Innovatie 2016

De Jan van der Heyden-prijs

INNOVATIE 2016

1

2

INTRODUCTIE

Wie was Jan van der Heyden?

Dat Jan van der Heyden stierf als bemiddeld man was niet

De Innovatieprijs is niet zomaar vernoemd naar Jan

te danken aan zijn schilderijen. De geboren Gorinchemmer

van der Heyden. Hij leefde van 1637 tot 1712 en vond

(maar vanaf zijn 12e woonachtig in Amsterdam) had ook

onder andere de slangbrandspuit uit. Hij ontwikkelde

veel gevoel voor werktuigbouw. Zo ontwierp hij in 1669

een beter pompsysteem en een leren brandslang, die

een betere straatverlichting voor de stad Amsterdam. Ruim

brandweerlieden in staat stelde een brandhaard dichter te

1.800 door hem ontworpen lantaarns werden geplaatst.

benaderen.

Later volgden er nog vele duizenden in onder meer Haarlem, Groningen, Den Haag en Berlijn.

Hoewel hij brandmeester was bij het brandspuitgilde, was Jan van der Heyden van beroep geen brandweerman

De verbeterde slangbrandspuit van Jan van der Heyden

maar architectonisch landschapsschilder. Hij behoort tot

kwam in 1672 op de markt. Hij demonstreerde zijn

de belangrijkste 17de-eeuwse schilders van Nederlandse

uitvinding bij het stadhuis en vanaf de Westertoren. De

stadsgezichten. Opvallend, volgens kenners, was zijn

burgemeester was zo onder de indruk dat hij gelijk voor alle

vaardigheid in het weergeven van perspectief.

zestig wijken van de stad een nieuwe brandspuit bestelde.

4

INHOUD 6

Voorwoord

8 Talentenbank Meer inzicht in kwaliteiten medewerkers 10

RedAlert voorlichtingsvoertuig Interactie en samenwerking

12

Hybride Tankautospuit Hybridetechniek toepassen op tankautospuit

14

Arbeidshygiëne Theatershow om schoon werken te promoten

16

Wie is de BOCK? Campagne wijst op gevaren van carbidschieten

18

Proatrondes Medewerkers worden ‘onwijs serieus’ genomen

20

Oefenen op maat Een nieuwe manier van vakbekwaam blijven

22

Risicocommunicatie-app Handelingsinstructie bij gevaren in je eigen omgeving

24

Capcode Monitoring Actuele informatie voegt altijd iets toe

26

Realtime open data via social media Zoeken naar de grenzen van openheid

28

Pattern recognition / computer image analysis Computer analyseert foto’s en videobeelden

30

CO-meting bij zelfstandig wonende senioren Preventief CO meten in woningen van senioren

32

VerkenningsApp Sneller, beter, accurater en leuker werken

34

ReCoFan Meer controle op de ventilator

36

Mythburners De proef op de som

38

Mobile Sensing for Safety Een betrouwbaar beeld van de actuele situatie

40

Mobiele spoelboog Voertuigen makkelijk en snel afspoelen

42

Handreiking Schoner werken bij brand Een cultuurverandering: samen gezonder oud worden

44

Risico Analyse Monitor Gebouwgebonden risico’s helder in kaart

46

Robotica, de volgende stap naar veiligere repressie Inzetrisico’s beperken met onbemande systemen

48

Wash6 De nieuwe manier van wassen

Tijd om te innoveren

VOORWOORD

Ik ben de tel kwijt. Is dit nu het zesde of zevende

De ene lijn zijn de innovaties die jaarlijks in dit boekje

innovatieboekje van de brandweer? Het zevende, hoor

worden beschreven. Vernieuwingen die voortkomen uit

ik mijn secretaresse zeggen. Als zij het zegt zal het

de boezem van de brandweer. Uit de veiligheidsregio’s en

ongetwijfeld zo zijn. Voor al die zeven boekjes heb ik een

uit de korpsen. Veelal innovaties van brandweermensen

voorwoord geschreven, want ik ben al heel wat jaartjes

die voeling hebben met de praktijk en hun ideeën voor

voorzitter van de Regiegroep Innovatie Moed. Over

verbeteringen uitwerken.

innoveren gesproken. Misschien is het wel tijd voor vers bloed. Maar daar ga ik niet (alleen) over en daar wil ik het

We weten allemaal dat daar de afgelopen jaren innovaties

nu ook verder niet over hebben.

uit zijn voortgekomen die zeer de moeite waard zijn.

Er zijn tal van voorbeelden van vernieuwingen die

‘ Innovaties vormen een motor van onze organisatie’

bovenregionaal zijn aangeslagen. Waardevol dus om aan dit soort innovaties ruimte te blijven geven. Ze vormen een motor van onze organisatie en het beste idee wordt

Het schrijven van het voorwoord voor dit boekje is voor

jaarlijks beloond met de Jan van der Heydenprijs. Een prijs

mij altijd een moment om even achterom te kijken en

die binnen de brandweer na al die jaren symbool staat voor

tegelijkertijd vooruit te blikken. Wat doen we en doen we

innovatie.

het nog wel goed? Past het nog in deze tijd of moeten we het over een andere boeg gooien? Het is een discussie

Nu die andere lijn. Dan hebben we het veel meer over

die op dit moment ook wordt gevoerd binnen de hele

vraagstukken waar we als gehele organisatie mee te maken

regiegroep. Een uitkomst is er nog niet, maar er wordt

krijgen. Neem een onderwerp als arbeidshygiëne. ‘Schoon

gedacht over meerdere ‘lijnen’. Ik wil dit voorwoord

werken’ is in korte tijd uitgegroeid tot een hot item in

gebruiken daar iets over te zeggen.

onze organisatie. We moeten er wat mee. Maar kijk je bijvoorbeeld naar de kleding, dan moeten we vaststellen

6

dat er geen kleding op de markt is die aan de toekomstige

hoe snel is snel? We hebben toch echt tijd nodig om te

wensen voldoet. Qua hittebestendigheid is het allemaal

meten. Met betere apparatuur kan dat sneller, maar aan

wel okay, maar als het gaat om het beperken van het

alles zit een limiet en aan betere apparatuur hangt ook een

doordringend vermogen van gevaarlijke stoffen, kunnen er

prijskaartje.

nog wel wat stappen worden gezet.

Denk hierbij bijvoorbeeld aan zowel statische als Maar bij wie moeten we daarvoor zijn? Het bedrijfsleven

dynamische apparatuur die multifunctioneel is en waar

heeft het antwoord niet (lees: heeft de gevraagde kleding

ook andere partijen dan de brandweer, zoals gemeenten,

niet) en de vraag is of er op universiteiten en instituten

milieudiensten en RUD, voordeel van kunnen hebben.

wel echt onderzoek wordt gedaan naar verbeteringen op dit gebied. Hetzelfde geldt voor robotisering. Met

Het is zoals met alles: we moeten een balans vinden. Een

name als het gaat om de veiligheid van mensen, nu er

balans tussen onze wensen en (de kosten van) innoveren.

steeds meer ondergronds wordt gebouwd en gebouwen

Dat gaat ons ook heus wel lukken. Zeker als we ons

steeds complexer worden. Voor ons als brandweer een

bedenken dat we het als brandweer niet iedereen naar de

heel interessant onderwerp. Maar wie helpt ons bij de

zin kunnen maken.

ontwikkeling in de door ons gewenste richting? Of moeten we genoegen nemen met zoals het is?

Gelukkig hebben we die andere lijn ook, onze eigen innovaties. In dit boekje staan ze weer keurig op een rij.

Dat laatste kan eigenlijk niet. We moeten verder, we

Niet allemaal hemelbestormend, maar stuk voor stuk wel

moeten mee, ook omdat er steeds meer van ons wordt

de moeite waard.

gevraagd. Een voorbeeld: als er bij een incident een wolk vrijkomt, wordt van ons verwacht dat we snel uitsluitsel

Gerard van Klaveren

geven over hoe gevaarlijk de stoffen in die wolk zijn. Maar

Voorzitter Regiegroep Innovatie Moed

7

Talentenbank

MEER INZICHT IN KWALITEITEN MEDEWERKERS Organisatie

Veiligheidsregio Utrecht

Categorie Risicobeheersing, organisatie, maatschappelijke relevantie Status

Idee/schets

Contactpersoon Sjaak Haasnoot, shaasnoot@hotmail.com

A •J

N VAN DER HE

Genom

I

YD

PR

EN

ineerd 2016

INNOVATIE

INNOVATIE

EN

PR

I

YD

JS

JS

•J

AN

VAN DE R

HE

De innovatie

talent niet ziet? Voor je het weet gaat een talent verloren

Het optimaal benutten van de talenten van alle mensen

voor de organisatie. Of het talent blijft hangen, maar de

die zich inzetten voor de brandweer, zowel beroeps als

motivatie om specifieke kwaliteiten in te zetten voor de

vrijwilligers, door deze centraal te bundelen binnen de

brandweer is verdwenen.

veiligheidsregio’s.

Interessant in dit verband zijn de resultaten van het onlangs

‘ Om talent te kunnen benutten, moet je het eerst in kaart brengen’

gehouden betrokkenheidsonderzoek onder vrijwilligers.

Daaruit blijkt dat een vrijwilliger met name de eerste vijf tot tien jaar een sterke betrokkenheid voelt bij de brandweer.

Aanleiding

In de jaren daarna is een daling zichtbaar. Vrij vertaald zou

Onder brandweermensen zit enorm veel talent. Die

je dat als volgt kunnen uitleggen: hoe eerder talent wordt

(verborgen) talenten zijn echter niet in kaart gebracht, laat

herkent en mogelijk benut, hoe enthousiaster, effectiever

staan dat ze optimaal worden benut. De afhankelijkheid

en langduriger de medewerker (vrijwilliger in dit geval) het

van leidinggevenden is vaak groot en wat als diegene jouw

werk doet dat bij hem of haar past.

8

Uitwerking

Sjaak Haasnoot

Om talent te kunnen benutten, moet je het eerst in kaart

“Wij vinden het een supergoed idee. Als we het in alle

brengen. Daarom is het idee dat alle veiligheidsregio’s een

veiligheidsregio’s kunnen realiseren, zetten we een grote

Talentenbank inrichten. Een databestand met informatie

stap vooruit. Door de brandweerman of -vrouw de kans

over de medewerkers, beroeps en vrijwilligers. Hun

te geven zijn of haar talent te benutten, zal diegene zich

opleidingen en competenties, hun carrière binnen en buiten toedichten en ambities.

‘ Daar is de brandweer én de betreffende medewerker bij gebaat’

Mogelijkheden

beter op zijn plek voelen en meer gewaardeerd. Het is

Als alle veiligheidsregio’s op termijn beschikken over een

heel duidelijk de medewerker die centraal staat bij deze

eigen Talentenbank, wordt het zelfs mogelijk in elkaars

innovatie en zoals we allemaal weten zijn het uiteindelijk

bestanden te zoeken naar de beste man of vrouw voor

altijd mensen waar het om draait.” n

de brandweer, wensen en talenten die mensen zichzelf

een bepaalde functie of klus. Daar is de brandweer én de betreffende medewerker bij gebaat.

9

RedAlert voorlichtingsvoertuig

INTERACTIE EN SAMENWERKING Organisatie

Veiligheidsregio Gelderland-Zuid

Categorie

Risicobeheersing, incidentbestrijding, maatschappelijke relevantie

Status

Geïmplementeerd

Contactpersoon

Ad van Wingerden, ad.van.wingerden@vrgz.nl

De innovatie

van deze tijd. Veiligheidsregio Gelderland-Zuid heeft voor

RedAlert is een voorlichtingsvoertuig dat eenvoudig

de invulling van deze taak (onder meer) gekozen voor een

bij publieksevenementen kan worden ingezet. Het

voorlichtingsvoertuig. Onder het motto: niet afwachten,

voertuig wordt naar de locatie gereden. De deuren

maar naar de mensen toe.

worden opengezet en met één druk op de knop kunnen

‘ Invulling onder het motto: niet afwachten, maar naar de mensen toe’

belangstellenden de informatie die het voertuig biedt, tot zich nemen en deelnemen. Ook kunnen ze deelnemen aan een interactieve quiz.

Uitwerking Aanleiding

Een brandweerauto die niet meer in bedrijf was, is

‘Brandveilig leven’, wie kent het thema niet bij de

omgebouwd tot een heus voorlichtingsvoertuig. Bezoekers

brandweer? Burgers actief voorlichten over brandveiligheid

kunnen in de auto meedoen aan een interactieve quiz

in hun eigen omgeving, ze bewustmaken van de risico’s

met special effects en vragen over brandveiligheid. De

en daarmee de zelfredzaamheid vergroten, is helemaal

quiz is verwerkt in een tekenfilm. Ook kunnen bezoekers

10

kennisnemen van uitkomsten van brandonderzoeken en

samenleving staan. Hoe kan je dat beter doen dan met

worden repressieve ervaringen op een aantrekkelijke manier

een mobiel voorlichtingsvoertuig? We hebben veel werk

onder de aandacht gebracht.

gemaakt van het optuigen en inrichten van de RedAlert.

De samenwerking tussen alle betrokkenen maakte het

Mogelijkheden

ontwikkelingsproces bijzonder. Repressie heeft voor input

De RedAlert kan op veel plekken en voor verschillende

gezorgd, vanuit Brandveilig leven is de quiz ontwikkeld

doelgroepen worden ingezet, zoals ouderen, gezinnen,

en de 24-uursdienst heeft het voertuig daadwerkelijk

studenten en medewerkers van een bedrijf. Sinds de

ingericht. Dat betaalt zich uit. Waar we ook staan, het

ingebruikname op 20 januari 2016 is dat al regelmatig

voertuig is een echte publiekstrekker. De belangstelling

gebeurd, ook op markten en braderieën.

is groot en de reacties zijn enthousiast. Ook omdat de brandweer voor veel mensen iets magisch blijft houden.

Ad van Wingerden

Wat mij betreft terecht want we werken bij een boeiende

“Als brandweer willen we meer en meer naar de mensen

organisatie.” n

toe met informatie en advies. We willen midden in de

11

Hybride Tankautospuit

HYBRIDETECHNIEK TOEPASSEN OP TANKAUTOSPUIT Organisatie

Veiligheidsregio Gelderland-Zuid

Categorie

Incidentbestrijding, techniek

Status

Idee/ schets

Contactpersoon

René Rieken, rene.rieken@vrgz.nl

De innovatie

voor zijn. Bijvoorbeeld in het geval van de tankautospuit.

Een tankautospuit waarvan de motor zodra het voertuig

We kennen allemaal de ronkende tankautospuit bij

stilstaat bij een inzet of oefening wordt aangedreven door

een incident. Een hoop herrie en onderwijl worden

een elektrische krachtbron (accu) in plaats van door een

dieseldampen en fijnstof uitgestoten. In het geval de

standaard-dieselmotor.

tankautospuit in stilstand overschakelt op aandrijving door een elektromotor van het hydraulische systeem,

‘ We willen als brandweer toch ook graag maatschappelijk ondernemen?’

wordt het milieu ontzien. Bovendien vermindert het brandstofverbruik. Een ander punt is dat tankautospuiten, omdat ze vaak binnen staan, beschikken over ‘vierkante

Aanleiding

banden’. Meer dan voldoende tijd dus om de accu’s

Hybride auto’s kunnen rijden op twee krachtbronnen, in

opgeladen te houden.

de regel een benzine- of dieselmotor en een elektromotor.

In de dagelijkse praktijk komen ze steeds meer voor.

Uitwerking

Bij de brandweer is hybride nog niet of nauwelijks

De uitwerking van deze innovatie is nog niet concreet ter

geïntroduceerd. Terwijl er toch volop mogelijkheden

hand genomen. Zeker is echter dat hybride is toe te passen

12

bij alle merken (vracht)auto’s. Ook de inzetduur van accu’s is

René Rieken

prima en accupakketten zijn handzaam. De compacte boxen

“Bij een brand zal je mensen niet snel horen klagen over de

kunnen makkelijk in een tankautospuit worden geplaatst.

uitstoot en het lawaai van een dieselmotor. Toch moeten we onze ogen niet sluiten voor mogelijkheden om zelfs

Voor de technische realisatie is budget nodig. Het zou een

in noodomstandigheden milieuvriendelijker te werken.

mooi onderzoek- en afstudeeropdracht zijn voor een hbo-

We willen als brandweer toch ook graag maatschappelijk

student, eventueel in combinatie met een adviserende partij

ondernemen? De hybridetechniek is beschikbaar, dus

en/of een bouwer van dit soort systemen. In het geval de Jan

maak er dan ook gebruik van. Een mooi voorbeeld vind

van der Heydenprijs wordt gewonnen, zal het bedrag dat

ik die betonauto’s. Zodra die ter plaatse zijn, gaat de

met de prijs is gemoeid aan de uitwerking worden besteed.

mixer draaien op accu’s. Ook veel hoogwerkers zijn er tegenwoordig mee uitgerust. Risico’s zijn er niet. In het

Mogelijkheden

geval de accu onvoldoende vermogen levert, kan de

Als het technisch concept staat, kan de hybride-uitvoering

dieselmotor eenvoudig worden bijgeschakeld.” n

van de tankautospuit voortaan in alle aanbestedingen worden opgenomen.

13

Arbeidshygiëne

THEATERSHOW OM SCHOON WERKEN TE PROMOTEN Organisatie

Veiligheidsregio Gelderland-Zuid

Categorie Incidentbestrijding, techniek, organisatie, maatschappelijke relevantie Status

Gerealiseerd

Contactpersoon

Arie van Dooijeweert, arie.van.dooijeweert@vrgz.nl

De innovatie

werden posters en flyers over dit onderwerp verspreid.

Een theatershow rondom het thema arbeidshygiëne.

Veiligheidsregio Gelderland-Zuid gaf daar een bijzonder en

In mei en juni werden vier voorstellingen gegeven voor

innovatief vervolg aan met een echte theatershow.

medewerkers. Twee in de Lindenberg in Nijmegen en twee

Uitwerking

in de Agnietenhof in Tiel.

De theatershow is gemaakt door Arbo on Stage, een

‘ Een nieuwe en verrassende manier om thema’s onder de aandacht te brengen’

onderdeel van arbeidsdienst De Bedrijfspoli. Professionele acteurs zetten op het toneel herkenbare, actuele en op het bedrijf toegesneden scènes neer. Ze spelen leidinggevenden

Aanleiding

en medewerkers en ook de brandweermensen in de

In december 2015 verscheen de handleiding ‘Schoon

zaal hebben een actieve inbreng. Op basis van de input

werken bij brand’ van Brandweer Nederland. Het

uit de zaal improviseren de acteurs en komen op een

resultaat van een brede discussie binnen de brandweer

ludieke wijze veranderdoelen in beeld. Centraal staat het

over arbeidshygiëne. In het kader van het project werd

gezamenlijk bereiken van consensus en het creëren van een

geïnvesteerd in materialen om schoner te werken en

mindset die voor iedereen ongeveer gelijk is.

14

Schoon werken staat binnenkort

op de planken!

Benieuwd?

Zet een van de volgende datums in je agenda: • Maandagavond 9 mei 2016, Theater De Lindenberg in Nijmegen • Maandagavond 23 mei 2016, Theater Agnietenhof in Tiel Aanmelden: Meld je voor de theatershow aan bij Carla Veltman, via carla.veltman@vrgz.nl.

Vermeld de datum van je keuze duidelijk in de mail.

• Dinsdagavond 24 mei 2016, Theater Agnietenhof in Tiel • Maandagavond 13 juni 2016, Theater De Lindenberg in Nijmegen Reserveer de gezellige avond, samen met je collega’s, van 19.30 uur tot 22.30 uur.

Mogelijkheden

Arie van Dooijeweert

Een theatershow is een nieuwe en verrassende manier

“We weten allemaal dat het niet meer van deze tijd

om thema’s onder de aandacht te brengen. De show

is om je boterham te eten op de treeplank van een

rond arbeidshygiëne is helemaal ‘op maat’ gemaakt.

brandweerwagen en dat je na het blussen van een brand

Schoon werken wordt op een ludieke en interactieve

niet met je handen onder het roet kunt komen aanzetten

wijze op de planken gebracht. Als vanzelf worden de

op de kazerne. Van ‘schoon werken’ is door de brandweer

brandweermensen in de zaal uitgedaagd om na te denken

een item gemaakt. Ik denk dat wij een heel leuke en aansprekende manier hebben gevonden om daar richting

‘ Wat kan ik zelf doen om schoner en veiliger te werken?’

alle medewerkers iets mee te doen. Met de voorstelling hebben we bewustwording gecreëerd en daarmee is een stevige aanzet gegeven voor een cultuuromslag op het

over de vraag: wat kan ik zelf doen om schoner en veiliger

gebied van schoon werken.” n

te werken? De aanpak met een theatershow biedt uiteraard ook mogelijkheden als het gaat om heel andere thema’s.

15

Wie is de BOCK?

CAMPAGNE WIJST OP GEVAREN VAN CARBIDSCHIETEN Organisatie

Veiligheidsregio Drenthe

Categorie

Risicobeheersing, organisatie, maatschappelijke relevantie

Status

Geïmplementeerd

Contactpersoon

Gerrit-Jan Ruesink, gerritjan.ruesink@vrd.nl

De innovatie

aangemerkt als het veilig gebeurt. Veel mensen, veelal

Een kortdurende campagne eind 2015 om mensen te wijzen

jongeren, zien de gevaren niet, zeker niet als ze in groepen

op het gevaar van carbidschieten. Het resultaat mocht er

optrekken. De oplossing? Voorlichting geven en mensen

zijn. Het aantal slachtoffers verminderde met zestig procent

wijzen op de gevaren.

ten opzichte van de jaarwisseling een jaar eerder: niet tien

Uitwerking

slachtoffers met brandwonden, maar ‘slechts’ vier.

Als het gaat om het verhogen van de (brand)veiligheid is de

‘ Niet tien slachtoffers met brandwonden, maar “slechts” vier’

brandweer van oudsher de belangrijkste partij. Op verzoek van de Drentse gemeenten tuigde de Veiligheidsregio Drenthe daarom samen met die gemeenten een

Aanleiding

voorlichtingscampagne op onder de naam ‘Wie is de

In Drenthe staat carbidschieten op oudejaarsdag sinds 2014

BOCK’. Dat de naam linkt aan de overbekende campagne

op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed. Alle twaalf

‘Wie is de BOB’ tegen alcoholgebruik in het verkeer, is niet

Drentse gemeenten waren het er echter over eens dat een

zo vreemd. Bij het uitwerken van de 4.500 euro kostende

traditie als deze alleen als cultureel erfgoed kan worden

campagne werden ook Brandwondencentrum Groningen,

16

de Nederlandse Brandwonden Stichting en de Stichting

van Veiligheidsregio Drenthe én het netwerk van de

Carbidschieten Drenthe betrokken. Nog afgezien van het

brandweerorganisatie, werd de campagne een succes.

concrete resultaat, kan worden gesteld dat de campagne ook in andere opzichten een succes was. Kranten en

Gerrit-Jan Ruesink

regionale radio en televisie besteedden er veel aandacht

“Een mooi voorbeeld van onze nieuwe rol is ’Wie is de

aan en op social media (Twitter, Facebook) leidden

BOCK’: het initiëren en stimuleren van samenwerking tussen

berichten tot vele re-tweets en ‘likes’.

diverse partijen, met als doel een veiliger samenleving. In dit project hebben alle partijen met hun eigen expertise de

‘Door samen op te trekken, kunnen we op het gebied van veiligheid écht het verschil maken’

verantwoordelijkheid genomen om inwoners bewust te maken van het gevaar van carbidschieten. Het smeden van allianties dwars door alle sectoren heen biedt ongekende

Mogelijkheden

mogelijkheden. Door samen op te trekken, kunnen we op

Het project (her)bevestigde dat een organisatie als de

het gebied van veiligheid écht het verschil maken. Eén plus

brandweer een essentieel onderdeel is van de samenleving.

één wordt dan drie.” n

Zeer nadrukkelijk mede dankzij de inbreng en expertise

17

Proatrondes

MEDEWERKERS WORDEN ‘ONWIJS SERIEUS’ GENOMEN Organisatie

Veiligheidsregio Groningen

Categorie

Risicobeheersing, incidentbestrijding, organisatie

Status

Geïmplementeerd

Contactpersoon

Liesbeth Post, liesbeth.post@vrgroningen.nl

De innovatie

tot beroeps in Groningen, te betrekken en ‘onwijs serieus’

In de periode september 2015 tot en met januari 2016

te nemen. Het onderzoek kreeg vorm in het project

konden medewerkers van Veiligheidsregio Groningen in

Proatrondes.

zogenaamde Proatrondes meepraten over de toekomst van

Uitwerking

de organisatie.

De campagne startte in september 2015 met de lancering

‘ Iedereen die dat wilde, van vrijwilliger in Bierum tot beroeps in Groningen, werd betrokken’

van een speciale website en het versturen van een persoonlijke uitnodiging naar alle medewerkers. Bij de uitnodiging trof iedereen een Groninger worst aan en dat leverde gelijk veel (extra) aandacht op. Leden van het

Aanleiding

projectteam sloten ook aan bij werkoverleggen om het idee

Veiligheidsregio Groningen werd operationeel op 1 januari

achter het initiatief uit te leggen en medewerkers persoonlijk

2014. Anderhalf jaar later groeide de wens om te kijken

uit te nodigen om mee te doen.

waar de organisatie stond. Besloten werd om bij dat

De Proatrondes zelf werden beschouwd als een kwalitatief

onderzoek iedereen die dat wilde, van vrijwilliger in Bierum

onderzoek naar de staat van de organisatie. De gesprekken

18

De toekomst van

praat je mee of…

zal het je worst wezen? meer weten? opgeven? kijk op www.proatronDe.nl!

150801_VRG-CAMPAGANE_A5KAART.indd 1

19-08-15 13:11

vonden plaats aan de hand van de organisatievisie. Deze

Liesbeth Post

werd vertaald naar thema’s en de thema’s naar stellingen.

“Het is een geslaagd project geweest. Door in gesprek te

Er werd geprobeerd zoveel mogelijk maatwerk te leveren.

gaan, zijn medewerkers meer inhoudelijk in verbinding

Aanvullend op de Proatrondes is een enquête uitgezet om

gebracht met de organisatievisie, de doelstellingen en met

te onderzoeken over welke thema’s medewerkers nader in

oplossingen voor knellende kwesties. Van alle gesprekken

gesprek willen. Opvallend is dat ruim de helft van de duizend

zijn verslagen gemaakt en die zijn afgestemd met de

medewerkers aan de in totaal dertig Proatrondes hebben

deelnemers. Knellende kwesties zijn meteen opgepakt.

meegedaan. Een hoge score.

Daarnaast zijn de uitkomsten van alle Proatrondes ook nog eens geanalyseerd en uitgewerkt in de notitie ‘Van proat’n

Mogelijkheden

noar doun’. Daarin worden drie concrete verbeterthema’s

Opnieuw is gebleken dat met elkaar op een constructieve

benoemd: visie, leiderschap en samenwerken. De voortgang

wijze praten, de beste manier is om ‘lekken’ boven water

bij het uitwerken wordt geborgd en medewerkers worden

te krijgen en inzichten te verbeteren. Het instrument

geïnformeerd met het bulletin ‘Even bieproaten’.” n

Proatrondes zal in Groningen op kleine of grote schaal gebruikt blijven worden.

19

Oefenen op maat

EEN NIEUWE MANIER VAN VAKBEKWAAM BLIJVEN Organisatie

Veiligheidsregio Drenthe

Categorie

Risicobeheersing, incidentbestrijding, organisatie

Status

Geïmplementeerd

Contactpersoon

Mariette Sieders, mariette.sieders@vrd.nl

De innovatie

gekomen met alle administratieve handelingen die daarbij

Oefenen op maat gaat over een andere, nieuwe manier

horen. Die handelingen lijken soms een doel op zich te zijn

van vakbekwaam blijven. Niet alleen de landelijke

geworden. Oefenen op maat wil een trendbreuk realiseren

brancherichtlijnen tellen, maar er wordt ook rekening

door terug te gaan naar de basis. Die basis is het antwoord op

gehouden met het risicoprofiel van het verzorgingsgebied van

de vraag wat de individuele brandweerman en -vrouw nodig

een post/ploeg en met de persoonlijke behoeften van mensen.

heeft om vakbekwaam te blijven.

De gedachte hier achter is, dat als mensen meer professionele ruimte krijgen en samen op zoek kunnen gaan naar de juiste

Uitwerking

balans, dit uiteindelijk de kwaliteit van het werk én het plezier

De hierboven genoemde ontwikkelingen zijn het startpunt

in het werk ten goede komen.

geweest voor het verzamelen van ideeën om de uitgaven te beperken en de werkwijze te vernieuwen. Door middel

Aanleiding

van ‘werkplaatssessies’ is van een groep van ongeveer zestig

Twee ontwikkelingen staan aan de basis van dit project:

vrijwilligers input ontvangen. In een nieuwsbrief zijn de

bezuinigingen en de wens om het vak weer centraal te stellen.

hoofdlijnen van die gesprekken weergegeven en geclusterd.

De laatste jaren zijn er steeds meer procedures en regels

Vervolgens zijn ze in kleine groepjes verder uitgewerkt.

20

Mogelijkheden

met bindende afspraken, maar veel meer een persoonlijk

Met Oefenen op maat erkent Veiligheidsregio Drenthe dat

document met waardevolle informatie.

ieder mens uniek is. Dan is het ook logisch dat oefeningen

Om te kunnen ‘peilen’ waar een ieder staat, wordt iedere

zoveel mogelijk ‘op maat’, afgestemd op de individuele (leer)

cyclus afgesloten met een ‘ben je er klaar voor’-peilmoment.

behoefte, worden aangeboden. Dit project borduurt voort op

De uitkomsten hiervan en persoonlijke wensen bieden weer

de (landelijke) functiestandaarden. Die standaarden blijven ook

input voor het vervolg.

‘ Oefenen op maat wil een trendbreuk realiseren door terug te gaan naar de basis’

Mariette Sieders “Ik verwacht dat brandweermensen als gevolg van deze innovatie meer open gaan staan voor ideeën en zich meer

de basis van ieders persoonlijke vakbekwaamheid. Aanvullend

bewust worden van hun eigen persoonlijke ontwikkeling.

daarop heeft iedereen een persoonlijk logboek, waarin

Natuurlijk kost dat tijd, maar we hebben afgesproken dat we

extra standaarden en specifieke risico’s worden beschreven,

die tijd ook némen. Oefenen op maat biedt gewoon meer

evenals de oefening en ervaring die de betreffende persoon

mogelijkheden voor brandweermensen om vakbekwaam te

heeft opgedaan. Het logboek is geen officieel document

blijven.” n

21

Risicocommunicatie-app

HANDELINGSINSTRUCTIE BIJ GEVAREN IN JE EIGEN OMGEVING Organisatie

Veiligheidsregio Drenthe

Categorie

Risicobeheersing, techniek, maatschappelijke relevantie

Status

Pilot

Contactpersoon

Jacco Rodermond, jacco.rodermond@vrd.nl

De innovatie

Aanleiding

De risicocommunicatie-app koppelt overheidsinformatie,

Onderzoek van de Veiligheidsregio’s Drenthe en IJsselland

zoals weeralarm, meldkamermeldingen,

heeft aangetoond dat veel mensen behoefte hebben

natuurbrandgevaar, aan de locatie van de gebruiker en

aan tijdige en juiste informatie over risico’s in hun directe

geeft handelingsinstructies. Zo worden gebruikers actief

omgeving en risico’s in de buurt van familieleden of andere bekenden. Ook willen ze weten wat ze in geval van nood

‘ De mogelijkheden en het bereik van een risicocommunicatie-app zijn enorm’

kunnen doen. De veiligheidsregio’s hebben vervolgens gekeken welk communicatiemiddel het best past bij deze behoefte. Een app bleek het meest voor de hand liggend.

geïnformeerd over acute risico’s in hun directe omgeving.

De handelingsinstructies bieden de mogelijkheid om (zelf)

Uitwerking

redzaam op te treden. Ook kunnen gebruikers ervoor

Veiligheidsregio Drenthe is initiatiefnemer en treedt op

kiezen alarmeringen te ontvangen rondom adressen van

als projectleider. Inhoudelijk betrokken zijn de regio’s

verwanten, zoals het adres van het kinderdagverblijf of het

IJsselland en Twente. Samen hebben ze een budget

werkadres van de partner.

beschikbaar gesteld voor de eerste fase, de realisatie van

22

de app. Voor de technische ontwikkeling en de vormgeving

provinciebesturen, die in een vroeg stadium bij het project

van de applicatie zijn marktpartijen ingehuurd. De app

zijn betrokken. Binnen hun mogelijkheden werken deze

komt beschikbaar in de App Store (iOS) en de Play Store

partijen ook mee aan het project.

(Android). Een naam is er nog niet.

Jacco Rodermond Het is de bedoeling om de risicocommunicatie-app in het

“Hoewel we nog in de pilotfase zitten, merken we dat de

eerste halfjaar van 2017 met een marketingcampagne

app in een behoefte kan gaan voorzien. De reacties van

breed onder de aandacht te brengen. Netwerkpartners

de testgebruikers zijn positief. Ze geven aan dat de app op

zal worden gevraagd de app via hun eigen

een heel natuurlijke manier relevante informatie geeft over

communicatiekanalen te promoten.

wat er aan de hand is, waar dat is en wat je kunt doen. Dat zijn precies de elementen waar we van het begin af aan op

Mogelijkheden

hebben ingezet.” n

De mogelijkheden en het bereik van een goed functionerende risicocommunicatie-app zijn enorm.

Dat wordt ook erkend door het IFV en de betrokken

23

Capcode Monitoring

ACTUELE INFORMATIE VOEGT ALTIJD IETS TOE Organisatie

Veiligheidsregio Utrecht

Categorie

Incidentbestrijding, techniek

Status

Pilot

Contactpersoon

Jeroen Datema, j.datema@vru.nl

De innovatie

vormen, terwijl er op de overige ploegleden wordt gewacht.

Een interactief scherm in de kazerne dat bij een incident

Ook kan de rijroute worden bepaald. Dit komt zowel de

relevante informatie geeft. Informatie over de rijroute,

verkeersveiligheid als de kwaliteit van de inzet op de plaats

het incident zelf en over de omgeving waarin het zich

van het incident ten goede. Ook in het geval er niet op

voordoet. Capcode Monitoring is een aanvulling op CityGis

collega’s hoeft te worden gewacht, kan het nuttig zijn tijd

en het BOS-systeem, geen vervanger.

te nemen om de informatie op het scherm te bekijken. Tijd die later bij de inzet ruimschoots wordt teruggewonnen.

‘ Het kan nuttig zijn tijd te nemen om de informatie op het scherm te bekijken’

Uitwerking Het systeem draait momenteel in een testomgeving. Er

Aanleiding

wordt gebruikgemaakt van een Windows 10-app op een

Voor iedereen die bij een uitruk is betrokken, is het niet

Raspberry Pi-computer. Voor de route wordt verbinding

prettig als weinig bekend is over het incident en de

gemaakt met ‘streetview’ van Google Maps. De eerste test

omgeving. Met Capcode Monitoring kunnen chauffeur,

is gepland in het najaar op Post Zuilen.

bevelvoerder én manschappen zich hier vast een beeld van

24

Mogelijkheden

andere redvoertuigen of eenheden. Ook het toevoegen van

De initiatiefnemers twijfelen niet aan de toegevoegde

een touchscreen maakt de mogelijkheden groter.

waarde van Capcode Monitoring. Puur praktisch, maar

Jeroen Datema

‘ Deze innovatie kan een belangrijke bijdrage leveren aan de juiste ‘benadering’ van een incident door manschappen’

“De technologische mogelijkheden hebben een enorme vlucht genomen en het einde is nog lang niet in zicht.

Als brandweer kunnen we daar ons voordeel mee doen.

Bij Capcode Monitoring gaan we in de basis uit van

ook als het gaat om beeldvorming. Deze innovatie kan een

een scherm aan de muur op de post. Maar zoals de

belangrijke bijdrage leveren aan de juiste ‘benadering’ van

informatie die wordt weergegeven altijd verder kan worden

een incident door manschappen. Bovendien zijn er volop

uitgebreid, zo kan het vaste scherm mettertijd ook worden

mogelijkheden voor doorontwikkelingen. Te denken valt

ingeruild voor een tablet die wordt meengenomen in de

aan het toevoegen van informatie die circuleert op social

auto. Actuele informatie voegt altijd wat toe.” n

media en aan het tonen van gerelateerde meldingen van

25

Realtime open data via social media

ZOEKEN NAAR DE GRENZEN VAN OPENHEID Organisatie

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Categorie Risicobeheersing, incidentbestrijding, techniek, organisatie, maatschappelijke relevantie Status

GeĂŻmplementeerd

Contactpersoon

Loek Pfundt, l.pfundt@brandweeraa.nl

De innovatie

ontsluiten van alle beschikbare data voor burgers die daar

Alle informatie over activiteiten van de brandweer

belangstelling voor hebben.

openbaar maken via social media.

Uitwerking

‘ Het meest voor de hand liggend is een brandweerbrede discussie over het niveau van transparantie richting de samenleving’

De systemen zijn getest en geschikt bevonden voor het delen van informatie via social media. Er vindt overleg plaats over een geschikt moment om naar buiten te treden.

Het idee is daar een strategisch thema aan te koppelen.

Aanleiding In de veranderde samenleving waarin we leven, wil

Mogelijkheden

iedereen zelf en op elk gewenst moment over unieke

De tijd zal leren of burgers het initiatief van Brandweer

informatie kunnen beschikken. Als organisatie die midden

Amsterdam-Amstelland waarderen en of er ook

in de samenleving staat, zou de brandweer daarom moeten

verbindingen gemaakt gaan worden met lokale initiatieven.

streven naar maximale transparantie. Daarin past het

De verwachting is dat deze innovatie ook intern niet zonder

26

gevolgen zal blijven. Het meest voor de hand liggend is een

Als dienstverlenende instantie zijn we daar alleen maar

brandweerbrede discussie over het niveau van transparantie

bij gebaat. We willen hier heel graag over in gesprek met

richting de samenleving.

collega’s in andere regio’s. Samen kunnen we het idee naar een hoger en hopelijk landelijk aanvaard niveau tillen.” n

‘ Door open en transparant te zijn, creëer je als het ware een soort nieuwe, positieve autoriteit’ Loek Pfundt “Hebben we geheimen? Nee, die hebben we niet. Waarom zouden we onze data dan niet via social media voor iedereen ontsluiten? Het lijkt een grote stap, maar wij denken dat het meevalt. Door open en transparant te zijn, creëer je als het ware een soort nieuwe, positieve autoriteit.

27

Pattern recognition / computer image analysis

COMPUTER ANALYSEERT FOTO’S EN VIDEOBEELDEN Organisatie

Brandweer Hollands Midden

Categorie

Risicobeheersing, incidentbestrijding, techniek

Status

Idee/schets

Contactpersoon Sytze Coorens en Jeroen van de Werfhorst, kenniscentrum@brandweer.vrhm.nl

De innovatie

diagnosis’ (CAD). De computer kan op röntgenfoto’s

Pattern recognition / computer image analysis is het

of MRI-scans dingen herkennen die een arts kunnen

analyseren van foto’s en videobeelden door een computer.

ondersteunen bij het stellen van een diagnose. Brandweer

Aanleiding

‘ Alles dat ertoe bijdraagt om de brandweer beter te laten functioneren, is de moeite van het onderzoeken waard’

Een directe aanleiding voor deze innovatie is er niet, maar alles dat ertoe bijdraagt om de brandweer beter te laten functioneren, is de moeite van het onderzoeken waard.

De initiatiefnemers verwachten dat met deze techniek

Hollands Midden kwam via de TU Delft in contact met deze

mogelijke gevaren bij een incident eerder onder de

techniek. Aanleiding was de wens om inzichtelijk te maken

aandacht kunnen komen.

waar in de regio gebouwen met een rieten kap staan.

Pattern recognition / computer image analysis wordt in

Het toepassen van Pattern recognition / computer image

de medische wereld al toegepast. De focus ligt op het

analysis gaat daar mogelijk een belangrijke bijdrage aan

herkennen van patronen of onregelmatigheden in data.

leveren.

Pattern recognition is de basis voor ‘computer-aided

28

Uitwerking

Mogelijkheden

Het idee is dat deze innovatie kan ondersteunen bij zowel

Omdat aan de hand van foto’s en video’s bruikbare data

incidentbestrijding als bij risicobeheersing / business

kan worden gegenereerd, kan de pattern recognition

intelligence. Tijdens een incident is het van belang dat

/ computer image analysis-techniek op vele manieren

een G-RSTV-scan (een scan die bepaalt in welk stadium

worden ingezet.

een brand zich bevindt) wordt uitgevoerd. Vanwege het op basis van eerdere ervaringen. Met een camera op het

Sytze Coorens en Jeroen van de Werfhorst

voertuig zou pattern recognition / computer image analysis

“Het is nog maar een idee maar wij denken dat het

ondersteunend kunnen zijn bij de besluitvorming. Als het

interessant kan zijn er meer ervaring mee op te doen. De

gaat om risicobeheersing / business intelligence wijzen

techniek staat voor niets, zeggen ze wel eens. Het zou heel

de initiatiefnemers op de ondersteuning die de techniek

goed kunnen dat die wijsheid ook in dit geval opgaat.” n

beperkte aantal branden is het echter lastig dit te doen

leverde bij het in kaart brengen van gebouwen met een rieten kap. Op basis van luchtfoto’s kon worden bepaald waar in de regio deze gebouwen zich bevinden.

29

CO-meting bij zelfstandig wonende senioren

PREVENTIEF CO METEN IN WONINGEN VAN SENIOREN Organisatie

Veiligheidsregio Kennemerland

Categorie

Risicobeheersing, maatschappelijke relevantie

Status

Geïmplementeerd

Contactpersoon

Peter Weerd, pweerd@vrk.nl

De innovatie

is dat CO niet is te zien, te ruiken of te proeven. De oorzaak

In overleg met de gemeentelijke gezondheidsdienst (GGD)

is meestal een verkeerd geïnstalleerd of kapot gastoestel:

en in het kader van Brandveilig leven, worden regelmatig

kachel, geiser, cv-ketel of combiketel. Regelmatig

CO-metingen uitgevoerd in de woningen van zelfstandig

onderhoud is daarom van groot belang. Een goede

wonende senioren.

indicatie voor een te hoog CO-gehalte is een gasvlam die oranje brandt in plaats van blauw.

‘ Uiteraard ondernemen we vervolgacties als de CO-concentratie te hoog is’

Uitwerking Sinds 15 maart voeren Brandveilig leven-ambassadeurs

Aanleiding

van Veiligheidsregio Kennemerland CO-metingen uit in

Een te hoge concentratie koolmonoxide (CO) is slecht voor

woningen van zelfstandig wonende senioren. Uiteraard

de gezondheid (klachten als benauwdheid, hoofdpijn,

ondernemen ze vervolgacties als de concentratie te hoog

slaperigheid, braken en concentratieverlies) en kan zelfs

is. De eerste actie is altijd het openzetten van ramen en

dodelijk zijn. Het giftige koolmonoxide komt vrij bij

deuren, zodat frisse lucht naar binnen kan.

onvoldoende verbranding van gas of hout. De grote valkuil

30

In het geval er geen reden is voor ongerustheid, maar

Peter Weerd

wel sprake van risico, geven de ambassadeurs advies.

“Koolmonoxide is een sluipmoordenaar. Zeker oudere

De belangrijkste, naast regelmatig onderhoud van

mensen, die vaak veel thuis zijn en slecht ventileren,

gastoestellen, is het plaatsen van koolmonoxidemelders.

kunnen er het slachtoffer van worden. Vandaar dat we

Andere adviezen zijn: sluit bij een centraal mechanisch

deze metingen zijn gaan doen. Ieder slachtoffer is er één

afzuigsysteem nooit de luchtaanvoer en -afvoer af, zorg

teveel.” n

voor ventilatie in huis en is er een openhaard aanwezig, laat dan jaarlijks de schoorsteen vegen.

Mogelijkheden Omdat het meetproject nog maar kort loopt, zijn nog geen concrete resultaten bekend. Zonder die te kennen, kunnen preventieve controles als deze natuurlijk ook door andere veiligheidsregio’s worden ingevoerd.

31

VerkenningsApp

SNELLER, BETER, ACCURATER EN LEUKER WERKEN Organisatie

Veiligheidsregio Groningen

Categorie

Incidentbestrijding, techniek, maatschappelijke relevantie

Status

Pilot

Contactpersoon

Bart Groothuis en Hans Klamer, bart.groothuis@vrgroningen.nl

De innovatie

echter minimaal gebruikgemaakt en het grote aantal

Het inzetten van alle beschikbare technologie ten behoeve

handelingen dat tijdens een incident moet worden

van een verkenningsapp om sneller, beter, accurater en

uitgevoerd, kost veel tijd en zorgt voor een aanzienlijk

leuker te kunnen werken. Een unieke samenwerking

foutpercentage in de berichtgeving. Voor de initiatiefnemers

tussen 22 ICT-studenten van Hanzehogeschool Groningen,

reden genoeg om een transparante, innovatieve

het bedrijfsleven en Verkenningsorganisatie 3Noord

VerkenningsApp, kortweg vApp, te ontwikkelen. Deze moet

(Veiligheidsregio’s Groningen, Fryslân en Drenthe).

de meetplanleider en verkenningseenheden in de toekomst snel van goede en betrouwbare informatie gaan voorzien,

‘ Je zou kunnen zeggen dat we bezig zijn ons te bekwamen in de kunst van het weglaten’

zodat zo adequaat mogelijk actie kan worden ondernomen.

Uitwerking Aanleiding

Er zijn ideeën uitgewerkt en vier prototypes gemaakt.

De werkprocessen van de meetplanleider en de

Deze zijn in de praktijk getest. De bevindingen vormden

verkenningseenheden (voorheen meetploegen) zijn

de aanleiding voor een doorontwikkeling. Daarbij wordt

doordacht en gedegen. Van moderne technieken wordt

nu onder meer gekeken naar de mogelijkheden van een

32

koppeling met externe sensoren (zoals luchtkwaliteit,

verkenningseenheid vult de meetopdracht in en kan aan de

temperatuur, trilling en beweging) en het gebruiken van

hand van de kleur zien welke opdrachten nog in uitvoering

metingen die drones doen. Ook het verwerken van data die

zijn. Ook kan de verkenningseenheid eenvoudige eigen

via social media beschikbaar is, is onderwerp van gesprek en

metingen en/of constateringen delen met de meetplanleider

onderzoek.

en andere eenheden.

Mogelijkheden

Bart Groothuis

De belangrijke eerste winst is dat veel korpsen en

“We zijn wel ergens aan begonnen! Dit is geen app die je

veiligheidsregio’s zich hebben gemeld om mee te denken

even snel in elkaar flanst. We zijn de vApp echt stap voor

en mee te helpen bij het doorontwikkelen van de vApp.

stap aan het ontwikkelen. Wat we willen, weten we heel

Het geeft aan dat er behoefte is aan een innovatie als

goed. Een gebruiksvriendelijke app die juiste en nauwkeurige

deze. De doorontwikkelingen vinden zoveel mogelijk

informatie geeft en waarmee het ook nog leuk is om te

plaats vanuit de gedachte dat de uiteindelijke vApp een

werken. Maar juist omdat het werkbaar moet blijven, moet

instrument moet zijn dat landelijk gebruikt gaat worden.

je je ook beperken. Je zou kunnen zeggen dat we bezig zijn

Via de app zet de meetplanleider de opdracht(en) klaar. De

ons te bekwamen in de kunst van het weglaten.” n

33

ReCoFan

MEER CONTROLE OP DE VENTILATOR Organisatie

Brandweer Twente

Categorie

Incidentbestrijding, techniek

Status

Idee/schets

Contactpersoon

Erwin van Ritbergen, e.ritbergen@brandweertwente.nl

De innovatie

Door op een juiste manier te ventileren, verbetert het

De ReCoFan is een afstandsbediening waarmee de

zicht en kunnen verkenningen sneller en veiliger worden

aanvalsploeg de elektrische ventilator aanstuurt. ReCoFan

uitgevoerd. De sleutel voor succesvol ventileren ligt

staat voor ‘Remote Controlled Fan’.

grotendeels in handen van de aanvalsploeg. Als die de ReCoFan zelf in handen heeft, kunnen ze de snelheid van

‘ De sleutel voor succesvol ventileren ligt grotendeels in handen van de aanvalsploeg’

het ventileren ook zelf bepalen.

Uitwerking Aanleiding

Er is een elektrische ventilator aangeschaft en er wordt

De brandweer gebruikt een ventilator om tijdens een brand

gewerkt aan een prototype. Omdat er verschillende

rook en gassen uit het pand te blazen en zo het pand veilig

opties zijn, is het van belang testen uit te voeren tijdens

te kunnen betreden. Brandweer Twente heeft gekeken

praktijktrainingen. Pas daarna kan het gebruik van de

naar de mogelijkheden om het gebruik van de ventilator

afstandsbediening worden meegenomen in lesprogramma’s

efficiënter en veiliger te maken en kwam uit bij een

en kan het apparaat in de praktijk toegepast gaan worden.

afstandsbediening voor de aansturing.

34

Mogelijkheden

verantwoordelijk, terwijl de verantwoordelijkheid voor de

De ReCoFan is los mee te nemen en kan bij gebruik worden

inzet feitelijk ligt bij de aanvalsploeg. Met de ReCoFan

bevestigd op een straalpijp, een warmtebeeldcamera of een

kunnen ze die ook nemen. Een punt is ook het lawaai dat

ademluchttoestel. Omdat de elektrische ventilator handzaam

de ventilator maakt, waardoor de communicatie tussen

en compact is, kan deze per compartiment makkelijk worden

‘Het lawaai van de ventilator, maakt de communicatie tussen chauffeur en aanvalsploeg lastig’

verplaatst. Dit zorgt voor een optimale (vaak de kortste) ventilatieroute en maakt het ventileren dynamisch. Doordat de aanvalsploeg met de ReCoFan zelf de controle heeft op het rook- en brandgedrag en hierdoor direct zicht heeft op de effecten van de gekozen inzettechniek (ventileren en

chauffeur en aanvalsploeg lastig is. Bovendien bedient

straalpijpvoering), wordt de inzet nog effectiever en veiliger.

de chauffeur meestal ook al de pomp. Allemaal redenen waarom we hebben gekeken naar verbeteringen. Wij

Erwin van Ritbergen

denken dat de ReCoFan een heel handige innovatie is.” n

“De praktijk leert dat er niet altijd eenduidige afspraken zijn over het bedienen van de ventilator. Vaak is de chauffeur

35

Mythburners

DE PROEF OP DE SOM Organisatie

Veiligheidsregio Utrecht

Categorie Risicobeheersing, incidentbestrijding, techniek, organisatie, maatschappelijke relevantie Status

Lopend traject

Contactpersoon

Rijk van den Dikkenberg, rijk.van.den.dikkenberg@vru.nl

De innovatie

waar zijn maar is dat wel zo? Berusten deze beweringen op

Het concept Mythburners neemt de proef op de som.

feiten?

Mythes worden onderzocht en de resultaten op een aantrekkelijke manier gepresenteerd, in de vorm van een

Uitwerking

aflevering.

Mythburners onderzoekt, duidt, interpreteert en verspreidt op een verantwoorde en gestructureerde manier kennis

‘ Brandweermythes, we nemen aan dat ze waar zijn maar is dat wel zo?’

bedoeld voor de werkvloer van de brandweer. Met de verbinding tussen wetenschap en praktijk is het streven de collega’s in het brandweerveld verder helpen.

Aanleiding ‘Het dragen van ademlucht met een baard is geen goed

Veiligheidsregio Utrecht heeft de eerste mythe

idee.’ ‘Schoorsteenbranden kun je ook blussen met

geadopteerd: ‘Met een bluspak aan zink je als een

zout.’ ‘Een inzet in de buurt van een elektriciteitskabel is

baksteen’. De resultaten van het onderzoek (verricht door

gevaarlijk.’ ‘In een bluspak zink je als een baksteen.’ Dit zijn

de Brandweeracademie samen met brandweermensen

voorbeelden van brandweermythes. We nemen aan dat ze

uit het veld) zijn met een filmpje op een laagdrempelige

36

manier gepresenteerd. Medio juli was de eerste aflevering

Rijk van den Dikkenberg

al meer dan 8.400 keer bekeken. De makers hebben

“Vanuit de Brandweeracademie doen we allerlei

positieve reacties ontvangen en verschillende korpsen

soorten onderzoeken: van rookgaskoeling tot offensieve

hebben het filmpje gebruikt op oefenavonden. Behalve

buiteninzet. Allemaal belangrijk voor de ontwikkeling van

Veiligheidsregio Utrecht en de Brandweeracademie, zijn

de brandweerwetenschap, maar niet alle onderzoeken zijn

ook brandweermensen uit Kennemerland en Twente bij het

gelijk toepasbaar voor brandweermensen in de kazernes.

project betrokken.

Mythburners combineert wetenschap, vakmanschap en innovatie op een toegankelijke en aantrekkelijke

‘ Mythburners combineert wetenschap, vakmanschap en innovatie’

manier. Als onderzoeker en brandweerman ben ik heel enthousiast over Mythburners. De filmpjes die het resultaat van het onderzoek weergeven, zijn goed bruikbaar

Mogelijkheden

voor instructeurs en tijdens oefenavonden. Daarnaast

Mythburners verspreidt op een aantrekkelijke en toegankelij-

geeft Mythburners collega’s in het land een podium om

ke manier kennis.

innovaties uit te dragen die het brandweervak veiliger, gemakkelijker of beter maken.” n

37

Mobile Sensing for Safety

EEN BETROUWBAAR BEELD VAN DE ACTUELE SITUATIE Brandweer Twente

Categorie

Incidentbestrijding, techniek

Status

Pilot

Contactpersoon

Mike Wagenvoort, m.wagenvoort@brandweertwente.nl

A •J

N VAN DER HE

YD

JS

Genom

I

YD

PR

EN

ineerd 2016

INNOVATIE

INNOVATIE

EN

PR

I

Organisatie

JS

•J

AN

VAN DE R

HE

De innovatie Bevelvoerders is er veel aan gelegen op de plaats van

Uitwerking

het incident een betrouwbaar beeld te hebben van de

‘Mobile Sensing for Safety’ (MoSeS) is een

situatie. Mobile Sensing for Safety (MoSeS) zet de meest

samenwerkingsproject tussen Brandweer Twente en

moderne, mobiele technologie in om dat beeld zo helder

Saxion Hogescholen. In eerste instantie zijn het idee en de

mogelijk te krijgen. Op een tablet ziet de bevelvoerder

uitgangspunten onderzocht. Aansluitend is in negen fasen

een plattegrond van de locatie en de actuele positie

‘ MoSeS zal de veiligheid vergroten omdat je op basis van betere informatie betere besluiten kunt nemen’

van zijn manschappen, van de blusleidingen en van de tankautospuit.

Aanleiding De aanleiding is de voortdurende wens naar meer

het onderliggende, technologisch concept omschreven,

veiligheid. MoSeS voorziet hierin door op een manier die

evenals de praktische toepassingen. De situatie ter

praktisch toepasbaar is voor brandweer, gebruik te maken

plekke wordt weergegeven op een tablet. Daarop ziet de

van geavanceerde mobiele technologie.

bevelvoerder alle relevante informatie en kan hij ruimtes

38

markeren. Met behulp van MoSeS heeft de bevelvoerder

bedrijfsleven. De uitdaging zal zijn het maximale te halen

te allen tijde een betrouwbaar beeld van de positie van

uit de beschikbare technologie binnen de beperkingen van

zijn manschappen, van het individuele ademluchtverbruik

het budget.

en van de mogelijke risico’s die zijn manschappen lopen.

Deze informatie ondersteunt de bevelvoerder in zijn

Mike Wagenvoort

besluitvorming. Het bijzondere is dat MoSeS werkt in elke

“MoSeS zal de veiligheid vergroten, omdat je op basis

omgeving, ook als er geen netwerk beschikbaar is of geen

van betere informatie betere besluiten kunt nemen.

GPS-ontvangst mogelijk is.

Kunnen communiceren met manschappen, ongeacht de netwerkinfrastructuur ter plekke, is cruciaal. Daarnaast

Mogelijkheden

kunnen zaken als oververhitting, uitputting en andere

De mogelijkheden van MoSeS staan bij de initiatiefnemers

gezondheidsrisico’s met dit systeem eenvoudig worden

niet ter discussie. Als het systeem eenmaal beschikbaar

gesignaleerd en dus voorkomen. Met MoSeS kan de

is zal de vraag groot zijn, is de overtuiging van zowel

brandweer veiliger en efficiënter werken. Daarom zien wij

Brandweer Twente, de betrokken onderzoekers van

het als een innovatie met veel potentie.” n

Saxion Hogescholen als de partners uit het onderwijs en

39

Mobiele spoelboog

VOERTUIGEN MAKKELIJK EN SNEL AFSPOELEN Organisatie

Brandweer Gilze

Categorie

Risicobeheersing, techniek

Status

Prototype

Contactpersoon

Jan-Willem van den Heuvel, jwheuvel@firedefender.nl

De innovatie

voorkoming van hittestuwing. Hoewel er al flinke stappen

De mobiele spoelboog is een slim en simpel op te bouwen

zijn gezet, blijft de brandweer zoeken naar verbeteringen

systeem om voertuigen makkelijk en snel te kunnen

op het gebied van arbeidshygiëne. In tegenstelling

afspoelen na incidenten waarbij schadelijke stoffen op de

bijvoorbeeld tot de brandweerpakken (die na een incident

voertuigen terecht zijn gekomen.

worden gewassen en netjes schoon teruggaan in de kast), staan voertuigen regelmatig vuil in de kazerne. Meestal

‘ Het zou prachtig zijn als de mobiele spoelboog landelijk kan worden ingezet bij grote incidenten’

worden ze pas na enige tijd gereinigd.

Uit onderzoek is ook gebleken dat de verspreiding van onder meer asbest en andere gevaarlijke deeltjes, het

Aanleiding

grootst is in de periode dat de hulpdiensten vertrekken van

In het kader van arbeidshygiëne en persoonlijke

de plaats van het incident. Zo ontstond de gedachte een

beschermingsmiddelen is de brandweer goed op weg.

systeem te ontwikkelen waarmee alle soorten voertuigen

De aandacht ging de afgelopen jaren onder meer uit

snel en op de plaats van het incident kunnen worden

naar adembescherming en beschermende kleding ter

gereinigd. Een soort wasstraat, maar dan simpeler.

40

Het resultaat van het denkproces is de mobiele spoelboog.

Jan-Willem van den Heuvel

Een compact systeem dat geschikt is om alle vier zijden van

“Arbeidshygiëne is een actueel onderwerp bij de

een voertuig na een grote (asbest)brand of een chemisch

brandweer. Het is uitgebreid besproken binnen de

incident te kunnen afspoelen. Met als gevolg dat minder

programmaraden Incidentbestrijding en Mens en

vervuiling wordt meegenomen naar de kazerne.

Bedrijfsvoering en de Vakgroep Arbeidsveiligheid heeft een stappenplan opgesteld voor de komende jaren. Bovendien

Uitwerking

is vanuit het Instituut Fysieke Veiligheid wetenschappelijk

Het systeem is volledig gebouwd naar de inzichten die zijn

onderzoek opgestart. Het geeft aan dat er een hoop

opgedaan in praktijk en in overleg met specialisten van

gebeurt op dit gebied. Net als andere korpsen hebben

de Veiligheidsregio Haaglanden. De bedoeling is op korte

we als Brandweer Gilze gekeken naar wat we zélf voor

termijn met het eerste model te gaan proefdraaien.

oplossingen kunnen aandragen als het gaat om schoon werken. De mobiele spoelboog is daar het concrete

Mogelijkheden

resultaat van. Een simpel systeem, maar heel praktisch.

Als de pilot verloopt zoals wordt gehoopt, is de brandweer

Het zou prachtig zijn als het over een tijdje landelijk kan

met ingang van begin 2017 een waardevol mobiel

worden ingezet bij grote incidenten.” n

reinigingssysteem rijker.

41

Handreiking Schoner werken bij brand

EEN CULTUURVERANDERING: SAMEN GEZONDER OUD WORDEN Organisatie

Brandweer Nederland / vakgroep Arbeidsveiligheid

Categorie

Incidentbestrijding, techniek, organisatie, maatschappelijke relevantie

Status

Geïmplementeerd

Contactpersoon

Clemens Kamp, clemens.kamp@brandweermwb.nl

De innovatie

werken. De brandweer onderkent het probleem en heeft

‘Schoon werken bij brand’ is een handreiking voor

de handreiking ‘Schoon werken bij brand’ opgesteld.

brandweermedewerkers om bij brand schoner te werken. De

Medewerkers van diverse veiligheidsregio’s en van het

handreiking is een aanzet tot een cultuurverandering op het

Kenniscentrum Arbeidsveiligheid IFV werken hieraan mee.

gebied van veilig en gezond werken.

Uitwerking

‘ Het zou prachtig zijn als de mobiele spoelboog landelijk kan worden ingezet bij grote incidenten’

De handreiking bevat maatregelen die ander gedrag en een bewustzijnsproces als het gaat om schoner werken stimuleren. De handreiking is deels gebaseerd op een door de werkvloer ontwikkelde set ‘best practices’. Deze zijn zodanig in

Aanleiding

een model gegoten dat alle veiligheidsregio’s er op een eigen

Uit onderzoek blijkt dat brandweermedewerkers gezond-

manier invulling aan kunnen geven. ‘Schoon werken bij

heidsschade kunnen oplopen als gevolg van directe en

brand’ focust niet alleen op schoner werken tijdens incident-

indirecte blootstelling aan gevaarlijke stoffen in rook en roet.

bestrijding, maar ook tijdens het realistisch oefenen, tijdens

Dit heeft geleid tot toegenomen aandacht voor gezond(er)

brandonderzoek en tijdens het reinigen van persoonlijke

42

Schoon werken bij brand Een landelijke handreiking om voor, tijdens en na brand schoner te werken

beschermingsmiddelen. Om meer aandacht voor de handrei-

heidsregio’s hebben ook hun eigen innovaties. ‘Van elkaar

king te generen, is een ludieke film gemaakt: ‘Willy en Geert

leren’ is een belangrijk item, waarbij iedereen zich moet reali-

gaan schoner werken’. Daarnaast zijn een presentatie en

seren dat er altijd meerdere wegen zijn die naar Rome leiden.

flyer beschikbaar.

Sinds het voorjaar van 2016 zit de handreiking in de imple-

Clemens Kamp

mentatiefase. Een fase waarin de bestaande ‘best practices’

“Gezondheid is een groot goed en deze handreiking draagt

in de regio’s op hun ‘houdbaarheid’ worden getoetst. De

bij aan meer structurele aandacht hiervoor. Initiatief, ruimte

ervaring die wordt opgedaan en onderzoek naar de effectivi-

geven en samenwerken zijn de sleutelwoorden. Het is

teit van de ‘best practices’ vormen de basis voor ‘good prac-

fantastisch om te zien hoe dit kan leiden tot bewustwording

tices’. Daarnaast vormen her en der in het land uitgevoerde

en verandering. De handreiking heeft uiteraard geleid tot

‘proeftuintjes’ voor input.

nieuwe vragen maar dat is alleen maar mooi. Daarmee verbreden we de aanvliegroute. Een element dat ik zeker

Mogelijkheden

ook wil benoemen, is geduld. Het kost tijd om fatsoenlijk

‘Schoon werken bij brand’ is niet het enige initiatief dat is

onderzoek te doen en veranderingen door te voeren. Maar

genomen op het gebied van schoner werken. Veel veilig-

het doel is duidelijk: samen gezonder oud worden!” n

43

Risico Analyse Monitor

GEBOUWGEBONDEN RISICO’S HELDER IN KAART Organisatie

Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland

Categorie Risicobeheersing, incidentbestrijding, techniek, organisatie, maatschappelijke relevantie

Pilot

Contactpersoon

Johan Seij, j.seij@vnog.nl

A •J

N VAN DER HE

YD

JS

Genom

INNOVATIE

ineerd 2016

I

YD

PR

EN

INNOVATIE

EN

PR

I

Status

JS

•J

AN

VAN DE R

HE

De innovatie

Aanleiding

De Risico Analyse Monitor (RAM) is een model om

Bij deze innovatie draait het om risicogerichte brandpreven-

gebouwgebonden risico’s helder in kaart te brengen. Het

tie. Een terrein waarop nog veel verbetering mogelijk is.

‘ Zowel de risicobeheerser als de gebruiker van het gebouw krijgt in beeld wat de risico’s zijn bij een brand’

Uitwerking Door de RAM samen in te vullen, wordt veel informatie in kaart gebracht én gedeeld. Zowel de risicobeheerser als de gebruiker van het gebouw krijgt in beeld wat de risico’s

is een vragenlijst die bij voorkeur samen met de eigenaar

zijn bij een brand. Als vanzelf komt ook nuttige informatie

en de gebruiker wordt ingevuld. Zo ontstaat een goed

boven tafel voor de hulpdiensten.

beeld van wat een acceptabel ‘restrisico’ is. De RAM is een onderdeel van de Module Risicobenadering die is

De RAM kent vijf meetpunten: het ruimtelijk profiel, de

ontwikkeld door de werkgroep ‘Veiligheid in de zorg’ van

mogelijkheden van veilige ontvluchting en toetreding, de

de Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland.

beheersbaarheid van een incident, de bestrijdbaarheid van een incident en het gedrag en de houding van mensen. Na

44

het invullen verschijnt een totaalplaatje op het scherm dat

verkennende gesprekken met medewerkers van diverse

lijkt op een spinnenweb. De afbeelding maakt gebruikers van

regio’s leverden tot dusver enthousiaste reacties op. Over

een gebouw in één oogopslag duidelijk waar de knelpunten

de meerwaarde bestaat geen discussie.

zitten. Een professioneel risicobeheerser als de brandweer kan op basis daarvan gericht adviseren. De bedoeling is

Johan Seij

te gaan werken met een gebruiksvriendelijke app die is

“Met de RAM maak je gebruikers in één klap bewust

gerelateerd aan het spreadsheet-programma Excel. Met een

van de risico’s. Omdat de risico’s visueel in kaart worden

proefapp worden momenteel testen uitgevoerd.

gebracht, kunnen we echt advies op maat geven. Dat maakt het heel concreet en dat is ook de kracht van deze

Mogelijkheden

benadering. Je kunt bijvoorbeeld concreet bespreken

Een eenduidige werkwijze bij het in kaart brengen van

hoeveel medewerkers er ’s nachts in een gebouw aanwezig

de risico’s van gebouwen verdient altijd de voorkeur

zijn en wat de impact is van dat aantal als er brand

boven verschillende manieren. Bovendien levert de RAM

uitbreekt. Kunnen bewoners bijvoorbeeld zelf het pand

een complete analyse op van zowel bouwkundige,

verlaten en wat kun je al doen als de brandweer nog

installatietechnische als organisatorische aspecten. Alle

aanrijdend is? De RAM geeft houvast.” n

45

Robotica, de volgende stap naar veiligere repressie

INZETRISICO’S BEPERKEN MET ONBEMANDE SYSTEMEN Organisatie

Brandweer Amsterdam-Amstelland

Categorie Risicobeheersing, incidentbestrijding, techniek, organisatie, maatschappelijke relevantie Status

Pilot

Contactpersoon

Peter Butter, p.butter@brandweeraa.nl

De innovatie

ze zich in Amsterdam nog goed de brand op 22 februari

Een onderzoek, waarvoor twee jaar is uitgetrokken, naar

2011 in een loods van chemiebedrijf Diergaarde Chemical

de toepasbaarheid van onbemande systemen (robots) bij

Storage in het Westelijk Havengebied. Een incident dat voor

complexe, gevaarlijke inzetten.

langdurige overlast zorgde in Zaanstad.

‘ We verkennen ook de grenzen van robotinzet’

Het doel van het Robotica-onderzoek is het in kaart brengen van de mogelijkheden en onmogelijkheden

Aanleiding

(kansen en beperkingen) van het inzetten van onbemande

De maatschappij verandert en als brandweer moeten we

systemen bij grote en complexe incidenten, zoals

mee veranderen. Neem de omvang en complexiteit van veel

parkeergaragebranden, incidenten in tunnels en bij

moderne gebouwen waarin steeds vaker gebruiksdoelen

industriële complexen. In het bijzonder wordt gekeken naar

worden gecombineerd. Woningen en winkels bijvoorbeeld

de mogelijkheden om de veiligheid van eigen mensen te

met daaronder meestal nog een parkeergarage. De

vergroten, naar de mogelijkheden voor risicoreductie en

veranderende tijd heeft gevolgen voor de inzetbaarheid van

reductie van omgevingsschade.

de brandweer. Zeker als een incident escaleert. Zo herinneren

46

Uitwerking

Mogelijkheden

Na uitgebreid vooronderzoek is in april 2016 het

Met de robot zal twee jaar ervaring worden opgedaan. De

robotsysteem SCARAB van de firma Tec Dron aangeschaft.

bedoeling is ook de grenzen van robotinzet te verkennen.

Een eenvoudig systeem dat met tal van hulpstukken

Uiteindelijk zal er een ‘inzetleidraad’ worden geformuleerd

kan worden uitgerust, zoals een camera, water- en

voor onbemand optreden. De eerste winst van het project

schuimmonitoren, ventilatoren, lier, brancarddrager en

is dat de buitenwereld ziet dat het de brandweer menens is

trekhaak. Dankzij de open architectuur kunnen gemakkelijk

met het zetten van stappen richting een veiliger repressie.

aanpassingen worden gedaan aan de robuuste robot met

Peter Butter

beperkte afmetingen.

“Het inzetten van mensen bij een incident moet veilig blijven.

Als voorbereiding op de pilot met de SCARAB werd een

We hebben echter steeds vaker te maken met de afweging

minisymposium Robotica gehouden, samen met twee

tussen kunnen en willen. Het niet kunnen optreden vanwege

Technische Universiteiten, defensie, politie en leveranciers.

de grote risico’s, terwijl het maatschappelijk belang er wel

Centraal stond de vraag welke ontwikkelingen de komende

om vraagt. In dat soort gevallen zouden in de toekomst

jaren te verwachten zijn.

onbemande systemen ingezet moeten kunnen worden.” n

47

Wash6

DE NIEUWE MANIER VAN WASSEN Organisatie

Veiligheidsregio Kennemerland

Categorie

Risicobeheersing, techniek, organisatie

Status

Geïmplementeerd

Contactpersoon

Arie van Roon, avanroon@vrk.mnl

De innovatie

in aanraking kwam met water. De cilinders die meegingen

De Wash6 is een nieuw type machine voor het

in de wasmachine moesten minimaal nog 70 bar vol

wassen van persoonsbeschermende middelen, zoals

zijn anders zou tijdens het wasproces het elektronische

ademluchttoestellen, cilinders en maskers.

alarm van het toestel afgaan. Het team Persoonlijke Beschermingsmiddelen vond dit geen efficiënte manier

Aanleiding

van werken. De werkwijze sloot bovendien niet aan bij de

Veiligheidsregio Kennemerland streeft naar constante

voorschriften vanuit de arbeidshygiëne. Daarin wordt gesteld

vernieuwing en innovatie, onder meer op het gebied

dat mensen zo min mogelijk in aanraking moeten komen

van arbeidshygiëne. In het kader daarvan is onlangs een

met vervuilde materialen. Er is gekeken naar een betere

nieuwe regionale ademluchtwerkplaats opgeleverd. In deze

oplossing en dat is de Wash6 geworden.

werkplaats worden alle persoonsbeschermende middelen

Uitwerking

schoongemaakt en getest.

De Wash6 is ontwikkeld in samenspraak met Dräger Tot voor kort moesten de toestellen in wasmachines staand

Nederland, een bedrijf dat wereldwijd actief is op het

en onder druk worden gewassen zodat de elektronica niet

gebied van veiligheidstechniek. De machine is gemaakt

48

door Harstra Instruments in Zeewolde. Bij de Wash6

Mogelijkheden

hoeft er geen cilinder meer mee in de wasmachine. De

Het project loopt nog te kort om vergaande conclusies

toestellen worden in de wasmachine aangesloten op

te trekken. Opvallend is wel dat fabrikant Harstra

een overdruksysteem (slang met koppeling) met 70 bar

al offerteaanvragen heeft ontvangen van andere

voordruk, waardoor ze wel onder druk staan maar er geen

veiligheidsregio’s en zelfs vanuit Australië.

cilinder nodig is. Hierdoor zijn minder handelingen nodig en komt de medewerker minder in aanraking met vervuild

Arie van Roon

materiaal.

“We zijn heel enthousiast. In het hele proces worden de

De toestellen worden beter gewassen (er zit immers geen

toestellen nu al op de plek van het incident gedemonteerd

cilinder op het schild en in liggende stand). De ruimte

en afgespoten. De toestelschilden worden los van de

die wordt bespaard, is benut door het aanbrengen van

cilinders aangeleverd en dat zorgt voor meer efficiëntie

een extra sproeibalk. In de Wash6 kunnen zes toestellen

in de werkplaats. Daar hoeven medewerkers ook minder

tegelijk worden gewassen, tegen vier in de oude machine.

schroefbewegingen te maken waardoor de kans op RSI-

Sinds 1 mei is de Wash6 in bedrijf in de nieuwe regionale

klachten kleiner is. Laat andere regio’s maar naar de Wash6

ademluchtwerkplaats.

komen kijken. Zien is geloven.” n

49

COLOFON Brandweer Nederland Kemperbergerweg 783 Postbus 7010 6801 HA Arnhem t (026) 355 24 55 f (026) 351 50 51 innovatiemoed@brandweernederland.nl www.brandweernederland.nl

Illustratie voorzijde

Winnaar 2015, RedSuit van Brandweer Twente

Redactie

Bureau Brandweer Nederland

Tekst

Daan Appels, Appels Communicatie

Drukwerk

MediaCenter Rotterdam

Vormgeving

OudZuid Ontwerp mediavormgevers

Š Brandweer Nederland, september 2016

50