21.03.’26
experience classical concerts by Brussels’ artists, in the heart of the city.
I SOLISTI
RADIO LOMAX
ALEXEY BOTVINOV
BL!NDMAN [HYBRID] x ZWERM
MARJOLIJN DIJKMAN
BELGIAN NATIONAL
ORCHESTRA
VITJA PAUWELS
MARGARET HERMANT & many more
info & tickets klarafestival.be /muziekberg
Op 22 maart 2016 gebeurde het ongrijpbare. Brussel werd door een dubbele aanslag getroffen, de dodelijkste in de geschiedenis van België. Nee, die aanslagen kwamen niet als een verrassing. De voortekenen waren onmiskenbaar: de radicalisering was bekend, de dreiging van terugkerende IS-strijders was er al enkele jaren, er waren enkele maanden eerder de aanslagen in Parijs met een directe link naar Molenbeek. De aanslagen brachten twee diepe scheuren in onze samenleving. In tegenstelling tot 9/11, dat de VS vijftien jaar eerder een trauma zou bezorgen, ging het om eigen jongens: die in Molenbeek waren opgegroeid en er schoolliepen. Het Zerkani-netwerk was op en top Brussels – Khalid Zerkani was een spilfiguur in een Brussels netwerk van Syriëronselaars. Het jihadisme was plots deel van Brussel geworden, al had schrijfster Hind Fraihi daar al jaren eerder voor gewaarschuwd.
Daarnaast bleek al snel dat de Belgische overheid gefaald had. Hoewel Salah Abdeslam kort ervoor was opgepakt voor zijn aandeel in de aanslagen in Parijs, konden de Belgische veiligheidsdiensten de aanslagen in Zaventem en Maalbeek niet verijdelen. Meer nog: enkele dagen later bleek dat een van de zelfmoordterroristen, Ibrahim El Bakraoui, niet lang ervoor door Turkije geseind was, maar gewoon naar ons land was kunnen reizen, en zijn gang kon gaan.
kinderen. Hij noemde zich, ondanks de beproeving, een grotere jihadist dan de ergste IS-strijder, namelijk een ‘jihadist van de liefde’.
El Bachiri en vele anderen, zouden een belangrijke rol spelen in de traumaverwerking in de stad, en het, zo goed als mogelijk, lijmen van de scherven die het moslimfundamentalisme had veroorzaakt. Daar speelde het Beursplein een belangrijke rol in, als pop-upmemoriaal, waar iedereen weken na de aanslagen zijn boodschap kwijt kon, en waar behalve het formuleren van een wezenlijke angst, ook de blik op de toekomst werd gericht, met vooral een oproep tot verbinding.
Tien jaar na de aanslagen blijft de boodschap om alert te blijven. Het moslimfundamentalisme is niet weg uit de Brusselse wijken. OCAD blijft waarschuwen voor radicalisering. En vandaag is er met de oorlog in het MiddenOosten een nieuwe imminente dreiging die opnieuw de vlam in de pan kan doen slaan.
“De aanslagen brachten diepe scheuren in de samenleving”
En, hoewel er na de aanslagen een enorme veerkracht is getoond, met zelfs even een nieuw samenhorigheidsgevoel onder Brusselaars, hebben de aanslagen een diepe kloof geslagen tussen Brussel en de rest van het land. Waar Molenbeek voor velen nog altijd een hellhole is, waarvan Vooruitvoorzitter Conner Rousseau het niet kon laten om te verklaren dat hij er zich niet thuis voelde.
Het zijn hardnekkige gedachten die tien jaar later moeilijk weg te krijgen zijn.
Het was tweemaal een harde realitycheck, voor het toenmalige samenlevingsmodel én voor het functioneren van justitie.
De tijd vervaagt snel, en veel mensen gingen weer door met hun eigen leven. Ook de slachtoffers en de nabestaanden moesten de draad weer opnemen. Sommigen vonden kracht in een pleidooi voor een nieuwe harmonie in de samenleving, met als exceptioneel voorbeeld Mohamed El Bachiri, zelf Molenbekenaar en MIVB-metrobestuurder. Hij verloor zijn vrouw Loubna in de aanslagen en bleef achter met zijn
Toch is er één troost. In 2016 zond een IS een gewelddadige boodschap naar het Westen, met als bedoeling een islamitische onvrije samenleving te promoten als tegenbeeld van de liberale democratie, of tenminste de polarisering hierover aan te wakkeren. Daarvan is niets in huis gekomen. Integendeel. Terrorisme is alleen maar terreur gebleken, bruut geweld en de stad ging al snel weer over tot de orde van de dag. Dat is de veerkracht die de Brusselaar heeft getoond, en die we vandaag, tien jaar later, moeten koesteren.
Steven Van Garsse Senior politiek analist
In het edito fileert de redactie de Brusselse actualiteit.
Lees meer: Het hele dossier over de aanslagen van 22 maart 2016 p.6-32
• Cruise op de Nijl aan boord van een luxueus 5-*****-schip
• Het Groot Egyptisch museum in Caïro, het Museum van de Egyptische Beschaving en de piramides van Gizeh
• Exclusieve excursie naar de imposante tempels van Abu Simbel, Karnak, Kom Ombo en Philae
• Geen zorgen en een prachtige setting
• Nederlandstalige begeleiding
• Pakketprijs van België tot België
• Volpension en dranken inbegrepen tijdens de maaltijden aan boord
De Hansa Spirit 5*, in 2023 volledig gerenoveerd, is één van de grootste schepen op de Nijl. Het schip is de ideale manier om de oevers van de Nijl en de getuigenissen van de duizenden jaren oude beschaving in alle comfort ontdekken.
Mohamed El Bachiri verloor zijn vrouw Loubna bij de aanslagen:
“Ik wil niet voor altijd vastzitten in een permanente status van slachtoffer”
ExtraBRUZZ24
KijknaardeextraBRUZZ 24 naar aanleiding van deherdenking van deaanslagen van 22maart2016in BrusselsAirportenmetrostation Maalbeek.
Zondag 22 maart om 12.30 uur
22maart2016
Tienjaarnadeaanslagenop ZaventemenMaalbeekbliktBRUZZ terugopdeimpactennasleep van 22maart.
Meer in ons dossier op BRUZZ.be/aanslagen2016
41
De virtuoze pianiste Yuja Wang heeft lak aan de snobistische voorschriften van de klassieke muziekwereld
03Vooraan Deveerkracht van Brussel
06Essay HoeBrussel veranderdenadeaanslagen
10Inbeeld
14Reacties ’Ikwistniet of mijnouders nogleefden’
16 Molenbeeksejongeren ‘Ikschaam mijniet dat ik van Molenbeekben’
22Nabestaande MohamedEl Bachiri:‘Momentenzoals Moederdagzijnnogaltijd ondraaglijk’
24Gedenktekens Demonumenten diedeherinneringaan22maart 2016levendmoetenhouden
28Sporenzoeker DieterCrauwels: ‘Deheletijdrinkeldengsm’s: van mensendieslachtoffers probeerden te bereiken’
30Analyse Hoewaarschijnlijkiseen nieuweaanslaginBrussel?
32 Brusselsemuziekscene ’Iemand moestdeschoonheid van Brussel loven’
44Hang-out Zahra 46Puzzelpagina
36Shoptips
37 Eat &Drink 3xIraanserestaurants
38Uittips
39Kleinonderhoud AliceSinephro 40Uittips
41 Uitgelicht YujaWangbrengtrock’n-rollnaardeklassiekemuziek
43Inzichten Liesa Van derAa
BRUZZ Flageyplein 18, 1050 Brussel, 02-650.10.65 ABONNEMENTEN Josiane De Troyer (abo@bruzz.be), 02-650.10.80 Gratis in Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Rest van België: 29 euro per jaar; IBAN: BE98 3631 6044 3393 van Vlaams Brusselse Media vzw, een abonnement binnen Europa kost 119 euro per jaar, buiten Europa 139 euro per jaar OPLAGE 50.000 exemplaren ADVERTEREN? Angela Mngongo 02-650.10.81 angela.mngongo@brusselmedia.be DISTRIBUTIE Ute Otten, 02-650.10.63, ute.otten@bruzz.be KLACHTEN? klachten@bruzz.be - www.bruzz.be/klachten ALGEMENE DIRECTIE Johan Goossens ALGEMEEN HOOFDREDACTEUR Klaus Van Isacker COÖRDINATOR MAGAZINE Maarten Goethals ART DIRECTOR Heleen Rodiers VORMGEVING Maud Declerck EINDREDACTIE Karen De Becker WERKTEN MEE AAN DIT NUMMER Eva Christiaens, Kris Hendrickx, Bettina Hubo, Steven Van Garsse, Tom Zonderman (redacteurs); Michaël Bellon, Jasper Croonen, Andy Furniere, Tom Peeters, Niels Ruëll, Maria Saldi, Matisse Van der Haegen, Marie Van Loon, Benthe Vermeulen (medewerkers) FOTOGRAFIE & ILLUSTRATIE Bart Dewaele, Tiene Carlier, Kim Duchateau, Delphine Frantzen, Ivan Put, Saskia Vanderstichele, Emiel Viellefont VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Johan Goossens, Flageyplein 18, 1050 Elsene. BRUZZ is een uitgave
Tien jaar later blijft het stigma voelbaar
Een stigma voor Molenbeek, gewenning aan soldaten op straat, maar ook
Brusselse inwoners die soms dichter naar elkaar toegroeiden. Het is niet altijd even zichtbaar, maar de aanslagen legden Brussel in een nieuwe plooi.
“Ik merk dat Molenbeekse ouders vandaag dichter bij hun kinderen staan.”
door Kris Hendrickx Illustraties Delphine Frantzen
Ik heb familie in West-Vlaanderen die er niet aan denkt om naar het ‘gevaarlijke’ Molenbeek te komen. En zelfs mijn eigen kinderen vermelden liever niet in welke gemeente ze wonen. Kun je je dan voorstellen hoe dat voor moslims uit Molenbeek moet zijn?” Aan het woord is Noël Salazar, Molenbekenaar en professor sociale en culturele antropologie aan de KU Leuven. De anekdotes uit zijn leven illustreren iets dat ook elders steeds weer te horen valt: ja, de impact van de aanslagen, van 22 maart 2016, is tien jaar later nog altijd reëel. En als er een plek is waar die effecten het tastbaarst zijn, dan wel Molenbeek. “Als ik naar het ziekenhuis ga en ik zeg dat ik uit Molenbeek kom, kijkt het personeel nog altijd vreemd op”, merkt ook de Molenbeekse
Yousra (*), “zeker in combinatie met mijn naam en hoofddoek.”
Toen BRUZZ mensen belde met de vraag of de aanslagen de stad fundamenteel veranderd hebben, volgde vaak een lange denkpauze, soms vergezeld van een diepe zucht. Evident is het niet, de vinger leggen op wat nu precies een gevolg is van de aanslagen en welke van die duizenden andere factoren de evolutie van Brussel de afgelopen tien jaar hebben gestuurd.
Met name de covidperiode liet voor de meeste stadsbewoners een nog diepere stempel na. “De coronaperiode lijkt de herinnering aan de aanslagen deels te hebben uitgewist”, zegt Olivier Klein, professor sociale psychologie (ULB). “Covid verplichtte ons om ons eigen leven in de stad te herdefiniëren”, beaamt sociaal
geograaf Eric Corijn (VUB). “Dat is nog van een andere orde dan de aanslagen. Het gebrek aan publieke en groene ruimte werd plots heel duidelijk.”
Angst om te negeren
Het neemt niet weg dat de impact van de aanslagen vandaag nog reëel is. Denk aan de kwestie van de militairen in het stadsbeeld. Minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) wil die zo snel mogelijk opnieuw in de metrostations laten patrouilleren. Dat ze er nog niet rondlopen, heeft weinig met weerstand of maatschappelijk debat te maken, maar alles met politieke discussies binnen de regering – CD&V koppelt dat dossier aan extra middelen voor het gevangeniswezen. “Die aanvaarding was wellicht niet zo makkelijk geweest zonder
de aanslagen”, denkt Corijn. “Er is vandaag meer begrip voor een puur veiligheidsdiscours. In die zin kan je de doorbraak van de MR in Brussel misschien zelfs linken aan de aanslagen.”
Voor de betrokken veiligheidsdiensten zijn de gevolgen vandaag overduidelijk. “In 2015 en 2016 verdronken we in de informatie, maar niemand durfde maar een flard info te negeren. Het hele systeem blokkeerde daardoor”, herinnert Brussels procureurgeneraal Frédéric Van Leeuw zich. Ten tijde van de aanslagen stond Van Leeuw aan het hoofd van het federaal parket, dat het onderzoek leidde. “Vandaag is het beheer van die informatie veel beter, nieuwe info wordt gekruist door verschillende diensten, waarna de juiste instantie ermee aan de slag gaat.”
Dat het systeem werkt, kon Olivier Slosse, korpschef van de zone Noord, vaststellen. “Bij een crisis, zoals de aanslag op de Zweedse supporters, in oktober 2023, zie je een heleboel reflexen die de politiezones overstijgen.” Het zijn mechanismen waar een buitenstaander niet per se veel van merkt, weet de korpschef. Wat vandaag wél zichtbaarder is, zijn de obstakels in de openbare ruimte, valt verschillende waarnemers op: betonblokken, combi’s, als bloembakken vermomde wegversperringen … De Brusselaar leerde ermee leven.
Allergie voor de pers
Als de aanslagen één blijvend gevolg hadden, dan wel dat de veranderde kijk op Molenbeek en bij uitbreiding Brussel, tot aan de andere zijde van de wereld. Denk maar aan Trumps ‘hellhole’-uitspraak uit 2016. “Als ik vandaag in Finland of Cyprus zeg dat ik uit Molenbeek kom, leggen mensen nog steeds de link met terreur”, merkt Fatima Zibouh op, politicologe en voortrekker van Molenbeek for Brussel 2030. “Voor de inwoners is die stigmatisering door de internationale pers een blijvende wonde.”
Aan die periode hielden veel Molenbekenaars een regelrechte allergie voor de pers
“De voedingsbodem voor terreur is er vandaag. De armoede en ongelijkheid zijn groot en zullen met de Arizona-maatregelen nog groeien”
Salim Haouach
Artistiek directeur
Ras El Hanout
over, merkt ook Bachir M’Rabet, coördinator van jeugdorganisatie Foyer des jeunes in de kanaalgemeente. “Na de aanslagen van Parijs stond het Gemeenteplein niet enkel vol met satellietwagens, de journalisten renden overal achter de inwoners en hun kinderen aan, om vervolgens reportages te maken die heel erg à charge waren.”
De ene kijk op Molenbeek is daarbij de andere niet. “Met ons toneelstuk Qui cherche, die vindt over Brusselse jongeren die vaak uit Molenbeek komen, zijn we ook door Vlaanderen gereisd”, vertelt Salim Haouach, artistiek directeur van gezelschap Ras El Hanout. “Tijdens de debatten nadien vertelden mensen wel vaker dat ze nooit een voet in Molenbeek zouden zetten. Buiten Brussel leven de clichés over moslims en Molenbeek veel meer dan in de stad.” Het is een verschil dat ook Eric Corijn opvalt. “Er is een opmerkelijke scheidslijn tussen stad- en voorstadbewoners. En dat beeld van het gevaarlijke Brussel dat voorstadbewoners er met de paplepel in krijgen, komt vaak terug in de nationale media.”
Dansende moslims
Toch spelen die verschillende perspectieven evengoed binnen de gemeente, zegt Bachir M’Rabet van Foyer. “Je hebt de mensen die weg uit Molenbeek wilden zodra ze konden, terwijl anderen net te allen prijze wilden bewijzen wat wél mogelijk is.”Dat de daders toesloegen in naam van de islam, plaatste de Belgische moslimgemeenschap aanvan-
“De doorbraak van MR in Brussel, en de focus op veiligheid, valt misschien wel te linken aan de aanslagen”
Eric Corijn Sociaal geograaf (VUB)
kelijk in het verdomhoekje. Federaal minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon (N-VA) beweerde zelfs dat “een significant deel [van de moslimgemeenschap] danste naar aanleiding van de aanslagen”, een uitspraak waar nooit bewijs voor kwam, maar die wel diep sneed.
Toch raakte de Brusselse moslimgemeenschap niet echt geïsoleerd in de jaren na de bommen. “Vlak na de aanslagen dacht ik: ‘Dit wordt een echte breuk of een impuls naar meer eenheid’”, herinnert de geboren optimiste Fatima Zibouh zich. “Het is eerder het tweede geworden en dat was niet toevallig. Brusselaars van allerlei achtergronden hebben zich verenigd, onder meer voor de ‘mars tegen haat en angst’ een maand na de aanslagen, met tienduizend deelnemers.”
“Het Beursplein werd in die periode een organische gedenkplaats, het echte emotionele hart van de stad”, zegt Zibouh. “De aanvallen hebben de Brusselse identiteit die eerste jaren toch vooral versterkt, daarna is dat wat weggedeemsterd. Met het culturele hoofdstadproject willen we daarop verder bouwen, ook zonder de titel. Brussel heeft echt nood aan projecten die samenbrengen.”
De herdenkingen zijn Eric Corijn eveneens bijgebleven. “De stadbewoners uit de migratie hebben zich er vooral als Brussels gemanifesteerd in plaats van als communautair of moslim. Oud-Molenbeek is altijd al wat in zichzelf gekeerd, maar na de aanslagen opende dat stadsdeel zich en trokken de bewoners letterlijk het kanaal over naar de Beurs.”
Ronselsen via Playstation
België is gelukkig Frankrijk niet, merkt procureur-generaal Frédéric Van Leeuw op. “Frankrijk is na de aanslagen van Parijs heel erg gepolariseerd, er zijn veel meer aanvallen geweest dan hier na 2015 en 2016. Onze zuiderburen hebben bij wijze van spreken het proces van de islam gemaakt, terwijl België in de eerste plaats de daders voor hun verantwoordelijkheid heeft gesteld.”
Binnen de moslimgemeenschap groeide tegelijk het besef dat het gevaar niet per se op de verguisde straat ligt. “Tien jaar geleden vielen ouders van radicaliserende jongeren vaak uit de lucht”, zegt Bachir M’Rabet van Foyer des Jeunes. “Ze waren blij dat hun zoon niet meer op straat rondhing, en toen bleek die isolatie voor de computer net het probleem. Heel wat van de jongeren die wij begeleidden, zijn zelf al eens benaderd, meestal via hun Playstation. Ronselaars namen maanden de tijd om eerst samen met hen te spelen en het vertrouwen op te bouwen.”
Vandaag is de aandacht voor computeren smartphonegebruik gegroeid. “De jongeren van toen zijn de ouders van vandaag”, merkt M’Rabet op. “Ik zie in het algemeen dat die dichter bij hun kinderen staan. Ze begeleiden hen naar school, naar activiteiten en willen weten wat ze online doen. Ook moskeeën zijn trouwens erg waakzaam geworden voor signalen van radicalisering.”
Ook oud-burgemeester van Molenbeek Françoise Schepmans (MR) ziet die verhoogde alertheid. “Pas na de aanslagen groeide het besef dat er een zekere lais-
ser-aller was, die tot radicalisering heeft geleid. Samen met de grote bevolkingsconcentratie uit een gemeenschap en sociaal milieu was dat een risicofactor. Die concentratie is er trouwens nog altijd.” Schepmans verruilde haar Molenbeek, waar ze onveiligheid en een gebrek aan sociale cohesie ervoer, ondertussen voor Ukkel.
Alarmbel onderwijs
Het klopt: er is een impuls naar meer cohesie geweest, daar zijn velen het over eens, maar evengoed zien verschillende waarnemers hoe veel stadsbewoners vandaag ploeteren.
“Als er één alarmbel is, dan is het wel onderwijs”, vindt sociaal antropoloog Noël Salazar. “Brussel heeft niet alleen schoolplaatsen nodig, maar ook opgeleide leerkrachten. Zoals we nu bezig zijn, creëren we de problemen van de toekomst. Ook dat leerkrachtentekort kun je waarschijnlijk linken aan de aanslagen. Het is een van de redenen die mensen van buiten Brussel weggehouden heeft van jobs in bijvoorbeeld Molenbeek.”
De bedenking van de professor komt op verschillende manieren terug. “De voedings-
bodem voor terreur is er vandaag wél”, stelt Salim Haouach vast. “De armoede en ongelijkheid zijn groot en zullen met de Arizona-maatregelen nog groeien, de lokroep van de drugscriminaliteit is groot. Jongeren kiezen ervoor om voor 200 euro per dag op uitkijk te staan aan een dealpunt. Een maatschappij moet die jongeren toch iets veel aantrekkelijkers kunnen voorstellen?”
Procureur-generaal Van Leeuw zit op dezelfde golflengte. “Wat we met onze jeugd doen, is een echte vraag. Hoe kunnen we hun projecten aanbieden die ze zinvol vinden? Willen we de zwaksten eigenlijk ondersteunen? Als we daarvoor kiezen, dan doen we meteen ook iets aan de terreurdreiging en het drugsgeweld. Straffen zonder een perspectief te geven is daarbij geen oplossing. Zeshonderd dagen dralen om een regering te vormen trouwens ook niet. Als magistraat ben ik een soort brandweerman, maar de grotere uitdaging is dat het gras helemaal niet meer gaat branden. Daarin ligt onze belangrijkste taak: ernaar streven dat het gras van de maatschappij minder dorst heeft.”
(*) Naam bekend bij de redactie
Schietpartij in de Driesstraat in Vorst op 15 maart 2016 waarbij Salah Abdeslam kan ontsnappen
22 maart 2016
Het OCAD trekt het dreigingsniveau voor het hele land op naar niveau 4.
De dag van de aanslagen minuut per minuut 09:30 10:35 08:00 09:11
De MIVB sluit alle metrostations. Een half uur later gaat ook het bus-, tram- en treinverkeer plat. Alle autotunnels gaan dicht.
08:00 09:00 10:00
Twee explosies in de grote vertrekhal van de luchthaven van Zaventem: één aan de incheckbalie van Brussels Airlines en één aan desk nummer 8. 09:08
Ontploffing in het metrostation Maalbeek in een metrovoertuig op perron 1 richting Kunst-Wet. Alle metrostations in Brussel worden ontruimd.
Brussel gaat in volledige lockdown. Iedereen wordt verzocht binnen te blijven. Heel wat dag- en avondevenementen worden afgelast.
Er wordt een verdacht pakket gevonden aan de Zuidertoren. Die wordt ontruimd. Later volgen gecontroleerde explosies door DOVO, onder meer aan de rijkswachtkazernes in Etterbeek.
Vijftien grote ziekenhuizen in Brussel, Vlaams-Brabant, Limburg en Antwerpen vangen slachtoffers op. Ze roepen extra dokters op. Er zijn voldoende bedden voorhanden.
Hulpverleners voor het beschadigd luchthavegebouw in Zaventem
Taxichauffeurs bieden aan om gratis te rijden vanuit Zaventem en in Brussel.
Volgens professor Marc Decraemer van het UZ Gasthuisberg in Leuven hebben de terroristen spijkerbommen gebruikt, net als bij de aanslagen in Parijs.
Vervoersmaatschappij De Lijn laat al haar bussen rechtsomkeer maken aan de grens met Brussel.
Op het Beursplein zoeken honderden mensen steun bij elkaar na de aanslagen in Zaventem en Brussel. Er worden kaarsen aangestoken, bloemen neergelegd en met stoepkrijt boodschappen op de grond geschreven
De politie ontdekt een niet ontplofte bommengordel op de luchthaven van Zaventem.
Bomalarm in het Sint-Pietersziekenhuis.
Op het Beursplein worden spontaan vredesboodschappen geschreven. Er komen steunbetuigingen vanuit de hele wereld.
Minister-president Rudi Vervoort (PS) en burgemeester Yvan Mayeur (PS) houden een persconferentie. Vervoort zegt dat een lockdown niet nodig is, omdat er extra soldaten op komst zijn.
De Belgische regering kondigt drie dagen van nationale rouw af.
De politie geeft camerabeelden vrij van de verdachten van de aanslag in de luchthaven. Er zijn twee zelfmoordterroristen bij, een derde is op de vlucht.
Een tekening van Salah Adeslam tijdens het proces
Het crisiscentrum geeft een voorlopige balans: op Brussels Airport in Zaventem vallen 10 doden en 100 gewonden. In Maalbeek vallen 20 doden en 130 gewonden.
Het treinverkeer herneemt in de grote stations. De andere blijven gesloten. Ook het busverkeer van De Lijn en TEC komt weer op gang, net als een gedeelte van het MIVB-netwerk.
Dreigingsniveau 4 blijft. De lockdown wordt opgeheven.
De aanslagen worden officieel opgeëist door IS.
De politie houdt huiszoekingen in Schaarbeek. Er worden op één plek een IS-vlag en een spijkerbom gevonden.
BRUZZ vroeg in aanloop naar de tiende herdenking van de aanslagen aan zijn lezers hoe zij die die fatale dinsdag, in 2016, hebben beleefd. Een selectie van de online verzamelde reacties. “Ik zat op school en wist niet of mijn ouders nog leefden.”
Hellinckx Ontsnapt aan de aanslagen
Als gids op de toenmalige expo 14-18 in het Legermuseum nam ik wekelijks twee à drie keer de metrolijnen 1 en 5 vanuit het Weststation naar Merode. Telkens rond het tijdstip van negen uur. Uitgerekend op die bewuste dinsdag moest ik niet gidsen; ik ben dus mogelijk aan het ergste ontsnapt.
Candy Crush
We hadden sportles op school. We mochten vrij spelen, wat we vreemd vonden, de volwassenen leken onrustig. Na Parijs wisten we dat er iets zat aan te komen. Toen het effectief gebeurde, voelde ik vooral teleurstelling: hoe zal er nu wel niet naar het ‘gevaarlijke’ Brussel worden gekeken? Wat zal dit betekenen voor de moslims in België? Een week later zaten ik en mijn vrienden weer op de metro. We reden langzaam door gesloten stations: de lichten waren uit, er was niemand, enkel de reclameborden flitsten verder. Al die plekken die ons zo bekend leken, gelinkt aan verjaardagsfeestjes, woon- adressen van andere kinderen, het zwembad ... Nu was alles bevreemdend. Een kartonnen doos of een onbemande rugzak werden in die dagen altijd geopend, de argwaan heerste. Wat de zaken dan weer in perspectief bracht, waren de Candy Crush-spelende militairen. Hun verveling stelde mij gerust.
Elin Kerckhoven
Plafond in brand
Ik was in de luchthaven van Zaventem op het moment dat de bommen afgingen en het plafond in brand vloog. De geur, de rook, de stilte, het gekrijs, de wazige blikken … Ik weiger echter cynisch te worden of angstig naar de samenleving te kijken. Ik wil elke dag het positieve blijven zien. Sinds de aanslagen probeer ik veel bewuster in het leven te staan en dankbaar te zijn dat ik er nog mag zijn.
Na de aanslagen verhuisd
Charlotte Backx
Die bewuste ochtend nam ik de metro op de route langs de aanslagen. Ik ging altijd erg vroeg naar het bedrijf waar ik toen werkte, zodat ik in de namiddag voor mezelf kon werken. Dat bleek een geluk te zijn. Later bleek dat ik in de straat waarlangs Salah Abdeslam ‘s nachts vluchtte, woonde. Je ondergaat dat en je doet verder. Toch moet ik bekennen dat het een grotere impact heeft dan ik eerst durfde toe te geven. Ik verhuisde naar het rustigere Oostende, omdat de big city-vibe voor een lange tijd een zekere angst met zich meebracht. Ik moet bekennen dat ik sindsdien alleen maar een grotere atheïst ben geworden.
Seppe Van den Berghe
Foto’s van krijttekeningen, briefjes en stickers aan de Beurs, in de nadagen van de aanslagen. Digitaal opgeslagen door het Archief van Brussel.
Gezelschapspelletjes gespeeld
Ik was bij een klant, toen ik hoorde over Zaventem. Mijn twee dochters waren in Brussel. De jongste was snel gelokaliseerd, de oudste liet pas uren later weten waar ze was. Tegen de middag waren beiden thuis; we hebben toen gezelschapspelletjes gespeeld en het nieuws niet meer aangezet. Ik heb niet gepanikeerd, maar de adrenaline gierde nog twee dagen na in mijn lijf.
Tom Pintens
‘Ik was metrobestuurder’
Tien jaar na de aanslagen van 22 maart 2016 blijven de beelden van de aanslag in metrostation Maalbeek door het hoofd van metrobestuurder Christian Delhasse spoken.
Daders nooit vergeven
Ik was toen 10 jaar oud. Onze leerkrachten hadden een dagje ingepland om naar het theater te gaan. Wij kregen het nieuws vrij snel. Ik en mijn klasgenoten wisten niet wat te doen of zeggen – we snapten niet hoe extreem de situatie was. We bleven gewoon in de klas en mochten spelletjes spelen. Het was een laatste poging van de leerkrachten om ons af te leiden. Tijdens de dag kwamen ouders hun kinderen ophalen. Iedereen was in een constante staat van paniek. Brussel veranderde die dag. Ik was misschien nog te jong toen, maar zoiets blijft je bij. De daders hebben onze stad zoveel pijn gedaan. Ik zal het ze nooit vergeven.
Shooter-oefening in de klas
Fiya
Zo leeft de man in afzondering, vertelt hij aan persagentschap Belga. Hij probeert zo weinig mogelijk het huis te verlaten en vermijdt zo veel mogelijk contact. “Hier is mijn veiligheidszone.” Als hij boodschappen gaat doen, doet hij dat steevast op momenten wanneer er minder volk is. “Ik heb geen vertrouwen meer in mensen. Ik verkies dieren.” Elke dag denkt de man die de metro bestuurde waarin een zelfmoordterrorist zichzelf opblies aan de aanslag. “De beelden keren terug, ook de geuren.”
De nachten zijn het moeilijkst. Het duurt soms uren eer hij in slaapt valt en hij wordt vaak wakker.
Dertien minuten
Het was vooral een trieste periode waarin duidelijk werd hoe dichtbij het gevaar was. De legermannen op straat maakten het nog serieuzer, maar maakten me niet bang. Ik herinner me nog goed dat we een snelcursus kregen: ‘Wat moet je doen als er een shooter in de klas komt.’ We hebben zelfs een oefening gedaan waarbij we allemaal onder de tafels gingen liggen.
Gina Burgelman Ik was op school, niemand had echt door wat er gebeurde omdat we geen gsm’s hadden.
Bang voor mijn papa
Ik zat in het zesde leerjaar. Ik was heel bang, ik wist dat mijn vader vaak de metro nam, dus ik was bang voor zijn leven. Er verschenen militairen aan de school. Dat heeft toch een impact gehad en zorgt dat ik anders omga met mijn geliefden als ik ergens naartoe ga.
Clara Sels
Toevallig op controle
In principe nam ik de metro op het uur van de aanslagen, maar aangezien ik geopereerd was geweest, moest ik op controle. De lijnen waren overbelast en mijn moeder had mij trachten te bereiken, gelukkig was ik thuis. Mijn collega had de ontploffing gehoord, want zij zat in het metrostel dat net achter het getroffen toestel reed.
Alicia
Mijn zus en ik kwamen een paar minuten na de aanslag met de trein aan op Brussels Airport. We werden onmiddellijk naar buiten geleid en bleven met vele anderen, onwetend, uren staan op een parking van de luchthaven. Als start van onze pensionering zouden we naar Rome vliegen. We zijn nooit meer gegaan. We hebben nooit meer het vliegtuig genomen. Begin pensioen Linda Vanbelleghem
Die dag in maart 2016 hielp hij in de duisternis en het stof met de evacuatie van passagiers en probeerde hij de gewonden te helpen in de getroffen wagons. Dertien ondergrondse minuten die voor altijd in zijn geheugen gegrift staan.
Een van de beelden die hem het meest schokten, was dat van een gewonde vrouw die in het metrostel wanhopig haar kind riep. “Ze zocht haar baby.” Een agent vond uiteindelijk het kind terug.
Zestien mensen lieten het leven in de metro. Sindsdien heeft de voormalige MIVB-medewerker een groot schuldgevoel. “Een metrobestuurder is verantwoordelijk voor zijn voertuig en de mensen aan boord”, legt hij uit. “Die mensen namen gewoon de metro naar het werk of de universiteit .... Ik vind het heel erg voor al die families.”
Na de aanslag ging hij meteen opnieuw aan de slag. Het voelde voor hem aan als passagiers naar “het slachthuis vervoeren”. Zijn vrouw was toen zwaar ziek en kreeg palliatieve zorgen. “Ik had niet echt een keuze. Ik had het geld nodig.” Maar de jaren nadien werd hij zeer ongelukkig. Volgens hem zijn de administratieve lasten en procedures voor een schadevergoeding zeer afmattend. “Je moet bijna bedelen voor datgene waar je recht op hebt.”
Tien jaar na de feiten heeft Delhasse de pagina nog niet kunnen omslaan. “Het gaat niet weg. Het blijft in mijn hoofd gegrift. Alles zit er nog, alsof het gisteren was.”
Jongeren uit ‘terroristengemeente’ zijn negatieve framing beu
Donald Trump noemde Molenbeek een hellhole en Conner Rousseau voelt er zich niet in België. Tijd om tien jaar na 22 maart 2016 vijf jonge Molenbekenaars zelf te laten vertellen hoe het was om op te groeien met de wantrouwende ogen van de wereld op zich gericht. Dat doen ze liefst voor de laatste keer. “Het belangrijkste is om je er niet voor te schamen dat je van hier bent.”
door Maria Saldi foto Tiene Carlier
Dat de aanslagen in Maalbeek en Zaventem tien jaar geleden zijn, zullen de jeugdwerkers in Molenbeek geweten hebben. BRUZZ blijkt niet het enige medium te zijn dat wil weten hoe het met de Molenbeekse jeugd is gesteld, tien jaar na de aanslagen in Zaventem en Maalbeek. “De VRT is al langsgekomen, straks komt de RTBF, en vanavond Le Soir. Daarna is het genoeg geweest”, vertelt jeugdwerkcoördinator Bachir M’Rabet in zijn kantoor bij Foyer vzw. “Zelfs een Japanse krant wil een reportage maken over Molenbeek. Het is vermoeiend om telkens dezelfde vragen te krijgen. Een journalist vroeg aan mijn collega of er zich nog ergens terroristen in Molenbeek schuilhouden. Dat iemand zoiets maar durft te vragen, vind ik hallucinant.”
Een van de animatrices bij Foyer, Ihsane Ben Moussa, woont al heel haar leven in Molenbeek. Op de dag van de aanslagen in Zaventem en in het metrostation van Maalbeek was ze veertien. “Mijn eerste vraag meteen na het nieuws over de aanslagen was of ik iemand van de slachtoffers kende. Dat sommige daders een link met Molenbeek hadden, daar schonk ik geen aandacht aan. Ze hadden net zo goed van Elsene of een andere gemeente kunnen komen. Voor mij zijn dat gewoon mensen die een vreselijke daad hebben gepleegd.”
“Door die paar personen werd het imago van iedereen in Molenbeek bezoedeld”, vertelt Ihsane. “Eerlijk gezegd, heb ik zelf weinig discriminatie gemerkt tijdens mijn jeugd en jongvolwassenheid. Mijn leven speelt zich voornamelijk af in Molenbeek, ik zit in mijn bubbel, al hoorde ik mijn ouders weleens zeggen dat ze bang waren voor vooroordelen.”
“Op het moment van de aanslagen was ik nog zo jong dat het niet in me opkwam om daar iets aan te doen. Enkele jaren later wel. Ik wilde mezelf bewijzen en een ander beeld van Molenbeek tonen, al is het jammer dat we ons überhaupt moeten bewijzen. Als Molenbekenaar is dat je verantwoordelijkheid. Het belangrijkste is om je er niet over te schamen dat je van hier bent. Als je toont dat je je schaamt, wordt het ook een schande.”
Vier dagen voor de aanslagen in Brussel, op 18 maart 2016, werd Salah Abdeslam opgepakt in de Vierwindenstraat in Molenbeek. Hij werd toen al vier maanden gezocht voor zijn rol bij de aanslagen in Parijs in november 2015, die hij als enige terrorist overleefde. Hij liet zijn explosie-
vengordel niet ontploffen. Kinderverzorgster Souheila (24) woonde op het moment van zijn aanhouding in een straat die naast die van Abdeslams schuilplaats ligt. “Op die dag was de straat plots afgesloten en was er overal politie. Ik was, net als iedereen rond mij, in paniek, en raakte in die periode maar moeilijk in slaap. Na de aanslagen was ik lange tijd bang om de metro te nemen, mijn moeder moest me elke dag afzetten aan de school. Op de luchthaven van Zaventem durfde ik pas twee jaar later voor het eerst terug te komen.”
Behalve de schrik die ze opliep na de aanslagen was Souheila ook bang om opnieuw naar school te gaan. “Ik dacht dat de leerkrachten raar naar mij en andere moslimleerlingen zouden kijken. Dat bleek gelukkig niet het geval. Leraren drukten ons op het hart dat het niet onze schuld was.
bekenaars die BRUZZ contacteert, terughoudend om een interview te geven over de aanslagen. “Ik wil af van het hokje ‘de Molenbeekse jongere’, dat creëert een wij-zij-denken. Ik wil niet Younes van Molenbeek zijn, ik wil Younes met die muzieksmaak en deze passies zijn. Ik zeg niet dat we moeten stoppen met praten over de aanslagen, dat immense drama moeten we herdenken. Wel moeten we stoppen met doen alsof alle jonge Molenbekenaars, of alle Noord-Afrikaanse jongeren, kans lopen om te radicaliseren. Dat creëert net een defensieve reflex.”
Bang van de buurjongens
“Toen ik de namen las, was ik geschrokken”, vertelt geboren en getogen Molenbekenaar Nabil Fallah (31) over de terroristen die opgroeiden in Molenbeek. “Niet dat ik vrienden was met de Abdeslams, maar ze
“Ik wil af van het hokje ‘de Molenbeekse jongere’, dat creëert een wij-zij-denken”
Younes El Montasser
Oprichter buurtcollectief ‘Ik ben België, je suis la Belgique’
“Jongeren kampen vandaag met andere problemen dan religieuze radicalisering”
Nabil Fallah Jeugdwerker
Thuis en op school voelde ik me veilig, maar op straat was het anders. In de maanden na de aanslagen kreeg ik veel vieze blikken toegeworpen. Eén keer achtervolgde een man me. Hij riep naar me en schold me uit voor terrorist. Ik dacht toen bij mezelf: ‘Ik ben vijftien jaar en ik heb niets gedaan, waarom gebeurt dit?’”
Younes El Montasser (35) herkent dat gevoel en geeft aan dat hij als moslim uit Molenbeek dubbel werd geraakt door de aanslagen. “Eén keer als burger die rouwt om zijn medeburgers, en nog een keer omdat ik gezien werd als verdachte, omdat ik op de daders leek.”
Younes richtte vorig jaar het buurtcollectief ‘Ik ben België, je suis la Belgique’ op om Brusselaars en Vlamingen dichter bij elkaar te brengen. Hij is, zoals veel andere Molen-
woonden een straat verder en ik wist wie ze waren. In de jaren voor de aanslagen merkte ik wel dat sommige jongeren meer in hun geloof gingen staan, maar aan radicaliseren dacht ik niet. Als je naar het nieuws keek, leek het misschien alsof we hier allemaal wisten wat er zat aan te komen, maar niemand van de buurt had zoiets verwacht.”
“Iedereen in Molenbeek reageerde op zijn manier”, zegt Foyer-coördinator Bachir M’Rabet. “Sommige inwoners werden bang van hun buurjongens, sommigen trokken weg uit Molenbeek uit schrik voor het adres op hun cv, anderen werden net heel trots op hun wijk. Wat volgde was collectieve therapie. Organisaties trokken ouders, jongeren en buurtbewoners aan de haren om samen te zitten en te praten met elkaar over dat trauma.”
In de nasleep van de aanslagen ontstonden massaal antiradicaliseringsprojecten in Molenbeek. Ihsane herinnert zich dat ze uitleg over preventie kreeg op school en op de jeugdbeweging. “Ze waarschuwden ons dat we altijd ons eigen onderzoek moeten doen en ons niet mochten laten indoctrineren. Ik had zelf niemand nodig om me te vertellen dat mijn geloof tegenstrijdig is met dat soort daden, maar voor anderen kon het misschien nuttig zijn. Hoe meer er over radicalisering gepraat wordt, hoe meer het uit de taboesfeer wordt gehaald.”
Toen Nabil na zijn studies boekhouden besefte dat zijn hart niet bij cijfers, maar bij jongeren lag, begon hij in 2017 als jeugdwerker te werken. “Officieel had mijn project het doel om te voorkomen dat jongeren radicaliseerden, maar toen al bleek dat jongeren daar helemaal niet meer mee bezig waren. Dat hoofdstuk is hier al lang afgesloten.”
Dat beaamt Olivier Vanderhaegen, tot 2020 preventieambtenaar en radicaliseringsexpert in Molenbeek. Dat er vandaag in Molenbeek amper nog over radicalisering wordt gesproken, is volgens hem het resultaat van een samenspel van factoren. “IS is al jaren verzwakt en voert ook geen pr-campagne meer om ‘vrijheidsstrijders’ te ronselen. De aanslagen in Europa waren een keerpunt. Plots hadden we woorden om het monster te benoemen, en konden we beginnen met jongeren te sensibiliseren. Er lopen geen recruiters meer in de wijken zoals voordien. Als er al radicalisering is, gebeurt het online. We moeten niet alleen waakzaam blijven voor islamistische radicalisering, maar ook voor extreemrechtse en intolerante discours.”
“We zitten nu met een ander soort problematiek dan religieuze radicalisering”, zegt Nabil, nog altijd jeugdwerker in Molenbeek. “Jongeren grijpen steeds makkelijker en op jongere leeftijd naar geweld, en tonen dat zelfs op sociale media. Jeugdorganisaties trokken daarover vijf, zes jaar geleden al aan de alarmbel, terwijl de overheid nog gefocust was op radicalisering. In plaats van achteraf met repressie te reageren, moeten we preventief werken. Een jongere die bijvoorbeeld geen studentenjob vindt en makkelijk in de wereld van drugsgeweld kan vervallen, moet zien welke positieve tijdsbestedingen er bestaan.”
Nabil verhuisde zes jaar geleden vanuit Molenbeek naar Dilbeek om een gezin te stichten. “Eerder toevallig, ik zou gerust weer in Molenbeek kunnen wonen. Ik merk wel dat veel leeftijdsgenoten zijn weggetrokken,
“Dat ik van Molenbeek ben, is een detail. Het maakt deel uit van mijn verhaal, maar niet van mijn persoonlijkheid”
Ihsane Ben Moussa Animatrice bij Foyer
om hun kinderen te laten opgroeien op een plek waar het rustiger is en ze meer kansen krijgen. Toch denk ik dat mijn generatie veel nieuwe kansen heeft gecreëerd die er voor ons niet waren. In jeugdorganisaties kon je vroeger enkel voetballen of basketten en af en toe misschien eens pingpongen. Veel Molenbekenaars van mijn leeftijd zagen hun toekomst als buschauffeur bij de MIVB. Nu nemen we jongeren mee op reis, we laten ze proeven van een breed aanbod. Dat vergroot het toekomstperspectief van de nieuwe generatie.”
“Als veertienjarige hoorde ik dat Molenbeek een uitvalsbasis was voor terroristen, dat wij de slechtste gemeente van Brussel zijn”, vertelt Oussama (24), laatstejaarsstudent opvoeder. “Wie dat zegt, komt hier duidelijk niet vaak. Molenbeek is rijk door
zijn multiculturaliteit: waar je ook vandaan komt, je voelt je thuis. Ik wil ons niet als slachtoffers afschilderen, dat mensen tegen ons zijn, trekken we ons niet te veel aan. Ik denk dat vooral de iets oudere generatie last heeft ondervonden van dat negatieve imago, ik was nog een kind. Het heeft geen zin om in het verleden te blijven leven”
“Er gebeuren mooie dingen in Molenbeek”, sluit Ihsane af met een optimistische noot. “Misschien ook slechte dingen, zoals overal. Dat ik uit Molenbeek kom, definieert me niet als persoon. Ik kan evengoed vijf jaar in Molenbeek wonen en dan verhuizen naar Ganshoren voor een jaar. Ik zit hier nu goed, maar wie weet wat de toekomst brengt. Dat ik van Molenbeek ben, is een detail. Het maakt deel uit van mijn verhaal, maar niet van mijn persoonlijkheid.”
FR/ Le lien entre certains terroristes et Molenbeek a terni l’image de la commune, et surtout celle de ses jeunes. Dix ans plus tard, cinq jeunes Molenbeekois racontent ce que cela a été de grandir sous le regard méfiant du monde. Mais ils préfèrent le faire pour la dernière fois. « Je ne veux pas nous présenter comme des victimes. »
“I
EN/ The link between some terrorists and Molenbeek tarnished the image of the municipality, especially that of its youth. Ten years later, five young people from Molenbeek share what it was like to grow up under the suspicious gaze of the world. But they prefer to tell it for the last time. “I don’t want to portray us as victims.”
EEN UNIEK PODIUMFESTIVAL WAARIN KINDEREN EN JONGEREN ALLE ROLLEN OPNEMEN!
DONDERDAG
ONTDEK HET PROGRAMMA OP VOLTFESTIVAL.BE
INGANG VIA HET BEZOEKERSCENTRUM: IJZERENKRUISSTRAAT 99 IN BRUSSEL ZAAL DE SCHELP VLAAMS PARLEMENT
Aan de vooravond van de 25ste verjaardag van de N-VA trekt Valerie Van Peel door Vlaanderen en Brussel.
Onderweg staat ze stil bij de uitdagingen van onze maatschappij – zonder daarbij een thema uit de weg te gaan – en verduidelijkt ze de oplossingen van de N-VA.
Kom langs en verken samen met Valerie de weg naar welvaart. De toegang is gratis, maar vooraf inschrijven is verplicht.
Meer info en inschrijvingen: n-va.be/agenda/valerie-vlaandert-in-brussel
BRUSSEL 18 – 26 APRIL
Inclusief sofagesprek met Brusselminister Cieltje Van Achter
Mohamed El Bachiri verloor tien jaar geleden zijn vrouw, Loubna Lafquiri, bij de metroaanslag in Maalbeek. Vandaag geeft hij een exclusieve inkijk in zijn geest: “Ik wil niet voor altijd vastzitten in een permanente status van slachtoffer.”
door Benthe Vermeulen foto Bart Dewaele
De koffiemachine in café De Walvis draait overuren op een grijze, doordeweekse dinsdagnamiddag in februari. Buiten staan wagens aan te schuiven bij de Vlaamse Poort. Af en toe passeert een tram om een lading passagiers te lossen.
Mohamed El Bachiri wandelt De Walvis binnen. Hij heeft net zijn auto om de hoek geparkeerd. Sinds zijn grote liefde Loubna Lafquiri op 22 maart 2016 omkwam bij de aanslag in metrostation Maalbeek, vermijdt hij de metro. El Bachiri oogt anders dan op de coverfoto van zijn boek Een jihad van liefde Hij is ouder geworden; hij heeft een volle baard waar grijze haren door groeien. In 2017 schreef hij in Een jihad van liefde, samen met David Van Reybrouck, zijn verdriet van zich af door te pleiten voor verzoening en vrede als antwoord op het onwerkelijke verlies van zijn echtgenote. Met meer dan honderdduizend verkochte exemplaren werd het boek een megasucces, dat tot ver over de landsgrenzen resoneerde. Er volgden vertalingen in het Frans, Duits en Engels, een tweede boek (De odyssee van Mohamed in 2019), twee theatervoorstellingen, bekroningen en tal van uitnodigingen voor evenementen en interviews.
Vandaag, bijna een decennium na die fatale lentedag, ontvangt El Bachiri nog altijd talloze interviewaanvragen nu “de verjaar-
dag” van de aanslagen nadert. “Ik weiger veel, omdat het simpelweg te zwaar is”, legt hij uit. “Telkens opnieuw moeten vertellen hoe die dag was, haalt alles weer naar boven. Ik heb juist de behoefte om niet voor altijd vast te zitten in een permanente status van slachtoffer.” Voor BRUZZ wil hij een uitzondering maken.
Getekend voor het leven
Mohamed El Bachiri bestelt een flesje plat water dat hij voorlopig onaangeroerd laat; het is immers ramadan en de avond is nog niet gevallen. Hoe zou hij zichzelf vandaag beschrijven? “Ik ben een man die getekend is door het leven, iemand die vecht tegen de schaduwen van een trauma. Soms heb ik periodes van depressie; soms scherm ik mezelf af om me tegen die herinneringen te beschermen, maar de jihad van de liefde houdt mij overeind. Het laat mij toe om te blijven geloven in het positieve en het menselijke.”
Op 22 maart 2016 sliep El Bachiri uit. Zijn echtgenote Loubna was die dag met de metro onderweg naar haar werk als sportlerares. El Bachiri, die toen werkte als metrochauffeur, werd gewekt door een sms van een bezorgde vriendin die vroeg of alles oké was: er had een explosie plaatsgevonden in station Maalbeek. Toen hij zag dat de
telefoon van zijn vrouw om 9.10 uur de verbinding had verloren, wist hij onmiddellijk dat het ondenkbare was gebeurd.
Ondanks de wrede wijze waarop de moeder van zijn drie kinderen uit hun leven werd gerukt, predikte El Bachiri na de aanslagen menselijkheid en empathie. Geen religieus dogmatisme, geen demonisering. Sinds 2016 is de wereld echter ingrijpend veranderd: de mondiale orde staat op losse schroeven en polarisatie voert de boventoon. Dat erkent ook El Bachiri: “Het drama van de huidige politieke polarisatie is dat de islam en het moslim-zijn steeds vaker worden gebruikt om mensen tegen elkaar op te zetten. Voor sommigen is de islam een monolithisch probleem. Dat is geen dialoog, dat is een vonnis.”
Waar komt die polarisatie vandaan? Waarom gedijt ze zo goed? Volgens El Bachiri kan het gereduceerd worden tot de angst die ieder voelt in onzekere tijden: “Angst is het ultieme controlemiddel. Of het nu gaat om de oorlog in Oekraïne of het Israëlisch-Palestijnse conflict: machthebbers regeren door dreiging te cultiveren. Wanneer je angst hebt, zoek je instinctief naar een sterke figuur, hoe irrationeel die ook is. Religieus extremisme en politieke angst vreten onze empathie op. De enige manier om hieruit te komen, is door te weigeren om mee te gaan in die logica van ‘wij tegen zij’ en de menselijke tragiek aan beide kanten te blijven zien.”
Volgens El Bachiri gaat die polarisatie heel ver: “Het schokt me dat zelfs de dood gepolariseerd wordt. Als een linkse extremist sterft, haalt rechts de schouders op en omgekeerd. Zodra we de dood van een ander gaan relativeren op basis van zijn overtuiging, verliezen we onze eigen menselijkheid.”
Daarom is ook de visie van El Bachiri mee geëvolueerd met de tijdgeest: “Mijn jihad is nog gerichter geworden in de zoektocht naar menselijkheid. Ik voer een strijd tegen geweld en dat begint bij het deconstrueren van heilige teksten.”
Die kritische geest probeert hij nu over te dragen op scholen: “Kinderen zijn fantastisch. Ze zijn aandachtig, ze denken na en ze lijken opgelucht om eens een ander geluid te horen. Vaak krijgen ze thuis of elders te horen: ‘Dit mag je niet zeggen, want het is nu eenmaal zo.’ Ik zeg hen: ‘Nee, luister naar jezelf en denk na. Als iets niet goed voelt, mag je het er oneens mee zijn.’ Kinderen bezitten die natuurlijke eerlijkheid en het is prachtig om dat aan te raken.”
Volgens El Bachiri is er nood aan weerwerk, zeker nu ‘imams 2.0’, zoals hij ze noemt, jongeren overladen met extremistisch gedachtegoed op TikTok: “Ze bestoken hen via dat platform met problematische teksten. Als we hun kritische geest niet ontwikkelen, nemen ze die boodschappen klakkeloos voor waar aan.”
Een strijd voor de kritische geest van jongeren is voor El Bachiri ook een strijd voor zijn Brussel: “De reputatie van Brussel lijdt onder de zware georganiseerde misdaad die vandaag aanwezig is. Dat creëert een triest soort fatalisme bij de jeugd. Veel jongeren denken: ‘Ik kom uit deze wijk, de wereld kijkt zo naar mij, dus dit is wie ik ben.’ Die reputatie is een gevangenis geworden.”
Een tweede wond
Zelf heeft El Bachiri drie zonen. De jongste, slechts twee toen hij zijn moeder verloor, is vandaag een prille puber. Wanneer het over zijn gezin gaat, wordt hij stiller: “Opgroeien zonder moeder tekent je; je bent vanaf het begin anders. Voor mijn kinderen blijft die wond diep aanwezig. Momenten zoals Moederdag zijn nog altijd ondraaglijk. Ze beschermen mij door hun pijn te verbergen. We lachen en we gaan vooruit, maar de wond is er.”
Een wond die in de nasleep van de aanslagen nog dieper werd: El Bachiri voelde
zich in de steek gelaten door de overheid. “De Belgische staat heeft gefaald. We stonden er alleen voor. Ik was als enige verantwoordelijk voor mijn kinderen, terwijl ik zelf mentaal vernietigd was. De bureaucratie veroorzaakte een extra laag geweld.”
Zelfs nu is hij nog verwikkeld in een juridische strijd: “De vergoedingen komen druppelsgewijs, maar ik had die steun tien jaar geleden nodig, op het moment dat ik mijn leven met mijn kinderen weer moest organiseren. Ik wil vandaag gewoon een ouder zijn, geen professioneel slachtoffer.”
Ook het assisenproces in 2023 bood weinig troost: “Ik verwachtte er niet veel van. Waar ik echt op hoopte, was een sprankje gewetenswroeging bij de daders, maar bij sommigen was dat er simpelweg niet. Ik heb zelf niet aan het proces deelgenomen. Zeven jaar na dato was het risico
“Opgroeien zonder moeder tekent je; je bent vanaf het begin anders”
op een nieuwe depressie te groot. Ik heb kinderen; ik moest hen en mezelf beschermen. Het proces voelde bovendien te veel als een spektakel waar wij als slachtoffers niet op zaten te wachten.”
Het laatste woord
Dit jaar zal El Bachiri zich op 22 maart met zijn kinderen terugtrekken bij de gedenksteen voor Loubna in Molenbeek. “22 maart herdenken is iets wat we met heel België delen, maar wij missen Loubna elke dag.” Terwijl de tram buiten nog een lading passagiers lost, valt de schemering over het kanaal. El Bachiri neemt een eerste slok water wanneer hij vertelt waarom hij tegen zijn eigen intuïtie in toch ‘ja’ zei tegen dit interview: “Ik wil mensen niet achterlaten met enkel verdriet; ik wil dat ze na het lezen van dit gesprek de behoefte voelen om de ander op te zoeken. Daar gaat het mij om: dat mensen weer met elkaar praten. Als we herdenken, moeten we het licht opzoeken. We zijn broers en zussen van elkaar: of je nu gelooft in God of in het niets, dat is niet wat telt. Dat is ons antwoord aan de terroristen: zij wilden hun waarheid opleggen, maar onze waarheid is dat we ondanks al onze verschillen samenblijven. Zo eer ik Loubna. Zij was iemand die mensen verzoende, die van iedereen hield. Door dat licht door te geven, zorg ik dat zij het laatste woord heeft.”
Na de aanslagen van 22 maart 2016 doken in de stad gedenktekens op, werden er monumenten opgericht en herdenkingen gehouden. Allemaal om de herinnering aan de traumatische gebeurtenissen en de slachtoffers levend te houden. Maar niet alles werkt, zo blijkt. “Een monument waarop joggers stretchen, is niet respectvol.” door Bettina Hubo foto’s Saskia Vanderstichele
Meteen na de aanslagen veranderde het Beursplein in een enorme gedenkplaats waar duizenden knuffels, bloemen, tekeningen, kaarsen, spandoeken en krijtboodschappen werden achtergelaten.
Het is een typisch voorbeeld van spontane of grassrootsherdenking, zegt Ana Milošević, die als researcher aan de KU Leuven al jaren onderzoek doet naar terreurherdenkingen. “Als reactie op de schok komen mensen samen in de openbare ruimte om uiting te geven aan hun woede en verdriet. In Brussel werd de Beurs gezien als
Kort na de aanslagen legden mensen spontaan bloemen bij de lichtprojectie ‘forget & remember’, die zich al sinds 2014 onder de Maalbeektunnel bevond.
safespace, ver weg van de plekken van het onheil, waar niemand trouwens mocht komen.”
Het grassrootsmemoriaal aan de Beurs was geen lang leven beschoren. Milošević: “Al na enkele weken begonnen buurtbewoners voorzichtig te klagen over de stank en de rommel, en de onveilige, brandende kaarsjes. Gelukkig heeft het Archief van de Stad Brussel, dat hier nochtans geen ervaring mee had, foto’s gemaakt van alle herdenkingsobjecten. Alles werd gedigitaliseerd en is nu online te bekijken.”
Ook elders in de stad werden allerlei bottom-upinitiatieven genomen om een
meer permanente herinnering te creëren aan de traumatische gebeurtenissen en de slachtoffers. Zo plantten de vrienden en collega’s van My Atlegrim, een jonge Zweedse illustratrice die omkwam in Maalbeek, een magnolia in het Dudenpark en plaatsten er een mozaïek met een van haar tekeningen bij.
Vlam
In Molenbeek besloot kunstenaar Moustapha Zoufri, die net bezig was aan een monument in het kader van vijftig jaar Marokkaanse immigratie in België, om er namens de Marokkaanse gemeenschap een
herdenkingsmonument voor de slachtoffers van Parijs en van Brussel van te maken.
Het monument, Vlam van de Hoop, kreeg de steun van het gemeentebestuur en werd geplaatst op het Gemeenteplein. “De initiatiefnemers wilden met het gedenkteken ook de boodschap uitdragen dat Molenbeek geen terroristenhub is”, zegt Milošević. “Buiten de eigen gemeente kreeg het monument echter nooit veel weerklank. Het werd niet erkend door de officiële slachtofferverenigingen.”
Sommige bestaande kunstwerken in de stad kregen na de aanslagen spontaan een nieuwe betekenis. Zo begonnen mensen
bloemen te leggen bij de lichtprojectie forget & remember onder de Maalbeektunnel. Nochtans was all things will never be all things, zoals de installatie heet, al aanwezig sinds 2014. “Het was een non-monument op een non-locatie. De tunnel is een transitruimte, iedereen daar wil al elders zijn”, vertelt kunstenaar Lotte Van den Audenaeren. “Maar het stond toevallig aan Maalbeek. Ik kan begrijpen dat het werk voor sommige mensen na de aanslagen meer betekenisvol is geworden.”
Ook de overheidsinstanties lieten zich niet onbetuigd. De vaart werd erin gezet en tegen de eerste verjaardag was Brussel al vier officiële herdenkingsmonumenten rijker. Te beginnen op de plekken van de aanslagen. In station Maalbeek verving de MIVB na enkele maanden de tijdelijke rouwwand door een herdenkingskunstwerk. Kunstenaar Benoît Van Innis, die eerder al een artistieke ingreep had gedaan langs de metrosporen van Maalbeek, ontwierp een tegelmuur met een olijfboom en een gedicht van Federico García Lorca.
Aan de luchthaven van Zaventem werd een herdenkingspark aangelegd met in het midden het gehavende bronzen kunstwerk Flight in Mind van Olivier Strebelle, dat op het moment van de aanslagen in de vertrekhal stond.
Op 22 maart 2017 was ook het nationale herdenkingsmonument klaar. De federale regering had hiervoor een wedstrijd
“Als je de slachtoffers echt wil ondersteunen, moet je hen betrekken en iets neerzetten wat betekenisvol is voor hen”
Ana Milošević Researcher KU Leuven
uitgeschreven die gewonnen werd door beeldhouwer Jean-Henri Compère. Het monument moest komen te staan in de voetgangerszone tussen Schuman en het Jubelpark.
Compère zette er het werk Gewond maar steeds overeind tegenover het onbegrijpelijke neer: twee platen van roestvrij staal die aan één uiteinde omhoog krullen. Het twintig meter lange monument staat vandaag ietwat verloren te midden van de chaos van het straatmeubilair. “Ter herinnering aan de slachtoffers van terroristische aanslagen”, is in de drie landstalen ingekerfd in het staal.
Verslenste kransen
De slachtoffers en nabestaanden van de aanslagen van 2016 hebben er weinig mee, zo blijkt. “Dit monument heeft misschien politieke en historische waarde, maar het heeft geen rouwfunctie. De meeste slachtoffers voelen zich er niet door gesteund en gaan er dan ook niet heen, of hoogstens bij
de jaarlijkse herdenking”, zegt Milošević, die voor haar onderzoek met verschillende slachtoffers sprak.
Wat er mis is? “Alles werd top-down beslist. De Belgische overheid was na de aanslagen bang voor polarisatie en probeerde het discours rond terrorisme zoveel mogelijk te depolitiseren”, meent Milošević. “Daarom werd het een heel abstract, apolitiek monument, op neutraal terrein ook.”
Veel slachtoffers reageerden afkeurend. Er kwam kritiek op de keuze van de plek, de kostprijs (100.000 euro), de esthetiek, op het feit dat er geen namen op staan en niets verwijst naar de gebeurtenissen van 22 maart 2016. Milošević: “Kortom, ze voelden zich niet betrokken.”
Philippe Vansteenkiste, de oprichter en voorzitter van slachtofferorganisatie V-Europe, van wie zus Fabienne het leven liet in Zaventem, kan dat bevestigen. “De overheid wilde snel gaan en had, zeker in die begintijd, geen enkele expertise op het terrein. Het monument stond er plots, zonder echt overleg met de slachtoffers.”
Zelf kan Vansteenkiste leven met de gekozen plaats en het feit dat er geen namen opstaan. “Het nationale monument is immers bedoeld voor alle terreurslachtoffers, dat zijn de slachtoffers van alle aanslagen in België, maar ook de Belgische slachtoffers van aanslagen in het buitenland. Een neutrale plek past dus wel.”
Wat hem heel erg stoort bij dit monument is het gebrek aan respect en aan onderhoud. “Mensen klimmen erop, gooien hun fietsen ertegen en plakken er stickers op. Bovendien ligt het monument er vaak vuil bij. Dan komen we aan en liggen de verslenste kransen van een vorige herdenking er nog. Ik heb het al meermaals aangekaart, maar niemand voelt zich verantwoordelijk.”
Slachtoffers van terreur voelen zich gebruikt, legt Vansteenkiste uit. “De aanslag is immers niet tegen hen gericht, maar tegen de maatschappij. Erkenning en herdenking zijn daarom belangrijk. Want de angst om vergeten te worden is groot. Maar het moet
Kristin Verellen (We Have the Choice) bij de berkencirkel van Bas Smets in het Zoniënwoud: “Dit monument getuigt van grote eenvoud en gevoeligheid.”
wel met waardigheid gebeuren, anders creëer je frustratie.”
Monumenten die top-down werden beslist, voldoen vaak niet aan de verwachtingen van de overlevenden en nabestaanden, stelt Ana Milošević. “Het is soms een quick fix. Als je de slachtoffers echt wil ondersteunen, moet je hen betrekken en iets neerzetten wat betekenisvol is voor hen, beter dan een monument waarop joggers hun stretching komen doen.”
Een poppenkast
Dat het anders kan, bewijst Memorial 22/03 in het Zoniënwoud. Landschapsarchitect Bas Smets plaatste te midden van de machtige, eeuwenoude beuken een cirkelvormige bank in hardsteen met daaromheen 32 berken, die symbool staan voor de 32 omgekomen mensen die dag. Hij deed dat in opdracht van toenmalig Brussels minister van Leefmilieu Céline Fremault, die van de vriendin van een van de slachtoffers de vraag had gekregen of er een boom kon worden geplant.
Om bij dat natuurmonument te raken, moet je een eindje door het bos stappen, wegwijzers staan er niet. Smets pleegde vooraf uitgebreid overleg met de slachtoffers. Zij hadden nood aan een wat afgelegen, serene plek waar ze rust konden vinden en uiting geven aan hun verdriet. “Dit monument werkt”, zegt Milošević. “Het ondersteunt het helingsproces.” Volgens Vansteenkiste gaan de overlevenden en nabestaanden er veel liever naartoe dan naar Schuman.
Ook Kristin Verellen, bezieler van de vereniging We Have the Choice, vindt het een fantastische plek. “De berkencirkel getuigt van grote eenvoud en gevoeligheid. Je voelt je er opgenomen in de grote flow van
het leven. Het is een plek die uitnodigt om stil te staan.”
Stilstaan bij wat je voelt, is ook de bedoeling van de Cirkels die Verellen met de vzw organiseert sinds ze haar partner verloor bij de aanslag in Maalbeek. “Het is een ritueel om te her-denken, te voelen, je hart te openen en dat samen met anderen”, vertelt ze. “Want rouwen kun je niet alleen.”
Intussen zijn de Cirkels uitgegroeid tot een ritueel voor meer veerkracht en verbinding waarmee We Have the Choice naar scholen, ondernemingen en gevangenissen trekt. “Maar we organiseren nog elk jaar op 22 maart een Cirkel omdat het vanuit de aanslagen ontstaan is.”
Met de officiële herdenkingsplechtigheden heeft Verellen het niet altijd makkelijk. “Het is soms meer vorm dan inhoud, een poppenkast. Dan haak ik af. Ik haal sowieso meer troost uit een Cirkel. Op 22 maart zal ik aanwezig zijn op de officiële ceremonie aan het Schumanmonument, wetende dat ik na afloop op de Cirkel die wij organiseren in Résidence Palace het harnas zal kunnen afleggen.”
Verellen is niet de enige die moeite heeft met officiële herdenkingsplechtigheden. “Veel slachtoffers en nabestaanden voelen
niet de nood om te participeren”, zegt voorzitter Vansteenkiste van V-Europe. “’Men denkt alleen op die dag aan ons’, zeggen ze. Maar mocht er niets gebeuren, zouden ze ook niet goed vinden.”
Onderzoekster Milošević begrijpt het voorbehoud dat veel slachtoffers hebben ten aanzien van de plechtigheden. “Ceremonies zijn doorgaans gescript: een toespraak, wat muziek, het afroepen van de namen, een bloemenkrans, een minuut stilte. Dat is niet alleen in België zo, maar het wordt daardoor wel allemaal heel voorspelbaar en onpersoonlijk.”
Zullen de overheden nog lang doorgaan met die jaarlijkse herdenkingen? Milošević verwacht het niet. “De aanslagen werden vooral de eerste jaren, toen de wonden nog rauw waren, intensief herdacht. Daarna werd het wat kleinschaliger, zeker toen covid uitbrak. Nu, bij de tiende verjaardag, krijgt het trauma weer extra aandacht, maar ik vrees dat het hierna een heel stuk minder wordt.”
Hetzelfde met de herdenkingsmonumenten. “Die worden na een tijdje deel van de openbare ruimte, mensen lopen eraan voorbij zonder ze op te merken, gaandeweg zullen ze onzichtbaar worden.”
FR/ Après les attentats du 22 mars 2016, des mémoriaux sont apparus dans la ville, des monuments ont été érigés et des commémorations ont été organisées. Tout cela pour maintenir vivante la mémoire du traumatisme et des victimes. Selon la chercheuse Ana Milošević, les monuments décidés de manière descendante ne répondent souvent pas aux attentes des survivants et des proches des victimes.
“A
FIX”
EN/ After the attacks of March 22, 2016, memorials appeared across the city, monuments were erected, and commemorations were held. All of this was meant to keep the memory of the trauma and the victims alive. But not everything works, it turns out. According to researcher Ana Milošević, monuments decided from the top down often fail to meet the expectations of survivors and relatives. “
Sporenonderzoeker
‘Overal lag puin, maar het
Dieter Crauwels stuurde het sporenonderzoek van de federale politie aan in metrostation Maalbeek, waar de tweede aanslag plaatsvond. “We moesten laag per laag wegschrapen om ons werk te doen.”
door Matisse Van der Haegen foto Bart Dewaele
Het is iets voor 8 uur wanneer op 22 maart 2016 twee bommen ontploffen op de luchthaven van Brussels Airport. Het Federale Crisiscentrum wordt geactiveerd, maar de chaos is compleet en al snel wordt gevreesd dat het niet zal blijven bij die twee explosies.
Het kabinet van de Brusselse ministerpresident Rudi Vervoort (PS) belt naar het Crisiscentrum met de dringende vraag wat er met de metro moet gebeuren. Open blijven of sluiten? Om 8.50 uur wordt een beslissing genomen: geen risico’s, de metro moet dicht.
Op dat moment heeft terrorist Khalid El Bakraoui echter al zijn kaartje gescand in station Pétillon en stapt hij in een metro richting Kunst-Wet. Twintig minuten later laat hij aan de halte Maalbeek zijn rugzak ontploffen. De luchtverplaatsing blaast de deuren en ramen aan diggelen en een vuurzee vult de wagon: zestien mensen (inclusief de dader) komen die dag om het leven en meer dan honderd reizigers raken gewond.
Niet veel later krijgt Dieter Crauwels de opdracht om het sporenonderzoek ter plaatse te coördineren. “Ik was pas aangekomen toen bijna iedereen al vertrokken was naar Zaventem. Met een collega volgde ik het nieuws. We zeiden nog tegen elkaar dat het belangrijk was om waakzaam te blijven voor een eventuele tweede aanslag. Die volgde effectief tien minuten later. Met een kleine ploeg van vijf man ben ik vertrokken naar de site. Later is daar nog veel volk bijgekomen. Het team kreeg hulp van labo’s vanuit het hele land en zelfs van het Groothertogdom Luxemburg.”
Wat zag u ter plaatse?
DIETER CRAUWELS: Normaal doe ik mijn werk op een rustige crime scene. Nu was de evacuatie van de gewonde slachtoffers nog volop bezig: we moesten dus wachten. Na een screening van de ontmijningsdienst DOVO mochten we de perimeter betreden. Vanaf de trap lag er al overal puin. Alle levende slachtoffers waren weggehaald, maar de lichamen lagen er wel nog, soms zagen we gewoon lichaamsdelen. Op de tramsporen en op het perron veel slachtoffers die uit de wagon waren gekatapulteerd.
Op de site hing een vreemde stilte, maar die werd de hele dag door onderbroken door het metrodeuntje: “Ping pong, de treinen rijden niet meer vandaag.” De hele tijd rinkelden gsm’s: van mensen die slachtoffers probeerden te bereiken. In de lucht hing een geur van olie en van verbrande menselijke resten.
Hoe slaag je erin om in een dergelijke omgeving te werken?
CRAUWELS: Je staat onder enorme druk, want heel het land kijkt mee. Je wil zo snel mogelijk de dader identificeren en duidelijkheid krijgen over de slachtoffers. Door die druk kon ik de omstandigheden wegfilteren. Tijdens het werk probeerde ik te focussen op de techniciteiten en niet op de gruwel. Toch sluipt dat wel binnen: een paar weken later kon ik plots geen olijven meer eten. Ik linkte de geur en de smaak ervan op een of andere manier aan de geur van Maalbeek: heel vreemd.
“De hele tijd rinkelden gsm’s: van mensen die slachtoffers probeerden te bereiken”
Collega’s op Zaventem moesten zelfs allemaal gaan lopen toen bleek dat er nog een koffer stond die niet was ontploft. Dat horen bezorgde ons dan weer extra stress.
Hebt u op een bepaald moment getwijfeld om nog naar beneden te gaan?
CRAUWELS: Nee. Die angst moet je aan kant zetten, al sta je er wel bij stil. Toen ik voor het eerst van de site naar boven liep, moesten mijn overschoenen gecontroleerd worden op nucleaire straling. De explosie kon immers een dirty bomb zijn: een explosief vermengd met radioactief materiaal. Daar had ik nog niet bij stilgestaan. De controle was gelukkig negatief: doorgaan dus.
Hoe snel konden jullie uiteindelijk de terrorist identificeren?
CRAUWELS: Via de camerabeelden wisten we welke kleren de verdachte droeg: een blauwe jas en rugzak. Een collega legde de link met een losgerukte hand die gevonden was op het perron. Samen met die collega heb ik vingerafdrukken genomen van die hand, de identificatie volgde nog in die nacht.
Hoe ging uw team te werk?
CRAUWELS: Onze job was om alles zo goed mogelijk te documenteren. Om de chaos overzichtelijk te maken, werd de site opgedeeld in een raster, wat hielp om alles systematisch af te werken.
Bij alle voorwerpen die op de perrons en de sporen gevonden werden – kleren, schroeven, lichaamsresten – werd een genummerd geel plaatje gezet om te fotograferen en later te reconstrueren. Daarna stopten we dat in een papieren zakje als bewijsmateriaal. Op een bepaald moment waren de plaatjes op en moesten we ons behelpen met post-its.
Het puin maakte het werk niet makkelijker. Laag per laag moesten we wegschrapen om te zien wat eronder zit. Toen het mobiele netwerk wegviel, moest ik telkens naar de vaste lijn van een nabijgelegen hotel om te overleggen met mijn baas.
In Zaventem werd nog een derde, niet-ontplofte bom gevonden. Was u niet bang dat zoiets in Maalbeek kon?
CRAUWELS: De ontmijningsdienst had een screening gedaan. Dat maakte het veilig, maar ‘veilig’ is relatief natuurlijk. Omdat er al een explosief was afgegaan, was het niet meer mogelijk om honden te sturen om te controleren. Elke rugzak die gevonden werd, moesten we evacueren, vanwege het potentiële gevaar.
Hoelang bent u die dag aan het werk geweest?
CRAUWELS: De hele nacht, puur op adrenaline. Ik ging de volgende ochtend slapen en dan nam een collega het over. Die is nog tot de middag bezig geweest. Achteraf hebben we samen met DOVO het puin zorgvuldig gezeefd om zeker niets verloren te laten gaan.
U hebt getuigd in de assisenzaak van de aanslagen. Hoe hebt u dat ervaren?
CRAUWELS: Bijzonder: ik had dat ooit al gedaan, maar dit was toch van een andere grootteorde. Bovendien moest het allemaal in het Frans, een extra stressfactor.
Uiteindelijk werd mijn deel in één dag afgehandeld. Het is natuurlijk de bedoeling dat alle relevante zaken worden aangehaald, ook die die minder prettig zijn om te zien of te horen. Bij moeilijke foto’s waarschuwden we de zaal, maar de jury kon natuurlijk niet wegkijken.
Achteraf bekeken had dat proces op mij een louterend effect. Ik had het nodig om het geheel te kunnen afsluiten.
Hadden de aanslagen een persoonlijke impact op uw leven?
CRAUWELS: Nu niet meer. Als ik de metro neem en langs Maalbeek passeer, raakt het mij wel, maar ik lig er niet wakker van. Gelukkig, want vanzelfsprekend is dat niet. Heel wat collega’s hebben minder geluk.
Sinds de dodelijke aanslagen in ons land tien jaar geleden is de aanpak van terrorisme in België grondig geëvolueerd, met snellere informatie-uitwisseling en betere samenwerking. Toch blijft de kans op nieuwe terreur op de middellange termijn “waarschijnlijk”, door het toedoen van (jonge) lone actors door Eva Christiaens
Op een zondagochtend in maart, twee jaar geleden, werden in ons land vier tieners opgepakt in Brussel, Ninove, Charleroi en Luik. Het groepje had elkaar leren kennen via besloten chatgroepen en koesterde jihadistische sympathieën. De jongste was amper 15, maar het federaal parket verdacht hen al van terrorisme. Na hun arrestatie bleek dat de groep effectief een aanslag beraamde op concertzaal Botanique.
In dit geval is het gevaar op tijd verijdeld, maar het toont duidelijk aan dat de terreurdreiging in België niet zomaar verdwenen is sinds 2016. Wel is er al enkele jaren sprake van een trendbreuk. Waar de aanslagen van Parijs en Brussel nog centraal gecoördineerd en zelfs gefinancierd waren door grote terreurcellen in Irak en Syrië, is die dreiging geëvolueerd naar kleinere cellen en losse extremisten. “De meeste plannen voor aanslagen in België kwamen in 2025 van lone actors en heel kleine cellen geïnspireerd door de ideologie van de Islamitische Staat (IS)”, valt te lezen in het laatste jaarverslag van onze Staatsveiligheid.
Diezelfde waarschuwing viel al in 2024 en 2023. Nieuw dit jaar is wel de expliciete waarschuwing voor minderjarigen: vorig jaar kwam zelfs één twaalfjarige jihadist in het
vizier van de veiligheidsdiensten. De onlinepropaganda komt nu grotendeels van wisselende takken of liever ‘franchises’ van IS, van Centraal-Azië tot West-Afrika. Verder blijft ook Al Qaida actief. Een bekend en kwalijk voorbeeld van zo’n islamitischgeïnspireerde lone actor was de Tunesiër Abdesalem Lassoued. Die schoot in oktober 2023 twee Zweedse voetbalsupporters dood in Brussel, hoewel hij al geseind stond en eigenlijk ons land moest worden uitgezet. Hij deed dat met één semiautomatisch wapen en gewoon van op een scooter.
“Terrorisme is ‘low cost’ geworden: het vergt geen complexe infrastructuur meer en kan door één geradicaliseerd individu worden gepleegd met eenvoudige middelen, terwijl de potentiële maatschappelijke impact groot blijft”, zegt woordvoerder Steve Charlier van dreigingsorgaan OCAD. De Veiligheid van de Staat (VSSE) is dan ook helder: “De VSSE schat dat een terroristische aanslag van lage complexiteit, geïnspireerd door de jihadistische ideologie en uitgevoerd door geïsoleerde daders of kleine cellen, op middellange termijn waarschijnlijk is”, klinkt het.
555 extremisten
Is er dan niets veranderd sinds 22 maart 2016? Toch wel, benadrukt Midden-Oostenexpert Pieter Van Ostaeyen. “Veel Syriëstrijders, onder wie de daders van de aanslagen in Parijs en Brussel, hadden al een criminele achtergrond in ons land en wisten heel goed waar zij wapens konden krijgen. Netwerken als Sharia4Belgium of ronselaar Khalid Zerkani hebben dat soort profielen heel actief gerekruteerd. Op dit moment is het kalifaat in Syrië veel kleiner en zie ik geen rekrutering voor IS in andere delen van de wereld”, zegt Van Ostaeyen.
Dat is te zien in de OCAD-cijfers: vorig jaar volgde dat dreigingsorgaan 555 extremisten prioritair op in ons land, van wie
86 procent wegens islamitisch extremisme. Ruim de helft – of 289 personen op de lijst –viel onder de categorie ‘Foreign Terrorist Fighters’. Ter vergelijking, in 2018 waren nog meer dan 600 Belgen als zo’n buitenlandse strijder geseind.
cccc
Er is ook een stevige reorganisatie doorgevoerd in de Belgische aanpak van terrorisme. Alleen al bij de Staatsveiligheid verdubbelde het aantal medewerkers sinds 2016 en zijn nu meerdere Arabischtalige analisten aan zet. Ook het leger en dreigingsorgaan OCAD zijn versterkt om terreur vroegtijdig op te sporen. Op aanbeveling van de parlementaire onderzoekscommissie naar de aanslagen is ten slotte de informatie-uitwisseling op alle niveaus verhoogd. Op nationaal niveau gebeurt dat via de Joint Intelligence Centers en Joint Decision Centers (JIC-JDC) op het gerechtelijke niveau via lokale taskforces. “Op het lokale niveau worden lokale integrale veiligheidscellen inzake radicalisme ingezet voor vroegdetectie en voor sociopreventieve opvolging”, zegt Steve Charlier van het OCAD. In zo’n lokale integrale veiligheidscel kunnen de betrokken burgemeester, lokale politiezone en sociale partners zoals scholen, het OCMW of Actiris samen vroege signalen van radicalisering oppikken en casussen bespreken met een geheimhou-
“De oorlog in Iran kan fungeren als emotionele en politieke trigger”, zegt OCAD-woordvoerder Steve Charlier.
dingsplicht, een soort gedeeld beroepsgeheim. In Brussel heeft elk van de negentien gemeenten zo’n apart veiligheidsoverleg. Het Gewest neemt daar niet aan deel. “Onze rol ligt vooral in structurele en strategische steun”, zegt Mélanie Scherding van de gewestadministratie Safe.brussels.
“Wij zagen in 2024 een globale daling van de geregistreerde feiten omtrent extremisme, terrorisme en radicalisme in het Brussels gewest”, zegt Scherding. Het ging nog om zeventig bekende gevallen in 2024, een daling van 18 procent in vergelijking met 2023 en zelfs met 73 procent ten opzichte van piekjaar 2015. “Toch heeft nog altijd een vijfde van alle geregistreerde feiten in ons land betrekking op Brussel.”
Iran als nieuwe broeihaard?
Het is geweten dat dit soort feiten in het hele land niet meer enkel over islamitisch extremisme gaan, maar steeds vaker over extreemrechts, links en zelfs nihilistisch extremisme. Dat laatste is een samensmelting van thema’s als antisemitisme, racisme, accelerationisme, misantropisme, satanisme en skinheadcultuur. De aanhangers pogen via aanslagen chaos te creëren om zogenoemd “sterke” inwoners van “zwakkere” te onderscheiden. Specifiek in Brussel is vorig jaar nog een extreemrechtse aanslag
op een moskee in Molenbeek verijdeld. De verdachte was amper 14 jaar.
Een overzicht van alle onlangs verijdelde aanslagen kunnen de veiligheidsdiensten niet geven. Het OCAD geeft wel toe dat de verschuiving van grote, internationale terreurnetwerken naar meer individuele radicalisering, vaak online, de opvolging ervan bemoeilijkt. “De dreiging is complexer, gefragmenteerder en moeilijker te detecteren. De signalen van radicalisering zijn vaak subtieler, de motivaties minder eenduidig en het overgaan tot geweld meer opportunistisch”, zegt OCAD-woordvoerder Steve Charlier. “Internationale conflicten – bijvoorbeeld in het Midden-Oosten of in Oekraïne – kunnen bovendien fungeren als emotionele en politieke triggers, die haatdragende en slachtoffernarratieven voeden.”
Dat veroorzaakt alertheid voor de huidige situatie in Iran, dat de VS en Israël hebben aangevallen. De oorlog breidt uit met Iraanse tegenaanvallen op de Golfstaten en olietankers, terwijl Israël ook Libanon aanvalt. Daar is de sjiitische militie Hezbollah verankerd tot in de politiek. Zowel Hezbollah als Iran is al genoemd als mogelijke dreiging voor Europa, zeker voor joodse doelwitten. In Londen werden al vier personen opgepakt op verdenking van Iraanse spionage aan zulke doelwitten. In eigen land vond vorige week een explosie plaats aan een synagoge in Luik. En België heeft al eens een Iraanse diplomaat-slash-spion opgepakt die een aanslag plande op een oppositiebijeenkomst in Parijs. Die man, Assadollah Assadi, werd in 2023 verruild voor de ontvoerde hulpverlener Olivier Vandecasteele.
“Er zijn vast en zeker Iraanse sleeper cells en spionnen in Brussel. Het is nu eenmaal de hoofdstad van Europa en de NAVO”, zegt Van Ostaeyen. “Mijn grootste schrik is vooral dat het hele land zal imploderen en dat de diverse Iraanse bevolking uit elkaar wordt gespeeld. Elk van die etnische groepen kan dan met eigen propaganda komen, of zelfs IS zou dat gat kunnen opvullen.” De CentraalAziatische tak ISKP is al aanwezig in het noordoosten van Iran. .
Los van Iran waarschuwt Staatsveiligheid voor een opvallende oproep van IS eind vorig jaar. Toen werd specifiek ons land aangestipt als goed doelwit voor een toekomstige aanslag. Dat gebeurde in de nasleep van de antisemitische aanslag op Bondi Beach in Australië: twee lone actors hadden zich daarvoor op IS geïnspireerd. De nieuwe, erg jonge terreurverdachten in ons land zijn nog niet erg goed georganiseerd, aldus het laatste jaarrapport. “En ik ga ervan uit dat ons land jihadistische content wel degelijk preventief screent via sociale media. Het heeft daarvoor contracten met gespecialiseerde bedrijven”, weet Van Ostaeyen.
“Er zijn vast en zeker Iraanse ‘sleeper cells’ en spionnen in Brussel”
Pieter Van Ostaeyen Midden-Oostenexpert
Alleen begint de echte preventie van extremisme veel vroeger, besluit hij, en is dat een werk van lange adem. “Dat zoveel jongeren tien jaar geleden naar Syrië zijn vertrokken, had ermee te maken dat zij zich nergens thuis voelden. Zij waren aangetrokken tot een ideologie die gelijkheid en broederschap beloofde”, zegt Van Ostaeyen. “Dat lijkt nu minder, maar de voedingsbodem is niet weg. De criminele netwerken in Molenbeek zijn opgedoekt, maar de economische en sociaal-culturele achterstand is in veel wijken blijven bestaan. Er is te weinig gebeurd rond onderwijs, integratie, werk en huisvesting. Een dreiging van niveau drie op vier, dat is nog altijd ernstig.”
Aanslagen leidden tot vernieuwd cultureel bewustzijn
Hebben de aanslagen tot een sterkere Brusselse identiteit geleid die de jongste generaties verbindt? Vooral de demonisering van de stad en het afnemen van vrijheden tijdens de lockdowns veroorzaakten een tegenreactie, zo blijkt, waardoor muzikale verbroedering nog meer een vanzelfsprekendheid werd.
door Tom Peeters
Je kunt er niet buiten: de voorbije tien jaar is Brussel steeds vaker zelf het onderwerp geworden in het culturele veld. In rap- maar ook in popteksten, van ‘Bruxelles arrive’ van Roméo Elvis tot Angèles ’Bruxelles je t’aime’. Maar ook straffe tv-series als Roomies en Putain toonden een plek waar het harde en het zachte van een samenleving samenkwamen en wezen op jeugdige veerkracht.
Ondanks tegenwerking werd er verbroederd, ook als defensiemechanisme. De terroristische aanslagen en de pandemie, inclusief lockdowns en politieke malaise, werden gecounterd met trots en bravoure. Stikstof klaagde de overlast aan, maar verbond van op het podium ook de wijken
en de chosen family. Het trauma en de angst, voor terreur en virus, werden samen verwerkt.
Daarbij deed een initiatief als Niveau4 dienst als brandversneller. “Het project zelf was niet noodzakelijk gelinkt aan de aanslagen, de titel wel”, zegt Samy Wallens (35), die tien jaar geleden de collab tussen Brusselse, Vlaamse en Waalse artiesten op getouw zette voor Couleur Café en intussen het hele festival runt. “In 2016 werkte ik voor het eerst mee aan de programmatie. Het was me opgevallen dat de Brusselse scene steeds rijker werd, maar amper samenwerkte met die uit Antwerpen, Gent of Luik. Ik herinner me een soirée in de VK waarop Nederlandstalige rappers het podium deelden met Franstalige rappers. Zoiets wilde ik ook, maar dan structureler. Op de radio had men het intussen voortdurend over terreurniveau 4. Het kind kreeg zo een naam.”
‘Bruxelles arrive’ verbond
Dat ‘Bruxelles arrive’ van Roméo Elvis, die net als Stikstof en Coely in de maideneditie van Niveau4 zat, verscheen op de dag van de liveshow legde het initiatief én de scene geen windeieren. De track, die aan de Franse collega’s meldt dat de Brusselse rappers eraan komen, leidde mee tot de kentering. “Zelf was ik tot dan altijd aangetrokken door de Franse rapscene, maar die was steevast gericht op Parijs of Marseille. ‘Bruxelles arrive’ verbond ons als Brusselaars. Zoiets hadden we hier nog nooit gevoeld. We stonden nog niet op de hiphopkaart. Sindsdien horen we ook hier rappers trots over Brussel praten.”
Een klein jaar later vertelde Roméo Elvis, die lang dacht dat hij de enige hiphopper uit 1630 Linkebeek was, hoe hij aangeklampt werd door een fan. Die had hem om een foto gevraagd met de woorden: ‘Ik kom ook van seize trente!’ Het markeert de fierheid, die zich niet beperkte tot Brussel-Stad. Wallens: “Voor het eerst kon het jonge Brusselse publiek zich laven aan nummers die over hen gingen. Dat vervulde hen met trots.”
Ook de Vlaams-Brusselse scene profiteerde van de artistieke verbroedering. Stikstof, dat Roméo Elvis op tournee nam door Vlaanderen, strooide gretig met lokale postcodes, ook op het podium van Couleur Café. “Dat heeft het gemeenschapsgevoel nog aangewakkerd”, knikt Wallens. Maar het kwam niet uit het niets. “Er bestond al veel samenhorigheid”, zegt Umi Defoort,, die als UM! net een tweede soloalbum uitbracht. “De eerste Stikstofplaat had indruk nagelaten, en tegelijk maatschappelijke problemen aangekaart die ook voor de aanslagen al leefden, maar pas erna onder een microscoop zijn beland. Er waren verschillende plekken waar iedereen elkaar ontmoette. Op Sainte Cath kwam alles samen: Franstalig, Nederlandstalig, Roméo, Stikstof … Maar er was ook het vroegere Recyclart en het huis van raptrio Le77, waar het een komen en gaan was van talent. Ik ben met Zwangere Guy beginnen samen te werken ten tijde van zijn eerste mixtape, Zwangerschapsverlof Vol 3 uit 2017. We toerden toen samen met Le77. Met Peet en Félé Flingue, twee Franstalige rappers, ging het dan samen naar pakweg een café in Halle. De taalmix was toen al evident.”
“Niveau4 hoefde de aanwezige energie alleen maar uit de lucht plukken, waarna die verbroedering tussen artiesten met verschillende achtergronden nog vanzelfsprekender werd”, stelt Wallens.
“Je mag niet vergeten dat er altijd een Brusselse identiteit heeft bestaan”, zegt Defoort. “Veerkracht maakte daar deel van uit. Brusselaars zijn altijd plantrekkers geweest. Ook voor de aanslagen werden mensen al bang gemaakt van de hoofdstad door politieke partijen zoals het Vlaams Blok. In het begin van de 21e eeuw is men de stad beginnen te demoniseren door pijnpunten extra hard aan te kaarten en sterke punten te negeren. Dat heeft de drang om onszelf op de kaart te zetten en uit te roepen hoe cool het hier is alleen maar versterkt. Wij vonden het waard om Brussel te verdedigen, zijn schoonheid te loven, terwijl we ook zijn problemen benoemden. Het is
een stad met enorm veel potentieel en hiphop was een manifestatie van die heropstanding. Met name de Nederlandstalige Brusselse identiteit is sterk gegroeid. De jongerentaal van nu is met al zijn leenwoorden nog veel meer dan tien jaar geleden een mix van culturen en een mooie weerspiegeling van wat Brussel altijd geweest is: een mengelmoes van alles, iedereen en overal.”
Driedaagse bubbel
Psychologisch speelde volgens Wallens ook de opeenvolging van lockdowns een rol. “Na de vele annuleringen kwamen artiesten in verzet. Sommigen begonnen zelf optredens te organiseren, terwijl er bij concertgangers angst heerste, heel surreëel allemaal. Toen het culturele leven na de pandemie hervatte, was de opwinding nog groter dan na het afnemen van het terreurniveau. Mijn generatie is ontegensprekelijk in een ander tijdperk opgegroeid dan de huidige 16- tot 23-jarigen. Hun vrijheidsgevoel is de afgelopen jaren echt afgenomen. Daarom proberen we op Couleur Café een bubbel van drie dagen te creëren waarin iedereen wel zijn zin kan doen.” Wallens pleit voor alertheid. “We mogen ons onze vrijheid niet zomaar laten afnemen. Als je angst alleen countert met verboden en regels, dreig je pas echt in een gevaarlijke samenleving terecht te komen.”
Dat beaamt ook Maxim Meyer-Horn (27), die eerst bij Five Oh onder anderen Angèle, Camille Yembe en Iliona begeleidde en nu met zijn eigen pr- en managementbureau Maxstage jonge artiesten als Blu Samu, Uwase en Gala Dragot bijstaat. Toen op 22 maart 2016 de bommen in Zaventem en Maalbeek ontploften, zat hij nog op de middelbare schoolbanken in Sint-PietersWoluwe.
“De eerste berichten daarover liepen binnen toen we in de klas zaten. We hadden altijd over 9/11 en de impact daarvan horen vertellen, maar plots was de dreiging vlakbij. Zelf pendelde ik toen met de bus vanuit Overijse, maar velen kwamen met de metro naar school. De militairen aan de schoolpoort maakten het nog spannender. Door de lockdowns voelde elke stap plots onveilig, ook die naar de concertzaal. Voordien leidden we een zorgeloos bestaan, maar ineens waren onze vrijheden niet vanzelfsprekend en werden we ons bewust van onze privileges. Die lockdowns, ook tijdens de pandemie, waren een wake-upcall. Dat moet een effect gehad hebben op de muziek.”
Dat werd nog versterkt toen hij onlangs op bootcampweekend trok met het muziek-
concours Sound Track. “De oogst was het grootst in de punkrock en de hiphop, genres waarin de meeste statements gemaakt worden. Vooral bij jonge punkmuzikanten borrelt er wat. Die scene spreekt zich het felst uit tegen vrijheidsinperkingen en rechts-radicalisme. Die terroristische aanslagen, gepleegd met islamistische beweegredenen, hebben de extremen brandstof gegeven. Vlaams Belang en in mindere mate MR hebben zich ermee gevoed. De opkomst van sociale media heeft de polarisering nog verscherpt.”
“Muzikanten keren zich tegen haatdragende boodschappen. Zie de uithalen van Zwangere Guy en van Baloji naar politieke partijen die garen spinnen bij de polarise-
maar genoemd naar Brusselse cafés, van Au Laboureur tot Le Petit Lion, en dit jaar openen we een nieuwe food zone exclusief gewijd aan Brusselse restaurateurs.”
“Ik wil er wel op wijzen dat het vooral de Vlaams(-Brussels)e jeugd is bij wie de stad een cooler imago heeft gekregen”, zegt Wallens. “Ze komen studeren, hebben het naar hun zin en blijven plakken. Soms willen ze Brusselser zijn dan de Brusselaars zelf. Hun gevoel van eenheid, broederschap en trots zie ik niet bij Brusselaars die heel hun leven in Anderlecht, Molenbeek, Schaarbeek of Sint-Joost gewoond hebben. We moeten die Brusselse identiteit dus niet overroepen. Het is vooral een item in de Nederlandstalige cultuurbubbel. De
“Wat ver van ons bed was, is dichtbij gekomen. Indirect heeft dat allemaal een impact op de muziek”
Maxim Meyer-Horn Pr-manager
ring”, zegt Maxim Meyer-Horn. “Intussen heeft de angst die wij tien jaar geleden ervaarden zich naar het wereldtoneel verplaatst. Met al die verschillende culturen in Brussel is er altijd wel iemand betrokken. We kennen Oekraïense en Palestijnse vluchtelingen. Wat ver van ons bed was, is zo dichtbij gekomen. Indirect heeft dat allemaal een impact op de muziek, al was het maar omdat die ook een vluchtroute biedt om eraan te ontsnappen.”
Brusselser dan de Brusselaars
En dat doet de Brusselse jeugd nog meer dan vroeger samen, vanuit een gedeelde Brusselse identiteit, of niet? “We doen er op Couleur Café alvast alles aan om dat Brussel-gevoel nog te versterken”, zegt Wallens. “Onze artiestenloges zijn niet gewoon genummerd,
overheersende identiteit is volgens mij nog altijd dat die niet bestaat, precies omdat er zoveel talen, religies en visies samenkomen. Het geweldige is dat die elkaar allemaal kunnen treffen op school. Maar dat leidt niet noodzakelijk tot echt samen leven en functioneren.”
Toch is er volgens Defoort geen weg terug. “Brussel kan er alleen maar op vooruitgaan. Er moet veel veranderen, maar de jongeren zullen hun trots niet meer verliezen. De vele collabs en jong talent als Yannish, Maty en Idesnake bewijzen dat onze identiteit in de toekomst alleen maar sterker zal worden. Elke nieuwe generatie zal er haar eigen sound op kleven, beïnvloed door de geopolitieke situatie. Maar jongeren hebben hun hart gegeven aan de stad en haar specifieke mengelmoes van mensen en culturen.”
FR/ Les attentats terroristes ont-ils renforcé la scène musicale et l’identité bruxelloises ? Selon des voix du secteur, la diabolisation de la ville et les restrictions de liberté pendant les lockdowns ont surtout provoqué une réaction, rendant la fraternité musicale encore plus naturelle.
“BRUSSELS
EN/ Did the terrorist attacks strengthen Brussels’ music scene and identity? According to voices from the sector, the demonization of the city and the loss of freedoms during the lockdowns mainly triggered a backlash, making musical solidarity even more natural.
Alcoholvrij bier maken door alcohol uit bier te halen, het is een ietwat vreemd concept. De Brusselse start-up Belgian Balance pakt het anders aan en brouwt via speciale gist in één beweging 0.0-dranken. Samen met de VUB ontwikkelde het een botanische blend met rode ginseng, groene thee en magnesium, die eraan wordt toegevoegd. Dat gerstenat, Limitless genaamd, verschijnt in een glanzend, regenboogkleurig blikje. En of sober het nieuwe sexy is. (MVDH)
BELGIAN BALANCE 2,7 euro, Instagram: @belgianbalance
Stropdassen: op politieke kringen na, zijn ze een zeldzaamheid geworden in het straatbeeld. Hoeveel prachtige exemplaren zouden vandaag niet wegkwijnen achterin een kleerkast? Het Brusselse upcyclemerk Méson besloot daar iets aan te doen en maakte van oude dassen een kleurrijk en origineel topje dat het houterige imago van de ‘bureaustrop’ vlotjes afschudt. Elk stuk is uniek en wie zijn favoriete kleuren wil kiezen, kan het merk eenvoudig een mail sturen. (MVDH)
LES CRAVATES EN TOP 189 euro, mesonbrussels.be
We kunnen haast niet volgen met al die nieuwe, jonge, Brusselse juweelontwerpers. Als er eentje opduikt die ook herstellingen aanbiedt, is dat handig meegenomen. Zoals Rune Scheers, deel van een vierkoppig atelier en zaakvoerster van het merk Unaruna. Workshops, maatwerk op bestelling en een eigen collectie aan sieraden met een twist. Een ring met een hoek af of deze zilveren koraal voor rond de nek? Neen, Scheers’ onverwachte vormen moet je zeker níet laten herstellen. (EC)
‘CORAL’ HALSKETTING, vanaf 150 euro via unaruna.com
KWALITEIT
AANBOD
AUTHENTICITEIT
INFO
Violetstraat 26, Brussel restaurant-caspian.be
Wie Iran in het nieuws ziet, denkt al snel aan geopolitiek. De Perzische keuken vertelt echter een heel ander verhaal: van saffraanrijst, gegrilde spiesjes en een overvloed aan verse kruiden.
De Iraanse keuken draait om een subtiel evenwicht tussen verse kruiden, gedroogd fruit en specerijen, met een hoofdrol voor rijst, die meestal gestoomd wordt. Rond die basis ontstaat een grote verscheidenheid aan gerechten: gegrilde spiesjes (kebab), langzaam gestoofde schotels (khoresh), stevige soepen (âsh), en verse kruiden en groenten. De smaken balanceren vaak tussen zuur en zoet, dankzij ingrediënten als granaatappel, pistache, berberisbes (zereshk) en gedroogde citroen. Wie al die smaken wil ontdekken, kan in het stadscentrum terecht bij Caspian.
Een stenen boog verdeelt het vrij donkere, taverneachtige interieur in twee delen. Onder het toeziend oog van een lamassu –
een gevleugelde stier die in de Mesopotamische oudheid bescherming bood – hangen portretten van Iraanse kunstenaars aan de muut, onder wie cineast Abbas Kiarostami en dichteres Forough Farrokhzad.
Ook de muziek draagt bij aan de sfeer: van klassiekers uit de Perzische pop, zoals Moein – een grote stem van de diaspora sinds de jaren zeventig – tot recentere nummers van Marjan Farsad, zangeres en illustratrice met een voorliefde voor melancholische folk.
De kaart is uitgebreid en gaat van khoresh tot de beroemde Iraanse kaviaar, en telt verschillende menu’s (33 tot 51 euro). Vegetariërs komen ruim aan hun trekken, en net in dat aanbod ging BRUZZ grasduinen.
De koukou sabzi, een Perzische omelet boordevol verse kruiden, verschijnt zacht en geurig op tafel, bestrooid met saffraanrijst, zurige berberisbessen en pistachenoten voor een knapperige toets. Daarna volgt de kadoo bademjan, een evenwichtige stoofpot van boterzachte courgette en aubergine, met frisse toetsen van zure rozijnen die aan kappertjes doen denken. Klein minpunt: voor- en hoofdgerechten krijgen dezelfde garnituren.
Bij al dat lekkers hoort een glas doogh (5 euro), een verfrissende drank van opgeklopte yoghurt, water en munt, vergelijkbaar met Turkse ayran MICHEL VERLINDEN
In dit restaurant in Ukkel toont Iran zich van zijn elegante en stijlvolle kant. Tapijten, arabesken en mooi gedekte tafels creëren een uitgesproken oriëntaals decor, waar geregeld ook buikdansshows plaatsvinden. Saffraankebabs, Perzische stoofschotels en geurige rijst passeren er aan tafel. Het restaurant is chiquer dan gemiddeld, maar blijft trouw aan de Perzische klassiekers.
De Frélaan 190, Ukkel, royalispahan.com
Aan de voet van het Meiserplein serveert Dariush een royale Iraanse keuken in een brasserieachtig interieur met terras en een kleine tuin. Op de kaart prijken de grote klassiekers: gegrilde brochettes, geurige khoresh en saffraanrijst met berberisbessen, dat alles in een warme, gezellige sfeer. De porties zijn ruim bemeten en nodigen uit om de schotels te delen.
Meiserplein 15, Schaarbeek, dariushrestaurants.com
Vijftien eeuwen geleden was Theodora de machtige keizerin van het Byzantijnse rijk, én een feministe avant la lettre. Vandaag is Theodora goed op weg om de nieuwe heerseres van de Franse pop te worden. Met haar empowerende mix van pop, Afro-Caribische ritmes en chanson triomfeerde de Congolese Française onlangs op de Victoires de la Musique. Terecht.
→25/3, Vorst Nationaal
Baswonder Stephen Lee Bruner, alias Thundercat, staat in het adresboekje van zowat elke hippe Amerikaanse popartiest. Pas nog trommelde Willow, dochter van Will Smith, hem op voor haar nieuwe plaat. Op zijn nieuwe, nog te verschijnen album, Distracted, returnen onder meer Lil Yachty, Flying Lotus, Channel Tres en zelfs wijlen Mac Miller, zijn voormalige bestie, de favour. Miauw.
→23/3, Ancienne Belgique
Als hij niet met Tom Barman of Branford Marsalis rondhangt, componeert jazzsaxofonist Robin Verheyen ambitieuze, semiklassieke muziekstukken. Voor Il quaderno di Nerina baseerde hij zich op de gelijknamige gedichtenreeks van de Brits-Amerikaanse schrijfster Jhumpa Lahiri, voor de uitvoering doet hij een beroep op het B’Rock Orchestra en mezzosopraan Cristina Zavalloni.
→26/3, Bozar
Sam Sauvage zorgt voor een nouvelle vague in de Franse indiepop (25/3, Botanique)
De Amerikaanse gitarist Buck Meek heeft ook een leven buiten Big Thief (25/3, Ancienne Belgique)
Na een lange omzwerving stelt Blu Samu eindelijk haar debuutalbum voor (21/3, Botanique)
In 1993 trapte Luc Brewaeys’ Talisker in Antwerpen-Centraal het cultuurjaar daar af. Het werd een bijzondere compositie die speelt met de lange nagalm van de stationshal. Een locatiegebonden unicum, zou je dan denken. Meer dan dertig jaar na datum klinkt het werk nu toch opnieuw in de publieke ruimte. In de Ravensteingalerij kan het immers ook mooi echoën.
→21/3, Ravensteingalerij
Elk concert met Abel Selaocoe is een opzwepende ervaring. Eigenlijk is de festivalartiest van Klarafestival drie keer niet te missen. Al is het toch vooral uitkijken naar zijn concert met Brussels Philharmonic. Daar brengt hij het aan hem opgedragen celloconcerto These Righteous Paths, maatwerk van componiste Jessie Montgomery.
→29/3, Flagey
Hoeveel laureaten van de Elisabethwedstrijd kun je op een concertdag proppen? Tien, blijkbaar. Ter ere van de honderdvijftigste verjaardag van onze voormalige vorstin zakt een kransje toppers opnieuw af naar Brussel. Daar waar hun carrière dankzij het concours de vlucht vooruit nam, mogen ze zich opnieuw aan het publiek tonen … dit keer zonder finalestress.
→22/3, Flagey
Klara-Twintiger Stef Van Vynckt rekt het repertoire voor harp uit (21/3, DAS HAUS/Palazzo)
Pierre Fontenelle en Cansu Sanlidag spelen samen (24/3, Kapel van Boondaal)
Pianiste Helena Basilova brengt hulde aan Ryuichi Sakamoto (26/3, Espace Senghor)
Sean Landers
Sean Landers beeldt dieren af op een manier die doet denken aan de naturalistische schilderkunst waarmee soorten geclassificeerd werden vóór de komst van de fotografie. Zijn fauna wordt niet geobserveerd in het wild, ze bevinden zich in een landschap gevormd door het onderbewuste, met persoonlijke reflecties over kunstenaarschap gekerfd in de bomen.
→19/3 > 25/4, Rodolphe Janssen
Foire du livre de Bruxelles
De polemiek rond het studiecentrum van de MR beheerste het nieuws rond de Brusselse boekenbeurs, maar mag het rijke programma niet in de schaduw zetten. Het is onder meer uitkijken naar de gesprekken in het nieuwe Théâtre de l’Imaginaire, met Mélissa Da Costa onder de publiekstrekkers. De kracht van boeken voor een kritische geest staat centraal. →26 > 29/3, Thurn & Taxis
Van de stad naar het museum: straatnaamborden in de collectie
Waarom moest Marie Curie 70 jaar wachten om naast haar man Pierre op het straatnaambord bij de Solbosch-campus te mogen staan? Het is een van de vele vragen die beantwoord worden op deze expo, die een licht werpt op de vervrouwelijking en dekolonisatie van de openbare ruimte. De borden dialogeren met tekeningen en gravures van Brussel.
→24/3 > 17/5, Museum van de Stad Brussel
Boekenmaker Axel Claes schept ook andere schone Dingen (20/3 > 29/3, n0dine)
Emma Larsson en Arthur Devisscher voelen elkaar intuïtief aan (22/3 > 25/4, Galerie DYS)
Maarten Vanden Eynde geeft een geschiedenisles met de geest van Leopold II (20/3 > 2/5, Meessen)
Têtes Brûlées
Regie: Maja-Ajmia Yde Zellama met Safa Garbaoui, Mehdi Bouziane
Met veel empathie en kennis van zaken kruipt de Brusselse Maja-Ajmia Yde Zellama in het hoofd van een twaalfjarige die haar geliefde grote broer verliest. Eya’s eenzaamheid is groot. Bij de vrienden van haar broer vindt ze het meest troost. De jonge Safa Garbaoui acteert uitstekend. De dood is niet zacht, Zellama’s sobere, maar rake debuutfilm wel. →in de bioscoop
Regie: Phil Lord, Christopher Miller met Ryan Gosling
Een eenvoudige leerkracht wetenschappen ontwaakt in een ruimteschip, lichtjaren van de aarde. Hij herinnert zich maar vaag dat hij moet achterhalen waarom de zon uitdooft. Ryan Gosling is aardig op dreef in dit staaltje, educatief verantwoord topentertainment van de makers van The Lego Movie en Spider-Man: Into the Spider-verse →in de bioscoop
Kinolatino
Dit festival met alles erop en eraan (speelfilms, documentaires, kortfilms, debatten, fiesta’s …) plaatst het beste van de Latijns-Amerikaanse cinema in de schijnwerpers Laat je verleiden door het Ecuadoraanse Entre Marx y una Mujer Desnuda, het Mexicaanse Vainilla of Un Poeta, het verhaal van een getormenteerde Colombiaanse dichter die potentieel ziet in een arm tienermeisje.
→20 > 28/3, Cinéma Palace
Calle Málaga is de nieuwe film van Maryam Touzani, de Marokkaanse die opviel met Adam
Offscreen: Punishment Park, een dystopische mockymentary die dicht aansluit bij huidig Amerika Rapper en regisseur Abd Al Malik beschrijft in Furcy, né libre de bittere juridische strijd van een slaaf
De Brusselse bassiste en zangeres
Alice Sinephro is een van de zes geselecteerden voor Interplay, het jaarlijkse uitwisselingsproject tussen Brusselse en Londense jazzmuzikanten. De première volgt op het Brosella Spring Festival.
Twee jaar geleden zette Brosella een samenwerking op getouw met Tomorrow’s Warriors, een Londens sociaal-artistiek ontwikkelingsplatform dat muzikanten aan een breder speelveld helpt. Voorlopig heeft de muzikante Alice Sinephro (26) enkel een Zoomkennismakingsgesprek achter de rug met haar toekomstige Britse collega’s, maar straks gaan ze samen met hun mentoren – pianist Wajdi Riahi en saxofoniste Cassie Kinoshi – in residentie.
“Ik kijk ernaar uit, niet enkel omdat de andere Brusselaars, pianist Lorenzo Ola Kobina en drummer Simon Mouctar de Rover, goede vrienden zijn, maar ook omdat die Londense scene heel interessant is”, klinkt het vanuit haar stek in Molenbeek. “Voor mij is dit een ideale springplank.”
Momenteel werkt de muzikante in stilte aan haar eigen project, waarbij ze experimenteert met zang. “Muziek zit in de familie. Op mijn veertiende begon ik bas te spelen. Tijdens mijn hogere studies heb ik de draad opgepikt, en via groepjes en jams mijn netwerk uitgebouwd.”
Dat leverde concerten op tot in Parijs, waar ze optrad met hedendaagse r&b-artiesten als Sonny Rave, én in Kinshasa. “Een eerste keer speelde ik er met Estelle Baldé tijdens Les Jeux
de la Francophonie, en in november trok ik er met de Rumba Divas op tournee.” Met Esperanza Spalding als voorbeeld speelde ze dichter bij huis bas bij Ikraaan en het jazzy folkcombo Elis Floreen. “Ik wil me niet beperken tot één genre. Jazz, r&b, hiphop, zouk, afrogrooves: ik speel het allemaal.”
Op TikTok is een filmpje te zien waarop ze met zichtbaar plezier haar liefde voor Haïtiaanse kompa deelde. “Ik kan mijn roots toch niet wegsteken? Mijn papa is van Martinique.”
“Ik wil me niet beperken tot één genre”
Voor haar masterthesis bevroeg ze cultuurwerkers naar wat ze doen rond ‘diversiteit’ in het muzieklandschap. Nu ze zelf in het veld staat, stelt ze vast hoe dingen evolueren, ook ten goede. “Toen wist men vaak niet goed hoe bepaalde thema’s aan te pakken, nu wordt er meer plaatsgemaakt voor alle gemeenschappen die het landschap vormen.”
Tomorrow’s Warriors, dat wortels heeft in de Londense Caribische gemeenschap, en Interplay wijzen mee de weg. “Zeker de drie blazers geven de muziek een nieuwe dimensie. Samen willen we ‘jazz’ als genre én als begrip helemaal opentrekken.” TOM PEETERS
Brosella Spring Festival: van 25 tot 28/3 in Volta, met op 25/3 BXL x LDN Interplay III, brosellafestival.be
Lisbeth Gruwez
In de solo Tempest channelt Lisbeth Gruwez haar innerlijke Uma Thurman door Kill Bill-gewijs de precisie en gerichte kracht van de martial arts te combineren met rauwe energie en felle uithalen. Een voorstelling over woede als een storm, met het lichaam in de stilte van het oog. En uiteraard een soundscape van Maarten Van Cauwenberghe.
→25 & 27/3, KVS Bol
Anne Lise Le Gac, Anat Bosak en Leonard Leyens
Eerder infiltreerden Anne Lise Le Gac en Anat Bosak al in een Berlijnse winkel, nu landen ze in Brussel. In de stadsperformance DOPA’s synusia, proberen ze vreemde objecten genre doedelzak, airconditioner, wifi-box of een luidruchtig, ronddraaiend kunstobject gemaakt van afval te hacken. Een synusia is overigens een groep van samenlevende planten. →26 & 27/3 Kaaitheater
Jesse Vandamme/Werktoneel
Het jonge Gentse gezelschap Werktoneel van regisseur Jesse Vandamme (Louise Bergez, Lucas Van Der Vegt, Lucie Plasschaert en Joeri Happel) onderzoekt hoe mensen met hun eigen sterfelijkheid omgaan en op welke soms absurde manieren ze de dood toch proberen te omzeilen.
→23/3, Theater 1150
Festival Indigo met artiesten met een mentale beperking (20 & 21/3, Hallen van Schaarbeek)
All over the P(a)lace met performances van Lia Haraki en Panos Malactos (26/3, Bozar)
UP Festival toont circus en performance uit de hele wereld (19 > 29/3, UP en andere locaties)
Cuisinema Iran: Taxi Teheran
Op 21 maart vieren de Perzen Noroez, ofwel Perzisch Nieuwjaar. Het feest valt samen met de lente-equinox en luidt de terugkeer in van het licht, de natuur en de hoop. Door de oorlog in Iran krijgt die dag onvermijdelijk een extra lading. De Maalbeek viert mee en richt zijn blik op de Iraanse keuken, en sluit de avond af met de tien jaar oude film Taxi Teheran van de bekroonde Iraanse regisseur Jafar Panahi. → 21/3, De Maalbeek Superette, Etterbeek
In Equality: work in progress focust het Molenbeekse theatergezelschap Ras el Hanout op de discriminatie op de arbeidsmarkt. De acteurs en actrices spelen scènes na die geïnspireerd zijn op echte gevallen uit de rechtspraak, in een interactief format waarbij het publiek wordt uitgenodigd om met de personages in debat te gaan. Juridische duiding licht de concrete gevallen verder toe. → 26/3, Pianofabriek, Sint-Gillis
Fastfood heeft een kwalijke reputatie. Dat is niet zo gek, gemaksvoedsel waarvoor geen of weinig bereidingstijd nodig is, en waar het vet en het zout vaak vanaf druipen, is doorgaans niet zo gezond. Maar wel verdomd lekker. In deze workshop kun je smakelijke burgers leren maken mét kwaliteitsingrediënten. Smash, melt and bond
→ 20/3, Kontakt, Sint-Pieters-Woluwe, 9+
Asli Hatipoglu toont je haar kimchirecept en leert je groenten op de juiste manier inmaken (21/3, Ten Noey) WOMXN BEHIND the DECKs is een microfestival rond techniek, licht en geluid (21/3, Pianofabriek)
Hilde Rogge leest voor uit De dorstige droom van Koen Konijn (25/3, De Kroon, 5 > 12 jaar)
Uitgelicht
Yuja Wang brengt rock-’n-roll naar de klassieke muziek
De virtuoze pianiste Yuja Wang, op 20 maart in het kader van het Klarafestival te zien in Bozar, heeft lak aan de snobistische voorschriften van de klassieke muziekwereld: ze speelt de pianoforte voor uitverkochte zalen op naaldhakken. Is ze een unicum, of breekt de klassieke muziek eindelijk uit haar strakke keurslijf?
door Marie Van Loon
Op 20 maart speelt de Chinese pianiste Yuja Wang voor een uitverkochte zaal Henry Le Bœuf in de Bozar. Ze zal er slechts één hand bovenhalen, waaruit ze het Pianoconcert voor de linkerhand van de Franse componist Maurice Ravel zal toveren. Wang, zelf nog maar 39, heeft in de voorbije twintig jaar een plaats veroverd als een van de groten in de klassieke muziek, maar doet dat volstrekt op haar eigen manier. Ze schikt zich niet naar de ongeschreven regels van de industrie, en heeft geen enkellange galajurk nodig om een partituur van Tsjaikovski tot leven te wekken. Een paar Louboutins daarentegen?
Wang, de dochter van een danseres en een slagwerker, begon met pianospelen op haar zesde. Met haar talent trok ze naar het conservatorium van haar geboortestad Peking. Wangs professor vertelde haar dat ze “heel zachte en zwakke handen had”, en nooit succes zou bereiken in het spelen van de pianoforte. De meesterpianiste in spe sloeg dat advies in de wind, en trok op haar veertiende naar de andere kant van de aarde om aan het Mount Royal College in Canada haar talent verder te ontplooien.
Al vanaf haar elfde won Wang de ene pianocompetitie na de andere, en op negentienjarige leeftijd mocht ze de prestigieuze Gilmore Young Artist Award voor muzikanten onder 24 op haar naam schrijven. Haar echte doorbraak vond plaats in 2007, toen ze tijdens een concert in Boston moest invallen voor de Argentijnse pianolegende Martha Argerich. Wang speelde er Tsjaikovski’s Eerste Pianoconcert, en nestelde zich met dat optreden voorgoed in het lijstje van de groten der piano, op twintigjarige leeftijd. Een Grammy Award in 2024 voor beste klassieke soloalbum bevestigde haar status als sterspeler nogmaals.
Genialiteit en présence
Wang valt op door haar genialiteit, maar ook door haar présence op het podium. Haar vestimentaire keuzes – glitterjurken, pailletten, naaldhakken, open snit en korte rokken – veroorzaakten wel wat buzz in de zo vastgeroeste klassieke muziekwereld. “Als de muziek mooi en sensueel is, waarom zou je je dan niet passend kleden?”zei ze in een interview met The Guardian. Voor Wang overstijgt de muziek haar outfits en persoonlijke keuzes. Het gaat niet om wat ze draagt, maar om hoe ze speelt.
Ook haar enorme nuchterheid valt op. Toen een journalist van The Guardian haar vroeg of ze altijd al beschouwd werd als een
wonderkind, antwoordde Wang droog: “I guess so.” De virtuoze speelster doorbreekt stigma’s door haar openhartige karakter en onomwonden uitspraken. Waar de klassieke muziekwereld vaak een vat vol sérieux is, vertelt Wang doodleuk in een twaalf minuten lange reclamevideo van Rolex hoe
helaas niet”, zegt Marie François, een Brusselse klassieke pianiste. “Wang krijgt veel kritiek op haar uiterlijk. Dat ze een diva is, bijvoorbeeld, of aandacht wil trekken. De klassieke muziekwereld lijkt nog niet klaar te zijn om een rebelser karakter te accepteren. Dat Wang het aandurft, kan ik alleen
“We zijn nog heel braaf in ons wereldje.
Misschien kan Wang er verandering in brengen”
Jan Michiels
Professor piano Conservatorium Brussel
ze zich, net voor ze het podium opgaat, “als een maagd voelt”, en “overprikkeld” is. “Ik heb dit stuk al jaren niet gespeeld”, zo geeft ze toe, net voor ze de uitverkochte zaal vol smokings met opgesteven kragen betreedt. Is Wang het bewijs dat de klassieke muziekwereld uit haar strakke keurslijf durft te breken? De klassieke smoking en galajurk gaan op de schop, enter een klein beetje rock-‘n-roll in de concertzaal? “Nee,
maar toejuichen. Ze draagt waar ze zich goed in voelt, niet meer en niet minder. Dat dat een big deal is in de klassieke wereld, is net het probleem. Weinigen doen het haar na, inclusief ikzelf, uit angst voor die kritiek.”
Usain Bolt van de klassieke muziek Jan Michiels, professor piano aan het Koninklijk Conservatorium van Brussel, zag Wang voor het eerst op televisie en moet
toegeven dat hij versteld stond. “Ik dacht: ‘Toch niet een jonge vrouw die op deze manier aandacht probeert te trekken.’ Uiteindelijk heb ik die vooroordelen moeten bijstellen. Wang is een geniale pianiste, een uitzonderlijk talent. Wat maakt het dan uit wat ze draagt? Helemaal niks, moest ik toegeven.” Of de klassieke muziekwereld daar ook zo over denkt? “Eigenlijk zijn we toch nog heel braaf in ons wereldje. Misschien dat Wang er verandering in kan brengen.”
“Wang is de Usain Bolt van de klassieke muziek: het zit in haar genen. Haar techniek is onevenaarbaar”, zegt François. “Ik hoop dat we achteraf vooral zullen spreken over haar geweldige pianospel, en niet over haar opvallende outfits. Het is bovendien steeds bij vrouwelijke artiesten dat er veel aandacht gaat naar hun uiterlijk. Zou iemand de zoomlengte van het pak van een man opmeten? Ik denk het niet. Maar of de klassieke muziekwereld klaar is om uit dat verstokte stramien te stappen, daar ben ik nog niet zeker van. Al is het wel hoog tijd.”
Yuja Wang, 20/3, Bozar, bozar.be Het concert is uitverkocht, er is een wachtlijst
Welke misvatting bestaat over jou?
Dat ik tegen een stoot kan. Op welk vooroordeel betrap je jezelf soms?
Dat reusachtige AI-haaien op Instagram niet door AI zouden gemaakt zijn. In welk ander vak zou je ook top zijn? Ik denk herder.
Als je jezelf een andere naam kon geven, welke zou dat dan zijn? Bokkie.
Welke fout maak je keer op keer tijdens het creatieve proces?
Ik haal altijd de deadline, wat betekent dat ik veel te vaak in het rood ging. Typeer Brussel in drie woorden Warmhartige piraat. Boos. Vurig. Wanneer verbaasde Brussel jou?
Toen ik besefte hoezeer ik een andere persoon zou zijn geweest, mocht ik niet in Brussel zijn opgegroeid.
Doe je iets speciaals op je verjaardag?
Dat zou ik graag willen, ja. Al was ik de voorbije verjaardagen niet echt tevreden over mijn aanpak, ik ben dit jaar wat bang van die “eigen aanpak”.
Waarop trakteer je jezelf af en toe?
Een boek en een film in de cinema.
Wat had jij pas op erg late leeftijd door dat iedereen al lang wist?
Dat de paashaas niet bestaat.
Welke lifehack verbeterde je leven? Wandelen in plaats van fietsen, rijden, treinen, vliegen, rollen.
Met welke quote pak je graag uit?
“Freedom means: freed from fear.”
Welk vreemd voorwerp slingert rond in je huis?
Twee katten. Ze zijn identiek. Ze hebben veel humor en ze zijn veeleisend. Ze zijn vreemd en prachtig. Waar kijk je naar uit de komende maanden?
Zoals iedereen waarschijnlijk naar een welverdiend lentegevoel: een nieuw begin, meer warmte, nieuw groen, meer plaats, minder donker.
Doe eens een gekke toekomstvoorspelling.
2027: de eenhoorn leeft echt. Hij leeft er in vrede samen met een 100 procent aangegroeide ijsbeerpopulatie.
Wereldvrede is de nieuwe orde.
Naar waar zou je willen verhuizen?
De Alpen. Misschien word ik daar wel herder.
Wie verdient een heiligverklaring? Iedereen die voor mensenrechten
• Liesa Van der Aa is componiste, muzikante en actrice, geboren in Brussel in 1986. Ze studeerde ze af als master kleinkunst in 2008
• Ze acteerde in het theater bij het Toneelhuis en FC Bergman en op tv in tal van reeksen als Zingaburia, De Dag en Putain
• Ze werkt even makkelijk samen met Ictus als met de broers Dewaele, maar heeft met Caramel ook al een vierde soloalbum klaar
strijdt. Overigens zoeken die personen niet naar een heiligverklaring. Wel naar tastbare verandering.
Wie is de bekendste persoon tegen wie je ooit sprak?
God.
Welke wet zou je meteen invoeren?
Verplichte geschiedenislessen over álle wantoestanden door de Belgische regering in Congo – van begin tot nu.
Wat was er vroeger beter?
De nieuwe wereld bestaat. Hij wordt aangevallen, getest en vertraagd door een oude wereld, maar hij bestaat. Bestaat er een God?
In mijn verbeelding af en toe wel. Al wandel ik niet voor God maar om andere redenen regelmatig een kerk binnen. God is voor mij eerder een opengebroken zonnestraal in een donkerpaarse wolk boven een stormachtige zee. MICHAËL BELLON
Liesa Van der Aa/Caramel, 25/3, Botanique
Elke week toont een ket zijn of haar favoriete plek in Brussel. Deze week is dat Zahra (10), die bij mooi weer altijd in het Koning Boudewijnpark in Jette te vinden is.
Waarom is dit jouw favoriete plek?
Het is hier kalm en er zijn veel vogels. Soms is het heel druk in Brussel, en dan vind ik een plek zoals deze leuk. Dan wandelen we hier en verderop zijn er schommels. Er is ook een kleine vijver met visjes, daar zijn we vaak in de zomer.
Tijdens een verjaardagsfeestje hebben we eens een kamp gemaakt in het bos.
Kom je hier vaak?
Tot een paar maanden geleden kwam ik hier bijna elke avond een avondwandeling maken. Nu zijn we tijdelijk verhuisd naar Schaarbeek, dus is het iets moeilijker om hier te raken.
Hoe was het om te verhuizen?
Dat was niet leuk. In Jette woonde ik al sinds ik nul jaar was, dus zijn al mijn herinneringen daar. In Schaarbeek ken ik het nog niet zo goed en zijn we omringd door veel appartementen. We wonen wel hoog, maar we kijken uit over de stad en niet echt over de natuur.
Je houdt veel van de natuur. Is dat iets dat je soms mist in Brussel?
Ja, ik luister graag naar vogels. En ik wandel graag. Ik zou wel iets meer natuur in Brussel willen. In parken zoals dit wil ik dat er in plaats van verharde paadjes bospaadjes zijn.
Dan wandel je op de natuur, dat is een leuk gevoel.
Waar word je nog blij van?
Van lezen word ik heel blij. Maar dan word ik vaak gestoord door mijn kleine zus. Zij vindt dat niet leuk, want dan moet ze alleen spelen.
Heb je nog andere hobby’s?
Mijn favoriete hobby’s zijn tennis en circus. Dat doe ik al sinds ik heel klein ben. Bij circus doe ik het liefst trapeze, omdat je daar veel trucjes kan doen. Ik leer daar steeds nieuwe dingen. ASTRID VAN PEER
Wil jij ook je favoriete plek tonen? Stuur een mailtje naar ket@bruzz.be.
Ava Eva | Brainrot Cowboy (Live) | Bulie Jordeaux (Live) | Charlick | Coline Cornélis | DMX Krew (Live) | Jenny Cara b2b SUCHI | Lefblom | Magma Boyz (Bon Public + Umbra) | Mars010c | Mickey | P.O (Live) | TUKAN (Live) | Zaatar
Les Halles de Schaerbeek reservation@halles.be | +32 (0)2 218 21 07
Vul de cijfers 1 tot en met 9 in het rooster in, zodat het resultaat van de sommen klopt met de cijfers rechts en onderaan de kolommen. Elk getal mag maar één keer voorkomen. Het niveau van de puzzel kan variëren per editie.
Vul de witte vakjes met positieve gehele getallen zodat elke rij een kloppende som vormt met het doelgetal rechts of onder. Reken van links naar rechts en van boven naar beneden, zonder voorrang van × of ÷ (bij delen moet de uitkomst altijd een geheel getal vormen).
De hoofdstad kent veel verborgen plekjes, onverwachte panorama-uitzichten, en onbekende maar daarom niet minder intrigerende panden en kantjes, ver weg van Manneken Pis, de Grote Markt en het Atomium. Zoals dit kasteeltje. Waar is deze foto genomen? Zelf een foto van een onverwacht stukje Brussel insturen? Mailen naar redactie@bruzz.be
Zoek alle verborgen woorden in het raster van de speciale woordzoeker van BRUZZ.
Streep de begrippen één voor één weg, dit kan in alle richtingen: horizontaal, verticaal, diagonaal, en van links naar rechts en andersom.
▢ Brussel
▢ Terrorist
▢ Rookontwikkeling
▢ Slachtoffer
▢ Klopjacht
▢ Ontploffing
▢ Radicalisering
▢ Aanslag
▢ Maalbeek
▢ Zaventem
▢ Luchthaven
▢ Metro
Oplossingen
De puzzels in dit magazine zijn intern ontwikkeld of gegenereerd met gebruik van toegestane tools en artificiële intelligentie. Elke gelijkenis met bestaande puzzels is toevallig.
RZFWLAZRNVUAVHEYI ANEVAHTHCULBVPRHL DUTHCAJPOLKGHDTCH IURZRACQFEFOHIXUI
Stuur het trefwoord, samen met je adres en telefoonnummer, naar win@bruzz.be
Flight
3x2 tickets, >18/10, Museum voor Natuurwetenschappen Mail ‘Flight’
Wayqeycuna
5x2 tickets, 28/3, De Kriekelaar Mail ‘Way’
Waversesteenweg een beetje verdoken in het bos naast de E411 aan het begin van de -Hermann-Debroux-via duct komende van Overijse
Driebronnenkasteel (Dry Borren) in Oudergem.
Antwoord
Magma Festival
5x2 tickets, 28/3, Les Halles Mail ‘Magma’
