Grafi~ko ureduvawe i dizajn: Branko Prqa Ilustracii vo knigata i na koricata: Vladimir Luka{ Stru~en sorabotnik: D-r Adrijan Bo`inovski
Izdava~ka ku}a Goten www.gotenpublishing.com contact@gotenpublishing.com
CIP - Katalogizacija vo publikacija; Nacionalna i univerzitetska biblioteka „Sv. Kliment Ohridski”, Skopje 821.163.3-32 PRQA, Branko Dosie: Univerz Um: “Tajni dokumenti od najnoviot svetski poredok” / Branko Prqa; [Ilustracii: Vladimir Luka{], Skopje: Goten, 2012. 184 str. : ilustr. ; 21 sm. (Biblioteka Astro Gnom; kniga 3) Bele{ka za avtorot: str. 183 Bel. za ilustratorot: str. 183 ISBN 978-608-4265-11-7 COBISS.MK - ID 90437642
ASTRO
GNOM
k n i g a
3
Branko Prqa
Dosie: Univerz Um “Tajni dokumenti od najnoviot svetski poredok”
So ilustracii od Vladimir Luka{
GOTEN Skopje, 2012
S OD R @ IN A Nedoverlivo Novi traga~i po vistinata
7 9
Dosieja Kolku e golema vselenata Meri brojki, broi merki Ima li um vo univerzumot? Univerz Um, Ko Smos, Vs. Elena... Definicija na univerzumot Prostor-vreme Kosmogonija: Nastanuvaweto na vselenata Kosmologija: Modeli na vselenata Um gotvi univerzum Kusa istorija na vselenata [izi~ki svojstva i strukturi vo vselenata
11 17 23 35 45 55 71 89 107 127 141
Astronomski tro{ki Makedonija vo univerzumot na ~udata Astronomski re~nik
159 171
Bele{ka za avtorot Bele{ka za ilustratorot
183 183
Nedoverlivo... Kosmologija, granka na astronomijata koja se zanimava so potekloto, strukturata i prostorno-vremenskite odnosi vo vselenata. Ovaa nau~na disciplina e tolku zna~ajna {to statijata za nea od internet enciklopedijata Vikipedija, zapo~nuva so zborovite: „Da ne se izme{a so kozmetologija�. Navistina, {to e kozmetologijata?... taa misti~na nau~na disciplina koja ja odreduva idealnata dol`ina na noktite vo odnos so nijansata na lakot i bojata na o~ite na subjektot ~ij univerzum rotira okolu samiot sebesi so tendencija da se pretvori vo edna golema duhovna crna dupka.... I dali toj subjekt mo`e dlaboko da se nabquduva sebesi i da stane svesen na svoeto postoewe vo momentot na nanesuvawe senka vrz o~ite? 7
Najgolemite umovi na dene{ninata s$ u{te diskutiraat za toa dali ~ovekot ima sposobnost da razmisluva za problemite na vselenata tolku dlaboko analiti~ki i suptilno, kolku {to ima nijansi na boi za kosa. Dali na pra{aweto za to~nata starost, sudbina ili cel na vselenata treba da mu se posveti isto tolku vnimanie kolku na dilemata za sovr{enata dol`ina na trepkite koja gi izma~uvala najgolemite filozofi od vremeto na nastanuvaweto na kozmetologijata? Na{iot tim povtorno bestra{no se upati po nepoznatite i dale~ni pati{ta na vselenata i grani足 cite na ~ovekovoto soznanie za da gi otkrie odgovorite na ovie i na mnogu drugi pra{awa. Momentot koga kone~no }e ja doznaete vistinata za vekovnite pra{awa na kozmetologijata dojde. Vrzete gi kolanite, podgotvete gi turpiite za nokti i namestete gi cvrsto ve{ta~kite trepki, trgnuvame!
8
Traga~i po vistinata Um Univerz, lik so somnitelno minato Prof. Nik Nau~, nau~nik, vo slobodno vreme pravi bombi Prof. Hi Ven Stoking, lo{iot brat na Stiven Hoking Prof. Fizik Astro{izik, profesor po fizika i {izik Kasandra, anti~ka kralica na dramata Prof. Numer O'Log, ekspert za brojkite Kapetan na vselenskiot brod “Zemja� El Enar i St. Evska, su{testvo od galaksijata Andromeda Prof. Wutn, odgleduva~ na jabolka i fizi~ar Prof. Albert Ajn{tajn, ekspert za krivini i fizi~ar D-r Frojd, vselenski psihijatar Dik Trejsi, detektiv i {armer Prof. Etanol Etimolski, ekspert za potekloto na zborovite Ri~ard Nikson i Xorx Bu{, definitroni G-|a ^esti~ka, pobrza od svetlinata Tomas Tesla, kontradiktoren um Emsi na kvadrat, alter-ego na Albert Ajn{tajn D-r Nouitol, seznajko Tes, Teorija na s$ Te{ki, Teorija na ni{ki Emko, M teorija Kvant Jamko, Kvantna gravitacija na jamka Brahma, Golemiot indiski kosmi~ki gotva~ [raurta Karapanxa i Stevo Lak{mi, sve{tenici-gotva~i G-din Masi}, presmetuva~ na masata na univerzumot Kos Moloski, u~itel po kosmologija Prof. Ren Zatvorski, ekspert za zatvorena vselena Haos ^ove~e, lik su{tinski prazen Dru{tvoto na slobodnite konduraxii ... i mnogu, mnogu drugi vonzemjani.
dosie:
Kolku e golema vselenata “Da znae{e G-din Sport Frik kolku e golem univerzumot, rastojanieto od negoviot televizor za vreme na sportski natprevar do telefonot koj uporno yvoni }e mu se ~ine{e sosem bezna~ajno.” Od “Prira~nikot za opstanok vo vselenata”
Vselenata e pogolema od najgolemiot slon Prof. Fizik Astro{izik, viziting profesor po ast ronomija na Prirodno-matemati~kiot fakultet vo Skopje, vleze vo prepolniot amfiteatar. Negovite predavawa bea sekoga{ dobro poseteni, negoviot rejting be{e postojano visok, zaradi {to go pla}aa trojno pove}e od drugite kolegi. Na akademskite krugovi negovata kontroverzna li~nost be{e dobro poznata, go narekuvaa ekscentrik, egoist, kvazi-profesor, no i genijalec i revolucioner na poleto na edukacijata. Fizik zastana pred negovata katedra, izvadi mikrofon, gi zatvori o~ite, gi spoi racete kako da se moli, i potoa naedna{ gi ra{iri i kako da e peja~ na rok koncert, vikna: „VSELENA!” 11
Dosie:
Kosmogonija:
Nastanuvaweto na vselenata
Maliot-golem bog si sedel bos, da ne re~am bosonog. \avolot pomrdnal rog i mu ka`al na ovoj bog, „Slu{aj, neli si semo}en, a sedime tuka i se mrzneme vezden, sozdaj ni ne{to za nozete, bre, malku da se stoplime!� A ba{ denes na maliot bog ne mu se rabotelo, tuku mu se odmaralo, pa duri i da mu mrznat nozete, no za inaet na bockavoto |avol~e re{il da stori ne{to. Protrel race, zatvoril o~i, koga glej, nad niv Sonce, a pod niv zemja i rastenija i vodi~ka topla. Odli~no bo`e, no kako bi bilo i malku zabava da vidi ovaa du{a stoplena? Gospod go poglednal na krivo, pa povtorno za negov inaet gi sozdal lu|eto spored likot svoj. \avolot mislel deka toa se bo`enstveno zdodevni su{testva, no se izla`al! Zo{to? Na kraj tie sepak se poka`ale kako |avolski zabavni!
71
*
*
*
Gi pametam prikaznite na dedo mi od moeto detstvo. Sekoe popladne so `elba go ~ekav negovoto vra}awe od Klubot na borcite. Vojnata be{e odamna zavr{ena, svetskiot mir be{e vraten, postoe{e edna dr`ava i taa be{e s$: gospod, majka, tatko, brat, qubovnica, son, idnina... s$ {to mo`e{e da posaka ~ovekoviot um - dr`avata ve}e go ima{e, podgotvena da mu go podade kako mirizlivo polsko cve}e srede son~ev maj. No, ne{to vo nesigurniot od na dedo mi, ne{to vo negoviot ostar zdiv na fermentirano ovo{je, mi ka`uva{e deka ne e s$ tolku sovr{eno. Edna{ me odvede vo klubot na borcite. Toga{ go zapoznav ne goviot prijatel koj bil izgoren vo vojnata. Bil vo napad. Imale naredba da go is~istat osvoeniot grad od preostanatite ma{ini. Ma{inite bile na rabot na porazot i vojnicite bile nevnimatelni. “^ovek ni koga{ ne treba da si poigruva so ~uvstvoto na nadmo}, kako {to ne treba da si igra nitu so ogan,” re~e toj i prodol`i so prikaznata. Ma{inite ognofrla~i go zarobile vo stapica i go zapalile. Mislele deka e mrtov (toj podocna mnogu pati }e posaka da bil), no ne bil. Toa deformirano lice me pogledna i napravi grimasa koja verojatno treba{e da bide nasmevka. Negovite zbr~kani race se obidoa da me pogalat, no jas se trgnav i se napikav vo dedo mi, potsetuvaj}i go na negovata monstruoznost. Toj, kako da saka{e da se “opravda” pred mene dodade deka pred nesre}ata imal ubavo i ne`no, duri po malku i `enstveno lice. 72
No, toj ne be{e najgrdoto ne{to vo svetot na borcite za tatkovinata. Komar, laga, izmama, alkohol, opojni drogi... toa be{e sekojdnevie na klubot na borcite. Toga{ ne go znaev toa, no prirodniot nagon da se trgnam od otrovniot zdiv na negovite ~lenovi kako da mi ja nagovestuva{e vistinata. I dedo mi boleduva{e od istite bolesti, no na nego gledav poinaku. Ponekoga{ mislev deka go mrazam, no verojatno silnata qubov ne postoi bez silna omraza. Obratniot slu~aj nikoga{ ne mo`e da bide vistina i toa jasno mi go uka`a dedo mi. Da, toj silno go mraze{e neprijatelot koj mu ostavil desetici {rapneli nasekade po teloto. Nekolku pati go operirale bez anestezija, a vo drugite slu~ai re{ile deka e podobro da gi ostavat delovite od pekolnite ma{ini vo negovoto telo, kade se nao|aa i den-denes kako potsetnik na minatoto i bea del od nego, del od koj ni足koga{ ne mo`e{e da izbega.
Sre}nata i prosperitetna mladina od novata dr`ava na blagostostojbata 73
Mi dava{e da gi dopram {rapnelite pod negovata ko`a i se smee{e koga se pla{ev, velej}i mi deka s$ e vo red i deka ma{inite ne ni mo`at ni{to sega. Mi ka`uva{e za vremeto po vojnata, koga se sozdala na{ata dr`ava na “blagosostojbata”, re~e naglasuvaj}i go posledniot zbor. Toj i negovite soborci se borele pod znameto na humanizmot, se borele za ~ove~nosta, protiv bezdu{nite ma{ini koi vladeele so svetot. Kakva stra{na borba bila toa. ^ove~koto telo, kolku i da e silno, istrenirano i otapeno, sepak e ne`no kako najtenka svila vo sporedba so groznite metalni su{testva. Gi par~ele, kinele, melele i cedele, no lu|eto ne se otka`ale. Po mnogugodi{na vojna triumfirale i slavele, slavele so denovi, no potoa do{lo vreme da se vospostavi redot. Na vlast do{le lu|e za koi podocna borcite doznale deka bile {pioni na ma{inite. Novite vlastodr{ci vedna{ gi zatvorile najhrabrite i najvernite borci za humanisti~kite idei so obvinenie deka se raboti za predavnici. Dedo mi pominal celi pet godini vo eden takov zatvor, nare~en Kameniot ostrov, poznato mesto za politi~ki zatvorenici od vremeto po vojnata, i toa nikoga{ ne go zaboravil, no nikoga{ ne saka{e da zboruva za toa. Negovite najomileni prikazni bea prikaznite za borbata na dobroto protiv lo{oto, za sozdavaweto na red od haosot, za pobedata nad zloto. Ova e edna od nego vite prikazni.
74
Dosie:
Um gotvi univerzum (teoretski modeli) Gastronomijata e majka na gnaseologijata. Golemiot Gotva~ Gnom Treti
Recept: Vavilonska kosmologija Vreme na pe~ewe: 1900-1200 g. pne. Sostojki: Mnozinstvo na nebesa i zemji Si bilo edno lon~e, koe nagaleno go narekuvale Vavi. Ova e negovata prikazna. “Vavi, lon~e milo, dojdi vamu i svari mi edno ~aj~e,” mu ka`ala kapak-majkata Hanuma Anu Enlil na nejzinoto sin~e lon~e. No, Vavi ne mo`el da dojde za{to bil zafaten so nabquduvawe na neboto. Negovite roditeli otprvin se protivele i go karale, “nema korist vo neboto da blee{, samo vratot }e si gi {ine{,” velele, no toj bil uporen. Denes vo istorijata na kulinarstvoto Vavi lon~eto e poznato kako prvo lon~e koe prepoznalo deka astronomskite fenomeni se periodi~ni. Negovata kapak-majka bila poznata vo maaloto po nejzinite prikazni i ~estopati gi sobirala site so 107
sedi na masa i dodeka zaedno kafe srkale taa im gi raska`uvala astronomskite avanturi na nejzinoto sin~e. “Mojot sin veli - Zemjata i nebesata se celost i vo krug zavitkani kako pita, a taa pita se vrti okolu kultnoto mesto na vrvniot bo`estven gotva~ Marduk, koj e kone~en avtoritet za pravewe vselenska supa, - i dodava - ne postoi samo edno nebo i edna vselena, tuku dve-tri, pa i od ~etiri pove}e.” Ottamu pominuval eden Sumer koj trgnal vo Akad i doviknal. “Sin ti odi na u~ili{te so sin mi, a sekoj vo moeto semejstvo znae deka ima sedum zemji i sedum nebesa. Taksirat go ~eka tvojot recepten plagijat!...” viknal Sumer, no na{iot misloven brod ve}e otplovil i negoviot zbor klet ne go do~ul.
Recept: Hindu kosmologija Vreme na podgotvovka: 1700–1100 p.n.e. Sostojki: Cikli~na, oscilira~ka i vremenski bes kone~na vselena Golemiot indiski kosmi~ki gotva~ Brahma bil poznat po negovata tehnika na bavno gotvewe. Legendata veli deka “pobrzo }e nastane i }e se uni{ti Zemjata otkolku {to edno zrnce kari }e padne od prstite na Brahma vo vselenskata ~orba”. I navistina, eden den od `ivotot na Brahma e ednakov na ~etiri milijardi godini kr~kawe na vselenskata ~orba na tivok ogan. Sepak, golemite sve{tenici-gotva~i, kako [raurta Karapanxa i Stevo Lak{mi, pripadnici na dve razli~ni gotva~ki sekti, imaat sprotistaveni veruvawa za Golemiot vselenski recept na Brahma. 108
(Ci
v-C
iv)
Dosie:
[izi~ki svojstva i strukturi vo vselenata Golem, i na! Si bila edna vselena so enormno golem um, na {to osobeno se gordeela, no toa {to zafatninata & bil beskone~na, ne ja pravelo sre}na. Lu|eto od planetata Zemja ja gledale kako sfera so radius od 46 milijardi svetlinski godini. Taa, vsu{nost bila mnogu pogolema, no si mol~ela. “Barem me smetaat za potenka, a ne kolku {to sum navistina {iroka”. Masa? Na masa! “Masa na masa!? Ne, tuku masna masonska maska go masira mastitot na mastodontite!” re~e g-din Masi} i udri so ~a{ata po masa. Site prisutni vo kafeanata Vselenska sofra zamol~ija i go poglednaa, a toj se svrte kon niv. “Dali vie voop{to znaete kolku e te{ko definiraweto na masata na vselenata? Spored razli~ni izvori taa e 1,43 do 1,53 h 1053 kg za site atomi vo vidlivata vselena, a procentot so koj yvezdite u~estvuvaat vo taa te`ina e samo 10%, {to zna~i deka masata na site yvezdi (okolu 3h1052, spored edni izvori) ne e isto so masata na vse lenata. Zatoa, ne gri`ete se za va{iot pivarski mev, toj e ni{to vo sporedba so ovaa kolosalna masa!” rekol Masi} i tresnal so glavata od masa. 141
Roj brojki... “Pove}e od 100 bilijardi e na{iot broj, nie sme zna~aen vselenski roj” ka`ale galaksiite. “Mislite toa e mnogu, ha!?” ka`ala yvezda edna. “Slu{aj go ova: vo edna xuxesta galaksija n$ ima 10 milioni, a vo gigantskite i do bilion! Spored toa, vo umot na univerzumot nie sme 3.000 - 100.000 trilioni (3 100h1023)!” ka`ala gordo yvezdata, na {to atomot se nasmeal. “Na{iot broj ne e koj bilo, tuku ovoj: 1080, a ti nare~i go, a ako ne znae{ kako svrti na po~etokot na knigava, pa baraj brojna imenka. Stav: ostavi ostav, stavi sostav! Kako {to site znaeme, Univerzumot koristi edvaj 5% od umot (od koi 4% se mislite za sloboden vodorod i helium, 0.5% za yvezdite, 0,3% za neutrinata i 0,03% za te{kite elementi), drugoto e misterija. Najgolemiot predizvik na univerzalnata psihoastronomija denes e da gi odgatne zagatkite na preostanatite 95% od
Rastojanie pome|u Mese~inata i eden atom
142
univerzumot. Spored teorijata na Frojd Astronomski, umot na univerzumot e kako santa mraz, kade {to pogolemiot del e pod voda i toa 75% potopen vo temna energija i 25% vo temna materija, za koi imame malku soznanija. D-r Jung Astrolo{ki predlaga misti~na analiza na soni{tata na univerzumot, no d-r Frojd ja osporuva nau~nosta na ovoj metod. No, navistina, dali vselenata sonuva poinakva realnost? R., as, prost, ranetost... Si bila edna materija koja bila vidliva i raspros traneta homogeno vo vselenata (da ne re~eme, vo uniforma). “No, ej, {to e so nas malite!?” ka`ale malite vselenski rastojanija. I da, navistina, materijata formirala „grutki”, po malku otka~eni, navamunatamu ras~ataleni, no sepak hierarhiski grupirani. Ja znae{ prikaznata, neli? Atomi vo yvezdi, yvezdi vo galaksii, galaksii vo jata, jata vo super-jata i tie vo galakti~ki filamenti (vidi re~nik). I da se vratime na po~etok, ako pogledne{ gore i okolu-naokolu, s$ isto }e vidi{ i }e zaklu~i{: Univerzumot e homogen (uniformen) i izotropen (izgleda ednakvo gledano vo site nasoki)! E, toa ti e kosmolo{ki princip! Gust, i na! “Mojata supa e pogusta od tebe!” mu rekol g-din A. Sup na g-din Univerz Um, i bil vo pravo. “Da, mo`ebi vo mene ima prose~no eden atom na vodorod na sekoi ~etiri kubni metri volumen, no tamu kade {to e gusto, navistina ne e pusto!” 143
Star(k)ost Univerzumot e tolku staaaaar {to nieden lek za osteoporoza ve}e ne mu pomaga, go ma~i reuma, i{ijadikus, vidot mu slabee, mu pre~i muzikata, glasnata mladina i ~ekaweto vo redici. 13.72Âą0.12 milijardi godini ne e {ega! I pred da si ja ostavi ve{ta~kata vilicata na no}naÂta masi~ka i da gi zatvori umornite o~i, razmisluva za mladosta, za prvite atomi i yvezdi... be{e ludo, toa patuvawe ~udno, a pak, zavr{i brzo, tak-tik, kako eden mig! A, tomski sostav? Zemi eden univerzum i razgledaj go od gore do dolu, od levo na desno, od vnatre i od nadvor... i }e vidi{ - sekade ist sostav na elementi, sekade ist odnos na atomi. A vo atomite, nedelivi {to gi narekuvaa, naprotiv, viree cel svet. [est leptoni i {est kvarkovi, pogolemiot del od materijata ja so~inuvaat i ne se {eguvaat! Protoni, neutroni, elektroni, koi saka{ ka`i gi, od niv se sostaveni. A tie bozoni otka~eni, samo tr~aat levo-desno, za niv atomskoto gnezdo e pretesno. I toj car na bozonite (nekoi duri odat dotamu {to go narekuvat gospod) im ja dava masata na ~esti~kite, pa sega vidi ti koj sozdava, a koj e sozdaden, koj praven, a koj glaven. Gravitonot, i toj kako i Higsoviot bozon e nedoka`an, no matematikata i fizikata znaat, samo treba da gi vidat. No, tolku za sega, a sega reklama! Pove}e za fantasti~niot svet na atomite, kvarkovite, bozonite i klovnot Bozo vo slednoto fantasti~no izdanie vo edicijata Astrognom Dosie: Atom Ant (Mali tajni za golemite svetski zagovori)! 144
Atom Ant, ~uvar na atomite
145
Makedonija vo univerzumot na ~udata
Mini drama vo 12 sceni
Koga prazna je glava, a puni su xebove - silna je dr`ava! Kir~o Tra~arovski Scena 1. Ajn{tajn na smrtnata postela Naratorot: Godina, 1955. Prinston, SAD. Albert Ajn{tajn, nekoga{ paradigma na genijalec so harizma i popularnost na rok-yvezda, denes napu{ten i zaboraven od site. Go nao|ame na smrtnata postela, vo poslednite migovi od `ivotot, kako raboti na problemot {to go okupira ve}e so decenii, problemot na teorijata {to }e gi obedini site na{i soznanija za mikro- i makrokosmosot vo edna Univerzalna teorija. Ajn{tajn umira, ne uspevaj}i da go re{i problemot. Scena 2: Tajno dru{tvo Naratorot: Godina, 2055. Skopje, Makedonija. Tajnoto zdru`enie na slobodni konduraxii ja razviva teorijata na “Super-vrvkata�, koja teoretski uspeva da gi obedini dvata, navidum nespojlivi, sveta - Evropskata Unija i Makedonija! Ova e prikazna za ra|aweto na taa teorija i za toa kako najgolemite soznanija naj~esto nastanuvaat slu~ajno, pottiknati od obi~ni lu|e, lu|e kako vas! 159
ASTRONOMSKI RE^NIK Univerzum
Aa Aktivna galaksija Sonceto izgrea, petelot zapea, ~ovekot stana, avtomobilot se zapali, ku}ata izgore. Za sekoja akcija, postoi ednakva, no sprotivna reakcija. Vo astronomijata: Galaksija koja sozdava ogromni koli~estva energija. Naj~esto sodr`i supermasivna crna dupka vo centarot. Kvazarite se najpoznat primer na aktivni galaksii.
Vv Vakuum “Jas sum gospod Vakuum i gi praznam va{ite glavi od ne~isti misli!” od Prira~nikot za gospoda. Vo astronomijata: Prostor ispraznet od materija. Vakuumot bil ~esta tema na filozofskite debati u{te od vremeto na Anti~ka Grcija, no ne bil izu~uvan empiriski do 17-tiot vek. Vakuumot stanal zna~aen za industrijata vo 20-tiot vek.
171
Hadron “Ha-ha, odron!” rekol eden Lepton, na {to Hadron se nasmeal. “Go gleda{ li kvarkon? Toj e podgotven, ~eka samo patot da se ras~isti, a tvojata sostavna ~esti~ka kade e? Ja nema, ja fati dremka.” Elektron Lepton se nata`il, za{to samo se {eguval i nikomu lo{o ne mislel, a skapo platil. Vo astronomijata: ^esti~ki sostaveni od kvarkovi povrzani preku jakata sila. Postojat dve semejstva na hadroni: barioni (sostaveni od tri kvarkovi) i mezoni (eden kvark i eden anti-kvark). Najpoznatite hadroni se protoni i neutroni. Site hadroni, osven protonite i neutronite koga se vo jadroto, se nestabilni i se raspa|aat. Haos “Haos, ~ove~e!” se za~u vo primordijalniot svet, no za sre}a ovaa fraza potona vo zaborav, zo{to nema{e koj da ja slu{ne. Vo astronomijata: Bezli~na sostojba na praznina koja mu prethodi na sozdavaweto na svetot vo anti~kite Gr~ki mitovi za sozdavawe.
Cc Celestijalnata sfera Si bila edna sfera {to ne bila kru`na, nitu polukru`na, tuku ramna kako tacna. Otkako stanala glaven lik so anti~ki {ik, nekoi ja narekle vselena, a drugi planeta Zemja. No, taa e s$ u{te ta`na zo{to ne se znae dal’ e ramna ili kru`na. Vo astronomijata: Imaginarna sfera okolu zemjata koja rotira zaedno so nea. Site objekti na neboto mo`e da se proektiraat na nea i kako takva e prakti~na astronomska alatka. 181
Bele{ka za avtorot Branko Prqa e roden vo Saraevo vo 1977 godina. Od 1990 godina `ivee vo Skopje. Raboti kako grafi~ki dizajner i tekstopisec. Osnova~ e na prviot elektronski konkurs za lite ratura vo Makedonija, Elektrolit i na kreaktivniot kolektiv Kapka. Ima objavuvano vo zemjava i vo stranstvo. Dosega objaveno: Dosie: yvezda Nemezis, 2011 Vest od Nesvest, 2010 Dosie: Planeta Iks, 2009 Vesti od podrumot na baba mi, 2007 Parite se otepuva~ka, 2006 Vesti vo zemjata na ~udata, 2005 Za sekogo po ne{to, za nekogo ni{to, 2003 kontakt: brankoprlja@gmail.com
Bele{ka za ilustratorot Vladimir Luka{ (1978) e vizuelen umetnik, muzi~ar i performans-maestro od Skopje. Ima u~estvuvano na mnogu izlo`bi i performansi. ^len e na umetni~kata muzi~ka grupa “Svira~iwa�. kontakt: pijaniotslon@gmail.com