Azbuka za nefizicari

Branko Prqa

Azbuka za nefizi~ari GOTEN Skopje 2013

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

21 22 23 24 25

Ap­so­lut­na nu­la Al­be­do Aktivna galaksija Apo­ap­sis As­tro­nom­ska edinica As­tro­na­ut Agolen moment An­ti­pod­na to~­ka Aktivnost Alfa raspa|awe Atomski broj Atomsko jato Alfa ~esti~ka Bar Ba­zalt Brzina na svetlina Beta raspa|awe Bi­na­ren sis­tem Braunovo dvi`ewe Br­zi­na na os­lo­bo­du­va­we Vul­kan Varijabilni yvezdi Vakuum Veri`na reakcija Go­le­ma­ta eks­plo­zi­ja

26 27 28 29 30 31 32 33 34 35

36

37 38

39 40

41 42 43 44 45 46 47 48

Ga­li­le­e­vi sa­te­li­ti Ge­o­cen­tri­zam Galakti~ko jato Galakti~ko superjato Galakti~ki filament Gluon Gravitaciska le}a Dop­le­rov efekt Dekanski yvezdi \evrek teorijata za .. univerzumot Elek­tro­mag­net­ski spek­tar Elip­sa Efikasnost na svetlinata Egzoplaneta Edinica za atomska masa Elektri~en polne` Elektri~na struja Elektri~en generator Elektron Elektroliza Elektromagnetizam Elektron, vtor del @abata na Galvani

49 50 51 52 53 54

55

56

57 58

59 60

61 62 63 64 65 66

67 68 69

Zvuk Ze­nit Zem­jo­li­ka pla­ne­ta Yvez­da Yvezdeno jato Yvezdi od I populacija Yvezdi od II populacija Yvezdi od III populacija In­kli­na­ci­ja Internacionalna Astronomska Unija Izotop Ju­pi­te­rov tip planeta Jonizacija Kon­dri­ti Ko­ma Kon­junk­ci­ja Kra­ter Kosmi~ko mikrobranovo zra~ewe Kafeavi xuxiwa Kvazar Kvark

70

71 72 73 74 75 76

77

78 79

80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93

Kvark-gluonska plazma Kvarkova epoha Katoden zrak Lu­mi­no­zi­tet Ladna fuzija Lepton Qubov (spored Dekart) Mal objekt od Son­~e­vi­ot sistem Meteoroid Magnetska rekonekcija Multiverzum Nak­lo­ne­tost na oska Nova Nuklearna fuzija Nukleosinteza Naizmeni~na struja Wu­tn Or­bi­ta Oska Pri­vi­dna magnituda Par­sek Pe­ri­ap­sis Per­tur­ba­ci­ja Pla­ne­ta

94

95 96

97 98 99 100 101 102

103 104 105 106 107 108 109

110 111 112 113 114 115

116

Pla­ne­ti vo Son­~e­vi­ot sis­tem Pla­ne­te­zi­mal Pro­top­la­ne­ta­ren disk Primordijalno Planetarna maglina Plimska sila Pulsar Protuberanca Prostornovremenska pena Pritisok Perioden sistem Proton Re­zo­nan­ten TNO Ret­rog­rad­no Radio astronomija Radijacijata na Hoking Radioaktivnost Sa­te­lit Svet­linska go­di­na Supernova Soyvezdie Strukturi od golem razmer Superpraznini

117 118 119 120

121 122 123 124 125

126 127 128 129 130 131 132 133

134 135 136

137 138 139 140

Slobodna planeta Tek­tit Teorija na poleto ]upot/baterijata od Bagdad Uni­ver­zal­no vre­me Fu­zi­ja Fiksni yvezdi Foton Fundamentalni interakcii He­li­o­cen­tri­zam Hi­lo­va sfe­ra Habitabilna zona Haos Hadron Heli~ko izgrevawe Ce­les­ti­ja­len Celestijalnata sfera Crvja dupka ^es­ti~­ki prav ^andrasekarova granica Xu­xes­ta pla­ne­ta [var­c{il­dov radius [redingerova ma~ka [pagetizacija

а

б

в

г

д

Aa Ap­so­lut­na nu­la1 „Ti si ap­so­lut­na nu­la!” mu vik­nal ro­di­te­lot na de­te­to i puf! Is­~ez­nal.

Al­be­do2 Si bil eden al­bi­no so cr­na kosa. „Ti ne si Al­bi­no”, mu vikale. „Ka­ko ne sum, koga ta­ka se ~uvs­tvu­vam” im ka`al i na Ju`en pol oti{ol, crn sneg vr­ne tamu, slu{­nal.

1 Tem­pe­ra­tu­ra na ko­ja dvi­`e­we­to na si­te atomi i mo­le­ku­li so­pi­ra i te­lo­to ne od­da­va vo­op­{to top­li­na. Te­or ­ et­ski se pos­ tig­nu­va na 0 ste­pe­ni Kel­vinovi, ili -273.16 Cel­zi­u­so­vi ste­ pe­ni; prak­ti~­no ne mo­`e da se pos­tig­ne.

2 Mer­ka za ref­lek­si­ja­ta od edna pla­ne­ta me­re­na so ska­la od 0-1. Nu­la e koga pla­ne­ta­ta ja ap­sor­bi­ra ce­la­ta svet­li­na koja ja pri­ma i ob­rat­no.

Aktivna galaksija3 Sonceto izgrea, petelot zapea, ~ovekot stana, avtomobilot se zapali, ku}ata izgore. Za sekoja akcija postoi ednakva, no sprotivna reakcija.

Apo­ap­sis4 A Po go pogledna ~udno: “Ne ti ~ini apsisot.” Drugiot vedna{ se vcrvil, se svrtel i pove}e ne se vratil.

As­tro­nom­ska edinica (AE)5 Si bila ed­na edinica ko­ja sakala dvoj­ka da sta­ne, pa dru{­tvo si na{­la.

3 Galaksija

koja sozdava ogromni koli~estva energija.

Naj~esto sodr`i supermasivna crna dupka vo centarot. Kva­ zarite se najpoznat primer na aktivni galaksii.

4 To~­ka vo or­bi­tata na nekoj ob­jekt vo ko­ja toj e najdaleku od ne­bes­no­to telo oko­lu koe kru­`i. Ako zbo­ru­va­me za dvi­`e­we­to okolu Zem­ja­ta, to­ga{ se vika apogej, a oko­lu Son­ce­to apohel, itn.

5 Sred­na od­da­le­~e­nost po­me­|u Zem­ja­ta i Son­ce­to. 1 AE =

149,597,870 kilometri.

As­tro­na­ut6 Mak­ro­bi­ot­ski res­to­ran vo vse­len­ski brod: „Eden yve­zd ­ en naut, mo­lam.”

Agolen moment (impulsen moment)7 Eden golman zamavnal i si dal avtogol, pa napravil karambol. “E, toa e dejstvo so lo{ agol!” rekol eden portparol vo bee mol.

An­ti­pod­na to~­ka8 „Nad pod, ili pod pod?” „Ka­kov pod?” „An­ti­po­den!”

6 ^o­vek koj slu­`i kako ~len na ekipa`ot na vse­len­ski brod.

Ter­mi­not po­tek­nu­va od gr~kite zbo­ro­vi „as­tron” (yvez­da) i „na­u­tes” (mor­nar).

7 Fizi~ka golemina so koja se meri tendencijata na edno ma-

terijalno telo da prodol`i da rotira. Se definira kako vek­ torski proizvod na polo`bata na teloto mereno od izbrana referentna to~ka i negoviot impuls.

8 To~­ka koja e na spro­tiv­na­ta stra­na od pla­ne­ta­ta. Se­ver­ni­ot pol, da re­~e­me, e an­ti­po­den na ne­go­vi­ot ju­`en pol.

Активност9 „Со овој акт те ослободувам од одговорноста за атомската бомба“, му рече историјата на научникот, кој се насмевна, а забите му засветкаа со светлина на илјадници сонца.

Алфа распаѓање10 Распа го погледна Ѓање и во тој кус миг знаеше дека помеѓу нив е готово. Во неа затрепери возбудата на слободата и таа знаеше дека за да се изгради нешто ново, старото мора да се распадне.

Атомски број11 Т. Аом бил прочуен јогин и човек за кој се зборувало дека знае 12 јазици, бил ерудит, писател, уметник и научник, но сепак не знаел да испржи кајгана. Запаметен е по изреката „Почитувај ги јајцата како мали божества, зaшто тие се извор на животот“ и по делото „Филозофија во служба на оправдувањето“.

9 Бројот на распаѓања во секунда за радиоактивна супстанција.

10 Процес во кој јадрото емитува алфа честичка.

11 Бројот на протони во јадрото на атомот.

Атомско јадро12 А тргнал на пат без да знае дека штом ќе излезе од дома ќе го сретне Б, кој сакал да му се придружи, но првиот го одбил, зашто бил договорен со В, кој задоцнил на договореното место, но оттука поминал Г, кој здогледувајќи го стариот пријател толку се израдувал што ги поканил сите, од А до Г!

12 Оној дел од атомот кој е дефиниран од бројот на протони (Z),

бројот на неутрони (N) и масениот број A, кој е збир од бројот на протони и бројот на неутрони (A = Z+N). Нуклеоните (протони и неутрони) во јадрото се поврзани - нивната вкупна енергија изнесува помалку од вкупната енергија на одделните честички. Врзувачката енергија претставува количество на енергија која е потребна за формирање на јадрото. Доколку се споредат врзувачката енергија и масениот број А, ќе се забележи дека, почнувајќи од водородот, јадрата стануваат постабилни бидејќи има повеќе протони и неутрони, сè до железото. По овој елемент, овој тренд е обратен: како што масениот број расте, односот на неутрони и протони во јадрото станува поголем.

Алфа честичка13 Еден сончев ден Алфа се шетал во паркот кога наеднаш го нападнало куче. Неговите блиски знаеле дека тој во детството бил нападнат од куче и дека неговиот најголем страв во тој миг се остварил. Но, минувачите не го знаеле тоа и се смееле на глетката на возрасен маж качен на дрво и куче што лае по него. Од тој момент светот го препознава како Бета.

13 Позитивно наелектризирани честички се тие кои се состојат

од два протони и два неутрони емитирани од радиоактивни материјали.

Bele{ka za avtorot i deloto

Бранко Прља е роден во Сараево во 1977 година. Од 1990 година живее во Скопје. Има објавувано во земјава и во странство. Дел од текстовите во Азбука за нефизичари се претходно објавени во книгите Атом и Ева (Готен, 2012), Досие: Универз Ум (Готен, 2012), Досие: Ѕвезда Немезис (Готен, 2011) и Досие: Планета Икс (Темплум, 2009), додека други за прв пат се објавени во ова издание. Оваа книга може да се чита самостојно или како прирачник кон горенаведените книги.

Izdava~ka ku}a Goten contact@gotenpublishing.com www.gotenpublishing.com Grafi~ko ureduvawe i dizajn KAPKA dizajn Stru~en sorabotnik: D-r Adrijan Bo`inovski

CIP - Katalogizacija vo publikacija; Nacionalna i univerzitetska biblioteka “Sv. Kliment Ohridski�, Skopje 821.163.3-3 PRQA, Branko Azbuka za nefizi~ari / Branko Prqa. - Skopje : Goten, 2013. - 96 str. : ilustr. ; 11 sm ISBN 978-608-4625-36-0 COBISS.MK-ID 95295754