luis Iriondo, gaur egun. (Argazkia: El Correo)

Luis Iriondo, orduan 14 urte zituen gernikarra, bizirik irtetea lortu zuen, herri honetako merkatuan egokitutako lau babeslekuetako batean ezkutatu ondoren.

Bertan hiru ordu eta erdiz egon zen kanpoan lehertzen ziren bonben babesean. Hau izan zen Luis Irionoren testigantza,

omenaldia lehentxeago.

hasi

baino

babeslekuetan sartu zen ", azaldu du.

Hegazkinen zarata isildu eta kanpora irten zenean, bere herria sugarretarako bazka zela ikusi zuen, eta, familiarekin batera, Gernikatik irten zen.

Handik zortzi urtera arte ez zen itzuli, eta han bizi zen.

Iriondok gogorarazi duenez, erasoaren ostean, Espainiako komunikabideek "separatista gorriei" egozten zieten udalerriari su eman izana.

"Jakina, beldurra pasatu genuen. Aterpean tunel estu bat zegoen eta ez genekien hura gainera eroriko zitzaigun ala ez ", esan du gaur, George Steer kazetari britainiarrari

"Egon zitezkeenak baino askoz biktima gutxiago izan ziren, lehen bonbak zubi bat, puntu estrategiko bat suntsitzen saiatu zirelako. Eta, horiek entzutean, jendea

36

"Kazetari guztiek zioten separatista gorriek eman ziotela su Gernikari erretiratzean.

Inor ez zetorren Gernikara zer gertatu zen galdetzera. Egin izan balute, egia kontatuko genien", adierazi du Iriondok.

GEA testigantzak

Euskal Herriko Ahotsak Euskaldunen ahotsak biltzen dituen web orrialde bat da ahotsak.eus. Hemen agertzen dira Euskal Herriko gertaera guztien bizipenak bideoekin azalduta lekukoen esku.

Gregorio Biteri Medieta

Jesusa Aranguren Olazabal

Legution gertatukakoaz testigantza

Gerra hasieran monjetan josten ikasten Azpeitia (Gipuzkoa)

Kontxita Anduaga Lamariano

Felix Olasagastu Mujika

Euskara vs erdara; debekatuak

Gerrako beldurra, ihesa eta fusilatuak

Angeles Garai Arregi

Juanita Iñurritegi Errasti

Gerrak familia sakabanatu

Gerra garaiko giroa

37

GEA albisteak notiziak

Nola ziren garai horretako aldizkaria?

Donostiaren okupazioan argitaratutako aldizkaria izan zen.

Ikusten denez lexiko baloratibo asko erabiltzen da: "glorosio", "bravos" , "libertan", "horrenda tirania" , "asesinos y bandidos".

Argi dago errepublikanoek bidelapur eta hiltzaile gisa dihardutela, eta eurek ere irabazten dutela. Askapenaz hitz egiten dute konkistaren ordez.

Horrela manipulatzen zituzten herritarren buruak, nahigabetuta eta izututa, eta sinetsarazi egiten zieten gaiztoa gertatu zela, benetan iristeke zegoenean.

Teknika hori asko erabili zen, batez ere diktadura batek goratutako herrialdeetan, liderrarekiko leialtasuna indartzeko. Alemaniaren eta Hitlerren diktaduraren kasuan ikus daiteke. Egunero hitz berberak errepikatzen ziren irratian, liderra eta nazismoa goraipatuz. Filosofoek diotenez: "Mila aldiz errepikatutako gezurra egia bihurtzen da".

Iraganean, informazioak boterea esan nahi zuen, eta egunkarien eta irratien kontrola jarduera ona izatea bezain garrantzitsua zen. Izan ere, herritarrek informazio hori besterik ez zuten. Horregatik, jakinen edo jakiten zutenaren kontrola ezinbestekoa zen garaipenerako.

Gaur egun boterea izaten jarraitzen du; komunikabide asko daude, eta mota guztietako informazioa bigarrenera joaten da globoan zehar. Arazoa agertzen den informazioaren fidagarritasuna da, buloen kopurua eta iturriaren arabera.

Hala ere, gaur egun ere, ezkerreko eta eskuineko posizioak ikusten dira egunkarian. Baina ez da 1936an ikusten duguna bezain muturra. Iritziak lexiko sotilago batekin disimulatzen saiatzen dira, baina hura irakurtzean jarrera nabari daiteke.

38

GEA albisteak notiziak

Donostiako okupazioaren testuingurua Fronteak desegitean, Defentsa Batzordearen ahalegina Donostiaren erorketa atzeratzea izan zen. Buruntzako frontea haustean, indar nafar matxinoek Urnieta eta Hernanira aurrera egin zuten. Gainera, irailaren 6an, Galiziar Legioaren errefortzua batu zitzaien, 700 gizonez osatua. Urnieta azpiratu zuten, baina errepublikaren aldeko indarren bonbaketari ezin eutsiz, ekaiztearen erdian atzera egin zuten berriz.

Irailaren 11tik aurrera, borroka biziak eta ehunka baja izan ziren defentsa-lerroa osatzen zuten Errenteria eta Hernani arteko muinoetan, artean ere errepublikazaleen eskuetan: Oriamendi, Santa Barbara, Santiagomendi, Txoritokieta, San Marko; defendatzaileen artean, asturiar boluntarioak zeuden.

Borroka, ordea, etsia zen.

Donostiatik hegoaldeko mendietan borrokek jarraitzen zuten bitartean, Donostiako errepublikaren aldeko indarren ordezkariak Foru Aldundian bildu ziren irailaren 12ko eguerdian.

Errepublikar eta sozialistek hiriaren ebakuazioaren alde egin zuten; anarkistek eta jeltzaleek, berriz, ezetz, baina arrazoi desberdinengatik: anarkistek

hiria "ahal den moduan" defendatzearen alde, jeltzaleek, berriz, hiria atzean utzita suntsitua izateko arriskua ikusten zuten ebakuazioa eginez gero.

Emakumeek hiriak borrokarik gabe men egin zezan eskatu zuten.

EAJ-PNVko agintariek ebakuazioa ordenan egitearen ardura hartu zuten, Telesforo Monzón tartean. Steer kazetari britainiarrak kontatzen du armak hartu zituztela anarkisten kontra, Donostia sutan jarriko zuten errezeloz. Bankuetako diru-kutxak kamioietan sartu zituzten Bilbora bidean.

Donostiarrek ere, izuak jota, zutabetan hiria utzi eta Bizkaiko bidea hartu zuten trumilka, hamar milaka.

Hainbat herritarrek, berriz, itsasora jotzea erabaki zuten muga pasa eta Ipar Euskal Herrira heltzeko.

Irailaren 12ko arratsaldean, ebakuazioari ekin zitzaion.

Pasaiatik azken itsasontziak ebakuatu zituzten. Gehienak Bilbora abiatu ziren, baina batzuk Getaria eta Mutrikun pausatu ziren. Euzkal-Erria, Domayo eta Mourisca izan ziren Pasaiako azken itsasontziak.

Irailaren 13ko goizean, Errenteria Errepublikaren aldeko indarrez hustuta

39

ikustean, Beorlegi koronelaren tropak Donostiara sartu ziren, batere borrokarik gabe. Tercio de Lácar deitutako tertzioa, 25 gizonez osatua, izan zen Mirakruz gainetik behera aurreratzen lehena, Ignacio Ureta buruzagi zutela. Berehala konturatu ziren kaleak erdihutsik zirela, bereziki langileauzoetan. Oria ibarrean gora heldutako Jose Soltxaga teniente-koronelak bat egin zuen haiekin Donostiaren okupazioan. Barrusok egindako kalkulu zorrotzaren arabera, 6.000 izango ziren Donostiara heldutako tropa matxinatuak.

13an, Donostiaren itsas ebakuazioa amaitu zen, eta Askatasunaren Hiribidean tropa kolpistak sartu ahala irten ziren azken itsasontziak, Donostiako ordena mantentzen zuten gudariak ontziratu ondoren.

Donostiako badiatik ere EuzkalErria, Domayo eta Mourisca itsasontziak izan ziren irteten azkenak. Itsas ebakuazio handi horretan, orotara, itsasontzi hauek parte hartu zuten: Torpedero nº 3, gehienean Bizkaiko Defentsa Batzordeak igorritako hogei merkataritza ontzi, bakailao arrantzako bost ontzi, eta beste ehun itsasontzi, arrantzakoak zein aisialdikoak.

Jendez gainezka zihoazen.

BONBARDAKETEN ONDORIOAK Alde frankistak egingo zituen bonbardaketa hauek beldurra zabaltzeko gudu zibila zen bitartean, horren onodrioz euskal herrian finaktuko ziren. Euskal lurraldeak suntsitutak geldituko ziren, hau da, herriak, errepideak…

Bilbon salbuespena egongo zen, izan ere, hondatu zutena berriz egingo zuten eta Eusko Jaurlaritzak industria nagusiak suntzitsea debekatuko zuen.

Bestalde, Euskara eta euskal kulturaren zapalkuntza egongo zen euskara hitz egiteari debekua jarri zutenean.

Kontzertu ekonomikoak deuseztatuko zizkieten Bizkaia eta Gipuzkoari.

Garbiketa soziala eta politikoa egongo zen administrazioan eta irakaskuntzan. Azkenik,

40

errepresioa egongo zen non, erbesteratuak, espetxeratuak, epaiketak, isunak eta fusilamenduak egongo ziren. Nafarroan estimatuko zen errepresioak 3.000 pertsonatik gora hil zituela. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan azterketa zehatzagoa izango zen, eta 20.000 hildako inguru zenbatu zituen ikerketa batek.

Txostenak espetxe frankistetan 1945 arte hildakoen berri ere jasoko zuen, gerraren zuzeneko ondoriotzat eta erailketatzat jotzen ziren kasu horiek. Datu-base bat eratuko zen ezagutarazitako ikerketa horren harira, eta bertan 19.547 fitxa jasoko ziren; 998 emakumeak eta 18.507 gizonak.

Ingelesa

41

42

43

BIBLIOGRAFIA Euskera atala Eskua: GDJ Euskal Herria: Babbel Emakumea lorearekin: Marc Riboud Aulkia: Esanbaki Liburutegia Gerra Zibilean: Guerra en Madrid Tertulia: Eldiario Headphones: Sherry Dibujos Mikrofonoa: NeyMevlevi

Gazte atala Eskua: GDJ Liburua: Sutthestock Liburua2: freepik Liburuak: 123

Ingelesa atala Gernikako koadroa: Marroiak Gernika bonbardaketa: AP

44

Oroimenaren Bilduma Koldo Mitxelena 2.C ko ikasleak Oroimenaren Bilduma

Proiektuaren Sortzaileak WWW.KOLDOMITXELENA.EUS

Gazte Euskera Ingelesa Historia Informatika