Branko Prqa
Azbuka za nefizi~ari GOTEN Skopje 2013
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25
Apsolutna nula Albedo Aktivna galaksija Apoapsis Astronomska edinica Astronaut Agolen moment Antipodna to~ka Aktivnost Alfa raspa|awe Atomski broj Atomsko jato Alfa ~esti~ka Bar Bazalt Brzina na svetlina Beta raspa|awe Binaren sistem Braunovo dvi`ewe Brzina na osloboduvawe Vulkan Varijabilni yvezdi Vakuum Veri`na reakcija Golemata eksplozija
26 27 28 29 30 31 32 33 34 35
36
37 38
39 40
41 42 43 44 45 46 47 48
Galileevi sateliti Geocentrizam Galakti~ko jato Galakti~ko superjato Galakti~ki filament Gluon Gravitaciska le}a Doplerov efekt Dekanski yvezdi \evrek teorijata za .. univerzumot Elektromagnetski spektar Elipsa Efikasnost na svetlinata Egzoplaneta Edinica za atomska masa Elektri~en polne` Elektri~na struja Elektri~en generator Elektron Elektroliza Elektromagnetizam Elektron, vtor del @abata na Galvani
49 50 51 52 53 54
55
56
57 58
59 60
61 62 63 64 65 66
67 68 69
Zvuk Zenit Zemjolika planeta Yvezda Yvezdeno jato Yvezdi od I populacija Yvezdi od II populacija Yvezdi od III populacija Inklinacija Internacionalna Astronomska Unija Izotop Jupiterov tip planeta Jonizacija Kondriti Koma Konjunkcija Krater Kosmi~ko mikrobranovo zra~ewe Kafeavi xuxiwa Kvazar Kvark
70
71 72 73 74 75 76
77
78 79
80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93
Kvark-gluonska plazma Kvarkova epoha Katoden zrak Luminozitet Ladna fuzija Lepton Qubov (spored Dekart) Mal objekt od Son~eviot sistem Meteoroid Magnetska rekonekcija Multiverzum Naklonetost na oska Nova Nuklearna fuzija Nukleosinteza Naizmeni~na struja Wutn Orbita Oska Prividna magnituda Parsek Periapsis Perturbacija Planeta
94
95 96
97 98 99 100 101 102
103 104 105 106 107 108 109
110 111 112 113 114 115
116
Planeti vo Son~eviot sistem Planetezimal Protoplanetaren disk Primordijalno Planetarna maglina Plimska sila Pulsar Protuberanca Prostornovremenska pena Pritisok Perioden sistem Proton Rezonanten TNO Retrogradno Radio astronomija Radijacijata na Hoking Radioaktivnost Satelit Svetlinska godina Supernova Soyvezdie Strukturi od golem razmer Superpraznini
117 118 119 120
121 122 123 124 125
126 127 128 129 130 131 132 133
134 135 136
137 138 139 140
Slobodna planeta Tektit Teorija na poleto ]upot/baterijata od Bagdad Univerzalno vreme Fuzija Fiksni yvezdi Foton Fundamentalni interakcii Heliocentrizam Hilova sfera Habitabilna zona Haos Hadron Heli~ko izgrevawe Celestijalen Celestijalnata sfera Crvja dupka ^esti~ki prav ^andrasekarova granica Xuxesta planeta [varc{ildov radius [redingerova ma~ka [pagetizacija
а
б
в
г
д
Aa Apsolutna nula1 „Ti si apsolutna nula!” mu viknal roditelot na deteto i puf! Is~eznal.
Albedo2 Si bil eden albino so crna kosa. „Ti ne si Albino”, mu vikale. „Kako ne sum, koga taka se ~uvstvuvam” im ka`al i na Ju`en pol oti{ol, crn sneg vrne tamu, slu{nal.
1 Temperatura na koja dvi`eweto na site atomi i molekuli sopira i teloto ne oddava voop{to toplina. Teor etski se pos tignuva na 0 stepeni Kelvinovi, ili -273.16 Celziusovi ste peni; prakti~no ne mo`e da se postigne. 2 Merka za refleksijata od edna planeta merena so skala od 0-1. Nula e koga planetata ja apsorbira celata svetlina koja ja prima i obratno.
Aktivna galaksija3 Sonceto izgrea, petelot zapea, ~ovekot stana, avtomobilot se zapali, ku}ata izgore. Za sekoja akcija postoi ednakva, no sprotivna reakcija.
Apoapsis4 A Po go pogledna ~udno: “Ne ti ~ini apsisot.” Drugiot vedna{ se vcrvil, se svrtel i pove}e ne se vratil.
Astronomska edinica (AE)5 Si bila edna edinica koja sakala dvojka da stane, pa dru{tvo si na{la. 3 Galaksija
koja sozdava ogromni koli~estva energija. Naj~esto sodr`i supermasivna crna dupka vo centarot. Kva zarite se najpoznat primer na aktivni galaksii.
4 To~ka vo orbitata na nekoj objekt vo koja toj e najdaleku od nebesnoto telo okolu koe kru`i. Ako zboruvame za dvi`eweto okolu Zemjata, toga{ se vika apogej, a okolu Sonceto apohel, itn. 5 Sredna oddale~enost pome|u Zemjata i Sonceto. 1 AE =
149,597,870 kilometri.
Astronaut6 Makrobiotski restoran vo vselenski brod: „Eden yvezd en naut, molam.”
Agolen moment (impulsen moment)7 Eden golman zamavnal i si dal avtogol, pa napravil karambol. “E, toa e dejstvo so lo{ agol!” rekol eden portparol vo bee mol.
Antipodna to~ka8 „Nad pod, ili pod pod?” „Kakov pod?” „Antipoden!” 6 ^ovek koj slu`i kako ~len na ekipa`ot na vselenski brod. Terminot poteknuva od gr~kite zborovi „astron” (yvezda) i „nautes” (mornar). 7 Fizi~ka golemina so koja se meri tendencijata na edno ma-
terijalno telo da prodol`i da rotira. Se definira kako vek torski proizvod na polo`bata na teloto mereno od izbrana referentna to~ka i negoviot impuls. 8 To~ka koja e na sprotivnata strana od planetata. Severniot pol, da re~eme, e antipoden na negoviot ju`en pol.
Активност9 „Со овој акт те ослободувам од одговорноста за атомската бомба“, му рече историјата на научникот, кој се насмевна, а забите му засветкаа со светлина на илјадници сонца.
Алфа распаѓање10 Распа го погледна Ѓање и во тој кус миг знаеше дека помеѓу нив е готово. Во неа затрепери возбудата на слободата и таа знаеше дека за да се изгради нешто ново, старото мора да се распадне.
Атомски број11 Т. Аом бил прочуен јогин и човек за кој се зборувало дека знае 12 јазици, бил ерудит, писател, уметник и научник, но сепак не знаел да испржи кајгана. Запаметен е по изреката „Почитувај ги јајцата како мали божества, зaшто тие се извор на животот“ и по делото „Филозофија во служба на оправдувањето“. 9 Бројот на распаѓања во секунда за радиоактивна супстанција. 10 Процес во кој јадрото емитува алфа честичка. 11 Бројот на протони во јадрото на атомот.
Атомско јадро12 А тргнал на пат без да знае дека штом ќе излезе од дома ќе го сретне Б, кој сакал да му се придружи, но првиот го одбил, зашто бил договорен со В, кој задоцнил на договореното место, но оттука поминал Г, кој здогледувајќи го стариот пријател толку се израдувал што ги поканил сите, од А до Г!
12 Оној дел од атомот кој е дефиниран од бројот на протони (Z),
бројот на неутрони (N) и масениот број A, кој е збир од бројот на протони и бројот на неутрони (A = Z+N). Нуклеоните (протони и неутрони) во јадрото се поврзани - нивната вкупна енергија изнесува помалку од вкупната енергија на одделните честички. Врзувачката енергија претставува количество на енергија која е потребна за формирање на јадрото. Доколку се споредат врзувачката енергија и масениот број А, ќе се забележи дека, почнувајќи од водородот, јадрата стануваат постабилни бидејќи има повеќе протони и неутрони, сè до железото. По овој елемент, овој тренд е обратен: како што масениот број расте, односот на неутрони и протони во јадрото станува поголем.
Алфа честичка13 Еден сончев ден Алфа се шетал во паркот кога наеднаш го нападнало куче. Неговите блиски знаеле дека тој во детството бил нападнат од куче и дека неговиот најголем страв во тој миг се остварил. Но, минувачите не го знаеле тоа и се смееле на глетката на возрасен маж качен на дрво и куче што лае по него. Од тој момент светот го препознава како Бета.
13 Позитивно наелектризирани честички се тие кои се состојат
од два протони и два неутрони емитирани од радиоактивни материјали.
Bele{ka za avtorot i deloto
Бранко Прља е роден во Сараево во 1977 година. Од 1990 година живее во Скопје. Има објавувано во земјава и во странство. Дел од текстовите во Азбука за нефизичари се претходно објавени во книгите Атом и Ева (Готен, 2012), Досие: Универз Ум (Готен, 2012), Досие: Ѕвезда Немезис (Готен, 2011) и Досие: Планета Икс (Темплум, 2009), додека други за прв пат се објавени во ова издание. Оваа книга може да се чита самостојно или како прирачник кон горенаведените книги.
Izdava~ka ku}a Goten contact@gotenpublishing.com www.gotenpublishing.com Grafi~ko ureduvawe i dizajn KAPKA dizajn Stru~en sorabotnik: D-r Adrijan Bo`inovski
CIP - Katalogizacija vo publikacija; Nacionalna i univerzitetska biblioteka “Sv. Kliment Ohridski�, Skopje 821.163.3-3 PRQA, Branko Azbuka za nefizi~ari / Branko Prqa. - Skopje : Goten, 2013. - 96 str. : ilustr. ; 11 sm ISBN 978-608-4625-36-0 COBISS.MK-ID 95295754