Voyager-summer

2 VOYAGER 22/2021

რედაქციისაგან

სა­ზაფხუ­ლო არ­და­დე­გე­ბი ისე გა­მო­ვი­და, რომ ძი­რი­თა­დად მთებს მი­ვა­შუ­რეთ VOYAGER-ის მე­ოთხე გა­მო­ცე­მის­თ­ ვის, რო­მე­ლიც ისევ სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში გვა­მოგ­ზა­უ­რებს. დაგ­ვ­რ­ჩა ად­გი­ლე­ბი, რო­მელ­თაც ვერ მივ­წ­ვდ ­ ით, მაგ­რამ მა­ინც მგო­ნი­ა, რომ ყვე­ლა­ზე მი­უვ­ ალ წერ­ტი­ლებ­ში ვი­მოგ­ზა­ურ ­ ეთ, ყვე­ლა­ზე ორი­გი­ნა­ლუ­რი პერ­ს­პექ­ტი­ვით აღ­მო­ვა­ჩი­ნეთ მო­უ­ხელ­თე­ბე­ლი და თვალს მი­ფა­ რე­ბუ­ლი ად­გი­ლე­ბი, ამ ად­გი­ლებ­ში შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბუ­ლი უძ­რა­ვი ძეგ­ლე­ბი, იქა­უ­რი ყო­ფის­თ­ ვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი რი­ტუ­ა­ლე­ბი და იქ­ვე მცხოვ­რე­ბი ადა­მი­ან­ ე­ბი, რომ­ლე­ბიც მთელ ამ მეხ­სი­ე­რე­ბას და­ა­ტა­რე­ბენ თა­ვი­ან­თი გან­წყო­ბით, ფსი­ქო­ტი­პი­თა და მსოფ­ლ­ხედ­ვით. ძი­რი­თა­დი აქ­ცენ­ტი კვლა­ვაც სა­ლაშ­ქ­რო, აქ­ტი­ურ ტუ­რიზ­მ­ზე გა­ვა­კე­თეთ, რად­გან ჩვენ­თ­ ვის იმ მი­უ­ვალ, და­ფა­რულ კუნ­ჭუ­ლებ­ში შეღ­წე­ვა მხო­ლოდ ასე შე­იძ­ლე­ბა – სა­მან­ქა­ნო გზე­ბი­დან გა­დახ­ვე­ვით, მხო­ლოდ ფე­ხით ხან­გრ ­ ­ძ­ლი­ვი მოგ­ზა­უ­რო­ბი­სას. ჩვენ ასე შევ­ძე­ ლით, გაგ­ვე­ერ­თი­ა­ნე­ბი­ნა მზე­რა და დაგ­ვე­ნა­ხა სრუ­ლი სუ­რა­თი, ამ სრულ სუ­რათ­ში კი – უაღ­რე­სად ცოცხა­ლი დე­ტა­ლე­ბი და ამ­ბე­ბი. ვფიქ­რობთ, რომ ის, რა­ცაა სა­ქარ­თ­ვე­ლო დღეს, ასე, ამ გზით, ყვე­ლა­ზე ხელ­შე­სა­ხე­ბად ცოცხ­ლ­დე­ბა. ამი­ტომ არ და­გი­მა­ლეთ და მიმ­ დი­ნა­რე გა­მოწ­ვე­ვებ­ზეც ავა­ლა­პა­რა­კეთ ადა­მი­ა­ნე­ბი, ვინც ტუ­რის­ტულ ად­გი­ლებს თა­ვი­ ან­თი იქ დარ­ჩე­ნით ინარ­ჩუ­ნე­ბენ და თან გულ­წ­რ­ფე­ლად გვი­ამ­ბო­ბენ, რა უნ­და ვნა­ხოთ მათ მხა­რე­ში არა მხო­ლოდ დრო­ში გა­ყი­ნუ­ლი კულ­ტუ­რუ­ლი ძეგ­ლე­ბის სა­ხით, არა­მედ – დღე­ვან­დე­ლო­ბა­ში არ­სე­ბუ­ლი, მო­საგ­ვა­რე­ბე­ლი სა­კითხე­ბით. ჩვენ ვფიქ­რობთ, რომ ამ სა­კითხე­ბის გა­დაჭ­რა­ში, რაც სა­ქარ­თ­ვე­ლოს რე­გი­ო­ნებს სა­ერ­თო აქვს, ად­გი­ლობ­რი­ვებს მხო­ლოდ მი­ვეხ­მა­რე­ბით, თუ მათ და­სახ­ლე­ბებს მო­ვი­ნა­ხუ­ლებთ. მი­ვეხ­მა­რე­ბით იმით, რომ მა­თი ცხოვ­რე­ბით და­ვინ­ტე­რეს­დე­ბით. ეს კონ­ტაქ­ტი ყვე­ლა­ზე ძვირ­ფა­სი გა­მოც­დი­ლე­ ბა­ა, რაც, ალ­ბათ, თა­ვა­დაც კარ­გად იცით, კომ­ფორ­ტის მოთხოვ­ნი­ლე­ბა­საც კი აღე­მა­ტე­ბა ზოგ­ჯერ; კომ­ფორ­ტი­სას, რაც მოგ­ზა­უ­რო­ბის დროს ასე ბუ­ნებ­რი­ვად გვჭირ­დე­ბა ხოლ­მე. ამ ნომ­რის ავ­ტო­რე­ბი მოგ­ზა­უ­რო­ბენ ფშავ­სა და ხევ­სუ­რეთ­ში, თქვენ­თვ­ ის უც­ნობ კა­ხეთ­ში და პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში, ფიქ­რო­ბენ ზე­მო სვა­ნე­თის ტუ­რის­ტუ­ლი გან­ვი­თა­რე­ბის გზებ­ზე და გვე­ლა­პა­რა­კე­ბი­ან ქვე­მო სვა­ნე­თი­და­ნაც – რე­გი­ონ­ ი­დან, რო­მე­ლიც ტუ­რის­ტულ გზას, ჯერ­ ჯე­რო­ბით, მთლი­ა­ნა­დაა აც­დე­ნი­ლი. ამი­ტომ გვგო­ნი­ა, რომ VOYAGER-ის ეს გა­მო­ცე­მა არა მხო­ლოდ სა­ზაფხუ­ლო არ­და­დე­ გე­ბის­თ­ვის აღ­მოგ­ვა­ჩე­ნი­ნებს ახალ ად­გი­ლებს, არა­მედ ფიქ­რის სა­ბაბ­საც დაგ­ვი­ტო­ვებს, დაგ­ვეხ­მა­რე­ბა, სა­ქარ­თვ­ ე­ლო და­ვი­ნა­ხოთ მო­მავ­ლის პერ­ს­პექ­ტი­ვა­ში.

თამარ ბაბუაძე, მთავარი რედაქტორი

1 VOYAGER 22/2021

22, 2021

მთავარი რედაქტორი თამარ ბაბუაძე აღმასრულებელი რედაქტორი ნატა ძველიშვილი პროექტის კურატორი თინა ოსეფაშვილი კორექტორი დალი კუპრავა ყდის ილუსტრაცია თამარ წიტაიშვილი დიზაინერი ნინო ყაველაშვილი

ავტორები ია თაბაგარი თამარ კვინიკაძე

სარეკლამო გაყიდვების ხელმძღვანელი ნაზი გოშაძე

ნუცა ცქიმანაური ქეთი ადეიშვილი თინათინ მოსიაშვილი

ფოტო ვახო ნავერიანი მანო ქავთარაძე

თამარ ესაკია

პაატა ვარდანაშვილი

ნათია მსხილაძე

გიორგი ლიპარტელიანი

ნინო ნატროშვილი ნინო კვირიკაშვილი

ზვიად კელენჯერიძე გიორგი შერმაზანაშვილი Shutterstock

პროექტის ხელმძღვანელი ნინო ჩიქოვანი

გამომცემელი: შპს „სოლო“ ვებგვერდი: www.solo.ge ტელ.: +995 32 2 44 44 00

ISSN: 2346-8130

რეკლამა ჟურნალში: +995 599 330 364 ჟურნალში გამოქვეყნებული მასალა წარმოადგენს შპს „სოლოს“ საკუთრებას. ჟურნალში დაბეჭდილი ნებისმიერი მასალის გამოყენება კომპანიის წერი­ლობითი ნებართვის გარეშე აკრძალულია.

სარჩევი

მუზეუმიდან მუზეუმში ფშავ-ხევსურეთი

4 28

მოგზაურობა ფშავში

28

ფშაური კულინარია

38

შევხვდებით გოროზ მთებში

42

ბილიკების კვლევა

66

ჯუ­თა­-ო­მა­ლო. გზა ექ­ვ­სი კა­რიბ­ჭით

66

კახეთი

74

პასუხი შენს კითხვებზე ტყეშია

74

ალაზანი ხმაურიანია, მაგრამ პანკისის ხმას ვერ ფარავს

82

სვანეთი სვანეთი მომავალში

94 94

ძველი ყოფის სურათები

100

რატომ დგანან 800 წლის კოშკები?

104

თვით­­­შე­­ნახ­­­ვი­­სა და თვით­­­გა­­მოკ­­­ვე­­ბის კულ­­­ტუ­­რა

110

მე­ო­რე სვა­ნე­თი – არა­ნაკ­ლებ მომ­ნუს­ხ­ვე­ლი

112

მწვერვალი თეთნულდი (4852 მ)

კულტურული ტური

4 VOYAGER 22/2021

მუზეუმიდან მუზეუმში თ ა მ ა რ ეს ა კ ია

ჩვენი ტური თბილისის მუზეუმების გაერთიანებით იწყება – 2016 წელს თბილისის 9 დამოუკიდებელი მუზეუმი ერთიან ინსტიტუციაში გაერთიანდა. მათგან ილია ჭავჭავაძის მემორიალურ-ლიტერატურული მუზეუმი და რამდენიმე სახლ-მუზეუმი შევარჩიეთ. ეს აბსოლუტურად პირადი არჩევანია და, შესაძლოა, თქვენც მოგცეთ სტიმული სხვა ახალი, საინტერესო კულტურული სივრცეების საძიებლად. როცა მუზეუმების სიას ვადგენდით, რამდენიმე მათგანი რეაბილიტაციის პროცესში იყო, თუმცა, მაინც გადავწყვიტეთ მათზე დაწერა, რადგან გვგონია, რომ გახსნის შემდეგ თბილისის კულტურულ ცენტრებად კვლავ იქცევიან.

5 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

ივანე ჯავახიშვილის ქ. #7

© ფოტო: გვანცა ნადიბაიძე

ილია ჭავჭავაძის ლიტერატურულმემორიალური მუ­ზე­უ­მი

სახ­ლის სა­პა­რა­დო შე­სას­ვ­ლელ­თან გან­თავ­სე­ბუ­ლი აბ­რა გა­ უწყებთ, რომ აქ ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის ლი­ტე­რა­ტუ­რულ­-მ­ ე­მო­რი­ალ ­ უ­რი მუ­ზე­უ­მი ფუნ­ქ­ცი­ო­ნი­რებს, თუმ­ცა ეს ის­ტო­რი­უ­ლი შე­ნო­ბა, თა­ვი­სი უძ­ვე­ლე­სი ეზო­თი, მთე­ლი ეპო­ქის მუ­ზე­უმ­ ი­ა: ამ სახ­ლ­ში მოწყო­ ­ ის უმ­ნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნე­სი ბილ რე­დაქ­ცი­ა­ში იგე­გე­მე­ბო­და იმ პე­რი­ოდ ბეჭ­დუ­რი გა­მო­ცე­მა – „საპოლიტიკო და სა­ლი­ტე­რა­ტუ­რო“ გა­ზე­თი „ივერია“ და იბეჭ­დე­ბო­და იქ­ვე, პირ­ველ სარ­თულ­ზე მოწყო­ბილ სტამ­ბა­ში. „ივერიის“ გა­მო­ცე­მა 1877 წელს ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის ინი­ ცი­ა­ტი­ვით და­იწყო. რო­ცა გა­ზე­თი „დროება“ აიკ­რ­ძა­ლა, „ივერია“ ყო­ველ­დღი­ურ გა­ზე­თად გა­და­კეთ­და და იმ­დ­რო­ინ­დე­ლი რუ­სი­ფი­ კა­ტო­რუ­ლი პო­ლი­ტი­კის პი­რო­ბებ­ში, ეროვ­ნუ­ლი თვით­შეგ­ნე­ბის გაძ­ლი­ე­რე­ბა­ში გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი რო­ლი იტ­ვირ­თა. გა­ზეთ­ში დი­დი ად­გი­ლი ეთ­მო­ბო­და სა­ხალ­ხო გა­ნათ­ლე­ბის სა­კითხებს, სკო­ლას, მთავ­რო­ბის პო­ლი­ტი­კას გა­ნათ­ლე­ბის სა­კითხ­ში. მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნია მი­სი რო­ლი ქარ­თუ­ლი მწერ­ლო­ბის გან­ვი­თა­რე­ბის საქ­მე­შიც – იმ­ დ­რო­ინ­დე­ლი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს თით­ქ­მის ყვე­ლა გა­მო­ჩე­ნი­ლი მწე­რა­ ლი და ლი­ტე­რა­ტო­რი თა­ნამ­შრ ­ ომ­ლობ­და „ივერიასთან“. სახ­ლი, რო­მელ­შიც ილია მე­უღ­ლეს­თან – ოლ­ღა გუ­რა­მიშ­ვილ­ თან ერ­თად 1888-1901 წლებ­ში ცხოვ­რობ­და, ილი­ას დას – ელი­ სა­ბედს და სი­ძეს – ალექ­სან­დ­რე სა­გი­ნაშ­ვილს ეკუთ­ვნ­ ო­დათ. ეს იყო მწერ­ლე­ბის, სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წე­ე­ბის, ლი­ტე­რა­ტო­რე­ბის მუდ­მი­ვი თავ­შეყ­რის ად­გი­ლი. აქ ეწყო­ბო­და ილი­ას ტრა­დი­ცი­უ­ ლი „ხუთშაბათობაც“ – რე­დაქ­ცი­ის ყო­ველ­კ­ვი­რე­უ­ლი სხდო­მა. რო­გორც წე­სი, დამ­ს­წ­რე­თა წრე გა­ცი­ლე­ბით ფარ­თო იყო. იმარ­ თე­ბო­და სჯა-­ბა­ა­სი, პა­ექ­რო­ბა და კა­მა­თი.

ილია ჭავჭავაძის ლიტერატურულ-მემორიალურ მუზეუმში ოთხი წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა მასშტაბური სარეაბილიტაციო სამუშაოები. მუზეუმის გახსნის შესახებ ინფორმაცია მოიძიეთ წინასწარ.

6 VOYAGER 22/2021

ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი

© ფოტო: თბილისის მუზეუმების გაერთიანება

გიორგი ჩუბინაშვილის ქ. #22

სახ­ლ­ში ნა­წი­ლობ­რივ შე­მორ­ჩე­ნი­ლია XIX სა­უ­კუ­ნის გა­რე­მო: შპა­ლე­რი, იატა­კი, ავე­ჯი. ილი­ას­ უ­ლი ბიბ­ლი­ო­თე­კის წიგ­ნებს მის მი­ერ გა­კე­თე­ბუ­ლი მი­ნა­წე­რე­ბი აქვს. აქ­ვე ინა­ხე­ბა დო­კუ­მენ­ტე­ ბი, ფო­ტო­მა­სა­ლა, ხელ­ნა­წე­რე­ბი, პი­რა­დი წე­რი­ლე­ბი. ერთ-ერთ ოთახ­ში დღემ­დეა გა­მო­ფე­ნი­ლი რამ­დე­ნი­მე სამ­გ­ლო­ვი­ა­რო ლენ­ტი წარ­წე­რით, რომ­ლე­ბიც ილი­ას დაკ­რძ­ ალ­ვის სა­ზე­ი­მო ცე­ რე­მო­ნი­ალ­ზე გვირ­გ­ვი­ნებს ერ­თ­ვო­და.

ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის სა­ხელ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ეს ორი ად­გი­ლი ერ­თ­მა­ნეთ­თან ძა­ლი­ან ახ­ლო­სა­ა, ასე რომ, თა­ვი­სუფ­ლად შე­გიძ­ლი­ათ, ერთ სტუმ­რო­ბა­ზე ორი­ვე მო­ი­ნა­ხუ­ლოთ.

სახ­ლი იმი­თაც არის ამ­ნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი, რომ თა­ვის დრო­ზე, ერ­ თი ფლი­გე­ლი ცნო­ბილ ექიმს, მი­ხე­ილ გე­დე­ვა­ნიშ­ვილს ეკა­ვა. ის ერთ-ერ­თი პირ­ვე­ლი იყო, ვინც სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში რენ­ტ­გე­ნის აპა­ რა­ტი ჩა­მო­ი­ტა­ნა და პა­ცი­ენ­ტებ­საც აქ­ვე იღებ­და. მოგ­ვი­ან­ ე­ბით, ილი­ამ ახ­ლან­დე­ლი ჩუ­ბი­ნაშ­ვი­ლის ქუ­ჩის #22-ში, ბარ­ბა­რე და გაბ­რი­ელ ღვი­ნი­აშ­ვი­ლის­გან შე­იძ­ ი­ნა პა­ტა­რა ეზო და ერ­თ­სარ­თუ­ლი­ან­ ი სახ­ლი, რო­მელ­საც ძვე­ლი მე­პატ­რო­ნე სა­თავ­სოდ იყე­ნებ­და. სახლს გა­ფარ­თო­ე­ბის და ფა­სა­დის გა­ლა­მა­ზე­ბის მიზ­ნით, XIX სა­უ­კუ­ნის ცნო­ბი­ლი არ­ ქი­ტექ­ტო­რის, სი­მონ კლდი­აშ­ვი­ლის პრო­ექ­ტით, ორი ოთა­ხი მი­აშ­ ე­ნეს – სა­ძი­ნე­ბე­ლი და სას­ტუმ­რო. ამ სახ­ლი­დან, 1987 წელს, ექ­ს­პო­ნა­ტე­ბის ნა­წი­ლი ილია ჭავ­ჭა­ ვა­ძის და­ბა­დე­ბის 150 წლის აღ­სა­ნიშ­ნა­ვად გახ­ს­ნილ ლი­ტე­რა­ ­ ა­ნეს. ჩუ­ბი­ნაშ­ვილ­ზე ტუ­რულ­-­მე­მო­რი­ა­ლურ მუ­ზე­უმ­ში გა­და­იტ კი დარ­ჩა მე­მო­რი­ალ ­ უ­რი გან­ყო­ფი­ლე­ბა.

7 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

დიმიტრი უზნაძის ქ. #2

© ფოტო: თბილისის მუზეუმების გაერთიანება

კოტე და სოსო წერეთლების მემორიალური სახლ-მუზეუმი

„სოსიკო წე­რეთ­ლის ლექ­ს­კო­ნი“ ამ მუ­ზე­უ­მის ერ­თ­-ერ­თი ექ­ს­ პო­ნა­ტია – 1959 წლით და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი, რო­ცა, სო­სო წე­რეთ­ ლის მშობ­ლებ­მა მა­თი წლი­ნა­ხევ­რის შვი­ლის მი­ერ წარ­მოთ­ქ­ მუ­ლი პირ­ვე­ლი სიტყ­ვე­ბის გან­მარ­ტე­ბე­ბი ჩა­წე­რეს: ატი­ყა, ატი­ღა ­ ი, გა­ზე­თი, ქა­ღალ­დი, ფან­ქა­რი, კა­ლა­მი; აბე­და, – წიგ­ნი, რვე­ულ აბუ­და – წყა­ლი... ამ ამ­ბი­დან 24 წლის შემ­დეგ, სო­სო წე­რე­თელს მთე­ლი სა­ქარ­თ­ვე­ლო გა­იც­ნობს – ის იმ ახალ­გაზ­რ­დებს შო­რის აღ­მოჩ­ნ­დე­ბა, რომ­ლე­ბიც 1983 წლის 18 ნო­ემ­ბერს თვით­მ­ფრ ­ ი­ ნა­ვის გა­ი­ტა­ცე­ბის გზით საბ­ჭო­თა სა­ქარ­თ­ვე­ლო­დან თურ­ქეთ­ში გაქ­ცე­ვას შე­ე­ცად­ნენ და ამის­თ­ვის კა­ნო­ნის მთე­ლი სიმ­კაც­რით აგეს პა­სუ­ხი. დღეს სა­ნა­პი­რო­ზე მდე­ბა­რე ე.წ. მრა­ვალ­ბი­ნი­ან­ ი საცხოვ­რე­ბე­ლი კორ­პუ­სის ერ­თ­-ერ­თი სა­დარ­ბა­ზოს შე­სას­ვ­ ლელ­ზე არ­სე­ბუ­ლი აბ­რა გვამ­ცნ­ ობს, რომ ამ სახ­ლ­ში მა­მა-­შ­ვი­ ლის – კო­ტე და სო­სო წე­რეთ­ლე­ბის მე­მო­რი­ა­ლუ­რი მუ­ზე­უმ­ ი­ა. თუმ­ცა ეს გა­ცი­ლე­ბით მე­ტი­ა, ვიდ­რე ერ­თი ოჯა­ხის ის­ტო­რია – ესაა ამ­ბა­ვი 1980-იანი წლე­ბის წი­ნა­აღ­მ­დე­გო­ბე­ბით სავ­სე პე­რი­ ოდ­ზე, რო­მელ­თა გა­და­ლახ­ვაც სხვა­დას­ხ­ვა თა­ო­ბის ორ ნი­ჭი­ერ ადა­მი­ანს უხ­დე­ბო­და.

ებ­რა­ულ­-ა­რა­მე­უ­ლი ფი­ლო­ლო­გი­ის კა­თედ­რის დამ­ფუძ­ნე­ბე­ლი. მუ­ზე­უ­მის ექ­ს­პო­ნა­ტე­ბის დიდ ნა­წილს მი­სი მდი­და­რი ბიბ­ლი­ო­ თე­კა, სა­მეც­ნი­ე­რო შრო­მე­ბი და იშ­ვი­ა­თი გა­მო­ცე­მე­ბი შე­ად­გენს. სო­სო წე­რე­თე­ლი – ახალ­გაზ­რდ ­ ა მხატ­ვა­რი. მი­სი ოთა­ხი ფაქ­ ტობ­რი­ვად ხე­ლუხ­ლე­ბე­ლი­ა, ისე­თი­ვე – რო­გორც მის სი­ცოცხ­ ლე­ში: მო­ხა­ტუ­ლი კედ­ლით, პი­რა­დი ნივ­თე­ბით, ჩა­ნა­ხა­ტე­ბით, ჩა­ნა­წე­რე­ბით. მათ შო­რის, ალ­ბათ, რის­კი­ან გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ ბა­ზე მი­ნიშ­ნე­ბე­ბის პოვ­ნაც შე­იძ­ლე­ბა. მთელს ბი­ნა­ში, ოჯა­ ხის კუთ­ვ­ნილ ნივ­თებს შო­რის, სო­სოს ფერ­წე­რუ­ლი და გრა­ ფი­კუ­ლი ნა­მუ­შევ­რე­ბია გა­მო­ფე­ნი­ლი. ცალ­კე სტენ­დი ეთ­მო­ბა „თვითმფრინავის ბი­ჭე­ბის“ ის­ტო­რი­ას – საქ­მეს №8309.

ეს სახ­ლი უახ­ლო­ეს­ ი წარ­სუ­ლის რამ­დე­ნი­მე პა­რა­ლე­ლურ თხრო­ბას გთა­ვა­ზობთ, მას­ში მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნია გა­მოკ­ვე­თი­ლი საბ­ჭო­თა რე­ა­ლო­ბა და ეპო­ქის კონ­ტექ­ს­ტი. კო­ტე წე­რე­თე­ლი – აღ­მო­სავ­ლეთ­მ­ცოდ­ნე, სა­ქარ­თვ­ ე­ლო­ში ებ­რა­ის­ტი­კა­-ა­რა­მე­ის­ ტი­კის ფუ­ძემ­დე­ბე­ლი­ა, აღ­მო­სავ­ლეთ­მ­ცოდ­ნე­ო­ბის ინ­სტ ­ ი­ტუ­ტის და­არ­სე­ბის დღი­დან სე­მი­ტო­ლო­გი­ის გან­ყო­ფი­ლე­ბის ხელ­მ­ძღ­ ვა­ნე­ლი, 1991 წელს თბი­ლი­სის სა­ხელ­მ­წი­ფო უნი­ვერ­სი­ტეტ­ში 8 VOYAGER 22/2021

მიხეილ ჯავახიშვილის ქ. #21

© ფოტო: თბილისის მუზეუმების გაერთიანება

მიხეილ ჯავახიშვილის მემორიალური სახლ-მუზეუმი

საბ­ჭო­თა იდე­ო­ლო­გი­ას­თან და­პი­რის­პი­რე­ბა ჯა­ვა­ხიშ­ვილს სი­ცოცხ­ლის ფა­სად და­უჯ­და – 1937 წელს ის დახ­ვ­რი­ტეს­ და მი­სი ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბის ტი­რა­ჟი­რე­ბაც თით­ქ­მის 20 წლით აიკ­რ­ძა­ლა. ისეც ხდე­ბო­და, რომ მის „კვაჭი კვა­ჭან­ტი­რა­ძეს“ ოჯა­ხებ­ში სხვა წიგ­ნის ყდით შე­ნიღ­ბულს ინა­ხავ­დ­ნენ. ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის და მის მო­პირ­და­პი­რედ მცხოვ­რე­ბი ლავ­რენ­ტი ბე­რი­ას ურ­თი­ერ­თო­ბა, მწერ­ლის პი­რა­დი და შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი ცხოვ­რე­ბის დე­ტა­ლე­ბი, მი­სი და­პა­ტიმ­რე­ბის ის­ტო­რი­ა, ოჯა­ხის გა­მო­ძე­ვე­ბა სახ­ლი­დან, „ხალხის მტრის“ იარ­ ლი­ყი და წლე­ბის შემ­დეგ მი­ღე­ბუ­ლი რე­ა­ბი­ლი­ტა­ ცი­ის ცი­ნი­კუ­რი ცნო­ბა – მი­ხე­ილ ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლის და იმ პე­რი­ო­დის სა­ზო­ გა­დო­ე­ბის სხვა წევ­რე­ ბის ის­ტო­რი­ებ­ ი, რო­მელ­ თაც მწერ­ლის ბე­დი გა­ი­ ზი­ა­რეს, და­გეხ­მა­რე­ბათ, წარ­მო­იდ­გი­ნოთ ტო­ტა­ ლი­ტა­რუ­ლი სახ­ლემ­წი­ ფოს ამ პე­რი­ო­დის ის­ ტო­რი­უ­ლი სუ­რა­თი.

თუ გა­გი­მარ­თ­ლებთ, მეგ­ზუ­რო­ბას მწერ­ლის შვი­ლიშ­ ვი­ლი გა­გი­წევთ, მან ოჯა­ხის ის­ტო­რი­ე­ბი თვით­მ­ხილ­ ვე­ლე­ბის­გან იცის, მათ­გან ვინც შე­ვიწ­რო­ე­ბა, რეპ­რე­ სი­ე­ბი, დევ­ნა თა­ვის თავ­ზე გა­მოს­ცა­და – დე­დის­გან, დე­ი­დის­გან...

მუ­ზე­უმ­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლია მწერ­ლის არ­ქი­ვი, პი­რა­დი ნივ­თე­ბი, ბიბ­ლი­ო­თე­კა, ფო­ტო­მა­სა­ლა და სხვა დო­კუ­მენ­ტე­ბი.

9 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

დავით აღმაშენებლის გამზირი #83/23

© ფოტო: თბილისის მუზეუმების გაერთიანება

ვახტანგ ჭაბუკიანის მემორიალური სახლ-მუზეუმი

1925 წელს, თბი­ლის­ში ცნო­ბი­ლი მა­რია პე­რი­ნის სა­ბა­ლე­ტო სტუ­ დი­ამ მო­წა­ფე­თა საჩ­ვე­ნე­ბე­ლი წარ­მოდ­გე­ნა გა­მარ­თა. იოსებ გრი­შაშ­ვი­ლი, რო­მე­ლიც ამ ამ­ბავს გა­მო­ეხ­მა­ურ ­ ა, ახ­ლა­გაზ­რდ ­ ა სა­ბა­ლე­ტო არ­ტის­ტე­ბის ქე­ბი­სას გა­მორ­ჩე­უ­ლად აღ­ნიშ­ნავ­და: ­ ი ტექ­ნი­კით, ცეცხ­ლით და ტემ­პე­რა­მენ­ტით „ვაჟთა შო­რის იშ­ვი­ათ ცეკ­ვავ­და ვახ­ტანგ ჭა­ბუ­კი­ან­ ი, რო­მელ­საც უთუ­ოდ დი­დი მო­მა­ვა­ ლი აქ­ვ­ს­“­-ო. დღეს ჭა­ბუ­კი­ა­ნი სა­ბა­ლე­ტო ხე­ლოვ­ნე­ბის რე­ფორ­ მა­ტო­რად მი­იჩ­ნე­ვა. მან სა­ბა­ლე­ტო კლა­სი­კას­თან ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი ცეკ­ვის შერ­წყ­მით ეროვ­ნუ­ლი კლა­სი­კუ­რი ბა­ლე­ტის თა­ვი­სე­ბუ­რი სა­ხე­ობ­ ა შექ­მ­ნა. 1929 წელს ჭა­ბუ­კი­ან­მა სან­კ­ტ­-პ­ ე­ ტერ­ბურ­გის ქო­რე­ოგ­რა­ფი­უ­ლი სას­წავ­ლებ­ლის გა­მო­საშ­ვე­ბი სა­ ღა­მოს­თ­ვის „ცეკვა მაშ­ხა­ლე­ბით“ დად­გა და შე­ას­რუ­ლა. იმა­ვე წელს, ის სან­კ­ტ­-­პე­ტერ­ბურ­გის ოპე­რი­სა და ბა­ლე­ტის თეტ­რის პრე­მი­ე­რი – მთა­ვა­რი პარ­ტი­ებ­ ი შემ­ს­რუ­ლე­ბე­ლი გახ­და და 10 შე­სა­ნიშ­ნა­ვი სე­ზო­ნი ჩა­ატ ­ ა­რა. 1941 წლი­დან ჭა­ბუ­კი­ა­ნი თბი­ლის­ ში მოღ­ვა­წე­ობ­და – ოპე­რი­სა და ბა­ლე­ტის თე­ატ­რ­სა და ქო­რე­ ოგ­რა­ფი­ულ სას­წავ­ლე­ბელ­ში. მის „სავიზიტო ბა­რა­თად“ იქ­ცა ორ­გი­ნა­ლო­ბით და ცეკ­ვის და პან­ტო­მი­მის ელე­მენ­ტე­ბის შერ­წყ­ მით გა­მორ­ჩე­უ­ლი ოტე­ლოს პარ­ტი­ა, რო­მე­ლიც პირ­ვე­ლად 1958 წელს შე­ას­რუ­ლა.

სერ­თი­ფი­კა­ტი, რომ­ლის მი­ხედ­ვი­თაც გე­დის თა­ნა­ვარ­სკ­ ­ვ­ლა­ვე­ დის ერთ დროს უსა­ხე­ლო ვარ­ს­კ­ვ­ლავს ვახ­ტანგ ჭა­ბუ­კი­ა­ნის სა­ ხე­ლი ეწო­და.

დღეს ბი­ნა, სა­დაც ის 1947-1992 წლებ­ში ცხოვ­რობ­და, თე­ატ­რის კუ­ლი­სებს უფ­რო ჰგავს. აქ თავ­მოყ­რი­ლია სას­ცე­ნო კოს­ტუ­მე­ ბი, პი­რა­დი ნივ­თე­ბი, მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი დო­კუ­მენ­ტუ­რი მა­სა­ლა, ფო­ტო­ე­ბი, პი­რა­დი ბიბ­ლი­ოთ ­ ე­კა და არ­ქი­ვი. მათ შო­რის, ვარ­ ს­კ­ვ­ლავ­თა სა­ერ­თა­შო­რი­სო კა­ტა­ლო­გის – „კოსმოს-ზემლიას“ 10 VOYAGER 22/2021

დიმიტრი ბაქრაძის ქ. #10

© ფოტო: თბილისის მუზეუმების გაერთიანება

ზაქარია ფალიაშვილის მემორიალური სახლ-მუზეუმი

ზა­ქა­რია ფა­ლი­აშ­ვი­ლი – ქარ­თუ­ლი ეროვ­ნუ­ლი სა­კომ­პო­ზი­ტო­ რო სკო­ლის ფუ­ძემ­დე­ბე­ლი, დი­რი­ჟო­რი, კომ­პო­ზი­ტო­რი და სა­ ზო­გა­დო მოღ­ვა­წე. 1937 წლი­დან თბი­ლი­სის ოპე­რი­სა და ბა­ლე­ ტის სა­ხელ­მ­წი­ფო თე­ატ­რი მის სა­ხელს ატა­რებს და უკ­ვე რამ­ დე­ნი­მე ათე­უ­ლი წე­ლია ახალ თე­ატ­რა­ლურ სე­ზონს უც­ვლ ­ ე­ლად მი­სი „აბესალომ და ეთე­რით“ ხსნის. ესაა ერ­თ-­ ერ­თი პირ­ვე­ლი ქარ­თუ­ლი კლა­სი­კუ­რი სა­ოპ­ ე­რო ნა­ წარ­მო­ე­ბი, რომ­ლის პრე­მი­ე­რაც 1919 წელს ამა­ვე თატ­რის სცე­ ნა­ზე შედ­გა. „აბესალომ და ეთე­რის“, ასე­ვე ფა­ლი­აშ­ვი­ლის სხვა სა­ე­ტა­პო მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ბის ოპე­რე­ბის – „დაისის“ და „ლატავრას“ პარ­ტი­ტუ­რის ორი­გი­ნა­ლე­ბი დღეს კომ­პო­ზი­ტო­რის მე­მო­რი­ალ ­ ურ სახ­ლ­-მ­ უ­ზე­უმ­ში ინა­ხე­ბა. აქ­ვეა პირ­ვე­ლი წარ­მოდ­გე­ნე­ბის აფი­ შე­ბი, ფო­ტო­ებ­ ი, ხელ­ნა­წე­რე­ბი, ბიბ­ლი­ო­თე­კა და მე­მო­რი­ა­ლუ­რი ნივ­თე­ბი – სულ 4000-ზე მე­ტი ექ­ს­პო­ნა­ტი. მა­თი წყა­ლო­ბით ზა­ქა­ რია ფა­ლი­აშ­ვი­ლის მოღ­ვა­წე­ო­ბის ნაკ­ლე­ბად ცნო­ბილ მხა­რე­ებს გა­იც­ნობთ – სხვა­დას­ხ­ვა დროს იყო პე­და­გო­გი სა­მუ­სი­კო სას­წავ­ ლე­ბელ­ში, ქარ­თულ გიმ­ნა­ზი­ა­ში, თბი­ლი­სის კონ­სერ­ვა­ტო­რი­ა­ში. მო­ნა­წი­ლე­ობ­და „ქართული სა­ფი­ლარ­მო­ნიო სა­ზო­გა­დო­ე­ბის და­ ფუძ­ნე­ბა­ში“, დი­რი­ჟო­რობ­და სპექ­ტაკ­ლებს, იყო „ქართულ ენა­ზე ოპე­რე­ბის გამ­მარ­თ­ვე­ლი სა­ზო­გა­დო­ებ­ ის“ წევ­რი, ჩა­წე­რა და და­ ა­მუ­შა­ვა 300-ზე მე­ტი ხა­ლა­ურ ­ ი სიმ­ღე­რა და გა­მოს­ცა 2 კრე­ბუ­ლი, გა­და­ა­მუ­შა­ვა ქარ­თუ­ლი სა­გა­ლობ­ლე­ბი და სხვ.

ტ­თა გუნ­დი ჩა­მო­ა­ყა­ლი­ბა და ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი მუ­სი­კის სა­ ღა­მო­ებს მარ­თავ­და. 1915 წლი­დან მი­სი მი­სა­მარ­თი თბი­ლის­ში, ვე­რა­ზე მდე­ბა­რე ვიწ­რო და მყუდ­რო ქუ­ჩაა – ბაქ­რა­ძის #10.

1933 წელს, გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შემ­დეგ კომ­პო­ზი­ტო­რის ბი­ნა და ნივ­თე­ბი ან­დერ­ძის მი­ხედ­ვით მის ძმის­შ­ვილს გა­და­ე­ცა. 1962 წელს, ახ­ლობ­ლე­ბის კე­თი­ლი ნე­ბით აქ ზა­ქა­რია ფა­ლი­აშ­ვი­ლის მე­მო­რი­ა­ლუ­რი მუ­ზე­უ­მი გა­იხ­ს­ნა.

ზა­ქა­რია ფა­ლი­აშ­ვი­ლი 1871 წელს ქუ­თა­ის­ში და­იბ­ ა­და, პრო­ფე­ სი­უ­ლი გა­ნათ­ლე­ბა მოს­კოვ­ში მი­ი­ღო, სა­დაც ქარ­თვ­ ელ სტუ­დენ­ 11 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

გალაკტიონ ტაბიძის სახლ-მუზეუმი

© ფოტო: თბილისის მუზეუმების გაერთიანება

კოტე მარჯანიშვილის ქ. #4

გა­ლაკ­ტი­ონ ტა­ბი­ძის დაკ­რძ­ ალ­ვი­დან ზუს­ტად 40 წლის შემ­დეგ – 1999 წლის 21 მარტს, თბი­ლის­ში, მარ­ჯა­ნიშ­ვი­ლის ქუ­ ჩის 4 ნო­მერ­ში მდე­ბა­რე საცხოვ­რე­ბელ ­ უ­რი მუ­ზე­უმ­ ი ბი­ნა­ში, მი­სი მე­მო­რი­ალ და­არ­ს­და. ამ სახ­ლ­ში გა­ლაკ­ტი­ო­ნი გარ­ დაც­ვა­ლე­ბამ­დე 24 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში – 1935-1959 წლებ­ში ცხოვ­რობ­და.

2020 წელს, ერ­თ­წ­ლი­ან­ ი სა­რე­აბ­ ი­ ლი­ტა­ციო სა­მუ­შა­ო­ე­ბის დას­რუ­ლე­ბის შემ­დეგ, მუ­ზე­უმ­ ი გა­ნახ­ლე­ბუ­ლი ექ­ს­ პო­ზი­ცი­ით ხე­ლახ­ლა გა­იხ­ს­ნა. ესაა თა­ ნა­მედ­რო­ვე სა­ერ­თა­შო­რი­სო სტან­დარ­ ტე­ბის შე­სა­ბა­მი­სი სა­მუ­ზე­უ­მო სივ­რც­ ე, რო­მე­ლიც სა­გან­მა­ნათ­ლებ­ლო ფუნ­ქ­ ცი­ას ითავ­სებს. სა­მო­თა­ხი­ან ბი­ნა­ში გან­სა­კუთ­რე­ბით სა­ი­ნე­ტე­რე­სო სა­მუ­შაო კა­ბი­ნე­ტია – გა­ ლაკ­ტი­ონ­ ის პი­რა­დი ნივ­თე­ბით: სა­წე­რი მა­გი­დით, კალ­მის­ტ­რი­თა და სა­მელ­ნით. საცხოვ­რე­ბე­ლი გა­რე­მო თით­ქ­მის უც­ვ­ ლე­ლა­დაა შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბუ­ლი. ინ­ს­ტა­ლა­ ცი­ე­ბი პო­ე­ტის ცხოვ­რე­ბას და შე­მოქ­მე­ დე­ბას ქრო­ნო­ლო­გი­უ­რად მიჰ­ყ­ვე­ბა.

12 VOYAGER 22/2021

ნიკოლოზ ბარათაშვილის მემორიალური სახლ-მუზეუმი

© ფოტო: თბილისის მუზეუმების გაერთიანება

ჩახრუხაძის ქ. 17

ნი­კო­ლოზ ბა­რა­თაშ­ვი­ლის სახ­ლ­-მ­ უ­ზე­უმ­ ი – XIX სა­უ­კუ­ნის შე­ნო­ ბაა ძველ თბი­ლის­ში, ქა­ლა­ქის გა­ლავ­ნის შიგ­ნით, ის­ტო­რი­უ­ლი მე­ფე­თუბ­ნის ტე­რი­ტო­რი­აზ­ ე – ან­ჩის­ხა­ტის ტაძ­რის და წმინ­და გი­ორ­გის სა­ხე­ლო­ბის კა­რის ეკ­ლე­სი­ის მახ­ლობ­ლად. 1981 წელს, „თბილისობის“ დღე­სას­წა­ულ­ზე და­არ­სე­ბულ­მა მუ­ზე­უმ­მა მე­ო­რე სი­ცოცხ­ლე 2017 წელს და­იწყო, რო­ცა სა­რე­აბ­ ი­ლი­ტა­ციო სა­მუ­შა­ ო­ე­ბის დას­რუ­ლე­ბის შემ­დეგ, ნი­კოლზ ბა­რა­თაშ­ვი­ლის 200 წლის იუბი­ლის აღ­სა­ნიშ­ნად სა­ზე­ი­მოდ გა­იხ­ს­ნა. სა­გა­მო­ფე­ნო სივ­რ­ცე­ ში პრი­ვე­ლა­დაა გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი 3D ანი­მა­ცი­ა. მუ­ზე­უ­მის ექ­ს­პო­ ნა­ტებს შე­ად­გენს ბა­რა­თაშ­ვი­ლის ცხოვ­რე­ბა­სა და მოღ­ვა­წე­ო­ ბას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ეპო­ქა­ლუ­რი ნივ­თე­ბი: ავე­ჯი, ხალ­ხუ­რი საკ­რა­ვე­ბი, რო­ი­ა­ლი.. გა­მო­ცე­მე­ბი – პო­ე­ტუ­რი კრე­ბუ­ლე­ბი, ფო­ ტო­არ­ქი­ვი, კლა­სი­კოს­თა ხელ­ნა­წე­რე­ბი, ბიბ­ლი­ო­თე­კა და სხვ.

თბილისის მუზეუმების გაერთიანებაში შემავალი მუზეუმები მუშაობს ყოველდღე, გარდა ოფიციალური დასვენების დღეებისა, 10:00 – 18:00. აქ წარმოდგენილი მუზეუმების გარდა, გაერთიანებაში, ასევე, შედის: მერაბ კოსატავას მემორიალური სახლ-მუზეუმი, თბილისის თოჯინებისა და სათამაშოების მუზეუმი და შიო არაგვისპირელის მემორიალური სახლ-მუზეუმი. თუმცა, კოვიდრეგულაციებიდან გამომდინარე, გირჩევთ მუზეუმების განრიგი წინასწარ გადაამოწმოთ გაერთიანების ადმინისტრაციასთან. დავით აღმაშენებლის გამზირი N103. ( (+995 32) 2 30 50 01 ორშაბათი – პარასკევი 10:00 – 18:00 tbilisimuseumsunion.ge tbilisimuseums/

13 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

ჩვენი ტური კიდევ რამდენიმე საინტერესო სახლ-მუზეუმს და იმ მუზეუმებს წარმოგიდგენთ, რომელთა არსებობაც შესაძლოა დიდი კულტურული ინსტიტუციების ფონზე ხშირად არ გაგახსენდეთ, არადა, დიდ შემეცნებით პოტენციალს ფლობენ და თბილისში ცხოვრებასაც და სტუმრობასაც კიდევ უფრო მომხიბვლელს ხდიან.

ელენე ახვლედიანის სახლ–მუზეუმი

ლეო ქი­ა­ჩე­ლის ქუ­ჩა 12 ( (+995 32) 2 99 74 12 სამ­შა­ბა­თი-კვი­რა: 10:00-18:00 დას­ვე­ნე­ბის დღე: ორ­შა­ბა­თი

„თბილისი ჩემთვის ელენე ახვლედიანია“ სერგო ფარაჯანოვი

ელიჩ­კას – რო­გორც მას თბი­ლის­ში იც­ნობ­დ­ნენ – ხატ­ვა ბავ­შ­ ვო­ბი­დან და­უწყი­ა, თუმ­ცა მი­სი პირ­ვე­ლი გა­ტა­ცე­ბა მუ­სი­კა იყო. ალ­ბათ, ამი­ტომ – სა­ლო­ნად­ქ­ცე­ულ მის სა­ხე­ლოს­ნო­ში, გა­მო­ფე­ ნებ­თან ერ­თად, კონ­ცერ­ტე­ბიც ხში­რად ეწყო­ბო­და. აქ და­უკ­რავთ ჰე­ინ­რიხ ნე­ი­ჰა­უზს და სვი­ა­ტოს­ლავ რიხ­ტერს. 1922 წელს თბი­ ლი­სის სამ­ხატ­ვრ ­ ო აკა­დე­მი­ის ფერ­წე­რის გან­ყო­ფი­ლე­ბის სტუ­ დენ­ტი, ელე­ნე ახ­ვლ ­ ე­დი­ან­ ი გა­ნათ­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად ევ­რო­პა­ში გა­ემ­გ­ზავ­რა. ორი წე­ლი იტა­ლი­ა­ში გა­ატ ­ ა­რა. შემ­დეგ სწავ­ლა და მუ­შა­ობ­ ა პა­რიზ­ში გა­ნაგ­რძ­ ო. 1926 წელს კატრ შე­მე­ნის (Quatre Chemins Gallery) გა­ლე­რე­ა­ში ახ­ვ­ლე­დი­ან­ ის პერ­სო­ნა­ლუ­რი გა­ მო­ფე­ნა მო­ეწყო – ფრან­გულ­მა კრი­ტი­კამ მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბა და­ დე­ბი­თად შე­აფ ­ ა­სა, რამ­დე­ნი­მე ნა­მუ­შე­ვა­რი ფრან­გმ­ ა მხატ­ვარ­მა – პოლ სი­ნი­აკ­მაც შე­ი­ძი­ნა. მა­ლე ახალ­გაზ­რდ ­ ა მხატ­ვა­რი ნა­მუ­ შევ­რე­ბის გა­მო­სა­ფე­ნად ჰო­ლან­დი­აშ­ ი მი­იწ­ვი­ეს, თუმ­ცა დე­დის ავად­მ­ყო­ფო­ბის გა­მო, იძუ­ლე­ბუ­ლი გახ­და, შე­თა­ვა­ზე­ბა­ზე უარი თქვა და 1927 წელს სამ­შობ­ლო­ში დაბ­რუნ­და. თე­ლავ­სა და ქუ­თა­ ის­ში მოწყო­ბი­ლი პერ­სო­ნა­ლუ­რი გა­მო­ფე­ნე­ბის შემ­დეგ, ელე­ნე ახ­ვ­ლე­დი­ან­მა ქარ­თუ­ლი თა­ნა­მედ­რო­ვე თე­ატ­რის ფუ­ძემ­დებ­ლის, რე­ჟი­სორ – კო­ტე მარ­ჯა­ნიშ­ვი­ლის მიწ­ვე­ვით, თე­ატ­რის მხატ­ვრ ­ ად და­იწყო მუ­შა­ო­ბა და, სა­ბო­ლოო ჯამ­ში, დი­დი რო­ლი ითა­მა­შა ქარ­თუ­ლი სცე­ნოგ­რა­ფი­ის გან­ვი­თა­რე­ბა­ში. ელენე ახ­ვლ ­ ე­დი­ან­ ი მუ­შა­ობ­და წიგ­ნის გრა­ფი­კა­შიც, თუმ­ცა ყვე­ლა­ზე ცნო­ბი­ლი მა­ინც მი­სი ფერ­წე­რუ­ლი პე­იზ­ ა­ჟე­ბი­ა. გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლია ქა­ლა­ქის ხე­დე­ ბი – არც იტა­ლი­ას­ ა და საფ­რან­გეთ­ში, არც სა­ქარ­თვ­ ე­ლო­ში ის არ ეძებს არ­ქი­ტექ­ტუ­რის ცნო­ბილ ძეგ­ლებს, ღირ­შე­სა­ნიშ­ნა­ობ­ ებს და ტუ­რის­ტე­ბის თავ­შეყ­რის ად­გი­ლებს. მის ტი­ლო­ებ­ზე ქა­ლა­ქე­

ბის ყო­ველ­დღი­უ­რი ცხოვ­რე­ბა­ა: ძვე­ლი უბ­ნე­ბი, ვიწ­რო ქუ­ჩე­ბი, პა­ტა­რა სახ­ლე­ბი. პა­რიზ­ში შექ­მ­ნი­ლი ქა­ლა­ქუ­რი პე­ი­ზა­ჟე­ბის სე­რი­ა, ერთ-ერ­თი სა­უ­კე­თე­სოა ახ­ვ­ლე­დი­ა­ნის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ ში. თბი­ლი­სის კო­ლო­რი­ტუ­ლი ეზო­ე­ბი­დან კი ბევ­რი დღეს მხო­ ლოდ ახ­ვ­ლე­დი­ა­ნის ტი­ლო­ებ­ზეა შე­მორ­ჩე­ნი­ლი. 1950-60 წლებ­ში, ძვე­ლი თბი­ლი­სის უბ­ნე­ბის სა­რე­კონ­ს­ტ­რუქ­ციო სა­მუ­შა­ო­ე­ბი­სას, მი­სი ნა­ხა­ტე­ბი­თაც ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლობ­დ­ნენ.

14 VOYAGER 22/2021

ელენე ახ­ვ­ლე­დი­ა­ნის სახ­ლ­-­ მუ­ზე­უმ­ში – არ­ქი­ტექ­ტუ­რუ­ლი ელე­მენ­ტე­ბით – დე­და­ბო­ძით და რი­კუ­ლე­ბი­ა­ნი ან­ტ­რე­სო­ ლე­ბით გა­ფორ­მე­ბულ სივ­ რ­ცე­ში სა­ინ­ტე­რე­სო მა­სა­ლა ინა­ხე­ბა: ფერ­წე­რუ­ლი და გრა­­ფი­კუ­ლი ნა­მუ­შევ­რე­ბი, თე­ატ­რა­ლუ­რი ეს­კი­ზე­ბი, წიგ­ნის ილუს­ტ­რა­ცი­ე­ბი, მხატ­ვ­რის მი­ ერ წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში ნაგ­რო­ვე­ბი და გა­დარ­ჩე­ნი­ლი დე­კო­რა­ტი­ულ-გა­მო­ყე­ნე­ბი­თი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შე­ბი. აქ ბევრ სა­ინ­ტე­რე­სო ის­ტო­რი­ას გა­ი­ გებთ: მათ შო­რის ახ­ვ­ლე­დი­ ა­ნის და პი­კა­სოს პა­რი­ზუ­ლი შეხ­ვედ­რის ამ­ბავ­საც.

იაკობ ნიკოლაძის სახლ-მუ­ზე­უ­მი

ო. რო­დე­ნის ქუ­ჩა 6 ( (+995) 595 595 254 წინასწარ ვიზიტის შეთანხმება აუცილებელია

იაკობ ნი­კო­ლა­ძის – პირ­ვე­ლი ქარ­თვ­ ე­ლი პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლი მო­ ქან­და­კის სა­ხე­ლოს­ნო რო­დე­ნის ქუ­ჩა­ზე მდე­ბა­რე­ობს. რა მახ­ვილ­ გო­ნივ­რუ­ლი დამ­თხ­ვე­ვაა – სწო­რედ იაკობ ნი­კო­ლა­ძე იყო ის იღ­ ბ­ლი­ა­ნი, რო­მელ­მაც, ალ­ბათ, ყვე­ლა მი­სი თა­ნა­მედ­რო­ვე მო­ქან­და­ კის ოც­ნე­ბა აის­რუ­ლა და სა­ხელ­გან­თ­ქ­მუ­ლი ფრან­გი სკულ­პტ ­ ო­რის, ოგი­უსტ რო­დე­ნის სა­ხე­ლოს­ნო­ში იმუ­შა­ვა: მოს­კო­ვის სტრო­გა­ნო­ ვის სამ­ხატ­ვრ ­ ო სას­წავ­ლე­ბელ­სა და ოდე­სის სამ­ხატ­ვრ ­ ო აკა­დე­მი­ა­ ში სწავ­ლის შემ­დეგ ნი­კო­ლა­ძე 1899 წელს საფ­რან­გეთ­ში გა­ემ­გზ­ ავ­ რა. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით იტა­ლი­ა­ში გა­და­ვი­და რე­ნე­სან­სუ­ლი პე­რი­ო­დის ქან­და­კე­ბის შე­სას­წავ­ლად და 1905 წელს ისევ პა­რიზ­ში დაბ­რუნ­და. სწო­რედ მე­ო­რე ვი­ზი­ტი­სას მოხ­ვ­და ის მე­დონ­ში, რო­დე­ნის სა­ხე­ ლოს­ნო­ში. მოგ­ვი­ან­ ე­ბით კი, ეს ის­ტო­რი­ა, დაწ­ვ­რი­ლე­ბით აღ­წე­რა მო­გო­ნე­ბე­ბის წიგ­ნ­ში „ერთი წე­ლი რო­დენ­თან“. იაკობ ნი­კო­ლა­ძე იყო თბი­ლი­სის სამ­ხატ­ვ­რო აკა­დე­მი­ის ერთ–ერ­ თი და­მა­არ­სე­ბე­ლი და მი­სი პირ­ვე­ლი პრო­ფე­სო­რი. მის ნა­მუ­შევ­ რებს ქა­ლაქ­ში სერ­ნო­ბის დრო­საც შეხ­ვ­დე­ბით – რუს­თა­ვე­ლის გამ­ზირ­ზე – ოპე­რის ბაღ­ში ან სუ­რა­თე­ბის გა­ლე­რე­ას­თან. ყვე­ლა­ზე ცნო­ბი­ლი კი, ალ­ბათ, „მწუხარე სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ა“ – ილია ჭავ­ჭა­ვა­ ძის საფ­ლა­ვის ძეგ­ლი მთაწ­მინ­დის პან­თე­ონ­ში. სწორედ მის შე­ სას­რუ­ლებ­ლად დაბ­რუნ­და ის სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში. იაკობ ნი­კო­ლა­ძე, რო­გორც ქარ­თუ­ლი რე­ალ ­ ის­ტუ­რი ქან­და­კე­ბის ფუ­ძემ­დე­ბე­ლი, თა­ ვა­დაც მთაწ­მინ­დის პან­თე­ონ­შია დაკ­რ­ძა­ლუ­ლი. მო­ქან­და­კის ნა­მუ­ შევ­რე­ბის ნა­წი­ლი და­ცუ­ლია სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ხე­ლოვ­ნე­ბის მუ­ზე­უმ­ ში. 100-ზე მე­ტი ექ­ს­პო­ნა­ტი, იაკობ ნი­კო­ლა­ძის პი­რად ნივ­თებ­თან ერ­თად, ინა­ხე­ბა მო­ქან­და­კის სა­ხე­ლოს­ნო­ში.

„მწუხარე საქართველო“

15 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მუ­ზე­უ­მი ღია ცის ქვეშ

ქარ­თუ­ლი ხუ­როთ­მოძღ­ვ­რე­ბის და ყო­ფის სა­ხელ­მწ ­ ი­ფო მუ­ზე­უმ­ ი კავ­კა­სი­ა­ში პირ­ვე­ლი ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ­ ი მუ­ზე­უ­მი­ა. ის 1966 წელს და­არ­სდ ­ ა. სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ეს მი­ნი­ატ ­ უ­რუ­ლი მო­დე­ლი ქვეყ­ნის მრა­ვალ­ფე­რო­ვან ეთ­ნო­კულ­ტუ­რას ასა­ხავს. მუ­ზე­უმ­ ის ტე­რი­ტო­ რია 52 ჰექ­ტარ­ზეა გაშ­ლი­ლი. მთა­გო­რი­ან რე­ლი­ეფ­ზე, სა­ქარ­თ­ ვე­ლოს კუთხე­ე­ბის მი­ხედ­ვით მი­მო­ფან­ტუ­ლია 70-მდე საცხოვ­ რე­ბე­ლი სახ­ლი და სა­მე­ურ­ნეო ნა­გე­ბო­ბა, რომ­ლე­ბიც წარ­მოდ­ გე­ნას გვიქ­მ­ნის სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს სხვა­დას­ხ­ვა კუთხის: ქარ­თ­ლის, კა­ხე­თის, სამ­ცხე-ჯა­ვა­ხე­თის, იმე­რე­თის, გუ­რი­ის, სა­მეგ­რე­ლოს, აჭა­რის, აფხა­ზე­თის, რა­ჭა-ლეჩხუ­მის მაცხოვ­რე­ბელ­თა ყო­ფაცხოვ­რე­ბის და საქ­მი­ან­ ო­ბის შე­სა­ხებ. ყვე­ლა­ზე მაღ­ლა, რა თქმა უნ­და, სვა­ნუ­რი კოშ­კი­ა. ფერ­დო­ბებ­ზე ხის სახ­ლე­ბია შე­ფე­ნი­ლი.

მე­რაბ ბერ­ძე­ნიშ­ვი­ლის 25 (კუს ტბის გზატ­კე­ცი­ლი) ( (+995 32) 2 72 90 49

ნი­ლი უძ­ვე­ლე­სი მე­გა­ლი­თუ­რი ნა­გე­ბო­ბა. სამ­გ­რე­ლოს ზო­ნის ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ სახ­ლ­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლია მუ­ზე­უ­მის და­მა­არ­ სებ­ლის, აკა­დე­მი­კოს გი­ორ­გი ჩი­ტა­ი­ას მე­მო­რი­ა­ლუ­რი კა­ბი­ნე­ტი. აქ­ვეა ქარ­თ­ველ დიდ­გ­ვა­რო­ვან­თა სა­ქორ­წი­ლო სა­მო­სი. გა­ზაფხუ­ლი იდე­ა­ლუ­რი დროა მუ­ზუ­მის და­სათ­ვა­ლი­ე­რებ­ლად – რო­ცა ნუ­შის ხე­ე­ბი ყვა­ვის და გარ­შე­მო სა­ო­ცარ არო­მა­ტებს აფ­ რ­ქ­ვევს. ჭავ­ჭა­ვა­ძის გამ­ზი­რი­დან ამას ად­ვი­ლად შე­ამ­ჩ­ნევთ – ვა­ კის პარ­კის თავ­ზე თეთ­რად გა­და­პენ­ტილ მთის ფერ­დო­ბებს თუ და­ი­ნა­ხავთ, შე­გიძ­ლი­ათ კუს ტბის­კენ მი­მა­ვალ სერ­პან­ტის თა­მა­ მად და­ად­გეთ.

რას ნიშ­ნავს დე­და­ბო­ძი პირ­და­პი­რი და გა­და­ტა­ნი­თი მნიშ­ვნ­ ე­ ლო­ბით? ან მეს­ხუ­რი სახ­ლის გა­და­ხურ­ვას რა­ტომ უწო­დე­ბენ გვირ­გ­ვინს? რო­გორ აყე­ნებ­დნ­ ენ ღვი­ნოს სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში? აქ თქვენს ყვე­ლა კითხ­ვას უპა­სუ­ხე­ბენ. ტე­რი­ტო­რი­ის ცო­ტა სიღ­რ­ მე­ში – ის­ტო­რი­ულ არ­ქე­ო­ლო­გი­ურ ზო­ნა­ში პა­ტა­რა ბა­ზი­ლი­კას მი­აგ­ნებთ. ამ გა­რე­მო­ში ისე ბუ­ნებ­რი­ვად წე­რი­ა, ძნე­ლი და­სა­ ჯე­რე­ბე­ლიც კი­ა, რომ V-VI სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ეს პა­ტა­რა ეკ­ლე­სია აქ მხო­ლოდ XX სა­უ­კუ­ნის 50-60 იან წლებ­ში აღ­მოჩ­ნ­და – რო­ცა, თბი­ლი­სი­დან და­ახ­ლო­ე­ბით 80 კი­ლო­მერ­ტის და­შო­რე­ბით მდე­ ბა­რე და­ბა სი­ონ­ში ხე­ლოვ­ნუ­რი წყალ­სა­ცა­ვის გა­შე­ნე­ბის გა­მო დატ­ბორ­ვას ასე გა­და­არ­ჩი­ნეს – და­შა­ლეს და მუ­ზე­უმ­ში გად­მო­ი­ ტა­ნეს. ის­ტო­რი­ულ ზო­ნა­შია აგ­რეთ­ვე ბრინ­ჯა­ოს ხა­ნის აკ­ლდ ­ ა­მა აფხა­ზე­თი­დან – დოლ­მე­ნი – მა­სი­უ­რი ქვის ლო­დე­ბის­გან შექ­მ­ 16 VOYAGER 22/2021

თბილისის ისტორიის მუზეუმი – ქარვასლა

თბი­ლი­სი, სი­ო­ნის ქუ­ჩა 8 ელე­ნე ახ­ვ­ლე­დი­ა­ნის და იაკობ ნი­კო­ლა­ძის სახლ-მუ­ზე­უ­მე­ბის, თბი­ლი­სის ის­ტო­რი­ის მუ­ზე­უ­მის და ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მუ­ზე­უ­მის მუ­შა­ო­ბის გან­რი­გი კო­ვიდ­რე­გუ­ლა­ ცი­ე­ბის პი­რო­ბებ­ში შე­გიძ­ლი­ათ გა­და­ა­მოწ­მოთ ეროვ­ნუ­ლი მუ­ზე­უ­მის ად­მი­ნის­ტ­რა­ცი­ას­თან: (+995 32) 2 99 80 22 ორ­შა­ბა­თი – პა­რას­კე­ვი 10:00 – 18:00

თბი­ლი­სის ის­ტო­რი­ის მუ­ზე­უ­მის ხიბ­ლი პირ­ველ რიგ­ში მის ის­ ტო­რი­ულ შე­ნო­ბა­ში­ა. ეს ქარ­ვას­ლაა – მულ­ტი­ფუნ­ქ­ცი­უ­რი შე­ნო­ ბა, რო­მე­ლიც ფე­ოდ ­ ა­ლურ ეპო­ქა­ში სას­ტუმ­როს როლ­საც ას­რუ­ ლებ­და. შეს­ვ­ლის­თა­ნა­ვე უზარ­მა­ზარ ში­და ეზო­ში აღ­მოჩ­ნ­დე­ბით, რო­მელ­საც გარ­შე­მო იარუ­სე­ბად აკ­რავ­და სა­თავ­სე­ბი, ღია გა­ ლე­რეა-დე­რეფ­ნე­ბი. სარ­დაფ­ში სა­ქონ­ლის საწყო­ბე­ბი იყო, პირ­ ველ სარ­თულ­ზე – ტან­საც­მლ ­ ის და ფეხ­საც­მ­ლის სა­ხე­ლოს­ნო­ებ­ ი, მე­ო­რე სარ­თუ­ლის 25 მა­ღა­ზი­აშ­ ი ევ­რო­პუ­ლი და აზი­უ­რი სა­ქონ­ ლით ვაჭ­რობ­დ­ნენ, ზე­და სარ­თულ­ში კი 33-ნომრიანი სას­ტუმ­რო იყო მო­თავ­სე­ბუ­ლი. შე­ნო­ბა XIX სა­უ­კუ­ნის და­საწყის­შია აშე­ნე­ბუ­ ლი, თუმ­ცა მი­სი სა­ძირ­კ­ვე­ლი, თა­ვი­სი შე­სა­ნიშ­ნა­ვად ამოყ­ვა­ნი­ ლი კა­მა­რე­ბით უფ­რო ძვე­ლია – ესა­ა, რაც 1650 წელს მე­ფე როს­ ტო­მის მი­ერ აშე­ნე­ბუ­ლი შე­ნო­ბის­გან დარ­ჩა.

1656 წელს როს­ტომ­მა იგი სი­ო­ნის ტა­ძარს უბო­ძა. XVIII სა­უ­კუ­ნე­ ში, თბი­ლელ­მა მიტ­რო­პო­ლიტ­მა, დო­მენ­ტი მე­სა­მემ შე­ნო­ბა გა­ ნა­ახ­ლა და ახა­ლი სა­ხე­ლი – „თბილელის ქარ­ვას­ლა“ და­არ­ქ­ვა. იმა­ვე სა­უ­კუ­ნის ბო­ლოს, სი­ო­ნის­თვ­ ის ჩა­მორ­თ­მე­უ­ლი ნა­გე­ბო­ბა ერე­ლე მე­ფემ შვი­ლიშ­ვილს – და­ვითს გა­დას­ცა. სა­ბო­ლოო ჯამ­ ში, თავ­და­პირ­ვე­ლი შე­ნო­ბა, 1795 წლის აღა-მა­მად-ხა­ნის შე­მო­ სე­ვას შე­ე­წი­რა. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით ქარ­ვას­ლა აქ მდი­დარ­მა სო­მეხ­მა ვა­ჭარ­მა – გე­ ვორქ არ­წ­რუნ­მა გა­ნა­ახ­ლა. ახა­ლი შე­ნო­ბა, ძვე­ლის სა­ძირ­კ­ველ­ ზე და­შენ­და და ფაქ­ტობ­რი­ვად გა­ი­მე­ო­რე მი­სი კონ­ფი­გუ­რა­ცი­ა.

1855 წლის ხან­ძ­რის შემ­დეგ შე­ნო­ბა კი­დევ ერ­თხელ გა­ნახ­ლ­და.

სა­ნა­პი­როს­კენ მი­მარ­თუ­ლი ფა­სა­დი 1820 წლით თა­რიღ­დე­ბა და რუ­სუ­ლი კლა­სი­ციზ­მის სტილს მი­ე­კუთ­ვ­ნე­ბა. სი­ო­ნის მხა­რეს მი­ მარ­თუ­ლი ფა­სა­დი უფ­რო გვი­ა­ნი პე­რი­ო­დი­საა – 1912 წლის და მო­დერ­ნის სტი­ლის ნიშ­ნებს ატა­რებს.

1985 წლი­დან ამ შე­ნო­ბა­ში თბი­ლი­სის ის­ტო­რი­ის მუ­ზე­უ­მია გან­ თავ­სე­ბუ­ლი, თუმ­ცა თა­ვად მუ­ზე­უ­მი უფ­რო ად­რე – 1910 წელს და­ არ­ს­და. წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში მის ფონ­დებ­ში 60 000-ზე მეტ­მა ექ­ს­პო­ნატ­მა მო­ი­ყა­რა თა­ვი. ისი­ნი სა­შუ­ა­ლე­ბას მოგ­ცე­მენ, თვა­ ლი გა­და­ავ­ლოთ ქა­ლა­ქის ყო­ფას, კულ­ტუ­რას და მის ის­ტო­რი­ას ამ ად­გი­ლას პირ­ვე­ლი სა­მო­სახ­ლო­ებ­ ის გა­ჩე­ნი­დან დღემ­დე. რო­გორ გა­მო­ი­ყუ­რე­ბო­და ძვე­ლი თბი­ლი­სის დუქ­ნე­ბი და სა­ხე­ ლოს­ნო­ე­ბი, რო­გორ იყო აბა­ნო­ში სი­ა­რუ­ლის ტრა­დი­ცი­ა, რო­გორ იც­ვამ­დ­ნენ სხვა­დას­ხ­ვა სო­ცი­ა­ლუ­რი ფე­ნის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბი, რა იყო თბი­ლი­სის პირ­ვე­ლი სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი ტრან­ს­პორ­ტი, თბი­ლი­სის სა­ვი­ზი­ტო ლო­კა­ცი­ე­ბი ძვე­ლად, რო­გორ გა­მო­ი­ყუ­რე­ ბო­და მდი­და­რი თბი­ლი­სე­ლის მი­სა­ღე­ბი ოთა­ხი... მუ­ზე­უმ­ში და­ცუ­ლია არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი, ეთ­ნო­ლო­გი­უ­რი, დო­კუ­ მენ­ტუ­რი მა­სა­ლა, ხალ­ხუ­რი და გა­მო­ყე­ნე­ბი­თი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­ მუ­შე­ბი და უმ­დიდ­რე­სი ფო­ტო­კო­ლექ­ცია თბი­ლი­სის ის­ტო­რი­ას თქვენს თვალ­წინ გა­ა­ცოცხ­ლებს. წარ­სულ­თან ერ­თად, თბი­ლი­ სის ის­ტო­რი­ის მუ­ზე­უ­მი თა­ნა­მედ­რო­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბა­საც წარ­მო­ გიდ­გენთ: მრა­ვალ­რიცხო­ვან სა­გა­მო­ფე­ნო დარ­ბა­ზებ­ში ხში­რად ეწყო­ბა ქარ­თ­ველ და უცხო­ელ ხე­ლო­ვან­თა გა­მო­ფე­ნე­ბი.

17 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

ნიკო ფიროსმანის მუზეუმი

ნი­კო ფი­როს­მა­ნის ქ. 29 ( (+995 32) 2 95 53 90; 5 77 25 33 16

2018 წელს ფი­როს­მა­ნის ნა­ხა­ტებს ვე­ნის ალ­ბერ­ტი­ნას მუ­ზე­უმ­მა უმას­პინ­ძლ ­ ა და მას წლის აღ­მო­ჩე­ნა უწო­და. სოთ­ბის აუქ­ცი­ონ­ზე კი მი­სი ტი­ლო „ქალი ლე­ჩა­ქით“ 2,230,000 ფუნ­ტად გა­იყ­ ი­და. მხატ­ვა­რი, რო­მე­ლიც მსოფ­ლი­ოს გარ­შე­მო „მოგზაურობს“ და თა­ვი­სი უშუ­ა­ ლო­ბით და ნა­ივ­ უ­რო­ბით ხალხს აოცებს, სი­ღა­რი­ბე­ში ცხოვ­რობ­და. თა­ვი­დან ამი­ერ­კავ­კა­სი­ის რკი­ნიგ­ზა­ზე კონ­დუქ­ტო­რად მუ­შა­ობ­და, მე­ რე დუ­ქა­ნი გახ­სნ­ ა და ვაჭ­რო­ბა­ში სცა­და ბე­დი. ამ საქ­მე­ში სრუ­ლი­ად ხელ­მო­ცა­რუ­ლი და გა­ღა­ტა­კე­ბუ­ლი თბი­ლი­სელ მე­დუქ­ნე­ებ­თან აფა­ რებ­და თავს და მა­თი შეკ­ვე­თით ხა­ტავ­და და თავს აბ­რე­ბის ხატ­ვით მი­ღე­ბუ­ლი ლუკ­მით ირ­ჩენ­და. სწო­რედ დუ­ქან­ში „აღმოაჩინეს“ ფი­ როს­მა­ნი ძმებ­მა ილია და კი­რი­ლე ზდა­ნე­ვი­ჩებ­მა, რომ­ლე­ბიც მი­სი ნა­ხა­ტე­ბის პირ­ველ შემ­გ­რო­ვებ­ლე­ბად იქ­ც­ნენ. მათ­ვე მო­აწყ­ვეს თა­ ვი­ანთ სახ­ლ­ში ფი­როს­მა­ნის ერ­თდ ­ ღი­ა­ნი გა­მო­ფე­ნა. მხატ­ვ­რის ნა­ხა­ ტე­ბი: პორ­ტ­რე­ტე­ბი, პე­იზ­ ა­ჟე­ბი, ანი­მა­ლის­ტუ­რი ჟან­რის ტი­ლო­ებ­ ი, ნა­ ტურ­მორ­ტე­ბი – სულ 146 ერ­თე­უ­ლი დღეს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ეროვ­ნულ მუ­ზე­უმ­შია და­ცუ­ლი. აღ­მო­სავ­ლეთ სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში, სო­ფელ მირ­ზა­ ან­ში, იმ სახ­ლ­ში, სა­დაც მხატ­ვა­რი და­ი­ბა­და მუ­ზე­უ­მია გახ­ს­ნი­ლი. თბი­ ლის­ში ნი­კა­ლას მო­ხა­ტუ­ლი დუქ­ნე­ბი აღარ არ­სე­ბობს. ურ­ბა­ნულ სივ­ რეც­ში ერ­თა­დერ­თი ად­გი­ლი, რო­მე­ლიც მის სა­ხელს უკავ­შირ­დე­ბა, რკი­ნიგ­ზის სად­გუ­რის მახ­ლობ­ლად, ფი­როს­მა­ნის ქუ­ჩის 29 ნო­მერ­ში მდე­ბა­რე სახ­ლი­ა, რომ­ლის სა­პა­რა­დო შე­სას­ვლ ­ ე­ლის კი­ბის ქვეშ, და­ ბალ და ბნელ ოთახ­ში სი­ცოცხ­ლის ბო­ლო წლებ­ში ქი­რით ცხოვ­რობ­ და მხატ­ვა­რი: მა­გი­და, ტახ­ტი, მცი­რე ჭურ­ჭე­ლი და დე­და­მი­სის მოქ­სო­ ვი­ლი ფარ­და­გი – სულ ესაა მი­სი ქო­ნე­ბა.

18 VOYAGER 22/2021

აბრეშუმის სახელმწიფო მუზეუმი

აბ­რე­შუ­მის სა­ხელ­მ­წი­ფო მუ­ზე­უ­მი ერთ-ერ­თი უძ­ვე­ლე­სია სა­ ქარ­თ­ვე­ლოს მუ­ზე­უ­მებს შო­რის. მი­სი ის­ტო­რია უკავ­შირ­დე­ბა 1887 წელს და­არ­სე­ბულ კავ­კა­სი­ის მე­აბ­რე­შუ­მე­ო­ბის სად­გურს, რო­მე­ლიც სა­მეც­ნი­ერ ­ ო-­კ­ვლ ­ ე­ვი­თი და სა­გან­მა­ნათ­ლებ­ლო ცენ­ტ­რი იყო – მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნი მთე­ ლი კავ­კა­სი­ის მას­შ­ტა­ბით. კომ­პ­ლექ­სის დამ­ფუძ­ნე­ბე­ლია რუ­სი ბუ­ნე­ბის­მეტყ­ვე­ლი ნი­კო­ლაი შავ­რო­ვი (1858-1915), რო­მელ­მაც სად­გუ­რის კონ­ცეფ­ცია ევ­რო­პუ­ლი მო­დე­ლის მი­ხედ­ვით შე­ი­მუ­ შა­ვა. სად­გუ­რის მი­ზა­ნი იყო სხვა­დას­ხ­ვა სა­მეც­ნი­ერ ­ ო ღო­ნის­ ძი­ე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბით აბ­რე­შუ­მის წარ­მო­ებ­ ის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცია და დარ­გის გან­ვი­თა­რე­ბა. ამი­ტომ და­არ­სე­ბის დღი­დან მე­აბ­რე­ შუ­მე­ობ­ ის სად­გურ­მა სა­გა­ნა­მა­ნათ­ლებ­ლო ფუნ­ქც­ ია შე­ით ­ ავ­სა და მუ­ზე­უმ­ იც თა­ვი­სი მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი კო­ლექ­ცი­ე­ბით მსგავს მი­სი­ას ას­რუ­ლებ­და.

გიორგი ცაბაძის ქ. #6

რი ალექ­სან­დ­რე შიმ­კე­ვი­ჩი (1858-1907). ეს ის არ­ქი­ტექ­ტო­რი­ა, რო­მელ­საც დი­დი წვლი­ლი მი­უძღ­ვის იმ პე­რი­ო­დის თბი­ლი­სის იერ­სა­ხის ჩა­მო­ყა­ლი­ბე­ბა­ში. აბ­რე­შუ­მის მუ­ზე­უ­მის შე­ნო­ბა უნი­ კა­ლუ­რია თა­ვი­სი ეკ­ლექ­ტუ­რი არ­ქი­ტექ­ტუ­რუ­ლი სტი­ლით. მი­ სი ფა­სა­დე­ბი ითავ­სებს ე.წ. „რუსული სტი­ლის“, კლა­სი­ცის­ტურ, გო­თურ და ის­ლა­მურ ფორ­მებს, ხო­ლო ინ­ტე­რი­ე­რი აბ­რე­შუ­მის თე­მა­ზე შექ­მ­ნი­ლი ნა­ძერ­წი ელე­მენ­ტე­ბით გა­მო­ირ­ჩე­ვა. 2006 წელს შე­ნო­ბას კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის უძ­რა­ვი ძეგ­ლის სტა­ტუ­სი მი­ე­ნი­ჭა. მე­აბ­რე­შუ­მე­ო­ბის სად­გუ­რის კომ­პ­ლექ­სის კი­ დევ ერ­თი შე­ნო­ბა, რო­მე­ლიც დღეს მუ­ზუმს არ ეკუთ­ვ­ნის, მის მო­პირ­და­პი­რედ, სად­გუ­რის თა­ნამ­შ­რომ­ლე­ბის­თ­ვის აგე­ბუ­ლი სახ­ლი­ა, აღ­მა­შე­ნებ­ლის გამ­ზი­რის 184 ნო­მერ­ში.

ახ­ლა შე­იძ­ლე­ბა რთუ­ლი იყოს წარ­მო­სად­გე­ნად, მაგ­რამ კავ­ კა­სი­ის მე­აბ­რე­შუ­მე­ო­ბის სად­გუ­რი მუშ­ტა­ი­დის ბა­ღის ტე­რი­ტო­ რი­ა­ზე მდე­ბა­რე­ობ­და და მო­ი­ცავ­და სხვა­დას­ხ­ვა ფუნ­ქც­ ი­ის 23 ნა­გე­ბო­ბას.

მუ­ზე­უმ­ში და­ცუ­ლია 40 000-მდე ექ­ს­პო­ნა­ტი 50 ქვეყ­ნი­დან, მათ შო­რის აბ­რე­შუ­მის ჭი­ის ბი­ო­ლო­გი­ის ამ­სახ­ვე­ლი ექ­ს­პო­ნა­ტე­ბი, აბ­რე­შუ­მის პარ­კი­სა და შუ­ლო­ე­ბის მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი კო­ლექ­ ცი­ა, პეპ­ლე­ბი, ბუ­ნებ­რი­ვი ბოჭ­კო­ე­ბი, სა­ღე­ბა­ვე­ბი და მათ­ში შე­ ღე­ბი­ლი ძა­ფე­ბი, ლა­ბო­რა­ტო­რი­უ­ლი და­ნად­გა­რე­ბი, მაქ­მა­ნე­ბი, ქსო­ვი­ლე­ბი, ნა­ქარ­გო­ბა, მდი­და­რი ფო­ტო­კო­ლექ­ცია და წიგ­ნა­ დი ფონ­დი.

დღეს მათ­გან მხო­ლოდ თა­ნამ­შ­რო­მელ­თა საცხოვ­რე­ბე­ლი სახ­ ლი და მუ­ზე­უმ­ ის შე­ნო­ბა შე­მოგ­ვ­რ­ჩა. კომ­პ­ლექ­სი­სა და სა­გა­ მო­ფე­ნო ავე­ჯის დი­ზა­ინ­ ის ავ­ტო­რია პო­ლო­ნე­ლი არ­ქი­ტექ­ტო­

მუ­ზე­უმ­ში ამ­ჟა­მად შე­ნო­ბის სა­რე­ა­ბი­ლი­ტა­ციო სა­მუ­შა­ო­ე­ბია და ვი­ზი­ტო­რე­ბის­თ­ვის და­ხუ­რუ­ლი­ა. პრო­ექ­ტის თა­ნახ­მად, მუზეუმი 2022 წლის ბო­ლოს გაიღება.

19 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

წიგ­ნის მუ­ზე­უ­მი

ლა­დო გუ­დი­აშ­ვი­ლის ქ. #5 ( (+995 32) 2 97 16 40

სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ეროვ­ნუ­ლი ბიბ­ლი­ო­თე­კის პირ­ველ კორ­პუს­ში – ლა­დო გუ­დი­აშ­ვი­ლის 5 ნო­მერ­ში 2017 წლი­დან ამე­ი­ერ­კავ­კა­ სი­ა­ში უდი­დე­სი და სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში პირ­ვე­ლი წიგ­ნის მუ­ზე­უ­მი ფუნ­ქ­ცი­ო­ნი­რებს. ის ბიბ­ლი­ო­თე­კის იშ­ვი­ათ გა­მო­ცე­მა­თა ბა­ზა­ზე შე­იქ­მ­ნა და ქარ­თუ­ლი ნა­ბეჭ­დი წიგ­ნის ის­ტო­რი­ას წარ­მო­ად­ გენს. მუ­ზე­უ­მი ეროვ­ნუ­ლი ბიბ­ლი­ოთ ­ ე­კის სა­ცა­ვებ­ში და­ცულ 19 ათას­ზე მეტ რა­რი­ტე­ტულ წიგნს აერ­თი­ა­ნებს. ექ­ს­პო­ზი­ცია ოთხ დარ­ბაზ­შია გა­ნა­წი­ლე­ბუ­ლი. პირ­ვე­ლი ესაა იშ­ვი­ათ გა­მო­ცე­მა­თა ერ­თობ­ლი­ო­ბა, სა­დაც სიძ­ვე­ლით და ფორ­მით შერ­ჩე­უ­ლი წიგ­ნე­ ბია წარ­მოდ­გე­ნი­ლი – 1629 წელს გა­ბეჭ­დი­ლი ქარ­თულ­-ი­ტა­ლი­ უ­რი ლექ­სი­კო­ნი, ვახ­ტან­გის სტამ­ბის გა­მო­ცე­მე­ბი, ინ­კუ­ნა­ბუ­ლა, წიგ­ნე­ბი უნი­კა­ლუ­რი ავ­ტოგ­რა­ფე­ბით და სხვ. ვეფხის­ტყა­ოს­ნის დარ­ბა­ზი პო­ე­მის ყვე­ლა გა­მო­ცე­მას აერ­თი­ა­ნებს ქარ­თულ და უცხო­ურ ენებ­ზე; ილი­ას დარ­ბა­ზი ესაა ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის კა­ბი­ ნე­ტის ექ­ს­პო­ზი­ცია მი­სი პი­რა­დი ნივ­თე­ბით და ბი­ობ­ლი­ო­თე­კით; ბრო­სეს სა­ცა­ვი – ეს ულ­ტ­რა­თა­ნა­მედ­რო­ვე სა­ცა­ვი­ა, აღ­ჭურ­ვი­ლი კლი­მა­ტის კონ­ტ­რო­ლის შე­სა­ბა­მი­სი აპა­რა­ტუ­რით.

ხალხური და გამოყენებითი ხელოვნების მუზეუმი

შალვა დადიანის ქ. #28 ( (+995 32) 2 99 97 22

ხალ­ხუ­რი და გა­მო­ყე­ნე­ბი­თი ხე­ლოვ­ნე­ბის მუ­ზე­უ­მი სა­ქარ­თ­ ვე­ლოს ხე­ლოვ­ნე­ბის სა­სახ­ლის ერთ-ერთი ფილიალია. 1899 წელს რუ­სე­თის იმ­პე­რი­ა­ში „კავკასიის კუს­ტა­რუ­ლი კო­მი­ტე­ტი“ და­არ­ს­და, რომ­ლის მი­ზა­ნიც იყო კავ­კა­სი­ის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე ხალ­ ხუ­რი რეწ­ვის კე­რე­ბის შეს­წავ­ლა, დაც­ვა, ოს­ტა­ტე­ბის აღ­რიცხ­ვა და თა­ნა­მედ­რო­ვე დე­კო­რა­ტი­ულ­-­გა­მო­ყე­ნე­ბი­თი ხე­ლოვ­ნე­ბა­ში ტრა­დი­ცი­უ­ლი, ეროვ­ნუ­ლი მო­ტი­ვე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბა. ამის­თ­ვის 1915 წელს, მუშ­ტა­ი­დის ბაღ­ში, სპე­ცი­ა­ლუ­რად აგე­ბუ­ლი შე­ნო­ბის მუდ­მივ­მოქ­მედ სა­ექ­ს­პო­ზი­ციო სივ­რ­ცე­ში კო­მი­ტე­ტის კო­ლექ­ცია გან­თავ­ს­და. აქ­ვე იყო სამ­ხატ­ვ­რო და შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი სა­ხე­ლოს­ ნო­ე­ბი. დღეს მუ­ზე­უმ­ში და­ცუ­ლია XIX-XX სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის მიჯ­ნის კავ­კა­სი­ის ქვეყ­ნე­ბის ხალ­ხ­თა ოქ­როს და ვერ­ცხ­ლის ნა­კე­თო­ბე­ ბი, ხის, ლი­თო­ნის, ძვლის მხატ­ვ­რუ­ლად და­მუ­შა­ვე­ბუ­ლი იარა­ღი, სა­ო­ჯა­ხო და სა­ყო­ფაცხოვ­რე­ბო ნივ­თე­ბი, სამ­კა­უ­ლი, აქ­სე­სუ­ა­რე­ ბი; აბ­რე­შუ­მის ნა­წარ­მი, ხა­ლი­ჩე­ბის მდი­და­რი კო­ლექ­ცი­ა, გო­ბე­ ლე­ნე­ბი, ნა­ქარ­გო­ბა და სხვ.

20 VOYAGER 22/2021

ილუზიების მუზეუმი

ბეთ­ლე­მის ქუ­ჩა #10 ( 596 04 74 74

ფილ­მი რომ იყოს, U კა­ტე­გო­რი­ას მი­ვა­ნი­ჭებ­დით – ეს ნამ­დ­ვი­ლი სა­ო­ჯა­ხო თავ­გა­და­სა­ვა­ლი­ა, თავ­შე­საქ­ცე­ვი მოგ­ზა­უ­რო­ბა ასა­კობ­ რი­ვი ცენ­ზის გა­რე­შე, მი­თუ­მე­ტეს, რომ აქ ყვე­ლა­ფე­რი ნე­ბა­დარ­ თუ­ლი­ა, რაც სხვა მუ­ზე­უ­მებ­ში იკ­რ­ძა­ლე­ბა – სი­ცი­ლი, ხმა­უ­რი, სირ­ბი­ლი, გარ­თო­ბა, ფო­ტო­ე­ბის გა­და­ღე­ბა. ამი­ტომ გირ­ჩევთ, ვი­ ზი­ტი ჯგუ­ფუ­რად და­გეგ­მოთ – მე­გობ­რებ­თან ან ოჯა­ხის წევ­რებ­თან ერ­თად. აქ ოპ­ტი­კუ­რი, შე­მეც­ნე­ბი­თი და ფი­ზი­ო­ლო­გი­უ­რი ილუ­ზია სა­სი­ა­მოვ­ნოდ გა­გაკ­ვირ­ვებთ და სა­კუ­თარ შეგ­რ­ძ­ნე­ბებ­ზე და­გა­ ფიქ­რებთ: რა­ტომ ხე­დავთ იმას, რა­საც თქვე­ნი გო­ნე­ბა ვერ აღიქ­ ვამს? რა­ტომ გი­ჭირთ ნა­ბი­ჯის გა­დად­გ­მა მყარ და სტა­ბი­ლურ ზე­ და­პირ­ზე? რას გრძნობთ, რო­ცა გრა­ვი­ტა­ცი­ას ეწი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ბით? ინ­ფორ­მა­ცი­ას ხედ­ვის, აღ­ქ­მის, გო­ნე­ბის, მეც­ნი­ე­რე­ბის შე­სა­ხებ ყვე­ლა­ზე და ყვე­ლას­თ­ვის გა­სა­გებ – გარ­თო­ბის ენა­ზე მი­ი­ღებთ. ილუ­ზი­ე­ბის გვი­რა­ბი, მრუ­დე სარ­კე­ე­ბის ოთა­ხი, ჰო­ლოგ­რა­მე­ბის კო­ლექ­ცია – სულ მუ­ზე­უმ­ ის კო­ლექ­ცია 70-ზე მე­ტი ექ­ს­პო­ნა­ტის­ გან შედ­გე­ბა, რომ­ლე­ბიც ზუს­ტი მეც­ნი­ე­რე­ბე­ბის და ფსი­ქო­ლო­გი­ის ცოდ­ნას ეფუძ­ნე­ბა. გო­ნი­ერ სა­თა­მა­შო ოთახ­ში შე­გიძ­ლი­ათ ერ­თ­ მა­ნეთს თავ­სა­ტე­ხე­ბის და გა­მო­ცა­ნე­ბის ამოხ­ს­ნა­ში შე­ე­ჯიბ­როთ. მო­წო­ნე­ბულ თა­მაშს იქ­ვე მა­ღა­ზი­ა­შიც შე­ი­ძენთ.

ავტომუზეუმი

ავტომუზეუმის ქ. #7 ( 599 54 56 28

© ermonia.blogspot.com/2015/05/blog-post.html

გი­ორ­გი მა­მუ­ლაშ­ვი­ლი 18 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში აგ­რო­ვებ­და, უვ­ ლი­და და აღად­გენ­და ავ­ტო­მო­ბი­ლებს. გი­ორ­გი მა­მუ­ლაშ­ვი­ლი 18 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში აგ­რო­ვებ­და, უვ­ლი­და და აღად­გენ­და ავ­ ტო­მო­ბი­ლებს. დღეს მუ­ზე­უ­მის ორ დარ­ბაზ­ში 10 მო­ტო­ციკ­ლი და 50 ავ­ტო­მო­ბი­ლი­ა. მათ შო­რის ქარ­თ­ვე­ლი საბ­ჭო­თა ლი­დე­რე­ბის – შე­ვარ­დ­ნა­ძის, აბა­ ში­ძის, მჟა­ვა­ნა­ძის, ბე­რი­ას პი­რად სამ­სა­ხურ­ში არ­სე­ბუ­ლი მან­ქა­ნე­ბი. მუ­ზე­უ­მის ყვე­ლა­ზე „ახალგაზრდა“ ექ­ს­პო­ნა­ტი XX სა­უ­კუ­ნის 80იანი წლე­ბის ავ­ტო­მო­ბი­ლი­ა. ყვე­ლა­ზე ძვე­ლი კი აუქ­ცი­ონ­ზე შე­ძე­ნი­ლი ფორ­დია – 1928 წლის გა­მოშ­ვე­ბა, რო­მე­ლიც დი­დი დეპ­რე­სი­ის პე­რი­ო­დის, კრი­მი­ნა­ ლუ­რი ის­ტო­რი­ე­ბით ცნო­ბი­ლი ამე­რი­კუ­ლი წყვი­ლის – ბო­ნი და კა­ლი­დის ის­ტო­რი­ის ეკ­რა­ნი­ზა­ცი­ა­ში „მონაწილეობს“.

21 VOYAGER 22/2021

კულტურული ტური

ქართული ხალხური სიმღერისა და საკრავების მუზეუმი

სამღებროს ქუჩა #6 ( (+995 32) 2 45 77 21

თუ ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი სიმ­ღე­რი­სა და საკ­რა­ვე­ბის სა­ხელ­მ­წი­ ფო მუ­ზე­უმ­ში ვი­ზიტს სა­ღა­მოს 5 სა­ა­თის­თვ­ ის და­გეგ­მავთ, ძა­ ლი­ან გა­გი­მარ­თ­ლებთ – სა­ხელ­და­ხე­ლოდ თქვენ­თ­ვის მოწყო­ ბილ მრა­ვალ­ფე­რო­ვან მუ­სი­კა­ლურ კონ­ცერ­ტ­ზე მოხ­ვ­დე­ბით და ძვე­ლი ინ­ს­ტრ ­ უ­მენ­ტე­ბის ჟღე­რა­დო­ბას, მე­ლო­დი­ებს, ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი სიმ­ღე­რის ნი­მუ­შებს მო­ის­მენთ. მუ­ზე­უ­მი 1975 წელს, თბი­ლი­სე­ლი კო­ლექ­ცი­ო­ნე­რის, არ­კა­დი რე­ვა­ ზიშ­ვი­ლის მე­ქა­ნი­კუ­რი საკ­რა­ვე­ბის კო­ლექ­ცი­ის ბა­ზა­ზე და­არ­ს­და, რო­გორც სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს ხე­ლოვ­ნე­ბის სა­სახ­ლის – კულტურის ის­ტო­რი­ის მუ­ზე­უ­მის ფი­ლი­ალ ­ ი. სამ სა­გა­მო­ფე­ნო დარ­ბაზ­ში თე­ მა­ტუ­რა­დაა გა­ნა­წი­ლე­ბუ­ლი სა­ინ­ტე­რე­სო ექ­ს­პო­ნა­ტე­ბი: ქარ­თუ­ლი და ამი­ერ­კავ­კა­სი­ის რე­გი­ონ­ში გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი აუთენ­ტუ­რი, ასე­ვე ევ­რო­პუ­ლი, მე­ქა­ნი­კუ­რი და კლა­სი­კუ­რი მუ­სი­კა­ლუ­რი საკ­რა­ვე­ბი, არ­ღ­ნე­ბის კო­ლექ­ცი­ა, ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი მუ­სი­კის ხელ­ნა­წე­რი სა­ნო­ტო მა­სა­ლე­ბი, აუდი­ო-­ვი­დეო ჩა­ნა­წე­რე­ბი, ფო­ნო-­ფო­ტო მა­ სა­ლა, სახ­ვი­თი და გა­მო­ყე­ნე­ბი­თი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შე­ბი, XX ს-ის და­საწყის­ში გრამ­ფირ­ფი­ტა­ზე ჩა­წე­რი­ლი ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი და აღ­მო­სავ­ლუ­რი სიმ­ღე­რე­ბი და სხვა. პირ­ვე­ლი დარ­ბა­ზი ესაა ქარ­თუ­ლი ხალ­ხუ­რი სიმ­ღე­რი­სა და საკ­რა­ვე­ბის ის­ტო­რია – ამ­ბე­ბი შემ­ს­რუ­ლებ­ლებ­ზე და ტრა­დი­ცი­ უ­ლი სი­მე­ბი­ა­ნი (ფანდური, ჩონ­გუ­რი, ჭი­ა­ნუ­რი, ჩან­გი), ჩა­სა­ბე­რი (სალამური, გუ­დას­ტვ­ ი­რი, ჭი­ბო­ნი, ლარ­ჭე­მი, ორ­მა­გი სტვი­რი) და და­სარ­ტყა­მი (დოლი, და­ი­რა, დიპ­ლი­პი­ტო) საკ­რა­ვე­ბის კო­ ლექ­ცი­ებ­ ი.

მე­ო­რე დარ­ბა­ზი ქარ­თ­ვე­ლე­ბის და სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში მცხოვ­რე­ბი აღ­მო­სავ­ლუ­რი წარ­მო­შო­ბის ხალ­ხე­ბის კულ­ტუ­რა­თა ასი­მი­ლა­ ცი­ის ის­ტო­რი­ას ჰყვე­ბა – აქაა გა­მო­ფე­ნი­ლი აღ­მო­სავ­ლუ­რი საკ­ რა­ვე­ბი, მათ შო­რის სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში ძა­ლი­ან გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი სა­ზი, თა­რი, ქა­მან­ჩა და სხვა. მე­სა­მე დარ­ბაზ­ში გა­ი­გებთ, რო­გორ აისა­ხა მუ­სი­კა­ლურ კულ­ტუ­რა­ზე XIX სა­უ­კუ­ნის სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ევ­რო­პუ­ლი ორი­ენ­ტა­ცი­ა. აქაა გა­მო­ფე­ნი­ლი ევ­რო­პუ­ლი, კლა­სი­ კუ­რი და მე­ქა­ნი­კუ­რი საკ­რა­ვე­ბის ნა­ირ­სა­ხე­ო­ბე­ბი – არ­ღა­ნი, ორ­ კეს­ტ­რი­ო­ნი, პორ­ტა­ტუ­ლი ორ­ღა­ნი, გრა­მა­ფო­ნი­სა და პა­ტე­ფო­ნის ნა­ირ­სა­ხე­ო­ბა­ნი, მე­ქა­ნი­კუ­რი პი­ა­ნი­ნო, ფის­ჰარ­მო­ნი­ა, მუ­სი­კა­რუ­ ლი ზარ­დახ­შე­ბი, გარ­მო­ნი აკორ­დე­ო­ნი, მან­დო­ლი­ნა, გი­ტა­რა, ბან­ჯო, ციტ­რა და სხვა.

22 VOYAGER 22/2021

ავლაბრის არალეგალური სტამბა

სტა­ლინს თბი­ლის­ში დღემ­დე არ­სე­ბუ­ლი ავ­ლაბ­რის არა­ლე­გა­ლუ­ რი სტამ­ბის ამ­შე­ნებ­ლად მი­იჩ­ნე­ვენ, თუმ­ცა ეს ლავ­რენ­ტი ბე­რი­ას მი­ერ ბე­ლა­დის სა­ა­მებ­ლად შექ­მ­ნი­ლი მი­თი უფ­რო­ა: 1903 წელს – სტამ­ბის აშე­ნე­ბის პე­რი­ოდ­ში, სტა­ლი­ნი ქუ­თა­ი­სის ცი­ხე­ში სას­ ჯელს იხ­დი­და. ამ საქ­მის ინი­ცი­ა­ტო­რი იყო სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტი, მი­ხო ბო­ჭო­რი­ძე – ერთ-ერ­თი ყვე­ლაქ­ზე გა­მოც­დი­ლი კონ­ს­პი­რა­ ტო­რი. ერ­თ­სარ­თუ­ლი­ან­ ი სახ­ლის მშე­ნებ­ლო­ბა გამ­გე­ო­ბა­ში დამ­ ტ­კი­ცე­ბუ­ლი პრო­ექ­ტის ნაც­ვ­ლად არა­ოფ ­ ი­ცი­ა­ლუ­რი პრო­ექ­ტით წა­რი­მარ­თა და სახ­ლის ქვე­მოთ, მი­წის სარ­თულ­ში სა­იდ ­ უმ­ლო ოთა­ხი მო­ეწყო. აქ მოხ­ვედ­რა მარ­ტი­ვი არ იყო: ჯერ კი­ბით სველ ჭა­ში ეშ­ვე­ბოდ­ნენ, წყლის ზე­და­პი­რი­დან ერ­თი მეტ­რის სი­მაღ­ლე­ ზე გაჭ­რი­ლი გვი­რა­ბით მშრალ ჭა­ში უნ­და გა­დი­ოდ­ნენ, იქე­დან კი – კი­ბით სა­ი­დუმ­ლო ოთახ­ში.

კასპის ქუჩა #7 ( (+995 32) 2 74 68 21

გილ­მა აგენ­ტ­მა გათ­ქ­ვა. დი­დი ჩხრე­კის შემ­დეგ ჟან­დარ­მე­რი­ამ სა­ი­დუმ­ლო ოთა­ხი სრუ­ლი­ად შემ­თხ­ვე­ვით აღ­მო­ა­ჩი­ნა – გა­სა­ნა­ თებ­ლად ჭა­ში ჩაგ­დე­ბუ­ლი ცეცხ­ლ­მო­კი­დე­ბუ­ლი ქა­ღალ­დი ჰა­ე­რის წნე­ვამ გვი­რაბ­ში შე­აგ­დო. სტამ­ბა და­არ­ბი­ეს. თუმ­ცა ის 1936 წელს, ბე­რი­ას ინი­ცი­ა­ტი­ვით აღად­გი­ნეს, რო­გორც „სტალინური ბეჭ­დ­ვი­ თი სიტყ­ვის ძეგ­ლი“. მუ­ზე­უ­მად გა­და­კე­თე­ბულ სტამ­ბა­ში ზუს­ტად ის დაზ­გა დგას, რო­მელ­ზეც 1905 წლამ­დე პროკ­ლა­მა­ცი­ე­ბი იბეჭ­ დე­ბო­და. აქ მოხ­ვედ­რა უკ­ვე გა­ცი­ლე­ბით მარ­ტი­ვად – დახ­ვე­უ­ლი კი­ბით შე­იძ­ლე­ბა, მის თავ­ზე – სახ­ლის ორ ოთახ­ში მე­მო­რი­ა­ლუ­ რი მუ­ზე­უ­მი­ა, სვე­ლი ჭა ეზო­ში დღე­სა­ცაა შე­მორ­ჩე­ნი­ლი და თუმ­ ცა დამ­შ­რა­ლი­ა, ად­ვი­ლად მიხ­ვ­დე­ბით რამ­დე­ნად სა­ში­ში იყო მას­ ზე გა­მა­ვა­ლი სა­ი­დუმ­ლო გზა.

სახ­ლ­ში ბო­ჭო­რი­ძის ბი­ცო­ლა ცხოვ­რობ­და, ის ყვე­ლა­ფერს აკე­ თებ­და, რა­თა ეჭ­ვის თა­ვი­დან ასა­ცი­ლებ­ლად სახ­ლის­თვ­ ის ჩვე­უ­ ლებ­რი­ვი, ყო­ფი­თი იერი მი­ე­ცა: გა­ი­ჩი­ნა ქათ­მე­ბი, დარ­გო ხე­ე­ბი. მას სტამ­ბა­ში მო­მუ­შა­ვე რე­ვო­ლუ­ცი­ონ­ ე­რე­ბის გაფ­რ­თხი­ლე­ბა ევა­ ლე­ბო­და – თუ შო­რი­ახ­ლოს ვინ­მე სა­ეჭ­ვო გა­მოჩ­ნდ ­ ე­ბო­და შპა­ ლე­რის ქვეშ და­მა­ლუ­ლი ელექ­ტრ ­ ო­ღი­ლა­კით სტამ­ბა­ში ნი­შანს აძ­ლევ­და. ამ­ბო­ბენ, რომ ამ სახ­ლ­ში თბი­ლის­ში ჩა­მო­სუ­ლი სტა­ ლი­ნი ხში­რად ღა­მე­საც ათევ­და და აქ გა­მო­ცე­მუ­ლი ბევ­რი პროკ­ ლა­მა­ცი­ის ავ­ტო­რიც იყო. 1905 წლის ოქ­ტომ­ბერ­ში, რო­ცა სიტყ­ვის თა­ვი­სუფ­ლე­ბა დაშ­ვე­ბუ­ლი გახ­და, სტამ­ბამ მუ­შა­ო­ბა შე­აჩ­ ე­რა. ახ­ლა აქ უკ­ვე ქუ­ჩის ბრძო­ლებ­ში მო­ნა­წი­ლე ჯგუ­ფი იკ­რი­ბე­ბო­და და სა­იდ ­ უმ­ლო ოთახ­ში ხელ­ყუმ­ბა­რებს ამ­ზა­დებ­და. ჯგუ­ფი ჩა­ნერ­ 23 VOYAGER 22/2021

ბრი­ტა­ნუ­ლი გა­ნათ­ლე­ბა ქარ­თ­ვე­ლი მოს­წავ­ლე­ე­ბის­თ­ვის

რეკლამა

სწო­რად შერ­ჩე­უ­ლი სკო­ლა-­პან­სი­ო­ნი­დან ოქ­ს­ფორ­დ­სა და კემ­ბ­რი­ჯამ­დე ელე­ო­ნო­რა სუ­ჰო­ვიი უკ­რა­ი­ნა­ში მა­შინ და­იბ­ ა­და, რო­დე­საც საბ­ჭო­თა კავ­ში­რი უკა­ნას­კნ­ ელ წლებს ით­ვლ ­ ი­და. ინ­სტ ­ ი­ტუ­ ცი­ებ­ ის რღვე­ვის პე­რი­ოდ­ში, ელე­ონ­ ო­რას მშობ­ლებ­მა შეძ­ლეს, რომ მას ბრი­ტა­ნეთ­ ში მი­ე­ღო გა­ნათ­ლე­ბა. სკო­ლა-­პან­სი­ო­ ნის ერ­თა­დერთ უცხო­ელ მოს­წავ­ლეს ასო­ბით ბრი­ტა­ნე­ლი ბავ­შ­ვის გვერ­დით თა­ვის დამ­კ­ვიდ­რე­ბა თა­ვი­დან გა­უ­ჭირ­ და. თუმ­ცა, ამ გა­მოწ­ვე­ვამ ელე­ონ­ ო­რა ოქ­სფ ­ ორ­დის უნი­ვერ­სი­ტე­ტი­სა და წარ­მა­ ტე­ბუ­ლი კა­რი­ერ ­ ის­თვ­ ის მო­ამ­ზა­და. სწო­ რედ ამი­ტომ, მან გა­დაწყ­ვი­ტა, სხვა მოს­წავ­ლე­ებ­ ი­სათ­ვის გზა გა­ემ­ არ­ ტი­ვე­ბი­ნა. ოც­წლ ­ ი­ან­ ი გა­მოც­დი­ლე­ბა მას სა­შუ­ალ ­ ე­ბას აძ­ლევს ყვე­ლა კან­დი­დატს ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რად მი­უდ­გეს. მი­სი ყო­ფი­ლი მოს­წავ­ლე­ე­ბი დღეს მუ­შა­ო­ბენ ისეთ გი­განტ კომ­პა­ნი­ებ­ში, რო­გო­რი­ცაა Google, KPMG თუ Sotheby's. სა­კონ­სულ­ტა­ციო კომ­პა­ნია Suhoviy Educational Consultancy-ს და­მა­არ­სე­ბე­ლი ამ­ბობს, რომ ბრი­ტა­ნუ­ლი გა­ნათ­ლე­ბა კა­რი­ე­ რუ­ლი წინ­სვ­ ლ ­ ის და წარ­მა­ტე­ბუ­ლი მო­მავ­ლის გა­რან­ტი­ა. თუმ­ცა, ად­ რე­ულ ­ ი ასა­კი­დან თან­მიმ­დევ­რულ მუ­შა­ობ­ ას და სას­წავ­ლო გა­რე­მოს სწო­რად შერ­ჩე­ვას გა­დამ­წყ­ვე­ტი მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ბა აქვს.

რით გა­მო­ირ­ჩე­ვა ბრი­ტა­ნე­თის სკო­ლე­ბი­სა და ­ პან­სი­ო­ნე­ბის გა­ნათ­ლე­ბა?

ამა­ში და­სარ­წმ­ უ­ნებ­ლად მხო­ლოდ სტა­ტის­ტი­კაც კმა­რა: მსოფ­ ლი­ოს ყო­ვე­ლი მე­ოთხე ლი­დე­რი ბრი­ტა­ნე­თის სკო­ლის ან უნი­ ვერ­სი­ტე­ტის კურ­ს­დამ­თავ­რე­ბუ­ლი­ა. გა­ნათ­ლე­ბის სის­ტე­მა ბრი­ ტა­ნეთ­ში სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის განმავლობაში იხ­ვე­წე­ბო­და. მსოფ­ლი­ო­ში პირ­ვე­ლი სკო­ლა, Kings School Canterbury 597 წელს კენ­ტის საგ­ რა­ფო­ში და­არ­ს­და და დღემ­დე წარ­მა­ტე­ბით ფუნ­ქც­ ი­ო­ნი­რებს. სკო­ლა-­პან­სი­ონ­ში სწავ­ლა და­მა­ტე­ბი­თი გა­მოწ­ვე­ვა­ა, აკა­დე­მი­ურ გა­ნათ­ლე­ბას­თან ერ­თად აქ ბავ­შ­ვი მენ­ტა­ლუ­რად იზ­რ­დე­ბა, ოჯა­ ხის­გან მო­შო­რე­ბით ცხოვ­რე­ბას, დრო­ის მე­ნეჯ­მენტს, და­მო­უ­კი­ დებ­ლად სწავ­ლის დის­ციპ­ლი­ნას და სხვა ცხოვ­რე­ბი­სე­ულ უნარ­­ჩ­ვე­ვებს იძენს. აქ მარ­ცხი და შეც­დო­მე­ბის გა­ა­ნა­ლი­ზე­ბა სას­წავ­ ლო პრო­ცე­სის ნა­წი­ლი­ა. მოს­წავ­ლეს სკო­ლა ეხ­მა­რე­ბა, რომ დაბ­ რ­კო­ლე­ბებ­თან მარ­ტი­ვად გამ­კ­ლა­ვე­ბის უნა­რი ჩა­მო­უ­ყა­ლიბ­დეს. სკო­ლა­ში ხე­ლოვ­ნე­ბა­სა და სპორტს დი­დი ყუ­რადღე­ბა ეთ­მო­ბა. ბავ­შ­ვებ­თან პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლი მხატ­ვ­რე­ბი, მუ­სი­კო­სე­ბი, რე­ჟი­სო­ რე­ბი, მწვრთნე­ლე­ბი მუ­შა­ო­ბენ. პრეს­ტი­ჟულ ბრი­ტა­ნულ სკო­ლა-­ პან­სი­ონ­ში სწავ­ლა პრეს­ტი­ჟულ სა­მე­გობ­რო წრეს ნიშ­ნავს. ბავ­შ­ვი იძენს კონ­ტაქ­ტებს და ქმნის გავ­ლე­ნი­ან სა­ნაც­ნო­ბო გა­რე­მოს.

24 VOYAGER 22/2021

რა თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბით გა­მო­ირ­ჩე­ვა ბრი­ტა­ნე­თის წამ­ყ­ვან ­ უნი­ვერ­სი­ტე­ტებ­ში მი­სა­ღე­ბი პრო­ცე­სი?

რას გვეტყ­ვით ქარ­თ­ველ ბავ­შვ­ ებ­თან მუ­შა­ო­ბა­ზე? ქარ­თ­ველ მოს­წავ­ლე­ებ­თან მუ­შა­ო­ბის გა­მოც­დი­ლე­ბამ და­მარ­წ­ მუ­ნა, რომ ისი­ნი გა­მო­ირ­ჩე­ვი­ან ნი­ჭით და შრო­მი­სუ­ნა­რი­ა­ნო­ბით. შევ­ძე­ლი ყო­ვე­ლი მათ­გა­ნის­თ­ვის სწო­რი სას­წავ­ლო გა­რე­მო შე­ მერ­ჩი­ა, თან ბიძ­გი მი­მე­ცა, რომ უფ­რო ამ­ბი­ცი­ურ ­ ი გეგ­მა და­ეს­ ა­ ხათ და გა­ნე­ხორ­ცი­ელ ­ ე­ბი­ნათ. და­სა­ნა­ნი­ა, რომ ქარ­თვ­ ე­ლი სტუ­დენ­ტე­ბის რიცხ­ვი ოქ­სფ ­ ორ­დის და კემ­ბ­რი­ჯის უნი­ვერ­სი­ტეტ­ში უკი­დუ­რე­სად და­ბა­ლი­ა. სწო­რი მუ­შა­ო­ბით ქარ­თ­ველ მოს­წავ­ლე­ებს აქვთ პო­ტენ­ცი­ალ ­ ი, გახ­დ­ნენ მსოფ­ლი­ო­ში სა­უ­კე­თე­სო უნი­ვერ­სი­ტე­ტე­ბის კურ­სდ ­ ამ­თავ­რე­ბუ­ ლე­ბი მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ ეს რთუ­ლი და შრო­მა­ტე­ვა­დი გზა­ა. რო­გორ ეხ­მა­რე­ბით ბავ­შ­ვებს, ბრი­ტა­ნულ სკო­ლა-­პან­სი­ონ­ში შე­სარ­ჩე­ვი პრო­ცე­სის წარ­მა­ტე­ბით გა­სავ­ლე­ლად? თი­თო­ე­ულ ბავ­შვ­ ­სა და ოჯახს ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რად ვუდ­გე­ბი, სწო­რედ ამით არის ჩე­მი მო­დე­ლი უნი­კა­ლუ­რი. სიღ­რ­მი­სე­უ­ ლად ვიც­ნობ თი­თო­ეუ ­ ­ლი სკო­ლა-­პან­სი­ო­ნის სპე­ცი­ფი­კას და მოთხოვ­ნებს. ამი­ტომ ვა­ხერ­ხებ, სწო­რად შე­ვარ­ჩიო ბავ­შ­ვის მომ­ზა­დე­ბის­თ­ვის სა­ჭი­რო დრო, რე­პე­ტი­ტო­რი, პროგ­რა­მა. ვგეგ­ მავთ ვი­ზიტს იმ სკო­ლა-­პან­სი­ო­ნებ­ში, რო­მლ ­ ებიც მოს­წავ­ლის ინ­ტე­რე­სებს და ამ­ბი­ცი­ებს მე­ტად შე­ე­სა­ბა­მე­ბა. ვამ­ზა­დებთ კან­ დი­დატს დი­რექ­ტორ­თან, მას­წავ­ლებ­ლებ­სა და მოს­წავ­ლე­ებ­თან გა­სა­უბ­რე­ბი­სა და გა­მოც­დე­ბი­სათ­ვის. ამ კომ­პ­ლექ­სურ პრო­ცეს­ ში კონ­სულ­ტან­ტის პრო­ფე­სი­ო­ნა­ლიზმს, რო­მე­ლიც მის პი­რად გა­მოც­დი­ლე­ბას ეყ­რდ ­ ­ნო­ბა, გა­დამ­წ­ვე­ტი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა აქვს. სა­უ­კე­თე­სო ბრი­ტა­ნულ სკო­ლებ­თან თა­ნამ­შ­რომ­ლო­ბის მრა­ ვალ­წ­ლი­ა­ნი გა­მოც­დი­ლე­ბა სა­შუ­ა­ლე­ბას მაძ­ლევს, მოს­წავ­ლეს და­ვეხ­მა­რო, რომ გა­ნათ­ლე­ბა მი­ი­ღოს იქ, სა­დაც სა­კუ­თარ პო­ ტენ­ცი­ალს მაქ­სი­მა­ლუ­რად გა­ნა­ვი­თა­რებს, რაც შემ­დ­გომ წამ­ყ­ ვან უნი­ვერ­სი­ტეტ­ში სწავ­ლის გაგ­რ­ძე­ლე­ბას გა­უ­ად­ვი­ლებს.

ამე­რი­კი­სა­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით, ბრი­ტა­ნეთ­ში ყუ­რადღე­ბა საგ­ნი­სად­ მი სიყ­ვა­რულს ექ­ცე­ვა. მი­სა­ღე­ბი პრო­ცე­სის უმ­ნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნე­სი ნა­წი­ლი სა­მო­ტი­ვა­ციო წე­რი­ლი­ა, რო­მე­ლიც სწო­რედ საგ­ნი­სად­მი გან­სა­კუთ­რე­ბულ ინ­ტე­რესს გად­მოს­ცემს. გა­სა­უბ­რე­ბი­სას კი ხდე­ბა აბი­ტუ­რი­ენ­ტის მის­წ­რა­ფე­ბის, ცნო­ბის­მოყ­ვა­რე­ობ­ ის, კლას­გა­რე­შე მა­სა­ლის ცოდ­ნის შე­ფა­სე­ბა. ამი­ტომ მოს­წავ­ლეს ვეხ­მა­რე­ბი რო­ გორც სა­მო­ტი­ვა­ციო წე­რი­ლის სწო­რად ფორ­მუ­ლი­რე­ბა­ში, ასე­ვე სა­უ­კე­თე­სო სა­გან­მა­ნათ­ლებ­ლო რე­სურ­სე­ბის მო­ძი­ე­ბა­ში, წიგ­ნე­ბის, ლექ­ცი­ე­ბის თუ პოდ­კას­ტების სა­ხით. ეს საგ­რ­ძ­ნობ­ლად ზრდის კან­ დი­და­ტის კონ­კუ­რენ­ტუ­ნა­რი­ა­ნო­ბას. რას ურ­ჩევ­დით ქარ­თ­ველ მშობ­ლებს? იყა­ვით მე­ტად გა­ბე­დუ­ლი გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბა­ში. თუმ­ცა, არ დას­ჯერ­დეთ გა­ნათ­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად ბავ­შ­ვის უბ­რა­ლოდ გაგ­ზავ­ ნას საზღ­ვარ­გა­რეთ. აირ­ჩი­ეთ თქვენს შვილ­ზე სა­უ­კე­თე­სოდ მორ­ გე­ბუ­ლი არა მხო­ლოდ აკა­დე­მი­უ­რი, არა­მედ საცხოვ­რე­ბე­ლი გა­რე­ მო მი­სი პო­ტენ­ცი­ა­ლის მაქ­სი­მა­ლუ­რად გა­მო­სავ­ლე­ნად. ამი­სათ­ვის კი სა­მი უმ­ნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნე­სი ფაქ­ტო­რია გა­სათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბე­ლი: და­იწყეთ მომ­ზა­დე­ბა წი­ნას­წარ, ჩა­მო­ა­ყა­ლი­ბეთ მოქ­მე­დე­ბის გეგ­მა და აუცი­ლებ­ლად ეწ­ვი­ეთ სკო­ლას სა­ბო­ლოო გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბამ­დე.

მე­ტი ინ­ფორ­მა­ცი­ის­თ­ვის ეწ­ვი­ეთ: www.suhoviy.com l.saralidze@suhoviy.com

25 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი

მოგ­ზა­უ­რო­ბა ფშავ­ში მე მა­ინც მჯე­რა, წყლის და­სა­ლე­ვად სუ­ლე­ბი ისევ შუ­აფხოს მოვ­ლენ თი­ნ ა­თ ი ნ მო­ს ი­ა შ­ვი­ლ ი ჟურ­ნა­ლის­ტი და გი­დი

რამ­დენ­ჯე­რაც უნ­და წა­ვიყ­ვა­ნო ჯგუ­ფი ფშავ­ში, აუცი­ლებ­ლად ვყვე­ბი სამ ქარ­თ­ველ პო­ეტ­ზე: ვა­ჟა და ჩარ­გა­ლი ხომ უჩე­მო­დაც იცის ყვე­ლამ, თუმ­ცა, ფშა­ვი, ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლას გა­რე­შე მა­ინც რო­ გორ იქ­ნე­ბა. მე კი­დევ ორ ადა­მი­ანს ვახ­სე­ნებ, გან­სა­კუთ­რე­ბით, თუ უკა­ნა ფშა­ვის­კენ მივ­დი­ვართ, ერ­თი სა­ხალ­ხო გმი­რი და პო­ ე­ტი მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლი­ა, უკა­ნა ფშა­ვი ხომ მი­სი მშობ­ლი­უ­რი ხე­ო­ ბა­ა, მე­ო­რე კი გა­მორ­ჩე­ულ ­ ი პო­ე­ტი ქა­ლი ანა კა­ლან­და­ძე, ბედ­მა უც­ნა­უ­რად რომ და­ა­კავ­ში­რა ფშავს. ეს ისე, შე­სავ­ლის­თვ­ ის, რად­გან სა­თა­ურ­ზე რომ დავ­ფიქ­რდ ­ ი, პირ­ვე­ლად სწო­რედ ანას რამ­დე­ნი­მე ლექ­სი გა­მახ­სენ­და.

26 VOYAGER 22/2021

27 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი გე­ოგ­რა­ფია

გზა ფშა­ვის­კენ

„(წმინდა ნი­ნომ) წა­რიყ­ვა­ნა იაკობ მღვდე­ლი, სა­ბერ­ძ­ნე­თით მოს­რუ­ლი და ერის­-­თა­ვი ერ­თი, წარ­ვი­და და დად­გა წო­ბენს და მო­უ­წო­და მთე­ულ­თა, ჭარ­თა­ლელ­თა და ფხო­ელ­თა და წილ­ კა­ნელ­თა და უქა­და­გა სარ­წ­მუ­ნო­ვე­ბაჲ ქრის­ტ­ჱს­ ი. ხო­ლო მათ გა­ნუ­ყა­რეს თა­ვი და ერის­თავ­მან მცი­რედ წარ­ჰ­მარ­თა მახ­ჳ­ ლი და ში­შით მოს­ც­ნეს კერ­პ­ნი მათ­ნი და­ლე­წად“, – ნათ­ქვ­ ა­მია „მოქცევაჲ ქარ­თლ ­ ი­საჲ­ში“.

და­ბა ჟინ­ვალს რო­გორც კი გას­ც­დე­ბით (თბილისიდან და­ახ­ლო­ ე­ბით 50 კმ და დუ­შე­თი­დან 15 კი­ლო­მეტ­რ­ში), სა­ნამ ჟინ­ვა­ლის წყალ­სა­ცავ­თან მიხ­ვალთ, მარ­ჯ­ვე­ნა მხა­რეს აბ­რა შეგ­ხ­ვ­დე­ბათ – „ჩარგალი 35, ბა­რი­სა­ხო 50, შა­ტი­ლი 100 კმ“. თუ ფშა­ვის­კენ მი­ დი­ხართ, სწო­რედ აქ, მარ­ჯ­ვ­ნივ უნ­და გა­და­უხ­ვი­ოთ.

იმ პე­რი­ო­დი­დან, რო­დე­საც, გად­მო­ცე­მის მი­ხედ­ვით, წმინ­და ნი­ ნომ სა­ქარ­თ­ვე­ლო გა­აქ­რის­ტი­ა­ნა, სა­ქარ­თ­ვე­ლოს აღ­მო­სავ­ლე­ თის მთის ულა­მა­ზე­სი კუთხე, ფშა­ვი, დღე­ვან­დელ ხევ­სუ­რეთ­თან ერ­თად, ფხო­ვად მო­იხ­სე­ნი­ე­ბო­და. ­ ად, ფშავ­-ხ­ ევ­სუ­რე­თი, ანუ ფხო­ვი მდე­ბა­რე­ობ­და ის­ტო­რი­ულ ქარ­თ­ლი­სა და კა­ხე­თის სა­მე­ფო­ებ­ ის საზღ­ვარ­ზე. სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს დღე­ვან­დე­ლი ად­მი­ნის­ტ­რა­ცი­უ­ლი და­ყო­ფით, ფშავ­-­ხევ­სუ­რე­თი მთლი­ა­ნად მცხე­თა-­მ­თი­ა­ნე­თის რე­გი­ონ­ ის დუ­შე­თის მუ­ნი­ცი­პა­ ლი­ტეტ­ში შე­დის. ხევ­სუ­რე­თის­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით, რო­მე­ლიც კავ­ კა­სი­ო­ნის ორი­ვე მხა­რე­საა მოქ­ცე­უ­ლი, ფშა­ვი მთლი­ან­ ად კავ­კა­ სი­ო­ნის აქეთ მდე­ბა­რე­ობს. ფშავ­ლებს მტერ­თან ბრძო­ლა, საზღ­ ვარ­ზე მყო­ფი ხევ­სუ­რე­ბი­ვით, მუდ­მი­ვად არ უხ­დე­ბო­დათ და ეს მათ ხა­სი­ათ­ზეც აისა­ხა. ფშა­ვის დი­დი ნა­წი­ლი დღეს ფშავ­-­ხევ­სუ­რე­თის ეროვ­ნულ პარ­კ­ში შე­დის. პარ­კი 2014 წელს შე­იქ­მ­ნა, თუმ­ცა ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რა ჯერ კი­დევ მო­უწყო­ბე­ლი­ა.

დღეს დუ­შე­თის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტეტ­ში გა­ერ­თი­ა­ნე­ბუ­ლი ფშა­ვი იყო­ფა ორ ნა­წი­ლად: არაგ­ვის სა­თა­ვე­ე­ბი­ დან (ბოთანა-ბორბალოს მთა, 3135 მ.) ორ­წყ­ლამ­დე (ფშავისა და ხევ­სუ­რე­თის არაგ­ვის შე­ერ­თე­ბის ად­ გი­ლი) უკა­ნა ფშა­ვი, ანუ ბუ­დე ფშა­ვი, ანუ შუ­აფხოს თე­მია და ორ­წყალს ქვე­მოთ – მა­ღა­როს­კა­რის თე­მი.

გა­დახ­ვე­ვის­თა­ნა­ვე პირ­ვე­ლი სო­ფე­ლია ჩინ­თი, ის­ტო­რი­უ­ ლად – წო­ბა­ნი, სწო­რედ ის ად­გი­ლი, სა­დაც ქრის­ტი­ან­ ო­ბის­თ­ვის „ერისთავმან მცი­რედ წარ­ჰმ­ არ­თა მახ­ჳლ ­ ი“. ჩინ­თის მე­რე, რო­ გორც აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, გზა ქე­დის ფერ­დზ­ ე და ჟინ­ვა­ლის წყალ­სა­ცა­ ვის თავ­ზე გა­დის. სა­ნამ არაგ­ვის წყალს ჟინ­ვა­ლის წყალ­სა­ცავ­ში და­ა­გუ­ბებ­დ­ნენ, აქ იყო ფე­ო­და­ლუ­რი ხა­ნის სა­ინ­ტე­რე­სო ქა­ლა­ქი – ჟინ­ვა­ლი. ფშა­ვის­კენ მი­მა­ვალ მგზავ­რ­საც ეს ქა­ლა­ქი უნ­და გა­ევ­ლო და მე­რე შეჰ­ყო­ლო­და ფშა­ვის არაგვს. ის ად­გი­ლი თა­ვი­სი სა­ინ­ტე­ რე­სო ის­ტო­რი­ით ­ ა და არ­ქე­ო­ლო­გი­ურ ­ ი ძეგ­ლე­ბით, სახ­ლე­ბი­თა და ეკ­ლე­სი­ებ­ ით წყალ­მა და­ფა­რა. გზაც ზე­მოთ, ქარ­თ­ლის ქე­დის ფერ­დზ­ ე აწი­ეს. ეს ის ქე­დი­ა, არაგ­ვის ხე­ობ­ ას ივ­რის ხე­ო­ბის­გან რომ ყოფს. შემ­დე­გი სო­ფე­ლი თვა­ლი­ვი­ა. აქ არის წყა­რო, მა­ღა­ზი­ა, სა­პირ­ ფა­რე­შო (ცხადია, მა­ღა­ლი სტან­დარ­ტე­ბის – ვე­რა) – ასე რომ, აქ გა­ჩე­რე­ბა შე­იძ­ლე­ბა. წყალ­სა­ცავს რომ გას­ც­დე­ბით და გზა უკ­ვე არაგვს მი­უყ­ვე­ბა. არაგვს გაღ­მა რამ­დე­ნი­მე სა­თავ­გა­და­სავ­ლო ბა­ნა­კი­ა, სა­დაც სე­ ზონ­ზე, გან­სა­კუთ­რე­ბით შა­ბათ­-­კ­ვი­რას ყო­ველ­თვ­ ის ხალ­ხმ­ რ ­ ავ­ ლო­ბა­ა. ეს ბა­ნა­კე­ბი გან­სა­კუთ­რე­ბით ახალ­გაზ­რდ ­ ებს, ახალ­გაზ­ რ­დულ ოჯა­ხებს, თავ­გა­და­სავ­ლე­ბის მა­ძი­ებ­ლებს იზი­დავს. აქ­ვე შე­იძ­ლე­ბა კა­ია­ ­კე­ბით დაშ­ვე­ბა, რაფ­ტინ­გი, ვე­ლო­სი­პე­დე­ბის ქი­ რა­ო­ბა, თო­კე­ბის პარ­კ­ში გარ­თო­ბა.

ფარ­თო­ბი 550 კვ. კმ-ი­ა. სი­მაღ­ლე ზღვის დო­ნი­დან 1000-3000 მეტ­რი.

© facebook.com/ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკი

ფშავ­ლე­ბი ასე­ვე ცხოვ­რო­ბენ ივ­რის, პან­კი­სის ხე­ო­ ბებ­ში, ქი­ზიყ­ში, გომ­ბო­რის მი­და­მო­ებ­ში.

28 VOYAGER 22/2021

არაგ­ვის სა­თავ­გა­და­სავ­ლო ცენ­ტ­რი „არაგვის სა­თავ­გა­და­სავ­ლო ცენ­ტ­რი“ ფშა­ვის არაგ­ვის ხე­ო­ბა­ში მოწყო­ბი­ლი, აქ­ტი­ურ ­ ი, სპორ­ტუ­ლად დას­ვე­ნე­ბის მოყ­ვა­რულ­ ­ ი­ლი ად­გი­ლი­ა. გა­მო­ირ­ჩე­ვა, ულა­მა­ზე­სი თა გე­მოვ­ნე­ბა­ზე გათ­ვლ ბუ­ნე­ბით, მდე­ბა­რე­ობს იქ, სა­დაც არაგ­ვი ჟინ­ვა­ლის წყალ­სა­ცავ­ ში ჩა­ედ ­ ი­ნე­ბა. ცენ­ტრ ­ ი სრუ­ლი დატ­ვირ­თ­ვით 2013 წელს ამუ­შა­ ვე­ბუ­ლა, რო­გორც ტუ­რის­ტუ­ლი ბა­ნა­კი, სა­პიკ­ნი­კე ად­გი­ლი და ჯო­მარ­დო­ბის, კა­ი­ა­კინ­გის, ლაშ­ქ­რო­ბი­სა და ვე­ლოს­პორ­ტის მოყ­ ვა­რულ­თა ბა­ზა. მას მე­რე კონ­ცეფ­ცია უც­ვ­ლე­ლია – ეს კვლა­ვაც რჩე­ბა ერ­თ­-ერთ სა­უ­კე­თე­სო აქ­ტი­ურ ­ ი დას­ვე­ნე­ბის ად­გი­ლად, სა­დაც გა­რე­მოს დაც­ვა­ზეც მაქ­სი­მა­ლუ­რად ზრუ­ნა­ვენ – იყე­ნე­ბენ მხო­ლოდ ად­გი­ლობ­რივ სამ­შე­ნებ­ლო მა­სა­ლას, აქვთ კა­ნა­ლი­ზა­ ცი­ის და­ხუ­რუ­ლი, ე. წ. სეპ­ტი­კუ­რი ავ­ზი და სად­რე­ნა­ჟო ქსე­ლი და სი­სუფ­თა­ვის იცა­ვენ არა მარ­ტო ბა­ნა­კის ტე­რი­ტო­რი­აზ­ ე, არა­მედ მის შე­მო­გა­რენ­შიც. ვი­საც მხო­ლოდ ერ­თი დღე აქვს, აქ, თბი­ლი­სი­დან 60 კმ-ში, ერ­ თი სა­ა­თის სა­ვალ­ზე, ად­ვი­ლად შეძ­ლებს გარ­თო­ბას, სპორ­ტუ­ლი და სა­თავ­გა­და­სავ­ლო აზარ­ტის გან­ცდ ­ ას და ბუ­ნე­ბით სი­ა­მოვ­ნე­ ბას. შე­საძ­ლე­ბე­ლია ღა­მის ფშავ­ში გა­ტა­რე­ბა, რაც დას­ვე­ნე­ბას და­მა­ტე­ბით კულ­ტუ­რულ გან­ზო­მი­ლე­ბას შეს­ძენს. თა­ვად ცენ­ტ­ რის წარ­მო­მად­გენ­ლე­ბი ამ­ბო­ბენ, რომ აქა­უ­რო­ბა იდე­ა­ლუ­რია შე­სას­ვე­ნებ­ლად მათ­თ­ვის, ვინც ყაზ­ბე­გის­კენ ან ხევ­სუ­რე­თის­კენ მი­დის ხან­გრ ­ ­ძლ ­ ივ ტურ­ში.

ბა­ნაკ­ში აქვთ ელექ­ტ­რო და წყალ­მო­მა­რა­გე­ბა, სუფ­თა და ეკო­ მე­გობ­რუ­ლი კონ­ცეფ­ცი­ით გა­მარ­თუ­ლი სა­ნი­ტა­რუ­ლი კვან­ძე­ბი, აქ ქი­რავ­დე­ბა გა­სა­ბე­რი ლე­ი­ბე­ბი, სა­ძი­ლე ტომ­რე­ბი და კარ­ვე­ბი. ღამისთევა შესაძლებელია კოტეჯებშიც. გა­რე­მო გათ­ვ­ლი­ლია ბავ­შ­ვებ­ზე, ასე რომ, მოწყო­ბი­ლი სა­თა­მა­შო მო­ედ­ნე­ბის გარ­და, პა­ტა­რებს შე­უძ­ლი­ათ მდი­ნა­რის წყალ­მარჩხ ად­გი­ლებ­შიც გა­ერ­ თონ და 12 წლის ზე­ვით მო­ზარ­დე­ბი კი, მშობ­ლებ­თან და გა­მოც­ დილ, კვა­ლი­ფი­ცი­ურ ინ­ს­ტ­რუქ­ტორ­თან ერ­თად, ფშა­ვის არაგ­ვ­ზე სა­ჯო­მარ­დო ნა­ვით და­ეშ­ვან, ან­და კა­ი­ა­კით – ტბა­ზე გა­ი­სე­ირ­ნონ. ( (+995) 597 29 82 97

adventure-center.ge

სა­თავ­გა­და­სავ­ლო კლუ­ბი „ჯომარდი“ ესეც კლუ­ბი­ა, რო­მე­ლიც მსგავს აქ­ტი­ვო­ბებს ისევ ფშა­ვის არაგ­ვ­ზე გთა­ვა­ზობთ. მი­სი ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლე­ბიც ლაშ­ქ­რო­ბებ­ ში, ტუ­რიზ­მ­ში გა­მოც­დი­ლი გი­დე­ბი და სპორ­ტ­ს­მე­ნე­ბი არი­ან. ჯო­მარ­დო­ბა, X-პარკი, ზიპ­ლა­ი­ნე­ბი, კა­ი­ა­კე­ბი და სხვა აქ­ტი­ ვო­ბე­ბი აქაც დაგ­ხ­ვ­დე­ბათ. აქა­უ­რი თო­კე­ბის პარ­კი გა­მორ­ჩე­ უ­ლად აზარ­ტულ თავ­გა­და­სა­ვალს გვპირ­დე­ბა. აქ­ვე გვთა­ვა­ზო­ბენ ჰა­ი­კინ­გის, ვე­ლოს­პორ­ტის, კა­ია­ ­კინ­გის და სხვა 15-მდე სა­ხის აქ­ტი­ურ დას­ვე­ნე­ბას. სხვა­დას­ხ­ვა ასა­კის ბავ­შ­ვე­ბის სა­ჯო­მარ­დოდ წაყ­ვა­ნა, გა­მოც­დი­ლი ინ­ს­ტ­რუქ­ტო­რე­ ბის გა­მო, აქაც შე­იძ­ლე­ბა. ად­გილ­ზე დაგ­ვ­ხ­ვ­დე­ბა რეს­ტო­რა­ნიც და სა­პიკ­ნი­კე ად­გი­ლე­ბიც. მთა­ვა­რი­ა, ყვე­ლა­ფე­რი წი­ნას­წარ შე­ვა­თან­ხ­მოთ და და­ვა­ზუს­ტოთ ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლებ­თან. adventureclubjomardi

29 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი თუმ­ცა ბა­ნა­კე­ბიც რომ არ იყოს, ფშა­ვის არაგ­ვის ხე­ო­ბა­ში ბევ­ რ­გან ნა­ხავთ სა­ბა­ნა­კე ად­გი­ლებს. თუ ტე­რი­ტო­რია შე­მო­საზღ­ ვ­რუ­ლი არ არის, ესე იგი, ჯერ­ჯე­რო­ბით, უფა­სოდ შე­გიძ­ლი­ათ იპო­ვოთ მო­სას­ვე­ნე­ბე­ლი არე­მა­რე და თავ­გა­და­სავ­ლე­ბიც თა­ ­ ი ბუ­ნე­ბა ამის სა­შუ­ალ ­ ე­ბას ნამ­დ­ვი­ლად ვად მო­ი­გო­ნოთ, აქა­ურ გაძ­ლევთ და ხში­რად წა­მოს­ვ­ლაც შე­იძ­ლე­ბა – ფშა­ვის არაგ­ვ­სა და ზე­მოთ ნახ­სე­ნებ ად­გი­ლებს, ხომ თბი­ლი­სი­დან სულ რა­ღაც ­ ო­მე­ლი­ა, 70-80-100 კი­ლო­მეტ­რი აშო­რებს და არც ისე მი­უწ­ვდ რო­გორც ხში­რად „ფშავის“ გა­გო­ნე­ბა­ზე წარ­მოგ­ვიდ­გე­ნი­ა. გა­აჩ­ ნი­ა, თქვენ სა­დამ­დე მი­დი­ხართ, თბი­ლი­სი­დან უშუ­ა­ლოდ ფშა­ვუ­ რი სოფ­ლე­ბი 65-130 კი­ლო­მეტ­რ­ში მდე­ბა­რე­ობს და მგზავ­რო­ბას 1-დან 3 სა­ა­თამ­დე სჭირ­დე­ბა.

მგზავ­რო­ბა ფშა­ვის სოფ­ლე­ბი ძი­რი­თა­დად არაგ­ვის პირ­ზეა გა­შე­ნე­ბუ­ლი და გზაც მთელ კუთხე­ში ძი­რი­თა­დად არაგ­ვის პირს მი­უყ­ვე­ბა. გზის ნა­წი­ლი კე­თილ­მოწყო­ბი­ლი­ა, ნა­წი­ლი ახ­ლა კეთ­დე­ბა, ზო­ გან გრუნ­ტია და ზოგ სო­ფელ­ში დღე­საც მთის ბი­ლი­კით, ფე­ხით ადის ხალ­ხი. მგზავ­რო­ბა შე­იძ­ლე­ბა მსუ­ბუ­ქი ავ­ტოტ­რან­ს­პორ­ტი­თაც. თუმ­ცა, გინდ ზამ­თრ ­ ო­ბით და გინდ ზაფხუ­ლო­ბით, ზო­გი­ერთ მაღ­ლა მდე­ბა­რე სო­ფელ­ში (განსაკუთრებით უკა­ნა ფშა­ვის), მა­ღა­ლი ­ ა. გა­მავ­ლო­ბის მან­ქა­ნით ჯობს წას­ვლ ისე, სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი ტრან­ს­პორ­ტიც ყო­ველ­დღე და­დის ჩარ­ გალ­ში, კვი­რა­ში 2-3-ჯერ – შუ­აფხო­ში (მგზავრობის ფა­სი თბი­ ლი­სი­დან 7-8 ლა­რი­ა). ფშავ­ში მოხ­ვედ­რა ასე­ვე შე­იძ­ლე­ბა ხევ­ სუ­რე­თის სოფ­ლე­ბის­კენ (ბარისახო, გუ­და­ნი, შა­ტი­ლი) მი­მა­ვა­ლი სა­რე­ის­ ო ტრან­სპ­ ორ­ტი­თაც.

თუ ასე გა­დაწყ­ვეტთ, წას­ვ­ლას, ამ დროს მძღო­ლე­ ბის ნომ­რე­ბი ფა­სობს ყვე­ლა­ზე მე­ტად. ამი­ტომ გქონ­დეთ: მა­ი­სის და­საწყი­სის­თ­ვის შუ­აფხოს რე­ი­ სი კვი­რა­ში ორ­ჯერ – ორ­შა­ბათს და შა­ბათს სრულ­ დე­ბა და ამ რე­ი­სის მძღო­ლი ერ­თ­-ერ­თი კო­ლო­რი­ ტუ­ლი ადა­მი­ა­ნი, დი­დი ოჯა­ხის მა­მა, ზა­ზა ჯა­ბა­ ნიშ­ვი­ლია (+ 995 595 25 26 35). გირ­ჩევთ, ფშა­ვი ფშა­ველ ან ფშა­ვის კარ­გად მცოდ­ ნე გიდ­თან ერ­თად მო­ი­ა­როთ. შე­გიძ­ლი­ათ და­გეგ­ მოთ ერ­თი, ორი ან სამ­დღი­ა­ნი ტუ­რე­ბი. აქე­დან შე­ გიძ­ლი­ათ ტრე­კინ­გ­-­ტუ­რის მოწყო­ბა და გა­დას­ვლ ­ ა თი­ა­ნეთ­ში, გუ­და­მა­ყარ­ში, ხევ­სუ­რეთ­ში, თუ­შეთ­ში, . პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში

ფშა­ვიც ხევ­სუ­რე­თის არ იყოს, მი­თე­ბი­სა და ან­დ­რე­ზე­ბის, დე­ ვე­ბი­სა და ღვთის­შ­ვი­ლე­ბის, სა­ლო­ცა­ვე­ბი­სა და სა­ინ­ტე­რე­სო ადა­მი­ა­ნე­ბის მხა­რე­ა. ორი­ვე­ნი – ფშავ­ლე­ბი­ცა და ხევ­სუ­რე­ბიც – არაგ­ვის ხე­ო­ბას რომ აივ­ლი­ან, ტრა­დი­ცი­უ­ლად ჩერ­დე­ბი­ან ხოლ­მე კო­პა­ლას სა­ლო­ცა­ვის მო­პირ­და­პი­რე მხა­რეს: კო­პა­ ლა ღვთის­შ­ვი­ლი­ა. გზად მი­მა­ვა­ლი ფშავ­-­ხე­ვუ­რე­ბი ან ფშა­ვის ტრა­დი­ცი­ე­ბის მცოდ­ნე სტუ­მა­რიც ამ წესს არ და­არ­ღ­ვევს: აქ სამ სადღეგ­რ­ძე­ლოს იტყ­ვის და ისე გა­აგ­რ­ძე­ლებს გზას.

ტრა­დი­ცი­ე­ბი – სა­ლო­ცა­ვე­ბი გირ­ჩევთ, ფშავ­ში სტუმ­რო­ბა ხა­ტო­ბებს და­ამ­თხ­ვი­ოთ. ეს, ათენ­ გე­ნო­ბე­ბი, ანუ ხა­ტო­ბე­ბი სრუ­ლი­ად გა­მორ­ჩე­უ­ლი პე­რი­ო­დია ფშავ­ში. ამ დროს ახ­მა­ურ­დე­ბა ხოლ­მე უკა­ნა ფშა­ვის თით­ქ­მის და­ცა­რი­ე­ლე­ბუ­ლი სოფ­ლე­ბი. დღე­ო­ბე­ბი იწყე­ბა პეტ­რე-­პავ­ლო­ბის დღე­სას­წა­უ­ლის შა­ბა­ თი­დან და 2-3 კვი­რას გრძელ­დე­ბა, ეს რიცხ­ვე­ბი ცვა­ლე­ბა­ დი­ა. პირ­ვე­ლად ხა­ტო­ბა გო­გო­ლა­ურ­თას თემ­სა და ხო­შა­რა­ში იწყე­ბა.

© facebook.com/საქართველოს ბილიკებზე

ად­რე 15 თე­მი ყო­ფი­ლა, დღეს კი ფშავ­ში 12 თე­მია და თი­თო­ე­ულ თემს თა­ვი­სი სა­ლო­ცა­ვი – ხა­ტი აქვს. ეს სა­ლო­ცა­ვე­ბი­ა: იახ­სა­რი (ქისტაურთა თე­მი), კო­პა­ლა (უძილაურთა თე­მი ), მთა­ვა­რან­ გე­ლო­ზი (გოგოჭურთა თე­მი), მთა­ვა­რან­გე­ლო­ზი (ზურაბაულთა თე­მი), მთა­ვარ­მო­წა­მე (გოგოლაურთა თე­მი), მო­ხარ­ნა­დე ღვთის­შო­ბე­ლი (წოწკურაულთა თე­მი), ძე­ლის ან­გე­ლო­ზი (გაბიდაურთა თე­მი), პირ­ცეცხ­ლი (ჭიჩოელთა თე­მი), პირ­ქუ­ში (გოდერძაულთა თე­მი), კო­ტი­ას წმინ­და გი­ორ­გი (წითელაურთა თე­მი), წყა­როს­თა­ვე­ლი (უკანაფშაველთა თე­მი), მა­თუ­რის თე­მი (მთავარანგელოზი).

30 VOYAGER 22/2021

თორ­მე­ტი­ვე თე­მის­თვ­ ის სა­ერ­თო სა­ლო­ცა­ვია ლა­შა­რის ჯვა­რი და ღე­ლე (თამარის სა­ლო­ცა­ვი). ზო­გი­ერ­თი კუთხის­გან, თუნ­დაც ხევ­სუ­რე­თის­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით, ­ ­რო­ულ ­ ად გა­ა­სახ­ლეს მო­ სა­ი­და­ნაც 1940-50-იან წლებ­ში ერ­თდ სახ­ლე­ო­ბა და ამით ძა­ლი­ან დი­დი, ტრავ­მუ­ლი კვა­ლი და­ტო­ვეს ამ ხალ­ხებ­ში, ფშავ­ში ცხოვ­რე­ბა არ შეწყ­ვე­ტი­ლა. არ შეწყ­ვე­ტი­ ლა ხა­ტებ­სა და სა­ლო­ცა­ვებ­ში მსა­ხუ­რე­ბაც. ყვე­ლა თემს ჰყავს ხე­ვის­ბე­რი. თავ­ხე­ვის­ბერს – მთა­ვარ ხე­ვის­ ბერს ება­რა ლა­შა­რის დრო­შაც. სა­ერ­თო სა­თე­მო სა­კითხებს კი ყვე­ლა ხე­ვის­ბე­რი ერ­თად წყვეტ­და. დღეს, რო­დე­საც მთას თი­თო­-ო­რო­ლა ადა­მი­ან­ ი შერ­ჩა, რა­საკ­ ­ ი­ლი­ა. თუ საბ­ჭო­თა წლებ­ში არა, ვირ­ვე­ლი­ა, ბევ­რი რამ შეც­ვლ უკ­ვე შემ­დეგ, რთულ 90-იანებში მო­უხ­და ბევრს მშობ­ლი­უ­რი სოფ­ლე­ბის და­ტო­ვე­ბა. სო­ცი­ა­ლუ­რი და ეკო­ნო­მი­კუ­რი, ინ­ფ­რას­ ტ­რუქ­ტუ­რუ­ლი პრობ­ლე­მე­ბი, წვდო­მა გა­ნათ­ლე­ბა­ზე – პრობ­ლე­ მე­ბი ყვე­ლას­თ­ვის კარ­გად ნაც­ნო­ბი­ა. თუმ­ცა, რაც უნ­და და­კარ­ გუ­ლი ჰქონ­დეთ კონ­ტაქ­ტი წი­ნა­პარ­თა საცხოვ­რე­ბელ ად­გი­ლებ­ თან, ფშა­ვე­ლე­ბი ხა­ტო­ბებ­ზე უკან მა­ინც ბრუნ­დე­ბი­ან. სა­დაც უნ­ და ცხოვ­რობ­დნ­ ენ: თბი­ლის­ში, პან­კის­სა და ახ­მე­ტა­ში, დუ­შეთ­სა თუ თი­ა­ნეთ­ში, ცდი­ლო­ბენ ამ დროს ოჯა­ხე­ბი­ან­ ად აბ­რუნ­დ­ნენ სა­ლო­ცავ­ში და სა­მი დღით მა­ინც დარ­ჩ­ნენ იქ. მი­აქვთ კარ­ვე­ბი, ქა­დე­ბი, სას­მე­ლი, მიჰ­ყავთ საკ­ლა­ვი. ხარ­შა­ვენ ხორცს, ახ­ვე­ვენ ხინ­კალს და ასე ინარ­ჩუ­ნე­ბენ კავ­შირს იმ ად­გი­ლებ­თან და იმ წეს­-­ჩ­ვე­უ­ლე­ბებ­თან, რომ­ლე­ბიც მათ­თ­ვის ძა­ლი­ან ძვირ­ფა­სია და და­სა­ვიწყებ­ლა­დაც რთუ­ლი, ეს მა­თი იდენ­ტო­ბის გან­მ­საზღ­ ვ­რე­ლი­ა. ტრა­დი­ცი­უ­ლი რი­ტუ­ა­ლია ბავ­შ­ვე­ბის და რძლე­ბის გაყ­ვა­ნა ხატ­ ში და და­ლოც­ვა. ივ­ლი­სის გარ­და ზო­გი­ერ­თი რი­ტუ­ა­ლი ზამ­ თარ­შიც სრულ­დე­ბა.

„ახალი წელს დი­დი მზა­დე­ბა გვქონ­და. ბევრ პურს ვაცხობ­დით, ხა­ჭა­პუ­რებს, ბე­დის კვერ­სა და გო­გას. ვამ­ზა­დებ­დით ტკბი­ლე­ ულს: თაფ­ლ­-ერ­ბოს, ხინ­კალს. ძი­რი­თა­დი სუფ­რა დი­ლით იყო. დი­ლით იყო მეკ­ვლ ­ ის მო­ლო­დი­ნიც, ამ­ზა­დებ­დნ­ ენ სა­მეკ­ვ­ლე­ ­ ეს და­უდ­გამ­დ­ნენ თაფ­ლ­-ერ­ბო­ია­ ნ ჯამს. მე­რე მთე­ლი ოს, მეკ­ვლ ­ ე­ბო­და სუფ­რას, და იყო ლხი­ნი. ყვე­ლა ოჯა­ხი ერ­თად მი­უს­ხდ ოჯა­ხი­დან ის­მო­და ფან­დუ­რის ხმა, სიმ­ღე­რა... იყო ცეკ­ვა, ლექ­ სა­ობ­ ა, ერ­თურ­თის გა­შა­ირ ­ ე­ბა“, – გვი­ამ­ბობ­და ერ­თხელ სა­ლო­მე ბე­ბო მა­ღა­როს­კა­რი­დან. ძვე­ლი ტაძ­რე­ბი ფშავ­ში ცო­ტაა შე­მორ­ჩე­ნი­ლი, დღეს ჩარ­გალ­ში, მა­ღა­როს­კარ­ში, მუ­ქო­ში არის ეკ­ლე­სი­ებ­ ი, სა­დაც წირ­ვა-­ლოც­ვა სრულ­დე­ბა. ასე რომ, თუ ფშავ­ში ნაც­ნობ­-მ­ ე­გობ­რე­ბი გყავთ და სა­ა­ხალ­წ­ლოდ დაგ­პა­ტი­ჟე­ბენ, იცო­დეთ, გაქ­რო­ბის პი­რას მყო­ფი, ძა­ლი­ან ძვირ­ფა­სი ტრა­დი­ცი­ის ფრაგ­მენ­ტებს შე­იძ­ლე­ბა მი­უს­წ­ ­ ა, უხუ­ცე­სებ­თან გა­მო­ლა­პა­რა­კე­ბა და რი­ტუ­ალ­ში როთ და წას­ვლ მო­ნა­წი­ლე­ობ­ ა აუცი­ლე­ბე­ლიც კი­ა.

სოფ­ლე­ბი და ბი­ლი­კე­ბი ფშა­ვის სოფ­ლე­ბი­დან უც­ნა­უ­რად გა­მორ­ჩე­უ­ლია ჩარ­გა­ლი, რო­ მე­ლიც სმე­ნია ყვე­ლას, მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, კარ­გად იც­ნობს თუ არა ფშავს. ალ­ბათ, ეს ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლას გა­მო­ა. თბი­ლი­სი­დან 80 კი­ლო­მეტ­რ­ში და 1200 მეტრ სი­მაღ­ლე­ზე მდე­ბა­ რე ჩარ­გალ­ში (და ზო­გა­დად ფშავ­შიც) ნო­მერ პირ­ვე­ლი და­ნიშ­ ნუ­ლე­ბის პუნ­ქ­ტი სწო­რედ ბევ­რის­თ­ვის საყ­ვა­რე­ლი მწერ­ლის, მო­აზ­როვ­ნის და ჰუ­მა­ნის­ტის, ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლას სახ­ლ­-­მუ­ზე­უ­მი­ა. ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლა ჩარ­გალ­ში და­ი­ბა­და აქა­უ­რი მღვდლის პავ­ლე რა­ზი­კაშ­ვი­ლი­სა და ბარ­ბა­ლე (გულქან) ფხი­კე­ლაშ­ვი­ლის მრა­ ვალ­შ­ვი­ლი­ან ოჯახ­ში. ბავ­შ­ვო­ბაც აქ­ვე გა­ა­ტა­რა. მოგ­ზა­ურ ­ ო­ბი­ სა და სწავ­ლის შემ­დეგ, მა­ინც ფშავ­ში დაბ­რუნ­და. ცხოვ­რობ­და გლე­ხუ­რად, ხნავ­და, თე­სავ­და, მო­სა­ვა­ლი მოჰ­ყავ­და. თან წერ­ და ყველ­გან: სა­თიბ­ში, სამ­კალ­ში, ოთახ­ში ცეცხ­ლის შუქ­ზე. მე­რე აქე­დან ხურ­ჯი­ნით ჩაჰ­ქონ­და ხოლ­მე ნა­წე­რე­ბი და რე­დაქ­ცი­ა-­ რე­დაქ­ცია არი­გებ­და თბი­ლის­ში. გად­მო­ცე­მით ვი­ცით, რომ სიკ­ ვ­დი­ლის წინ, თბი­ლი­სის ლა­ზა­რეთ­ში მყოფ ვა­ჟას, მედ­დის­თ­ვის ბა­ლა­ხე­ბის მი­ტა­ნა უთხო­ვი­ა. ის 1915 წლის 10 ივ­ლისს გარ­და­იც­ ვა­ლა 53 წლის ასაკ­ში.

თუ ზამ­თ­რის პი­რო­ბებს იოლად ეგუ­ე­ბით და გან­სა­კუთ­რე­ბით, მა­ღა­ლი სტან­დარ­ტის სერ­ვის­ზე დი­დი მოთხოვ­ნე­ბი არ გაქვთ, სა­ინ­ტე­რე­სოა ფშავ­ში სტუმ­რო­ბა ახალ წელ­საც. ხა­ტო­ბე­ბის არ იყოს, ახა­ლი წე­ლი, რო­მე­ლიც 13-14 იან­ვ­რის ღა­მეს აღი­ნიშ­ნე­ ბო­და და აღი­ნიშ­ნე­ბა დღე­საც, გა­მორ­ჩე­უ­ლი დღე­სას­წა­უ­ლია სა­ ქარ­თ­ვე­ლოს მთა­ში. „ქრისტედან, ანუ ქრის­ტე­შო­ბი­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი ახალ წლამ­დე ხე­ვის­ბე­რი სა­ლო­ცავ­ში რჩე­ბო­და და აუცი­ლებ­ლად ინ­თე­ბო­და 365 სან­თე­ლი", – არა­ერ­თხელ მო­უყ­ ო­ლია ჩვენ­თვ­ ის ფი­ლა პა­ პას, ფი­ლი­პე ბა­ღი­აუ ­ რს, გო­გო­ლა­ურ­თას თე­მის ხე­ვის­ბერს, რო­ მე­ლიც ორი წლის წინ გარ­და­იც­ვა­ლა. ამ დღის­თვ­ ის მარ­თ­ლაც სა­გან­გე­ბოდ ჩა­მოქ­ნიდ­ნენ ხოლ­მე 365 სან­თელს და და­ან­თებ­დ­ ნენ ახა­ლი წლის ღა­მეს.

ვაჟა-ფშაველა ოჯახთან ერთად, სოფ. ჩარგალი

რო­გორც ფშავ­ში მსმე­ნი­ა, ამ ფო­ტო­ზე იქ, სა­დაც ფა­რი ჩანს, კო­ მუ­ნის­ტე­ბის­გან შე­რის­ხუ­ლი ვა­ჟას უფ­რო­სი შვი­ლი, ლე­ვა­ნი იდ­გა.

31 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ეს სახ­ლი, სა­დაც ვა­ჟა ცხოვ­რობ­და, მთლად პირ­ვან­დე­ლი სა­ხით არ არის შე­მორ­ჩე­ნი­ლი, მუ­ზე­უ­მად გა­და­კე­თე­ბის დროს ოდ­ნავ ­ უ­რი ნივ­თე­ შე­იც­ვა­ლა, თუმ­ცა აქ და­ცუ­ლია პო­ე­ტის მე­მო­რი­ალ ბი, ასე­ვე, მე-19-20 სა­უკ­ უ­ნის ყო­ფის ამ­სახ­ვე­ლი ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მა­სა­ლა.

„ლექსო, ამოგ­თხომ, ოხე­რო, თო­რო იქ­ნე­ბა ვკვდე­ბო­დე და შენ კი ჩე­მად სახ­სოვ­რად სა­ა­ქა­ო­სა რჩე­ბო­დე...“ – ეს ყვე­ ლა­ზე ცნო­ბი­ლი ლექ­სი­ა, რო­მე­ლიც მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლის­გან დაგ­ ვ­რ­ჩა. უკა­ნა ფშავ­ში, ფშა­ვის მთა­ვა­რი სა­ლო­ცა­ვის – ლა­შა­რის მო­პირ­და­პი­რე მხა­რეს, მთა­ზე, არის სო­ფე­ლი, უფ­რო სწო­რად ახ­ლა უკ­ვე ნა­სოფ­ლა­რი – ახა­დი, მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლი სწო­რედ იქ, 1900 წლის 25 იან­ვარს და­ი­ბა­და. ახად­ში მდგა­რა ხე­ლაშ­ვი­ლე­ბის ორ­სარ­თუ­ლი­ან­ ი ქვით­კი­რის სახ­ლიც. სა­ერ­თოდ, ამ სო­ფელ­ში დღეს აღა­რა­ვინ ცხოვ­რობს, მა­შინ კი, მი­ხას სწო­რედ ახად­ში გა­უ­ტა­რე­ბია ბავ­შ­ვო­ბა. მე­რე თბი­ლი­სის ორ­წ­ლი­ა­ნი სა­დი­აკ­ვნ­ ო სას­წავ­ლე­ბე­ლი და­უმ­თავ­რე­ბია და მშობ­ლი­ურ კუთხე­ში დაბ­რუ­ ნე­ბუ­ლა. 1919 წელს დის ქმარს, ჩარ­გლ ­ ის ფუ­ძე სო­ფელ აფხუ­შო­ ში მღვდლად ნა­კურთხ თევ­დო­რე ჟა­მი­აშ­ვილს, თა­ვის­თან გა­და­ უყ­ვა­ნი­ა. მი­ხას ჩარ­გალ­ში სა­მე­გობ­როც გა­უჩ­ ე­ნი­ა. აქ­ვე, ჩარ­გალ­ ში უპო­ვია სიყ­ვა­რუ­ლიც – დე­დუ­ნა ბა­ჩი­აშ­ვი­ლი, რო­მელ­თა­ნაც 1922 წელს ქა­ლიშ­ვი­ლი – თა­მა­რი შე­ეძ­ ი­ნა. სა­ქარ­თვ­ ე­ლო­ში საბ­ჭო­თა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის დამ­ყა­რე­ბის შემ­დეგ მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლი იძუ­ლე­ბუ­ლი გახ­და, მი­ე­ტო­ვე­ბი­ნა ტა­ძა­რი და ცხენ­ზე ამ­ხედ­რე­ბუ­ლი­ყო. ის ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის შე­ფი­ ცულ­თა რაზ­მის წევ­რი გახ­და. ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი გან­სა­კუთ­რე­ბით ­ ი ხა­ ენ­დო­ბო­და თურ­მე ფშა­ველ ახალ­გაზ­რ­დას. „კარის პო­ეტ რო“, – ეუბ­ნე­ბო­და თურ­მე ქა­ქუ­ცა და გა­მარ­ჯვ­ ე­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში კარ­გი სწავ­ლა-­გა­ნათ­ლე­ბის მი­ღე­ბა­საც ჰპირ­დე­ბო­და. „კარის კი არა, ვე­ლის პო­ე­ტი ვა­რო“, – უპა­სუ­ხებ­და თურ­მე მი­ხა, რო­მე­ლიც ხან ფშავ­ში იყო, ხან ხევ­სუ­რეთ­ში, ალა­ვერ­დ­სა თუ ხაშ­მშ­ ი.

მო­პირ­და­პი­რე მხა­რეს, ჩარ­გ­ლუ­რას გა­დაღ­მა, იქ სა­დაც მწერ­ ლის ქან­და­კე­ბა­ა, ახალ თა­ნა­მედ­რო­ვე შე­ნო­ბა­ში უფ­რო მე­ტი სივ­რ­ცეა ექ­სპ­ ო­ზი­ცი­ის­თ­ვის, მუ­ზე­უმ­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლია რა­ზი­ კაშ­ვი­ლე­ბის დი­დი ოჯა­ხი­დან შე­მორ­ჩე­ნი­ლი ფო­ტო­ე­ბი, სტენ­ დებ­ზე გა­ნა­წი­ლე­ბუ­ლია სხვა სა­ექ­ს­პო­ზი­ციო მა­სა­ლა, რო­მე­ლიც წარ­მოდ­გე­ნას შე­გიქ­მნ­ ით ვა­ჟა­სა და მი­სი ცნო­ბი­ლი ძმე­ბის – ბა­ ჩა­ნა­სა და თე­დოს ცხოვ­რე­ბა­ზე. გა­მო­ფე­ნი­ლია ვა­ჟას გა­მო­ცე­ მე­ბი, ის ტი­ლო­ე­ბი, რომ­ლე­ბიც ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლას ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბის თე­მა­ტი­კა­ზეა შექ­მ­ნი­ლი. მუ­ზე­უმს კარ­გი გი­დე­ბი ჰყავს. ისი­ნი ბევრ სა­ინ­ტე­რე­სო ამ­ბავს ჰყვე­ბი­ან ხოლ­მე ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლა­ზე, ჩარ­გალ­სა და ფშავ­ზე. თუ რუზ­ველტ მარ­ცვ­ ა­ლაშ­ვი­ლი შეგ­ხ­ვ­ დათ, არც სა­კუ­თა­რი ლექ­სე­ბის წა­კითხ­ვა­ზე გეტყ­ვით უარს. სას­კო­ლო ექ­ს­კურ­სი­ე­ბი­სას ან ბავ­შ­ვი­ა­ნი ოჯა­ხე­ბის სტუმ­რო­ბი­სას ჩარ­გ­ლი­სა და ვა­ჟას მუ­ზე­უ­მის მო­ნა­ხუ­ლე­ბის შემ­დეგ, შე­იძ­ლე­ბა ბავ­შ­ვე­ბი ჩარ­გ­ლუ­რას ან არაგ­ვის ხე­ობ­ ა­ში გა­არ­თოთ. ასე­ვე, შე­იძ­ლე­ბა სა­ლაშ­ქ­როდ აჰ­ყ­ვეთ ჩარ­გ­ლუ­რას ხე­ო­ბას ქარ­თლ ­ ის ქე­დის­კენ – აფხუ­ოს­კენ, ჩარ­გ­ლის ფუ­ძე სოფ­ლის­კენ. ჩარ­გ­ლის სი­ახ­ლო­ვეს, ჩარ­გლ ­ უ­რი­სა და არაგ­ვის შე­სარ­თავ­თან არის კუ­რორ­ტი ვა­ჟას წყა­რო (სადაც ფშავ­ში ცნო­ბი­ლი სა­ხინ­ კ­ლეც არის), სა­დაც შე­გიძ­ლი­ათ მი­ნე­რა­ლუ­რი წყა­როს წყა­ლიც გა­სინ­ჯოთ. დღეს, სამ­წუ­ხა­როდ, წყა­ლი სა­რე­ალ ­ ი­ზა­ცი­ოდ არ ის­ხმ­ ე­ბა. ივ­ლის­ში (პოეტის და­ბა­დე­ბის დღე­ზე) ან სექ­ტემ­ბერ­ში იმარ­თე­ბა ხოლ­მე „ვაჟაობა“, რო­მე­ლიც ხში­რად თა­ვი­სი ოფი­ცი­ ა­ლუ­რი ნა­წი­ლით მიმ­დი­ნა­რე­ობს, ამი­ტომ თუ ხალ­ხ­მრ ­ ავ­ლო­ბას გა­ურ­ბი­ხართ, ჯობს სხვა დროს წას­ვლ ­ ა.

ბო­ლოს, ფშავ­ში მი­ხა დარ­ჩა კო­მუ­ნის­ტუ­რი ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის პი­რის­პირ. ვე­რაფ­რით შე­იპყ­რო საბ­ჭო­თა მი­ლი­ცი­ამ. მას რომ ვე­რა­ფე­რი და­აკ­ლეს, დე­და მო­უკ­ლეს. მე­რე მე­გობ­რებ­მა უღა­ ლა­ტეს. ლუ­კა მარ­ც­ვა­ლაშ­ვი­ლი და ლე­ვან გარ­სე­ვა­ნაშ­ვი­ლი დახ­ვ­დნ­ ენ ჩარ­გალ­ში, ხინ­კა­ლი ჩა­ყა­რეს, არა­ყი და­ლი­ეს, ღა­მით სტუ­მა­რი, თით­ქოს, უსაფ­რ­თხო­ე­ბის­თვ­ ის საბ­ძელ­ში და­ა­ძი­ნეს. ­ ა­მი­სას კი თვი­თონ­ვე და­ად­გნ­ ენ თავს იარა­ღით და მოჰ­კ­ შუ­აღ ლეს. პო­ლი­ცი­ას ამ დროს სრო­ლა აუტე­ხავს, ვი­თომ მათ მოკ­ ­ ა­ნი­ათ ლეს მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლი, შემ­დეგ გვა­მი დუ­შეთ­ში გა­და­უტ და პო­ლი­ცი­ის ეზო­ში მი­უგ­დი­ათ სხვე­ბის და­სა­ში­ნებ­ლად. თუმ­ცა, ­ ის დახ­მა­რე­ბით მი­სი მი­ხას დას, სა­ლო­მეს ნაც­ნო­ბი პო­ლი­ცი­ელ ­ ია ჩარ­გალ­ში და დე­დის საფ­ლა­ გვა­მი მო­უ­პა­რავს, თა­ვად წა­უღ ვის გვერ­დით და­უკ­რ­ძა­ლავს. მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლის „ლექსო, ამოგ­თქ­ ომ“ პირ­ვე­ლად ვახ­ტანგ კო­ ­ ა­ნა 1934 წელს გა­მო­ცე­მულ „ხალხურ პო­ეზ­ ი­ ტე­ტიშ­ვილ­მა შე­იტ ა­ში“. მის­თვ­ ის ლექ­სი ვა­ნო ხორ­ნა­ულს მო­უ­წო­დე­ბი­ა. ეს ორი­ ვეს­გან დი­დი გა­ბე­დუ­ლე­ბა იყო, რად­გან მი­ხას სა­ხე­ლის ხსე­ნე­ბა, მით უმე­ტეს იმ დრო­ში, იკ­რძ­ ა­ლე­ბო­და. „იკრძალებოდა, მაგ­რამ ფშავ­ში არა­სო­დეს ჩამ­კ­ვდ ­ ა­რა მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლის სა­ხე­ლი და მი­ სი ლექ­სი" – მითხ­რა ერ­თხელ პო­ეტ­მა, ჯარ­ჯი ფხო­ველ­მა.

ჩარ­გალ­ში მთა­ვა­რი მას­პინ­ძე­ლი ყო­ველ­თ­ვის ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლა­ა. თუმ­ცა, მა­ინც არის წე­ლი­ წად­ში ერ­თი დღე, რო­დე­საც თვით ვა­ჟაც კი უკან იხევს და მე­ორ ­ ე ფშა­ველ პო­ეტს უთ­მობს ად­გილს. ეს დღე 25 იან­ვა­რი­ა, მი­ხა ხე­ლაშ­ ვი­ლის და­ბა­დე­ბის და გარ­დაც­ვა­ლე­ბის დღე. უკ­ვე წლე­ბი­ა, რო­გო­რი ამინ­დიც არ უნ­და იყოს, ჩარ­გალ­ში ამ დროს სა­ხალ­ხო ზე­ი­მი „მიხაობა“ იმარ­თე­ბა.

32 VOYAGER 22/2021

რო­გორც ზე­მო­თაც ვთქვი, მი­ხა ხე­ლაშ­ვი­ლის გზა ფშავ­ში ახად­ სა და ჩარ­გალს შო­რის გა­დის. ამ მი­ტო­ვე­ბულ სო­ფელს მი­ხას სა­ხე­ლის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცია და სახ­ლ­-­მუ­ზე­უ­მი, ვფიქ­რობ, ოდ­ნავ მა­ინც გა­მო­აც­ ოცხ­ლებ­და.

მა­ღა­როს­კარს რომ გას­ც­დე­ბით, სა­ნამ არაგ­ვ­ზე გა­დახ­ვალთ, ნიშ­ნულს და­ი­ნა­ხავთ „კაწალხევი, მიგ­რი­ა­ულ­თა“. თუ კა­წალ­ხე­ ვის­კენ წახ­ვალთ და მე­რე გუ­და­მაყ­რის ქედს შე­უყ­ვე­ბით, გუ­და­ მა­ყარ­ში, სო­ფელ ლუთხუბ­ში გა­დახ­ვალთ.

­ ე­ბით ჩარ­გალ­ში, თა­ვი­სუფ­ მა­ნამ­დე კი, თუ 25 იან­ვარს მოხ­ვდ ლე­ბი­სა და პო­ე­ზი­ის სა­ღა­მო­ზე აღ­მოჩ­ნ­დე­ბით, შეხ­ვ­დე­ბით სა­ ქარ­თვ­ ე­ლოს სხვა­დას­ხ­ვა კუთხი­დან თა­ვი­სუფ­ლე­ბის­თვ­ ის მებ­რ­ ­ ის“ გა­სახ­სე­ნებ­ლად შეკ­რე­ბილ ადა­მი­ა­ნებს. ძო­ლი „ველის პო­ეტ თით­ქოს, ყვე­ლა­ზე მე­ტი ყუ­რადღე­ბის ქვეშ ჩარ­გა­ლი­ა, მაგ­რამ ფშა­ვის სოფ­ლე­ბის უმე­ტე­სო­ბის მსგავ­სად, ისიც იც­ლე­ბა. 2014 წლის აღ­წე­რის მი­ხედ­ვით, აქ 70-მდე კა­ცი ცხოვ­რობ­და. და უკე­ თე­სი ვი­თა­რე­ბა არც ახ­ლა ჩანს.

მა­ღა­როს­კარ­-­ჩარ­გ­ლის მო­ნაკ­ვეთ­ზე ხი­დი რომ არის, ამ ხი­დის მი­და­მო­ე­ბი­დან ეშ­ვე­ბი­ან ხოლ­მე არაგ­ვ­ზე სა­ჯო­მარ­დოდ.

ფშა­ვის ყვე­ლა­ზე დი­დი სო­ფე­ლი დღეს მა­ღა­როს­კა­რი­ა, ის, ფაქ­ტობ­რი­ვად, ფშა­ვის ცენ­ტრ ­ ი­ა. უკა­ნა ფშა­ვის სოფ­ლე­ბის გარ­ და ორ­წყა­ლამ­დე თით­ქმ­ ის ყვე­ლა სო­ფე­ლი ამ თემ­ში შე­დის. სო­ ფე­ლი გუ­და­მაყ­რის ქე­დის აღ­მო­სავ­ლეთ კალ­თებ­ზეა შე­ფე­ნი­ლი.

2014 წლის მო­ნა­ცე­მე­ბით, თა­ვად მა­ღა­როს­კარ­ში 220 კა­ცი ცხოვ­ ­ ო სკო­ლა პან­სი­ონ­ ით (მთელ რობს. სო­ფელ­ში არის სა­შუ­ალ ფშავ­ში 5 სკო­ლა­ა, თუმ­ცა პან­სი­ონ­ ი მხო­ლოდ მა­ღა­როს­კარ­შია და თე­მის ბავ­შვ­ ე­ბის უმე­ტე­სო­ბაც სწო­რედ ამ სკო­ლა­ში სწავ­ ლობს).

თხი­ლი­ა­ნა, უძი­ლა­ურ­თა, შუ­აფხო, გო­გო­ლა­ურ­თა, მუ­ქო, ჭი­ ჩო, ახა­დი, ხო­შა­რა, მა­თუ­რა, უკა­ნაფ­შა­ვი (ვაკე სო­ფე­ლი), ელი­აგ­ზა – უკა­ნა ფშა­ვის სოფ­ლე­ბი­ა. სამ­წუ­ხა­როდ, ამ სოფ­ლე­ ბი­დან ზო­გი­ერ­თ­ში რე­გის­ტ­რი­რე­ბუ­ლიც აღა­რა­ვი­ნა­ა. თხი­ლი­ა­ნა­ში ერ­თი სა­ინ­ტე­რე­სო ოჯა­ხის გაც­ნო­ბა შე­გიძ­ლი­ათ – ზა­ზა ჯა­ბა­ნიშ­ვილ­სა და ირ­მა ცქი­ფაშ­ვილს ათი შვი­ლი ჰყავთ. ირ­ მა ცქი­ფაშ­ვი­ლი შუ­აფხოს სკო­ლის დი­რექ­ტო­რი­ა, ზა­ზა კი, ვახ­სე­ ნე კი­დეც, შუ­აფხოს სა­რე­ი­სო მიკ­რო­ავ­ტო­ბუს­ზე მუ­შა­ობს. ეს გა­ მორ­ჩე­უ­ლი ოჯა­ხი ფშა­ვის ლა­მის ყვე­ლა სტუმ­რის მას­პინ­ძე­ლი­ა. ბო­ლო დროს, ოჯა­ხის უფ­რო­სი ქა­ლიშ­ვი­ლის, ბარ­ბა­რეს ოჯახ­მა (თვითონ ბარ­ბა­რე ტუ­რიზ­მის მი­მარ­თუ­ლე­ბით იღებს გა­ნათ­ლე­ ბას), სას­ტუმ­რო „მიდამო“ გახ­ს­ნა. შუ­აფხოს სკო­ლის თოთხ­მე­ტი მოს­წავ­ლი­დან კი ექ­ვ­სი ირ­მას შვი­ლი­ა. სწო­რედ უკა­ნა ფშავ­შია ფშა­ვის ძი­რი­თა­დი სა­ლო­ცა­ვე­ბი. სა­ლო­ცა­ ვებ­თან ქა­ლე­ბი ფრთხი­ლად უნ­და იყ­ვ­ნენ. არც ქა­ლის და არც კა­ ცის მის­ვ­ლა ყველ­გან არ შე­იძ­ლე­ბა. ზო­გან ხე­ვის­ბე­რიც არ შე­დის.

© ფოტო: პაატა ვარდანაშვილი

სოფ­ლის მი­და­მო­ებ­შიც რამ­დე­ნი­მე სა­ინ­ტე­რე­სო მარ­ შ­რუ­ტი შე­იძ­ლე­ბა და­გეგ­მოთ: მა­ღა­როს­კა­რის ჩრდი­ლო­ე­თით, გუ­და­მაყ­რის ქე­დის­ კენ, და­ახ­ლო­ე­ბით 4 კი­ლო­მეტ­რ­ში, ნა­სოფ­ლა­რი კარ­ თა­ნა­ა, აქ­ვე ახ­ლოს არის მა­ღა­როს­კა­რის კოშ­კი, პა­ ტა­რა ეკ­ლე­სი­ა, სა­მა­რო­ვა­ნი სა­მარ­ხე­ბი­თა და აკ­ლ­და­ მე­ბით. ამ სა­მა­რო­ვან­ზე მო­პო­ვე­ბუ­ლი მა­სა­ლა ძი­რი­ თა­დად დუ­შე­თის არ­ქე­ო­ლო­გი­ურ ბა­ზა­ში ინა­ხე­ბა. შე­იძ­ლე­ბა გა­დას­ვ­ლა კუ­ჭე­ჭას­კენ, ან ბეწ­ვის სა­მან­ ქა­ნო ხი­დით – ქა­ლი­ლოს­კენ.

თუ გზას გა­აგ­რ­ძე­ლებთ, ჯერ სო­ფელ ჩარ­გ­ლის ასახ­ვევს, მე­რე სო­ფელ ხო­მის ასახ­ვევს გა­ივ­ლით. შემ­დეგ უკ­ვე მიხ­ვალთ ორ­ წყალ­ში – ფშა­ვი­სა და ხევ­სუ­რე­თის არაგ­ვის შე­ერ­თე­ბის ად­გი­ ლას. აქე­დან მარ­ცხ­ნივ აიღებთ გეზს, ხევ­სუ­რე­თის­კენ წახ­ვალთ, ხო­ლო თუ ფშა­ვის არაგვს შე­უყ­ვე­ბით – ბუ­დე ფშა­ვის ანუ უკა­ნა ფშა­ვის­კენ, შე­მოგ­ხ­ვ­დე­ბათ აბ­რა: „შატილი 50, შუ­აფხო – 5 კმ“. ჩვენ მარ­ჯ­ვე­ნა მხა­რეს მივ­დი­ვართ.

33 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი

გაღ­მა მხა­რეს, მთის­კენ თუ ახ­ვალთ, ისევ სა­ლო­ცა­ვი­ა, ამ­ჯე­რად – ცა­ბა­ურ­თა (ცაბაურების, დუ­ლუ­ზა­ურ ­ ე­ბის, რა­ზი­კაშ­ვი­ლე­ბის, ბა­ია­ შ­ვი­ლე­ბის, ქუმ­სი­აშ­ვი­ლე­ბის, მიგ­რი­ა­ულ ­ ე­ბის, ხო­შა­რა­უ­ლე­ ბის, გუ­რას­პა­უ­ლე­ბის სა­ლო­ცა­ვი) და ანას ამა­ზეც ლექ­სი აქვს. სა­ერ­თოდ, კა­ფია და ლექ­სი ფშავ­ლე­ბის ტრა­დი­ცი­ა­ში იმ­დე­ნა­ ­ ა­რი, რომ მა­თი მო­გო­ნი­ლი გე­გო­ნე­ბა, მაგ­რამ ანას დაა გამ­ჯდ ლექ­სე­ბი ფშა­ვურ პო­ე­ტი­კას კი­დევ სხვა­ნა­ი­რად წარ­მო­აჩ­ ენს. ეს ენათ­მეც­ნი­ე­რი პო­ე­ტი ფშავ­ში სა­მეც­ნი­ერ ­ ო ექ­სპ­ ე­დი­ცი­ის დროს ჩა­სუ­ლა პირ­ვე­ლად და მე­რე თა­ვი­სი ცხოვ­რე­ბა გა­მორ­ჩე­უ­ლად და­უ­კავ­ში­რა ამ კუთხეს. „მე ვნა­ხე შე­ნი ლა­მა­ზი ფშა­ვი – ბუმ­ბე­რაზ მთე­ბი­თა, მე ვნა­ხე შე­ნი ფშა­ვე­ლი კა­ფი­ობს ტკბი­ლი ენი­თა“, – მი­უძღ­ვნ­ ა ვა­ჟა-­ფშ­ ა­ვე­ლას. აქ კი­დევ ერ­თი ფშა­ვე­ლი ქა­ლის, ხვა­რამ­ზეს ლექ­სი და ამ­ბა­ვი შე­იძ­ლე­ბა მოგ­ვეთხ­რო, ან სხვა ფშა­ველ პო­ე­ტებ­სა და მო­ლექ­

სე­ებ­ზეც გვეთ­ქ­ვა, მაგ­რამ და­ნარ­ჩე­ნი მო­დი, მა­შინ იყოს, რო­დე­ საც ფშავ­ში მოხ­ვ­დე­ბით სტუმ­რად. აუცი­ლებ­ლად მო­ი­კითხეთ იქა­უ­რი პო­ე­ზი­ა, რად­გან ეს მხა­რე და ეს თე­მა გა­ნუ­ყო­ფე­ლი­ა. ცა­ბა­ურ­თას ნა­სოფ­ლარ­ში, ჭი­ჩო­სა და ახად­ში დღე­საც მთის ბი­ ლი­კე­ბით უნ­და ახ­ვი­დეთ. ახა­დი­დან ქარ­თ­ლის ქედ­ზე ას­ვ­ლით ადი­ხართ უძი­რო ტბა­ზე. ახად­ში, უკ­ვე გითხა­რით, რომ დღეს აღა­რა­ვინ ცხოვ­რობს, თუმ­ცა ზაფხუ­ლო­ბით მწყემ­სე­ბი დაგ­ხ­ვდ ­ ე­ბი­ან. ჭი­ჩო­ში ერ­თა­ დერ­თი მო­სახ­ლე – ვახ­ტანგ ბი­ძი­ა­ა.

თუ მა­თუ­რა­ში ახ­ვალთ, ხევ­სუ­რე­თის­კენ, მე­რე ხა­ხა­ბოს­კენ შე­გიძ­ლი­ათ გა­დახ­ვი­დეთ. არაგ­ვის ხე­ო­ბას სა­თა­ვე­ე­ბის­კენ თუ აუყ­ვე­ბით, ბო­თა­ნას (არაგვის სა­თა­ვეს) გავ­ლით ბორ­ბა­ლოს მთის­კენ წახ­ვალთ. ბორ­ბა­ლოს მთი­დან ბევ­რი სა­ინ­ტე­რე­სო ბი­ლი­კი ეშ­ვე­ბა: გინ­და ხევ­სუ­რე­თის­კენ, ან­დაქ­-არ­ჭი­ლოს­კენ წახ­ვალთ, გინ­და – ტბა­თა­ ნას­კენ, გინ­და – თუ­შე­თის­კენ. სამ­წუ­ხა­როდ, ჯერ­ჯე­რო­ბით, ყვე­ლა ბი­ლი­კი მარ­ კი­რე­­ბუ­ლი არ არის და ინ­ტერ­ნე­ტიც ყველ­გან არ იჭერს, ამი­ტომ ჩა­მოტ­ვირ­თუ­ლი რუ­კე­ბით ჯობს სარ­ გებ­ლო­ბა.

ცაბაურთა

34 VOYAGER 22/2021

© facebook.com/მთის შვილნი/ფოტო: მახო კოტორაშვილი

შუ­აფხოს რომ ას­ცდ ­ ე­ბით, მარ­ჯ­ვე­ნა მხა­რეს ერ­თი ლა­მა­ზი მდი­ ნა­რე ჩა­მო­დის და მე ამა­ზე სულ ანა კა­ლან­და­ძე მახ­სენ­დე­ბა: „ბროლს მო­ამ­სხ­ ­ვ­რევს თეთ­რა­ხე­ვა, ბროლს მო­ამ­სხ­ ­ვ­რევს ბრო­ლი­ან­სა“. ან­და ეს: „...შუაფხოდან რომ მი­დი­ხარ, გუ­ლი რად გა­გე­ტი­რე­ბა? შენ თუ არ იცი მი­ზე­ზი, აბა ვის ეცო­დი­ნე­ბა?“

სად შეგიძლიათ ღამისთევა? „ფშავი“

მა­ღა­როს­კა­რი

სას­ტუმ­რო­ში იღე­ბენ ჯგუ­ფებს და ინ­დი­ვი­დუ­ალ ­ ურ სტუმ­რებ­საც. ხუ­თი ნო­მე­რი აღ­ჭურ­ვი­ლია ცხე­ლი წყლით, სა­კა­ბე­ლო ტე­ლე­ვი­ ზი­ი­თა და ინ­ტერ­ნე­ტით. ხუ­თი ნო­მე­რი კი უფ­რო ჯგუ­ფე­ბის­თ­ვი­ სა­ა, სა­დაც ორ­სარ­თუ­ლი­ა­ნი სა­წო­ლე­ბი დგას, აბა­ზა­ნა და სა­პირ­ ფა­რე­შო კი კომ­ფორ­ტუ­ლი, მაგ­რამ სა­ერ­თო­ა. პა­ტა­რა აუზი ბავ­ შ­ვე­ბის საჭყუმ­პა­ლა­ოდ გა­მოდ­გე­ბა. აქვთ მა­გი­დის ჩოგ­ბურ­თი. სტუმ­რებს სთა­ვა­ზო­ბენ კვე­ბას და და­გეხ­მა­რე­ბი­ან ექ­ს­კურ­სი­ე­ბის ორ­გა­ნი­ზე­ბა­შიც შა­ტილ­სა და გუ­დან­ში. შე­საძ­ლე­ბე­ლია ჯო­მარ­ დო­ბაც, ასე­ვე, ცხე­ნე­ბით გა­სე­ირ­ნე­ბა. ბესო წოწკოლაური ( 599 18 88 83, 555 78 52 75. _____________________________________________

„მარიამი“

ჩარგალი

მუ­ზე­უმ­იდ­ან 50 მეტ­რშ­ ი ერ­თი გა­მორ­ჩე­უ­ლად სან­დო­მი­ან­ ი ქალ­ ბა­ტო­ნის, მა­რი­ამ რა­ზი­კაშ­ვი­ლის სა­ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­რო­ა. აყ­ვა­ვე­ ბუ­ლი ეზო ჰა­მა­კე­ბით და გემოვნებით მოწყო­ბი­ლი სახ­ლი სტუმ­ რე­ბის გან­კარ­გუ­ლე­ბა­ში­ა. სახ­ლის გვერ­დ­ზე მდი­ნა­რე ჩა­მო­დის, იქ­ვე – სტა­დი­ონ­ ია – ბავ­შ­ვე­ბი­ა­ნი ოჯა­ხე­ბი, ვინც მა­რი­ამ­თან რჩე­ ბა, ამ ორი რა­მის გა­მო გან­სა­კუთ­რე­ბით კმა­ყო­ფი­ლე­ბი არი­ან. თვი­თონ მუ­ზე­უმ­ში მუ­შა­ობს, ამი­ტომ მას­პინ­ძლ ­ ო­ბას იქაც გა­გი­ წევთ. შე­უძ­ლია სტუმ­რე­ბისთვის კერძების მომზადება, ასე­ვე, თუ­კი მა­თი სურ­ვი­ლი­ა, შეუძლიათ საკ­ვე­ბი თა­ვად მო­ამ­ზა­დონ. ზე­და სარ­თულ­ზე სა­მი ოთა­ხი აქვს, ქვე­ვით – ერ­თი ოთა­ხი, დი­დი, ეთ­ნო-­მო­ტი­ვე­ბით გა­ფორ­მე­ბუ­ლი დარ­ბა­ზი და სა­ერ­თო აბა­ზა­ ნა და სა­პირ­ფა­რე­შო­ა. მა­რი­ამ რა­ზი­კაშ­ვი­ლი შე­საძ­ლოა იცით კუ­ლი­ნა­რი­უ­ლი გა­და­ცე­მე­ბი­და­ნაც. მარიამ რაზიკაშვილი ( 595 31 99 64 00 _____________________________________________

„მიდამო“

თხი­ლი­ა­ნა

აქ სა­მი ნო­მე­რია ექვს პერ­სო­ნა­ზე გათ­ვლ ­ ი­ლი. ლა­მა­ზად მორ­ თუ­ლი, მწვა­ნე ეზო და მხი­ა­რულ ფე­რე­ბად შე­ღე­ბი­ლი გა­რე ავე­ჯი, სუფ­თა სამ­ზა­რე­უ­ლო და ად­გი­ლობ­რი­ვი კერ­ძე­ბით შედ­ გე­ნი­ლი მე­ნი­უ. მას­პინ­ძლ ­ ე­ბი და­გეხ­მა­რე­ბი­ან ტუ­რე­ბის ორ­გა­ნი­ ზე­ბა­შიც, არ მო­გაკ­ლე­ბენ რჩე­ვებს. მათ ძა­ლი­ან ად­ვი­ლად და­უ­ კავ­შირ­დე­ბით ფე­ის­ბუკ­ზეც. ბარ­­ბა­­რე ჯა­­ბა­­ნიშ­­ვი­­ლი ( 595 25 52 17 GHMidamo _____________________________________________

„მთის ჰა­ე­რი“

კა­წალ­ხე­ვი

სუფ­თა, გა­რე­მონ­ტე­ბუ­ლი ოთა­ხე­ბი აქაც რამ­დე­ნი­მე სა­წო­ლი­ თაა მოწყო­ბი­ლი, წი­ნას­წა­რი შე­თან­ხ­მე­ბით, ად­ვი­ლად იპო­ვით თქვენ­თ­ვის სა­სურ­ვე­ლი ზო­მის ოთახს ან და­ა­მა­ტებ­თ/­­მო­აკ­ლებთ სა­წო­ლებს. დაგ­ხ­ვ­დე­ბათ სამ­ზა­რე­უ­ლო, ხე­დე­ბით სავ­სე ეზო და სახ­ლი და, რო­გორც ამ­ბო­ბენ, ძა­ლი­ან სა­სი­ამ­ ოვ­ნო მას­პინ­ძლ ­ ე­ ბი. ფე­ის­ბუ­კიც აქ­ტი­ურ ­ ი­ა, მე­ნი­უ­საც ცდი­ლო­ბენ მე­ტად შე­მოქ­მე­ დე­ბი­თად მი­უდ­გნ­ ენ. გარ­შე­მო ბევ­რი სა­ინ­ტე­რე­სო ად­გი­ლია და მცი­რე თუ უფ­რო კომ­პლ ­ ექ­სუ­რი ლაშ­ქ­რო­ბე­ბის მოწყო­ბას მას­ პინ­ძ­ლე­ბის რჩე­ვე­ბი­თა და დახ­მა­რე­ბით, იოლად შეძ­ლებთ. mtishaeri _____________________________________________

საოჯახო სასტუმრო

ვაკისოფელი

ამ მო­წეს­რი­გე­ბულ სახ­ლშ­ ი ორ ოთახს ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რი სვე­ლი წერ­ტი­ლე­ბი აქვს, სამ ოთახს კი – სა­ერ­თო. მოგ­ზა­უ­რებს, ასე­ ვე, დახ­ვ­დე­ბათ, ეზო­ში მოწყო­ბი­ლი ორი საშ­ხა­პეც. სას­ტუმ­როს მფლო­ბელს ხუ­თი ცხე­ნი ჰყავს და მეგ­ზუ­რო­ბას სტუმ­რებს თა­ვად უწევს. მთა­ვა­რი­ა, მო­რიგ­დეთ მარ­შ­რუტ­ზე, თო­რემ ბა­ტო­ნი ვა­ ჟა ყველ­გან წა­გიყ­ვანთ – უბ­რა­ლო გა­სე­ირ­ნე­ბა, ახ­ლომ­დე­ბა­რე ტბის მო­ნა­ხუ­ლე­ბა, თუ თუ­შეთ­ში, ხევ­სუ­რეთ­ში და პან­კის­ში გა­ დას­ვ­ლა. ცხა­დი­ა, აქ­ვე გე­ლო­დე­ბათ გემ­რი­ე­ლი, ად­გი­ლობ­რი­ვი პრო­დუქ­ტე­ბით მომ­ზა­დე­ბუ­ლი კერ­ძე­ბით მე­ნი­უც. ვაჟა ჯაბანიშვილი ( 591 01 02 01

იქ მა­ღა­ლი დო­ნის რეს­ტორ­ნებს ჯერ ვერ ნა­ხავთ, თუმ­ცა რამ­დე­ნი­მე პო­პუ­ლა­რუ­ლი სა­ხინ­კლ ­ ე-­დუ­ქა­ნი მუ­შა­ობს. გირ­ჩევთ მა­ღა­როს­კარ­ში „ფშავის ლე­გენ­დის“, ჩარ­გ­ლის ასახ­ვევ­თან „ცოლის ცრემ­ლე­ბის“ (სახინკლის სა­ხე­ლის რა გითხ­რათ და „უბედურსკიმ“ კარ­გი ხინ­კა­ლი კი იცის), ხო­მის ასახ­ვევ­თან „ფშავლის ქა­ლა­ის“ ხინ­კ­ლი­სა და ხა­ ჭო­ერ­ბოს და­გე­მოვ­ნე­ბას. ჰო, იქ თუ ვერ მო­ას­წა­რით, მო­ი­კითხეთ და აუცი­ლებ­ ლად მი­გას­წავ­ლი­ან, ვის აქვს გა­მორ­ჩე­უ­ლად კარ­გი დამ­ ­ ეთ. რო­გორც წე­სი, 1 კგ 25-30 ლა­რი ბალ­ხა­ჭო და წა­მო­იღ ღირს. უგემ­რი­ე­ლე­სი ხინ­კ­ლი­თა და ხა­ჭო­-ერ­ბო­თი ყვე­ლა ფშა­ურ ოჯახ­ში გა­გი­მას­პინ­ძ­ლ­დე­ბი­ან.

კო­მუ­ნი­კა­ცია და ან­გა­რიშ­ს­წო­რე­ბა ფშავ­ში დღე­საც არის სოფ­ლე­ბი, სა­დაც ტე­ლე­ფო­ნი არ იჭერს ან ინ­ტერ­ნე­ტი არ არის. ასე­თი სოფ­ლე­ბი რიცხ­ ვი სულ უფ­რო კლე­ბუ­ლობს, მაგ­რამ მა­ინც იცო­დეთ ­ ხი­ლეთ, რომ ად­გილ­-ად­გილ და ახ­ლობ­ლე­ბი გა­აფ­რთ (მაგალითად, ჩარ­გლ ­ ი­დან ორ­წყ­ლამ­დე ან უკა­ნა ფშავ­ში) ტე­ლე­ფო­ნი არ და­იჭ­ ერს და არ შე­ეშ­ ინ­დეთ. აქ არ არის ბენ­ზინ­გა­სა­მარ­თი სად­გუ­რი და ვულ­კა­ნი­ზა­ცი­ა. არ არის აფ­თი­აქ­ ი, თე­მის ცენტრ სოფ­ლებ­ში არის სა­მე­დი­ ცი­ნო პუნ­ქტ ­ ი და ჰყავთ ექი­მი ან მედ­და, თვა­ლივ­სა და მა­ ღა­როს­კარ­ში ნა­ხავთ სა­ო­ჯა­ხო მა­ღა­ზი­ებ­საც. არც ფშავ­ში და არც ხევ­სუ­რეთ­ში არ არის არც ბან­კი და არც ბან­კო­მა­ ტი. ამი­ტომ ამა­ზე წი­ნას­წარ დაგ­ჭირ­დე­ბათ ზრუნ­ვა.

ზოგ­ჯერ უინ­ტერ­ნე­ტო­ბის, ხში­რად, უგ­ზო­ო­ბი­სა და ზო­ გა­დად მო­უწყო­ბე­ლი ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რის მი­უ­ხე­და­ვად, ფშა­ვი უნ­და ვნა­ხოთ და და­ვი­მახ­სოვ­როთ ისე­თი, რო­ გო­რიც დღეს არის. მხო­ლოდ მა­შინ მი­ვაგ­ნებთ ჩვენს, პი­რად, პა­სუხს პო­ე­ტურ კითხ­ვა­ზე: „შუაფხოდან რომ მი­დი­ხარ, გუ­ლი რად გა­გე­ტი­რე­ბა?“

35 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი

ფშა­უ­რი სამ­ზა­რე­უ­ლო 36 VOYAGER 22/2021

ქ ე­თ ი ა დე­იშ­ვი­ლ ი

აღ­­­მო­­სავ­­­ლეთ სა­­ქარ­­­თ­­­ვე­­ლოს მთი­­ა­­ნე­­თის კუ­­ლი­­ნა­­რი­­ულ კულ­­­ ტუ­­რას თუ ჩა­­ვე­­ძი­­ე­­ბით, აღ­­­მო­­ვა­­ჩენთ, რომ ერ­­­თ­­­მა­­ნეთ­­­ზეა გა­­ და­­ჯაჭ­­­ვუ­­ლი თუ­­შე­­თის, ფშა­­ვის, ხევ­­­სუ­­რე­­თის, ხე­­ვი­­სა თუ მთი­­უ­­ ლე­­თის ტრა­­დი­­ცი­­ე­­ბი. თუმ­­­ცა, მა­­ინც ცალ­­­კე გვინ­­­და გა­­მოვ­­­ყოთ ფშა­­ვი, სა­­ი­­და­­ნაც მო­­დის ორი ძა­­ლი­­ან მნიშ­­­ვ­­­ნე­­ლო­­ვა­­ნი რამ ქარ­­­ თულ სამ­­­ზა­­რე­­უ­­ლო­­ში – ხინ­­­კა­­ლი და დამ­­­ბალ­­­ხა­­ჭო.

ხინ­­­კა­­ლი – ფშა­­უ­­რი სამ­­­ზა­­რე­­უ­­ლოს სა­­ხე ხინ­­­კა­­ლი – ჩვე­­ნე­­ბუ­­რი ხორ­­­ცი­­ა­­ნი კერ­­­ძი, თა­­ვი­­სი ში­­ნა­­არ­­­სით წა­­ა­­ გავს ჩი­­ნურ დამ­­­პ­­­ლინგს, იაპო­­ნურ გი­­ო­­ძას, შუ­­ა­­ა­­ზი­­ურ მან­­­ტის და რუ­­სულ პელ­­­მენს, თუმ­­­ცა, ის ქარ­­­თ­­­ვე­­ლი კა­­ცის­­­თ­­­ვის მა­­ინც მთე­­ ლი ფი­­ლო­­სო­­ფი­­ა­­ა. ეს არ არის მხო­­ლოდ ცომ­­­ში გახ­­­ვე­­უ­­ლი ხორ­­­ ცი, ეს არის რი­­ტუ­­ა­­ლი და მის­­­ტი­­კაც კი. ხინ­­­კ­­­ლის წარ­­­მო­­შო­­ბის შე­­სა­­ხებ ბევრს და­­ვო­­ბენ, ზო­­გი მკვლე­­ ვა­­რი მი­­იჩ­­­ნევს, რომ იგი სა­­ქარ­­­თ­­­ვე­­ლო­­ში მონ­­­ღო­­ლებ­­­მა გა­­ავ­­­რ­­­ ცე­­ლეს, ზო­­გი კი, ხინ­­­კ­­­ლის მრგვალ ფორ­­­მას და მოხ­­­ვე­­ვის სპე­­ ცი­­ფი­­კას მზის უძ­­­ვე­­ლეს კულტს უკავ­­­ში­­რებს. ერ­­­თ­­­ზე კი ყვე­­ლა თან­­­ხ­­­მ­­­დე­­ბა – ეს არის ფშა­­უ­­რი კულ­­­ტუ­­რის ნა­­წი­­ლი, რო­­მე­­ლიც ასე­­ვე ტრა­­დი­­ცი­­ა­­დაა ქცე­­უ­­ლი აღ­­­მო­­სავ­­­ლეთ სა­­ქარ­­­თ­­­ვე­­ლოს მთი­­ ა­­ნე­­თის სხვა ხალ­­­ხე­­ბის­­­თ­­­ვი­­საც. ნამ­­­დ­­­ვი­­ლი ფშა­­უ­­რი ხინ­­­კა­­ლი, უმე­­ტეს­­­წი­­ლად, გან­­­ს­­­ხ­­­ვავ­­­დე­­ბა სტან­­­დარ­­­ტუ­­ლი სა­­რეს­­­ტორ­­­ნო ხინ­­­კ­­­ლის­­­გან. ცო­­მი წყლი­­თა და ფქვი­­ლით, ხე­­ლით იზი­­ლე­­ბა. ხორ­­­ცის ფარ­­­ში ცხვრის ხორ­­­ცით

მზად­­­დე­­ბა. ხორცს და­­ნით კე­­პა­­ვენ (განსხვავებით სა­­რეს­­­ტორ­­­ნო და ქა­­ლა­­ქუ­­რი ვერ­­­სი­­ე­­ბის­­­გან, რო­­მელ­­­შიც ცო­­მი ცო­­ტა გან­­­ს­­­ხ­­­ვა­­ ვე­­ბუ­­ლი რე­­ცეპ­­­ტუ­­რით მზად­­­დე­­ბა, ხორ­­­ცის ფარ­­­ში კი, რომ­­­ლის შე­­მად­­­გენ­­­ლო­­ბა­­შიც ცხვა­­რი იშ­­­ვი­­ა­­თად ხვდე­­ბა, ხორ­­­ც­­­სა­­კეპ მან­­­ ქა­­ნა­­ში ტარ­­­დე­­ბა), უმა­­ტე­­ბენ წვრი­­ლად და­­კე­­პილ ხახვს, მა­­რილს, პილ­­­პილ­­­სა და მთის ქონ­­­დარს. ზოგ­­­ჯერ ქონ­­­დარს მთის პიტ­­­ნა ცვლის. მთის ხინ­­­კა­­ლი, გარ­­­და ინ­­­გ­­­რე­­დი­­ენ­­­ტე­­ბი­­სა, გა­­მო­­ირ­­­ჩე­­ვა გან­­­ს­­­ხ­­­ვა­­ვე­­ბუ­­ლი ფორ­­­მი­­თაც – იგი სხვა გვა­­რა­­დაა მოხ­­­ვე­­უ­­ლი, პა­­ ტა­­რა კუ­­ჭი და ბევ­­­რი ნა­­ო­­ჭი აქვს, ახ­­­ვე­­ვენ ორ­­­სარ­­­თუ­­ლი­­ან ხინ­­­ კალ­­­საც. ად­­­რე ფშავ­­­ლე­­ბი ამ­­­ზა­­დებ­­­დ­­­ნენ ნივ­­­რის ხინ­­­კალს, ხა­­ჭოს გულ­­­ სარ­­­თ­­­ში კი მწვა­­ნე ხახვს ურევ­­­დ­­­ნენ. მოგ­­­ვი­­ა­­ნე­­ბით და­­იწყეს კარ­­­ტო­­ფი­­ლის ხინ­­­კ­­­ლის მომ­­­ზა­­დე­­ბა. ხა­­ჭო­­სა და კარ­­­ტო­­ფი­­ლის ხინ­­­კალს ფშა­­ვე­­ლე­­ბი გამ­­­დ­­­ნა­­რი ერ­­­ბო­­სა და ნი­­ორ­­­წყ­­­ლის თან­­­ ხ­­­ლე­­ბით ჭა­­მენ. ერ­­­ბოს გან­­­სა­­კუთ­­­რე­­ბით სწყა­­ლობს ამ კუთხის სამ­­­ზა­­რე­­უ­­ლო. ერ­­­ბო­­თი მი­­ირ­­­თ­­­მე­­ვენ კე­­ცე­­ უ­­ლებს, ატ­­­რი­­ას. ხინ­­­კ­­­ლის ცომს დაჭ­­­რი­­ან და ხინ­­­კა­­ლი­­ვით მო­­ხარ­­­შა­­ვენ. შემ­­­დეგ თა­­ვის­­­სა­­ვე წვენს და­­ას­­­ხა­­მენ, და­­უ­­მა­­ტე­­ბენ ნი­­ორს და ხა­­ჭო­­ი­­ან წვენს. ატ­­­რი­­ას სხვა­­ნა­­ი­­რა­­დაც ამ­­­ზა­­დე­­ბენ – ჯერ მო­­ხარ­­­შა­­ვენ, შემ­­­დეგ კი ზე­­მო­­დან ნა­­ღებ­­­ში არე­­ულ ხა­­ჭოს მო­­ას­­­ხა­­მენ და ისე მი­­ირ­­­თ­­­მე­­ვენ.

კე­­ცე­­უ­­ლე­­ბი და გულ­­­სარ­­­თი­­ა­­ნე­­ბი კე­­ცე­­უ­ლი ფშა­­უ­­რი ხა­­ჭა­­პუ­­რის სა­­ხე-­­­ს­­­ხ­­­ვა­­ო­­ბად შეგ­­­ვიძ­­­ლია მი­­ვიჩ­­­ ნი­­ოთ. იგი ძა­­ლი­­ან თხე­­ლი ცო­­მის­­­გან მზად­­­დე­­ბა, გულ­­­სარ­­­თად კი ყვე­­ლის ნაც­­­ვ­­­ლად ხა­­ჭო უკეთ­­­დე­­ბა. ზოგ­­­ჯერ მას ურე­­ვენ კვერ­­­ცხ­­­ სა და რძეს, გა­­მომ­­­ცხ­­­ვარს კი დამ­­­დ­­­ნარ ერ­­­ბოს­­­თან ერ­­­თად მი­­ ირ­­­თ­­­მე­­ვენ. გარ­­­და ხა­­ჭო­­სი, კე­­ცე­­უ­­ლის გულ­­­სარ­­­თად გა­­მო­­ი­­ყე­­ნე­­ბა სო­­კო და სხვა­­დას­­­ხ­­­ვა მხა­­ლე­­უ­­ლი, რომ­­­ლე­­ბიც მთა­­ში ვე­­ლუ­­რად მო­­დის და ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვი მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბა აგ­­­რო­­ვებს.

37 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი სხვა კუთხე­­ე­­ბის მსგავ­­­სად, აქაც პო­­პუ­­ლა­­რუ­­ლი იყო ღო­­ლოს, შინ­­დი­­სა და ცერ­­ც­ვის შე­­ჭა­­მან­­დე­­ბი, რომ­­­ლე­­ბიც ძა­­ლი­­ან მარ­­­ ტი­­ვად მზად­­­დე­­ბა. ეს და­­მა­­ხა­­სი­­ა­­თე­­ბე­­ლია აღ­­­მო­­სავ­­­ლეთ სა­­ქარ­­­ თ­­­ვე­­ლოს მთის სამ­­­ზა­­რე­­უ­­ლოს­­­თ­­­ვის, სა­­დაც სა­­ნე­­ლებ­­­ლე­­ბი შე­­ და­­რე­­ბით ნაკ­­­ლე­­ბად გა­­მო­­ი­­ყე­­ნე­­ბა. მხალს, უბ­­­რა­­ლოდ, ხახ­­­ვი­­თა და ცხი­­მით აზა­­ვე­­ბენ, შე­­იძ­­­ლე­­ბა მო­­ას­­­ხან კვერ­­­ცხი. შე­­ჭა­­მან­­­დე­­ბის უმ­­­რავ­­­ლე­­სო­­ბა ფქვი­­ლის და­­მა­­ტე­­ბით მზად­­­დე­­ბა. მა­­გა­­ლი­­თად, ხმელ შინდს მო­­ხარ­­­შა­­ვენ, გა­­ხე­­ხა­­ვენ, დაჭყ­­­ლე­­ტენ და ფქვილს მო­­უ­­კი­­დე­­ბენ. ის, რა­­საც სხვა­­გან ვერ შეხ­­­ვ­­­დე­­ბით, ფშა­­უ­რი ვაშ­­ლის მჟა­­ვეა – უშაქ­­­როდ მო­­ხარ­­­შუ­­ლი ვაშ­­­ლის კერ­­­ძი, რო­­მე­­ლიც პუ­­რით იჭ­­­მე­­ბა. ზოგ­­­ჯერ ვაშ­­­ლის მჟა­­ვეს თაფ­­­ლით ატ­­­კ­­­ბო­­ბენ. ვე­­ლუ­­რი მცე­­ნა­­რე­­ე­­ბის­­­გან ფშა­­ვე­­ლე­­ბი ცხელ ნა­­ყე­­ნებ­­­საც ხარ­­­შა­­ ვენ. სუს­­­ხი­­ან დღე­­ებ­­­ში არა­­ფე­­რი ჯობს დე­­კას ან თავ­­შა­­ვას ნა­­ ყენს. პო­­პუ­­ლა­­რუ­­ლია დიდ­­გუ­­ლა, თავ­­შა­­ვა, პიტ­­ნა, ცაცხ­­ვის ყვა­­ ვი­­ლი და დე­­კა. თი­­თო­­ე­­უ­­ლი მათ­­­გა­­ნი გან­­­სა­­კუთ­­­რე­­ბუ­­ლი სამ­­­კურ­­­ ნა­­ლო თვი­­სე­­ბე­­ბით გა­­მო­­ირ­­­ჩე­­ვა.

ჯე­­რის თა­­ვის ტრა­­დი­­ცია და დღე­­ო­­ბე­­ბი გულ­­­სარ­­­თი­­ან­­­თა რიგს მი­­ე­­კუთ­­­ვ­­­ნე­­ბა ქა­­და. მას სა­­ფუვ­­­რი­­ა­­ნი ცო­­მით ამ­­­ზა­­დე­­ბენ, გულ­­­სარ­­­თად ერ­­­ბო­­ში მო­­შუ­­შუ­­ლი ფქვი­­ლი უკეთ­­­დე­­ბა. არის რო­­გორც უშაქ­­­რო, ასე­­ვე ტკბი­­ლი ქა­­და, თუმ­­­ცა ტრა­­დი­­ცი­­უ­­ლად, მთელ სა­­ქარ­­­თ­­­ვე­­ლო­­ში მა­­ინც უშაქ­­­რო ვა­­რი­­ ან­­­ტი ით­­­ვ­­­ლე­­ბა. ფშავ­­­ში უშაქ­­­რო ქა­­დას სა­­რი­­ტუ­­ა­­ლო დატ­­­ვირ­­­თ­­­ ვა აქვს. აცხო­­ბენ დღე­­სას­­­წა­­უ­­ლებ­­­ზე. ტკბი­­ლი ქა­­და უფ­­­რო გვი­­ან დამ­­­კ­­­ვიდ­­­რ­­­და, რო­­ცა შა­­ქა­­რი ხელ­­­მი­­საწ­­­ვ­­­დო­­მი გახ­­­და.

საკ­­­ვე­­ბი მცე­­ნა­­რე­­უ­­ლო­­ბა და არო­­მა­­ტუ­­ლი ნა­­ყე­­ნე­­ბი ფშავ­­­ში საკ­­­ვე­­ბად ბევრ ვე­­ლურ მცე­­ნა­­რეს მო­­იხ­­­მა­­რენ, რო­­მელ­­­ თა სა­­ხე­­ლე­­ბიც შე­­იძ­­­ლე­­ბა ჩვენ­­­თ­­­ვის უცხოც იყოს, ასე­­თია თით­­­ მა­­ვა­­ლა, კიტ­­რა­­ნა, ბალ­­ბა, არ­­ჯა­­კე­­ლი და სხვა. ამ კუთხე­­ში ერ­­­თი გა­­მორ­­­ჩე­­უ­­ლი კერ­­­ძი არ­­­სე­­ბობს, დაკ­­­რე­­ფენ საჭ­­­მე­­ლად ვარ­­­გის ნორჩ გვიმ­­რას, მო­­ხარ­­­შა­­ვენ და შემ­­­დეგ ხა­­ჭო­­თი აზა­­ვე­­ბენ. მას ფშა­­ვე­­ლე­­ბი ჩა­­დუ­­ნას უწო­­დე­­ბენ.

ფშავ­­­ში ერ­­­თი ძა­­ლი­­ან სა­­ინ­­­ტე­­რე­­სო ტრა­­დი­­ციაა შე­­მორ­­­ჩე­­ნი­­ლი, მას ჯე­­რის თა­­ვის ტრა­­დი­­ცი­­ას უწო­­დე­­ბენ. ჯე­­რი ნიშ­­­ნავ­­­და საკ­­­ ვებს. ანუ, ჯე­­რის თა­­ვი ნიშ­­­ნავს მთა­­ვარ საჭ­­­მელს. მთა­­ვარ საჭ­­­ მელს, რო­­გორც ვა­­ჟაც წერს თა­­ვის ეთ­­­ნოგ­­­რა­­ფი­­ულ წე­­რი­­ლებ­­­ში, ოჯა­­ხი კვი­­რა­­ში ერ­­­თხელ მა­­ინც ამ­­­ზა­­დებ­­­და. ეს იყო ხინ­­­კა­­ლი, ხა­­ ჭო­­-ერ­­­ბო, ხორ­­­ცის ქა­­და, კე­­ცე­­უ­­ლე­­ბი – ხა­­ჭა­­პუ­­რე­­ბი, რომ­­­ლე­­ბიც კეც­­­ში ცხვე­­ბო­­და. კეც­­­ში პუ­­რის ცხო­­ბა ფშავ­­­ში მი­­ღე­­ბუ­­ლი იყო მა­­ შინ, რო­­ცა მცი­­რე რა­­ო­­დე­­ნო­­ბით პუ­­რი ცხვე­­ბო­­და, სხვა შემ­­­თხ­­­ვე­­ ვა­­ში კე­­ცი ვერ გას­­­წ­­­ვ­­­დე­­ბო­­და იმ მა­­რაგს, რო­­მე­­ლიც ფშა­­ურ ოჯახს დი­­დი ხნის გან­­­მავ­­­ლო­­ბა­­ში უნ­­­და ჰყოფ­­­ნო­­და. ამ შემ­­­თხ­­­ვე­­ვა­­ში ფშა­­ვე­­ლე­­ბი ფურ­­­ნე­­ებს იყე­­ნებ­­­დ­­­ნენ. ჯე­­რის თა­­ვის ტრა­­დი­­ცი­­ის მი­­ ხედ­­­ვით, უნ­­­და მომ­­­ზა­­დე­­ბუ­­ლი­­ყო ხორ­­­ც­­­-­­­წ­­­ვე­­ნი – ეს იყო მო­­ხარ­­­ შუ­­ლი ხორ­­­ცი, რო­­მელ­­­საც წვენ­­­თან ერ­­­თად ჭამ­­­დ­­­ნენ. გა­­მო­­ი­­ყე­­ნე­­ ბო­­და ცხვა­­რი და ძრო­­ხა. კი­­დევ ერ­­­თი ძა­­ლი­­ან სა­­ინ­­­ტე­­რე­­სო კერ­­­ძი, რო­­მე­­ლიც აქ მზად­­­დე­­ ბო­­და, იყო ხორ­­ცის ქა­­და. მას ხინ­­­კ­­­ლის გულ­­­სარ­­­თი უკეთ­­­დე­­ბო­­ და. გა­­მომ­­­ცხ­­­ვარ ქა­­დას ზე­­მო­­დან წრი­­უ­­ლად ამოჭ­­­რიდ­­­ნენ, წვე­­ნი რომ არ დაღ­­­ვ­­­რი­­ლი­­ყო. მთე­­ლი ოჯა­­ხი ამ ერთ ქა­­დას მი­­ირ­­­თ­­­მევ­­­ და. ამ კერძს სტუ­­მარს არ სთა­­ვა­­ზობ­­­დ­­­ნენ, რად­­­გან, უხერ­­­ხუ­­ლი იყო საჭ­­­მე­­ლად. ფშავ­­ში მთის დღე­­ო­ბებ­­ზე, ძი­­რი­­თა­­დად, აქ გავ­­რ­ცე­­ლე­­ბუ­­ლი კერ­­ძე­­ბი მზად­­დე­­ბა. ყო­­ვე­­ლი ოჯა­­ხი კლავს საკ­­ლავს: ცხვარ­­სა და მოზ­­ვერს. მთის დღე­­ო­ბებ­­ზე ფშა­­ვე­­ლებს მი­­აქვთ დამ­­ბალ­­­ ხა­­ჭო, ად­­გილ­­ზე იხარ­­შე­­ბა ხინ­­კა­­ლი და იშუ­­შე­­ბა ყა­­ურ­­მა. აღ­­­მო­­სავ­­­ლეთ სა­­ქარ­­­თ­­­ვე­­ლოს მთი­­ან მხა­­რე­­ში და მათ შო­­რის, ფშავ­­­შიც გავ­­­რ­­­ცე­­ლე­­ბუ­­ლია ჩო­­ბან­­-­ყა­­ურ­­მა, რაც მწყემ­­­სის ყა­­ურ­­­ მას ნიშ­­­ნავს. მომ­­­ზა­­დე­­ბის რთუ­­ლი და ხან­­­გ­­­რ­­­ძ­­­ლი­­ვი ტექ­­­ნო­­ლო­­ გი­­ის გა­­მო, მას უფ­­­რო ხში­­რად დღე­­ო­­ბებ­­­სა და დღე­­სას­­­წა­­უ­­ლებ­­­ ზე ამ­­­ზა­­დე­­ბენ: მი­­წას გათხ­­­რი­­ან, შიგ ჩა­­დე­­ბენ ცხვრის ხორ­­­ცი­­თა და ხახ­­­ვით სავ­­­სე გუ­­დას, შეკ­­­რა­­ვენ, მი­­წას მო­­აყ­­­რი­­ან, ზე­­მო­­დან ცეცხლს და­­ან­­­თე­­ბენ და ხორ­­­ცი თა­­ნა­­ბარ ტემ­­­პე­­რა­­ტუ­­რა­­ზე, ვა­­ კუ­­უმ­­­ში მზად­­­დე­­ბა, ძა­­ლი­­ან რბილ­­­დე­­ბა და არო­­მატს სრუ­­ლად ინარ­­­ჩუ­­ნებს. ხორცს თან ახ­­­ლავს დი­­დი რა­­ო­­დე­­ნო­­ბით ცხვრის ქო­­ნი, რო­­მელ­­­შიც ხორ­­­ცი, ფაქ­­­ტობ­­­რი­­ვად, იხარ­­­შე­­ბა. ვე­­ლის პიტ­­­ ნა და ნი­­ო­­რი კერძს გან­­­სა­­კუთ­­­რე­­ბუ­­ლად აგემ­­­რი­­ე­­ლებს.

38 VOYAGER 22/2021

დამ­ბალ­ხა­ჭო დამ­ბალ­ხა­ჭო ის პრო­დუქ­ტი­ა, რომ­ლი­თაც ფშა­ვე­ლი კა­ცი ამა­ ყობს, უმას­პინ­ძ­ლდ ­ ე­ბა სტუმ­რებს და, თქვენ წარ­მო­იდ­გი­ნეთ, ლექ­სებ­საც კი უძღ­ვნ­ ის მას. ამ პრო­დუქ­ტის დამ­ზა­დე­ბის ტექ­ ნო­ლო­გია სა­ქარ­თ­ვე­ლოს არა­მა­ტე­რი­ალ ­ ურ კულ­ტუ­რულ ძეგლს წარ­მო­ად­გენს. მომ­ზა­დე­ბის პრო­ცე­სი უდა­ვოდ რთუ­ლი­ა, თუმ­ცა შე­დე­გი ყვე­ლა სირ­თუ­ლეს ანე­იტ­რა­ლებს. ხა­ჭო, რომ­ლის­გა­ნაც დამ­ბალ­-ხ­ ა­ჭო მზად­დე­ბა, ძი­რი­თა­დად 2 წე­სით მი­იღ ­ ე­ბა – უშუ­ა­ლოდ რძის­გან და დოს­გან, ახ­ლად მოწ­ ვე­ლილ რძეს ლან­გარ­ზე ან ვარ­ც­ლ­ზე ას­ხა­მენ და აცი­ე­ბენ. რამ­ დე­ნი­მე სა­ა­თის შემ­დეგ რძეს ნა­ღებს მოხ­დი­ან და ცალ­კე ქვაბ­ში აგ­რო­ვე­ბენ, სადღ­ვე­ბე­ლა­ში ას­ხა­მენ და დღვე­ბენ კა­რაქს. კა­რა­ ქის­გან დარ­ჩე­ნილ დოს შე­ათ­ბო­ბენ 40-50 გრა­დუ­სამ­დე და მი­ ღე­ბულ ხა­ჭოს შრა­ტი­ან­ ად ათავ­სე­ბენ დოლ­ბან­დშ­ ი. შემ­დეგ 12-15 სა­ა­თით ჰკი­დე­ბენ და­საწ­რე­ტად. მე­ო­რე წე­სის მი­ხედ­ვით, ხა­ჭო პირ­და­პირ რძის­გან მზად­დე­ბა და ამა­ვე მე­თო­დით იწ­რი­ტე­ბა, იგი უფ­რო მა­ღა­ლი ხა­რის­ხის პრო­დუქ­ტად ით­ვ­ლე­ბა. ამ პრო­ცე­დუ­რის შემ­დეგ ხა­ჭო მა­რილ­

თან ერ­თად კარ­გად იზი­ლე­ბა და ძო­ბა­ნე­ბით ღუმ­ლის­თავ­ზე იკი­დე­ბა, რომ გაშ­რეს. რო­ცა გახ­მე­ბა, ზოგ­ჯერ ბო­ლა­ვენ და შრა­ტით რეცხა­ვენ, ზოგ­ჯერ კი შე­უ­ბო­ლა­ვად ინა­ხა­ვენ. ხა­ჭოს გუნ­დებს აწყო­ბენ ქოთ­ნებ­ში, თავს ჰერ­მე­ტუ­ლად მო­უკ­რა­ვენ და 1-1,5 თვით ინა­ხა­ვენ. ამ დროს ხა­ჭოს ობის ფე­ნა უკეთ­ დე­ბა და დალ­ბო­ბას იწყებს. ამ პრო­დუქ­ტის­გან მომ­ზა­დე­ბულ კერ­ძებ­ში ყვე­ლა­ზე პო­პუ­ლა­რუ­ლი მა­ინც ხა­ჭო­-ერ­ბო­ა: ხა­ჭოს გა­ხე­ხა­ვენ და მდუ­ღა­რე ერ­ბო­ში მო­შუ­შა­ვენ, იჭ­მე­ბა პუ­რის ჩა­წო­ბით. ამ პრო­დუქტს უმა­დაც მი­ირ­თ­მე­ვენ, მას კე­ცე­უ­ლე­ ბი­სა და ხინ­კ­ლის გულ­სარ­თა­დაც იყე­ნე­ბენ, თუმ­ცა ეს დიდ ფუ­ფუ­ნე­ბად მი­იჩ­ნე­ვა, რად­გან დამ­ბალ­ხა­ჭო ძვირ­ფა­სი პრო­ დუქ­ტი­ა. დამ­ბალ­ხა­ჭო დღი­თიდღე უფ­რო პო­პუ­ლა­რუ­ლი ხდე­ბა სა­ქარ­ თ­ვე­ლო­ში. მას ხში­რად იყე­ნე­ბენ კერ­ძებ­ში თა­ნა­მედ­რო­ვე კუ­ ლი­ნა­რე­ბი და ცდი­ლო­ბენ, რომ ამ პრო­დუქ­ტით ახა­ლი ქა­რუ­ლი კერ­ძე­ბი შექ­მ­ნან. ზო­გა­დად, ეს ტენ­დენ­ცია ძა­ლი­ან მნიშ­ვ­ნე­ლო­ ვა­ნი­ა, რად­გან სწო­რედ ამ ფორ­მით არის შე­საძ­ლე­ბე­ლი ნამ­დ­ ვი­ლი ქარ­თუ­ლი გე­მოს შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა. დამ­ბალ­ხა­ჭოს წარ­მო­ე­ბის ტექ­ნო­ ლო­გი­ას 2014 წელს კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ ვიდ­რე­ო­ბის დაც­ვის ეროვ­ნულ­მა სა­ა­ გენ­ტომ არა­მა­ტე­ რი­ა­ლუ­რი ძეგ­ლის სტა­ტუ­სი მი­ა­ნი­ჭა. მა­ნამ­დე, 2011 წელს კი, „საქპატენტმა“ და­ა­რე­გის­ტ­რი­ რა დამ­ბალ­ხა­ჭოს ქარ­თუ­ლი (ფშავი და თი­ა­ნე­თი) ად­ გილ­წარ­მო­შო­ბის ად­გი­ლი. ნამ­დ­ვილ დამ­ბალ­ხა­ჭოს სწო­ რედ ფშავ­ში, ასე­ვე, პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში ან გომ­ბო­რის მი­და­ მო­ებ­ში მცხოვ­რე­ბი ფშავ­ლე­ბი აწარ­მო­ ე­ბენ.

მარ­თა ბე­ბოს დამ­ბალ­ხა­ჭო

დამ­ბალ­ხა­ჭო ქა­ლი­ლო

სა­ნა­თას სახ­ლი

ეს მცი­­რე სა­­წარ­­­მო, რო­­მე­­ლიც თი­­ა­­ნეთ­­­შია გახ­­­ს­­­ნი­­ლი, დამ­­­ბალ­­­ხა­­ჭოს მარ­­­თა მგე­­ლი­­ აშ­­­ვი­­ლის ტრა­­დი­­ცი­­უ­­ლი ტექ­­­ნო­­ლო­­გი­­ით ამ­­­ზა­­დებს. მარ­­­თა მგე­­ლი­­აშ­­­ვი­­ლი რა­­ზი­­ კაშ­­­ვი­­ლე­­ბი­­სა და და­­ვი­­თაშ­­­ვი­­ლე­­ბის შთა­­ მო­­მა­­ვა­­ლი ფშა­­ვე­­ლი ქა­­ლი­­ა. ამი­­ტომ ეს ნამ­­­დ­­­ვი­­ლი ფშა­­ვუ­­რი დამ­­­ბალ­­­ხა­­ჭო­­ა, რომ­­­ ლის ტრა­­დი­­ცი­­აც მის­­­მა შვი­­ლიშ­­­ვილ­­­მა ეკა დო­­ჯუ­­რიშ­­­ვილ­­­მა გა­­ა­­ცოცხ­­­ლა და ბე­­ბოს სა­­ხე­­ლი ყვე­­ლას გა­­აც­­­ნო.

ესეც დამ­­­ბალ­­­ხა­­ჭოს სა­­წარ­­­მო კო­­ო­­პე­­რა­­ ტი­­ვი­­ა, რო­­მე­­ლიც მა­­ღალ­­­მ­­­თი­­ა­­ნი ფშა­­ვის სო­­ფელ ქა­­ლი­­ლო­­ში გახ­­­ს­­­ნეს ად­­­გი­­ლობ­­­ რივ­­­მა ენ­­­თუ­­ზი­­ას­­­ტებ­­­მა.

ხა­­რის­­­ხი­­ა­­ნი და ავ­­­თენ­­­ტუ­­რი დამ­­­ბალ­­­ხა­­ ჭოს შე­­საკ­­­ვე­­თად ამ ფბ გვერ­­­დ­­­საც შე­­გიძ­­­ ლი­­ათ და­­უ­­კავ­­­შირ­­­დეთ.

მართა-ბებოს-დამბალხაჭო-MartaBebos-Dambalkhacho-283501975613830/

აქაც ყუ­­რადღე­­ბას აქ­­­ცე­­ვენ რძის მა­­ღალ ხა­­რისხს, ეკო­­ლო­­გი­­უ­­რად სუფ­­­თა ინ­­­გ­­­რე­­ დი­­ენ­­­ტებს, ზო­­გა­­დად და სუფ­­­თა სა­­მუ­­შაო გა­­რე­­მოს.

Dambalkhacho-Kalilo-დამბალხაჭოქალილო- 1997552083902155/ 39 VOYAGER 22/2021

მა­­თაც რამ­­­დე­­ნი­­მე წლის გა­­მოც­­­დი­­ლე­­ბა, ძვე­­ლი და გა­­მოც­­­დი­­ლი რე­­ცეპ­­­ტუ­­რა და ამ საქ­­­მეს­­­თან ოჯა­­ხუ­­რი მო­­გო­­ნე­­ბე­­ბი აკავ­­­ში­­ რებთ.

სანათას-სახლი-Sanatas-houseLTD-1555808617985538/

ფშავხევსურეთი

შევხვდებით გოროზ მთებში 40 VOYAGER 22/2021

ნ უცა ცქიმ ა ნ ა ურ ი მწერალი გიდი

ხევ­სუ­რე­თის ხსე­ნე­ბა­ზე პირ­ვე­ლი, რაც თავ­ში მოგ­ვ­დის, სიმ­ღე­ რაა შა­ტი­ლის ასულ­ზე, რომ­ლის ლერ­წა­მი­ვით ტან­სა და ჯაჭ­ ვი­ვით დაყ­რილ ნაწ­ნა­ვებს თუ­ში მეცხ­ვა­რე და­უტყ­ვე­ვე­ბი­ა. ხევ­ სუ­რე­ბის ხა­სი­ათ­ზე თვალ­წინ ამ სიმ­ღე­რის გმი­რი, და­ქარ­გულ ტა­ლა­ვარ­ში გა­მოწყო­ბი­ლი პირ­ქუ­ში ვა­ჟი დაგ­ვიდ­გე­ბა ხოლ­მე აწე­უ­ლი წარ­ბი­თა და ჩაბღუ­ჯუ­ლი ხმლით. ხევ­სუ­რე­თის მთე­ბის და­ნახ­ვი­სას კი გვახ­სენ­დე­ბა, რო­გო­რია ხევ­სუ­რი ქა­ლის სა­დი­ა­ ცო კა­ბა, აქა­უ­რი ბუ­ნე­ბა­სა­ვით ხას­ხა­სა და ფე­რა­დი. მოგ­ზა­უ­რო­ბის­თ­ვის რე­კო­მენ­დე­ბუ­ლი პე­რი­ო­დი მა­ი­სის ბო­ლო­დან ოქ­ტომ­ბ­რის ბო­ლომ­დეა ანუ დათ­ვიჯ­ვ­რის უღელ­ტე­ხი­ლის გახ­ს­ნი­დან და­კეტ­ვამ­დე. გზის გახ­ს­ნის კონ­კ­რე­ტუ­ლი თა­რი­ღი არ არ­სე­ბობს. ეს ნა­ლექ­სა და საგ­ზაო ტექ­ნი­კის მუ­შა­ო­ბა­ზეა და­მო­კი­დე­ბუ­ლი. ზამ­თ­ რის­პი­რი­დან გა­ზაფხუ­ლამ­დე გზა თოვ­ლი­თაა და­ფა­რუ­ ლი და თოვ­ლის სა­ფა­რი აქ ზოგ­ჯერ 3-4 მეტრს აღ­წევს. თბი­ლი­სი­დან შა­ტი­ლამ­დე მან­ძი­ლი 150 კი­ლო­მეტ­რი­ა. გზის სა­ფა­რი­სა და რე­ლი­ე­ფის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, ესაა და­ახ­ლო­ე­ბით 5-საათიანი გზა.

41 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი გზა ხევ­სუ­რე­თის­კენ ჟინ­ვა­ლის წყალ­სა­ცა­ვის გვერ­დის ავ­ლით იწყე­ბა. სა­მან­ქა­ნე გზა ფშა­ვის არაგ­ვის ვიწ­რო ხე­ო­ბას მი­უყ­ვე­ბა. მდი­ნა­რე აქ ჯო­მარ­დო­ბის­თ­ვის მო­სა­ხერ­ხე­ბელ და კომ­ფორ­ტულ გა­რე­მოს ქმნის. მა­ლე გზა ორ­წყალ­თან მიგ­ვიყ­ვანს. ეს მი­და­მო­ე­ ბი პი­რა­ქე­თა ხევ­სუ­რე­თის კა­რიბ­ჭეს წარ­მო­ად­გენს. ამ ად­გი­ლას ხევ­სუ­რე­თის არაგ­ვი უკა­ნა ფშა­ვის არაგვს უერ­თდ ­ ე­ბა და ქვე­მომ­ დი­ნა­რე­ბა­ში ფშა­ვის არაგვს ქმნის. თუ­კი ქარ­თულ ეპოსს გა­ვიხ­სე­ ნებთ, ეს ის ად­გი­ლე­ბი­ა, სა­დაც გმი­რი კო­პა­ლა დე­ვებს ებ­რძ­ ო­და და თუ გა­რე­მოს და­ვაკ­ვირ­დე­ბით, ამ ბრძო­ლის ნაკ­ვა­ლევს ხე­ო­ბას დღე­საც შე­ამ­ჩ­ნევთ. მდი­ნა­რის კა­ლა­პოტ­ში რამ­დე­ნი­მე უზარ­მა­ზა­ რი ზო­მის ლოდს და­ი­ნა­ხავთ. ან­დ­რე­ზე­ბის მი­ხედ­ვით, ეს სწო­რედ ის ლო­დე­ბი­ა, კო­პა­ლა და დე­ვე­ბი ერ­თმ­ ა­ნეთს რომ ებ­რძ­ ოდ­ნენ. „ამბავ რომ დაძ­ველ­დე­ბის, ან­დ­რეზ იქ­ნე­ბის“, ამ­ბო­ბენ ხევ­სუ­ რეთ­ში ანუ, წარ­სულ­ში მომ­ხ­და­რი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ინ­ფორ­მა­ ცი­ის შემ­ცვ­ ე­ლი ამ­ბა­ვი გარ­კ­ვე­უ­ლი დრო­ის შემ­დეგ ან­დ­რე­ზად, ზღაპ­რად, ლე­გენ­დად იქ­ცე­ვა და ხდე­ბა მოვ­ლე­ნის ან პი­როვ­ნე­ ბის არ­ქე­ტი­პი. ფშავ­სა და ხევ­სუ­რეთ­ში უამ­რავ ან­დრ ­ ეზს მო­ის­მენთ გმირ კო­პა­ ლა­სა და იახ­სარ­ზე, რომ­ლე­ბიც დე­დის ძმის­შვ­ ი­ლი და მა­მი­დაშ­ ვი­ლი ყო­ფი­ლან, ანუ და-­ძ­მის შვი­ლე­ბი. ორი­ვე­ნი ეომე­ბოდ­ნენ დე­ვებს, რო­მელ­თაც მთე­ლი ორ­წყა­ლი და ფშა­ვის ხე­ვი სჭე­რი­ათ და ხალ­ხი „უხელთავ“ ანუ გა­უ­გი­ჟე­ბი­ათ. კო­პა­ლას სა­ლო­ცა­ვი ერ­თ­-ერ­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი საკ­რა­ლუ­რი ად­გი­ლია ფშავ­ში, სა­დაც კო­პა­ლო­ბის დღე­სას­წა­ულ­ზე არამ­ხო­ლოდ ფშავ­ლე­ბი, არა­მედ ხევ­სუ­რე­ბიც იყ­რი­ან თავს. ორ­წყ­ლი­დან ათი­ოდ ­ ე კი­ლო­მეტ­რშ­ ი რე­გი­ო­ნის ად­მი­ნის­ტრ ­ ა­ცი­უ­ ლი ცენ­ტ­რია – ბა­რი­სა­ხო.

შა­ტი­ლის თე­მი მო­ი­ცავს შემ­დეგ 9 სო­ფელს: შა­ტი­ლი, ან­და­ქი, არ­დო­ტი, არ­ჭი­ლო, გი­ორ­გიწ­მინ­და, კის­ტა­ნი, მუ­ცო, ხა­ხა­ბო, ხო­ნის­ჭა­ლა. ბა­რი­სა­ხოს თე­მი 34 სო­ ფელს: ბა­რი­სა­ხო, აკუ­შო, კორ­შა, გუ­და­ნი, ბი­სო, ღუ­ლი, ჩხუ­ბა, ჭი­ე, ბლო, არ­ხო­ტი, ამ­ღა, ატა­ბე, აყ­ნე­ლი, აჭე, ახი­ე­ლი, ბა­ცა­ლი­გო, ბუ­ჩუ­კურ­თა, გვე­ლე­თი, დათ­ვი­სი, ზე­ის­ტე­ჩო, კარ­წა­ულ­თა, მაღ­რა­ა­ნი, მოწ­მა­ო, როშ­კა, უკა­ნა­ხო, ქო­ბუ­ლო, ღე­ლის­ვა­კე, ჩირ­დი­ლი, ძე­ძე­ურ­თა, ჭა­ლი­სო­ფე­ლი, ჭიმ­ღა, ჭორ­მე­შა­ვი, წინ­ხა­დუ, ხახ­მა­ტი.

სერ­გი მა­კა­ლა­თი­ა, ქარ­თ­ვე­ლი ეთ­ნოგ­რა­ფი და მკვლე­ვა­რი, თა­ ვის წიგ­ნ­ში, „ხევსურეთი“, წერს: „ხევსურები მხო­ლოდ პი­რა­ქე­ თა ნა­წილს უწო­დე­ბენ ხევ­სუ­რეთს, პი­რი­ქი­თე­ლე­ბი კი შა­ტი­ლი­ ო­ნე­ბად და არ­ხო­ტი­ო­ნე­ბად (არხვატიონი) იწო­დე­ბი­ან“. ბა­რი­სა­ხო­შია მთა­ვა­რი სა­საზღ­ვ­რო პუნ­ქ­ტი და ამ­ბუ­ლა­ტო­რი­ა. აქ­ვეა სკო­ლაც. მთელს ხევ­სუ­რეთ­ში სულ სა­მი სკო­ლა­ა: ბა­რი­ სა­ხო­სი, მა­ღა­როს­კა­რის და შა­ტი­ლის. და­ნარ­ჩენ სოფ­ლებ­ში ჯერ კი­დევ შე­მორ­ჩე­ნილ ბავ­შ­ვებს სას­კო­ლო გა­ნათ­ლე­ბა­ზე ხე­ ლი არ მი­უწ­ვ­დე­ბათ. ამის გა­მო მთი­დან აყ­რა და ბარ­ში ჩა­მო­ სახ­ლე­ბა უწევთ. გა­ზაფხუ­ლი­დან შე­მოდ­გო­მამ­დე, ვიდ­რე დათ­ვიჯ­ვა­რი არ და­ი­კე­ ტე­ბა, თბი­ლი­სი­დან კვი­რა­ში ორ­ჯერ ავ­ტო­ბუ­სი მოძ­რა­ობს. კარ­გი იქ­ნე­ბა, თუ სო­ფელ კორ­შა­ში შე­ის­ვე­ნებთ. კორ­შა ბო­ლო და­სახ­ლე­ბუ­ლი პუნ­ქ­ტია შა­ტი­ლამ­დე, სა­დაც მა­ღა­ზი­ა­ა, ამი­ტომ წყლი­სა და გზად წა­სა­ღე­ბი სა­სუს­ნა­ვის მა­რა­გის შევ­სე­ბის ბო­ლო შან­სი აქ არის. შა­ტი­ლამ­დე კი­დევ 45 კი­ლო­მეტ­რია გა­სავ­ლე­ლი. კორ­შა­ში ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მუ­ზე­უ­მი­ცა­ა, სა­დაც და­ცუ­

კავ­კა­სი­ონ­ ის ქე­დი ხევ­სუ­რეთს ორ ნა­წი­ლად ყოფს: ჩრდი­ლო­-აღ­მო­სავ­ლე­თის მხა­რედ ანუ პი­რი­ქი­თა ხევ­სუ­რე­თად და სამ­ხ­ რეთ­-­და­სავ­ლე­თის მხა­რედ ანუ პი­რა­ქე­თა ხევ­სუ­რე­თად. პი­რი­ქი­ თა ხევ­სუ­რე­თი – ესაა მიღ­მა­ხე­ვის, შა­ტი­ლი­სა და არ­ხო­ტის ხე­ო­ ბე­ბი, პი­რა­ქე­თა, ანუ ბუ­დე ხევ­სუ­რე­თი კი არაგ­ვის ხე­ო­ბას ჰქვი­ა. ხევ­სუ­რე­თის მთე­ლი ტე­რი­ტო­რია შე­დის მცხე­თა-­მ­თი­ა­ნე­თის მხა­რის დუ­შე­თის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტეტ­ში. თა­ნა­მედ­რო­ვე ად­მი­ნის­ ტ­რა­ცი­ულ ­ ი და­ყო­ფით ის მო­ი­ცავს ორ თემს – ხევ­სუ­რე­თი­სას (ცენტრი ბა­რი­სა­ხო) და შა­ტი­ლი­სას (ცენტრი შა­ტი­ლი).

ლია ხევ­სუ­რუ­ლი ყო­ფის ამ­სახ­ვე­ლი მე-18-19 სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ეთ­ ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მა­სა­ლა: ქა­ლი­სა და მა­მა­კა­ცის ხევ­სუ­რუ­ლი სა­ მო­სი, სა­მე­ურ­ნეო და საბ­რ­ძო­ლო იარა­ღი, ავე­ჯი, სპი­ლენ­ძის ჭურ­ჭე­ლი, ასე­ვე- ფო­ტო­მა­სა­ლა. აქ­ვეა გა­მო­ფე­ნი­ლი მუ­ზე­უ­მის დამ­ფუძ­ნებ­ლის, შო­თა არა­ბუ­ლის ფერ­წე­რუ­ლი ნა­მუ­შევ­რე­ბი. ყვე­ლა­ზე შთამ­ბეჭ­და­ვი მა­ინც ხევ­სუ­რი დას­ტაქ­რე­ბის იარა­ღე­ ბი­ა. აქ­ვე ნა­ხავთ ხევ­სუ­რი ჯა­დო­სა­ნი დას­ტაქ­რის, მგე­ლი­კა ლი­ ქო­კე­ლის ფო­ტოს, რო­მე­ლიც 1870-1930 წლებ­ში მკურ­ნა­ლობ­და ადა­მი­ა­ნებს.

ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მუ­ზე­უ­მი კორ­შა­ში

42 VOYAGER 22/2021

სასტუმრო „კორშა გესტჰაუზი“ იგი­ვე ოჯა­ხი იქ­ვე, იმა­ვე ეზო­ში, სას­ტუმ­რო­საც უძღ­ვე­ბა. აქვთ რვა კე­თილ­მოწყო­ბი­ლი ოთა­ხი – სხვა­დას­ხ­ვა რა­ო­დე­ნო­ბის სტუმ­რე­ბის მი­სა­ღე­ბად. ცი­ვი და ცხე­ლი წყლით გა­მარ­თუ­ლი სვე­ლი წერ­ტი­ლე­ბი ორი­ვე სარ­თულ­ზე. ნა­ტუ­რა­ლუ­რი და ეკო­ ლო­გი­უ­რად სუფ­თა ად­გი­ლებ­ში მოყ­ვა­ნი­ლი პრო­დუქ­ტით შედ­ გე­ნი­ლი სა­ო­ჯა­ხო მე­ნიუ და გე­მოვ­ნე­ბით მოწყო­ბი­ლი სას­ტუმ­რო ოთა­ხი ბუხ­რით, რო­მე­ლიც გარ­კ­ვე­ულ­წი­ლად, ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი ნივ­თე­ბის სა­გა­მო­ფე­ნო სივ­რ­ცეს ჰგავს.

Korsha.Guesthouse/

ხელოვნების ცენტრი „არაბული არტჰაუსი“ სოფელი კორშა, ხევსურეთი

„არაბული არ­ტ­ჰა­უს­ ი“ კულ­ტუ­რის ცენ­ტ­რი­ა, ამი­ტომ მას­პინ­ძ­ლე­ ბი, მა­რი­ნე და შო­თა არა­ბუ­ლე­ბი იკ­ვ­ლე­ვენ ად­გი­ლობ­რივ ეთ­ ნო, არა­მა­ტე­რი­ა­ლურ კულ­ტუ­რულ მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბას და ინა­ხა­ვენ მას, აც­ნო­ბენ სტუმ­რებს. „არაბული არ­ტ­ჰა­უს­ში“ სა­ხე­ლოს­ნო­ებ­ ი­ცაა – ხე­ზე კვე­თის და ქარ­გ­ვის მას­ტერ­კ­ლა­სე­ბი, დიდ, სპი­ლენ­ძის ქვაბ­ში ხინ­კლ ­ ის ხარ­შ­ვის გაკ­ვე­თი­ლი. გა­რე­მოც ძა­ლი­ან დახ­ვე­წი­ლად, სა­ინ­ტე­ რე­სოდ და ორი­გი­ნა­ლუ­რა­დაა მოწყო­ბი­ლი, გა­მო­ფე­ნი­ლია ხე­ ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შე­ბი, ნა­ხა­ტე­ბი და ძვე­ლი სა­ყო­ფაცხოვ­რე­ბო ნივ­თე­ბი, მაქ­სი­მა­ლუ­რად არის გა­ცოცხ­ლე­ბუ­ლი გა­რე­მო, რო­მე­ ­ ად იქ­ნე­ბო­და. ლიც აქა­ურ სოფ­ლებ­ში ის­ტო­რი­ულ ძა­ლი­ან შე­მეც­ნე­ბი­თია მა­თი ფე­ის­ბუ­კის გვერ­დიც კი და ამით იმის წარ­მოდ­გე­ნაც ად­ვი­ლად შე­იძ­ლე­ბა, რამ­დენ რა­მეს გა­ვი­ გებთ ხევ­სუ­რეთ­ზე და მა­ღა­ლი მთის კულ­ტუ­რა­ზე, რო­ცა უშუ­ა­ ლოდ არა­ბუ­ლებ­თან ჩა­ვალთ.

ArabuliArtHouse

„დახკა“

შატილი, ხევსურეთი

ეს სტან­დარ­ტუ­ლი, თა­ნა­მედ­რო­ვე არ­ქი­ტექ­ტუ­რით ნა­შე­ნი მთის სახ­ლი­ა, სა­დაც კომ­ფორ­ტუ­ლი და სუფ­თა ოთა­ხე­ბი აქვთ. დი­ლა­ ო­ბით სტუმ­რებს დე­კას ჩა­ის და ად­გი­ლობ­რივ ჯან­საღ სა­უზ­მეს სთა­ვა­ზო­ბენ. ამ­ზა­დე­ბენ ხინ­კალ­საც.

Shatili-Guesthouse-Dahca შატილის-საოჯახო-სასტუმროდახკა-113987760379127/

43 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი „97 წლის მო­ხუ­ცი იყო, მაგ­რამ ჯერ კი­დევ ჯა­ნი­თა და ღო­ნით სავ­სე. ჭრი­ლო­ბის შეხ­ვე­ვი­სას იგი მუ­შა­ობ­და, რო­გორც კარ­ გად ნაწ­ვარ­თი ხე­ლო­ვა­ნი. ჩემს გა­ო­ცე­ბას საზღ­ვა­რი არ ჰქონ­ და, რო­ცა გა­ვი­გე, რომ მის­თვ­ ის ნაც­ნო­ბი იყო ყო­ვე­ლი ნა­კე­ცი ტვი­ნი­სა. სა­ით­გან? ვე­კითხე­ბო­დი ჩემ თავს. ჩე­მი რწმე­ნა, რომ ხევ­სუ­რე­ბი და­ნაშ­თია რო­მე­ლი­ღაც კულ­ტუ­რო­სა­ნი ხალ­ხი­სა, აქ ნათ­ლივ მტკიც­დე­ბო­და. სხვა ახ­ს­ნა შე­უძ­ლე­ბე­ლი იყო. თვალს ვერ ვა­ცი­ლებ­დი ამ ჯა­დო­სანს, რო­მე­ლიც იდ­გა ჩემ წინ, ვი­თარ ლან­დი პრე­ის­ტო­რი­უ­ლი ხა­ნი­დან. მას ჰქონ­და ცოდ­ნა, რო­მე­ლიც სა­უ­კუ­ნე­ებს ვერ წა­ე­შა­ლათ“, – წერს გრი­გოლ რო­ბა­ქი­ძე თა­ვის მის­ტი­კურ რო­მან­ში „ენგადი“.

არე­ში ტყვი­ით დაჭ­რი­ლი ბევ­რი გა­ნუ­კურ­ნავს, ახ­ლა ამ მო­ხუ­ცი ექი­მის ქი­რურ­გი­ულ იარა­ღებს აღარ იკითხავ? ღმერ­თ­მა­ნი, რო­ ცა მი­სი უბ­რა­ლო ჩა­ქუ­ჩე­ბი, მა­ხა­თე­ბი, და­ნე­ბი ვნა­ხე, მე­წა­ღედ უფ­რო ვი­წა­მე, ვი­ნემ ექი­მად. მგე­ლი­კას თურ­მე არა­სო­დეს უს­ წავ­ლი­ა. სა­ხელ­გან­თ­ქ­მულ მა­მა­მისს ეხ­მა­რე­ბო­და ექი­მო­ბა­ში და შემ­დეგ თვი­თო­ნაც ექი­მო­ბა ირ­ჩი­ა“. კორ­შა­დან გზა ჯერ ვიწ­რო ხე­ო­ბას, მე­რე კი ნელ­-­ნე­ლა აღ­მართს შე­უყ­ვე­ბა, გა­რე­მოც თით­ქოს უფ­რო პირ­ქუ­ში და უკაც­რი­ე­ლი ხდე­ბა. აღარ ჩანს სოფ­ლე­ბი. მხო­ლოდ ნა­მო­სახ­ლა­რე­ბი და ალაგ­-ა­ლაგ ეული ხე­ე­ბი, რო­მელ­თა ჩრდილს რამ­დე­ნი­მე ძრო­ ხა შეჰ­ფა­რე­ბია და ზან­ტად იცოხ­ნის. სა­ნამ გზას დათ­ვის­ჯ­ვ­რის უღელ­ტე­ხი­ლის­კენ გა­ვაგ­რ­ძე­ლებთ, აუცი­ლებ­ლად უნ­და ვახ­სე­ნოთ ხევ­სუ­რე­თის ყვე­ლა­ზე პო­პუ­ლა­ რუ­ლი ტბე­ბი: აბუ­დე­ლა­უ­რის მწვა­ნე, ლურ­ჯი და თეთ­რი, რო­ მელ­თაც მო­ლაშ­ქ­რე­ე­ბი უბ­რა­ლოდ აბუ­დე­ლა­უ­რე­ბად მო­იხ­სე­ნე­ ბენ. თუმ­ცა, არც სო­ფე­ლი როშ­კაა უბ­რა­ლოდ სო­ფე­ლი და არც ტბე­ბი – მხო­ლოდ ტბე­ბი. მაგ­რამ მივ­ყ­ვეთ თან­მიმ­დევ­რუ­ლად.

თურ­მე მგე­ლი­კა ფო­ლა­დი­სა და ძვლის­გან სა­კუ­თა­რი ხე­ლით ამ­ზა­დებ­და სა­ოპ­ ე­რა­ციო იარა­ღებს და იმით მუ­შა­ობ­და. რო­ცა კორ­შის მუ­ზე­უმ­ში პირ­ვე­ლად მოვ­ხ­ვ­დი და გა­ო­ცე­ბის­გან პირ­და­ ღე­ბულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბას შო­თა ძი­ამ ეს იარა­ღე­ბი გვიჩ­ვე­ნა, და­ ა­ყო­ლა, ასე ამ­ბო­ბენ, თა­ვის ტვი­ნის ტრე­პა­ნა­ცი­ას ანეს­თე­ზი­ის გა­რე­შე აკე­თებ­და, 3-4 სა­ათ­ში ამ­თავ­რებ­და და ნა­ო­პე­რა­ცი­ებ­ ი მხე­და­რი ცხენ­დაცხენ ბრუნ­დე­ბო­და ში­ნო. და­უ­ჯე­რე­ბე­ლი­ა, არა?! ამის შე­სა­ხებ ჩა­ნა­წე­რე­ბი ქარ­თუ­ლი მე­დი­ცი­ნის ის­ტო­რი­ის სა­ ხელ­მ­წი­ფო მუ­ზე­უმ­ში­ცაა და­ცუ­ლი. მის შე­სა­ხებ წერს პო­ლო­ნე­ ლი მწე­რა­ლი ჰე­ლე­ნა ბო­ბინ­ს­კა:

© SHERMAZANA

„მას ოპე­რა­ცია გა­უკ­ ე­თე­ბია მკერ­დის არე­ში ძვლის ტუ­ბერ­კუ­ ლო­ზით და­ა­ვა­დე­ბუ­ლი ქა­ლის­თვ­ ის, 7 ნეკ­ნი ამო­უჭ­რია და ის ­ ე­ლი­ა, აგ­რეთ­ვე მუც­ლი­სა და გულ­მ­კერ­დის სრუ­ლი­ად ჯან­მ­რთ

არ­მი­სუ­ლი სო­ფელ გუ­დან­თან, ხელ­მარ­ცხ­ნივ პა­ტა­რა ასახ­ვევს და­ი­ნა­ხავთ. იქ­ვე დგას მა­ნიშ­ნე­ბე­ლიც, რო­მე­ლიც იუწყე­ბა, რომ გზის ბო­ლოს სო­ფე­ლი როშ­კა­ა. სა­ნამ როშ­კა­ში წას­ვ­ლას და­ გეგ­მავთ, გირ­ჩევთ, კარ­გად გა­არ­კ­ვი­ოთ გზის სა­ფა­რის მდგო­მა­ რე­ო­ბა. ხში­რად, სე­ზო­ნის და­საწყის­ში, ზოგ­ჯერ შუა ზაფხულ­შიც, უხ­ვი ნა­ლე­ქის გა­მო გზა ფუჭ­დე­ბა და მხო­ლოდ მა­ღა­ლი გა­მავ­ ლო­ბის მან­ქა­ნა ადის სოფ­ლამ­დე. კარგ შემ­თხ­ვე­ვა­ში კი სა­მარ­შ­ რუ­ტო მან­ქა­ნე­ბი ანუ ხალ­ხუ­რად „მარშუტკებიც“ ახერ­ხე­ბენ. თუ­კი დროც გაქვთ და ჯა­ნიც გერ­ჩით, გირ­ჩევთ, თა­ვი აარი­დოთ სა­მან­ ქა­ნე მო­ნაკ­ვეთს და პა­ტა­რა, თით­ქ­მის უც­ნო­ბი ხუთ­კი­ლო­მეტ­რი­ა­ ნი ბი­ლი­კით ისარ­გებ­ლოთ, რო­მე­ლიც სო­ფელ­ში მი­გიყ­ვანთ. ბი­ ლი­კი იქ­ვე, გზის ასახ­ვე­ვის სი­ახ­ლო­ვეს მდე­ბა­რე ხიდ­თან იწყე­ბა და ნელ­-­ნე­ლა მი­უყ­ვე­ბა აღ­მართს. მარ­შ­რუ­ტი მარ­კი­რე­ბუ­ლი­ა. თავ­და­პირ­ვე­ლად ფოთ­ლო­ვან ტყე­ში მი­დის, შემ­დეგ კი ნელ­-­ნე­ ლა გა­ი­ვა­კებს და კარგ ამინ­დ­ში თვალ­წარ­მ­ტა­ცი ხე­დი იშ­ლე­ბა ხელ­მარ­ცხ­ნივ, ჩრდი­ლო-­და­სავ­ლე­თით მდე­ბა­რე ჭა­უ­ხის მა­სივ­ზე.

გუროს ნაწვეთარი

44 VOYAGER 22/2021

აქ ასე ამ­ბო­ბენ, ჭა­უ­ხი ხევ­სუ­რი კა­ცი­ვით ხა­სი­ა­თე­ბი­სა­ა­ო, თუ მი­ გი­ღო და შე­ნი­ა­ნად გი­გუ­ლა, ისეთ ამ­ბებს მო­გიყ­ვე­ბა და ისეთ სა­ი­დუმ­ლო­ებს გაჩ­ვე­ნებს, ჯერ რომ არ გი­ნა­ხავთ და არ გა­გი­ გო­ნი­ათ. თუ­კი პირ­ველ­ყო­ფილ ვე­ლურ ბუ­ნე­ბას, ხელ­შე­უ­ხე­ბელ სი­ლა­მა­ზეს ეძებთ, ჭა­უხს უნ­და მი­ა­კითხოთ და რო­გორც წყალ­ ში, თვალ­და­ხუ­ჭუ­ლი, თა­ვით ისე გა­და­ეშ­ვათ ფე­რად თავ­გა­და­ სა­ვალ­ში. როშ­კა უბ­რა­ლო მოგ­ზა­უ­რის­თ­ვის რო­მან­ტი­კა­ა, თუმ­ცა იქ მცხოვ­ რე­ბი ადა­მი­ა­ნე­ბი სხვა რე­ა­ლო­ბის წი­ნა­შე დგა­ნან, გან­სა­კუთ­რე­ ბით – ზამ­თარ­ში, რო­ცა სო­ფე­ლი მო­სახ­ლე­ო­ბის­გან იც­ლე­ბა და მხო­ლოდ მო­ზამ­თ­რე­ე­ბი რჩე­ბი­ან. აქ არც სკო­ლა­ა, აღარც ამ­ბუ­ ლა­ტო­რი­ა. სას­წ­რა­ფო სოფ­ლამ­დე ვერ ამო­აღ­წევს იმ მარ­ტი­ვი მი­ზე­ზით, რომ აქ მო­მა­ვა­ლი გზა თით­ქ­მის ექ­ვ­სი თვით იკე­ტე­ბა დიდ­თოვ­ლო­ბის გა­მო. 2017 წელს ოთხი კომ­ლი იყო მუდ­მივ­ მო­სახ­ლე. წელს მხო­ლოდ – ერ­თი. რო­ცა ჭა­უხს პირ­ვე­ლად ჩა­ მო­ა­თოვს, ბარ­ში და­საშ­ვე­ბად ემ­ზა­დე­ბი­ან. ნე­ლა იკ­რი­ფე­ბი­ან, ზო­ზი­ნით. ფეხს ით­რე­ვენ. თით­ქოს, ელო­დე­ბი­ან, რომ რა­ღაც ისე­თი მოხ­დე­ბა, რის გა­მოც გა­მო­სა­ზამ­თ­რებ­ლად ბა­რი­სა­ხო­ში ­ ევთ. ახალ­გაზ­რ­დე­ბი უკე­თე­სი ცხოვ­რე­ბის, ჩას­ვ­ლა აღარ მო­უწ პი­რო­ბე­ბის და გა­ნათ­ლე­ბის მი­სა­ღე­ბად ტო­ვე­ბენ სო­ფელს. მე­რე მშობ­ლე­ბიც მიჰ­ყავთ. რთუ­ლია სო­ფელ­ში ელე­მენ­ტა­რუ­ლი პი­ რო­ბე­ბის გა­რე­შე ცხოვ­რე­ბა, რო­ცა ხე­დავ, რომ სხვა­გან პროგ­ რე­სია და ტექ­ნო­ლო­გი­ე­ბი უკეთ და კომ­ფორ­ტუ­ლად ცხოვ­რე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას გაძ­ლევს. ამა­სო­ბა­ში, ბევ­რი სახ­ლის კარს სა­მუ­და­ მოდ კე­ტავს. ზღვის დო­ნი­დან 2000 მეტ­რ­ზე მდე­ბა­რე სო­ფელ­ში ელექ­ტ­რო­ე­ ნერ­გი­ის პრობ­ლე­მა­ა­ცა­ა. შე­სა­ბა­მი­სად, არც ინ­ტერ­ნე­ტი­ა, მხო­ ლოდ ტე­ლე­ფო­ნის ინ­ტერ­ნე­ტი იჭერს ად­გილ­-ად­გილ. თუმ­ცა, თუ ზაფხუ­ლის როშ­კა­ში გა­ტა­რე­ბას გა­დაწყ­ვეტთ, ინ­ტერ­ნე­ტი არა­ ფერ­ში გჭირ­დე­ბათ. მხო­ლოდ ფო­ტო­ე­ბის ასატ­ვირ­თად, ალ­ბათ. აბა, რა­ნა­ი­რად უნ­და გაძ­ლო ისე, რომ დი­დე­ბულ სი­ლა­მა­ზეს­თან ერ­თად დი­დე­ბუ­ლი გე­მო­ე­ბიც არ გა­უ­ზი­ა­რო სხვებს. ხევ­სუ­რუ­ლი სამ­ზა­რე­უ­ლო სა­და და მარ­ტი­ვი­ა, პომ­პე­ზუ­რო­ბის გა­რე­შე. ძი­რი­თა­დი ინ­გ­რე­დი­ენ­ტე­ბია ხორ­ბ­ლის ფქვი­ლი, კარ­ ტო­ფი­ლი, ყვე­ლი და რძის სხვა ნა­წარ­მი. კერ­ძე­ბის სა­ხე­ლებ­მა შე­იძ­ლე­ბა და­გაბ­ნი­ოთ. მა­გა­ლი­თად, წინ­და­წინ­ვე იცო­დეთ, რომ „კუსერბოს“ არა­ვი­თა­რი კავ­ში­რი არ აქვს კუს­თან. ხევ­სუ­რუ­ლად კუ­სი ყველს ნიშ­ნავს, ერ­ბო კი ერ­ბო­ა, ანუ „დათლილ ყველს მა­ უ­კი­დებ­დ­ნენ ერ­ბო­ზე“, ზოგ­ჯერ კი ნი­ორ­საც ჩა­აჭ­რი­ან, გან­სა­კუთ­ რე­ბით, ზამ­თარ­ში, რო­ცა რეს­პი­რა­ტო­რუ­ლი და­ა­ვა­დე­ბე­ბის პი­კია და ზე­დაც თი­თო ჭი­ქა არაყს და­ა­ყო­ლე­ბენ. ყვე­ლის მე­ო­რე სა­ხე­ლი პირ­ვე­ლად აქ, როშ­კა­ში გა­ვი­გე. მე და ჩე­მი მე­გო­ბა­რი ნა­ნა ჯუ­თა­დან გად­მო­ვე­დით უცხო­ე­ლე­ბის ჯგუფ­ თან ერ­თად და წვი­მის­გან დას­ვე­ლე­ბუ­ლე­ბი და აკან­კა­ლე­ბუ­ლე­ ბი მი­ვა­დე­ქით თი­ნა დე­ი­და­სა და შო­თა ძი­ას სას­ტუმ­როს. ბევ­რი წლის წინ, რო­ცა პირ­ვე­ლად გა­დავ­დი­ო­დი როშ­კი­დან ჭა­უხ­ზე, ამ სახ­ლი­დან და­ვიწყე მოგ­ზა­უ­რო­ბა. ჰო­და, აბუ­დე­ლა­უ­რე­ბიც, ჭა­უ­ ხიც და იახ­ს­რის ან­დ­რე­ზე­ბიც თი­ნა დე­ი­დის­გან შე­ვიყ­ვა­რე. გა­ყი­ნუ­ლე­ბი შევ­ც­ვივ­დით სახ­ლ­ში და დი­დი­ან­-­პა­ტა­რი­ა­ნად ღუ­ მელს მი­ვუს­ხე­დით. სა­ნამ მე და ჩე­მი მეწყ­ვი­ლე ნა­ნა სამ­ზა­რე­უ­ ლო­ში ვეხ­მა­რე­ბო­დით, თი­ნა დე­ი­დამ შე­შის ღუ­მელ­ში კარ­ტო­ ფი­ლი – „კარტოხა“ შე­ყა­რა. ვი­საც ღუ­მელ­ში ასე შებ­რა­წუ­ლი კარ­ტო­ფი­ლი აქვს გა­სინ­ჯუ­ლი, ზედ ბლო­მად ერ­ბო­მოს­ხ­მუ­ლი, ცხოვ­რე­ბის ბო­ლომ­დე არ და­ა­ვიწყ­დე­ბა ეს გე­მო. ხომ მარ­ტი­ ვი­ა, არა­და რო­გო­რი – გე­ნი­ა­ლუ­რი! თი­ნა დე­ი­დამ, შე­ცი­ე­ბულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბას გა­სა­ხუ­რებ­ლად თი­თო ჭი­ქა არა­ყი დაგ­ვის­ხა. თან ვი­ლო­ცე­ბო­დით, თან ცხელ­-­ცხელ კარ­ტო­ფილს ვა­წებ­დით ერ­ბო­ში და ხარ­ბად ვი­ტე­ნი­დით პირ­ში. ამ დროს მას­პინ­ძელ­მა უზარ­მა­ზა­რი თა­ვი ძრო­ხის ყვე­ლი გად­მო­ი­ღო, დი­დი ნაჭ­რე­ბი ჩა­მო­ა­თა­ლა და შე­მოგ­ვ­თა­ვა­ზა, სა­ტა­ნი მი­ა­ყო­ლეთ, სა­ტა­ნი­ო. სა­

ტა­ნი რა­ღა­ა­ო, ჩვენ ვკითხეთ. რა და ყველს ვე­ძა­ხით სა­ტანს, ანუ მი­სა­ტა­ნე­ბელ­სო. იმ­დენ­ჯერ გა­ვი­მე­ო­რეთ სა­ტა­ნი-­სა­ტა­ნი­ო, ჩვენს ბელ­გი­ელ სტუმ­რებს სა­ხე­ზე შეშ­ფო­თე­ბა და­ეტყოთ და თვა­ლი ჯერ ერ­თ­მა­ნე­თის­კენ გა­ა­პა­რეს და მე­რე ჩვენ გად­მოგ­ვ­ხე­დეს ეჭ­ ვის თვა­ლით. ვერ გა­ე­გოთ, რა­ტომ ვახ­სე­ნებ­დით სა­ტა­ნას, თან არ­ყით სადღეგ­რ­ძე­ლოს ვამ­ბობ­დით და ვხითხი­თებ­დით. სას­ტუმ­რო­ში სხვა მას­პინ­ძე­ლიც დაგ­ხ­ვ­დე­ბათ, პა­ტა­რა შა­ვი ცუ­გა „ობე­ლიქ­სი“, რო­მელ­საც ხუმ­რო­ბით „ობელისკს“ ვე­ძა­ხით. ყვე­ ლა­ზე მე­ტად ტუ­რის­ტე­ბის გა­მო­ჩე­ნა „ობელისკს“ უხა­რი­ა, რად­ გან სახ­ლის საქ­მე­ებ­ში გარ­თულ დი­ა­სახ­ლისს მას­თან ბურ­თის სა­თა­მა­შოდ არ სცა­ლი­ა. სხვა­თა შო­რის, პირ­ვე­ლად ვნა­ხე ძაღ­ ლი, რო­მე­ლიც წი­თელ ბულ­გა­რულ წი­წა­კა­სა და ძიძ­გი­ლა­ო­ბა­ზე გიჟ­დე­ბა.

ტუ­რის­ტე­ბი ვახ­სე­ნე და როშ­კა ნამ­დ­ვი­ლად ერ­თ-­ -ერ­თი ყვე­ლა­ზე აქ­ტი­უ­რი სა­ლაშ­ქ­რო ტუ­რის­ტუ­ ლი კვან­ძია სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში. აქა­უ­რი ბი­ლი­კე­ბი რო­გორც მსუ­ბუქ, ისე რთულ მარ­შ­რუ­ტებ­ზე გვე­პა­ ტი­ჟე­ბა. აქ ჩა­მოს­ვ­ლა თუნ­დაც მხო­ლოდ როშ­კის ლო­დე­ბის სა­ნა­ხა­ვად ღირს. ეს უბ­რა­ლო ლო­დე­ბი არ გე­გო­ნოთ. რო­გორც გე­ოგ­რა­ფი­ის პრო­ფე­სო­რი გი­ორ­გი დვა­ლაშ­ვი­ლი აღ­ნიშ­ნავს თა­ვის წიგ­ნ­ში „საქართველოს ბუ­ნე­ბის 100 სა­ოც­რე­ბა“, როშ­კის ლო­დე­ბი მო­ხე­ტი­ა­ლე ანუ მყინ­ვა­რულ ლო­დებს გა­ ნე­კუთ­ვ­ნე­ბა.

„როშკის ხე­ო­ბა­ში კარ­გად არის შე­მორ­ჩე­ნი­ლი ძვე­ლი გამ­ყინ­ვა­ რე­ბის მოქ­მე­დე­ბის კვა­ლი. გე­ო­ლო­გი­ურ წარ­სულ­ში მყინ­ვა­რის სიგ­რ­ძე 11კმ-ს აღე­მა­ტე­ბო­და. როშ­კის გავ­ლით ის სამ­ხ­რეთ­-აღ­ მო­სავ­ლე­თის­კენ მი­ე­მარ­თე­ბო­და და მდ. ხევ­სუ­რე­თის არაგ­ვის ხე­ო­ბას კე­ტავ­და. მყინ­ვა­რის ბო­ლო სო­ფელ ღე­ლის­ვა­კეს­თან მდე­ბა­რე­ობ­და, ზღვის დო­ნი­დან 1450მ. სი­მაღ­ლე­ზე (ამჟამად ეს ად­გი­ლი აღ­ზე­ვე­ბუ­ლია 1650მ-მდე). ჭა­უხ­ ე­ბი­დან აბუ­დე­ლა­უ­რის მყინ­ვა­რის მი­ერ როშ­კა­ში ჩა­მო­ტა­ნი­ლი ორი უზარ­მა­ზა­რი ლო­ დი, დღეს მსოფ­ლი­ოს უდი­დეს მო­ხე­ტი­ა­ლე ლო­დე­ბის რიცხვს მი­ე­კუთ­ვ­ნე­ბა. მა­თი ზო­მე­ბია 19X5X7 და 22X13X10. მათ­თან შე­და­ რე­ბით, ხევ­სუ­რე­ბის სახ­ლე­ბი სა­თა­მა­შო ხუ­ხუ­ლე­ბი­ვით გა­მო­ი­ ყუ­რე­ბა. ლო­დე­ბის გავ­რ­ცე­ლე­ბის ქვე­და ზღვა­რი, თით­ქ­მის, მდი­ ნა­რე ოხერ­ხე­ვის შე­სარ­თავს აღ­წევს. ყვე­ლა ეს ლო­დი ჩა­მო­ტა­ ნი­ლია ჭა­უ­ხის მა­სი­ვი­დან“, – აღ­ნიშ­ნავს გი­ორ­გი და­ვა­ლაშ­ვი­ლი. სოფ­ლის ცო­ტა ზე­მოთ, აბუ­დე­ლა­უ­რის ტბე­ბის­კენ მი­მა­ვალ გზა­ ზე კი­დევ ერ­თი, შე­და­რე­ბით მცი­რე ზო­მის გახ­ლე­ჩი­ლი ლო­დი გვხდე­ბა. მას იახ­ს­რის ლოდს ეძა­ხი­ან. იახ­სა­რი ძალ­-­ღო­ნით გა­მორ­ჩე­უ­ლი, დე­ვებ­თან და ქა­ჯებ­თან მებ­რ­ძო­ლი ღვთის­შ­ვი­ ლი­ა. ან­დ­რე­ზე­ბის მი­ხედ­ვით, იახ­სა­რი ადა­მი­ა­ნებ­სა და მო­რი­გე ღმერთს შო­რის შუ­ა­მა­ვა­ლი­ა. ლე­გენ­დის მი­ხედ­ვით, როშ­კის მახ­ლობ­ლად დე­ვე­ბი ცხოვ­რობ­დ­ნენ და იქ­ვე ჰქო­ნი­ათ გა­მარ­

45 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი

თუ­ლი სამ­ჭედ­ლო. ეს მი­თი­უ­რი, ბო­რო­ტი არ­სე­ბე­ბი ადა­მი­ან­ ებს თავს ეს­ხ­მოდ­ნენ და ბევრ უბე­დუ­რე­ბას მოს­წევ­დნ­ ენ ხოლ­მე. ერ­თხე­ლაც, თავ­გა­ბეზ­რე­ბულ ხევ­სუ­რებს ღვთის­თვ­ ის საკ­ლა­ვი შე­უ­წი­რავთ და დახ­მა­რე­ბა უთხო­ვი­ათ. ღმერ­თ­საც დე­და­მი­წა­ზე იახ­სა­რი მო­უვ­ლე­ნია – ღვთის­შ­ვი­ლი; საბ­რძ­ ო­ლო იარა­ღად კი მის­თ­ვის ლახ­ტი მი­უ­ცი­ა. იახ­სარს ამ ლახ­ტით და­უ­ხო­ცია დე­ვე­ბი. რო­გორც სო­ფელ­ში ჰყვე­ბი­ან, ერ­თი დე­ვი ლოდს უკან და­მა­ლუ­ ლა, თუმ­ცა, იახ­სარს ვერ გაჰ­ქც­ ე­ვი­ა. სწო­რედ იახ­ს­რის ლახ­ტის კვა­ლია ის ბზა­რი ამ უზარ­მა­ზარ ლოდ­ზე. ხევ­სუ­რუ­ლი მი­თო­სი მდი­და­რია ღვთი­უ­რი ძა­ლის მქო­ნე პერ­სო­ ნა­ჟე­ბით. მათ შო­რის ყვე­ლა­ზე მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ად­გი­ლი უზე­ნა­ეს ღმერთს, მო­რი­გეს, იგი­ვე არ­ს­თა გამ­რი­გეს უჭი­რავს, რო­მე­ლიც ქვეყ­ნი­ერ ­ ე­ბა­ზე წეს­რიგს ამ­ყა­რებს. კო­პა­ლა­სა და იახ­ს­რის გვერ­დით მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნი ად­გი­ლი უჭი­ რავს ბა­ა­დურს, იგი­ვე – ბერ ბუქ­ნაი ბა­ა­დურს. თა­ვი­სი თა­ნა­მებ­ რ­ძო­ლე­ბის და­რად, იგიც ღვთის­შ­ვი­ლი­ა. ხალ­ხუ­რი რწმე­ნა-­წარ­ მოდ­გე­ნე­ბის მი­ხედ­ვით, ბა­ა­დუ­რი წმ. გი­ორ­გი უნ­და იყოს. მი­სი სა­ ლო­ცა­ვი გუ­დან­ში წმ. გი­ორ­გის ხატ­მა ჩა­ან­ აც­ვლ ­ ა, თუმ­ცა, ძვე­ლად სა­კუ­თა­რი სა­ლო­ცა­ვი ჰქო­ნია სა­ნე-­ღე­ლეს მწვერ­ვალ­ზე. სწო­რედ აქ, გუ­და­ნის ზე­მოთ, სა­ნე­ო­ზე ჩა­მო­სუ­ლა ცი­დან ბა­ად ­ ურ. დევ­თა რის­ხ­ვას, რო­მე­ლიც შავ ზღვა­ში ქა­ჯებს და­უტყ­ვე­ვე­ბი­ათ, ხალ­ხ­ მა სიმ­ღე­რე­ბი მი­უძღ­ვნ­ ა: „საღმრთო ბე­რო ბა­ად ­ უ­რო, ად­გი­ლის თავ­-­ს­ვე­ტის ან­გე­ლო­ზო“ – აი, ერ­თ­-ერ­თი მათ­გა­ნი. ხევ­სუ­რულ პან­თე­ონ­ზე სა­უბ­ ა­რი შორს წაგ­ვიყ­ვანს. ამი­ტომ გა­ ვაგ­რ­ძე­ლოთ გზა აბუ­დე­ლა­უ­რის ფე­რა­დი ტბე­ბის­კენ. ტბე­ბი ნამ­ დ­ვი­ლად ფე­რა­დი და მო­მა­ჯა­დო­ებ­ ე­ლი­ა. ოღონდ, თუ გინ­დათ, ფო­ტო­ებ­ზე ნა­ნა­ხი, მომ­ნუს­ხ­ვე­ლი ტბე­ბი თქვენც იხი­ლოთ, უნ­და მო­ას­წრ ­ ოთ ივ­ლი­სის ბო­ლომ­დე. მე­რე ტბე­ბი შრე­ბა და მა­თი სი­ ლა­მა­ზის­გან აღა­რა­ფე­რი რჩე­ბა პა­ტა­რა, არ­ც­თუ შთამ­ბეჭ­და­ვი გუ­ბე­ე­ბის გარ­და.

მან­ძი­ლი სო­ფელ როშ­კი­დან მწვა­ნე ტბე­ბამ­დე 5კმ-ია. ბი­ლი­ კი მარ­ტი­ვი­ა, თუმ­ცა ხე­ო­ბა­ში ხში­რად იცის ნის­ლის მო­ვარ­დ­ ნა, ამინ­დიც უცებ შე­იძ­ლე­ბა შე­იც­ვა­ლოს და გაწ­ვიმ­დეს. თუ არ წვიმს, თა­კა­რა მზემ შე­იძ­ლე­ბა შე­გა­წუ­ხოთ, მოგ­თენ­თოთ და მო­ სა­ლოდ­ნე­ლი სი­ა­მოვ­ნე­ბა უსი­ა­მოვ­ნო გრძნო­ბით შე­გიც­ვა­ლოთ. ამი­ტომ კარ­გი იქ­ნე­ბა, თუ თა­და­რიგს და­ი­ჭერთ და ლაშ­ქ­რო­ბის­ თ­ვის სა­ჭი­რო ინ­ვენ­ტა­რით აღი­ჭურ­ვე­ბით. კომ­ფორ­ტუ­ლი ზურ­გჩ ­ ან­თა და ფეხ­საც­მე­ლი ნამ­ დ­ვი­ლად გა­გი­ი­ო­ლებთ სი­ა­რულს. ტბის მიმ­დე­ბა­რე ტე­რი­ტო­რია მო­რე­ნუ­ლი ღვა­რით და სხვა­დას­ხ­ვა ზო­მის ლო­დე­ბი­თაა და­ფა­რუ­ლი, ზო­გი­ერ­თი მათ­გა­ ნი მოძ­რა­ვია და არ­ც­თუ უსაფ­რ­თხო. ამი­ტომ ფეხ­ საც­მე­ლი შე­არ­ჩი­ეთ სპორ­ტუ­ლი, მა­ღალ­ყე­ლი­ა­ნი. უმ­ჯო­ბე­სი­ა, თუ ძი­რე­ბი სველ­ზე არ ის­რი­ა­ლებს. ასე­თი კი ვიბ­რა­მის (vibram) ძი­რე­ბი­ა. აუცი­ლებ­ლად ჩა­იგ­დეთ ჩან­თა­ში საწ­ვი­მა­რი. სა­სურ­ვე­ლია თან იქო­ნი­ოთ სა­ლაშ­ქ­რო ჯო­ხე­ბი. გა­მო­გად­გე­ბათ ხის ჯო­ხიც. არ და­გა­ვიწყ­დეთ მზის დამ­ცა­ვი კრე­მი, მზის ქუ­დი და სათ­ვა­ლე. წყლით სავ­სე ბოთ­ლი და წა­სა­ხემ­სე­ბე­ლი. კარ­გი იქ­ნე­ბა, თუ ენერ­გე­ტი­კულ სა­სუს­ნავს წა­ი­ღებთ: თხი­ლი, ჩი­რი, ქიშ­მი­ში. მო­ე­რი­დეთ გა­ზი­ან ტკბილ და ზედ­მე­ტად მა­რი­ლი­ ან ხემსს. ისი­ნი მეტ წყალს მო­გან­დო­მე­ბენ. გზად წყა­როც არის, თუმ­ცა სე­ზო­ნუ­რად შრე­ბა. თავ­ზე­ხე­ლა­ღე­ბუ­ლებს კი პირ­და­პირ ტბი­დან შე­უძ­ ლი­ათ წყლის და­ლე­ვა.

46 VOYAGER 22/2021

სწო­რედ აბუ­დე­ლა­უ­რის ტბე­ბია ის საკ­ვან­ძო ად­გი­ლი, სა­დაც სე­ ზონ­ზე, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი უქ­მე­ებ­ზე, უამ­რა­ვი ტუ­რის­ტი იყ­რის თავს. თბი­ლი­სი­დან და არამ­ხო­ლოდ, ამ სი­ლა­მა­ზის სა­ნა­ხა­ვად ხში­რად ეწყო­ბა ერ­თ­დღი­ან­ ი სა­ლაშ­ქ­რო ტუ­რე­ბი მო­ლაშ­ქ­რე­თა კლუ­ბე­ბის მი­ერ. ასეთ დროს აუცი­ლებ­ლად შე­ნიშ­ნავთ ლურ­ჯი ტბის სი­ახ­ლო­ვეს, ჭა­უ­ხის უღელ­ტე­ხი­ლის­კენ ჯი­უ­ტად მი­მა­ვალ ზურ­გ­ჩან­თი­ან ადა­ მი­ა­ნებს. ჭა­უ­ხი ხევ­სა და ხევ­სუ­რეთს ყოფს შუ­ა­ზე და კლდის მე­ ო­რე მხა­რეს მო­სახ­ვედ­რად, 3388 მ. სი­მაღ­ლე­ზე უნ­და ახ­ვი­დეთ, სა­ი­და­ნაც ბი­ლი­კი მე­ო­რე მხა­რეს, სო­ფელ ჯუ­თა­ში ეშ­ვე­ბა. თუ­კი ჭა­უ­ხის გა­დავ­ლას და­ა­პი­რებთ, გირ­ჩევთ ჯუ­თა­დან სცა­ დოთ, რად­გან ბევ­რად დინ­ჯი აღ­მარ­თია და სი­მაღ­ლეს ნელ­-­ნე­ლა კრეფთ. როშ­კა­დან კი მკვეთ­რი აღ­მარ­თია და ბი­ლი­კის ბო­ლო მო­ნაკ­ვე­თი, რო­მე­ლიც ნა­შალ­ზე გა­დის, სი­ა­რულს არ­თუ­ ლებს. მარ­შ­რუ­ტის ჯა­მუ­რი სიგ­რ­ძე 17კმ-ია. იგი იწყე­ბა სო­ფელ როშ­კა­ში და მთავ­რ­დე­ბა სო­ფელ ჯუ­თა­ში (ან პი­რი­ქით). მარ­შ­რუ­ტის საწყი­სი წერ­ტი­ლი 2000 მ ზღვის დო­ნი­დან (სოფ. როშ­კა) მარ­შ­რუ­ტის უმაღ­ლე­სი წერ­ტი­ლი 3388 მ ზღვის დო­ნი­ დან ჭა­უ­ხის უღელ­ტე­ხი­ლი. სას­რუ­ლი წერ­ტი­ლი 2200მ. სოფ. ჯუ­თა.

ჯერ მწვა­ნე ტბა შეგ­ხ­ვ­დე­ბათ, სა­დავ ყვე­ლა­ზე მო­სა­ხერ­ხე­ბე­ ლი სა­ბა­ნა­კე ად­გი­ლი­ა. მის­გან ხელ­მარ­ცხ­ნივ ლურ­ჯი ტბა­ა, რო­მე­ლიც ლო­დე­ბის სიღ­რ­მი­დან დე­ვის თვა­ლი­ვით იჭყი­ტე­ბა. მე­სა­მე, თეთ­რი ტბა აქე­დან 2კმ-ში მდე­ბა­რე­ობს. მწვა­ნე და ლურჯ ტბის­გან გან­ს­ხვ­ ა­ვე­ბით, ეს ბი­ლი­კი მარ­კი­რე­ბუ­ლი არა­ა, რად­გა­ნაც კლდი­დან ჩა­მოც­ვე­ნი­ლი ქვა-­ღორ­ღი მუდ­მი­ვად უც­ვ­ ლის ქვებს ად­გილს.

როშ­კა-­ჯუ­თის ბი­ლი­კი ლურჯ ტბას­თან იწყე­ბა. იქ, სა­დაც რამ­ დე­ნი­მე ბი­ლი­კი იყო­ფა, ერ­თ­-ერ­თი მო­პირ­და­პი­რე მხა­რეს ქედ­ზე ადის და დაკ­ლაკ­ნილ სერ­პან­ტი­ნად მი­უყ­ვე­ბა მწვერ­ვა­ლის­კენ. პირ­ვე­ლი და­ნახ­ვით, შე­იძ­ლე­ბა ვერც და­ი­ჯე­როთ, რომ ამ მთა­ზე ას­ვ­ლა შე­საძ­ლე­ბე­ლი­ა, თუმ­ცა, სი­ა­რუ­ლი­სას ზე­მო­დან დაშ­ვე­ ბულ ბევრ ტუ­რისტს მოჰ­კ­რავთ თვალს. ზო­გი ჯუ­თა­დან ტბე­ბის სა­ნა­ხა­ვად გად­მო­დის და მე­რე უკან ბრუნ­დე­ბა ბა­ნაკ­ში, ზო­გი

47 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი

როშ­კა­ში ჩა­დის და შა­ტი­ლის­კენ აგ­რ­ძე­ლებს გზას. თუ­კი თქვე­ ნი სა­კუ­თა­რი ბარ­გის ტა­რე­ბის სურ­ვი­ლით არ იწ­ვით, შე­გიძ­ლი­ ათ სო­ფელ­ში, თი­ნა დე­ი­დას­თან მო­ი­კითხოთ ცხე­ნე­ბი. ოჯა­ხის უმ­ც­რო­სი წევ­რი, უთურ­გა, თა­ვის მი­თი­ურ წი­ნაპ­რებს რომ ჩა­ მოჰ­გავს, ოს­ტა­ტუ­რად შე­კაზ­მავს ცხე­ნებს და ბარ­გთ ­ ან ერ­თად თქვენც გა­გი­ტა­ცებთ შა­ტი­ლის ასუ­ლი­ვით. რო­გორც წე­სი, მწვერ­ვალ­ზე ძა­ლი­ან ცი­ვა, ამი­ტომ აღ­მართს შორ­ტე­ბით ნუ შე­ებ­მე­ბით, ან თბი­ლი ტან­საც­მე­ლი თან იქო­ნი­ეთ ზურ­გ­ჩან­თა­ში. მაგ­რამ, თუ­კი გა­გი­მარ­თ­ლათ და მზი­ა­ნი ამინ­დი და­გემ­თხ­ვათ, სა­ოც­ ა­რი ხე­დე­ბის მომ­ს­წრ ­ ე გახ­დე­ბით. სულ პირ­ ვე­ლად რომ და­ვი­ნა­ხე ჭა­უ­ხი­დან მყინ­ვარ­წვ­ ე­რი, სხვა ვე­ღა­რა­ ფერ­ზე ვფიქ­რობ­დი. კარგ ამინ­დშ­ ი აქ წა­ხემ­სე­ბაც შე­იძ­ლე­ბა და წყლის ადუ­ღე­ბაც, თუ­კი პრი­მუ­სი თან გექ­ნე­ბათ. გა­ით­ვა­ლის­წი­ნეთ, რომ ტბე­ბი­დან თით­ქ­მის სოფ­ლამ­ დე მარ­შ­რუტ­ზე წყა­ლი არ გვხვდე­ბა, ამი­ტომ საკ­მა­რი­ სი რა­ო­დე­ნო­ბით იქო­ნი­ეთ თან. შეს­ვე­ნე­ბის შემ­დეგ კი ბი­ლი­კი ხე­ო­ბა­ში, ამ­ჯე­რად სო­ფელ ჯუ­თა­ში ეშ­ვე­ბა. იმ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, თუ­კი შე­და­რე­ბით ნე­ლა და­დი­ხართ, აღ­მარ­თე­ბი გი­ჭირთ, ან უბ­რა­ლოდ, უკ­ვე გა­დავ­ლი­ლი გაქვთ ჭა­უ­ხი, მა­შინ მე­ო­რე უღელ­ტე­ხი­ლი, სა­ძე­ლე უნ­და სცა­დოთ.

მარ­შ­რუ­ტი სო­ფელ როშ­კა­ში იწყე­ბა და სოფ­ლის ბო­ლოს არ­ხო­ ტის ხე­ო­ბის­კენ მი­მა­ვალ გზას უნ­და და­ად­გეთ. ბი­ლი­კი მდი­ნა­ რე როშ­კის­წყალს მი­უყ­ვე­ბა. არ­ხოტ­ში მი­მა­ვალ სა­მან­ქა­ნე გზას ხელ­მარ­ჯ­ვ­ნივ მო­ი­ტო­ვებთ და გზას მარ­ცხ­ნივ გა­აგ­რ­ძე­ლებთ. აქე­დან უკ­ვე გა­მოჩ­ნ­დე­ბა სერ­პან­ტი­ნი, რო­მე­ლიც მთა როშ­კა­ ხორ­ხ­ზე სა­ძე­ლეს უღელ­ტე­ხი­ლის­კენ მი­იკ­ლაკ­ნე­ბა. ბი­ლი­კი რამ­დე­ნი­მე პა­ტა­რა მდი­ნა­რეს გა­დაკ­ვეთს, სა­დაც წყლის შევ­სე­ ბაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი. ამის შემ­დეგ ბი­ლი­კი მკვეთრ აღ­მართს მი­ უყ­ვე­ბა და ძა­ლე­ბის მო­ბი­ლი­ზე­ბა დაგ­ჭირ­დე­ბათ. სა­ბო­ლო­ოდ კი უმაღ­ლეს წერ­ტილს, 3068 მ-ს მი­აღ­წევთ. აქე­დან გზა ვე­შაწყ­ლის ხე­ო­ბა­ში ეშ­ვე­ბა და და­სავ­ლე­თით მი­ე­მარ­თე­ბა. ბი­ლი­კი და­ საწყის­ში მარ­ტი­ვი­ა, თუმ­ცა, ალაგ­-ა­ლაგ მკვეთ­რი დაღ­მარ­თე­ბი და მო­სახ­ვე­ვე­ბი გვხვდე­ბა. ხე­ო­ბის ძირ­ში, მდი­ნა­რის გა­დაკ­ვე­თის შემ­დეგ, სა­ძე­ლეს ბი­ლი­ კი არ­ხო­ტის­კენ მი­მა­ვალ ბი­ლიკს უერ­თ­დე­ბა, რო­მე­ლიც წით­ ლა­დაა აღ­ნიშ­ნუ­ლი. გა­აგ­რ­ძე­ლეთ გზა მარ­ცხ­ნივ და მიჰ­ყე­ვით მდი­ნა­რის დი­ნე­ბას, ვიდ­რე გაშ­ლილ მინ­დორს არ მი­ად­გე­ბით. ბი­ლი­კი კარ­გად გაკ­ვა­ლუ­ლია და მარ­კი­რე­ბაც ეტყო­ბა. მა­ლე, სა­საზღ­ვ­რო პო­ლი­ცი­ის პუნქტს მი­ად­გე­ბით, სა­ დაც აუცი­ლებ­ლად უნ­და შე­ი­ა­როთ, რა­თა გა­ი­ა­როთ სა­ პას­პორ­ტო კონ­ტ­რო­ლი.

48 VOYAGER 22/2021

© ფოტო: პაატა ვარდანაშვილი

თან სა­კო­მუ­ნი­კა­ცი­ოდ. პირ­ვე­ლი თოვ­ლის მე­რე გზა იკე­ტე­ბა და თით­ქ­მის შვი­დი თვით ხე­ო­ბა­ში სი­ჩუ­მე ისად­გუ­რებს. მხო­ლოდ აქა­-იქ სახ­ლე­ბი­დან ამო­მა­ვა­ლი კვამ­ლი იტყო­ბი­ნე­ბა სი­ცოცხ­ ლის ნი­შან­-წ ­ ყალს და სი­ჩუ­მე­საც თოვ­ლ­ზე ნა­ბი­ჯე­ბის ჭრი­ა­ლი თუ არ­ღვ­ ევს. თუ­კი არ­ხვ­ ატს, რო­გორც ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბი ეძა­ხი­ან, გა­დას­ვ­ლას და­ა­პი­რებთ, გირ­ჩევთ წი­ნას­წარ გა­არ­კ­ვი­ოთ გზის მდგო­მა­რე­ო­ ბა. არ­ხო­ტის ხე­ობ­ ა სულ სა­მი სოფ­ლის­გან შედ­გე­ბა: ჭიმ­ღა, ახი­ ­ ი მუდ­მი­ვი მო­სახ­ლე­ო­ბა 10 ადა­მი­ანს არ ე­ლი და ამ­ღა. აქა­ურ აღე­მა­ტე­ბა.

ეს პრო­ცე­დუ­რა უსაფ­რთ ­ ხო­ე­ბის ზო­მე­ბის მაქ­სი­მა­ლუ­რი დაც­ ვის­თ­ვი­სა­ა, რა­თა მე­საზღ­ვ­რე პო­ლი­ცი­ე­ლებ­მა აღ­რიცხონ მოგ­ ზა­უ­რე­ბი და შე­აგ­რო­ვონ მო­ნა­ცე­მე­ბი. ამი­ტომ, თუ­კი სა­ძე­ლე­ზე გა­დას­ვლ ­ ას და­აპ­ ი­რებთ, აუცი­ლებ­ლად იქო­ნი­ეთ თან პას­პორ­ტი. პო­ლი­ცი­ის სა­გუ­შა­გო­დან მი­მა­ვა­ლი გრუნ­ტის გზა მა­ლე­ვე უერ­ თ­დე­ბა ახალ, მო­წეს­რი­გე­ბულ გზას, რო­მე­ლიც ოთხი­ოდ ­ ე კმ-ში სოფ. ჯუ­თა­ში ჩა­გიყ­ვანთ.

ხე­ო­ბა­ში მობ­რუ­ნე­ბუ­ლი ახალ­გაზ­რ­დე­ბის აქ­ტი­უ­რი ჩარ­თუ­ლო­ ბით, ფშავ­-­ხევ­სუ­რე­თის სა­თე­მო ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის­ ა და მცი­რე და სა­შუ­ა­ლო სა­ტე­ლე­კო­მუ­ნი­კა­ციო ოპე­რა­ტო­რე­ბის ასო­ცი­აც­ ი­ის ­ ი­ვით, სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მთავ­რო­ბი­სა და სა­ერ­თა­შო­რი­სო ინი­ცი­ატ ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ებ­ ის მხარ­და­ჭე­რით, 2019 წელს, არ­ხო­ტის ხე­ობ­ ა­ში, ისე­ვე რო­გორც და­ნარ­ჩენ ხევ­სუ­რეთ­ში, ინ­ტერ­ნე­ტიც შე­ვი­და. გა­ სულ წელს ახი­ელ­ში მთავ­რო­ბამ ახა­ლი მცი­რე ჰე­სი ააშე­ნა და ხე­ობ­ ის სა­მი­ვე სო­ფელს ელექ­ტრ ­ ო­ენ­ ერ­გია უწყ­ვე­ტად აქვს.

მარ­შ­რუ­ტის ჯა­მუ­რი სიგ­რ­ძე 16 კმ-ია. საწყი­სი წერ­ტი­ლი 2000 მ ზღვის დო­ნი­დან. უმაღ­ლე­სი წერ­ტი­ლი 3068 მ. სას­რუ­ლი წერ­ტი­ლი სოფ. ჯუ­თა 2000 მ.

ხე­ობ­ ა­ში გა­ჩე­ნი­ლი პროგ­რე­სის სხივ­მა ად­გი­ლობ­რივ ახალ­გაზ­ რ­დას, ოც­და­ექ­ვ­სი წლის იმე­და ნა­რო­ზა­ულს სა­ოჯ­ ა­ხო სას­ტუმ­ როს აშე­ნე­ბის­კენ უბიძ­გა და უკ­ვე წე­ლი­წა­დი­ა, ახი­ელ­ში ტუ­რის­ ტებს მას­პინ­ძ­ლო­ბენ. ეს პირ­ვე­ლი სა­ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­როა არ­ხო­ ტის ხე­ო­ბა­ში. ალ­ბათ სის­ხლ ­ ი უნ­და გქონ­დეს აქა­ურ ­ ი, რომ მი­წამ მო­გიხ­მოს და ქვეყ­ნის და­სა­ლი­ერ­ში და­სახ­ლდ ­ ე.

სო­ფე­ლი როშ­კი­დან სა­ძე­ლეს უღელ­ტე­ხი­ლის გავ­ლით არ­ხო­ ტის ხე­ო­ბა­ში გა­დას­ვლ ­ აა შე­საძ­ლე­ბე­ლი. გა­რე­სამ­ყა­როს მოწყ­ ვე­ტი­ლი ხე­ო­ბა და­ნარ­ჩენ სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს პირ­ვე­ლად 2017 წელს და­უ­კავ­შირ­და. 1994 წლამ­დე არ­ხო­ტი­ო­ნე­ბი ინ­გუ­შე­თი­დან შე­ მა­ვა­ლი სა­ავ­ტო­მო­ბი­ლო გზით სარ­გებ­ლობ­დნ­ ენ. მე­რე კი აქ მოხ­ვედ­რა მხო­ლოდ ფე­ხით, 28კმ-იანი ბი­ლი­კის გავ­ლით იყო შე­საძ­ლე­ბე­ლი, ცხე­ნით ან სა­საზღ­ვრ ­ ოს ვერ­ტმ­ ფ ­ ­რე­ნით. თუმ­ცა, სტრა­ტე­გი­უ­ლად მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვან სა­საზღ­ვრ ­ ო ხე­ობ­ ა­ში გზა დღე­ საც პრობ­ლე­მუ­რი­ა. გა­ზაფხულ­ზე გვი­ან იწ­მინ­დე­ბა და ისე­დაც იზო­ლი­რე­ბულ ხე­ო­ბას სულ ცო­ტა დრო რჩე­ბა გა­რე სამ­ყა­როს­

„ახალგაზრდამ აქ რომ იცხოვ­როს, სამ­სა­ხუ­რი უნ­და ჰქონ­დეს. ისე ძნე­ლი­ა. სა­ხელ­მ­წი­ფომ უნ­და მი­აქ­ცი­ოს ყუ­რადღე­ბა, რო­დე­ საც ვა­კან­სია აქვთ არ­ხოტ­ში, აქე­დან ან აქა­უ­რი რომ მი­მარ­თავს, მას უნ­და ჰქონ­დეს უპი­რა­ტე­სო­ბა, ვიდ­რე სხვას. აქ გაზ­რდ ­ ი­ლის, არ­ხოტ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ახალ­გაზ­რ­დის და­ფუძ­ნე­ბა, და­მაგ­ რე­ბა უფ­რო ად­ვი­ლია საზღ­ვ­რის­პი­რა არ­ხოტ­ში“, – ამ­ბობს „მთის ამ­ბებ­თან“ ინ­ტერ­ვი­უშ­ ი იმე­და და ხე­ლით ნა­ქარგ ულა­მა­ზეს ტა­ ლა­ვარ­ზე ის­ვამს ხელს. სწო­რედ მი­სი ჩაც­მუ­ლო­ბა და ამა­ყი სი­ ა­რუ­ლის მა­ნე­რა გა­მო­არ­ჩევს სხვე­ბის­გან. თუმ­ცა, აქ „სხვა“ არ არ­სე­ბობს: აქ ყვე­ლა სა­და­რა­ჯო­ზე დგას და ყვე­ლა მე­საზღ­ვ­რე­ა.

49 VOYAGER 22/2021

© facebook.com/წასვლა მწადიან ხევსურეთს

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი

არ­ხო­ტის ხე­ო­ბა­ში მოხ­ვედ­რა ორი გზი­თაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი: ერ­ თი ჯუ­თა­დან, მე­ო­რე კი – როშ­კი­დან. რად­გა­ნაც ჩვენ როშ­კა­ში ვართ და­ბა­ნა­კე­ბუ­ლი, ათ­ვ­ლაც აქე­დან და­ვიწყოთ.

მარ­შ­რუ­ტის გავ­ლას ხუ­თი დღე სჭირ­დე­ბა. კარ­გად მო­ სი­ა­რუ­ლე ადა­მი­ა­ნი უფ­რო ნაკ­ლებ დრო­შიც მო­ა­ხერ­ ხებს გავ­ლას, მაგ­რამ და­გე­მოვ­ნე­ბით მოგ­ზა­უ­რო­ბის­თ­ ვის ხუ­თი დღეა სა­ჭი­რო, თუმ­ცა საკ­მა­რი­სი მა­ინც არა­ა.

დღე 1. თბი­ლი­სი-­როშ­კა სა­მან­ქა­ნე გზა. როშ­კი­დან კი უკ­ვე სა­

ფეხ­მავ­ლო ბი­ლი­კი სა­ძე­ლეს უღელ­ტე­ხი­ლის გავ­ლით მი­ე­მარ­ თე­ბა და არ­ხო­ტის უღელ­ტე­ხი­ლის ასას­ვ­ლელ­თან, მდი­ნა­რის პი­რას სა­ბა­ნა­კეს­თან სრულ­დე­ბა. ეს ად­გი­ლი ზღვის დო­ნი­დან თით­ქ­მის 3000 მეტ­რ­ზე­ა. ფე­ხით გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი 8კმ.

50 VOYAGER 22/2021

დღე 2. მე­ორ ­ ე დღის მარ­შ­რუ­ტი არ­ხო­ტის უღელ­ტე­ხილ­ზე გა­და­

დის, რომ­ლის სი­მაღ­ლე 3288 მ ზღვის დონ­დან. აქე­დან ბი­ლი­კი უკ­ვე არ­ხო­ტის ხე­ო­ბა­ში ეშ­ვე­ბა. მარ­შრ ­ უ­ტი მდ. ასას სა­თა­ვე­ებს გა­ივ­ლის, ად­გილ­-ად­გილ კი როშ­კა­-არ­ხო­ტის სა­ავ­ტო­მო­ბი­ლო გზის ნა­წილს ემ­თხ­ვე­ვა. ხე­დე­ბი როშ­კის მხა­რეს და არ­ხო­ტის­კენ სრუ­ლი­ად გან­სხ­ ვ­ ა­ვე­ბუ­ლი­ა, თით­ქოს 2 სხვა­დას­ხვ­ ა სამ­ყა­რო­ა. წელ­თგ­ ზ­ ის გა­დავ­ლის შემ­დეგ მწვა­ნე, ხას­ხა­სა მინ­დვ­ ­რე­ბი, ცამ­ დე აჭი­მუ­ლი მთე­ბი, ზვა­ვე­ბი და ჩუხ­ჩუ­ხა მდი­ნა­რე­ე­ბი. ყვე­ლა­ზე კარ­გი სა­ბა­ნა­კე ად­გი­ლი ნა­სოფ­ლარ კვი­რიწ­მინ­ დას­თა­ნა­ა, 1800 მეტ­რ­ზე ზღვის დო­ნი­დან. ამ დღეს გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი ჯამ­ში 11კმ-ია. დღე 3. ამ დღეს მარ­შრ ­ უ­ტი მდი­ნა­რე ასას ხე­ო­ბას მი­უყ­ვე­ბა და

გა­ივ­ლის არ­ხო­ტის სოფ­ლებს, ახი­ელ­სა და ამ­ღას. სა­ბა­ნა­კე ად­გი­ლი სო­ფელ ამ­ღას­თან 1650 მ ზღვის დო­ნი­დან. სურ­ვი­ლი­ სა­მებრ შე­საძ­ლე­ბე­ლია ასას კა­ნი­ონ­ში ჩას­ვ­ლა ძველ სა­გუ­შა­გო კოშ­კამ­დე და უკან ამობ­რუ­ნე­ბა. სა­ღა­მოს კი არ­ხო­ტის ლურ­ ჯი ცის და­ი­სით ტკბო­ბა. ამ დღეს გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი ჯამ­ში 6.5კმ-ია. დღე 4. ამ დღეს მარ­შ­რუ­ტი კა­ლო­თა­ნას ხე­ო­ბას მი­უყ­ვე­ბა და

გა­ივ­ლის ნა­სოფ­ლა­რებს, რო­მელ­საც ად­გი­ლობ­რი­ვი მო­სახ­ლე­ ო­ბა ამ­ჟა­მად სა­თიბ­-­სა­ძოვ­რე­ბად იყე­ნებს. თუმ­ცა, სულ რა­ღაც 60 წლის წი­ნათ, ეს ად­გი­ლე­ბი ხალ­ხით იყო და­სახ­ლე­ბუ­ლი. სა­ ბა­ნა­კედ ყვე­ლა­ზე მო­სა­ხერ­ხე­ბე­ლი ად­გი­ლი ხე­ობ­ ის სა­თა­ვე­ში­ა. და­ახ­ლო­ე­ბით 2900მ. ზღვის დო­ნი­დან. ამ დღეს გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი ჯამ­ში 9კმ-ია. დღე 5. ბო­ლო დღეს მარ­შ­რუ­ტი კავ­კა­სი­ო­ნის მთა­ვარ ქედს და­ სავ­ლე­თით მიჰ­ყვ­ ე­ბა. მთე­ლი ბი­ლი­კის მან­ძილ­ზე ულა­მა­ზე­სი ხე­დე­ბი იშ­ლე­ბა პი­რი­ქი­თა და პი­რა­ქე­თა ხევ­სუ­რეთ­ზე. კარ­გი ამინ­დის შემ­თხ­ვე­ვა­ში ინ­გუ­შე­თი­სა და ჩეჩ­ნე­თის ხე­ო­ბე­ბის და­ ნახ­ვა­ცაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი. ბი­ლი­კი უღელ­ტე­ხილ ბო­გო­ვა­ჩოს ღე­ ლე­ზე სრულ­დე­ბა და დაშ­ვე­ბი­სას შა­ტი­ლის სა­მან­ქა­ნე გზას უერ­ თ­დე­ბა.

არ­ხო­ტის ხე­ო­ბის ერ­თ­-ერ­თი მარ­გა­ლი­ტი ტა­ნი­ეს ხე­ო­ბა და იქ მდე­ბა­რე ულა­მა­ზე­სი ტბა­ა, რო­მელ­საც გუ­ლის ფორ­მა აქვს. ამ ტბას­თან მი­სას­ვ­ლე­ლი რამ­დე­ნი­მე გა­მოც­დი­ლი მარ­შრ ­ უ­ტია და შე­სა­ბა­მი­სად შე­გიძ­ლი­ათ მო­არ­გოთ თქვენს თა­ვი­სუ­ფალ დღე­ ებს. თუმ­ცა სა­ნამ ტა­ნი­ეს ტბის მო­სა­ნა­ხუ­ლებ­ლად წახ­ვალთ, რე­კო­მენ­დე­ბუ­ლია თან იქო­ნი­ოთ GPS მოწყო­ბი­ლო­ბა ან ტე­ ლე­ფო­ნი შე­სა­ბა­მი­სი აპ­ლი­კა­ცი­ით. GPS ტრე­კი და­გეხ­მა­რე­ბათ უამინ­დო­ბი­სას გზის გაკ­ვლ ­ ე­ვა­ში. მთა­ში, გან­სა­კუთ­რე­ბით დიდ სი­მაღ­ლე­ზე ნის­ლ­მა უცებ იცის მო­ვარ­დნ­ ა, ან გა­ავ­დ­რე­ბა და ამ დროს ორი­ენ­ტა­ცია ძა­ლი­ან ჭირს. არ და­გა­ვიწყ­დეთ, ნე­ბის­მი­ე­რი სირ­თუ­ლის ლაშ­ქ­ რო­ბი­სას თან გქონ­დეთ კაშ­კა­შა ფე­რის ამ­რეკ­ლი, რო­მე­ლიც ნის­ლ­ში კარ­გად ჩანს. ასე­ვე სას­ტ­ვე­ნი, რო­მე­ლიც სიგ­ნა­ლის მო­ვა­ლე­ო­ბას შე­ას­რუ­ლებს. ზო­გი­ერთ ზურ­გ­ჩან­თას, მკერ­დის შე­საკ­რავ­თან ინ­ტეგ­რი­რე­ბუ­ლი სას­ტ­ვე­ნი აქვს სწო­რედ ასე­თი შემ­თხ­ვე­ვე­ბის­თ­ვის.

უკან მო­ვი­ტო­ვოთ სო­ფე­ლი როშ­კა და გზას შა­ტი­ლის­კენ გა­ვუყ­ ვეთ მთა­ვა­რი სა­მან­ქა­ნე გზით. მა­ლე სო­ფე­ლი ბი­სო გა­მოჩ­ნ­დე­ბა. ჯერ კი­დევ 2014 წელს ამ სო­ფელ­ში მუდ­მი­ვად 2 ადა­მი­ა­ნი ცხოვ­რობ­და. შალ­ვა ქე­თე­ლა­უ­ რის ოჯა­ხი ეხ­ლა მხო­ლოდ ზაფხუ­ლო­ბით ამო­დის. შე­მოდ­გო­მის მი­წუ­რულს კი ისევ უკან, გა­მარ­ჯ­ვე­ბა­ში ბრუნ­დე­ბი­ან. ქე­თე­ლა­უ­ რე­ბის ოჯახ­თან ერ­თად მა­თი ფუტ­კა­რიც მოგ­ზა­უ­რობს. მთელს ზაფხულს მთა­ში ატა­რე­ბენ და ალ­პუ­რი ყვა­ვი­ლე­ბის თაფლს აგ­რო­ვე­ბენ. ამ თაფ­ლის ყიდ­ვა, ბი­სო­ში ნე­ბის­მი­ერ მგზავრს შე­ უძ­ლი­ა. შალ­ვა ქე­თე­ლა­უ­რი მედ­რო­შეა და ამ­ჟა­მად ხუ­ცე­სის მო­ ვა­ლე­ო­ბას ას­რუ­ლებს. 2019 წელს, ხახ­მა­ტის ჯვრის ,,ჯვარიონმა" მო­ი­ა­რა თუ­შე­თის იმ სოფ­ლე­ბის ნა­წი­ლი, სა­დაც შე­მორ­ჩე­ნი­ლია ხახ­მა­ტის ჯვა­რის – წმ. გი­ორ­გის – რჯუ­ლი­ან­თა და ურ­ჯუ­ლო­თა სა­ლო­ცა­ვის ნი­შე­ბი. ამ მოგ­ზა­უ­რო­ბით აღ­დ­გა 70 წლის წინ შეწყ­ ვე­ტი­ლი ტრა­დი­ცი­უ­ლი რე­ლი­გი­უ­რი ურ­თი­ერ­თო­ბა ორ მე­ზო­ბელ კუთხეს – თუ­შეთ­სა და ხევ­სუ­რეთს შო­რის. „ხევსურთ მო­ეს“ წინ სწო­რედ შალ­ვა ქე­თე­ლა­უ­რი მო­უძღო­და დრო­შით. ბი­სო­ში მდე­ბა­რე ცი­ხე-­სახ­ლებს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის უძ­რა­ვი ძეგ­ლის სტა­ტუ­სი აქვს მი­ნი­ჭე­ბუ­ლი. თუმ­ცა ბა­რი­სა­ხო-­შა­ტი­ლის სა­მან­ქა­ნო გზის რე­ბი­ლი­ტა­ცი­ამ საფ­ რ­თხე შე­უქ­მ­ნა ამ ძეგ­ლებს. გა­სულ ზამ­თარ­ში მო­სულ­მა უხ­ვ­მა ნა­ლექ­მა კი მეწყ­რუ­ლი პრო­ცე­სე­ბი და­აჩ­ქა­რა და წელს, აპ­რი­ ლის მი­წუ­რულს, მი­წა ჩა­მო­ი­შა­ლა. ბი­სოს ცი­ხე-­სახ­ლე­ბი სას­წ­ რა­ფოდ შვე­ლას ითხოვს, სა­ნამ ბო­ლომ­დე ჩა­მოშ­ლილ­-­ჩა­მონ­ გ­რე­უ­ლა.

51 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი

დათვიჯვრის უღელტეხილი

აქე­დან გზა დათ­ვიჯ­ვ­რის უღელ­ტე­ხი­ლის­კენ გრძელ­დე­ ბა. უსას­რუ­ლო სერ­პან­ტი­ნი კავ­კა­სი­ონ­ ის მთა­ვარ წყალ­გამ­ყოფ ქედ­ზე, ზღვის დო­ნი­დან 2677 მეტ­რ­ზე გაჭ­რილ წერ­ტილ­თან ადის და იქი­დან მე­ორ ­ ე მხა­რეს, არ­ღუ­ნის ხე­ო­ბა­ში ეშ­ვე­ბა. დათ­ვიჯ­ ვა­რი ერ­თა­დერ­თი სახ­მე­ლე­თო გზაა პი­რი­ქით­ში მო­სახ­ვედ­რად. რო­გორც კი ჩა­მო­თოვს, უღელ­ტე­ხი­ლი 6-7 თვით იკე­ტე­ბა და მხო­ლოდ ვერ­ტმ­ ­ფ­რე­ნი­თაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი შა­ტილ­ში მოხ­ვედ­რა. დათ­ვიჯ­ვარ­ზე გა­ჩერ­დით უსი­ა­მოვ­ნო ამინ­ დ­შიც კი – ამ უღელ­ტე­ხი­ლი­დან მას­შ­ტა­ბუ­რი პა­ნო­რა­მუ­ლი ხე­დე­ბი იშ­ლე­ბა, ერთ მხა­რეს ჭი­უ­ხებს გას­ც­ქე­რით, მე­ო­რე მხა­რეს კი – არ­ღუ­ნის ხე­ო­ბას. გგზა დათ­ვი­ჯვ­ რ ­ ი­დან დაბ­ლა, მდი­ნა­რე არ­ღუ­ნის გას­წვ­ ­რივ მი­ უყ­ვე­ბა. ხე­ობ­ ის ყე­ლი თან­და­თან ვიწ­როვ­დე­ბა. მა­ლე­ვე გა­მოჩ­ ნ­დე­ბა გზის პი­რას, შე­მაღ­ლე­ბულ­ზე აგე­ბუ­ლი ხუთ­სარ­თუ­ლი­ან­ ი კოშ­კი, რო­მელ­საც ხევ­სუ­რუ­ლი კოშ­კე­ბის­გან გან­სხ­ ვ­ ა­ვე­ბუ­ლი არ­ქი­ტექ­ტუ­რა აქვს, ნა­ტე­ხი ქვით ნა­გე­ბი კოშ­კი, პი­რა­მი­დი­სებ­ რი სა­ფე­ხუ­რი­ა­ნი სა­ხუ­რა­ვით ბო­ლოვ­დე­ბა. ეს ლე­ბა­ის­კა­რი­ა. სწო­რედ ლე­ბა­ის­კა­რი კე­ტავ­და დათ­ვი­ჯვ­ რ ­ ი­დან პი­რი­ქი­თა­ში გად­მო­სას­ვ­ლელს. საბ­რძ­ ო­ლო კოშ­კი გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი სი­მეტ­ რი­ულ ­ ო­ბით გა­მო­ირ­ჩე­ვა.

მა­ლე­ვე გა­მოჩ­ნ­დე­ბა კის­ტა­ნის საბ­რ­ძო­ლო ცი­ხე­ე­ბი. აქ მო­სახ­ ვედ­რად, ხე­ო­ბის მარ­ცხე­ნა ფერ­დობს უნ­და შე­უყ­ვეთ. ბი­ლი­კი საკ­მა­ოდ ცი­ცა­ბო და დამ­ღ­ლელ აღ­მარ­თ­ზე მი­დის და სა­ბო­ლო­ ოდ ქვე­და ცი­ხეს­თან ჩერ­დე­ბა. ამ საბ­რ­ძო­ლო კოშ­კებს ხევ­სუ­რუ­ ლად ქა­ვის ცი­ხეს ეძა­ხი­ან. ად­რე აქ 40-მდე კომ­ლი ცხოვ­რობ­ და. ახ­ლა კი მარ­ტო­კა­ცი მწყემ­სი თუ ჩა­მოჯ­დე­ბა ნა­სოფ­ლა­რის სი­ახ­ლო­ვეს. ჯერ კი­დევ შე­მორ­ჩე­ნი­ლია რამ­დე­ნი­მე საბ­რ­ძო­ ლო კოშ­კი აივ­ნის მსგავ­სი პა­ტა­რა სა­ლო­დე­ე­ბი­თა და ბა­ნი­ა­ ნი საცხოვ­რებ­ლე­ბით. მახ­ვი­ლი თვა­ლი კი ცნო­ბილ ხევ­სუ­რულ პიქ­ტოგ­რა­მებ­საც შე­ამ­ჩ­ნევს. „სკრიპტები“ ანუ ფა­რუ­ლი ნიშ­ნე­ბი აღ­მო­სავ­ლეთ სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს მთი­ა­ნეთ­ში, ჯერ კი­დევ გა­მო­ცა­ ნად რჩე­ბა მეც­ნი­ე­რე­ბის­თ­ვის. მა­თი ნა­წი­ლი ზე­ცი­ურ სხე­უ­ლებს – პლა­ნე­ტებს უკავ­შირ­დე­ბა: მზეს, მთვა­რეს, დე­და­მი­წას. ნა­წი­ლი კი ადა­მი­ან­ ებს, „ხთისშვილებს“, მო­რი­გე ღმერთს და სხვა­დას­ხ­ ვა ღვთა­ე­ბებს. ეს ფა­რუ­ლი ნიშ­ნე­ბი კი­დევ უფ­რო ღრმა და მის­ ტი­კურ სა­ბურ­ველ­ში ხვევს მთე­ბის ნა­ო­ჭებ­ში ჩა­კარ­გულ ხევ­სუ­ რებ­სა და მათ ყო­ფა-­ცხოვ­რე­ბას. კის­ტა­ნი­დან გზა არ­ღუ­ნის ხე­ო­ბას მი­უყ­ვე­ბა, პი­რი­ქი­თა ხევ­სუ­რე­ თის სიღ­რ­მის­კენ. აქე­დან შა­ტი­ლამ­დე თით­ქ­მის აღა­რა­ფე­რი­ა, მაგ­რამ გზა ნე­ლა იკე­ცე­ბა და რო­ცა უკ­ვე სა­ბო­ლო­ოდ გა­და­გე­წუ­რე­ბა იმე­დი, მა­შინ გა­მოჩ­ნ­დე­ბა შა­ტი­ლიც მთე­ლი თა­ვი­სი დი­დე­ბუ­ლე­ბით.

52 VOYAGER 22/2021

კისტანი

ლებაისკარი

53 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი

შატილი

ეს ზღვის დო­ნი­დან 1400 მეტ­რზ­ ე, კლდე­ზე შე­ფე­ნი­ლი, გვი­ა­ნი შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის სო­ფე­ლი, ერ­თ­დ­რო­ულ ­ ად საცხოვ­რე­ბე­ლიც იყო და ცი­ხე­სი­მაგ­რეც. მიჯ­რით ნა­გე­ბი ცი­ხე-­სახ­ლე­ბის რი­გი ისეა აშე­ნე­ ბუ­ლი, რომ მა­თი ერ­თობ­ლი­ო­ბა ერ­თი­ან, მი­უ­ვალ თავ­დაც­ვით კე­დელს ქმნის. ასე სა­იმ­ ე­დოდ იკე­ტე­ბო­და მთე­ლი და­სახ­ლე­ბა. შე­ნო­ბა­თა ძი­რი­თა­დი ტი­პი ბრტყელ­სა­ხუ­რა­ვი­ა­ნი, ანუ ბა­ნი­ა­ნი სახ­ლი და კოშ­კუ­რი საცხოვ­რე­ბე­ლი­ა. ამ კოშ­კებს ხევ­სუ­რე­ბი „ქვითკირებს“ ეძა­ხი­ან. შა­ტი­ლის უნი­კა­ლუ­რო­ბა ცი­ხე-­კოშ­კე­ბის ში­და გა­სას­ვლ ­ ე­ლე­ბის­გან შედ­გე­ნი­ლი და სულ ერ­თ­მა­ნეთ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი სის­ტე­მა­ა. ასე შე­საძ­ლე­ბე­ლი იყო, ცი­ხი­დან გას­ ვ­ლის გა­რე­შე მთელ კომ­პლ ­ ექ­სშ­ ი მოძ­რა­ობ­ ა.

აღეს­რუ­ლე­ბა და მარ­თლ ­ ­მა­დი­დე­ბე­ლი ღვთის­მს­ ა­ხუ­რე­ბიც ატა­ რე­ბენ წირ­ვა-­ლოც­ვას. ამი­ტომ ნუ გა­გიკ­ვირ­დე­ბათ, თუ ხევ­სუ­ რეთ­ში იმ­გ­ვარ ამ­კ­რძ­ ა­ლავ ნიშ­ნებს ნა­ხავთ, რო­გო­რიც თუ­შეთ­ ში­ა. წმინ­და სა­ლო­ცა­ვებ­სა და ხა­ტებ­ში ქა­ლე­ბი არ და­იშ­ვე­ბი­ან, იქ შეს­ვლ ­ ის უფ­ლე­ბა მხო­ლოდ ჯვარ­-­ხატ­თა კულ­ტის მსა­ხუ­რებს, ხუ­ცე­სებს, ხე­ვის­ბე­რებს, დას­ტუ­რებს აქვთ.

შა­ტი­ლი სა­მი უბ­ნის­გან შედ­გე­ბა: ძვე­ლი, ახა­ლი და ჭა­ლა. ახა­ ლი შა­ტი­ლი სოფ­ლის შე­სას­ვ­ლელ­ში მდე­ბა­რე რამ­დე­ნი­მე კო­ტე­ ჯის ერ­თობ­ლი­ობ­ ა­ა, სა­დაც ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბი მხო­ლოდ ზაფხუ­ ლის სე­ზონ­ზე ჩა­დი­ან და ტუ­რის­ტებს მას­პინ­ძ­ლო­ბენ. კოშ­კე­ბის თავ­ზე და ჭა­ლა­ში კი მუდ­მი­ვი მაცხოვ­რებ­ლე­ბის და­სახ­ლე­ბა­ა. შა­ტი­ლის მო­სახ­ლე­ობ­ ა სულ თორ­მე­ტი ადა­მი­ა­ნის­გან შედ­გე­ბა, თუმ­ცა სო­ფელს თა­ვი­სი სკო­ლაც აქვს და მცი­რე ამ­ბუ­ლა­ტო­რი­აც.

ათენ­გე­ნო­ბა ქრის­ტი­ა­ნუ­ლი დღე­სას­წა­უ­ლი­ა, რო­მე­ლიც სა­თა­ვეს III-IV სა­უ­კუ­ნე­ებ­ ი­დან იღებს და ბერ­ძენ მღვდელ­-მ­ ო­წა­მე ათი­ ნო­გე­ნეს სა­ხელს უკავ­შირ­დე­ბა. მი­სი სა­ხე­ლი წმ. ნი­ნოს მოღ­ვა­ წე­ობ­ ის პე­რი­ოდს ემ­თხ­ვე­ვა, ასე რომ სა­ვა­რა­უ­დოდ ქრის­ტი­ან­ ო­ ბის ქა­და­გე­ბის პირ­ველ ტალ­ღას­თან ერ­თად დამ­კ­ვიდ­რ­და მი­სი სა­ხე­ლი მთა­ში და დღეს ეს დღე­სას­წა­ულ ­ ი თით­ქმ­ ის პირ­ვან­დე­ ლი სა­ხით შე­მორ­ჩა.

ხევ­სუ­რე­თი სინ­კრ ­ ე­ტიზ­მის კლა­სი­კუ­რი მა­გა­ლი­თი­ა, ანუ წარ­ მარ­თო­ბი­სა და ქრის­ტი­ა­ნო­ბის ნა­ზა­ვი­ა: რწმე­ნა ქრის­ტი­ან­ უ­ლი­ა, ღვთის­მს­ ა­ხუ­რე­ბის ფორ­მე­ბი და წე­სე­ბი კი – წარ­მარ­თუ­ლიც და ქრის­ტი­ა­ნუ­ლიც.

ათენ­გე­ნო­ბა მოძ­რა­ვი დღე­სას­წა­უ­ლი იყო და არის დღე­საც. დღე­სას­წა­უ­ლის დად­გო­მამ­დე ორი კვი­რით ად­რე ხა­ტის მსა­ხუ­ რე­ბი ხატ­ში მი­დი­ოდ­ნენ და „წმინდობდნენ“, ანუ მარ­ხუ­ლობ­დ­ ნენ. ას­რუ­ლებ­დ­ნენ მსუ­ბუქ საქ­მეს, ლუდს ადუ­ღებ­დნ­ ენ, ლო­ცუ­ ლობ­დ­ნენ და ასე ემ­ზა­დე­ბოდ­ნენ დღე­ობ­ ის­თ­ვის.

სა­ლო­ცა­ვე­ბი, რომ­ლებ­საც აქ ეთაყ­ვა­ნე­ბი­ან, ქრის­ტი­ა­ნუ­ლი­ა. ქრის­ტი­ა­ნო­ბის გვი­ან შეს­ვ­ლი­სას ამ ორი რე­ლი­გი­ის მშვი­დო­ ბი­ა­ნი შე­გუ­ე­ბა, გა­ხალ­ხუ­რე­ბა მოხ­და. ჯვარ­-ხ­ ა­ტე­ბის უმე­ტე­სი ნა­წი­ლი ქრის­ტი­ა­ნულ­მა წმინ­და­ნებ­მა ჩა­ან­ აც­ვლ ­ ა, თუმ­ცა მა­თი ბუ­ნე­ბა ნა­წი­ლობ­რივ კვლავ წარ­მარ­თუ­ლი დარ­ჩა. სა­ლო­ცა­ვე­ ბის კარ­ზე ღვთის­მს­ ა­ხუ­რე­ბა ქრის­ტი­ა­ნო­ბამ­დე­ლი ფორ­მი­თაც

ყვე­ლა­ზე ცნო­ბი­ლი დღე­სას­წა­უ­ლი, რო­მე­ლიც ხევ­სუ­რე­თის მთელ ტე­რი­ტო­რი­აზ­ ე აღი­ნიშ­ნე­ბა, უდა­ვოდ ათენ­გე­ნო­ბა­ა. ესაა მთა­ვა­რი დღე­სას­წა­უ­ლი, სა­ხალ­ხო ზე­ი­მი. დას­ტურ­-ხ­ ე­ლოს­ნე­ბი კლა­ვენ საკ­ლავს, საქ­ვა­ბე­ში კი ლუ­დი იხარ­შე­ბა.

ათენ­გე­ნო­ბას ხალ­ხი დი­ლი­დან­ვე იწყებს მის­ვ­ლას ნიშ­თან. თუმ­ ცა, ისე­ვე რო­გორც თუ­შეთ­ში, ქა­ლე­ბი ხა­ტის მი­წა­ზე არ გა­და­ დი­ან. მათ სხვა მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი მი­სია აქვთ: მო­სულ სტუმ­რებს უნ­და მი­ხე­დონ და და­აპ­ უ­რონ, ასე­ვე, სადღე­სას­წა­უ­ლო სუფ­რა გა­აწყონ.

54 VOYAGER 22/2021

ულა­მა­ზეს ტა­ლა­ვარ­ში გა­მოწყო­ბი­ლი ხევ­სუ­რი კა­ცე­ბი ნიშ­თან გროვ­დე­ბი­ან. თი­თო­ეუ ­ ლ ოჯახს, გვარს ცხვა­რი, ან ბატ­კა­ნი მოჰ­ ყავს საღ­ვთ ­ ო საკ­ლა­ვის­თვ­ ის. ხუ­ცე­სი ჯერ და­ამ­წყა­ლო­ბი­ნებს, და­ლო­ცავს ყმებს, ანუ სა­ლო­ ცა­ვის მრევლს და შემ­დეგ და­ნარ­ჩე­ნებს. “ჯვართ დი­დე­ბა­ი, მეხ­ ვე­წურს წყა­ლო­ბა” იტყ­ვის იგი. ამის შემ­დეგ ჯერ ჯერ თა­ვად და­ლევს ლუდს, შემ­დეგ კი და­ნარ­ჩე­ნე­ბი. ღა­მის­თე­ვის წე­სის შეს­რუ­ლე­ბის შემ­დეგ, მომ­დევ­ნო დი­ლას სრულ­დე­ბა წე­სი, რო­ მელ­საც “ჟამისწირვა” ეწო­დე­ბა. ამის­თ­ვის დარ­ბაზ­ში წი­ნას­წარ ეწყო­ბა სა­ხუ­ცო კო­ჭო­ბი, ლუ­დით სავ­სე თა­სე­ბი, რი­ტუ­ა­ლუ­რი პუ­რე­ბი, ქა­დე­ბი და კე­ცე­უ­ლე­ბი. ხუ­ცე­სის ჟა­მის­წირ­ვის დას­რუ­ ლე­ბის შემ­დეგ კი ჯე­რი მეძღ­ვე­ნე­ებ­ზე დგე­ბა, რო­მელ­თაც ხა­ტის­ თ­ვის შე­სა­წი­რი საკ­ლა­ვი მოჰ­ყავთ. მეძღ­ვნ­ ე­ებს ალ­კო­ჰო­ლით, ძი­რი­თა­დად, ლუ­დი­თა და არ­ყით უმას­პინ­ძ­ლ­დე­ბი­ან. შერ­ჩე­ულ საკ­ლავს თე­მის დე­კა­ნოზს მი­უყ­ვა­ნენ, რო­მე­ლიც ოჯა­ ხის წევ­რებს და­ამ­წყა­ლო­ბებს, ანუ და­ლო­ცავს. შემ­დეგ ხუ­ცე­სი პი­რით აღ­მო­სავ­ლე­თი­სა­კენ დად­გე­ბა და საკ­ლავ­საც ამ­გ­ვა­რად­ ვე და­აყ­ ე­ნებს. შემ­წირ­ვე­ლის ოჯა­ხის ყვე­ლა­ზე ახალ­გაზ­რ­და მა­ მა­კა­ცი ცხვარს სან­თ­ლით ბა­ლანს ჯვრის ფორ­მით შე­უტ­რუ­სავს. ოდ­ნავ გან­სხ­ ვ­ ა­ვე­ბუ­ლი წე­სი აქვთ ხევ­ში, სა­დაც სადღე­სას­წა­უ­ ლო საკ­ლავს მარ­ჯ­ვე­ნა ყურს სან­თ­ლით უტ­რუ­სა­ვენ. თუ­კი საკ­ ლა­ვი მიც­ვა­ლე­ბუ­ლის სა­ხელ­ზე­ა, ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში მარ­ცხე­ნა ყურს შე­უტ­რუ­სა­ვენ.

­ ე­ულ­ში, სხვა­დას­ხვ­ ა მი­ზე­ზე­ბით ხევ­სუ­რე­თი უკა­ნას­კნ­ ელ ათ­წლ მო­სახ­ლე­ობ­ ის­გან და­ი­ცა­ლა, ამი­ტომ ათენ­გე­ნო­ბას დღეს უკ­ვე შე­და­რე­ბით მოკ­რძ­ ა­ლე­ბუ­ლად აღ­ნიშ­ნა­ვენ. თუმ­ცა ახალ­გაზ­რ­ დე­ბი, რე­გი­ო­ნის­თვ­ ის ამ მე­ტად მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან დღე­სას­წა­ულ­ზე მა­ინც ჩა­მო­დი­ან და ცდი­ლო­ბენ ძვე­ლი ტრა­დი­ცი­ებ­ ი და ადათ­­წე­სე­ბი შე­ინ­ არ­ჩუ­ნონ. ეს ერ­თ­გ­ვა­რი პა­ტი­ვის მი­გე­ბაა მა­თი წი­ ნაპ­რე­ბი­სად­მი. მათ ხომ ყვე­ლა გა­ჭირ­ვე­ბის და დრო­ის ავ­ბე­დო­ ბის მი­უხ­ ე­და­ვად, შეძ­ლეს ჩვე­ნამ­დე მო­ეტ ­ ა­ნათ და ეს რი­ტუ­ა­ლე­ ბი თით­ქმ­ ის პირ­ვან­დე­ლი სა­ხით შე­მო­ე­ნა­ხათ. ­ ას თუ­კი ამ გზამ­კ­ვ­ლე­ვის შემ­დეგ ხევ­სუ­რეთ­ში დღე­ო­ბა­ზე წას­ვლ გა­დაწყ­ვეტთ, ვფიქ­რობ, ხევ­სუ­რე­თის დღე­ო­ბე­ბის კა­ლენ­და­რი გა­მო­გად­გე­ბათ: იახ­ს­რო­ბა – ფშა­ველ ქის­ტა­ურ­თა თე­მის სა­ლო­ცა­ვი, შუ­აფხო­ში

ავის­გორ­ზე დაბ­რძ­ ა­ნე­ბუ­ლი, მო­დის ლა­შა­რო­ბის კვი­რა­ში ხუთ­ შა­ბათს, პა­რას­კევს და შა­ბათს. კვი­რა დი­ლით იახ­ს­რის დრო­შას ავის­გო­რი­დან ფშა­ვის კა­რა­ტის მთის წვერ­ზე ააბ­რ­ძა­ნე­ბენ, ეს არის უბის­თა­ვის მთა­ზე. ამ ად­გილს ფშავ­ში ჰქვია კა­რა­ტის წვე­ რის ან­გე­ლო­ზი ლა­ღი იახ­სა­რი. კო­პა­ლო­ბა – უძი­ლა­ურ­თა თე­მის სა­ლო­ცა­ვი, ცი­ხე­გო­რი­ში

დაბ­რძ­ ა­ნე­ბუ­ლი, მო­დის ლა­შა­რო­ბის მომ­დევ­ნო კვი­რა­ში – ხუთ­ შა­ბათს, პა­რას­კევს და შა­ბათს (კოპალობა იახ­ს­რო­ბი­დან ერ­თი კვი­რის შემ­დეგ იმა­ვე დღე­ებ­ში აღი­ნიშ­ნე­ბა რო­მელ დღე­ებ­შიც იახ­ს­რო­ბა აღ­ნიშ­ნა­ვენ) ოთხ­შა­ბათს იმარ­თე­ბა ფშა­ვი­დან ასულ­

© ფოტო: პაატა ვარდანაშვილი

­ ო­ა, პი­რუტყ­ვს­ აც შე­სა­ბა­მი­სად კლა­ვენ: თუ­კი სადღე­სას­წა­ულ მარ­ჯ­ვე­ნა მხა­რეს წა­მო­აქ­ცე­ვენ, ხო­ლო თუ მიც­ვა­ლე­ბუ­ლის სა­ ხელ­ზე­ა, მარ­ცხე­ნა მხა­რეს. შე­წირ­ვის რი­ტუ­ა­ლის შემ­დეგ კი ჯა­ რო­ბა იმარ­თე­ბა ანუ ცეკ­ვა-­სიმ­ღე­რა და ქე­ი­ფი. სა­ინ­ტე­რე­სო ტრა­დი­ციაა შე­მორ­ჩე­ნი­ლი მთა­ში, რო­მე­ლიც სა­

­ ოდ ძვე­ლი აღ­თქ­ ­მის მსხვერ­პლ ­ თ ­ შ­ ე­წირ­ვის რი­ტუ­ალ ­ ის ვა­რა­უდ იმი­ტა­ცი­ა­ა: დე­კა­ნო­ზი, საღ­ვ­თო საკ­ლა­ვის სის­ხ­ლით, მა­მა­კა­ცე­ ­ უ­ ბის შუბ­ლზ­ ე ჯვარს გა­მო­სა­ხავს. ეს ტრა­დი­ცია დღე­საც აქ­ტუ­ალ რია და არამ­ხო­ლოდ ხევ­სუ­რეთ­ში. იმა­ვე სცე­ნას წა­აწყ­დე­ბით ხევ­სა და მთი­ულ ­ ეთ­ში, მა­გა­ლი­თად – ლო­მი­სო­ბას.

55 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ხევსურეთი თა ღა­მის­თე­ვა, ხუთ­შა­ბათს დი­ლით ლი­ქო­კის ხე­ო­ბი­დან ამო­დი­ ან ლი­ქოკ­ლე­ბი, სა­დაც ტარ­დე­ბა ერ­თობ­ლი­ვი რი­ტუ­ალ ­ ი ფშა­ ველ­თა და ხევ­სურ ლი­ქო­კელ­თა მო­ნა­წი­ლე­ობ­ ით, პა­რას­კევს მზე შუ­ბის ტარ­ზე რომ გა­და­იწ­ვე­რე­ბა, ორი­ვე თე­მის დრო­ში­ონ­ ი დრო­შებს გა­და­აჯ­ვა­რე­დი­ნებს, ვიდ­რე მზე დაბ­რ­ძან­დე­ბა, ლი­ ქოკ­ლე­ბი დაბ­რუნ­დე­ბი­ან ლი­ქო­კის ხე­ობ­ ა­ში, ხო­ლო ფშავ­ლე­ბი გად­მო­ინ­ აც­ვლ ­ ე­ბენ ირემ­თ­კა­ლო­ზე, სა­დაც შა­ბათს (მეორე დღი­ სით) ტარ­დე­ბა რი­ტუ­ალ ­ ი მხო­ლოდ ფშა­ველ­თა მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით.

©ქართული საბრძოლო ხელოვნების და ტრადიციული იარაღის ფედერაცია

ათენ­გე­ნო­ბა – ეკ­ლე­სია მას 16/29 ივ­ლისს აღ­ნიშ­ნავს. სა­ქარ­ თ­ვე­ლო­ში ათენ­გე­ნო­ბა აღ­დ­გო­მი­დან 98-ე დღეს აღი­ნიშ­ნე­ბა. პი­რა­ქე­თა ხევ­სუ­რეთ­ში ათენ­გე­ნო­ბა გი­ორ­გო­ბის შემ­დეგ 35-ე შა­ბათს მო­დის (6/19 დან 13/26 ივ­ლისს შო­რის მო­სულ პირ­ველ შა­ბა­თი­დან იწყე­ბა) და ერთ კვი­რას გრძელ­დე­ბა. ამ დღეს­ვე ემ­ თხ­ვე­ვა პი­რი­ქი­თა ხევ­სუ­რე­თის შა­ტი­ლის თემ­ში ათენ­გე­ნო­ბის დღე­ო­ბა.

ათენ­გე­ნო­ბა გუ­და­ნის ჯვარ­ში წელ­საც ტრა­დი­ცი­უ­ლად ივ­ლი­ სის ბო­ლოს გა­ი­მარ­თე­ბა. გუ­და­ნის ჯვა­რი, მთე­ლი ხევ­სუ­რე­თის სა­ერ­თო სა­ლო­ცა­ვი­ა. თუ­კი ამ დღე­სას­წა­ულ­ზე და­სას­წ­რე­ბად დროს გა­მო­ნა­ხავთ, ერთ დღე­ში თა­ვი­სუფ­ლად მო­ას­წ­რებთ ას­ ვ­ლას და ჩა­მოს­ვ­ლას. ჟინ­ვა­ლი­დან გა­და­უხ­ვევთ ბა­რი­სა­ხოს­კენ და ბა­რი­სა­ხო­დან 9,5 კმ-ში არის გუ­და­ნი (არსად გა­და­უხ­ვევთ, მთა­ვარ გზა­ზე ივ­ლით). დი­ლას 6 სა­ათ­ზე (არაუგვიანეს) გირ­ ჩევთ გას­ვ­ლას, დღე­ო­ბა და­იწყე­ბა სადღაც 9-10 სა­ა­თის­თ­ვის. ხევ­სუ­რე­თი პო­ე­ტე­ბის და უში­შა­რი მე­ომ­რე­ბის სამ­შობ­ლო­ა. აქ ყვე­ლა ფე­ხის ნა­ბიჯ­ზე შეხ­ვ­დე­ბით ლე­გენ­დებს მა­მაც მებ­რ­ძო­ ლებ­ზე, სა­დაც კა­ცე­ბის მხარ­დამ­ხარ ქა­ლე­ბიც ვაჟ­კა­ცუ­რად იბ­ რ­ძოდ­ნენ. ხევ­სუ­რეთ­ში დღემ­დე ჰყვე­ბი­ან ლი­ქო­კე­ლი ხევ­სუ­რის ამ­ბავს, რო­მელ­მაც რუ­სეთ­-ი­ა­პო­ნი­ის დროს სა­მუ­რა­ე­ბის ოცე­უ­ ლი ხმლით მარ­ტომ გა­ა­ნად­გუ­რა. მე­ფე ერეკ­ლე­საც ხომ ხევ­სუ­ რე­ბის­გან შემ­დ­გა­რი პი­რა­დი რაზ­მი ახ­ლ­და ყველ­გან. ჩემ­სა­ვით ზარ­მაც მოგ­ზა­უ­რებს შე­უძ­ლი­ათ მთე­ლი დღე შა­ტილ­ ში გა­ა­ტა­რონ, სას­ტუმ­რო­ში, ის­ტო­რი­უ­ლი კოშ­კის აივან­ზე ალუ­დი წრუ­პონ და დამ­ბალ­ხა­ჭო მი­ირ­თ­ვან. ამა­ვე სას­ტუმ­რო-­კოშ­კ­ში შე­საძ­ლე­ბე­ლია ხევ­სუ­რუ­ლი ტრა­დი­ცი­უ­ლი ტა­ნი­სა­მო­სის დათ­ვა­ ლი­ე­რე­ბა. ზო­გი­ერ­თი ტა­ლა­ვა­რის და სა­დი­ა­ცოს ასა­კი ას წელ­ ზე მე­ტი­ა. გარ­და ტა­ნი­სა­მო­სი­სა, აქ­ვე ნა­ხავთ ხალ­ხუ­რი ყო­ფა-­ ცხოვ­რე­ბის ამ­სახ­ველ ნივ­თებს. შა­ტილ­ში კარ­გია ცხე­ნით სე­ირ­ნო­ბაც. ად­გი­ლობ­რი­ვი მო­სახ­ ლე და გამ­ყო­ლი, და­თო ჯა­ლა­ბა­უ­რი, რო­მე­ლიც სა­უ­კე­თე­სო ცხე­ნებს ფლობს მთელ ხევ­სუ­რეთ­ში, თქვენ­თ­ვის სა­სურ­ველ და მი­სა­ღებ საცხე­ნოს­ნო მარ­შ­რუტს და­გი­გეგ­მავთ.

უფ­რო აქ­ტი­ურ ­ ე­ბის­თვ­ ის კი სხვა­დას­ხვ­ ა სირ­თუ­ლის რამ­დე­ნი­მე მარ­შ­რუ­ტი შე­ვარ­ჩი­ე. მითხუ­ლის ხე­ო­ბის ბი­ლი­კი სა­შუ­ა­ლო სირ­თუ­ლის მარ­შ­რუ­ ტი­ა. იწყე­ბა შა­ტილ­ში მდე­ბა­რე ჰე­სი­დან და მი­უყ­ვე­ბა მდი­ნა­რე შა­ტი­ლის­წყალს, შემ­დეგ კი მკვეთ­რად უხ­ვევს და­სავ­ლე­თის­ კენ და მი­ე­მარ­თე­ბა ჩეჩ­ნე­თის საზღ­ვ­რი­სა­კენ, სა­დაც მდი­ნა­რე მითხუ­ლის სა­თა­ვე­ა. ბი­ლი­კი სა­ცალ­ფე­ხოა და უმე­ტე­სად აღ­მარ­ თი, ამი­ტომ კარ­გი ფი­ზი­კუ­რი მომ­ზა­დე­ბა გჭირ­დე­ბათ. მარ­შრ ­ უ­ ტის ჯა­მუ­რი სიგ­რ­ძე 16 კი­ლო­მეტ­რი­ა, სას­რუ­ლი წერ­ტი­ლი კი 2400 მეტ­რი ზღვის დო­ნი­დან. ქა­ჩუს ცი­ხე შა­ტი­ლის კომ­პლ ­ ექ­სის პირ­და­პირ, კლდის წვერ­

ზეა შე­ფე­ნი­ლი. ეს იყო შა­ტი­ლი­ო­ნე­ბის ძვე­ლი და­სახ­ლე­ბა, სა­ ნამ ქვე­მოთ, მდი­ნა­რეს­თან ახ­ლოს ჩა­მო­ვი­დოდ­ნენ. ესაა 4 ცი­ ­ ექ­სი, რო­მე­ლიც ერ­თმ­ ა­ნეთ­თან ხე-­სახ­ლის­გან შემ­დგ­ ა­რი კომ­პლ ­ ე­ლე­ბი­თაა და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი. მან­ძი­ლი შა­ტი­ ვიწ­რო გა­სას­ვლ ლი­დან ცი­ხემ­დე 1.5 კი­ლო­მეტ­რი­ა. ნა­გე­ბო­ბე­ბის უშუ­ალ ­ ო დათ­ ­ ე­ბა­სა და მი­თუ­მე­ტეს კედ­ლებ­ზე აძ­რო­მას არ გირ­ჩევთ, ვა­ლი­ერ რად­გან ძეგ­ლი გვი­ან შუ­ას­ ა­უკ­ უ­ნე­ებს გა­ნე­კუთ­ვნ­ ე­ბა, დი­დი ხნის წი­ნაა მი­ტო­ვე­ბუ­ლი და კედ­ლე­ბის ჩა­მოშ­ლის საფ­რთ ­ ხე რე­ალ ­ უ­ ­ უ­ რი­ა. თუმ­ცა, შა­ტი­ლის სა­უკ­ ე­თე­სო ხე­დის გა­და­სა­ღე­ბად იდე­ალ რი ად­გი­ლია ქა­ჩუს მი­სად­გო­მე­ბი. გან­სა­კუთ­რე­ბით შთამ­ბეჭ­და­ ­ ო­ბა გვი­ან შე­მოდ­გო­მა­ზე­ა, რო­ცა შე­რე­ულ ­ ი ტყე ფე­რებს ვი იქა­ურ ­ ის და კაშ­კა­შებს – სა­ნამ ზამ­თრ ­ ის გრძელ ძილს მი­ე­ცე­მა. იც­ვლ შა­ტილ­ში დარ­ჩე­ნის მსურ­ვე­ლე­ბის­თვ­ ის არ­ჩე­ვა­ნი საკ­მა­ოდ დი­ დი­ა. ტუ­რიზ­მი ბევ­რი ად­გი­ლობ­რი­ვის­თვ­ ის შე­მო­სავ­ლის ძი­რი­ თა­დი წყა­რო­ა. „ახალ შა­ტილ­ში“ საყ­ვა­რელ მას­პინ­ძელს მზი­კო ჭინ­ჭა­რა­ულს შე­გიძ­ლი­ათ ეწ­ვი­ოთ სა­ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­რო „მზიანში“. სუფ­თა და მო­წეს­რი­გე­ბუ­ლი ოთა­ხე­ბი, სა­მი სა­ზი­არ ­ ო სვე­ლი წერ­ტი­ლი, ­ ე­სი კერ­ძე­ბი და ყუ­რადღე­ბი­ან­ ი მას­პინ­ძე­ლი ყვე­ლა­ზე უგემ­რი­ელ პრე­ტენ­ზი­ულ სტუ­მარ­საც კი მო­ხიბ­ლავს. თუ­კი მზი­კოს­თან დარ­ ჩე­ბით, სთხო­ვეთ სა­უზ­მე­ზე მი­სი სა­ფირ­მო კერ­ძი „არხოტულა“ მო­გიმ­ზა­დოთ. კუ­სერ­ბოს თა­ნა­მედ­რო­ვე ვა­რი­აც­ ია ჩემ­თვ­ ის ნამ­ დ­ვი­ლი აღ­მო­ჩე­ნა იყო და სახ­ლ­შიც ხში­რად ვამ­ზა­დებ ხოლ­მე, რო­ცა შა­ტი­ლი მო­მე­ნატ­რე­ბა. ხევ­სუ­რე­თის გე­ოგ­რა­ფი­ი­სა და რე­გი­ონ­ში ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ ტუ­რის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, სა­ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­რო­ებ­სა თუ კვე­ბის ობი­ექ­ტებ­ზე წი­ნას­წარ ნუ შე­იქ­მ­ნით მა­ღალ წარ­მოდ­გე­ნებს. ფა­სე­ბი, ერ­თი შე­ხედ­ვით, შე­იძ­ლე­ბა მა­ღა­ლი მო­გეჩ­ვე­ნოთ, თუმ­ცა, თუ­კი გა­ვით­ვა­ლის­წი­ ნებთ გზას, და­სახ­ლე­ბის იზო­ლი­რე­ბას გა­რე სამ­ყა­როს­ გან და დე­ნის პრობ­ლე­მას, რო­მე­ლიც აქ ხში­რა­და­ა, ეს ამ ადა­მი­ა­ნე­ბის შრო­მის შე­სა­ბა­მი­სი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა­ა.

ჭა­მა-­ს­მის მოყ­ვა­რუ­ლებს გირ­ჩევთ, ნა­ნას ჯა­დოს­ნურ კა­ფეს ეწ­ვი­ ოთ, ის შა­ტი­ლის ცი­ხე-­კომ­პ­ლექ­სის გა­დაღ­მა, მდი­ნა­რე არ­ღუ­ნის მე­ო­რე ნა­პირ­ზე­ა. ცის­ფერ­თ­ვა­ლა და ლა­მაზ მას­პინ­ძელს კა­ფეც გე­მოვ­ნე­ბით აქვს მოწყო­ბი­ლი – მთე­ლი ხევ­სუ­რე­თი­დან მო­ტა­ ნი­ლი თეთ­რი ქვე­ბი და და­უ­მუ­შა­ვე­ბე­ლი მთის ბრო­ლი მზის და მთე­ბის ენერ­გი­ას ირეკ­ლავს და მნახ­ველ­საც თით­ქოს აჯა­დო­ებს და და­დე­ბი­თად მუხ­ტავს. ნა­ნას­თან ხინ­კ­ლის გარ­და, სხვა­დას­ხ­ვა ად­გი­ლობ­რი­ვი კერ­ძე­ბიც შე­გიძ­ლი­ათ გა­სინ­ჯოთ. გა­ით­ვა­ლის­წი­ ნეთ, რომ რამ­დე­ნი­მე სა­ა­თით ად­რე უნ­და შე­უკ­ვე­თოთ. შა­ტი­ლის ქვით­კი­რებ­თან გემ­რი­ე­ლი წყა­რო გად­მო­დის. დაკ­ვირ­ ვე­ბუ­ლი თვა­ლი წარ­წე­რა­საც შე­ნიშ­ნავს „ლეკოთ წი­ქა“ – ალექ­ სი ჭინ­ჭა­რა­უ­ლი. შა­ტილ­ში და­ბა­დე­ბუ­ლი და გაზ­რ­დი­ლი ალექ­სი ჭინ­ჭა­რა­უ­ლი ფარ­თო დი­ა­პა­ზო­ნის მკვლე­ვა­რი­ა, ენათ­მეც­ნი­ე­რი, ლექ­სი­კოგ­რა­ფი, ფოლ­კ­ლო­რის­ტი, ტექ­ს­ტო­ლო­გი, რუს­თ­ვე­ლო­ ლო­გი – ეს ფი­ლო­ლო­გი­უ­რი ცოდ­ნის სფე­რო­თა არას­რუ­ლი ჩა­

56 VOYAGER 22/2021

მო­ნათ­ვა­ლი­ა, სა­დაც ამ და­უ­ღა­ლავ კაცს უმოღ­ვა­წი­ა. ჩემ­თ­ვის, რო­გორც ხევ­სუ­რე­თის თაყ­ვა­ნის­მ­ცემ­ლის­თვ­ ის, ყვე­ლა­ზე დი­დი გან­ძი მი­სი „ხევსურული ლექ­სი­კო­ნი­ა“. ეს წიგ­ნი გა­ცი­ლე­ბით მე­ ტი­ა, ვიდ­რე მხო­ლოდ ლექ­სი­კო­ნი. ეს არის ენ­ციკ­ლო­პე­დი­ა, რო­ მელ­შიც ყვე­ლა­ფე­რია ხევ­სუ­რე­თის, ხევ­სუ­რე­ბის და ხევ­სუ­რუ­ ლის შე­სა­ხებ. აქ თავ­მოყ­რი­ლი მა­სა­ლა სრულ­ფა­სო­ვან შთა­ბეჭ­ დი­ლე­ბას შე­გიქ­მნ­ ით ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბის ცხოვ­რე­ბა­ზე, ადა­თებ­სა და სა­მე­ურ­ნეო ყო­ფა­ზე.

საგ­ზა­ლი, არა­ყი მიჰ­ქონ­დათ და სიკ­ვ­დილს სიმ­ღე­რით ხვდე­ ბოდ­ნენ. მხო­ლოდ ერ­თი ბავ­შ­ვი ამო­ურ­ჩე­ვი­ათ და, გვა­რი რომ არ გა­და­შე­ნე­ბუ­ლი­ყო, თუ­შეთს გა­უგ­ზავ­ნი­ათ. ამ ბავშვს სულ ახ­ სოვ­და და ამ­ბობ­და, მე იქი­დან ვარ, სა­დაც მზე ორ­ჯერ ამო­დი­სო. ანა­ტორ­ში, სა­დაც სა­ლო­ცა­ვი დგას, იქი­დან თუ და­აკ­ვირ­დე­ბით, მზე გა­და­დის ამ მთა­ზე და მე­ო­რედ მთი­დან ამო­დის ხე­ლახ­ლა. ასე იქ­მნ­ ე­ბა მზის ორ­ჯერ ამოს­ვ­ლის ოპ­ტი­კუ­რი ილუ­ზი­ა. მუ­ცო ან მი­ცუ რო­გორც ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბი ეძა­ხი­ან, შა­ტი­ლი­

პო­ე­ტი­სა და ლი­ტე­რა­ტუ­რათ­მც­ ოდ­ნეს ნი­ნო დარ­ბა­ი­სე­ლის თქმით, „საქართველოში კა­ფი­ის დი­დი ლო­მი პა­პა ლექ­სო ჭინ­ ჭა­რა­უ­ლი­ა, იგი­ვე „ლეკოთ წი­ქა“. გავ­ც­დეთ შა­ტილს და და­ვუყ­ვეთ მდი­ნა­რე არ­ღუნს ხევ­სუ­რე­ თის სიღ­რ­მის­კენ. „მკვდართა სო­ფე­ლი“ ანა­ტო­რი შა­ტი­ლი­დან ოთხ კი­ლო­

მეტ­რ­ში მდე­ბა­რე­ობს, სა­მან­ქა­ნე გზა­ზე, მდი­ნა­რე არ­ღუ­ნის პი­რას. რო­გორც ამ­ბო­ბენ, სა­სიკ­ვ­დი­ლო ეპი­დე­მია იყო, შა­ვი ჭი­რი, ხევ­სუ­ რუ­ლად „ჟამიანობა“, რომ­ლის დრო­საც და­ა­ვა­დე­ბუ­ლე­ბი თა­ვი­სი ფე­ხით გა­დი­ოდ­ნენ სოფ­ლი­დან, რად­გან, ერ­თი მხრივ, და­მარ­ ხ­ვას უკ­ვე ვე­ღარ აუდი­ოდ­ნენ, მე­ო­რე მხრივ – სხვე­ბის­გან გა­სა­ რი­დებ­ლად. ამი­ტომ აკ­ლ­და­მე­ბი ააშე­ნეს, სა­დაც თა­ვი­სი ფე­ხით შე­დი­ოდ­ნენ. ეპი­დე­მია ერ­თი სოფ­ლი­დან მე­ო­რე­ში რომ არ გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი­ ყო, სო­ფელ­მა თო­ფი­ა­ნი და­რა­ჯე­ბი და­ა­ყე­ნა, თუ­კი ვინ­მე გას­ვ­ ­ ას და­აპ­ ი­რებ­და, უცი­ლობ­ლად უნ­და ეს­რო­ლათ. ლას ან შე­მოს­ვლ ანა­ტო­რე­ლებს დღე­საც სა­ა­მა­ყოდ აქვთ, რომ კა­რან­ტი­ნის დროს თო­ფის გას­რო­ლის ხმა არ გა­უ­გო­ნი­ათ ანუ სოფ­ლი­დან გაქ­ცე­ ვა არა­ვის უც­დი­ა. რო­ცა იგებ­დ­ნენ, რომ ავად იყ­ვ­ნენ, ფან­დუ­რი,

დან 12 კი­ლო­მეტ­რ­ში მდე­ბა­რე სი­პით ნა­გე­ბი კომ­პ­ლექ­სი­ა, რო­ მე­ლიც გრან­დი­ო­ზუ­ლო­ბი­თა და მი­უ­ვა­ლო­ბით გა­მო­ირ­ჩე­ვა. ლე­ გენ­დის მი­ხედ­ვით, მუ­ცო აუშე­ნე­ბია თორ­ღ­ვა ძა­განს, მი­თი­ურ პერ­სო­ნაჟს, რო­მე­ლიც რო­გორც ხალ­ხურ ზე­პირ­სიტყ­ვი­ე­რე­ბა­ში ირ­კ­ვე­ვა, ქარ­თ­ვე­ლი მე­ფის უკა­ნო­ნო შთა­მო­მა­ვა­ლი ყო­ფი­ლა. თორ­ღ­ვა გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი ფი­ზი­კუ­რი ძა­ლე­ბის მქო­ნე „კაი ყმა“ იყო. შე­უპ­ ო­ვარ­მა და და­უ­მარ­ცხე­ბელ­მა მე­ო­მარ­მა სი­ცოცხ­ლე თა­ვად მო­ის­წ­რა­ფა, რო­დე­საც მის­მა სატ­რ­ფომ ძილ­ში თმა შე­აჭ­ რა და ამით მას ღვთის­გან ნა­ბო­ძე­ბი ძა­ლა წა­არ­თ­ვა. ­ ად მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ობი­ექ­ტი რო­გორც ჩანს, მუ­ცო სტრა­ტე­გი­ულ ყო­ფი­ლა, რად­გან მი­სი უმაღ­ლე­სი წერ­ტი­ლი­დან მთე­ლი პე­რი­ მეტ­რის გა­კონ­ტ­რო­ლე­ბა შე­იძ­ლე­ბო­და. ცი­ხე­ზე ას­ვ­ლა გან­სა­კუთ­რე­ბულ ფი­ზი­კურ მომ­ზა­დე­ ბას არ მო­ითხოვს, თუმ­ცა ქა­რა­ფებ­ზე აძ­რო­მი­სას კარ­გი ფეხ­საც­მე­ლი, სპორ­ტუ­ლი ხელ­თათ­მა­ნი და სა­ლაშ­ქ­რო ჯო­ხი გა­მო­გად­გე­ბათ. კომ­პლ ­ ექ­სის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე წყა­ ლი არ მო­ი­პო­ვე­ბა, ამი­ტომ რე­სურ­სი შე­ივ­სეთ დაბ­ლა, კა­ფეს­თან.ჯო­ხი გა­მო­გად­გე­ბათ. კომ­პ­ლექ­სის ტე­რი­ტო­ რი­აზ ­ ე წყა­ლი არ მო­ი­პო­ვე­ბა, ამი­ტომ რე­სურ­სი შე­ივ­სეთ დაბ­ლა, კა­ფეს­თან.

57 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი

მუცო

რო­გორც მთელს აღ­მო­სავ­ლეთ სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მთი­ა­ნეთ­ში, მუ­ ცო­შიც არის სა­ლო­ცა­ვი ნი­ში, სა­დაც ქა­ლე­ბის მი­ახ­ლო­ებ­ ა აკ­რ­ძა­ ლუ­ლი­ა. ესეც ძვე­ლი ტრა­დი­ცი­ის ნა­წი­ლი და გაგ­რ­ძე­ლე­ბა­ა, რო­ მე­ლიც ჩვენ­გან უპი­რო­ბო პა­ტი­ვის­ცე­მას იმ­სა­ხუ­რებს.

მი­უვ­ ალ კლდე­ზე შე­ფე­ნი­ლი და­სახ­ლე­ბა ზღაპ­რუ­ლი ფილ­მის გა­ ­ ა­ნი გე­გო­ნე­ბა. პირ­ქუ­ში კოშ­კე­ბი, სი­პით ნა­შე­ნი და­სა­ღე­ბი მო­ედ აივ­ნი­ა­ნი სახ­ლე­ბი და სი­ჩუ­მე. აქ ხმა მხო­ლოდ ნი­კო არ­დო­ტე­ ლის სახ­ლი­დან გა­მო­დის.

სო­ფე­ლი მუ­ცო ერ­თი ბავ­შ­ვის სო­ფე­ლი­ა. მუ­ცოს პრინ­ცე­სა ქე­თო მთელს არ­დო­ტის და მუ­ცოს ხე­ო­ბა­ში ერ­თა­დერ­თი ბავ­შ­ვი­ა. აქ არც სა­ბავ­შვ­ ო ბა­ღი­ა, რომ ბავ­შვ­ ებ­მა იარონ და არც სკო­ლა. ამი­ ტომ ქე­თო და მი­სი უფ­რო­სი ძმა შა­ტი­ლის სკო­ლა­ში და­დი­ან და იქ­ვე რჩე­ბი­ან პან­სი­ონ­ში, შინ კი მხო­ლოდ უქ­მე­ებ­ზე ბრუნ­დე­ბი­ან.

­ ი არ­დოტ­ში, ყვე­ლა მთა­ზე აძ­რო­მა სულ პირ­ვე­ლად რომ მოვ­ხ­ვდ მო­მინ­და, ყვე­ლა­ზე მა­ღალ­ზე და ყვე­ლა ქედ­ზე გა­დას­ვ­ლა. ასე აღ­ ­ ი ბა­ხა­ო­ში, რო­მე­ლიც ამ­ჟა­მად არ­დო­ტე­ლე­ბის სა­ზამ­თ­რო მოვ­ჩ­ნდ სო­ფე­ლი­ა. ჰო­და, რაც მა­შინ ვნა­ხე, იმ­დე­ნად გა­მა­ო­ცა, კარ­გა ხანს ვერ ამო­ვიგ­დე გო­ნე­ბი­დან და იმის მე­რე, თით­ქმ­ ის ყო­ველ­თვ­ ის, რო­ცა არ­დო­ტის გავ­ლა მი­წევს, ბა­ხა­ო­ში გა­დავ­დი­ვარ და ვა­მოწ­მებ, ჩე­მი მო­გო­ნე­ბა ხომ ისევ იქა­ა. ესაა რუ­სეთ­-­ჩეჩ­ნე­თის ომის დროს, ამ სოფ­ლის სი­ახ­ლო­ვეს ჩა­მო­ვარ­დ­ნი­ლი ვერ­ტ­მფ ­ ­რე­ნი, კუდ­ზე ჩეჩ­ ნე­თის დრო­შით. მე­რე, ახალ მე­პატ­რო­ნეს პრაქ­ტი­კუ­ლი და­ნიშ­ნუ­ ლე­ბით გა­მო­ყე­ნე­ბა გა­და­უწყ­ვე­ტია და შიგ საბ­ძე­ლი მო­უწყ­ვი­ა. ასე გა­ვი­ცა­ნი ნი­კო, იგი­ვე მურ­ღვ­ ა არ­დო­ტე­ლი. ნი­კო თხუთ­მეტ წელ­ზე მე­ტი­ა, რაც პი­რი­ქი­თა ხევ­სუ­რეთ­ში, მუ­ცოს სექ­ტორ­ზე სა­ქარ­თ­ვე­ ლოს საზღ­ვარს იცავს და ბო­ლო რამ­დე­ნი­მე წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში ამ სოფ­ლის ერ­თა­დერ­თი მუდ­მი­ვი მცხოვ­რე­ბი­ა. 1991 წელს, რო­დე­ საც პირ­ვე­ლად გა­იყ­ვა­ნეს სა­ავ­ტო­მო­ბი­ლო გზა მუ­ცო­დან არ­დო­ ტამ­დე, მა­შინ ჩა­მო­ვი­და. მას მე­რე არ წა­სუ­ლა.

სო­ფელ მუ­ცო­დან 800 მეტ­რ­ში სა­საზღ­ვ­რო პო­ლი­ცი­ის პუნ­ქ­ტი­ა. ყვე­ლა მო­ლაშ­ქ­რე და მოგ­ზა­უ­რი აქ ჩერ­დე­ბა, რა­თა სა­პას­პორ­ ტო კონ­ტრ ­ ო­ლი გა­ია­ რ ­ ოს. სა­ქარ­თვ­ ე­ლო­ში და ალ­ბათ არ გა­ და­ვა­ჭარ­ბებ, თუ ვიტყ­ვი, კავ­კა­სი­ო­ნის ყვე­ლა­ზე პო­პუ­ლა­რუ­ლი მარ­შ­რუ­ტის საკ­ვან­ძო წერ­ტი­ლი­ა. თავ­ზე­ხე­ლა­ღე­ბუ­ლი მოგ­ზა­უ­ რე­ბი თავ­გა­და­სა­ვალს ხში­რად ყაზ­ბე­გი­დან იწყე­ბენ და ჭა­უ­ხის გა­დავ­ლით, შა­ტი­ლი­დან თუ­შეთ­ში ას­რუ­ლე­ბენ. მუ­ცოს სა­გუ­შა­გოს­თან გზა ორად იყო­ფა: ერ­თი მდი­ნა­რე ან­და­ ქის ხე­ო­ბას შე­უყ­ვე­ბა და არ­დოტ­ში მი­დის. იქი­დან კი გზა ცი­ ხე-­სახ­ლე­ბი­ან ხა­ხა­ბოს, ან­დაქ­სა და არ­ჭი­ლო­ში გა­და­გიყ­ვანთ. ეს სა­მი, ერთ დროს ძლი­ე­რი და ხალ­ხ­მ­რა­ვა­ლი სოფ­ლე­ბი ახ­ ლა დაც­ლი­ლი­ა. მხო­ლოდ ან­დაქ­ში, სო­სო ზვი­ა­და­ურ ­ ის სახ­ლი­ დან ამო­დის კვამ­ლი. სო­სოც მე­საზღ­ვრ ­ ე­ა, რამ­დე­ნი­მე წე­ლია აქ იზამ­თრ ­ ებს და თუ­კი ამ მყუდ­რო და ცო­ტა სევ­დი­ა­ნი ხე­ობ­ ის მო­ნა­ხუ­ლე­ბას გა­დაწყ­ვეტთ, აუცი­ლებ­ლად ეწ­ვი­ეთ. სა­უ­კე­თე­სო მას­პინ­ძ­ლო­ბის გარ­და, სო­სომ ბევ­რი სა­ინ­ტე­რე­სო ამ­ბა­ვიც იცის. არ­დო­ტი მუ­ცო­დან 5 კი­ლო­მეტ­რ­ში მდე­ბა­რე სო­ფე­ლი­ა.

ად­რე აქ ოჯახ­თან ერ­თად ცხოვ­რობ­და. დაწყე­ბი­თი სკო­ლა სახ­ლშ­ ი ჰქონ­დათ მოწყო­ბი­ლი. მაგ­რამ ეს საკ­მა­რი­სი არ იყო. სწავ­ლის გა­საგ­რ­ძე­ლებ­ლად ბავ­შ­ვებს შა­ტი­ლის სკო­ლა­ში უნ­და ევ­ლოთ ფე­ხით. ეს კი და­ახ­ლო­ებ­ ით 38კმ გზა­ა. 2000-იანების და­ საწყის­ში, არ­დოტს ზე­მოთ სოფ­ლებ­ში ჯერ კი­დევ ცხოვ­რობ­და ხალ­ხი, ხა­ხა­ბო­სა და ან­დაქ­ში. ისი­ნი კი­დევ უფ­რო შორს იყ­ვ­ნენ შა­ტი­ლი­დან და ბავ­შვ­ ე­ბის გა­ნათ­ლე­ბის პრობ­ლე­მა იქაც მწვა­

58 VOYAGER 22/2021

ვედ იდ­გა. სა­ბო­ლო­ოდ, ნი­კოს ოჯა­ხი აიყა­რა და ბარ­ში გა­და­ სახ­ლ­და. თუმ­ცა, გზის გახ­ს­ნის­თა­ნა­ვე ამო­დი­ან და ზაფხულ­საც თით­ქ­მის სულ აქ ატა­რე­ბენ. გარ­და გა­ნათ­ლე­ბი­სა, ად­გი­ლობ­ რი­ვებს ხე­ლი არც სა­მე­დი­ცი­ნო და ჯან­დაც­ვის სერ­ვი­სებ­ზე მი­ უწ­ვ­დე­ბათ. მთელ პი­რი­ქით­ში ერ­თა­დერ­თი ექი­მი­ა, რო­მე­ლიც ­ ე­ცაა და მთე­ლი მიღ­მა­ხე­ვის მო­სახ­ლე­ო­ ამას­თა­ნა­ვე მე­საზღ­ვრ ბის იმე­დი და ნუ­გე­ში­ა. „დოხტური“ – ყვე­ლა ასე იც­ნობს და სიყ­ ვა­რუ­ლით ასე ეძა­ხი­ან მი­ხა ექიმს. მი­ხე­ილ ჭინ­ჭა­რა­უ­ლი ექი­მად რუს­თავ­ში, თბი­ლის­სა და ბა­რი­სა­ხო­ში მუ­შა­ობ­და, 90-იან წლებ­ ­ ო­ვა ში კი ად­გა და შა­ტილ­ში დაბ­რუნ­და. აი, ასე უბ­რა­ლოდ, მი­ატ ყვე­ლა­ფე­რი და ჩა­მო­ვი­და. რა ვქნა, ბარ­ში სულ მთე­ბი მე­სიზ­მ­ რე­ბო­და, ავ­დე­ქი და წა­მო­ვე­დი­ო. ­ ი­ა­ში რამ­დე­ნი­მე წლის წინ ჩა­ე­ბა, არ­დო­ტი ტუ­რის­ტულ ინ­დუს­ტრ რო­ცა ად­გი­ლობ­რივ­მა, ლე­ვან არ­დო­ტელ­მა თა­ვის სახ­ლ­ში მცი­ რე სა­ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­რო მო­აწყო. თუმ­ცა, სას­ტუმ­როს დი­დი დატ­ ვირ­თ­ვით არ უმუ­შა­ვი­ა. და­ბა­ლი ფა­სის მი­უ­ხე­და­ვად, ტუ­რის­ტე­ბი აქ ერთ ღა­მე­ზე მე­ტად არ ჩერ­დე­ბოდ­ნენ. ზღვის დო­ნი­დან 2150 მეტ­რ­ზე მდე­ბა­რე სო­ფე­ლი და­ნარ­ჩენ სამ­ყა­ როს 2019 წელს და­უ­კავ­შირ­და. ონ­ლა­ინ გა­მო­ცე­მა „მთის ამ­ბებ­ მა“, რო­მე­ლიც მთა­ში დარ­ჩე­ნი­ლი ადა­მი­ან­ ე­ბის ად­ვო­კა­ტი­რე­ბას ეწე­ვა, ჩა­წე­რა ვი­დეო „ქვებთან მო­ლა­პა­რა­კე“, რო­მელ­შიც ნი­კო არ­დო­ტე­ლი ფშავ­-­ხევ­სუ­რე­თის სოფ­ლე­ბის­თვ­ ის ინ­ტერ­ნეტ­სა და სა­ტე­ლე­ფო­ნო კავ­შირს ითხოვ­და. ეს ვი­დეო ვი­რუ­სუ­ლად გავ­რ­ ცელ­და და ნა­ხე­ვარ მი­ლი­ონ­ზე მეტ­მა ადა­მი­ან­მა ნა­ხა. ამ ვი­დე­ო­ მი­მარ­თ­ვის შემ­დეგ სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს პრე­მი­ერ­-მ­ ი­ნის­ტ­რმ­ ა გა­ნაცხა­ და, რომ ფშავ­-­ხევ­სუ­რე­თის ინ­ტერ­ნე­ტი­ზა­ცი­ის პრო­ექტს მთავ­რო­ ბა და­ა­ფი­ნან­სებ­და. ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ 246 ათა­სი ლა­რი გა­მო­ყო, და­ახ­ლო­ებ­ ით 100 ათა­სი ლა­რით კი ფშავ­-ხ­ ევ­სუ­რე­თის სა­თე­მო ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ას – მთის სა­თე­მო ქსელს, პრო­ექ­ტის გან­სა­ხორ­ცი­ე­ ლებ­ლად სა­ერ­თა­შო­რი­სო ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ებ­ ი და­ეხ­მარ­ნენ. უკა­ბე­ ლო ინ­ტერ­ნე­ტით ფშავ­-­ხევ­სუ­რე­თი­სა და გუ­და­მაყ­რის ხე­ო­ბის სა­მოც­ზე მე­ტი სო­ფე­ლი და­ი­ფა­რა. ოცამ­დე სო­ფელ­ში პირ­ვე­ ­ ო­მი სა­ტე­ლე­ფო­ნო კავ­ში­რი. ლად გახ­და ხელ­მი­საწ­ვდ ამ ცვლი­ლე­ბამ ლე­ვანს და მის ოჯახს უფ­რო დი­დი სა­ო­ჯა­ხო სას­ ტუმ­როს აშე­ნე­ბის­კენ უბიძ­გა. სას­ტუმ­რო შე­ფერ­ხე­ბე­ბით, თით­ქ­ მის 2 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში შენ­დე­ბო­და.

Guest House Ardoti სას­ტუმ­რო სახ­ლი არ­დო­ტი კე­თილ­ მოწყო­ბი­ლია და ძი­რი­თად კომ­ფორ­ტ­სა და ინ­ფ­რას­ტ­ რუქ­ტუ­რას სთა­ვა­ზობს დამ­ს­ვე­ნე­ბელს. სას­ტუმ­რო­ში ოცი ადა­მი­ა­ნის გან­თავ­სე­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბა­ა. სამ­ჯე­რა­დი კვე­ბით ღა­მის­თე­ვა 70 ლა­რი­ა. აქ­ვე შე­გიძ­ლი­ათ იქი­რა­ოთ ცხე­ნე­ ბი, მას­პინ­ძე­ლი კი თქვენ­ზე მორ­გე­ბულ მარ­შ­რუტს შე­გირ­ ჩევთ. დე­ნი აქ ჯერ კი­დევ პრობ­ლე­მუ­რია ისე­ვე, რო­გორც გზა. სო­ფელ­ში ამ­ბო­ბენ, რომ ტრაქ­ტო­რი მხო­ლოდ მუ­ცომ­ დე წმენდს გზას. მე­ტი მას არ ევა­ლე­ბა. ამი­ტომ სოფ­ლის მაცხოვ­რებ­ლე­ბი ფე­ხით, ან ცხე­ნით და­დი­ან უგ­ზო­ო­ბა­ში.

მთა­ში და­ბა­დე­ბუ­ლი და გაზ­რ­დი­ლი ადა­მი­ა­ნე­ბის­თ­ვის რთუ­ლი აღ­მოჩ­ნ­და ის რა­დი­კა­ლუ­რი ცვლი­ლე­ბე­ბი, რაც 1951-1953 წლებ­ში კო­მუ­ნის­ტურ­მა რე­ჟიმ­მა გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლა. ამ წლებ­ში, ხევ­სუ­რე­თი­ დან 1500-ზე მე­ტი ადა­მი­ა­ნი იძუ­ლე­ბით გა­ა­სახ­ლეს. საბ­ჭო­თა პრო­ პა­გან­და მთის მო­სახ­ლე­ო­ბა­ზე ზრუნ­ვად ასა­ღებ­და ამ პრო­ცესს. ირაკ­ლი წიკ­ლა­უ­რი თა­ვის წიგ­ნ­ში „წარსულის ფურ­ც­ლე­ბი“ იხ­სე­ ნებს, რომ ხევ­სუ­რე­ბი „ძალიან შეშ­ფო­თე­ბულ­ნი იყ­ვ­ნენ, მაგ­რამ დუ­მილს არ­ჩევ­დ­ნენ, რა­ი­მე წი­ნა­აღ­მ­დე­გო­ბის გა­მო­ხატ­ვი­სა ეში­ ნო­დათ, ვი­ნა­ი­დან მა­შინ ცოცხა­ლი იყო სტა­ლი­ნი და სა­ხელ­მ­წი­ ფო­ში დამ­კ­ვიდ­რე­ბუ­ლი რკი­ნი­სებ­რი დის­ციპ­ლი­ნის პი­რო­ბებ­ში მთავ­რო­ბის მი­ერ გა­ტა­რე­ბუ­ლი ღო­ნის­ძი­ე­ბის მი­მართ უკ­მა­ყო­ფი­ ­ ათ. ლე­ბის გა­მო­ხატ­ვა სამ­შობ­ლოს ღა­ლა­ტის ტოლ­ფა­სი გახ­ლდ ამას შე­იძ­ლე­ბო­და სა­ბე­დის­წე­რო შე­დე­გე­ბი მოჰ­ყო­ლო­და. ხევ­სუ­ რებ­მა იცოდ­ნენ, რომ წი­ნა­აღ­მ­დე­გო­ბის გა­წე­ვა უაზ­რო იყო, რა­ მე­თუ ახ­სოვ­დათ მა­თი მე­ზობ­ლე­ბი­სა და მე­ტო­ქე­ე­ბის – ქის­ტე­ბის გა­და­სახ­ლე­ბის იძუ­ლე­ბი­თი მე­თო­დე­ბი ომის პე­რი­ოდ­ში“. ბარ­ში გა­და­სახ­ლე­ბამ და წი­ნა­პარ­თა მი­წას მოწყ­ვე­ტამ ბევ­რი ხევ­სუ­რი ფსი­ქო­ლო­გი­უ­რად გა­ტე­ხა. ბევ­რ­მა ხან­დაზ­მულ­მა უარი თქვა გა­და­სახ­ლე­ბა­ზე და მარ­ტო დარ­ჩა წი­ნა­პარ­თა მი­წა­ზე, ზო­ გი­ერ­თ­მა კი სახ­ლის ზღურ­ბ­ლ­ზე სი­ცოცხ­ლე თვით­მ­კ­ვ­ლე­ლო­ბით და­ას­რუ­ლა. ბა­რად ჩა­მო­სახ­ლე­ბამ ტრა­დი­ცი­ე­ბის ცვლი­ლე­ბა და ადაპ­ტა­ცია გა­მო­იწ­ვი­ა. ყვე­ლა­ზე უარე­სი, რაც ამ პრო­ცე­სებს მოჰ­ყ­ვა, კულ­ ტუ­რუ­ლი და მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი ძეგ­ლე­ბის რღვე­ვა და გა­ნად­გუ­რე­ბა იყო. სტა­ლი­ნუ­რი პო­ლი­ტი­კის შე­დე­გად ხევ­სუ­რე­თის სოფ­ლე­ბის 90 პრო­ცენ­ტი და­ი­ცა­ლა. მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, 90-იანებში რამ­დე­ნი­მე ოჯა­ხი დაბ­რუნ­და შა­ტილ­ში, თი­თო­-ო­რო­ლა სხვა სოფ­ლებ­ში, მაგ­რამ სრუ­ლი­ად მოშ­ლი­ლი ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რის გა­მო ძნე­ლი არ­მოჩ­ნ­და მა­თი სოფ­ლად და­მაგ­რე­ბა. დღეს ეს უჩი­ნა­რი, მოჩ­ ვე­ნე­ბა-­სოფ­ლე­ბი­ა, რო­მელ­თა ის­ტო­რი­აც მხო­ლოდ ერ­თე­ულ­მა ადა­მი­ა­ნებ­მა, ჩა­მონ­გ­რე­უ­ლი სახ­ლის კედ­ლებ­მა და რამ­დე­ნი­მე ფო­ტო­სუ­რათ­მა შე­მო­ი­ნა­ხა. სრუ­ლი­ად და­ი­ცა­ლა არ­ხო­ტის ხე­ო­ბა და მიღ­მა­ხე­ვის სოფ­ლე­ბი. დღეს ახალ­გაზ­რ­და ხევ­სუ­რე­ბი ფრთხი­ლი ნა­ბი­ჯე­ბით გად­მო­ დი­ან დათ­ვიჯ­ვარს და წი­ნა­პარ­თა ად­გი­ლებ­ზე სახ­ლ­დე­ბი­ან უკე­ თე­სი მო­მავ­ლის იმე­დით. თუმ­ცა, მხო­ლოდ იმე­დი ვე­რა­ფე­რი­ა. ყვე­ლა­ზე აუცი­ლე­ბე­ლი და სა­სი­ცოცხ­ლოდ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი მა­ ინც გზა მგო­ნი­ა. გზა, რო­მე­ლიც მო­ი­ტანს პროგ­რეს­სა და უკე­თეს მო­მა­ვალს. ამის გა­რე­შე ხევ­სუ­რე­თი ისევ მხო­ლოდ სა­ლაშ­ქ­როდ და სა­მოგ­ზა­უ­როდ ეგ­ზო­ტი­კურ, უცხო მხა­რედ დარ­ჩე­ბა. უჩი­ნა­რი სოფ­ლე­ბი კი გზის – მიღ­მა. სო­ფე­ლი არ­დო­ტი ბო­ლო და­სახ­ლე­ბუ­ლი პუნ­ქ­ტი­ა, სა­დაც სა­ მან­ქა­ნო გზა მი­დის. ამის შემ­დეგ სოფ­ლებ­ში ტრან­ს­პორ­ტი არა­სო­დეს შე­სუ­ლა. აქ­ვე, სულ რამ­დე­ნი­მე კი­ლო­მეტ­რ­ში რუ­ სე­თის სა­საზღ­ვ­რო პუნ­ქ­ტი­ა. ხევ­სუ­რი მე­საზღ­ვ­რე­ე­ბი იტყ­ვი­ან ხოლ­მე, ჩვენც თუ წა­ვე­დით, ვი­ღა დარ­ჩე­ბა, გა­უ­და­ბურ­დე­ბა აქა­უ­რო­ბა­ო. მე­საზღ­ვ­რე­ო­ბა ზო­გის­თ­ვის პრო­ფე­სია და უბ­რა­ლოდ სა­მუ­შა­ო­ა. ხევ­სუ­რე­ბის­ თ­ვის კი მე­საზღ­ვ­რე­ო­ბა არ­ჩე­ვა­ნი არა­ა, ეს მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბი­თი სტა­ტუ­სი­ა, რო­მე­ლიც მათ სის­ხ­ლ­ში აქვთ. არ­ხოტ­ში, მუ­ცო­ში, ხი­დო­ტან­ზე, ყველ­გან ცის­ფერ­თ­ვა­ლა ხევ­სუ­რე­ბი არი­ან: შე­ ­ ე­ბი. მე­ თე­კა­უ­რე­ბი, ჭინ­ჭა­რა­უ­ლე­ბი, არა­ბუ­ლე­ბი, ზვი­ა­და­ურ საზღ­ვ­რე­ო­ბა სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევთ, სო­ფელს არ მოს­წყ­დ­ნენ და სამ­შობ­ლოს წი­ნა­შე მო­ვა­ლე­ო­ბა მო­ი­ხა­დონ. მუდ­მი­ვი სამ­სა­ხუ­ რის და შე­მო­სავ­ლის გა­რე­შე, რთუ­ლია მთა­ში არ­სე­ბო­ბა, რო­ ცა მი­წის სიმ­წი­რე და კლი­მა­ტი მე­ტის სა­შუ­ა­ლე­ბას არ იძ­ლე­ვა, ვიდ­რე კარ­ტო­ფი­ლი და რამ­დე­ნი­მე სა­ხის ბოს­ტ­ნე­უ­ლი­ა. მუ­ცოს სა­საზღ­ვ­რო პუნ­ქ­ტი­დან მე­ო­რე გზა მდი­ნა­რე ხი­ნის­წყალს მი­უყ­

59 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი ბო­ლოს ჩემს საყ­ვა­რელ, ხევ­სუ­რე­თი-­თუ­შე­თის მარ­შ­რუტ­ზე უნ­ და მო­გიყ­ვეთ, რომ­ლის დაწყე­ბა­საც მე პი­რა­დად შა­ტი­ლით ვამ­ ­ უ­ტის­თ­ვის ხუ­თი დღე უნ­და გა­მო­ყოთ. ჯო­ბი­ნებ ხოლ­მე. ამ მარ­შრ თუმ­ცა, მე თქვენს ად­გი­ლას რე­ზერ­ვ­ში კი­დევ რამ­დე­ნი­მე დღეს მო­ვი­ტო­ვებ­დი და “გზების მიღ­მა” ხევ­სუ­რე­თის აღ­მო­ჩე­ნას მო­ვინ­ დო­მებ­დი. მე ამას პი­ლიგ­რი­მო­ბას ვე­ძა­ხი. რო­ცა ერთ დროს ხმა­უ­ ­ ა­ბუ­რე­ბულ ად­გი­ლებ­ში და­დი­ხარ და ადა­მი­ა­ რი­ან, ახ­ლა კი გა­უდ ნე­ბის­გან დაც­ლი­ლი სი­ჩუ­მე ფიქ­რის სა­შუ­ალ ­ ე­ბას გაძ­ლევს. დღე 1. მარ­შ­რუ­ტი მუ­ცოს სა­საზღ­ვ­რო პო­ლი­ცი­ას­თან იწყე­ბა, სა­დაც სა­პას­პორ­ტო კონ­ტ­რო­ლი უნ­და გა­ი­ა­როთ. აქ სპე­ცი­ა­ლურ საშვს მოგ­ცე­მენ, რო­მელ­საც ხი­დო­ტან­ზე ხევ­სუ­რე­თის მხა­რის მე­საზღ­ვ­რე­ებ­თან წა­რად­გენთ და მარ­შ­რუ­ტის ბო­ლოს – სო­ფელ გი­რევ­ში.

პრო­ცე­დუ­რე­ბის გავ­ლის შემ­დეგ ორი არ­ჩე­ვა­ნი გაქვთ: და­ იწყოთ სვლა მარ­ცხ­ნი­დან, სა­დაც გზა სო­ფელ ხო­ნის­ჭა­ლის­კენ მი­უყ­ვე­ბა, თუ გა­დახ­ვი­დეთ ხიდს და ბი­ლიკს შე­უყ­ვეთ არ­დო­ტის­ კენ. ყვე­ლა შემ­თხ­ვე­ვა­ში, ბი­ლი­კი ხი­დოტ­ნის ქედ­ზე აგიყ­ვანთ. აქ

ვე­ბა, ვიდ­რე ჩეჩ­ნე­თის საზღ­ვ­რამ­დე. მუ­ცოს სა­საზღ­ვ­რო პუნ­ქ­ ტი­დან მე­ო­რე გზა მდი­ნა­რე ხი­ნის­წყალს მი­უყ­ვე­ბა, ვიდ­რე ჩეჩ­ ნე­თის საზღ­ვ­რამ­დე. აქე­დან 4 კი­ლო­მეტ­რშ­ ი სო­ფე­ლი ხო­ნის­ჭა­ლა­ა. აქაც მე­საზღ­ვ­ რე­ე­ბი – შე­თე­კა­ურ ­ ე­ბი ცხოვ­რო­ბენ. აქ რამ­დე­ნი­მე სა­ო­ჯა­ხო სას­ ტუმ­როს და კა­ფე­საც ნა­ხავთ, რად­გან ეს სო­ფე­ლი კავ­კა­სი­ო­ნის ერ­თ-­ ერ­თი ყვე­ლა­ზე პო­პუ­ლა­რუ­ლი, ხევ­სუ­რე­თი-­თუ­შე­თის ბი­ ლიკ­ზე მდე­ბა­რე­ობს და სე­ზონ­ზე ხში­რად მას­პინ­ძლ ­ ობს უცხო­ ელ, თუ ად­გი­ლობ­რივ მოგ­ზა­ურ ­ ებს. ხო­ნე პი­რი­ქი­თა ხევ­სუ­რე­თის ბო­ლო სო­ფე­ლი­ა, რო­მე­ლიც რუ­

სეთ­-­ჩეჩ­ნე­თის საზღ­ვ­რის­კენ მდე­ბა­რე­ობს. მან­ძი­ლი შა­ტი­ლი­დან 20 კი­ლო­მეტ­რი­ა. 2002 წელს ამ სო­ფელ­ში 31 ადა­მი­ანს უცხოვ­ რია და 2015 წლამ­დე მან­ქა­ნის გზაც შე­დი­ო­და. იმ ავ­ბე­დით გა­ ზაფხულ­ზე მო­ვარ­დ­ნილ­მა ღვარ­ცოფ­მა კი მეცხ­ვა­რე და რამ­დე­ ნი­მე ასე­უ­ლი სუ­ლი ცხვა­რი მი­წა­ში და­მარ­ხა, ხო­ლო სო­ფე­ლი უგ­ზო­ო­ბის­თ­ვის გა­წი­რა. აქ მხო­ლოდ ფე­ხით, ცხე­ნით, ან სამ­ხი­ დი­ა­ნი მან­ქა­ნით მოხ­ვედ­რაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი.

60 VOYAGER 22/2021

დღე 2. მე­ორ ­ ე დღის მარ­შ­რუ­ტი ასე­თი­ა: სა­ბა­ნა­კე – ხი­დოტ­ნის

ქე­დი – აწუნ­თის სა­ბა­ნა­კე ხევ­სუ­რე­თის მხა­რეს. რო­მე­ლი გზაც არ უნ­და აირ­ჩი­ოთ – ხო­ნის­ჭა­ლა, თუ არ­დო­ტი, 2-3 სა­ა­თი­ა­ნი სი­ ა­რუ­ლის შემ­დეგ სა­ბო­ლო­ოდ ხი­დოტ­ნის ქედ­ზე მოხ­ვდ ­ ე­ბით. პა­ ტა­რა პლა­ტო­ზე მოწყო­ბილ სა­საზღ­ვ­რო პუნ­ქტ ­ შ­ ი რე­გის­ტრ ­ ა­ცი­ის შემ­დეგ გზა ზე­მოთ, სამ­ხრ ­ ეთ­-აღ­მო­სავ­ლე­თის­კენ გრძელ­დე­ბა აწუნ­თის მთის სა­ბა­ნა­კეს­თან. აქე­დან ჯამ­ში 6კმ-ია მარ­ტი­ვი­დან ­ ო სირ­თუ­ლის ბი­ლი­კი. თუმ­ცა, სა­ნამ გზას და­ად­გე­ბით, სა­შუ­ალ ­ ე­ებ­ აუცი­ლებ­ლად უნ­და გა­ი­ნე­ბივ­როთ თა­ვი და იქ­ვე, მე­საზღ­ვრ თან ახ­ლოს სა­ბა­ნა­კეს­თან მოწყო­ბილ კა­ფე­ში მი­ირ­თ­ვათ ცხე­ლი ყა­ვა, ან ცი­ვი კო­კა-­კო­ლა. გნე­ბავთ ხევ­სუ­რუ­ლი კე­ცე­ულ ­ ი, რო­მელ­საც მუ­დამ ღი­მი­ლი­ა­ნი დი­ას­ ახ­ლი­სი, ლა­ლი ზვი­ა­და­უ­რი იქ­ვე და­გიცხობთ. კა­ფე­ში პრო­ დუქ­ტე­ბის დი­დი ნა­წი­ლი ად­გი­ლობ­რი­ვი­ა, ხო­ნე­სა და ხო­ნეს­ჭა­ ლა­ში მოყ­ვა­ნი­ლი კარ­ტო­ფი­ლი, ბოს­ტ­ნე­უ­ლი და რძის პრო­დუქ­ ტე­ბი. ამ კა­ფეს შე­ნე­ბის თით­ქ­მის სამ­წ­ლი­ა­ნი ის­ტო­რია აქვს. ვიდ­რე აქ

ორი მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნი ფაქ­ტო­რია გა­სათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბე­ლი. პირ­ ვე­ლი ის, რომ ხო­ნის­ჭა­ლი­დან ქედ­ზე ასას­ვ­ლე­ლი სერ­პან­ტი­ნი ძა­ლი­ან ცი­ცა­ბო­ა, თუმ­ცა და­ახ­ლო­ებ­ ით 3კმ-ით მოკ­ლე. მე­ორ ­ ე ფაქ­ტო­რი ხი­დე­ბი­ა. უფ­რო სწო­რად ხი­დე­ბის არარ­სე­ბო­ბა. უკე­ თეს შემ­თხ­ვე­ვა­ში ხის სქე­ლი ტო­ტე­ბის შეკ­ვრ ­ ა­ზე მო­გი­წევთ გა­ დას­ვ­ლა და თქვენ­ში არ­სე­ბუ­ლი ფა­რუ­ლი ვირ­ტუ­ო­ზის გაღ­ვი­ძე­ ბა. ღრი­ა­ლით მორ­ბე­ნა­ლი მთის ცივ მდი­ნა­რე­ზე გა­დე­ბულ ორ მორ­ზე გა­დას­ვლ ­ ა არაა ად­ვი­ლი. აქ „მცოცავი ხი­დე­ბი­ა“. თუ­კი ერთ სე­ზონ­ზე „ხიდი“ ერთ ად­გი­ლას იყო, მომ­დევ­ნო სე­ზონ­ზე სულ სხვა­გან შე­იძ­ლე­ბა აღ­მოჩ­ნდ ­ ეს. ან პი­რი­ქით, ახა­ლი წა­ღე­ ბუ­ლი ჰქონ­დეს მდი­ნა­რეს და სა­ერ­თოდ არ დაგ­ხ­ვ­დეთ. არა­თუ სე­ზონ­ზე, არა­მედ თვე­ში რამ­დენ­ჯერ­მე შე­იძ­ლე­ბა შე­იც­ვა­ლოს მდი­ნა­რე­ზე ხი­დე­ბის გან­ლა­გე­ბა. ეს კი­დევ ცალ­კე დი­დი თავ­გა­ და­სა­ვა­ლი­ა. ვის­თ­ვის მხი­ა­რუ­ლი და ვის­თვ­ ის უსი­ამ­ ოვ­ნო. რაც შე­ე­ხე­ბა არ­დოტს, აქ ხი­დე­ბის პრობ­ლე­მა შე­და­რე­ბით მოგ­ ვა­რე­ბუ­ლია მდი­ნა­რის კა­ლა­პო­ტი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე. ხი­დე­ბის კონ­ს­ტ­რუქ­ცი­აც ბევ­რად მყა­რი­ა, თუმ­ცა, კი­დევ რამ­დენ ხანს გა­ უძ­ლებს გა­და­რე­ულ ან­და­ქის­წყალს, არა­ვინ იცის.

61 VOYAGER 22/2021

ფშავხევსურეთი შე­ნო­ბა ჩა­იდ­გმ­ ე­ბო­და, სა­ბა­ნა­კეს ნა­წი­ლი იყო და სულ ვნატ­ რობ­დით, ნე­ტავ ოდეს­მე აქ კა­ფე დაგ­ვახ­ვედ­რა, დაღ­ლილ­ზე ცი­ვი ლუ­დი ან ლი­მო­ნა­თით დაგ­ვა­ლე­ვი­ნა­ო. მე­რე შე­თე­კა­უ­ რებ­მა წა­მო­იწყეს მშე­ნებ­ლო­ბა, რო­მე­ლიც უტ­რან­სპ­ ორ­ტო­ ბის და სე­ზო­ნის სიმ­ცი­რის გა­მო თით­ქ­მის სა­მი წე­ლი­წადს ­ ა, ცხე­ნი­ა­ნი, თუ გა­ჭი­ა­ნურ­და. ვინც ხო­ნის­ჭა­ლი­დან ამო­დი­ოდ უცხე­ნო, ყვე­ლა ში­ნა­ურს 2-3 აგუ­რი ამოჰ­ქონ­და. სა­ბო­ლო­ოდ კი 2019 წლის ივ­ლის­ში, რო­ცა თუ­შე­თი­დან გად­მო­ვე­დი ჯგუფ­ თან ერ­თად, მო­უ­ლოდ­ნე­ლად ლა­მა­ზი და კოპ­წია პა­ტა­რა კა­ ­ ე­ბი კი ფე დაგ­ვხ­ ­ვ­და კომ­ფორ­ტუ­ლი ავე­ჯით. მა­ღა­ლი ფან­ჯრ პირ­და­პირ და­ქუ­ეხს გაჰ­ყუ­რებს. და­ქუ­ე­ხი, იგი­ვე თე­ბუ­ლოს მთა, სა­ქარ­თვ­ ე­ლო­სა და რუ­სე­თის საზღ­ვარ­ზე დგას და მი­სი მწვერ­ვა­ლი მუდ­მი­ვი თოვ­ლი­თაა და­ფა­რუ­ლი. კარ­გი ამინ­დის შემ­თხ­ვე­ვა­ში მის ცქე­რას არა­ფე­რი ჯობს. გემ­რი­ე­ლი შეს­ვე­ნე­ბის შემ­დეგ გზა აწუნ­თის­კენ გრძელ­დე­ბა. მთის ძირ­ში რამ­დე­ნი­მე მო­სა­ხერ­ხე­ბე­ლი სა­ბა­ნა­კე­ა. ეცა­დეთ, კა­რა­ვი წყალ­თან ახ­ლოს გა­შა­ლოთ. თუმ­ცა, თუ ცხე­ლი პე­ რი­ო­დი და­იჭ­ ი­რა, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი აგ­ვის­ტო­სა და სექ­ტემ­ ბერ­ში, წყა­ლი შე­და­რე­ბით ნაკ­ლე­ბი მო­დის ხოლ­მე. სა­ბა­ნა­კე­ ­ ე­ბა მარ­ცხ­ნი­დან შე­მა­ვა­ლი დან უკ­ვე თვალ­ნათ­ლივ გა­მოჩ­ნდ ზიგ­ზა­გუ­რი ბი­ლი­კი, რო­მე­ლიც სულ აღ­მარ­თია და მი­სი ავ­ლა დიდ ენერ­გი­ას და დროს მო­ითხოვს. ამი­ტომ ეცა­დეთ დი­ლას ად­რი­ან­ ად შე­უდ­გეთ ბი­ლიკს, სა­ნამ დაცხე­ბა. სიგ­რი­ლე­ში სი­ა­ რუ­ლი ბევ­რად მარ­ტი­ვი­ა.

დღე 3. აწუნ­თას უღელ­ტე­ხი­ლი­დან, თუნ­დაც, ცუდ ამინ­დშ ­ ი,

აუცი­ლებ­ლად და­ინ­ ა­ხავთ ხე­ობ­ ის კალ­თებ­ში ჩა­კე­ცილ პა­ტა­ რა შე­ნო­ბას, რომ­ლის სა­ხუ­რა­ვიც მზის სხი­ვებს შუ­ქუ­რა­სა­ვით ირეკ­ლავს და მთე­ბის ზღვა­ში ორი­ენ­ტი­რი­ვი­თა­ა. აქ მე­საზღ­ვ­ რე­ე­ბი დგა­ნან. ამ სახ­ლის ქვე­მოთ მწყემ­სე­ბის სად­გო­მი­ა, სა­დაც სა­უ­კე­თე­სო სა­ბა­ნა­კე­ა. წყა­ლი, სა­პირ­ფა­რე­შო და თქვენ წარ­მო­ იდ­გი­ნეთ, კუს­ტა­რუ­ლად გა­კე­თე­ბუ­ლი აბა­ნოც, რო­მე­ლიც შე­შა­ ზე მუ­შა­ობს და სულ რა­ღაც 5 ლა­რად ცხე­ლი წყლით და­ბა­ნაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი. აქ­ვეა პა­ტა­რა მა­ღა­ზი­ა, სა­დაც ყველ­სა და რძის სხვა პრო­დუქ­ტებ­თან ერ­თად ლუდს, გა­ზი­ან გა­მაგ­რი­ლე­ბელ სას­მე­ლებს და სხვა პრო­დუქ­ტებ­საც შე­იძ­ ენთ. ეს ად­გი­ლი ყვე­ ლა სა­მოგ­ზა­უ­რო გზამ­კვ­ ლ ­ ევ­შია შე­ტა­ნი­ლი, თა­ვი­სი კო­ლო­რი­ტი მწყემ­სით, რო­მელ­საც სი­ნამ­დ­ვი­ლე­ში და­ვით ცა­ძი­კი­ძე ჰქვი­ა, თუმ­ცა ყვე­ლა კალ­მი­კა­თი იც­ნობს. გარ­და პრო­დუქ­ტე­ბი­სა, კალ­ მი­კას­თან, ასე­ვე, შე­გიძ­ლი­ათ იქი­რა­ოთ ცხე­ნე­ბი ორი­ვე მი­მარ­ თუ­ლე­ბით, თუ­შე­თის­კენ ან – ხევ­სუ­რე­თის­კენ. ამ დღეს გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი და­ახ­ლო­ე­ბით 11კმ-ია. უმაღ­ლე­სი წერ­ტი­ლი კი აწუნ­თის უღელ­ტე­ხი­ლი 3434 მ ზღვის დო­ნი­დან.

ამ დღეს სტარ­ტის ად­გი­ლის შე­სა­ბა­მი­სად გა­სავ­ლე­ ლი მან­ძი­ლი 13-16 კმ-ი­ა.

62 VOYAGER 22/2021

© www.georgiantravelguide.com

დღე 4. კალ­მი­კას სა­ბა­ნა­კე­დან გზა სო­ფელ გი­რე­ვის­კენ მი­უყ­

ვე­ბა. აქ კი­დევ ბო­ლო­ჯერ უნ­და გა­ი­არ ­ ოთ სა­პას­პორ­ტო კონ­ტ­ რო­ლი. სოფ­ლის თავ­ზე გად­მო­მა­ვა­ლი ბი­ლი­კი­დან კარ­გად გა­ მოჩ­ნ­დე­ბა სა­საზღ­ვ­რო პო­ლი­ცი­ის თეთ­რი შე­ნო­ბა, რო­მე­ლიც მდი­ნა­რე ლა­როვ­ნის­წყ­ლი­სა და ქვა­ხი­დის შე­სარ­თავ­თა­ნა­ა. სწო­რედ ამ მდი­ნა­რე­ე­ბის ერ­თო­ბა ქმნის პი­რი­ქი­თის ალა­ზანს, რო­მე­ლიც მოგ­ვი­ა­ნე­ბით და­ღეს­ტან­ში მდი­ნა­რე ავა­რი­ის ყო­ი­სუს უერ­თ­დე­ბა და ქმნის მდი­ნა­რე სუ­ლაკს. სოფ­ლის თა­ვი­დან ზღაპ­რუ­ლი ხე­დე­ბი იშ­ლე­ბა მთე­ლი პი­რი­ქი­ თის ხე­ო­ბა­ზე. გან­სა­კუთ­რე­ბით შთამ­ბეჭ­და­ვი კი მდი­ნა­რე ქვა­ხი­ დის მარ­ჯ­ვე­ნა ნა­პირ­ზე, კლდე­ებ­ში ნა­შე­ნი ნა­სოფ­ლა­რი ჰე­ღო­ა. ყო­ველ ჯერ­ზე გა­ო­ცე­ბა მიპყ­რობს, რო­გორ შეძ­ლეს ადა­მი­ა­ნებ­მა ამ მი­უ­ვალ ად­გი­ლას კოშ­კე­ბის აშე­ნე­ბა.

დღე 5. გი­რე­ვი­დან, ან ფარ­ს­მა­დან გზა დარ­თ­ლოს მი­მარ­თუ­ ლე­ბით გრძელ­დე­ბა და მდი­ნა­რე პი­რი­ქი­თის ალა­ზანს მი­უყ­ ვე­ბა. გა­ივ­ლის სო­ფელ ჭე­შოს და ჩა­ვა დარ­თ­ლო­ში. სო­ფე­ლი დარ­თლ ­ ო ერ­თ­გ­ვა­რი ტუ­რის­ტუ­ლი ჰა­ბია თუ­შეთ­ში. აქ ცი­ვი­ლი­ ზა­ცი­ის თით­ქ­მის ყვე­ლა სი­კე­თე­ა. მხო­ლოდ, ელექ­ტ­რო­ე­ნერ­გი­ას მზის პა­ნე­ლე­ბი გა­მო­ი­მუ­შა­ვე­ბენ, ამი­ტო­მაც დე­ნით სარ­გებ­ლო­ბა შეზღუ­დუ­ლი­ა.

დარ­თ­ლო­დან შე­გიძ­ლი­ათ მან­ქა­ნას შე­უ­თან­ხ­მდ ­ ეთ და პირ­და­ პირ თბი­ლის­ში დაბ­რუნ­დეთ. ან სუ­ლაც გზა გა­აგ­რ­ძე­ლოთ ზე­მო ომა­ლოს­კენ, კე­სე­ლო­ე­ბი და მუ­ზე­უ­მი მო­ი­ნა­ხუ­ლოთ, დატ­კბ­ ეთ სიმ­შ­ვი­დი­თა და სუფ­თა ჰა­ე­რით, მი­ირ­თ­ვათ ცხვრის ხინ­კა­ლი. ქვე­მო ომა­ლო­ში თუ­შე­თის და­ცუ­ლი ტე­რი­ტო­რი­ებ­ ის სა­ინ­ფორ­ მა­ციო ცენ­ტ­რი­ა, სა­დაც ყვე­ლა­ნა­ირ ­ ი ინ­ფორ­მა­ცი­ას მი­ი­ღებთ ტრან­ს­პორ­ტ­სა თუ სხვა მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვან ამ­ბებ­ზე. მან­ძი­ლი გი­რე­ვი­დან დარ­თ­ლომ­დე – 14 კმ-ია, დარ­თლ ­ ო­დან ზე­მო ომა­ლომ­დე კი – 11 კმ.

_______________________________________________

გი­რე­ვი პირ­ვე­ლი და­სახ­ლე­ბუ­ლი პუნ­ქ­ტი­ა, სა­დაც ტე­ლე­ფონ­მა შე­იძ­ლე­ბა და­ი­ჭი­როს. თუმ­ცა ესეც გა­რე­მო პი­რო­ბებ­ზეა და­მო­კი­ დე­ბუ­ლი. სო­ფელ­ში სპე­ცი­ა­ლურ ად­გი­ლებს მი­გას­წავ­ლი­ან, სა­ დაც სიგ­ნა­ლის მი­ღე­ბაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი. გი­რე­ვი გა­რე­სამ­ყა­როს მხო­ლოდ ინ­ტერ­ნე­ტით უკავ­შირ­დე­ბა. ესეც უკე­თეს შემ­თხ­ვე­ვა­ ში, თუ­კი დრო­უ­ლად მოხ­და და­ზი­ა­ნე­ბე­ბის შე­კე­თე­ბა. ღა­მის გა­ სა­თე­ვად მო­სა­ხერ­ხე­ბე­ლი სოფ­ლე­ბია გი­რე­ვი და აქე­დან 2კმ-ში მდე­ბა­რე ფარ­ს­მა და ბა­სო.

სე­ზონ­ზე ხევ­სუ­რეთს ტუ­რის­ტი არ აკ­ლი­ა. ქარ­თ­ვე­ლი, თუ უცხო­ ე­ლი, ყვე­ლა მო­იჩ­ქა­რის აქ ჩა­მო­სას­ვ­ლე­ლად. უცხო­ე­ლე­ბი, ძი­ რი­თა­დად, სა­ლაშ­ქ­რო ბი­ლი­კებს ირ­ჩე­ვენ და კავ­კა­სი­ო­ნის ხე­ ლუხ­ლე­ბელ მთებს სე­რა­ვენ. იშ­ვი­ა­თად ქარ­თ­ვე­ლებ­საც ნა­ხავთ. თუმ­ცა, ბევ­რი ქარ­თ­ვე­ლის­თ­ვის ხევ­სუ­რე­თი იქ მთავ­რ­დე­ბა, სა­ დაც სა­მან­ქა­ნე გზა წყდე­ბა. არა­და, ყვე­ლა­ზე ნამ­დ­ვი­ლი ხევ­სუ­ რე­თი სწო­რედ უგ­ზო­ო­ბის მიღ­მა­ა, თა­ვი­სი სის­ხ­ლის­მ­ღ­ვ­რე­ლი ბრძო­ლე­ბით, სევ­დი­ა­ნი სიმ­ღე­რე­ბი­თა და გო­რო­ზი მთე­ბით.

ამ დღეს გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი ჯამ­ში 14 კმ-ია.

შევ­ხ­დე­ბით ხევ­სუ­რეთ­ში.

63 VOYAGER 22/2021

ბილიკების კვლევა

64 VOYAGER 22/2021

ჯუ­თა­-ო­მა­ლო გზა ექ­ვ­სი კა­რიბ­ჭით თა­მ ა რ კ ვი­ნ ი­კ ა­ძ ე ეფუძ­ნე­ბა ინ­ტერ­ვი­უს ზვი­ად კე­ლენ­ჯე­რი­ძეს­ თან, რო­მე­ლიც სა­ფეხ­მავ­ლო ბი­ლი­კე­ბის კვლე­ ვი­სა და პრო­ექ­ტი­რე­ბის და­ქი­რა­ვე­ბუ­ლი ექ­ს­პერ­ ტია სა­თავ­გა­და­სავ­ლო ტუ­რიზ­მის გან­ვი­თა­რე­ბის ასო­ცი­ა­ცი­ა­ში.

ში­ნა­უ­რუ­ლად ამ პრო­ექტს ასე ვე­ძა­ხით – „ჯუთაომალო“, რად­გან ყვე­ლა­ზე კარ­გად მის დი­ა­პა­ზონს ასე გად­მოვ­ცემთ. ყვე­ლა­ფე­რი რო­ცა დას­რულ­დე­ბა, შე­იქ­მ­ნე­ბა სა­ლაშ­ქ­რო ბი­ლი­კე­ბის სა­ო­ცა­რი ქსე­ლი, რო­მე­ლიც ამ ორ უშო­რეს წერ­ტილს და­ა­კავ­ში­რებს – ჯუ­თა­სა და ომა­ლოს და მო­ლაშ­ქ­რე­ებს კი­დევ უფ­რო მო­წეს­რი­გე­ბუ­ლად და უსაფ­რ­თხოდ მოგ­ზა­უ­რო­ბის სა­შუ­ა­ლე­ბას მის­ცემს; მეტ აღ­მო­ჩე­ნას, მეტ თავ­გა­და­ სა­ვალს გა­მო­აც­დე­ვი­ნებს სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მთებ­ში.

65 VOYAGER 22/2021

ბილიკების კვლევა

66 VOYAGER 22/2021

უკ­ვე და­ვას­რუ­ლეთ ხან­გ­რ­ძ­ლი­ვი ექ­ს­პე­დი­ცი­ა, რომ­ლის დრო­საც ჩვენ სა­მი და­ცუ­ლი ტე­რი­ტო­რი­ის – ყაზ­ბე­გის, ფშავ­-­ხევ­სუ­რე­თის და თუ­შე­თის ეროვ­ნუ­ლი პარ­კე­ბის ტე­რი­ტო­რი­ე­ბი გა­მო­ვიკ­ვლ ­ ი­ ეთ. მთლი­ა­ნო­ბა­ში მო­ვი­ა­რეთ 396 კი­ლო­მეტ­რი, უფ­რო სწო­რად, გა­მო­ვიკ­ვ­ლი­ეთ გა­ცი­ლე­ბით მე­ტი, მაგ­რამ სა­ლაშ­ქ­რო ქსე­ლის შე­საქ­მ­ნე­ლად ეს 396 კი­ლო­მეტ­რი გა­და­ვარ­ჩი­ეთ. ამ ეტაპ­ზე გა­ დაწყ­და, რომ პრო­ექ­ტ­ში 205 კი­ლო­მეტ­რი შე­ვი­დეს და გვრჩე­ბა 191 კი­ლო­მეტ­რი, რაც, თუ მო­მა­ვალ­ში ქსე­ლი გა­ფარ­თოვ­დე­ბა, მზად იქ­ნე­ბა მას­თან მი­სა­ერ­თებ­ლად. ერ­თი­ა­ნი ხედ­ვა გავ­რ­ცელ­ დე­ბა ყვე­ლა­ფერ­ზე. ამ ერ­თი­ა­ნო­ბას, კომ­პ­ლექ­სუ­რად ყვე­ლაფ­რის აღ­ქ­მას დი­დი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა აქვს. ჯერ ბი­ლი­კე­ბი მო­ვა­წეს­რი­გოთ, მე­რე – ქო­ ხე­ბი მო­ვი­ფიქ­როთ, სად ჩა­იდ­გას, კი­დევ მე­რე სა­ინ­ფორ­მა­ციო ბო­ძე­ბი გან­ვა­თავ­სოთ – ასე არ მოხ­დე­ბა. ეს ამ­ხე­ლა ტე­რი­ტო­რია ერ­თი პრო­ექ­ტი­ა, ამი­ტომ ისიც კი გათ­ვ­ლი­ლი და ახ­ს­ნი­ლი­ა, სად და რა­ტომ ჯობს სამ­თო ქო­ხე­ბის გან­თავ­სე­ბა – რო­გორ აშენ­დეს, რომ ეკო­ლო­გი­უ­რად გა­მარ­თუ­ლი იყოს, ბუ­ნე­ბა არ და­ზი­ან­დეს და ად­გი­ლობ­რივ მო­სახ­ლე­ო­ბა­საც არ შე­უ­შა­ლოს ხე­ლი ეკო­ნო­ მი­კურ საქ­მი­ა­ნო­ბა­ში. ეს ძა­ლი­ან მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი გათ­ვ­ლაა ამ ბი­ლი­კებ­ზე – პრო­ექ­ ტით გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბუ­ლი სამ­თო ქო­ხე­ბი სოფ­ლებ­ში ტუ­რის­ტე­ ბის გა­ჩე­რე­ბას, ღა­მის­თე­ვას არ შე­ა­ფერ­ხებს. პი­რი­ქით, ეს ორი ტი­პის ღა­მის გა­სა­თე­ვი ერ­თ­მა­ნეთს შე­ავ­სებს. შვი­დი­ვე ქო­ხი იმ­ გ­ვარ ად­გილ­ზე აშენ­დე­ბა, რომ არ იქ­ცე­ვა სოფ­ლის კონ­კუ­რენ­ ტად, იქ ჩა­იდ­გ­მე­ბა, სა­დაც ახ­ლაც კარ­ვებ­ში ათე­ვენ ღა­მეს მოგ­ ზა­უ­რე­ბი, რად­გან გარ­შე­მო სხვა არა­ფე­რი­ა. ვგუ­ლის­ხ­მობ ერ­თი დღის სა­ვალ მან­ძი­ლებს – ღა­მის­თე­ვის ლო­გი­კურ წერ­ტი­ლებს. დი­დი შვე­ბაა მოგ­ზა­უ­რის­თ­ვის, რო­ცა იცის, რომ ვი­ღა­ცამ მას­ზე იზ­რუ­ნა და ერ­თი დღის სი­ა­რუ­ლის შემ­დეგ, მო­სა­ღა­მო­ე­ბულ­ზე – ან სო­ფელს მი­ად­გე­ბა, ან თავ­შე­სა­ფარ ქოხს. ეს გა­ჩე­რე­ბე­ბი სოფ­ლებ­ში ორ­მ­ხ­რი­ვად სა­სარ­გებ­ლოა – თვი­თონ ად­გი­ლობ­რი­ ვე­ბიც ამით ეკო­ნო­მი­კურ სარ­გე­ბელს ნა­ხა­ვენ – ცხე­ნებს მო­გა­ქი­ რა­ვე­ბენ, ღა­მის გა­თე­ვას შე­მოგ­თა­ვა­ზე­ბენ, და­პუ­რე­ბას. ეს სერ­ ვი­სე­ბი, ნელ­-­ნე­ლა, და­იხ­ვე­წე­ბა კი­დეც. ეს ერ­თი­ა­ნი მიდ­გო­მა უკ­ვე კარ­გა­დაა გა­მოც­დი­ლი იმ ქვეყ­ნებ­ში, სა­დაც სა­ლაშ­ქ­რო კულ­ტუ­რა, ქვეყ­ნის რე­ლი­ე­ფის გა­მო, მა­ღალ დო­ნე­ზეა გან­ვი­თა­რე­ბუ­ლი. ამე­რი­კა­ში ცნო­ბი­ლი­ა, მა­გა­ლი­თად, წყნა­რი ოკე­ა­ნის თხე­მის ბი­ლი­კი (Pacific Crest Trail. სიგ­რ­ძე: 4 286 კმ.) და, ასე­ვე, აპა­ლა­ჩე­ბის ბი­ლი­კი (Appalachian Trail. სიგ­ რ­ძე: 3,516 კმ.), მაგ­რამ ამე­რი­კე­ლებ­მა ეროვ­ნუ­ლი ბი­ლი­კე­ბის სის­ტე­მის გან­ვი­თა­რე­ბა 1968 წლი­დან და­იწყეს და ქვეყ­ნის ეკო­ ნო­მი­კუ­რი გან­ვი­თა­რე­ბა, მას­შ­ტა­ბი და სა­ლაშ­ქ­რო ტრა­დი­ცი­ე­ბის უწყ­ვე­ტო­ბა ამის სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ლევთ. ევ­რო­პა­ში ყვე­ლა­ზე პო­ პუ­ლა­რუ­ლი ბი­ლი­კე­ბი, ბუ­ნებ­რი­ვი­ა, რომ ალ­პებ­ში გა­დის. მა­გა­ლი­თად იქაა მონ­ბ­ლა­ნის ბი­ლი­კი (Tour of Mont Blanc), რომ­ ლის სიგ­რ­ძეც 170 კმ.-ია და საფ­რან­გეთს, შვე­ი­ცა­რი­ა­სა და იტა­ ლი­ას აკავ­ში­რებს. ასე­ვე, შთამ­ბეჭ­და­ვია შა­მო­ნი (საფრანგეთი)ცერმატის (შვეიცარია) ბი­ლი­კი. სიგ­რ­ძე: 190 კმ. შვე­ი­ცა­რიაა სა­ ერ­თოდ სა­ნი­მუ­შო ქვე­ყა­ნა. მთი­ა­ნი რე­ლი­ე­ფის ასე და­ნახ­ვა ხელს უწყობს ბევ­რი სა­ჭი­რო ფა­სე­უ­ლო­ბის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცი­ას: აქ­ტი­ურ და პა­სუ­ხის­მ­გებ­ლო­ბა­ ­ ე­ო­ბის კულ­ტუ­რას, ბუ­ნე­ბა­ ზე და­ფუძ­ნე­ბულ ტუ­რიზმს, მო­ლაშ­ქრ ზე თა­ვი­სე­ბუ­რად ზრუნ­ვა­სა და ზო­გა­დად ბუ­ნე­ბას­თან კონ­ტაქტს. სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ასე­თი მას­შ­ტა­ბუ­რი და ერ­თი­ა­ნად და­გეგ­მი­ლი ბი­ლი­კე­ბის ქსე­ლი, რომ­ლის შექ­მ­ნა­საც ეს პრო­ექ­ტი გუ­ლის­ხ­ მობს, ჯერ არ ჰქო­ნი­ა. ამი­ტომ მგო­ნი­ა, რომ ეს გახ­დე­ბა ჩვე­ნი ქვეყ­ნის სა­ვი­ზი­ტო ბა­რა­თი მთა­ში მოგ­ზა­უ­რო­ბის მოყ­ვა­რულ­ თათ­ვის.

67 VOYAGER 22/2021

ბილიკების კვლევა ჯუ­თა­-ო­მა­ლოს ქსე­ლი გა­ა­ერ­თი­ა­ნებს რო­გორც მი­ვიწყე­ბულ, ან ნაკ­ლე­ბად მოხ­მა­რე­ბად ბი­ლი­კებს, ასე­ვე იმ ბი­ლი­კებს, რო­ მელ­თაც მოგ­ზა­ურ ­ ე­ბი დღეს ხში­რად იყე­ნე­ბენ. მათ შო­რი­საა – ხევ­სუ­რე­თი-­თუ­შე­თის და­მა­კავ­ში­რე­ბე­ლი ბი­ლი­კი, რომ­ლი­თაც ხალ­ხი დი­დი ხა­ნია სარ­გებ­ლობს, მაგ­რამ დღე­ის მდგო­მა­რე­ო­ ბით, ეს ბი­ლი­კე­ბი არ არის გა­მარ­თუ­ლი იმ დო­ნე­ზე, რო­გორც სა­ჭი­რო­ა. ზო­გა­დად, ხში­რად გვხვდე­ბა რთუ­ლი გზა­გა­სა­ყა­რე­ ­ ე­ლე­ბი და ზო­გან გა­უკ­ვა­ლა­ვი მო­ ბი, სა­ხი­ფა­თო გა­და­სას­ვლ ნაკ­ვე­თე­ბიც. ჩვენს მი­ერ და­გეგ­მი­ლი ქსე­ლით კი სა­ბო­ლო­ოდ მი­ვი­ღებთ მო­ წეს­რი­გე­ბულ და მე­ტად უსაფ­რ­თხო ბი­ლი­კებს. მა­თი დი­დი ნა­ წი­ლი კავ­კა­სი­ო­ნის მთა­ვა­რი ქე­დის თხე­მებ­ზე გა­დის, რის გა­მოც ­ ებ­რი­ვი ხე­დით ტკბე­ბი გზად. ეს პა­ნო­რა­მე­ბით სავ­სე არაჩ­ვე­ულ მარ­შ­რუ­ტი­ა, სოფ­ლებ­ში შეს­ვ­ლი­სას კი, გზა­დაგ­ზა, აკ­ვირ­დე­ბი ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბის ყო­ველ­დღი­ურ ყო­ფას, მათ ადათ­-წ ­ ე­სებ­სა და კულ­ტუ­რას. რო­ცა ბი­ლი­კის და ქო­ხის მშე­ნებ­ლო­ბას ვახ­სე­ნებ, ნუ წარ­მო­იდ­ გენთ რკი­ნა-­ბე­ტო­ნის კონ­ს­ტ­რუქ­ცი­ებს, ნუ შეშ­ფოთ­დე­ბით გა­რე­ მო­ზე მი­ყე­ნე­ბუ­ლი ზი­ა­ნის საფ­რ­თხე­ებ­ზე. არ და­გა­ვიწყ­დეთ, რომ პრო­ექ­ტი მო­ი­ცავს და­ცულ ტე­რი­ტო­რი­ებს და სხვა თუ არა­ფე­რი, მხო­ლოდ ამი­ტო­მაც – მი­ნი­მა­ლუ­რად ვე­რე­ვით ბუ­ნე­ბა­ში. ბი­ლი­ კებ­ზეც – გზის სა­ფარს კი არ და­ვა­გებთ, არა­მედ გას­წორ­დე­ბა დამ­რე­ცი ფერ­დო­ბი, მო­ეწყო­ბა სერ­პან­ტი­ნე­ბი, გა­კეთ­დე­ბა ბი­ ლი­კე­ბის ოპ­ტი­მა­ლუ­რი დახ­რე­ბი, თუ ერო­ზი­ა­ა, გა­კეთ­დე­ბა შე­ მოვ­ლი­თი გზა ან ჩა­ტარ­დე­ბა ერო­ზი­ის სა­წი­ნა­აღ­მ­დე­გო სა­მუ­შა­ ო­ე­ბი; სა­დაც გა­და­სას­ვლ ­ ე­ლია სა­ში­ში, იქ უსაფ­რ­თხო­ე­ბის ჯაჭ­ვე­ ბი და­მაგ­რ­დე­ბა, სა­ფე­ხუ­რე­ბი გა­კეთ­დე­ბა კლდე­ზე. ახ­ლა გვაქვს რამ­დე­ნი­მე ასე­თი მო­ნაკ­ვე­თი, რო­ცა ძა­ლი­ან ცი­ცა­ბო ფერ­დ­ზე გვი­წევს გავ­ლა, მა­გა­ლი­თად, ტა­ნი­ეს ხე­ო­ბა­შია ასე­თი ად­გი­ლე­ ბი. არა­და, ულა­მა­ზე­სი ად­გი­ლია თა­ვი­სი ტბით, მაგ­რამ რად­გან ძა­ლი­ან ვიწ­რო ხე­ობ­ ა­ში მი­დის ბი­ლი­კი, მდი­ნა­რის გა­დაჭ­რა გი­ წევს ძა­ლი­ან ბევ­რჯ­ ერ. მე­საზღ­ვ­რე­ე­ბი ყო­ველ­წ­ლი­უ­რად კი ამაგ­რე­ბენ წა­ღე­ბულ ხი­ დებს, მაგ­რამ მე­რე წყა­ლი ჩა­მო­ივ­ლის და ისევ მი­აქვს მარ­ ტი­ვად და ნა­უც­ბა­დე­ვად მოწყო­ბი­ლი ნა­კე­თო­ბა. ამ პრო­ექ­ტის ფარ­გ­ლებ­ში კი ახა­ლი ხი­დე­ბი ისე აშენ­დე­ბა, რომ ეს პრობ­ლე­ მა გა­და­იჭ­რას. სა­დაც სა­ჭი­რო­ა, კლდე­ზე და­მაგ­რ­დე­ბა ბი­ლი­კი, ­ ხო­ებ­ ის და­მა­ტე­ბი­თი კომ­პო­ნენ­ტი, რად­გან რო­გორც უსაფ­რთ ­ ო ზოგ­ჯერ მთლი­ა­ნად შე­მო­დის მდი­ნა­რე გზა­ზე და ამ ფრი­ალ კლდე­ზე სხვა­ნა­ი­რად გავ­ლა შე­უძ­ლე­ბე­ლი­ა. კლდე­ზე გა­კეთ­დე­ბა სა­ფე­ხუ­რე­ბი, გვერ­დ­ზე გა­უ­კეთ­დე­ბა ჯაჭ­ვის მო­ა­ჯი­რი და ადა­მი­ა­ ნი უსაფ­რ­თხოდ, ზურ­გ­ჩან­თი­ა­ნად გა­ივ­ლის. ასე­ვე, და­მონ­ტაჟ­დე­ ბა სა­ორ ­ ი­ენ­ტა­ციო ბო­ძე­ბი, სა­ინ­ფორ­მა­ციო და­ფე­ბი – ად­ვი­ლად რომ გა­იგ­ნოს გზა მოგ­ზა­ურ­მა. ამ­გ­ვა­რად და­გეგ­მილ ბი­ლი­კებ­ზე მოგ­ზა­უ­რო­ბი­სას, ყო­ვე­ლი დღის ბო­ლოს ან ქოხ­ში მოხ­ვ­დე­ბი, ან სო­ფელ­ში. ქოხ­ში დაგ­ხ­ვ­ დე­ბა სას­ტუმ­როს ტი­პის ოთა­ხე­ბიც, მაგ­რამ თუ და­კა­ვე­ბუ­ლი აღ­ მოჩ­ნ­და, დაგ­ხ­ვ­დე­ბა სა­კარ­ვე ად­გი­ლე­ბი, კარ­ვე­ბი, სა­ძი­ლე ტომ­ რე­ბიც კი – გვინ­და ეს ყვე­ლა­ფე­რი ად­გილ­ზე ქი­რავ­დე­ბო­დეს, რომ ტვირ­თი შე­უმ­სუ­ბუქ­დეს მო­ლაშ­ქრ ­ ეს. იქ­ნე­ბა კვე­ბის პუნ­ქ­ ტიც და და­მა­ტე­ბი­თი მომ­სა­ხუ­რე­ბე­ბიც, ეს ააცი­ლებს ადა­მი­ანს, ვთქვათ, თერ­თ­მეტ­დღი­ან­ ი ბი­ლი­კის­თ­ვის სამ­ყო­ფი საკ­ვე­ბის და მძი­მე აღ­ჭურ­ვი­ლო­ბის თან ტა­რე­ბის სირ­თუ­ლეს. ზო­გი­ერთ ადა­ მი­ანს კი უყ­ვარს თხუთ­მეტ­კი­ლოგ­რა­მი­ან­ ი ზურ­გ­ჩან­თით ლაშ­ქ­ რო­ბა (ამასაც თა­ვი­სი მუ­ღა­მი აქვს ვი­ღა­ცის­თვ­ ის), მაგ­რამ ბევრს ვი­ცი, რომ ძა­ლი­ან მო­ე­წო­ნე­ბა, აღ­მარ­თ­ზე მსუ­ბუ­ქად ავ­ლის პერ­ს­პექ­ტი­ვა, ბე­ჭებ­ზე გრა­ვი­ტა­ცია რომ არ გე­ქა­ჩე­ბა. ზო­გი­ერთ ადა­მი­ანს ფი­ზი­კუ­რა­დაც არ შე­უძ­ლია მძი­მე წო­ნის ტა­რე­ბა, არ აქვს შე­სა­ბა­მის აღ­ჭურ­ვი­ლო­ბა ან გა­მოც­დი­ლე­ბა – მათ­თვ­ ი­საც და­მა­ტე­ბი­თი სტი­მუ­ლი იქ­ნე­ბა, კავ­კა­სი­ო­ნის ქე­დის მო­სა­ნა­ხუ­ ლებ­ლად.

68 VOYAGER 22/2021

რო­ცა ამ ყვე­ლა­ფერს ვად­გენ­დით, ყვე­ლა გზა, ყვე­ლა მი­მარ­ თუ­ლე­ბით ხე­ლახ­ლა გა­ვი­ა­რეთ. ჯამ­ში, ოც­დარ­ვადღი­ა­ნი ექ­ს­პე­ დი­ცია გა­მოგ­ვი­ვი­და. სა­ვე­ლე კვლე­ვე­ბი ჯუ­თი­დან და­ვიწყეთ და პირ­ვე­ლად მო­ვიკ­ვ­ლი­ეთ პო­პუ­ლა­რუ­ლი ბი­ლი­კი : ჯუ­თა-­როშ­კა. ჯუ­თა­დან გა­და­ვე­დით როშ­კის­კენ, იქი­დან არ­ხო­ტის­კენ და შემ­ დეგ არ­ხო­ტის­თა­ვის უღელ­ტე­ხი­ლით დავ­ბ­რუნ­დით ისევ ჯუ­თა­ში. ეს ძა­ლი­ან სა­ინ­ტე­რე­სო წრი­უ­ლი ბი­ლი­კი გა­მო­ვა, თავ­შე­საფ­რე­ ბი იქაც აშენ­დე­ბა. შემ­დეგ ტა­ნი­ეს ხე­ო­ბა გა­ვი­ა­რეთ. ეს ძა­ლი­ან რთუ­ლი ეტა­პი იყო, რად­გან ბევ­რი ინ­ფორ­მა­ცი­ის შეგ­რო­ვე­ბა დაგ­ვ­ჭირ­და. ბო­გო­ვა­ ჩოს უღელ­ტე­ხი­ლი­დან იწყე­ბა ქსე­ლის კი­დევ ერ­თი ნა­წი­ლი, რო­მე­ლიც მთლი­ა­ნად მი­უყ­ვე­ბა კავ­კა­სი­ო­ნის ქედს და ჩა­დის დათ­ვის­ჯვ­ ­რის უღელ­ტე­ხილ­ზე – სა­ო­ცა­რი პა­ნო­რა­მე­ბი აქვს ამ მო­ნაკ­ვეთს და ძა­ლი­ან შთამ­ბეჭ­და­ვი­ა. რო­ცა სუფ­თა ცა არის, დიდ სი­შო­რე­ზე გა­ხე­დავ მთელ მთა­თა სის­ტე­მას, ჭა­უ­ხიც ჩანს, ყაზ­ბე­გიც, ინ­გუ­შე­თიც. სუ­ლის­შემ­ძ­ვ­რე­ლია იქ ამ უკაც­რი­ე­ლი ბუ­ ნე­ბის წი­ნა­შე პი­რის­პირ ყოფ­ნა. შემ­დეგ დათ­ვის­ჯ­ვა­რის უღელ­ტე­ხი­ლი­დან მივ­დი­ვართ ხა­ხა­ბო­ ში, ესაა ჭან­ჭა­ხის­წყ­ლის ხე­ო­ბა­ა. ხა­ხა­ბო ძა­ლი­ან შთამ­ბეჭ­და­ვი, ლა­მა­ზი სო­ფე­ლი­ა, მაგ­რამ ცო­ტა ადა­მი­ა­ნი მი­დის და ახ­ლა ეს ქსე­ლი მგო­ნი, რომ ამ სო­ფელ­საც გა­მო­აღ­ვი­ძებს – ლო­გი­კუ­რი ღა­მის­თე­ვის ად­გი­ლია გზა­ზე. ხა­ხა­ბო­დან ერ­თი მი­მარ­თუ­ლე­ბით შე­იძ­ლე­ბა სო­ფელ მუ­ცო­ში წას­ვ­ლა და მუ­ცო­დან მე­რე შა­ტი­ლის­კენ. თუმ­ცა, შა­ტი­ლამ­დე მი­ მა­ვა­ლი გზა ახ­ლა მთლი­ა­ნად გა­კე­თე­ბუ­ლია – ვგუ­ლის­ხმ­ ობ სა­ მან­ქა­ნე გზას და ამი­ტომ აქ ბი­ლი­კი არ გა­ივ­ლის. ასე ვცდი­ლობთ ხოლ­მე – სა­ფეხ­მავ­ლო ბი­ლი­კი მაქ­სი­მა­ლუ­რად სცდე­ბო­დეს სა­ ავ­ტო­მო­ბი­ლო გზას. ქსელ­ზე ერ­თ­-ერ­თი შე­სას­ვ­ლე­ლი სო­ფელ მუ­ცო­დან და შემ­დეგ უკ­ვე ავ­დი­ვართ ხი­დო­ტან­ზე. აქაც მე­საზღ­ვ­რე­ე­ბი არი­ან. ესეც ღა­მის­თე­ვის ლო­გი­კუ­რი წერ­ტი­ლი­ა, ამი­ტომ, დღე­საც, მო­ლაშ­ ქ­რე­ე­ბი იქ კარ­ვე­ბით რჩე­ბი­ან. ამ პრო­ექ­ტის გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბის მე­რე კი, ერ­თ­-ერ­თი კე­თილ­მოწყო­ბი­ლი ქო­ხი სწო­რედ ხი­დო­ ტან­ზე იქ­ნე­ბა. იქი­დან უკ­ვე მივ­დი­ვართ ლე­გენ­და­რუ­ლი აწუნ­თას უღელ­ტე­ხი­ლის­ კენ, ძა­ლი­ან შთამ­ბეჭ­და­ვი ად­გი­ლი­ა, ულა­მა­ზე­სი ლან­დ­შაფ­ტით. ამ­ჟა­მად ორი გზა­ა, რო­მე­ლიც აკავ­ში­რებს ხევ­სუ­რეთს და თუ­ შეთს. ამ წუ­თამ­დე ყვე­ლა­ზე პო­პუ­ლა­რუ­ლი და მოხ­მა­რე­ბა­დია აწუნ­თას უღელ­ტე­ხი­ლი, მაგ­რამ ჩვენ ბორ­ბა­ლოს უღელ­ტე­ხი­ ლიც გა­ვი­ა­რეთ – და სა­მო­მავ­ლოდ ქსელ­ზე მი­ერ­თე­ბის ერ­თ­ერთ ვა­რი­ან­ტად გან­ვი­ხი­ლეთ. დათ­ვის­ჯ­ვ­რი­დან შე­საძ­ლე­ბე­ლია ბორ­ბა­ლოს უღელ­ტე­ხილ­ზე ას­ვლ ­ ა და იქი­დან თუ­შეთ­ში დაშ­ვე­ბა – ეს ყვე­ლა­ზე მე­ტად უკაც­ რი­ე­ლი ნა­წი­ლი­ა, სა­ო­ცა­რი პა­ნო­რა­მე­ბით. შემ­დეგ აწუნ­თას უღელ­ტე­ხი­ლი­დან ჩავ­დი­ვართ ქვა­ხიდ­ზე – ესეც სა­კარ­ვე ად­გი­ლი­ა, აქ ვა­თევ­დით ღა­მეს და მა­ლე სწო­რედ აქ და­იდ­გ­მე­ბა სამ­თო ქო­ხი. ამის შემ­დეგ მივ­დი­ვართ სო­ფელ გი­რევ­ში და გი­რე­ვი­დან – ეს უკ­ვე და­სახ­ლე­ბუ­ლი, კარ­გი სო­ფე­ლია – დარ­თ­ლო­ში შეგ­ვიძ­ ლია ჩას­ვ­ლა. აქაც ისე გა­ვა­ტა­რეთ ბი­ლი­კი, რომ მაქ­სი­მა­ლუ­რად ავა­რი­დეთ სა­ავ­ტო­მო­ბი­ლო გზას. დარ­თ­ლო­დან უკ­ვე სო­ფელ ომა­ლო­ში მივ­დი­ვართ. ესაა და­სას­რუ­ლი, აი, ასე­თია ჩვე­ნი ახა­ ლი ქსე­ლის მთა­ვა­რი ძარ­ღ­ვი. ჩვენ, ცხა­დი­ა, სხვა ბი­ლი­კე­ბიც შე­ვის­წავ­ლეთ. ვაკ­ვირ­დე­ბო­დით, სად არის რთუ­ლი გზა­გა­სა­ყა­რი, სად უნ­და და­მონ­ტაჟ­დეს სა­ინ­ 69 VOYAGER 22/2021

ბილიკების კვლევა

ფორ­მა­ციო და­ფე­ბი თუ ბო­ძე­ბი. გვაქვს თუ არა მდი­ნა­რის კვე­ თა, სა­ჭი­როა თუ არა ხი­დის გა­დე­ბა, სად არის წყა­რო, მინ­დო­რი, სა­კემ­პინ­გე ინ­ფრ ­ ას­ტრ ­ უქ­ტუ­რის გან­თავ­სე­ბა სად ჯობს. მოკ­ლედ, ყვე­ლა­ნა­ი­რი ვა­რი­ან­ტი, ერ­თი პუნ­ქტ ­ ი­დან მე­ო­რე პუნ­ქ­ტამ­დე ისე გა­ვი­ა­რეთ, რომ გზის სა­მი­-ოთხი ვა­რი­ან­ტი მოვ­სინ­ჯეთ. უამ­რა­ვი ფო­ტო-­ვი­დეო მა­სა­ლა ჩა­მო­ვი­ტა­ნეთ და ახ­ლა ამ მა­ სა­ლა­ზე და­ფუძ­ნე­ბით ვსაზღ­ვ­რავთ სა­მუ­შა­ოე­ ბს. ჩა­ნიშ­ნუ­ლი გვაქვს შე­სა­ბა­მი­სი წერ­ტი­ლე­ბი ჯი­პი­ეს­ზე, ინ­ფორ­მა­ცი­ას ვი­წერ­ დით ბლოკ­ნოტ­ში და ყო­ვე­ლი დღის ბო­ლოს ან­და ყო­ვე­ლი ეტა­ პის დას­რუ­ლე­ბის მე­რე იქ­ვე, ცინ­ცხალ გო­ნე­ბა­ზე ვა­ფა­სებ­დით ინ­ფორ­მა­ცი­ას. ძა­ლი­ან მი­ხა­რია ისიც, რომ სო­ფე­ლი ამ­ღას რე­ა­ ბი­ლი­ტა­ცია და­იწყე­ბა მა­ლე და ეს ბი­ლი­კიც გა­ივ­ლის ამ­ღა­ში. უკ­ ვე და­იწყეს პა­ტა­რა სას­ტუმ­რო-­სახ­ლე­ბის გახ­ს­ნა – მა­შინ, რო­ცა გზა გა­იჭ­რა არ­ხო­ტის­კენ. სა­ბო­ლოო ჯამ­ში, ქსელს ექ­ნე­ბა მარ­ტი­ვი, სა­შუ­ა­ლო სირ­თუ­ ლის და რამ­დე­ნი­მე რთუ­ლი მო­ნაკ­ვე­თი. მოგ­ზა­უ­რე­ბი შეძ­ლე­ ბენ, რომ იოლად შე­არ­ჩი­ონ მათ­თ­ვის სა­ინ­ტე­რე­სო მარ­შრ ­ უ­ ტე­ბი. შეძ­ლე­ბენ, წი­ნას­წარ და­გეგ­მონ, ერ­თ­დღი­ან ლაშ­ქ­რო­ ბა­ში წა­ვიდ­ნენ, თუ თერ­თ­მე­ტი დღე და­ყონ მოგ­ზა­ურ ­ ო­ბა­ში. უგ­რ­ძე­სი მარ­შრ ­ უ­ტი – ჯუ­თა­-ო­მა­ლოს გზა – სწო­რედ თერ­თ­ მეტ­დღი­ან თავ­გა­და­სა­ვალს მო­ი­ცავს და 171 კი­ლო­მეტრს ფა­ რავს. ესაა მო­ნაკ­ვე­თი ტა­ნი­ეს ხე­ო­ბის გავ­ლით. ისე, ქსელ­ზე რამ­დე­ნი­მე მსხვი­ლი შე­სას­ვ­ლე­ლი გვექ­ნე­ბა – ჯუ­თა, როშ­ კა, ბო­გო­ვა­ჩოს ღე­ლის უღელ­ტე­ხი­ლი­დან, დათ­ვის­ჯ­ვ­რის უღელ­ტე­ხი­ლი­დან, მუ­ცო­დან და ომა­ლო­დან. ესე­ნია ქსე­ლის ერ­თ­გ­ვა­რი კა­რიბ­ჭე­ებ­ ი.

აი, ახ­ლა რუ­კას ვუ­ყუ­რებ და ძა­ლი­ან მომ­წონს – მთელ აღ­მო­სავ­ ლეთ კავ­კა­სი­ონ­ზე, ჯუ­თა­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი ომა­ლომ­დე – დი­დი გრძე­ლი ხა­ზი ჩანს. ეს ჩვე­ნი ქსე­ლია და მის წარ­მოდ­გე­ნა­ზეც კი უკ­ვე ზურ­გ­ჩან­თის­კენ ვა­პა­რებ თვალს. სა­ვე­ლე კვლე­ვე­ბი დას­რულ­და 2020 წლის ბო­ლოს. ახ­ლა პრო­ ექ­ტი გეგ­მა­რე­ბის ეტაპ­ზე­ა. 2022 წელს და­იწყე­ბა მშე­ნებ­ლო­ბის, მო­ნიშ­ვნ­ ის და პრო­ექ­ტის დას­რუ­ლე­ბის ეტა­პი. პრო­ექტს სა­ქარ­ თ­ვე­ლოს და­ცულ ტე­რი­ტო­რი­ებ­ზე ახორ­ცი­ელ ­ ებს მუ­ნი­ცი­პა­ლუ­რი გან­ვი­თა­რე­ბის ფონ­დი, და­ფი­ნან­სე­ბუ­ლია მსოფ­ლიო ბან­კის მი­ერ.

70 VOYAGER 22/2021

მოკ­ვ­ლე­ვის, და­გეგ­მ­ვის სა­მუ­შა­ო­ე­ბი შე­ას­რუ­ლა სა­თავ­გა­და­სავ­ლო ტუ­რიზ­მის გან­ვი­თა­რე­ბის ასო­ცი­ა­ცი­ამ და NATIONAL GEOGRAPHIC-მა. ფო­ტო­ზე: მარ­ცხ­ნი­დან მარ­ჯ­ვ­ნივ: ზვი­ად კე­ლენ­ჯე­რი­ძე, ტა­ტო მი­თა­იშ­ვი­ლი (საფეხმავლო გი­დი) და­ვით წიკ­ლა­უ­რი (საფეხმავლო გი­დი, სა­თავ­გა­და­სავ­ლო ტუ­რიზ­მის გან­ვი­თა­რე­ბის ასო­ცი­ა­ცი­ის წევ­რი)

71 VOYAGER 22/2021

კახეთი

72 VOYAGER 22/2021

პა­სუ­ხი შენს კითხ­ვებ­ზე ტყე­შია თა­მ ა რ ბა­ბუ­ა­ძე ტრან­ს­კ­რიპ­ტ­ზე მუ­შა­ობ­და ნი­ნო კვი­რი­კაშ­ვი­ლი ტექ­ს­ტი ეფუძ­ნე­ბა კა­ხა სუ­ხი­ტაშ­ვილ­თან სა­უ­ბარს

კა­ხა სუ­ხი­ტაშ­ვი­ლი „მდგრადი გან­ვი­თა­რე­ბის რე­გი­ონ­ უ­ ლი ცენ­ტრ ­ ის“ ხელ­მძ­ ღ­ვა­ნე­ლი­ა. ეს თე­ლავ­ში და­ფუძ­ნე­ ბუ­ლი ორ­გა­ნი­ზა­ცი­აა­ , გა­რე­მოს „ტურები – ის­ტო­რი­ე­ბი ბუ­ნე­ბა­ში“ – ეს კი ამ ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის დამ­ხ­მა­რე სა­ხის სო­ცი­ა­ლურ­-ს­ ა­მე­წარ­მეო საქ­მი­ა­ნო­ბაა და გუ­ლის­ხმ­ ობს კა­ხე­თის რე­გი­ონ­ში მდგრა­დი, თე­მის გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე და­ფუძ­ნე­ბუ­ლი ტუ­რიზ­მის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცი­ას – ვე­ლურ ბუ­ნე­ბა­ში, კა­ხე­თის ხშირ ტყე­ებ­ში ლაშ­ქრ ­ ო­ბებ­სა და თავ­გა­და­სავ­ლებს, იქ, სა­დაც სხვა­დას­ხ­ვა ეპო­ქის კულ­ ტუ­რულ მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბას ვი­ხი­ლავთ.

73 VOYAGER 22/2021

კახეთი

ამ გას­ვ­ლე­ბის დროს რწმუნ­დე­ბი, რომ კა­ხეთ­ში შე­მო­ნა­ხუ­ლი სა­ ქარ­თ­ვე­ლოს ის­ტო­რია გა­ცი­ლე­ბით კომ­პ­ლექ­სუ­რი, მრავ­ლის­მ­თ­ ქ­მე­ლი და შე­უს­წავ­ლე­ლი­ა, ვიდ­რე გზა­ზე­ვე შემ­ხ­ვედ­რი, თვალ­ წარ­მ­ტაც პე­ი­ზაჟ­ში ჰარ­მო­ნი­უ­ლად ჩა­წე­რი­ლი ალა­ვერ­დი, გრე­მი და ნეკ­რე­სი, ბა­ტო­ნის სა­სახ­ლე თუ ოდ­ნავ თვალს მო­ფა­რე­ბუ­ ლი ძვე­ლი შუ­ამ­თა. ამ გას­ვ­ლე­ბის დროს აღ­მო­ა­ჩენ, რომ ცდე­ბი, თუ­კი გე­გო­ნა, რომ კა­ხეთ­ში რაც სა­ნა­ხა­ვი იყო, სას­კო­ლო ექ­ს­კურ­სი­ებ­ ის დროს, ბავ­ შ­ვო­ბა­ში­ვე მო­ი­ლი­ე, ამი­ტომ, ახ­ლა შე­გიძ­ლია დამ­სა­ხუ­რე­ბუ­ლად და­ის­ვე­ნო აუზი­თა და მარ­ნით აღ­ჭურ­ვილ თა­ნა­მედ­რო­ვე კომ­ ფორ­ტ­ში ჩაფ­ლულ კა­ხურ შა­ტო­ში. თურ­მე, რო­ცა ცნო­ბის­მოყ­ვა­რე­ო­ბით აღი­ჭურ­ვე­ბი, შუა ტყე­ში სი­ა­ რუ­ლი­სას ნა­სოფ­ლა­რებს, ნა­ქა­ლა­ქა­რებს, ტაძ­რე­ბის ნან­გრ ­ ე­ვებს, მარ­ნებ­სა და საწ­ნახ­ლებს გა­და­აწყ­დე­ბი. მი­უვ­ ალ ად­გი­ლებ­ში, დიდ­რო­ნი ხე­ე­ბის ქვეშ, იქ, სა­დაც ადა­მი­ან­ ის ნაკ­ვა­ლე­ვი ვე­ლურ გა­რე­მოს ოდ­ნა­ვაც კი არ ეტყო­ბა; იქ, სა­დაც არა­ფე­რი მი­ან­ იშ­ნებს იმა­ზე, რომ, შე­საძ­ლო­ა, შემ­დეგ მო­სახ­ვევ­ში ან აღ­მარ­თის ბო­ლოს გა­სა­ო­ცა­რი სი­ლა­მა­ზის სა­სახ­ლის ნან­გრ ­ ე­ვი შეგ­ხ­ვ­დეს – სწო­რე­ დაც რომ სა­სახ­ლის ნან­გ­რე­ვია ჩა­საფ­რე­ბუ­ლი. ხავ­ს­მო­კი­დე­ბუ­ლი, მცე­ნა­რე­ებ­ ი­თა და ხე­ებ­ ით და­ფა­რუ­ლი ნა­გე­ ბო­ბე­ბის ხილ­ვა უდი­დეს ეფექტს ახ­დენს ტუ­რის­ტ­ზე. ის­ტო­რი­ე­ბის მოს­მე­ნის, აქა­-იქ მი­მო­ფან­ტუ­ლი არ­ტე­ფაქ­ტე­ბის დათ­ვა­ლი­ე­რე­ ბი­სა და გა­რე­მოს, ხე­დე­ბის შეს­წავ­ლის შემ­დეგ, ტუ­რის მო­ნა­წი­ ლე­ე­ბი აც­ნო­ბი­ე­რე­ბენ, რომ სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს ის­ტო­რი­აშ­ ი მათ­თ­ ვის „ახალი ქვე­თა­ვი“ ჩა­ე­მა­ტა. ძალ­ზედ მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნი ვიწ­რო და ფარ­თო კონ­ტექ­ს­ტი ერ­თ­დ­რო­უ­ლად შე­იკ­რა, ის­ტო­რია უფ­რო ხელ­შე­სა­ხე­ბი, ყო­ფი­თი, მკა­ფი­ოდ გა­მო­ხა­ტუ­ლი დე­ტა­ლე­ბით შე­ ივ­სო და კონ­ტაქ­ტიც შო­რე­ულ წარ­სულ­თან – ბრინ­ჯა­ოს ხა­ნი­დან შუ­ა­სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ჩათ­ვ­ლით – უკ­ვე აშ­კა­რა­ა. კა­ხას და მი­სი მე­გობ­რე­ბის მი­ერ ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი ტუ­რე­ბი არა­ კო­მერ­ცი­უ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბაა – მი­ზა­ნი­ა, ამ ტუ­რე­ბი­დან შე­მო­სუ­ლი თან­ხით თვი­თონ­ვე ჩა­ერ­თონ კა­ხე­თის ამ და­ფა­რუ­ლი ტუ­რის­ ტუ­ლი პო­ტენ­ცი­ა­ლის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცი­ა­ში; ასე­ვე, მო­ნა­წი­ლე­ობ­ ა მი­ი­ღონ ის­ტო­რი­უ­ლი ძეგ­ლე­ბის მოვ­ლი­სა და კონ­სერ­ვა­ცი­ის დაწყე­ბა­ში. ფიქ­რო­ბენ, რომ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნია ამ ძეგ­ლე­ბამ­დე მი­სას­ვ­ლე­ლი ეკო-­მე­გობ­რუ­ლი ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რის გა­მარ­თ­ვა. ამ ცნე­ბას – ეკო-­მე­გობ­რულს – დიდ მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ბას ანი­ჭე­ბენ. ბუ­ნებ­რი­ვი, აუთენ­ტუ­რი გა­რე­მოს შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა და ტუ­რის­ტუ­ლი ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რის ამ ფა­სე­უ­ლო­ბე­ბის შე­სა­ბა­მი­სად მოწყო­ბა, სა­ჭი­როდ მი­აჩ­ნი­ათ. იგი­ვე პრინ­ცი­პით უნ­და და­მონ­ტაჟ­დეს სა­ ინ­ტერ­პ­რე­ტა­ციო და­ფე­ბი და მა­ნიშ­ნებ­ლე­ბიც. „თვითონ ძეგ­ლე­ბი ზედ ამო­სუ­ლი მცე­ნა­რე­ე­ბის­გან და ხე­ე­ბის­ გან, ხავ­სის­გან, ცხა­დი­ა, უნ­და გა­იწ­მინ­დოს, რად­გან სა­ბო­ლო­ოდ, ეს მათ ან­გ­რევს, მაგ­რამ სხვა მხრივ, მაქ­სი­მა­ლუ­რად უნ­და ვე­ რი­დოთ, „რკინა-ბეტონის გა­მო­ყე­ნე­ბას“, – გვე­უბ­ნე­ბა კა­ხა სუ­ ხი­ტაშ­ვი­ლი და „რკინა-ბეტონში“ ყვე­ლა­ნა­ირ უხეშ ჩა­რე­ვას გუ­ ლის­ხ­მობს. ჩა­რე­ვა არ უნ­და იყოს აგ­რე­სი­უ­ლი, გან­სა­კუთ­რე­ბით, რეს­ტავ­რა­ ცი­ის შემ­თხ­ვე­ვა­ში, ხო­ლო თუ ძეგ­ლი აღარ ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბა აღ­ დ­გე­ნას, სა­ჭი­როა მი­სი კონ­სერ­ვა­ცი­ა. მათ არ უნ­და და­ვუ­კარ­გოთ ის, რი­თაც არი­ან ღი­რე­ბუ­ლი – ბუ­ნებ­რი­ო­ბა, გან­ვლ ­ ი­ლი ის­ტო­ რი­ის კვა­ლი, – ფიქ­რობს კა­ხა. დღეს იმ ძეგ­ლე­ბის ნა­წი­ლი, რო­მე­ლიც კა­ხა სუ­ხი­ტაშ­ვი­ლის ტუ­ რებ­ში შე­დის, კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ობ­ ის ნუს­ხა­ში­ცაა და სა­ გან­გე­ბო სტა­ტუ­სი­თაც სარ­გებ­ლობს, მაგ­რამ ეს ჯერ­ჯე­რო­ბით არ ცვლის მათ ბედს. ის ნიშ­ნუ­ლე­ბიც კი, რომ­ლე­ბიც გვამ­ცნ­ ო­ბენ, რომ ეს არის კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კვ­ იდ­რე­ო­ბის ძეგ­ლი, ზო­გან დამ­ ტ­ვ­რე­უ­ლი­ა. ბევ­რი ისე­თი­ა, რომ­ლის ის­ტო­რი­აც და­სა­ზუს­ტე­ბე­

­ ე­ვი­ა. ჩა­სა­ტა­რე­ბე­ლია არა მხო­ლოდ ინ­ფრ ­ ას­ტ­ ლი­ა, გა­მო­საკ­ვლ რუქ­ტუ­რის მოწყო­ბი­სა და ძეგ­ლე­ბის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცი­ის, არა­მედ კვლე­ვის, ინ­ფორ­მა­ცი­ის მოგ­რო­ვე­ბის სა­მუ­შა­ოე­ ბ­ იც. რა­საც ამ ტყე­ებ­ში ვნა­ხავთ, ის­ტო­რი­ის წიგ­ნებ­ში ის მხო­ლოდ ­ ით წე­რი­ა. მა­გა­ლი­თად, სა­ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო­დან ბავ­შვ­ ებ­ გაკ­ვრ მა იცი­ან, რომ კი­სის­ხე­ვი იყო ის­ტო­რი­უ­ლი სო­ფე­ლი, სა­დაც ას­ზე მე­ტი ეკ­ლე­სია მდგა­რა. კარ­გი, მაგ­რამ რო­დის? რა­ტომ? რო­გორ და­ინ­გ­რა? – ამ კითხ­ვებ­ზე პა­სუ­ხი აღარ აქვთ. „გული მწყდე­ბა ხოლ­მე, ბავ­შვ­ ე­ბი თა­ვი­ან­თი სოფ­ლის შე­სა­ხებ ვი­კი­პე­დი­აშ­ ი რომ ეძე­ბენ ცნო­ბებს. მა­თი ის­ტო­რია იქ­ვე, ტყე­ებ­შია – გა­მოკ­ვ­ლე­ვა და ცნო­ბე­ბის შეგ­რო­ვე­ბა სჭირ­დე­ბათ და თავ­სა­ტეხ­საც ახ­სნ­ ი­ან“.

მაღ­რა­ა­ნი მე­გო­ბარ­მა მითხ­რა, რომ მაღ­რა­ან­ში ძვე­ლი ეკ­ლე­სი­ე­ბი იყო შე­ მორ­ჩე­ნი­ლი, ზო­გი – დან­გ­რე­უ­ლი. გა­დავ­წყ­ვი­ტე, ჩე­მი თვა­ლით მე­ნა­ხა და 2019 წლის დე­კემ­ბ­რის ბო­ლოს, მე, ჩე­მი ოჯა­ხი და მე­გობ­რე­ბი წი­ნა­სა­ა­ხალ­წ­ლო ლაშ­ქ­რო­ბა­ში წა­ვე­დით. წინ გაგ­ ვიძღ­ვა ერ­თი მაღ­რა­ა­ნე­ლი ახალ­გაზ­რ­და კა­ცი, არ­კა­დი გი­გა­უ­რი, რო­მელ­მაც გზა იცო­და ტყე­ში. მე­გო­ნა, რომ ერ­თი­-ორ ეკ­ლე­სი­ ას ვნა­ხავ­დი და ამით დამ­თავ­რ­დე­ბო­და მხი­ა­რუ­ლე­ბა. მე კი იქ ვნა­ხე კა­ხუ­რი მე­ვე­ნა­ხე­ო­ბის ის­ტო­რია – ძვე­ლი საწ­ნახ­ლე­ბის ნაშ­თე­ბი, ტყე­ში ჩარ­ჩე­ნი­ლი ქვევ­რე­ბი, გა­ვე­ლუ­რე­ბუ­ლი ვა­ზის ნი­მუ­შე­ბი. ის კი გა­მე­გო, რომ იქ, სა­დაც დღეს არის ტყე­ე­ბი, ად­რე იყო და­ სახ­ლე­ბუ­ლი წერ­ტი­ლე­ბი. იქი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, რომ მო­სახ­ლე­ ო­ბა ად­რე მთი­ან ად­გი­ლებს ეტა­ნე­ბო­და, ხე­ო­ბებ­ში ცხოვ­რობ­და, მე­რე და მე­რე, რო­ცა მტრე­ბის შე­მო­სე­ვე­ბი შე­ნელ­და – მეცხ­რა­ მე­ტე სა­უ­კუ­ნის და­საწყი­სი­დან და­ახ­ლო­ე­ბით, მო­სახ­ლე­ო­ბამ და­ იწყო ბარ­ში ჩა­მო­სახ­ლე­ბა. ზო­გი თა­ვი­სი ნე­ბით, ზო­გიც იძუ­ლე­ ბით ჩა­მო­ა­სახ­ლეს. ეს ძვე­ლი სა­მო­სახ­ლო­ე­ბი კი და­ი­ფა­რა ტყით, ზო­გიც კი­დევ უფ­რო ად­რე გა­ვე­რან­და – შაჰ­-ა­ბა­სის შე­მო­სე­ვე­ბის დროს გა­ნად­გურ­და და გა­უ­კაც­რი­ელ­და, ზო­გი – მე­რე, მშვი­დო­ ბი­ა­ნო­ბა­ში. ასე და­ი­კარ­გა ძვე­ლი მე­ურ­ნე­ო­ბე­ბის, ყო­ფა-­ცხოვ­რე­ ბის ნი­მუ­შე­ბი და სპე­ცი­ფი­კა, ოღონდ მთლი­ა­ნად არ და­კარ­გუ­ლა და დი­დი ნა­წი­ლი მო­ექ­ცა ტყე­ებ­ში. დღე­საც მაღ­რა­ა­ნის ზო­ნა მე­ვე­ნა­ხე­ო­ბის თვალ­საზ­რი­სით ერ­თ­-­ ერ­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი­ა. აქ მო­დის ორი სა­ინ­ტე­რე­სო ჯი­ში: ხიხ­ვი და ქი­სი, გან­სა­კუთ­რე­ბით მაღ­რა­ა­ნის ქი­სია ცნო­ბი­ლი და, ასე­ვე, მაღ­რა­ა­ნის ბაღ­ჩე­უ­ლი კულ­ტუ­რე­ბია გან­თ­ქ­მუ­ლი. ამ სო­ფელს ჩა­მო­უ­დის მდი­ნა­რე მა­ჭა­რე­უ­ლი, პა­ტა­რა მდი­ნა­რე­ა, და ბევ­რი სა­უ­კუ­ნის წინ, რო­გორც ჩანს, შაჰ­-ა­ბა­სის შე­მო­სე­ვე­ ბამ­დე, ამ ხე­ო­ბის დი­დი ნა­წი­ლი უტყეო და ზვრე­ბით და­ფა­რუ­ლი ყო­ფი­ლა. აქ იყო და­სახ­ლე­ბე­ბი, არ ვი­ცი რამ­დე­ნი – ერ­თი, სა­მი ხუ­თი, მაგ­რამ ფაქ­ტი­ა, ცხოვ­რობ­და ხალ­ხი, ჰქონ­დათ ვე­ნა­ხე­ბი, აყე­ნებ­დ­ნენ ღვი­ნოს. დღე­ის­თ­ვის რაც სა­ინ­ტე­რე­სო და გა­მო­საკ­ ვ­ლე­ვია – აქ შე­მორ­ჩე­ნი­ლი ვე­ლუ­რი ვა­ზი. არის ერ­თი ად­გი­ლი, რო­მელ­საც ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბი ეძა­ხი­ან ნა­ვე­ნა­ხევს და ეს გა­ვე­ ლუ­რე­ბუ­ლი ვა­ზიც იქა­ა. ერ­თ­მა მო­სახ­ლემ წა­მო­ი­ღო, გა­ა­ხა­რა, ჯერ პა­ტა­რაა და ვერ ვხვდე­ბით – რა­ღა­ცით ჰგავს რქა­წი­თელ­ საც, ხიხ­ვ­საც და მწვა­ნე­საც. გე­ნე­ტი­კუ­რი კვლე­ვა უნ­და, შე­იძ­ლე­ბა ჰიბ­რი­დი­ა, შე­იძ­ლე­ბა რა­მე ახა­ლი ჯი­ში­ა. ამა­ვე მი­და­მო­ებ­ში შე­ მორ­ჩე­ნი­ლია და­ახ­ლო­ებ­ ით 28 საწ­ნა­ხე­ლი. ზო­გი ისეთ მდგო­მა­ რე­ო­ბა­ში­ა, რომ ნათ­ლად გიქ­მ­ნის წარ­მოდ­გე­ნას სა­წარ­მოო ხაზ­ ზე – რო­გორ წუ­რავ­დ­ნენ აქ ყურ­ძენს. ხე­ო­ბის ერ­თ­-ერთ ფერ­დობ­ზე ვხვდე­ბით ძა­ლი­ან ლა­მაზ ეკ­ლე­ სი­ას, რო­მე­ლიც მა­შინ­დე­ლი დიდ­გ­ვა­როვ­ნე­ბის, ხო­კე­რაშ­ვი­ლე­ ბის კა­რის ეკ­ლე­სია ყო­ფი­ლა. ამ ეკ­ლე­სი­ი­დან ას მეტ­რ­ში არის ხო­კე­რა­ანთ სა­სახ­ლე – რო­გორც მთე­ლი ამ ის­ტო­რი­ის კულ­მი­ნა­ ცი­ა, ან­და კვან­ძის გახ­ს­ნა, რო­მე­ლიც აგ­ვირ­გ­ვი­ნებს ყვე­ლა­ფერს.

74 VOYAGER 22/2021

ყვე­ლა­ზე მაღ­ლა რომ ადი­ხარ, მთის თავ­ზე, არის, ე. წ. მაღ­რა­ ­ ი ფი­გუ­რის, თორ­ღვ­ ა პან­კე­ლის ა­ნის ცი­ხე, ეს არის ის­ტო­რი­ულ ცი­ხე და მი­სი სა­სახ­ლის ნან­გ­რე­ვე­ბი, რომ­ლე­ბიც პან­კი­სის ხე­ო­ ბას და მაღ­რა­ან­ ის მი­და­მო­ებს, ახ­მე­ტის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტე­ტის არე­ ალს გა­დაჰ­ყუ­რებს და კარგ ხე­დებს ქმნის.

ოღონდ, პა­ტა­რა ნაშ­თე­ბი არ გე­გო­ნოთ, სა­სახ­ლის უზარ­მა­ზა­რი ნა­წი­ლი დგას გატყი­ურ ­ ე­ბუ­ლი, მაგ­რამ ძა­ლი­ან დი­დი ოთა­ხე­ბით. იქ წარ­მო­ვიდ­გენ ხოლ­მე: უწინ, რო­ცა ტყე არ იყო, ალ­ბათ, ამ სა­სახ­ლის მე­პატ­რო­ნე მთელ ამ ხე­ო­ბას გა­დაჰ­ყუ­რებ­და – მთელ თა­ვის ად­გილ­-მ­ ა­მუ­ლებ­სა და იმ და­სახ­ლე­ბებს, რაც ქვე­ვით იყო გან­ლა­გე­ბუ­ლი – ვე­ნა­ხის ზვრებს, სოფ­ლებს, ეკ­ლე­სი­ებს, მარ­ნებს – დუღ­და სი­ცოცხ­ლე. თუმ­ცა, მე დღეს ამას მხო­ლოდ წარ­მო­ვიდ­გენ ხოლ­მე, რად­გან ახ­ლა ყვე­ლა­ფე­რი ტყი­თაა და­ ფა­რუ­ლი. მაღ­რა­ა­ნის ტურ­ში გავ­დი­ვართ კი­დევ სხვა გო­რას, რო­მე­ლიც ამა­ზე უფ­რო ძვე­ლი­ცაა და თით­ქმ­ ის მთლი­ა­ნად და­ფა­რუ­ლია ძვე­ლი საფ­ლა­ვე­ბით. რო­გორც ჩანს დი­დი სა­საფ­ლაო ყო­ფი­ლა, თან მრა­ვალ­წ­ლი­ა­ნი, რად­გან აკ­ლ­და­მე­ბი­ცაა შე­და­რე­ბით ძვე­ ლი პე­რი­ო­დის და საფ­ლა­ვე­ბიც. ეს იმა­ზე მეტყ­ვე­ლებს, რომ აქ დი­დი ხნის გან­მავ­ლო­ბა­ში ცხოვ­რობ­დ­ნენ ადა­მი­ან­ ე­ბი და მე­რე მა­თი კვა­ლი უც­ბად ქრე­ბა. ხში­რად ვე­ლა­პა­რა­კე­ბი ხოლ­მე სოფ­ ლის უხუ­ცე­სებს და მა­თაც ასე იცი­ან, რომ ეს და­სახ­ლე­ბე­ბი შაჰ­ა­ბა­სის შე­მო­სე­ვე­ბის დროს გა­ნად­გურ­და, მე­რე ხალ­ხი ქვე­მოთ ჩა­სახ­ლ­და, მაღ­რა­ან­ში. ხო­კე­რაშ­ვი­ლე­ბის რამ­დე­ნი­მე ოჯა­ხი დღე­საც იქ ცხოვ­რობს, იქ­ვეა სოფ­ლე­ბი ფიჩხო­ვა­ნი და არ­გო­ხი.

კა­ხე­თი მდი­და­რია ბი­ომ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბით, გან­სა­კუთ­რე­ბით მცე­ნა­რე­ულ სამ­ყა­რო­ში და მა­ჭა­რე­უ­ლის ხე­ო­ბა სა­ინ­ტე­რე­სოა ამ მხრი­ვაც. აქ ვნა­ხავთ ულა­მა­ზეს იორ­და­სა­ლა­მებს – ჩვენ სა­ სახ­ლის ნან­გ­რე­ვებ­ში ვნა­ხეთ, ხო­კე­რაშ­ვი­ლე­ბის დარ­ბა­ზის შუ­ ა­გულ­ში იყო ამო­სუ­ლი. აქ ვნა­ხავთ კავ­კა­სი­ის ენ­დემს, ძირ­მ­წა­ რას, რო­მე­ლიც მე­დი­ცი­ნა­ში გა­მო­იყ­ ე­ნე­ბო­და. ვნა­ხავთ ორ­ქი­დე­ ე­ბის რამ­დე­ნი­მე სა­ხე­ო­ბას და ვნა­ხავთ ბზა­საც. ერ­თი ნან­გ­რე­ვი­ა, ბზი­ან საყ­დარს ეძა­ხი­ან და ამ საყ­დრ ­ ის შე­მო­გა­რე­ნიც, თვი­თონ ნან­გ­რე­ვე­ბი­ცა და აკ­ლდ ­ ა­მე­ბიც ბზე­ბი­თაა და­ფა­რუ­ლი. რა თქმა უნ­და, ყვე­ლა ნა­სოფ­ლარს ვერ აღ­ვად­გენთ, რა­ღა­ცე­ბი ინ­გ­რე­ვა და კვა­ლი ქრე­ბა, მაგ­რამ ეს კვა­ლი მა­ჭა­რე­უ­ლის ხე­ო­ბა­ ში ნამ­დვ­ ი­ლად მკვეთ­რად ჩანს და მე მი­სი შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა მინ­და, ამ კვალს მივ­ყ­ვე­ბი. მაღ­რა­ან ­ ის ტურ­ზე ვცდი­ლობ, ნაკ­ლე­ბი ვი­ ლა­პა­რა­კო. აქ შენ თა­ვად უნ­და ნა­ხო. არ გა­მოგ­რ­ჩეს, თუნ­დაც, ძვე­ლი მი­ლის ნაშ­თი, რომ თვი­თონ­ვე წარ­მო­იდ­გი­ნო, რო­გორ მი­ე­ დი­ნე­ბო­და ღვი­ნო; რო­მე­ლი კუნ­ჭუ­ლი, დღეს რომ ხავ­ს­მო­დე­ბუ­ლი­ა, უწინ რა ფუნ­ქ­ცი­ით იყო დატ­ვირ­თუ­ლი. მაღ­რა­ა­ნი ახ­მე­ტის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტე­ტი­ა, თე­ლა­ვი­დან 20-25 წუთ­ში­ა. ახ­ლო­ა.

75 VOYAGER 22/2021

კახეთი

კი­სის­ხე­ვი კი­სის­ხე­ვი თე­ლა­ვი­დან შვიდ კი­ლო­მეტ­რ­შია და ცნო­ბი­ლია იმით, რომ მე­ექ­ვ­სე-­მეშ­ვი­დე სა­უკ­ უ­ნე­ებ­ ის ღვთის­მ­შობ­ლის ეკ­ლე­სია დგას სო­ფელ­ში. ასე­ვე, ვი­ცით, რომ კი­სის­ხე­ვი და მი­სი შე­მო­ გა­რე­ნი და­სახ­ლე­ბუ­ლი იყო ბრინ­ჯა­ოს ხა­ნა­შიც, ხო­ლო შემ­დეგ ქრის­ტი­ან­ ო­ბის გავ­რ­ცე­ლე­ბის ერ­თ­-ერთ ცენტრს წარ­მო­ად­გენ­ და კა­ხეთ­ში და მერ­ვე სა­უ­კუ­ნემ­დე, კა­ხეთ­-ჰ­ ე­რე­თის სამ­თავ­როს წარ­მოქ­მ­ნამ­დე, ჩარ­თუ­ლი იყო სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­მე­ურ­ნე­ო-­ კულ­ტუ­რულ ცხოვ­რე­ბა­ში. ამის და­მა­დას­ტუ­რე­ბე­ლია სო­ფელ­ში აღ­მო­ჩე­ნი­ლი ად­რინ­დე­ლი შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ ის სა­მარ­ხე­ბი.

ში სხვა ეკ­ლე­სი­აც, რო­მე­ლიც, ვა­რა­უ­დის მი­ხედ­ვით, წარ­მარ­თუ­ ლი ტაძ­რის სა­ძირ­კ­ველ­ზეა აშე­ნე­ბუ­ლი. ამ ვა­რა­უდს ამ­ყა­რებს ისიც, რომ არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი გათხ­რე­ბის დროს აქ აღ­მოჩ­ნ­და წარ­მარ­თუ­ლი არ­ტე­ფაქ­ტე­ბი. ახ­ლა რა­საც გეტყ­ვით, და­დას­ტუ­ რე­ბუ­ლი არ არის, მაგ­რამ ად­გი­ლობ­რი­ვი მაცხოვ­რებ­ლის ეზო­ში ინა­ხე­ბა წარ­მარ­თუ­ლი ხა­ნის ქვის ფა­ლო­სის მომ­ც­რო ქან­და­კე­ ბა. ასე­ვე, სოფ­ლის მი­და­მო­ებ­შია აღ­მო­ჩე­ნი­ლი ობ­სი­დი­ა­ნის შუ­ ბის პი­რე­ბი და უამ­რა­ვი კე­რა­მი­კა. შუ­ბის პი­რე­ბი მეც ვნა­ხე შარ­ შან­წინ, რო­ცა ტყე­ში ვი­ყა­ვით.

კი­სის­ხე­ვი ძველ წყა­რო­ებ­ში მოხ­სე­ნი­ე­ბუ­ლია რო­გორც „ქრის­ ტეს საფ­ლა­ვის მი­წა“; ის ყო­ფი­ლა და­ვით გა­რე­ჯი­სა და იერუ­ სა­ლი­მის ყმა-­სო­ფე­ლი, რა­საც ადას­ტუ­რებს იერუ­სა­ლი­მის არ­ ქი­მან­დ­რი­ტის მი­ერ გა­ცე­მუ­ლი სი­გე­ლი. კი­სის­ხე­ვი­დან ყვე­ლა­ზე სწრა­ფი გზა გა­და­დის და­ვით გა­რეჯ­ში. რო­გორც ჩანს, ამ გზის გა­მო­ყე­ნე­ბით იგ­ზავ­ნე­ბო­და ამ სოფ­ლი­დან გა­რეჯ­ში ბაღ­-ბ­ ოს­ტ­ ნე­უ­ლი. ცნო­ბი­ლია ისიც, რომ თა­მარ მე­ფემ თა­ვის მას­წავ­ლე­ ბელს, ცნო­ბილ სა­ე­რო მოღ­ვა­წეს, ან­ტონ გნო­ლის­თა­ვის­ძეს, სა­მი ქა­ლა­ქი უბო­ძა – სამ­თა­ვი­სი, მარ­ტ­ვი­ლი და კი­სის­ხე­ვი.

კი­სის­ხე­ვის ის­ტო­რი­უ­ლი ძეგ­ლე­ბის სა­ხე­ლე­ბიც უნი­კა­ლუ­რია და სა­ინ­ტე­რე­სო ამ­ბავ­ზე მი­უ­თი­თებს – გამ­ც­ნობს, თით­ქოს, ამ ად­გი­ლის წარ­სუ­ლი გა­მოც­დი­ლე­ბის დე­ტა­ლებს.

ესეც ინ­დი­კა­ტო­რია ჩემ­თ­ვის, რომ მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნი კულ­ტუ­რუ­ ლი ან რე­ლი­გი­უ­რი ცენ­ტ­რი იყო – ესა­ა, რაც კი­სის­ხევ­ზე ის­წავ­ ლე­ბა, რაც ის­ტო­რი­ის წიგ­ნე­ბი­დან ვი­ცით, ცხა­დი­ა, ცნო­ბე­ბის ნა­წი­ლი ის­ტო­რი­ულ წყა­რო­ებ­შია თავ­მოყ­რი­ლი და ცალ­კე­ულ ნაშ­რო­მებ­ში გა­ა­ნა­ლი­ზე­ბუ­ლი, მაგ­რამ მთა­ვა­რი არ­ტე­ფაქ­ტე­ბი მი­მო­ფან­ტუ­ლი გახ­ლავთ სო­ფელ­ში და ტყე­ში. ერ­თ­-ერ­თი ეკ­ლე­სი­ა, რო­მე­ლიც ახ­ლა კი­სის­ხევ­ში­ა, ად­რექ­რის­ ტი­ა­ნუ­ლი, მე­ხუ­თე სა­უ­კუ­ნის ძეგ­ლი­ა. ის კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­ რე­ო­ბის სი­ა­შია შე­სუ­ლი, მაგ­რამ მო­სავ­ლე­ლი­ა. ასე­ვეა კი­სის­ხევ­

მა­გა­ლი­თად, სოფ­ლის თავ­ში ად­გი­ლია – „რიგის საყ­დ­რე­ბი“. ასე ეძა­ხი­ან, რად­გან რამ­დე­ნი­მე ეკ­ლე­სი­ა, მარ­თ­ლაც გარ­კ­ვე­უ­ ლი რი­გის, ტრა­ექ­ტო­რი­ის მი­ხედ­ვი­თაა გან­ლა­გე­ბუ­ლი. ამ ეკ­ლე­ სი­ებს ჰქვია ქრის­ტეს ჯვრის ტვირ­თ­ვის ეკ­ლე­სი­ებ­ ი და უკავ­შირ­ დე­ბა თქმუ­ლე­ბას, რომ ისი­ნი ააგეს ქრის­ტეს მი­ერ გოლ­გო­თის­ კენ გავ­ლი­ლი გზის ტრა­ექ­ტო­რი­ის მი­ხედ­ვით. დღეს 4 ეკ­ლე­სიაა შე­მორ­ჩე­ნი­ლი – ერ­თი არის ღია ად­გილ­ზე, სა­მი – ტყე­ში. ტყე­ში, თვი­თონ ხე­ო­ბა­ში, მდი­ნა­რე ჩა­მო­დის, ისიც – კი­სის­ხე­ვი და ამ მდი­ნა­რის ხე­ო­ბა­ში არის უამ­რა­ვი ნა­სოფ­ლა­რი, ეკ­ლე­სი­ა, მარ­ ნე­ბი – ბევ­რად უფ­რო ძვე­ლი, ვიდ­რე მაღ­რა­ან­ში. მაღ­რა­ან­ ის­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით, არ ვი­ცი, ეს ად­გი­ლე­ბი რო­დის გა­უ­კაც­რი­ელ­ და და და­ი­ფა­რა ტყით. უფ­რო სა­ეჭ­ვო­ა, რომ აქ ეტა­პობ­რი­ვად წყვეტ­დ­ნენ ცხოვ­რე­ბას, მე­რე ისევ ბრუნ­დე­ბოდ­ნენ, მე­რე – მი­ დი­ოდ­ნენ. ბევ­რი კულ­ტუ­რუ­ლი ფე­ნაა კი­სის­ხევ­ში, ბევ­რი არ­ტე­ ფაქ­ტია და უც­ბად გა­ნად­გუ­რე­ბის, უც­ბად გა­უ­კაც­რი­ე­ლე­ბის კვა­ ლი აქ არ ჩანს.

76 VOYAGER 22/2021

ჩვენ კი­სის­ხევ­ში ორ ტურს ვაწყობთ ხოლ­მე. ერ­თია სოფ­ლი­ სა და მი­სი მი­და­მო­ებ­ ის ტუ­რი – აქ­ცენ­ტით კულ­ტუ­რა­ზე. ვმოძ­ რა­ობ სოფ­ლის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე, მის შე­მო­გა­რენ­შიც ვეც­ნო­ბით კულ­ტუ­რულ ძეგ­ლებს და ბო­ლოს სი­ა­რულს „რიგის საყ­დ­რებ­ში“ ვას­რუ­ლებთ. ამ ტურ­ში შე­დის ახ­ლომ­დე­ბა­რე სო­ფე­ლი ვან­თაც, სა­დაც, ასე­ვე, ოთხი ის­ტო­რი­უ­ლი ძეგ­ლი­ა: შუ­ა­სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ეკ­ ლე­სი­ა, ად­რე ქრის­ტი­ა­ნუ­ლი ეკ­ლე­სი­ა, ცნო­ბი­ლი სა­სუ­ლი­ერ ­ ო მოღ­ვა­წის ილა­რი­ონ ქარ­თ­ვე­ლის სა­სახ­ლის ნაშ­თე­ბი და მეცხ­ რე-­მე­თერ­თ­მე­ტე სა­უ­კუ­ნე­ებ­ ის აბა­ნო. ყვე­ლა ეს ძეგ­ლი შე­სუ­ ლია კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის ნუს­ხა­ში. მე­ო­რე ტუ­რია ლაშ­ქ­რო­ბა ხე­ო­ბა­ში. ამ დროს გავ­დი­ვართ კონ­ და­მი­ა­ნის ეკ­ლე­სი­ას – ერ­თ­-ერ­თი ასუ­რე­ლი მა­მის მი­ერ აშე­ნე­ ბულ უნი­კა­ლურ და ულა­მა­ზეს ძეგლს – მე­ექ­ვ­სე სა­უ­კუ­ნის სა­მი ეკ­ლე­სი­ის ბა­ზი­ლი­კას, რო­მე­ლიც ასე­ვე კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­ რე­ო­ბის ძეგ­ლი­ა. მის თავ­ზეა სწო­რედ კონ­და­მი­ან­ ის გა­მოქ­ვა­ ბუ­ლე­ბი, ოღონდ შიგ­ნით ვერ შევ­დი­ვართ იმი­ტომ, რომ და­ზი­ ა­ნე­ბუ­ლი­ა. ჯამ­ში ოთხ­მოც­და­სა­მი გა­მოქ­ვა­ბუ­ლია ამ ხე­ობ­ ა­ში. არის ასე­თი ად­გი­ლიც – ნა­კა­რა­ლი – წმინ­და ნი­ნოს ეკ­ლე­სიაა იქ. არის ღვთის­მ­შობ­ლის ჭა­ლა, თეთ­რა­ა­ნის ხე­ო­ბა, ილ­მაჯ­ვა­ რი – სავ­სეა ეს გა­რე­მო ნა­ქა­ლა­ქა­რე­ბით, მარ­ნე­ბით, სხვა­დას­ხ­ვა უფ­რო წვრილ­მა­ნი არ­ტე­ფაქ­ტე­ბით.

­ ო­ბა ნაკ­ვ­ლე­ვი არ არის, თუმ­ცა, ვი­ცით, რომ კონ­ დი­დად აქა­ურ და­მი­ა­ნის ქვა­ბე­ბი თა­მარ მე­ფის დროს არ­სე­ბობ­და. ქა­ლა­ქი ქვა­ბუ­ლი იყო, რო­გორც – ვარ­ძი­ა, ერ­თმ­ ა­ნეთ­თან გარ­კ­ვე­უ­ლი სის­ტე­მით და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი, ჰო­რი­ზონ­ტა­ლურ მწკრი­ვე­ბად გან­ ლა­გე­ბუ­ლი, ქვა­ბულ ოთა­ხებ­ში მოწყო­ბი­ლი ჭე­ბი­თა და წყლის სა­თავ­სო­ე­ბით.

არ­თა­ნა არ­თა­ნუ­ლი ღვი­ნო მიყ­ვარს ძა­ლი­ან და ამი­ტომ ჩე­მი პი­რა­დი გან­წყო­ბა ეტყო­ბა ამ ტურს – აქ დიდ აქ­ცენტს სწო­რედ მეღ­ვი­ ნე­ო­ბის ის­ტო­რი­ა­ზე ვა­კე­თებთ. თუმ­ცა, ის­ტო­რი­უ­ლი ძეგ­ლე­ბია მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი. ერ­თ-­ ერ­თი უნი­კა­ლუ­რი სა­ნა­ხა­ო­ბაა ე. წ. უკა­ რე­ბო ეკ­ლე­სი­ა, მე­თერ­თ­მე­ტე სა­უ­კუ­ნის ძეგ­ლი, რო­მელ­საც არ­ სა­ი­დან არ აქვს კა­რი, ამ ეკ­ლე­სი­ა­ზეც ბევ­რი ლე­გენ­დაა და ეს ლე­გენ­დე­ბი იქ, იმ ვე­ლურ გა­რე­მო­ში, კი­დევ უფ­რო ცხო­ვე­ლი ინ­ ტე­რე­სით ცოცხ­ლ­დე­ბა ხოლ­მე. სა­ერ­თოდ, ამ სოფ­ლის ის­ტო­რი­აც ან­ტი­კუ­რი ხა­ნი­დან იწყე­ბა. ეს ეკ­ლე­სია კი სოფ­ლის თავ­ში, ჩრდი­ლო­ე­თით, კავ­კა­სი­ო­ნის ტყი­ ა­ნი მთის კალ­თა­ზეა აგე­ბუ­ლი. გად­მო­ცე­მის მი­ხედ­ვით, ის და­ კავ­ში­რე­ბუ­ლია ალა­ვერ­დი­სა და ნეკ­რე­სის ტაძ­რებ­თან. გა­რე­თა კედ­ლე­ბი და­უ­მუ­შა­ვე­ბე­ლი ქვე­ბი­თაა აგე­ბუ­ლი. იქ შეს­ვ­ლა მე­ ო­რე სარ­თუ­ლის სამ­ხ­რე­თი კედ­ლი­და­ნაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი, და­ახ­ ლო­ე­ბით ოთხი მეტ­რის სი­მაღ­ლი­დან. ამი­ტომ ად­გი­ლობ­რი­ვებ­ში ის „უკარო ეკ­ლე­სი­ის“ სა­ხე­ლი­თაა ცნო­ბი­ლი. მე­ო­რე სარ­თუ­ლი

77 VOYAGER 22/2021

კახეთი

დარ­ბა­ზუ­ლი ტი­პის სამ­ლოც­ვე­ლო­ა, რო­მე­ლიც, სა­ვა­რა­უ­დოდ, გან­დე­გი­ლი ბე­რის­თვ­ ის იყო გან­კუთ­ვ­ნი­ლი და არა მრევ­ლის მი­ სა­ღე­ბად. გა­და­ხურ­ვა­ში სწორ­კუთხა ხვრე­ლია და­ტა­ნი­ლი, რომ­ ­ ეს უკავ­შირ­დე­ბა. ლის მეშ­ვე­ო­ბი­თაც პირ­ვე­ლი სარ­თუ­ლი მე­ორ ეკ­ლე­სია დღეს აღა­რაა მოქ­მე­დი. ვე­ლურ ბუ­ნე­ბა­ში დგას მარ­ ტოდ­მარ­ტო და მას­თან შეხ­ვედ­რა, მო­უ­ლოდ­ნე­ლო­ბის ეფექ­ტის გა­მო, კი­დევ უფ­რო დიდ შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბას ახ­დენს მნახ­ველ­ზე. არ­თა­ნა­ზე ასე­თი თქმუ­ლე­ბა არ­სე­ბობს: ლე­კი­ა­ნო­ბის პე­რი­ოდ­ში მტრის ლაშ­ქა­რი მი­დი­ოდ ­ ა დიდ საგ­ რე­მო გზა­ზე; რო­ცა ლო­პო­ტა­ში გა­სუ­ლან, ერთ მე­ო­მარს წყალ­ ში ცხე­ნი შე­უგ­დი­ა, შე­უმ­ჩ­ნე­ვია მდი­ნა­რე­ში ნა­ფო­ტი, რო­მე­ლიც ამო­უ­ღია და სარ­დ­ლის­თვ­ ის მი­უ­ტა­ნია ნიშ­ნად იმი­სა, რომ ამ ხე­ო­ბა­ში ხალ­ხი ცხოვ­რობ­და. ლაშ­ქა­რი მობ­რუ­ნე­ბუ­ლა, აჰ­ყო­ ლია ხე­ო­ბას და სოფ­ლე­ბი ნან­გ­რე­ვე­ბად უქ­ცე­ვი­ა, ხალ­ხის­თ­ ვის კი დი­დი ხარ­კი და­უ­კის­რე­ბი­ა. თურ­მე მა­შინ ად­გი­ლობ­ რი­ვი გლე­ხი მიჰ­ყავ­დათ ტყვედ, რო­მე­ლიც ყვი­რო­და „არ წა­ მიყ­ვა­ნი თა­ნა­ო“, სა­ი­და­ნაც წარ­მოდ­გე­ბა ახ­ლან­დე­ლი სა­ხე­ლი „ართანა“. არ­თა­ნა­ში პირ­ველ რიგ­ში ხე­ლუხ­ლე­ბე­ლი ბუ­ნე­ბა და ბი­ომ­რა­ ვალ­ფე­როვ­ნე­ბა­ა. აქაა მდი­ნა­რე დიდ­ხე­ვის ხე­ო­ბა, სა­დაც რთუ­ ლი რე­ლი­ე­ფის გა­მო მი­ნი­მა­ლუ­რი ზე­წო­ლა გა­ნი­ცა­და გა­რე­მომ და ბი­ომ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბა პირ­ვან­დე­ლი სა­ხი­თაა შე­მორ­ჩე­ ნი­ლი. თუმ­ცა, ამ ტყე­ე­ბის გარ­კ­ვე­ულ ნა­წილ­ში მა­ინც გვხვდე­ბა და­სახ­ლე­ბე­ბის ნარ­ჩე­ნე­ბი. მა­გა­ლი­თად, აქაა დე­დოფ­ლის ნა­ სახ­ლა­რე­ბი, სოფ­ლი­დან შვიდ კი­ლო­მეტ­რშ­ ი, თუმ­ცა, არა­ფე­რი ვი­ცით თა­რი­ღის შე­სა­ხებ, კვლე­ვა არ ჩა­ტა­რე­ბუ­ლა და ჯერ­ჯე­რო­ ბით ვერ ვნა­ხე მა­სა­ლე­ბი. ზო­გი­ერ­თი შე­ნო­ბა ამ ად­გილ­ზე ისე­თი უც­ნა­უ­რი ფორ­მი­საა და არც კი ვი­ცი, რა ვი­ფიქ­რო, რა ფუნ­ქც­ ია ჰქონ­და ად­რე. დიდ­ხე­ვის ხე­ო­ბა­შია ჩან­ჩ­ქე­რე­ბი, კოლ­ხუ­რი ტი­ პის რე­ლიქ­ტუ­რი ტყე­ე­ბი მა­რად­მ­წ­ვა­ნე ქვეტყით, ეკო­ტუ­რიზ­ მის­თ­ვის და ვე­ლუ­რი ბუ­ნე­ბის ტუ­რიზ­მის­თ­ვი­საც ძალ­ზე მნიშ­ ვ­ნე­ლო­ვა­ნი. აქაც ორი ტუ­რი გვაქვს: სო­ფე­ლი არ­თა­ნა და მი­სი მი­და­მო­ე­ბი ­ ე – ეს სა­ლაშ­ქ­რო, ორ­დღი­ა­ნი ტუ­რი დიდ­ხევ­ში. და მე­ორ

ვაშ­ლო­ვა­ნი ვაშ­ლო­ვა­ნი და­ცუ­ლი ტე­რი­ტო­რიაა და იქ ყვე­ლა და­დის, თით­ქოს, ყვე­ლამ იცის ამ მხა­რის უნი­კა­ლუ­რო­ბე­ბი, მაგ­რამ ჩვე­ნი ტუ­რე­ბი სხვა აქ­ცენ­ტებს შე­ი­ცავს. ჩვენ იქ სი­ა­რუ­ლი მარ­ტის მე­ო­რე ნა­ხევ­რი­დან მა­ის­ ის პირ­ველ ნა­ხევ­რამ­დე გვიყ­ვარს, რო­ცა ხა­რობს ორ­ქი­დე­ე­ბის, იორ­და­სა­ლა­მე­ბი­ სა და ზამ­ბა­ხე­ბის უნი­კა­ლუ­რი სა­ხე­ო­ბე­ბი და სხვა ძა­ლი­ან სა­ინ­ტე­რე­სო მცე­ნა­რე­ე­ბი. ბი­ომ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბა ვაშ­ლო­ ვან­ში მე­ტის­მე­ტი სიცხის გა­მო მე­რე კვდე­ბა, თან გი­ურ­ზა აქ­ ტი­ურ­დე­ბა, რაც ზრდის იქ მოგ­ზა­უ­რო­ბის რისკს. სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში 70-მდე სა­ხე­ო­ბის ორ­ქი­დეაა – იგი­ვე ჯად­ ვა­რი, ზო­გიც გუ­გუ­ლის კა­ბის სა­ხე­ლი­თაა ცნო­ბი­ლი. ერ­თი მათ­გა­ნი, რო­მე­ლიც ვაშ­ლო­ვან­ში იზ­რ­დე­ბა, მარ­ტი­დან ყვა­ ვის – ამი­ტომ ად­რე გა­ზაფხულ­ზე რო­ცა მივ­დი­ვართ, აუცი­ ლებ­ლად მო­ვი­ნა­ხუ­ლებთ ხოლ­მე მა­საც. აქაა იორ­და­სა­ლა­ მე­ბი, ტი­ტე­ბი, ზამ­ბა­ხე­ბი, ორ­ქი­დე­ე­ბი, ხას­ხა­სა მდე­ლო­ე­ბი, ნა­თე­ლი ტყე­ე­ბი, კლდე­ე­ბი, გა­მოქ­ვა­ბუ­ლე­ბის ზღაპ­რუ­ლი პერ­სო­ნა­ჟე­ბი, პა­ლე­ონ­ტო­ლო­გი­უ­რი ნაშ­თე­ბი, ცოცხა­ლი რე­ლიქ­ტე­ბის სამ­ყა­რო და ჩვენ სწო­რედ ასეთ ვაშ­ლო­ვანს გაჩ­ვე­ნებთ. ­ უნ­დეთ – ეს კი­დევ ცალ­ შე­იძ­ლე­ბა, იქ შე­მოდ­გო­მით დავ­ბრ კე თავ­გა­და­სა­ვა­ლია – ფე­რებ­ზე დაკ­ვირ­ვე­ბა ამ უნი­კა­ლურ ად­გილ­ზე, რომ­ლის მსგავ­სიც არა­ფე­რია სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში.

78 VOYAGER 22/2021

79 VOYAGER 22/2021

კახეთი

ალა­ზა­ნი ხმა­უ­რი­ა­ნი­ა, მაგ­რამ პან­კი­სის ხმას ვერ ფა­რავს 80 VOYAGER 22/2021

ნ უ­ცა ცქი­მ ა­ნ ა­უ­რ ი 2010 წელს, ჩე­მი ბელ­გი­ე­ლი მე­გობ­რე­ბის­გან წე­ რი­ლი მი­ვი­ღე, მთხოვ­დ­ნენ, პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში სა­მოგ­ზა­უ­როდ გავ­ყო­ლო­დი. იმ დროს ნამ­ყო­ ფი ჯერ კი­დევ არ ვი­ყა­ვი და რაც ვი­ცო­დი, ისიც – ტე­ლე­ვი­ზო­რი­დან, სა­დაც კარგს არა­ფერს ჰყვე­ ბოდ­ნენ პან­კის­ზე. თუმ­ცა, ზოგ­ჯერ რა კარ­გი­ა, რომ ახალ­გაზ­რ­დო­ბის გა­მო სირ­თუ­ლე­ებს არ უშინ­დე­ბი და ტყუ­ილ­-­მარ­თ­ლის გარ­კ­ვე­ვას პირ­ და­პირ იწყებ – თავ­გა­და­სა­ვალ­ში გა­დაშ­ვე­ბით. პან­კის­ზეც ასე ვქე­ნი, და­ვა­დე თა­ვი და სხვე­ბის აზ­რის გა­უთ­ვა­ლის­წი­ნებ­ლად წა­ვე­დი – ამით და­ ვაღ­წიე თა­ვი ახ­ლობ­ლე­ბის სტე­რე­ო­ტი­პებს – ერ­ თ­მა ნაც­ნობ­მა მძღოლ­მა ხომ უარიც კი მითხ­რა წაყ­ვა­ნა­ზე, არა ცუ­დი გზის გა­მო, არა­მედ იმი­ტომ, რომ გად­მო­ცე­მით იცო­და პან­კი­სის კრი­მი­ნო­გე­ ნუ­რი სი­ტუ­ა­ცი­ის­ ა და საფ­რ­თხე­ე­ბის შე­სა­ხებ. ასე მი­ვა­დე­ქი ჩემს ორ ბელ­გი­ელ მე­გო­ბარ­თან ერ­თად პან­კი­სის ხე­ო­ბის ყვე­ლა­ზე დიდ სო­ ფელს, დუ­ისს.

81 VOYAGER 22/2021

კახეთი

თბი­ლი­სი­დან 130 კი­ლო­მეტ­რით და­შო­რე­ბუ­ლი პან­კი­სის ხე­ ო­ბა კა­ხეთ­ში, მდი­ნა­რე ალაზ­ნის ზე­მო დი­ნე­ბის ხე­ობ ­ ა­ში, ახ­ მე­ტის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტე­ტის ტე­რი­ტო­რი­აზ­ ეა გაშ­ლი­ლი. თბი­ლი­სი­ დან გზას და­ახ­ლო­ე­ბით ორი სა­ათ ­ ი სჭირ­დე­ბა. პან­კი­სის ხე­ო­ბა მდი­ნა­რე ალაზ­ნის გას­წ­ვ­რივ 18 კმ-ზეა გა­და­ჭი­მუ­ლი და საკ­მა­ოდ ვიწ­რო­ა. და­სავ­ლე­თით თი­ა­ნე­თის ზე­გა­ნი, ხო­ლო აღ­მო­სავ­ლე­ თით თუ­შე­თის მა­ღა­ლი მთე­ბი ემიჯ­ნე­ბა. ჯო­ყო­ლო, ბირ­კი­ა­ნი, ომა­ლო, დუ­მას­ტუ­რი, ზე­მო ხა­ლა­წა­ნი, შუა ხა­ლა­წა­ნი, ქვე­მო ხა­ლა­წა­ნი, წი­ნუ­ბა­ნი, ძი­ბა­ხე­ვი – ქის­ტე­ბით და­სახ­ლე­ბუ­ლი ეს სოფ­ლე­ბი მდი­ნა­რე ალაზ­ნის ხე­ობ­ ა­ში ერ­ თ­მა­ნე­თის სი­ახ­ლო­ვე­საა გან­ლა­გე­ბუ­ლი, რამ­დე­ნა­დაც ამის სა­ შუ­ა­ლე­ბას ხე­ო­ბის სი­ვიწ­რო­ვე იძ­ლე­ვა. სო­ფე­ლი ჯო­ყო­ლო მი­სი და­მა­არ­სებ­ლის, ჯო­ყო­ლა დარ­ქე­ზა­ნაშ­ვი­ლის სა­ხელს ატა­რებს და ის ვა­ჟა-­ფ­შა­ვე­ლას „სტუმარ-მასპინძლის“ მთა­ვა­რი გმი­რის, ჯო­ყო­ლას პრო­ტო­ტი­პია – გვი­ამ­ბობს პან­კი­სის ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ­ ე­ბი­ მუ­ზე­უმ­ში ხა­სო ხან­გოშ­ვი­ლი და ექ­ს­პო­ნა­ტებს გვათ­ვა­ლი­ერ ნებს. ჯო­ყო­ლა დარ­ქე­ზა­ნაშ­ვი­ლის ამ­ბა­ვი არ­ნოლდ ზი­სერ­მან­საც აქვს მოთხ­რო­ბი­ლი თა­ვის წიგ­ნ­ში „25 წე­ლი კავ­კა­სი­ა­ში“. ჭა­ბუ­ კი ზი­სერ­მა­ნი, იმ დროს, რო­დე­საც ჯო­ყო­ლა გა­იც­ნო, თი­ა­ნე­თის მაზ­რის კან­ცე­ლა­რი­ის უფ­რო­სი იყო. 1848 წლის ივ­ლის­ში იგი სო­ ფელ მუ­ცო­ში იმ­ყო­ფე­ბო­და, რო­დე­საც ჯო­ყო­ლამ თა­ვის­თან, კავ­ კა­სი­ონს გა­დაღ­მა, მა­ის­ტ­ში მი­იწ­ვი­ა. რო­გორც არ­ნოლდ ზი­სერ­ მა­ნი წერს თა­ვის წიგ­ნ­ში, ჯო­ყო­ლას სო­ფე­ლი იმ­დე­ნად მი­უ­ვალ და ბნელ ხე­ო­ბა­ში იყო, რომ ცხე­ნით პო­ლი­ცი­ის მო­ხე­ლეც კი ვერ გა­ივ­ლი­და. მწირ მი­წას მხო­ლოდ ერ­თე­ულ ­ ე­ბის გა­მოკ­ვე­ბა შე­ეძ­ ლო. ამის გა­მო მა­მა­კა­ცე­ბი ყა­ჩა­ღო­ბით ირ­ჩენ­დნ­ ენ თავს. ძი­რი­ თა­დად კი ხევ­სუ­რებს ეს­ხმ­ ოდ­ნენ და პი­რუტყ­ვ­სა და საკ­ვებ­თან ერ­თად ხში­რად ტყვე­ებ­საც იტა­ცებ­დ­ნენ.

ჯო­ყო­ლას მიზ­ნად და­ეს­ ა­ხა ხევ­სუ­რებ­თან შე­რი­გე­ბა და მა­ის­ტი­ დან პან­კი­სის ხე­ობ­ ა­ში გა­და­სახ­ლე­ბა. გარ­და მცი­რე­მი­წი­ან­ ო­ბი­ სა, ამას სხვა სა­ფუძ­ვე­ლიც ედო. ერ­თ-­ ერ­თი მი­ზე­ზი, შა­მი­ლის მი­ერ ის­ლა­მის გა­სავ­რც­ ე­ლებ­ლად მი­ღე­ბუ­ლი მკაც­რი ღო­ნის­ძი­ ე­ბე­ბი იყო. ასე­თი ამ­ბე­ბი ჩეჩ­ნებს უფ­რო მშვი­დო­ბი­ან­ ი გა­რე­მოს სა­ძებ­ნე­ლად უბიძ­გებ­და. სა­ბო­ლო­ოდ, მხლებ­ლებ­თან ერ­თად ალაზ­ნის­თავ­ში ამო­სუ­ლი ჯო­ყო­ლა თუ­შე­თის მო­უ­რავ ივა­ნე ცის­ ­ ო ბო­ლო შუღლს. კა­რიშ­ვილს გა­ე­ფი­ცა ძმად და ასე მო­ეღ 1855 წელს, პან­კი­სის ხე­ობ­ ა­ში, სა­დაც დღეს სო­ფე­ლი ჯო­ყო­ლოა გა­შე­ნე­ბუ­ლი, ქის­ტე­ბის ორ­მოც­და­თოთხ­მე­ტი ოჯა­ხი და­სახ­ლ­და. სო­ფელს ასე მო­იხ­სე­ნი­ებ­დნ­ ენ: Второе мирное поселение кистов – ქის­ტე­ბის მე­ორ ­ ე მშვი­დო­ბი­ა­ნი და­სახ­ლე­ბა. დღე­ვან­დელ დუ­ ისს კი ერ­ქვ­ ა Первый Мирный аул – პირ­ვე­ლი სამ­შვ­ ი­დო­ბო აული. თუმ­ცა თა­ვად ჯო­ყო­ლას აღ­სას­რუ­ლი ისე­თი­ვე ბო­ბო­ქა­რი იყო, რო­გორც სა­ერ­თოდ მი­სი ცხოვ­რე­ბა. იგი ფშა­ვის უბ­ნის უფ­რო­სის და­ვა­ლე­ბით, თხუთ­მეტ მი­ლი­ცი­ელ­ ­ ის თან ერ­თად, 1855 წლის 14 ივ­ლისს, სა­ქარ­თ­ვე­ლოს საზღ­ვრ დაც­ვის მიზ­ნით, შა­მი­ლის ერ­თ­-ერთ რაზ­მ­თან საბ­რ­ძოლ­ვე­ლად გაგ­ზავ­ნეს. ­ ე­გე­ნი ერ­თ­მა­ნეთს ქა­ჩუს თავს შეხ­ვედ­რი­ან. ჯო­ყო­ მო­წი­ნა­აღ­მდ ­ ის ლა მცი­რე ჯგუფ­თან ერ­თად, ხუ­თას­კა­ცი­ან რაზმს ხუ­თი სა­ათ ­ ე­გო­ბას. ამ შე­ტა­კე­ბის დროს გან­მავ­ლო­ბა­ში უწევ­და წი­ნა­აღ­მდ და­იღ ­ უ­პა ჯო­ყო­ლა და მი­სი შე­ფი­ცუ­ლი მე­გო­ბა­რი ზვი­ად ლა­გა­ ზიშ­ვი­ლი. არ­სე­ბობს მო­საზ­რე­ბა, რომ სწო­რედ ამ და­ღუ­პუ­ლი ძმად­ნა­ფი­ ცე­ბის სა­ხე­ლე­ბი უწო­და ვა­ჟამ „სტუმარ-მასპინძლის“ პერ­სო­ნა­ ჟებს.

მეჩეთი სოფელ დუისში

82 VOYAGER 22/2021

ამფიითეატრი

l და­ახ­ლო­ებ­ ით ათი წლის წინ, სა­ტე­ლე­ფო­ნო კავ­ში­რი ხე­ობ­ ა­ში ძა­ლი­ან ცუ­დი იყო და დე­და­ჩე­მი – შვი­ლი რომ ორ უცხო­ელ ბიჭ­ თან ერ­თად, ლა­მის ტე­რო­რის­ტუ­ლი რე­პუ­ტა­ცი­ის მქო­ნე ხე­ობ­ ა­ში გა­უშ­ვა – ჩე­მი და­რეკ­ვი­დან და­რეკ­ვამ­დე ცოცხ­ლობ­და, ჩვე­უ­ ლებ­რივ, ჩემს სა­მოგ­ზა­ურ ­ ო ხუშ­ტუ­რებს შეჩ­ვე­უ­ლი დე­და­ჩე­მის­ თ­ვი­საც კი ეს წარ­მო­უდ­გე­ნე­ლი სი­თა­მა­მე იყო. პან­კი­სის ხე­ობ­ ა­ში მაცხოვ­რე­ბე­ლი ოჯა­ხე­ბის უმე­ტე­სო­ბა ხომ ქის­ტე­ბი არი­ან და დე­ დას სწო­რედ ამ ხალ­ხის ეში­ნო­და – სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში ოდით­გან­ვე მცხოვ­რე­ბი ჩეჩ­ნუ­რი ფეს­ვე­ბის მქო­ნე ეთ­ნი­კუ­რი უმ­ცი­რე­სო­ბის, რომ­ლე­ბიც მე­დი­აშ­ ი არას­წო­რად გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი ინ­ფორ­მა­ცი­ ის გა­მო, რომ ხე­ობ­ ას თვით ბინ ლა­დე­ნი აფა­რებ­და თავს, გარ­კ­ ვე­უ­ლი ხნით ად­რე მთელ­მა მსოფ­ლი­ომ გა­იც­ნო. სა­ერ­თა­შო­რი­ სო ტე­რო­რის­ტულ ქსე­ლებ­თან კავ­ში­რი, ქის­ტი ახალ­გაზ­რდ ­ ე­ბის გა­დი­ნე­ბა სამ­ხედ­რო-­კ­რი­მი­ნა­ლუ­რი ტი­პის უცხო­ურ ორ­გა­ნი­ ზა­ცი­ებ­ში, კულ­ტუ­რუ­ლი და სო­ცი­ა­ლუ­რი ინ­ტეგ­რი­რე­ბის პრობ­ ­ ის კონ­ფ­ლიქ­ტი და მა­თი ლე­მა, რამ­დე­ნი­მე პო­ლი­ტი­კუ­რი ხა­სი­ათ ­ ი­ფოს მხრი­დან, ამ ყვე­ლაფ­რის ხარ­ვე­ზე­ბი­ან­ ი მარ­თ­ვა სა­ხელ­მწ არას­წო­რი, ზე­და­პი­რუ­ლი გა­შუ­ქე­ბა სრუ­ლი­ად საკ­მა­რი­სი აღ­ მოჩ­ნ­და, პან­კი­სის სტიგ­მა გამ­ძაფ­რე­ბუ­ლი­ყო. ყვე­ლა­ფე­რი კი საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის რღვე­ვის შემ­დეგ და­იწყო. პან­კი­სის მო­სახ­ლე­ობ­ ის დი­დი ნა­წი­ლი ფერ­მებ­სა და ად­გი­ლობ­ რივ მე­ურ­ნე­ო­ბებ­ში იყო და­საქ­მე­ბუ­ლი, ნა­წი­ლი კი რა­ი­ო­ნულ ფაბ­რი­კა-­ქარ­ხნ­ ებ­ში. საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის დაშ­ლას­თან ერ­თად კი ყვე­ლა­ფე­რი გა­ჩერ­და. მო­ი­შა­ლა ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რა, ხალ­ხი უმუ­ შე­ვა­რი დარ­ჩა. პან­კი­სე­ლე­ბის­თ­ვის ერ­თა­დერ­თი ხსნა ჩეჩ­ნეთ­ინ­გუ­შეთ­ში მშე­ნებ­ლო­ბებ­ზე გა­ჩე­ნი­ლი სე­ზო­ნუ­რი სა­მუ­შა­ო­ებ­ ი იყო. პან­კი­სელ­მა ოსებ­მა კი უკე­თე­სი ცხოვ­რე­ბის სა­ძებ­ნე­ლად ვლა­დი­კავ­კაზს მი­ა­შუ­რეს. სა­მუ­შა­ოს შოვ­ნის მიზ­ნით ჩეჩ­ნეთ­სა და ინ­გუ­შეთ­ში მიგ­რა­ცი­ამ მა­სობ­რი­ვი ხა­სი­ა­თი მი­ი­ღო და ქის­ტებ­თან ერ­თად, ბევ­რი ქარ­ თ­ვე­ლიც აღ­მოჩ­ნ­და კავ­კა­სი­ონს გა­დაღ­მა. თუმ­ცა 1994 წლის მი­წუ­რულს, რუ­სეთ­სა და ჩეჩ­ნეთს შო­რის დაწყე­ბულ­მა კონ­ფლ ­ იქ­ტ­მა სი­ტუ­ა­ცია რა­დი­კა­ლუ­რად შეც­ვა­ლა.

1994 წლის დე­კემ­ბერ­ში, რუ­სე­თის ჯა­რი ომის გა­მო­უცხა­დებ­ლად შე­იჭ­რა ჩეჩ­ნე­თის რეს­პუბ­ლი­კა იჩ­ქე­რი­აშ­ ი. 30 ათა­სი ჯა­რის­კა­ ცი, 230 ტან­კი, 450 ჯავ­შან­მ­ზი­დი – ასე და­იწყო რუ­სეთ­-­ჩეჩ­ნე­თის პირ­ვე­ლი ომი. ინ­ტენ­სი­ურ­მა და­ბომ­ბ­ვებ­მა დე­და­ქა­ლა­ქი გროზ­ ნო მი­წას­თან გა­ას­წო­რა. მო­სახ­ლე­ო­ბა უკე­თეს შემ­თხ­ვე­ვა­ში თავ­შე­საფ­რის გა­რე­შე დარ­ჩა, ნა­წი­ლი კი და­ბომ­ბ­ვებს შე­ე­წი­რა.

1996 წელს, ჩეჩ­ნე­თის რეს­პუბ­ლი­კის პირ­ვე­ლი პრე­ზი­დენ­ტი რუ­ სე­თის სპეც­სამ­სა­ხუ­რებ­მა სო­ფელ გე­ხი-­ჩუს­თან მოკ­ლეს.

1997 წლის იან­ვარ­ში იჩ­ქე­რი­ის რეს­პუბ­ლი­კა­ში მე­ო­რე პრე­ზი­ დენ­ტად ას­ლან მას­ხა­დო­ვი აირ­ჩი­ეს და ქვე­ყა­ნა ჩა­ებ­ ა რუ­სეთ­ თან მე­ო­რე ომ­ში. სწო­რედ მას­ხა­დო­ვის მმარ­თ­ვე­ლო­ბის პე­რი­ოდ­ში გაძ­ლი­ერ­ და ქვე­ყა­ნა­ში ის­ლა­მის რა­დი­კა­ლუ­რი მიმ­დი­ნა­რე­ო­ბა ვა­ჰა­ბიზ­ მი, რო­მელ­მაც ქა­ოს­თან და კრი­მი­ნალ­თან ერ­თად, ნელ­-ნ­ ე­ლა, კავ­კა­სი­ონს გად­მოღ­მა, პან­კი­სის ხე­ობ­ ა­ში გად­მო­ი­ნაც­ვ­ლა. რო­ გორც ხვთი­სო მა­მი­სი­მე­დაშ­ვი­ლი წერს თა­ვის წიგ­ნ­ში „პანკისი: წარ­სუ­ლი და თა­ნა­მედ­რო­ვე­ო­ბა“, „იქ, სა­დაც მკვეთ­რად იც­ვ­ლე­ ბა სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი ფორ­მა­ცი­ა, ხალ­ხი ეძებს სხვა ალ­ტერ­ნა­ტი­ ვას. ვა­ი­ნა­ხებ­ში ეს ალ­ტერ­ნა­ტი­ვა ის­ლა­მუ­რი ფუნ­და­მენ­ტა­ლიზ­ მი აღ­მოჩ­ნდ ­ ა“.

1999 წლის­თვ­ ის, ვა­ჰა­ბიზ­მ­მა თით­ქმ­ ის მთე­ლი პან­კი­სის ხე­ო­ ბა მო­იც­ვა, გან­სა­კუთ­რე­ბით პო­პუ­ლა­რუ­ლი კი ახალ­გაზ­რ­დებ­ში გახ­და. სწო­რედ ამ პე­რი­ოდ­ში დაწყე­ბულ­მა ჩეჩ­ნე­თის მე­ო­რე

ომ­მა რუ­სეთ­თან ხალ­ხის ფი­ზი­კუ­რი გა­ნად­გუ­რე­ბის საფ­რ­თხე კი­დევ ერ­თხელ და­ა­ყე­ნა. ამი­ტომ, ჩეჩ­ნე­ბის ნა­წილ­მა ინ­გუ­შეთს მი­ა­შუ­რა, ნა­წილ­მა კი კავ­კა­სი­ონ­ ი გად­მო­ლა­ხა და თავ­შე­სა­ფა­რი პან­კის­ში იპო­ვა. რო­გორც ახ­ლა იხ­სე­ნე­ბენ უხუ­ცე­სე­ბი, დევ­ნილ­თა რა­ოდ ­ ე­ნო­ბამ დამ­ხ­ვდ ­ უ­რებს გა­და­აჭ­ არ­ბა. მო­სულ­მა ჩეჩ­ნებ­მა თან თა­ვი­ან­თი ჩვე­ვე­ბი და ადათ­-წ ­ ე­სე­ბი მო­ი­ტა­ნეს, რა­მაც ცხოვ­რე­ბის სა­ერ­თო რიტ­მ­ზე გავ­ლე­ნა იქო­ნი­ა. ქის­ტი უხუ­ცე­სი და მწე­რა­ლი, ხა­სო ხან­გოშ­ვი­ლი იხ­სე­ნებს, რომ იმ ავად სახ­სე­ნე­ბელ დროს, პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში ბევ­რი იყო მო­ ჯა­ჰე­დებს ამო­ფა­რე­ბუ­ლი უცხო­ე­თის დაზ­ვერ­ვის სამ­სა­ხუ­რის წარ­მო­მად­გე­ნე­ლი. პან­კის­ში და­ნა­შა­უ­ლებ­რი­ვი ქმე­დე­ბე­ბიც წა­ ხა­ლის­და და ნარ­კო­ტი­კით და იარა­ღით ვაჭ­რო­ბას­თან ერ­თად, გა­მო­სას­ყი­დის მიზ­ნით ადა­მი­ან­თა გა­ტა­ცე­ბაც. სწო­რედ ამ პე­ რი­ოდ ­ ი­დან და­იწყო პან­კის­ში მიმ­დი­ნა­რე მოვ­ლე­ნე­ბის გა­შუ­ქე­ ბა უცხო­ურ პრე­სა­ში. პირ­ვე­ლი გახ­მა­უ­რე­ბუ­ლი საქ­მე 2000 წლის აგ­ვის­ტო­ში, წი­თე­ლი ჯვრის ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის წევ­რე­ბის გა­ტა­ცე­ბა იყო. იმა­ვე წელს გა­იტ ­ ა­ცეს ეს­პა­ნე­ლი ბიზ­ნეს­მე­ნე­ბი, რომ­ლე­ბიც წე­ლი­წად­ზე მეტ­ხანს იმ­ყო­ფე­ბოდ­ნენ ტყვე­ო­ბა­ში. დი­დი რე­ზო­ ნან­სი მოჰ­ყვ­ ა 2002 წელს ინ­გ­ლი­სე­ლი ბიზ­ნეს­მე­ნის, პი­ტერ შო­უს გა­ტა­ცე­ბა­საც. სა­ბედ­ნი­ე­როდ, ტყვე უვ­ნებ­ლად გა­ათ ­ ა­ვი­სუფ­ლეს რამ­დე­ნი­მე თვე­ში. ერ­თი წლით ად­რე – 2001 წელს კი, თუ­შე­თის მთე­ბი­დან გა­ი­ტა­ცეს ოთხი სა­სუ­ლი­ე­რო პი­რი. სა­მი მა­ლე­ვე გა­ა­ თა­ვი­სუფ­ლეს გა­მო­სას­ყი­დის გა­რე­შე, მა­მა ბა­სი­ლი (მაჩიტაძე) კი დღემ­დე და­კარ­გუ­ლად ით­ვ­ლე­ბა. სი­ტუ­აც­ ია კონ­ტ­როლს აღარ ექ­ვემ­დე­ბა­რე­ბო­და და ად­გი­ლობ­ რივ­მა მო­სახ­ლე­ო­ბამ ერთ გა­მო­სა­ვალს მი­აგ­ნო: ქის­ტი უხუ­ცე­სე­ ბის ინი­ცი­ა­ტი­ვით, 150 ადა­მი­ა­ნის­გან შემ­დგ­ ა­რი სა­ხალ­ხო რაზ­მი ჩა­მო­აყ­ ა­ლი­ბეს. თი­თო­ეუ ­ ლ გვარს ხუთ­-ხ­ უ­თი კა­ცი უნ­და გა­მო­ეყ­ ვა­ნა და ხე­ო­ბა­ში ემო­რი­გე­ვათ. ამით იმე­დი ჰქონ­დათ, რომ სოფ­ ლებ­ში სიმ­შვ­ ი­დეს და­ამ­ყა­რებ­დნ­ ენ.

2001 წლის 27 ნო­ემ­ბერს, 21:50-ზე კი რუ­სეთ­მა პან­კი­სის ხე­ო­ბის და­ბომ­ბვ­ ა და­იწყო. სოფ­ლე­ბი პა­ნი­კამ მო­იც­ვა, სა­ბედ­ნი­ერ ­ ოდ, ხე­ობ­ ას დე­ნი არ მი­ეწ ­ ო­დე­ბო­და და ჩაბ­ნე­ლე­ბუ­ლი მო­სახ­ლე­ო­ბა მსხვერ­პლ ­ ის გა­რე­შე გა­დარ­ჩა. ძი­რი­თა­დად და­იბ­ ომ­ბა ტბა­თა­ნას ­ ობ­დ­ნენ აუფეთ­ მი­და­მო­ებ­ ი. აქ მწყემ­სე­ბი კი­დევ დიდ­ხანს პო­ულ ქე­ბელ ჭურ­ვებს. ერ­თი წლის თავ­ზე, 2002 წლის ხუთ აგ­ვის­ტოს, რუ­სეთ­მა კვლავ შე­უტ ­ ია პან­კისს და გა­ნა­ახ­ლა და­ბომ­ბ­ვა. გაცხა­ დე­ბუ­ლი მი­ზა­ნი „ხეობის ტე­რო­რის­ტე­ბის­გან გაწ­მენ­და“ იყო. ხე­ობ­ ა­ში ცხოვ­რე­ბა აუტა­ნე­ლი გახ­და. უხუ­ცეს­თა საბ­ჭო და მშვი­ დო­ბი­ა­ნი მო­სახ­ლე­ობ­ ა უკ­ვე და­ჟი­ნე­ბით მო­ითხოვ­და ხე­ობ­ ა­ში ქარ­თუ­ლი ძა­ლო­ვა­ნი შე­ნა­ერ­თე­ბის შეყ­ვა­ნას. სა­ბო­ლო­ოდ, 2002 წლის 25 აგ­ვის­ტოს, სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს ხე­ლი­სუფ­ ლე­ბამ ოფი­ცი­ალ ­ უ­რად და­იწყო სა­მე­თა­უ­რო-­საშ­ტა­ბო სწავ­­ლე­ბე­ ბი „კახეთი 2002“ და სა­ჯა­რი­სო და­ნა­ყო­ფე­ბი ხე­ო­ბის სიღ­რმ­ ე­ში გან­ლაგ­დ­ნენ. ამე­რი­კის შე­ერ­თე­ბუ­ლი შტა­ტე­ბის სე­ნა­ტო­რებ­მა, ჯონ მაკ­კე­ინ­მა და ფრედ ტომ­პს­ ონ­მა კი, ნა­ტოს მა­ღალ­ჩი­ნო­სან წარ­მო­მად­გე­ნელ­თან ერ­თად, გა­ნაცხა­დეს, რომ სა­ქარ­თვ­ ე­ლო თა­ვის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე სპე­ცო­პე­რა­ცი­ებს თა­ვად გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლებს. „პანკისის კრი­ზი­სი“ – ამ ორ სიტყ­ვა­ში მო­იყ­ ა­რა თა­ვი ბრძო­ ლის 10-წლიანმა ის­ტო­რი­ამ. 2003 წლი­დან კრი­ზი­სი დას­რულ­და და ხე­ო­ბა­ში მშვი­დო­ბა დაბ­რუნ­და. ეს კი ად­გი­ლობ­რი­ვი თე­მის დი­დი ჩარ­თუ­ლო­ბით მოხ­და. თუმ­ცა, მშვი­დი ცხოვ­რე­ბა ბო­ლო წლებ­ში რამ­დენ­ჯერ­მე კი­დევ და­ირ­ღ­ვა. ყვე­ლა­ზე გახ­მა­უ­რე­ბუ­ ლი ტრა­გე­დია 19 წლის თე­მირ­ლან მა­ჩა­ლი­კაშ­ვი­ლის მკვლე­ ლო­ბას უკავ­შირ­დე­ბა.

83 VOYAGER 22/2021

კახეთი

84 VOYAGER 22/2021

ესაა ხასო ხანგოშვილი. რანაირი კაცია, იცი? მთელი ხეობის სახეა, ისეთი ლურჯი თვალები აქვს, ისეთი გოროზი და სამართლიანია, რაღაცნაირად უნებურად პატივისცემას რომ იწვევს. მე მგონია, მარტო მის გასაცნობად უნდა ჩავიდეს ადამიანი პანკისში.

დღეს, ამ ამ­ბე­ბის ფონ­ზე, პან­კი­სის სტიგ­მა კვლავ ძლი­ერ ­ ი­ა. პან­ კი­სე­ლე­ბის ხმა აქეთ, სა­ქარ­თ­ვე­ლომ­დე, კვლა­ვაც ცუ­დად აღ­ წევს. არ ვი­ცი, რას და­ვაბ­რა­ლო ეს – ალ­ბათ, უბ­რა­ლოდ, საკ­მა­ რი­სი არ კეთ­დე­ბა ამ რე­გი­ონ­ ის მი­მართ კრი­მი­ნა­ლუ­რი სტე­რე­ო­ ტი­პე­ბის მო­სას­პო­ბად. მა­გა­ლი­თად, ჩემ­თ­ვის ისიც კი უკითხავთ ხში­რად, სა­ჭი­როა თუ არა ხე­ო­ბა­ში შე­საღ­წე­ვად პას­პორ­ტი. რა თქმა უნ­და, არაა სა­ჭი­რო. პან­კი­სი სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ისე­თი­ვე გა­ნუ­ყო­ფე­ ლი ნა­წი­ლი­ა, რო­გორც მთლი­ა­ნად კა­ხე­თი, სა­ი­და­ნაც ადის გზა ამ ულა­მა­ზეს ხე­ო­ბა­ში. ვფიქ­რობ, უფ­რო მეტ­მა ადა­მი­ან­მა უნ­და იმოგ­ ზა­უ­როს პან­კის­ში და ამით პან­კი­სის სტიგ­მის რღვე­ვას შე­უწყოს ხე­ლი. ალა­ზა­ნი კი დი­დი და ხმა­უ­რი­ა­ნი­ა, მაგ­რამ – არც ისე­თი, პან­კი­სი­დან წა­მო­სუ­ლი ხმა რომ გა­და­ფა­როს.

სა­ქარ­თ­ვე­ლო და­ინ­ტე­რე­სე­ბუ­ლიც კი იყო იმ დროს ლეკ­თა გა­ მუდ­მე­ბუ­ლი თა­რე­შის­გან გა­უ­კაც­რი­ე­ლე­ბულ პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში ეს გა­მორ­ჩე­უ­ლად მა­მა­ცი და მე­ო­მა­რი ხალ­ხი და­ე­სახ­ლე­ბი­ნა. გირ­ჩევთ, სო­ფელ დუ­ის­ში, პან­კი­სის ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ მუ­­ზე­­უმ­ში შეხ­ვი­დეთ ამ ხალ­ხის კულ­ტუ­რი­სა და ის­ტო­რი­ის გა­ საც­ნო­ბად. იქ­ვე აუცი­ლებ­ლად შეხ­ვ­დე­ბით ხა­სო ხან­გოშ­ვილს – მუ­ზე­უ­მის დამ­ფუძ­ნე­ბელ პან­კი­სელ უხუ­ცესს, რომ­ლის ლურჯ თვა­ლებ­სა და სა­უბ­რის მა­ნე­რა­ში კავ­კა­სი­ის მთი­სა და უხ­სო­ვა­რი წარ­სუ­ლის შე­სა­ხებ ძა­ლი­ან მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ცოდ­ნა ირეკ­ლე­ბა. პან­კი­სის ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი მუ­ზე­უ­მი ხე­ო­ბა­ში მცხოვ­რე­ბი ქის­ტე­ ბის, თუ­შე­ბის, ფშავ­ლე­ბი­სა და ოსე­ბის კულ­ტუ­რა­სა და თვით­ მ­ყო­ფა­დო­ბას წარ­მო­აჩ­ ენს, მათ ყო­ფა-­ცხოვ­რე­ბას ასა­ხავს და ის­ტო­რი­ულ მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბას აჩ­ვე­ნებს. აქ მრა­ვა­ლი სა­ინ­ტე­რე­სო ექ­ს­პო­ნა­ტი­ა, ბევ­რია ად­გი­ლობ­რივ­თა პი­რა­დი ნივ­თიც: ხა­ლი­ჩე­ბი და ფარ­და­გე­ბი, სა­ჩე­ჩე­ლი და ძა­ფის სარ­თა­ვი, საქ­სო­ვი დაზ­გე­ბი. ყვე­ლა­ფე­რი, ან­ტი­კუ­რი ხა­ნი­დან შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბამ­დე, ყვე­ლა­ფე­ რი, რაც კი პან­კი­სის ტე­რი­ტო­რი­ა­ზე არ­ქე­ო­ლო­გი­უ­რი გათხ­რე­ბი­ სას აღ­მო­უ­ჩე­ნი­ათ. აქ ასე­ვე ნა­ხავთ ჩეჩ­ნე­თი­დან ლტოლ­ვილ­თა მი­ერ გად­მო­ტა­ნილ ნივ­თებს, ის­ტო­რი­ულ და ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ მა­ სა­ლებს. ერ­თ­-ერ­თი ექ­სპ­ ო­ნა­ტი, ჩეჩ­ნე­თის პირ­ვე­ლი პრე­ზი­დენ­ ტის, ჯო­ჰარ დუ­და­ევ­ ის სა­სახ­ლის მცი­რე ზო­მის ას­ლი­ა. გა­მი­მარ­თ­ლა და დუ­ი­სის ყვე­ლა­ზე დიდ მე­ჩეთ­ში ქის­ტი ქა­ლე­ ბის მი­ერ შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი სუ­ფის­ტუ­რი რი­ტუ­ა­ლი – ზიქ­რი ვნა­ხე. ზიქრს, რო­მელ­საც პან­კის­ში „ძიერათს“ ეძა­ხი­ან, გარ­დაც­ვლ ­ ი­ ლის გას­ვე­ნე­ბის დრო­საც ას­რუ­ლე­ბენ, ქა­ლის გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში ქა­ლე­ბი, ხო­ლო მა­მა­კა­ცის გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შემ­ თხ­ვე­ვა­ში – მა­მა­კა­ცე­ბი. ზიქ­რის შე­სას­რუ­ლებ­ლად პა­რას­კე­ვო­ ბით იკ­რი­ბე­ბი­ან და ღმერთს მშვი­დო­ბას, ცოდ­ვე­ბის მი­ტე­ვე­ბას, შვი­ლე­ბი­სა და შვი­ლიშ­ვი­ლე­ბის კარ­გად ყოფ­ნას, სა­ქარ­თ­ვე­ ლოს­თ­ვის მშვი­დო­ბას სთხო­ვენ.

l

ყვე­ლა­ფე­რი გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი აქვთ იმის­გან, რაც ჩვენ­თ­ვის ნაც­ნო­ბი და ჩვე­უ­ლია – რე­ლი­გი­ა, ენა თუ სო­ცი­ა­ლუ­რი წეს­-­ჩ­ვე­უ­ლე­ბე­ბი, თუმ­ცა, ამა­ვე დროს, ახ­ლო­ბე­ლი და მშობ­ლი­ უ­რი ხალ­ხი­ა. მე­ტიც, აქა­უ­რე­ბის ძი­რი­თა­დი სა­ურ­თი­ერ­თო­ბო ენა ყო­ველ­თ­ვის იყო ქარ­თუ­ლი. ქის­ტებ­მა და ოსებ­მა ქარ­თუ­ლი ტრა­დი­ცი­ის­ ა­მებრ, შვილ­სა და ძე-­ზე და­ბო­ლო­ებ­ უ­ლი გვა­რე­ბიც მი­იღ ­ ეს. პან­კი­სე­ლი ქის­ტე­ბი და ოსე­ბი, თა­ვი­დან­ვე ქარ­თვ­ ელ მთი­ელ ბავ­შ­ვებ­თან ერ­თად სწავ­ლობ­დ­ნენ სკო­ლა­ში. ქარ­თუ­ლი სუ­ლი­ე­რი და მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი კულ­ტუ­რუ­ლი გავ­ლე­ნა კი მათ ყო­ ველ­დღი­ურ ცხოვ­რე­ბა­ში იგ­რძ­ ნ­ ო­ბა. დღემ­დე ხში­რია შე­რე­უ­ლი ქორ­წი­ნე­ბე­ბი, ამი­ტო­მაც ოჯა­ხებ­ში მშობ­ლი­უ­რი, ქის­ტუ­რი­სა და ქარ­თუ­ლის შე­რე­ვით მი­ღე­ბულ ენა­ზე მეტყ­ვე­ლე­ბენ. ეს პან­კი­ სუ­რი დი­ალ ­ ექ­ტი­ა, რო­მე­ლიც საგ­რ­ძ­ნობ­ლად გან­ს­ხვ­ ავ­დე­ბა ჩეჩ­ ნუ­რის­გან, მაგ­რამ ახ­ლოს დგას ქარ­თულ­თან. მე თუ მკითხავთ, პან­კი­სე­ლე­ბის სა­მეტყ­ვე­ლო ენა ძა­ლი­ან ლა­მა­ზი მო­სას­მე­ნი­ა, რბი­ლი და მე­ლო­დი­უ­რი. თა­ნაც, ლა­პა­რა­კი­სას იმ­დენ ქარ­თულ სიტყ­ვას იყე­ნე­ბენ, თუ­კი დაკ­ვირ­ვე­ბით მო­უს­მენთ, სა­უბ­რის ძა­ ფის და­ჭე­რა­საც შეძ­ლებთ. ისი­ნი ხომ აქ, ამ ხე­ო­ბა­ში, კა­ხე­თის ბა­რის მთის­წი­ნეთ­ში, მე-13 სა­უ­კუ­ნი­დან სახ­ლო­ბენ. კომ­პაქ­ ტურ ჩა­მო­სახ­ლე­ბას კი უკ­ვე მე-18 სა­უ­კუ­ნის ბო­ლო­დან იწყე­ ბენ, რა­საც გარ­კ­ვე­ულ­წი­ლად პო­ლი­ტი­კუ­რი სარ­ჩუ­ლიც აქვს –

© www.facebook.com/NazysGuestHousePankisi/photos

ქის­ტე­ბი გა­მორ­ჩე­უ­ლი ტრა­დი­ცი­ე­ბის მქო­ნე მთის ხალ­ხი­ა. სა­ ქარ­თვ­ ე­ლო­ში მცხოვ­რე­ბი პან­კი­სე­ლი ქის­ტე­ბი ჩეჩ­ნე­ბი არი­ან, რომ­ლებ­საც ვა­ინ­ ა­ხებს უწო­დე­ბენ.

ზიქ­რი ჯგუ­ფუ­რი ლოც­ვის ფორ­მით კავ­კა­სი­ა­ში მხო­ლოდ პან­კის­ სა და ჩეჩ­ნეთ­ში ტარ­დე­ბა, თუმ­ცა ამ რი­ტუ­ალს გაქ­რო­ბა ემუქ­ რე­ბა, რად­გან მას­ში მო­ნა­წი­ლე ქა­ლე­ბის უმე­ტე­სო­ბა ასა­კო­ვა­ნია და ჯან­მ­რ­თე­ლო­ბა აღარ უწყობთ ხელს, ხო­ლო პა­ტა­რე­ბი სა­ჯა­ როდ არ გა­ლო­ბენ. ზიქ­რის შემ­ს­რუ­ლებ­ლე­ბი ჰა­ჯის მიმ­დევ­რე­ ბი არი­ან და რად­გან პან­კის­ში ამ მიმ­დი­ნა­რე­ო­ბის სკო­ლაც არ არის, ახალ­გაზ­რ­დე­ბიც პრო­ცეს­ში ნაკ­ლე­ბად ერ­თ­ვე­ბი­ან. ზიქ­რი­ზე დას­წ­რე­ბა ყვე­ლას შე­უძ­ლი­ა, თუმ­ცა ქა­ლებს მო­ეთხო­ ვე­ბათ თა­ვის შე­ბურ­ვა და გრძე­ლი კა­ბა, ან­და შარ­ვა­ლი და მა­ მა­კა­ცე­ბიც მხო­ლოდ გრძე­ლი შარ­ვ­ლე­ბით და­იშ­ვე­ბი­ან.

85 VOYAGER 22/2021

© www.facebook.com/NazysGuestHousePankisi/photos

კახეთი

პან­კი­სის ხე­ობ­ ის სოფ­ლე­ბი­დან დღეს ქის­ტე­ბი ცხოვ­რო­ბენ ძი­ ბა­ხევ­ში, ბირ­კი­ან­ში, ჯო­ყო­ლო­ში, ომა­ლო­ში, შუ­ა­ხა­ლა­წან­სა და დუ­ის­ში. ზე­მო ხა­ლა­წან­ში ქის­ტებ­თან ერ­თად ფშავ­ლე­ბიც სახ­ ლო­ბენ. ქის­ტე­ბი ცხოვ­რო­ბენ დუ­მას­ტურ­ში, ქვე­მო ხა­ლა­წან­სა და წი­ნუ­ბან­ში. ად­რე ეს სოფ­ლე­ბი მეტ­წი­ლად ოსე­ბით იყო და­ სახ­ლე­ბუ­ლი. ახ­ლა თან ვი­ა­როთ სო­ფელ­-ს­ ო­ფელ და თან მარ­შ­რუ­ტებს გა­ გან­დობთ – სა­ით და რო­გორ ჯობს მოგ­ზა­უ­რო­ბა. თუ პან­კი­სის ფო­ტო­ებს „გუგლის“ სა­ძი­ე­ბელ­ში ვნა­ხავთ, პირ­ვე­ლი, რა­საც გაჩ­ვე­ნებთ, ხა­დო­რის ჩან­ჩ­ქე­რი და ჰე­სი­ა. დუ­ის­ ი­დან 10 კი­ლო­მეტ­რ­ში მდე­ბა­რე ჰიდ­რო­ე­ლექ­ტ­რო­სად­გუ­რი და წყალ­ ვარ­დ­ნი­ლი ტუ­რის­ტე­ბის­თ­ვის ყვე­ლა­ზე პო­პუ­ლა­რუ­ლი ად­გი­ლი­ა. სოფ­ლი­დან ხე­ობ­ ის ბო­ლომ­დე გრუნ­ტის გზა მი­დის და მა­ღა­ლი გა­მავ­ლო­ბის მან­ქა­ნით თით­ქმ­ ის ბო­ლომ­დე მივ­დი­ვართ. თუმ­ცა, იმ­დე­ნად ლა­მა­ზი ხე­ო­ბა­ა, რომ ყვე­ლა და­გუ­ბე­ბას­თან, ხეს­თან და ქვას­თან მო­გინ­დე­ბათ გა­ჩე­რე­ბა, დაკ­ვირ­ვე­ბა და ფო­ტოს გა­და­ ღე­ბა. ამი­ტომ გირ­ჩევთ, ბო­ლო სა­მი კი­ლო­მეტ­რი მა­ინც ფე­ხით გა­ია­ რ ­ ოთ. გზა მარ­ტი­ვი და იმ­დე­ნად სა­სი­ა­მოვ­ნო­ა, ვერც კი შე­ ამ­ჩ­ნევთ. მდი­ნა­რე­ში წყა­ლი და­უ­ჯე­რებ­ლად სუფ­თა და კამ­კა­მა­ა, ად­გილ­-ად­გილ სი­ლურ­ჯეც დაჰ­კ­რავს და ანა­რეკ­ლიც მკა­ფი­ოდ ჩანს ფე­რად კენ­ჭებ­ზე.

ად­გილ­ზე აუცი­ლებ­ლად დაგ­ხ­ვ­დე­ბათ და­რა­ჯი ნო­და­რი ძი­ა, რო­მელ­მაც ძა­ლი­ან ბევ­რი სა­ინ­ტე­რე­სო ის­ტო­რია იცის. ჰე­სის ლი­თო­ნის კონ­სტ ­ ­რუქ­ცია პა­ტა­რა აივანს ქმნის, სა­დაც ტუ­რის­ ტებს უყ­ვართ კა­მე­რებ­თან პო­ზი­რე­ბა. აქე­დან უკ­ვე კარ­გად ჩანს ქის­ტი ქა­ლის თმე­ბი­ვით გად­მოღ­ვ­რი­ლი ხა­დო­რის ჩან­ჩ­ ქე­რი. კონ­ს­ტ­რუქ­ცი­აზ­ ე ას­ვ­ლი­სას სიფ­რთ ­ ხი­ლე და ყუ­რადღე­ბა გა­მო­ი­ჩი­ნეთ, ხო­ლო თუ მცი­რეწ­ლო­ვა­ნი ბავ­შ­ვე­ბი გახ­ლავთ, გირ­ჩევთ, თა­ვი შე­ი­კა­ვოთ აივან­ზე გას­ვლ ­ ი­სა­გან, რო­მე­ლიც არც ისე უსაფ­რ­თხო­ა. ფეხ­მარ­დი ტუ­რის­ტე­ბის­თვ­ ის ერ­თ­დღი­ა­ნი მარ­შრ ­ უ­ტია პან­კი­ სის ცი­ხის ბი­ლი­კი, რო­მე­ლიც სო­ფელ ზე­მო ხა­ლა­წან­ში იწყე­ბა და ხე­ო­ბის ერ­თ-­ ერთ მთა­ვარ ღირ­ს­შე­სა­ნიშ­ნა­ო­ბას­თან, პან­კი­სის ცი­ხეს­თან მი­დის. მარ­შრ ­ უ­ტი უმე­ტე­სად ტყე­ში მი­მა­ვალ სა­ფეხ­მავ­ლო ბი­ლიკს მი­უყ­ვე­ბა, ნელ­-­ნე­ლა კრეფს სი­მაღ­ლეს, ჩო­ხუ­რის­გო­რის ქედ­ზე ადის და პან­კი­სის ცი­ხის კომ­პლ ­ ექ­სის­კენ მი­ემ­ არ­თე­ბა. ეს ცი­ხე სო­ფელ მაღ­რა­ა­ნის ჩრდი­ლო­ე­თით ოთხ კი­ლო­მეტ­რ­ში, ხა­ლაწ­ნი­სა და მაღ­რა­ა­ნის ხე­ვე­ბის წყალ­გამ­ყოფ მა­ღალ მთა­ზეა აღ­მარ­თუ­ლი. პან­კი­სის ცი­ხე გან­ვი­თა­რე­ბულ შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში, პან­კი­სის სა­ე­რის­თა­ვოს ცენ­ტ­რი იყო. ის კა­ხე­თის მე­ფე კვი­რი­კე III დიდ­მა და­ა­არ­სა, თუმ­ცა ცი­ხე ბევ­რად ად­რე უნ­და იყოს აგე­ბუ­ლი. რთულ რე­ლი­ეფ­ზე ნა­გე­ბი ცი­ხე ორ სხვა­

86 VOYAGER 22/2021

სო­ფელ ჯო­ყო­ლო­დან მარ­შ­რუ­ტი თავ­და­პირ­ვე­ლად გრუნ­ტის სა­მან­ქა­ნო გზას მი­უყ­ვე­ბა და ხე­ო­ბის და­სავ­ლე­თით მდე­ბა­რე – ბალ­თა­გო­რის კოშ­კ­თან მი­დის – ეს მარ­შ­რუ­ტის პირ­ვე­ლი ღირ­ს­შე­სა­ნიშ­ნა­ო­ბა­ა. საბ­რ­ძო­ლო კოშ­კი XVI სა­უ­კუ­ნე­ში აუგი­ათ ჩრდი­ლო­ე­თი­დან მომ­ხ­დუ­რი ლე­კე­ბის­გან თავ­და­სა­ცა­ვად და სამ­ სარ­თუ­ლი­ა­ნი ყო­ფი­ლა. კარგ ამინ­დ­ში აქე­დან შე­სა­ნიშ­ნა­ვად მო­ ჩანს პან­კი­სის ხე­ო­ბა და მი­სი სოფ­ლე­ბი. ბალ­თა­გო­რის კოშ­კი­დან მარ­შ­რუ­ტი დაბ­ლა ეშ­ვე­ბა და ვრცე­ლი მინ­დვ­ ­რე­ბის გავ­ლით ამ­ ფი­თე­ატ­რ­თან მი­დის, აქ მე­მო­რი­ალ ­ ი­ა, რო­მე­ლიც სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ერ­თი­ან­ ო­ბის­თ­ვის ბრძო­ლა­ში და­ღუ­პულ პან­კი­სელ­თა ხსოვ­ნას ეძღ­ვ­ნე­ბა. ისი­ნი ბოლ­შე­ვი­კე­ბის მე-11 არ­მი­ის წი­ნა­აღ­მდ ­ ეგ ბრძო­ ლებ­ში მო­ნა­წი­ლე­ობ­დ­ნენ. მოგ­ვი­ან­ ე­ბით ქა­ქუ­ცა ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლის აჯან­ყე­ბუ­ლებს შე­უე­ რ­თ­დნ­ ენ და შე­ფი­ცულ­თა რაზ­მის ძი­რი­თად და­საყ­რ­დენს წარ­მო­ად­გენ­დნ­ ენ. ქა­ქუ­ცა წარ­მო­შო­ბით მატ­ნი­დან იყო, ამი­ტომ ქის­ტებ­თან ბავ­შ­ვო­ბი­დან მე­გობ­რობ­და. მას პან­კის­ ში დღემ­დე დი­დი სით­ბო­თი და სიყ­ვა­რუ­ლით იხ­სე­ნე­ბენ. რო­გორც პან­კი­სე­ლი უხუ­ცე­სი და ის­ტო­რი­კო­სი, ხა­სო ხან­გოშ­ვი­ლი ამ­ბობს, სა­ყუ­რადღე­ბო ფაქ­ტი­ა, რომ იმ პე­რი­ოდ­ში და­ბა­დე­ბულ ვა­ჟებს, პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში ძალ­ზე ხში­რად არ­ქმ­ ევ­დნ­ ენ ქა­ქუ­ცას. ხე­ო­ბა­ში გა­სარ­თო­ბი ბევ­რი არა­ფე­რი­ა. ქა­ლა­ქე­ლი ბავ­შ­ვე­ბი­ვით, აქაც ნა­ხავთ გა­ჯე­ტებ­ში თავ­ჩარ­გულ მო­ზარ­დებს. თუმ­ცა, კარგ ამინ­დ­ში, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი გა­ზაფხუ­ლი­დან გვი­ან შე­მოდ­გო­ მამ­დე, ყვე­ლა­ზე ხმა­ურ ­ ი­ან­ ი წერ­ტი­ლი სო­ფელ ჯო­ყო­ლოს მწვა­ ­ ავთ ნე სტა­დი­ონ­ ი­ა. თუ­კი ახ­ლოს ჩა­ივ­ლით, აუცი­ლებ­ლად მოჰ­კრ თვალს ყი­ჟი­ნით მორ­ბე­ნალ, მო­უ­ქან­ცავ ბავ­შ­ვებს. ბურ­თის დევ­ ნა ხომ ყვე­ლა ბი­ჭის საყ­ვა­რე­ლი სპორ­ტი­ა. ბურ­თის გარ­და, ად­ გი­ლობ­რი­ვე­ბი ცხე­ნებ­თა­ნაც მე­გობ­რო­ბენ. დღე­ობ­ ებ­ზე ხში­რად იმარ­თე­ბა დო­ღი და ეს ისე­თი სის­ხ­ლის ამაჩ­ქ­რო­ლე­ბე­ლი სა­ნა­ ხა­ო­ბა­ა, გულ­გ­რილს ვე­რა­ვის და­ტო­ვებს. უუნა­გი­რო ცხე­ნებ­ზე, ნა­ხევ­რად ფეხ­ზე მდგა­რი მხედ­რე­ბი ხმა­მა­ღა­ლი შე­ძა­ხი­ლე­ბით და ჭე­ნე­ბით წარ­მო­უდ­გე­ნე­ლი სის­წ­რა­ფით დაქ­რი­ან.

დას­ხ­ვა დო­ნე­ზე მდგა­რი ნა­წი­ლის­გან შედ­გე­ბა – ცი­ტა­დე­ლი­სა და ქვე­და ცი­ხის­გან. კომ­პლ ­ ექ­სი კი ნა­ტე­ხი ქვით ნა­გე­ბი კედ­ლი­თაა შე­მოზღუ­დუ­ლი. ­ ე­ბათ, რომ­ გზად რამ­დე­ნი­მე მოს­წო­რე­ბუ­ლი ად­გი­ლი შეგ­ხ­ვდ ლე­ბიც შეს­ვე­ნე­ბის­თ­ვის გა­მოდ­გე­ბა. ბი­ლი­კი ცი­ხე-­სი­მაგ­რის გა­ ლა­ვან­თან სრულ­დე­ბა, გა­ლა­ვანს მიღ­მა ცი­ხე-­კომ­პ­ლექ­სი­დან შე­მორ­ჩე­ნი­ლი რამ­დე­ნი­მე ნა­გე­ბო­ბა­ა, მათ შო­რის დარ­ბა­ზუ­ლი ეკ­ლე­სი­ა, კოშ­კი და სა­ყო­ფაცხოვ­რე­ბო გა­მო­ყე­ნე­ბის ნა­გე­ბო­ბის ნაშ­თე­ბი. აქე­დან ალაზ­ნის ველ­ზე გა­დაშ­ლი­ლი შთამ­ბეჭ­და­ვი პა­ ნო­რა­მე­ბი გე­ლო­დე­ბათ. ეს მარ­შ­რუ­ტი გან­სა­კუთ­რე­ბულ ფი­ზი­კურ მომ­ზა­დე­ბას არ მო­ითხოვს, თუმ­ცა ად­გილ­-ად­გილ ცი­ცა­ბო აღ­მარ­ თე­ბი­ა, რაც სვლას არ­თუ­ლებს. თუ­კი თან მცი­რეწ­ლო­ ვა­ნი ბავ­შ­ვი გახ­ლავთ, გირ­ჩევთ, ამ მარ­შ­რუ­ტის გავ­ ლის­გან თა­ვი შე­ი­კა­ვოთ. შე­და­რე­ბით ზარ­მა­ცი ტუ­რის­ ტე­ბის­თ­ვის მარ­ტი­ვი მარ­შ­რუ­ტი კი პან­კი­სის ხე­ო­ბის ორ სო­ფელს, ჯო­ყო­ლოს და დუ­ისს აკავ­ში­რებს ერ­თ­ მა­ნეთ­თან. აქ ტუ­რის­ტებს შე­უძ­ლი­ათ ხან­მოკ­ლე გა­სე­ ირ­ნე­ბა მო­იწყონ და გზა­დაგ­ზა დატ­კ­ბ­ნენ სოფ­ლებ­ზე გა­დაშ­ლი­ლი ხე­დე­ბი­თაც.

რო­ცა ახალ ად­გი­ლას ჩავ­დი­ვარ, ყო­ველ­თვ­ ის ვნა­ხუ­ლობ ორ რა­მეს – ბა­ზარს და სა­საფ­ლა­ოს. ეს ორი ად­გი­ლი ბევრს გვიყ­ ვე­ბა სა­ზო­გა­დო­ე­ბა­ზე, მის კულ­ტუ­რა­სა და ადა­თებ­ზე. რო­გორ ცხოვ­რობს თე­მი, რა მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი და სუ­ლი­ე­რი საკ­ვე­ბით საზ­ რ­დო­ობს. გარ­დაც­ვ­ლი­ლე­ბის ხსოვ­ნა და პა­ტი­ვის­ცე­მა ხე­ობ­ ა­ში ცხოვ­რე­ბის გა­ნუ­ყო­ფე­ლი ნა­წი­ლი­ა. საფ­ლა­ვე­ბი სა­და­ა, ვერ­ტი­ კა­ლურ ქვა­ზე წარ­წე­რე­ბი ძი­რი­თა­დად ქარ­თუ­ლა­და­ა, თუმ­ცა არა­ბულ წარ­წე­რებ­საც შეხ­ვდ ­ ე­ბით. 2020 წელს ჯო­ყო­ლოს უძ­ ვე­ლე­სი სა­საფ­ლაო აღად­გი­ნეს, რო­მე­ლიც ქის­ტე­ბის ად­რე­უ­ ლი და­სახ­ლე­ბის პე­რი­ოდს მი­ეკ­ უთ­ვ­ნე­ბა (1800-იანი წლე­ბი) და პირ­ვე­ლი სა­საფ­ლაო იყო ჯო­ყო­ლო­ში. ეს ძვე­ლი საფ­ლა­ვე­ბი, თა­ნა­მედ­რო­ვის­გან სრუ­ლი­ად გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი­ა. სი­პი ქვით ნა­გე­ ბი, ჰო­რი­ზონ­ტა­ლუ­რი მარ­თ­კუთხე­დი საფ­ლა­ვე­ბი კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან ძეგლს წარ­მო­ად­გენს. ბუ­ნე­ბას­თან სი­ახ­ლო­ვეს და სიმ­შვ­ ი­დეს თუ ეძებთ, მე­დი­ტა­ცი­ის­ თ­ვის ალ­ბათ ერ­თ­-ერ­თი სა­უ­კე­თე­სო მარ­შ­რუ­ტი ხა­დო­რი­დან სო­ფელ ხო­რა­ჯომ­დე­ა.

ხო­რა­ჯო 200 წლის ქის­ტუ­რი ნა­მო­სახ­ლა­რი­ა, სა­დაც ამ­ჟა­მად მხო­ლოდ მწყემ­სის 1 ოჯა­ხი ცხოვ­რობს. ოს­მანს თუ და­ვუ­ჯე­რებთ, ის თა­ვი­სი ოჯა­ხის მე­ხუ­თე თა­ო­ბის წარ­მო­მად­გე­ნე­ლია ამ სო­ ფელ­ში. წლის უმე­ტეს დროს აქ ატა­რებს, ად­რე გა­ზაფხულ­ზე ამოჰ­ყავს სა­ქო­ნე­ლი და პირ­ველ თოვ­ლამ­დე რჩე­ბა. აქ მა­ინ­ ც­და­მა­ინც ბევ­რი ტუ­რის­ტიც არა­ა, ამი­ტომ ტყე­ში სტუ­მა­რი გან­ სა­კუთ­რე­ბით უხა­რი­ათ. მას­პინ­ძე­ლი აუცი­ლებ­ლად მი­გიწ­ვევთ სუფ­რას­თან და ტრა­დი­ცი­უ­ლი ქის­ტუ­რი კერ­ძე­ბით, კალ­დე­დი­თა და ჯი­ჯიგ გა­ლა­ნი­შით გა­გი­მას­პინ­ძ­ლ­დე­ბათ. სა­დილ­ზე აუცი­ლებ­ლად სთხო­ვეთ მას­პინ­ძელს, ქის­ტურ ადათ­-­წე­სებ­ზე მო­გიყ­ვეთ. ცოცხა­ლი ის­ტო­რი­ე­ბი ყვე­ლა­ ზე შთამ­ბეჭ­და­ვია და ყო­ველ­თ­ვის უკეთ გვა­მახ­სოვ­რდ ­ ე­ბა.

87 VOYAGER 22/2021

კახეთი

ხო­რა­ჯომ­დე მო­სას­ვლ ­ ე­ლი მარ­შრ ­ უ­ტი სო­ფელ ხა­დორ­ში იწყე­ბა და თავ­და­პირ­ვე­ლად გრუნ­ტის სა­მან­ქა­ნო გზას მი­უყ­ ვე­ბა, შემ­დეგ ხიდს გა­დაკ­ვეთს და მდი­ნა­რე ხო­რა­ჯოს­წყ­ლის ხე­ობ­ ა­ში შე­დის. აქე­დან მარ­შ­რუ­ტი ტყით და­ბუ­რულ პა­ტა­რა აღ­მართს შე­უყ­ვე­ბა და სა­ბო­ლო­ოდ ხო­რა­ჯო­ში სრულ­დე­ბა. აქ­ვეა მი­ნე­რა­ლუ­რი წყა­რო სპე­ცი­ფი­კუ­რი სუ­ნით და გე­მო­თი, რაც მას­ში მი­ნე­რა­ლე­ბი­სა და გო­გირ­დის მა­ღალ კონ­ცენ­ტრ ­ ა­ ცი­ას ნიშ­ნავს.

უფ­რო ყო­ჩა­ღებს შე­გიძ­ლი­ათ ტბა­თა­ნას ბი­ლიკს შე­ე­ჭი­დოთ, ან პან­კი­სი­დან თუ­შეთ­ში გა­დას­ვლ ­ ა სცა­დოთ. ეს შთამ­ბეჭ­და­ვი ხე­დე­ ბით გა­მორ­ჩე­უ­ლი ბი­ლი­კი­ა, რო­მელ­საც უკი­დე­გა­ნო მთე­ბის და სა­ ლი კლდე­ებ­ ის ქვე­ყა­ნა­ში, თუ­შეთ­ში გა­დაჰ­ყავ­ხარ. იქი­დან კი აწუნ­ თას უღელ­ტე­ხი­ლით ხევ­სუ­რეთ­ში გა­დას­ვ­ლაც შე­გიძ­ლი­ათ. ამ მარ­ შ­რუ­ტის გა­სავ­ლე­ლად 5-7 დღე დაგ­ჭირ­დე­ბათ. თუ­კი გა­დაწყ­ვეტთ ძა­ლე­ბი გა­მო­ცა­დოთ, გა­ით­ვა­ლის­წი­ნეთ, რომ მარ­შ­რუ­ტი ტექ­ნი­კუ­ რად რთუ­ლი­ა: ჯამ­ში, ფე­ხით გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი 70 კმ-ი­ა.

აქ­ვე, ხა­დორ­ში იწყე­ბა კი­დევ ერ­თი ბი­ლი­კი, რო­მელ­საც მთა ლა­მა­ზუ­რის სა­ბა­ნა­კეს­თან მივ­ყა­ვართ. მარ­შ­რუ­ტი ორ­

ტბა­თა­ნა პან­კი­სე­ლი და თუ­ში მწყემ­სე­ბის სა­ზაფხუ­ლო სა­ძოვ­ რე­ბი­ა. აქ მრავ­ლა­დაა პა­ტა­რა, მწყემ­სუ­რი ქო­ხე­ბი, სა­დაც მწყემ­ სებ­თან ერ­თად­,ზ­ ოგ­ჯერ ტუ­რის­ტე­ბიც აფა­რე­ბენ თავს. ტბა­თა­ნას ­ ო სირ­თუ­ლის კა­ტე­გო­რი­აა­ , თუმ­ცა მთე­ლი გზა ბი­ლი­კი სა­შუ­ალ აღ­მარ­თი­ა, რო­მე­ლიც ბო­ლოს და ბო­ლოს მთავ­რდ ­ ე­ბა, ოღონდ ზოგ­ჯერ შე­იძ­ლე­ბა ეჭ­ვი შე­გე­პა­როთ ამა­ში. მი­უხ­ ე­და­ვად იმი­სა, რომ ტბა­თა­ნა­ზე შე­იძ­ლე­ბა ტბა დამ­შრ ­ ა­ლი დაგ­ხვ­ ­დეთ (ეს ტბა სე­ზო­ნუ­რი­ა), ჩემ­თ­ვის ეს ად­გი­ლი ყვე­ლა­ზე რო­მან­ტი­კულ ად­გი­ ლად რჩე­ბა, დი­ლა­ო­ბით მო­ვარ­დნ­ ი­ლი სქე­ლი ნის­ლე­ბით, დე­კის კო­რო­მე­ბი­თა და ქონ­და­რას ჩა­ის არო­მა­ტე­ბით.

დღი­ა­ნი­ა, თუმ­ცა თუ ამ­დე­ნი დრო არ გაქვთ, მი­სი შე­მოკ­ლე­ბა და ერთ დღე­ში ჩა­ტე­ვა მარ­ტი­ვად შე­იძ­ლე­ბა. ბი­ლი­კი ხა­დორ­ში, სა­ინ­ფორ­მა­ციო და­ფას­თან იწყე­ბა, გზად მი­მარ­თუ­ლე­ბის მაჩ­ვე­ ნე­ბე­ლი ბო­ძე­ბიც გვხვდე­ბა, რაც ორი­ენ­ტა­ცი­ას აად­ვი­ლებს. ბი­ლი­კი ფარ­თო­ფოთ­ლო­ვან ტყე­ში გა­დის. ჩი­ტე­ბის ჭიკ­ჭი­კი, ფოთ­ლებ­ში შე­მო­პა­რუ­ლი მზის სხი­ვე­ბი, მდი­ნა­რის ხმა­უ­რი და ნი­ავ­ზე აშ­რი­ა­ლე­ბუ­ლი ხე­ე­ბი, რამ­დე­ნი­მე სა­ა­თით სულ სხვა, ზღაპ­რულ სამ­ყა­რო­ში გა­და­გის­ვ­რით და მზი­სა და ბუ­ნე­ბის ენერ­ გი­ით დაგ­მუხ­ტავთ. და­ახ­ლო­ე­ბით 4 კმ-ის გავ­ლის შემ­დეგ მი­ად­გე­ბით გზა­გა­სა­ყარს. აქ ნიშ­ნუ­ლი არ დგას, თუმ­ცა მარ­კი­რე­ბა გიჩ­ვე­ნებთ მი­მარ­თუ­ ლე­ბას. ჩვე­ნი გზა მარ­ცხ­ნივ გრძელ­დე­ბა. მარ­შ­რუ­ტი მდ. კო­ჩა­ და­ლას გა­დაკ­ვეთს, სა­დაც პა­ტა­რა ხი­დი დაგ­ხ­ვ­დე­ბათ. აქე­დან ბი­ლი­კი ისევ უკან, ხა­დორ­ში ეშ­ვე­ბა, მხო­ლოდ ამ­ჯე­რად მდი­ნა­ რის ნა­პირს მი­უყ­ვე­ბა. წრი­ულ ­ ი მარ­შ­რუ­ტის მან­ძი­ლი 7,2 კმ.-ია და მის და­სა­ფა­რად 2 სთ. 30 წთ- 3 სთ გჭირ­დე­ ბათ. ბი­ლი­კი სა­შუ­ა­ლო სირ­თუ­ლის კა­ტე­ გო­რი­ა­ში გა­დის, თუმ­ცა, დინ­ჯი აღ­მარ­თე­ბი სჭარ­ბობს.

­ უ­ლი გირ­ჩევ­ნი­ათ, თქვენს მას­პინ­ძელ­ თუ­კი ბარ­გის გა­რე­შე სი­არ თან მო­იკ­ ითხეთ ცხე­ნი, რო­მე­ლიც ბარგს იტ­ვირ­თავს და თუ ძა­ ლი­ან და­იღ­ლე­ბით, თქვენც კი გა­ტა­რებთ. მარ­შრ ­ უ­ტი წრი­ულ ­ ია და ჯამ­ში 22 კმ შე­ად­გენს. სი­მაღ­ლე­თა სხვა­ობ­ ა თით­ქმ­ ის 1300 მეტ­ რი­ა, უმაღ­ლე­სი წერ­ტი­ლი ტბა­თა­ნაა – 2000 მ. ზღვის დო­ნი­დან. ტბა­თა­ნას­კენ მი­მა­ვა­ლი ბი­ლი­კის ნა­წი­ლი ბა­წა­რის სა­ხელ­მ­ წი­ფო ნაკ­რ­ძალ­ზე გა­დის. მარ­შ­რუ­ტის და­საწყის­ში ჭიშ­კა­რი და სა­ინ­ფორ­მა­ციო და­ფა გა­უწყებთ, რომ აქ და­ცუ­ლია რე­ლიქ­ ტუ­რი ჯი­შის – უთხოვ­რის ხე­ლუხ­ლე­ბე­ლი კო­რო­მე­ბი, რომ­ლი­ თაც დი­დი სა­მეც­ნი­ე­რო ღი­რე­ბუ­ლე­ბა აქვს და თით­ქმ­ ის 2000 წლი­სა­ა. ნაკ­რ­ძალ­ში ტყე კარ­გა­დაა შე­მო­ნა­ხუ­ლი, რაც იმის შე­ დე­გი­ცა­ა, რომ ად­გი­ლობ­რივ მო­სახ­ლე­ო­ბას უთხო­ვა­რი წმინ­და, ან­გე­ლო­ზის ხედ მი­აჩ­ნდ ­ ა.

88 VOYAGER 22/2021

l ყვე­ლა ძეგ­ლზ­ ე სა­ინ­ტე­რე­სო, ჩემ­თვ­ ის ადა­მი­ან­ ე­ბი არი­ან თა­ ვი­ან­თი ის­ტო­რი­ე­ბით და ყო­ფით. ამი­ტო­მაც მიყ­ვარს ხოლ­მე პან­კის­ში სა­ღა­მოს ჩავ­ლა, რო­ცა მო­ხუ­ცე­ბი თით­ქ­მის ყვე­ლა ჭიშ­კარ­თან მდგარ ძელ­ს­კა­მებ­ზე ჩა­მოს­ხ­დე­ბი­ან, დრო­ი­სა და მზის­გან და­ღა­რულ ხე­ლებს ჯო­ხებს ჩა­მო­აყ­რ­დ­ნო­ბენ და ერ­თმ­ ა­ ნეთ­ში მას­ლა­ათს გა­აბ­ ა­მენ. აქ ქუ­დი ყვე­ლას ახუ­რავს. უმე­ტე­სად ტრა­დი­ცი­უ­ლი, მა­ღა­ლი ქუ­დე­ბი – ფა­ფა­ხი. ­ ებ­ში ქუ­დი ხმლის შემ­დეგ ყვე­ლა­ზე მნიშ­ვ­ნე­ კავ­კა­სი­ის მთი­ელ ლო­ვა­ნი აქ­სე­სუ­ა­რი­ა. ქუ­დის ჩუ­ქე­ბა დიდ პა­ტი­ვად მი­იჩ­ნე­ვა, ხო­ლო უცხოს­თ­ვის ქუ­დის მოხ­და, ან ხე­ლით შე­ხე­ბა – შე­უ­რაცხ­ ყო­ფად. აქ ტრა­დი­ცი­ებს მკაც­რად იცა­ვენ და ყო­ვე­ლი დე­ტა­ლი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი­ა. უმ­ც­რო­სი ყო­ველ­თ­ვის უფ­რო­სის მარ­ცხე­ნა მხა­რეს უნ­და იდ­გეს, რად­გან მარ­ცხე­ნა მხა­რე და­უც­ვე­ლია და უნ­და მი­ეშ­ვე­ლოს. დღი­სით სი­ა­რუ­ლი­სას უმ­ცრ ­ ო­სი უფ­როსს ოდ­ ნავ უნ­და ჩა­მორ­ჩე­ბო­დეს, ღა­მით კი პი­რი­ქით – წინ იაროს, რომ გზა გა­უკ­ვა­ლოს. პან­კის­ში ქა­ლის მო­ტა­ცე­ბა დი­დი სირ­ცხ­ვი­ ლია და მსუ­ყე ჯა­რი­მა­საც ით­ვა­ლის­წი­ნებს. ხო­ლო თუ ქა­ლი თა­ნახ­მა არა­ა, ქორ­წი­ნე­ბა არ შედ­გე­ბა. ქა­ლი არ­ჩე­ვან­ში თა­ვი­სუ­ფა­ ლია და მის უფ­ლე­ბებს ქის­ტუ­რი სა­მარ­თ­ლის კო­დექ­სი იცავს. კო­დექ­სშ­ ი ცალ­კე­ულ პუნ­ქტ ­ ე­ბა­დაა ჩაშ­ლი­ლი ყვე­ლა შე­საძ­ლო სი­ტუ­აც­ ი­ა. მა­გა­ლი­თად, თუ ნა­თე­სა­ვებ­მა ქალს მო­ტა­ცე­ბის პრო­ ცეს­ში მო­უს­წ­რეს, გამ­ტა­ცე­ბე­ლი ოჯახს უხ­დის ხუთ ძრო­ხას. თუ გამ­ტა­ცე­ბელ­მა ქა­ლი გა­ი­ტა­ცა, სო­ფელს მო­ა­რი­და, ტყეს შე­ა­ ფა­რა, მაგ­რამ მა­ინც იპო­ვეს ნა­თე­სა­ვებ­მა, იგი ვალ­დე­ბუ­ლია ქა­ ლის ოჯახს გა­და­უ­ხა­დოს ათი ძრო­ხა. თუ­კი გამ­ტა­ცე­ბელ­მა ორი დღე-­ღა­მით მო­ა­ხერ­ხა ქა­ლის გა­და­ მალ­ვა, მაგ­რამ ნა­თე­სა­ვებ­მა მა­ინც იპო­ვეს, იგი ვალ­დე­ბუ­ლი­ა, ქა­ლიშ­ვი­ლის ოჯახს გა­და­უ­ხა­დოს თხუთ­მე­ტი ძრო­ხა. ამას­თა­ნა­ვე, გამ­ტა­ცე­ბელ­მა ფი­ცით უნ­და და­ა­დას­ტუ­როს ქა­ლის უმან­კო­ე­ბა. კა­ტე­გო­რი­უ­ლად იკ­რ­ძა­ლე­ბა 18 წლამ­დე ასა­კის ქა­ლიშ­ვი­ლის გათხო­ვე­ბა, მი­უ­ხე­და­ვად მშობ­ლე­ბის თან­ხ­მო­ბი­სა.

2011 წლი­დან პან­კის­ში უხუ­ცეს ქალ­თა საბ­ჭო არ­სე­ბობს. მარ­თა­ ლი­ა, ქა­ლე­ბი გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბებ­ში ბო­ლომ­დე და­მო­უ­კი­დებ­ლე­ ბი არ არი­ან, თუმ­ცა ამ საბ­ჭოს არ­სე­ბო­ბამ ქა­ლებს დი­დი შვე­ბა ­ ა­ნა და უფ­რო გა­აძ­ლი­ერ ­ ა. საბ­ჭო ქა­ლებს სხვა­დას­ხვ­ ა სა­ მო­უტ კითხებ­ში იური­დი­ულ დახ­მა­რე­ბას უწევს და უხუ­ცე­სებ­თან შუ­ა­ მავ­ლობს. თა­მარ მარ­გოშ­ვი­ლი კი პირ­ვე­ლი ქა­ლია პან­კი­სი­დან, რო­მე­ლიც 2014 წელს სო­ფელ დუ­ი­სის გამ­გებ­ლად და­ინ­ იშ­ნა. მი­უხ­ ე­და­ვად თემ­ში წი­ნა­აღ­მდ ­ ე­გობ­რი­ვი მო­საზ­რე­ბე­ბი­სა, დღეს უკ­ვე ყვე­ლა შე­თან­ხმ­ დ ­ ა, რომ მსგავ­სი პრე­ცე­დენ­ტი ძა­ლი­ან კარ­გი ბიძ­გია ­ ებ­ლად. იმამ ომარ ალ­და­მო­ვის აზ­რით, ქა­ლე­ბის გა­საძ­ლი­ერ უმ­ჯო­ბე­სია ქა­ლი სახ­ლის საქ­მე­ებ­ში უფ­რო მე­ტად იყოს ჩარ­ თუ­ლი, მაგ­რამ თუ­კი სხვა გზა არ არის, სქესს მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ბა არ აქვს, მთა­ვა­რი­ა, ის საქ­მე ეს­მო­დეს, რა­საც აკე­თებს. უხუ­ცეს კაც­ თა საბ­ჭოს თავ­მჯ­ ­დო­მა­რე, სოლ­ცა ქავ­თა­რაშ­ვი­ლი კი ღი­მი­ლით გვახ­სე­ნებს შო­თა რუს­თა­ვე­ლის აფო­რიზმს: „ლეკვი ლო­მი­სა სწო­რი­ა, ძუ იყოს, თუნ­და ხვა­დი­ა“ და ამ­ბობს, რომ დღეს, თა­ ნა­მედ­რო­ვე ცხოვ­რე­ბის რიტმს უნ­და ავუწყოთ ფე­ხი, თუ გვინ­და პროგ­რე­სულ ადა­მი­ა­ნე­ბად დავ­რ­ჩეთ.

პო­ლი­ტი­კურ საქ­მი­ან­ ო­ბა­ში ლუ­ი­ზა მუ­თოშ­ვი­ლიც აქ­ტი­ურ ­ ა­დაა ჩაბ­მუ­ლი. მან 2014 წლის თვით­მ­მარ­თვ­ ე­ლო­ბის არ­ჩევ­ნებ­ში იყა­ ­ ა), არ რა კენ­ჭი და თუმ­ცა წა­ა­გო (სულ რა­ღაც 13 ხმა და­აკ­ლდ და­ნე­ბე­ბუ­ლა. 2 წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში ლუ­იზ­ ა რეს­პუბ­ლი­კუ­რი პარ­ტი­ის ახ­მე­ტის ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ას ხელ­მძ­ ღ­ვა­ნე­ლობ­და. მსგავ­სი მა­გა­ლი­თე­ბი ბევრ ახალ­გაზ­რ­და ქალს აძ­ლევს სტი­მულს. პან­კი­სე­ლე­ბი გულ­ღია მო­სა­უბ­რე­ე­ბი არი­ან. ბევ­რ­ჯერ გა­მოვ­ლა­ პა­რა­კე­ბი­ვარ და მიგ­რ­ძ­ნი­ა, რომ ეს დი­ა­ლო­გე­ბი ორ­მ­ხრ ­ ი­ვად სა­ სი­ამ­ ოვ­ნო პრო­ცე­სი­ა. რო­გორც ჩე­მი პან­კი­სე­ლი მე­გო­ბა­რი ელ­ზა ­ ევს ცრურ­წ­მე­ნებს და ადა­მი­ა­ნებს ერ­ ამ­ბობს, ტუ­რიზ­მი ამ­ს­ხ­ვრ თ­მა­ნეთ­თან აახ­ლო­ებს. ელ­ზა სო­ფელ დუ­მას­ტურ­ში ცხოვ­ რობს და პა­ტა­რა სა­ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­როს უძღ­ვე­ბა. სოფ­ლის სახ­ლე­ბი ცალ­კე ის­ტო­რი­აა­ . და­უ­ყე­ვით დუ­ი­სის, ჯო­ ყო­ლოს, ბირ­კი­ა­ნის ცენ­ტ­რა­ლურ ქუ­ჩებს და და­აკ­ვირ­დით. ზოგს ლა­მა­ზი ჩუ­ქურ­თ­მე­ბი აქვს, ზოგს ხის ღია აივა­ნი, ზო­გი აგუ­რი­თაა ნა­შე­ნი, ან­და ნა­თა­ლი ქვით. მაგ­რამ რო­გო­რი სა­და და უბ­რა­ლოც არ უნ­და იყოს სახ­ლი, ეზო აუცი­ლებ­ლად მოვ­ ლი­ლი აქვს. გი­ნა­ხავთ წალ­კო­ტი? მე პან­კის­ში ვნა­ხე. რო­გორც თა­ვის გა­რეგ­ნო­ბას, ლა­მაზ და სუფ­თა კა­ბა­სა და თავ­სა­ფარს, პან­კი­სე­ლი ქა­ლე­ბი თა­ვი­ანთ ეზო­ებ­საც ასე უფ­რ­თხილ­დე­ბი­ან. ეს ყვა­ვი­ლე­ბი მა­თი სარ­კე­ა. ამ ბა­ღებ­ში ყვე­ლა­ფე­რია სტუმ­რის კომ­ფორ­ტის­თ­ვის – დი­დე­ბის­თ­ვის ჩრდილ­ში გა­კი­დუ­ლი ჰა­მა­ კე­ბი და სკა­მე­ბი – ყა­ვის მშვი­დად და­სა­ლე­ვად; პა­ტა­რე­ბის­თ­ვის კი – სა­ქა­ნე­ლე­ბი და სას­რი­ა­ლო­ე­ბი. აქ ყვა­ვი­ლე­ბი წე­ლი­წა­დის ნე­ბის­მი­ერ დროს ყვა­ვის, ხას­ხა­სა მწვა­ნე კო­ინ­და­რი კი პირ­ და­პირ გიხ­მობს, რომ ძირს დაწ­ვე და ყუ­რი მი­უგ­დო მი­წის გუ­ ლის­ცე­მას. მას მე­რე, რაც ჩემს ერთ შვილს მე­ო­რეც მი­ემ­ ა­ტა, პრი­ო­რი­ტე­ ტე­ბი სხვა­ნა­ი­რად და­ლაგ­და. ად­რე თუ ზურ­გ­ჩან­თა­მო­კი­დე­ბულს შე­მეძ­ლო შვე­ბუ­ლე­ბის უდარ­დე­ლად გა­ტა­რე­ბა, ახ­ლა ად­გი­ლებს ისე ვარ­ჩევ, სა­დაც მცი­რეწ­ლო­ვან ბავ­შ­ვებ­თან ერ­თად და­ვის­ვე­ ნებ და რა­ღაც ახალს ისი­ნიც ის­წავ­ლი­ან. პან­კი­სი ასე­თი იდე­ალ ­ უ­რი ად­გი­ლი აღ­მოჩ­ნ­ და ზაფხუ­ლის ცხე­ლი დღე­ე­ბის და უბ­რა­ლოდ, არ­და­დე­გე­ბის გა­სა­ტა­რებ­ლად. ზაფხულ­ში, რო­ცა ალაზ­ნის დო­ნე ყვე­ლა­ზე და­ბა­ლია და ზედ ბევ­რი წყალ­მარ­ჩხი ად­გი­ლი­ა, ბავ­შ­ვებ­ საც და დი­დებ­საც ერ­თ­ნა­ი­რად შე­უძ­ლი­ათ მდი­ ნა­რე­ში გაგ­რი­ლე­ბა. თუმ­ცა, ალაზ­ნის სა­თა­ვე აქ­ვე, მა­ღალ მთებ­შია და ამი­ტომ ყი­ნუ­ლი­ვით ცი­ვი­ა. თუ­კი ან­კესს, ან ბა­დეს წა­მო­ი­ღებთ, შე­იძ­ლე­ბა თევ­ზიც და­ი­ჭი­როთ. პან­კი­სე­ლი ბი­ჭე­ბი კი ხე­ლა­ო­ბას – „თევზის ხე­ლით და­ჭე­ რას“ გას­წავ­ლი­ან. სა­ღა­მო­ობ­ ით შე­გიძ­ლი­ათ ლი­ზი ქავ­თა­რაშ­ვილს ეწ­ვი­ოთ დუ­ის­ ში. 80 წლის ქალ­ბა­ტონს თე­ქა­ზე მუ­შა­ობ­ ის 50 წელ­ზე მე­ტი ხნის გა­მოც­დი­ლე­ბა აქვს. ის თა­ვის სახ­ლშ­ ი პა­ტა­რა სა­ხე­ლოს­ნო­ში მას­პინ­ძ­ლობს ტუ­რის­ტებს და თე­ქის მო­თელ­ვა­სა და სხვა­დას­ ხ­ვა ფორ­მის მი­ცე­მას ას­წავ­ლის. სა­ხე­ლოს­ნო სავ­სეა ქუ­დე­ბით, ფა­ფა­ხე­ბით, ნაბ­დე­ბი­თა და სხვა­დას­ხვ­ ა ხელ­ნა­კე­თი სუ­ვე­ნი­რით. მი­უხ­ ე­და­ვად იმი­სა, რომ ინ­ფრ ­ ას­ტრ ­ უქ­ტუ­რა არც ისე გან­ვი­თა­რე­ ბუ­ლი­ა, პან­დე­მი­ამ­დე, რე­გი­ო­ნი ტუ­რის­ტე­ბის ნაკ­ლე­ბო­ბას ნამ­ დ­ვი­ლად არ უჩი­ო­და. სწო­რედ ტუ­რიზ­მის წყა­ლო­ბით, ბევ­რმ­ ა ოჯახ­მა ამო­ი­სუნ­თქ­ ა და შე­მო­სა­ვა­ლი გა­ი­ჩი­ნა. ყვე­ლა სო­ფელ­ში რამ­დე­ნი­მე სა­ოჯ­ ა­ხო სას­ტუმ­რო­ა.

89 VOYAGER 22/2021

კახეთი

l იცით, რა­ტომ არ აქვს ქის­ტურ ხინ­კალს „კუჭები“?! იმი­ტომ, რომ ასე­თი ფორ­მის ხინ­კლ ­ ე­ბი ტა­ფა­ზე ორი­ვე მხრი­დან თა­ნაბ­რად იბ­რა­წე­ბა. რამ­დე­ნი­მე წლის წინ, რო­ცა დარ­თ­ლოს დღე­ობ­ ა­ზე მოვ­ხვ­ ­დი მე­გობ­რებ­თან ერ­თად, თუ­ში ქა­ლე­ბის მა­რა­ქა­ში გა­ვე­ რი­ეთ და ერთ დღე­ში თით­ქ­მის ორი ათა­სი ხინ­კა­ლი მო­ვახ­ვი­ეთ. ხინ­კ­ლის მთე­ბი პირ­ვე­ლად სწო­რედ მა­შინ ვნა­ხე. მე­ო­რედ კი ორი წლის წინ, რო­ცა მე­გობ­რე­ბი პან­კის­ში წა­ვიყ­ვა­ნე და მათ­ თ­ვის სი­ურ­პ­რი­ზი მინ­დო­და მო­მემ­ზა­დე­ბი­ნა, ჩვენს მას­პინ­ძელს, ელ­ზა მუ­თოშ­ვილს და­ვუ­რე­კე და ვთხო­ვე, ორ­-ორ ხინ­კალს თუ მოგ­ვახ­ვე­ვი­ნებ­-მ­ ეთ­ქი. სახ­ლ­ში მი­სუ­ლებ­მა აღ­მო­ვა­ჩი­ნეთ, რომ ელ­ზას, ჩვე­ნი ხუთ­კა­ცი­ა­ნი ჯგუ­ფის­თ­ვის ასი ხინ­კ­ლის მა­სა­ლა მო­ ემ­ზა­დე­ბი­ნა.

გალ­ნი­შის მო­სამ­ზა­დებ­ლად აუცი­ლე­ბე­ლია სა­ქონ­ლის მკერ­დის ნა­წი­ლი, ან ნეკ­ნე­ბიც. წი­ნას­წარ და­მუ­შა­ვე­ბულ ხორცს ლე­ი­ლა გათ­ლილ, მთლი­ან კარ­ტო­ფი­ლებ­თან ერ­თად ხარ­შავს. უმა­ ტებს ხახვს, ასე­ვე მთლი­ანს და დაფ­ნის ფო­თოლს. სა­ნამ ხორ­ ­ ებ­რი­ვი ხინ­კლ ­ ის ცი იხარ­შე­ბა, ცო­მის მომ­ზა­დე­ბის დრო­ა. ჩვე­ულ ცომს ცი­ვი წყლით ზელს, ჭრის პა­ტა­რა ნაჭ­რე­ბად და მე­რე ხე­ ლის­გულ­ზე, თი­თე­ბის სწრა­ფი მოძ­რა­ობ­ ით აძ­ლევს წაგ­რძ­ ე­ლე­ ბულ ფორ­მას.

ქის­ტურ სამ­ზა­რე­უ­ლო­ში გურ­მა­ნე­ბიც და ვე­გე­ტა­რი­ა­ნე­ლე­ბიც მათ რე­ცეპ­ტო­რებ­ზე მორ­გე­ბულ კერ­ძებს აღ­მო­ა­ჩე­ნენ. თვი­ თონ ქის­ტე­ბი თა­ვი­ანთ სამ­ზა­რე­უ­ლოს ქარ­თუ­ლის გა­ნუ­ყო­ფელ ნა­წი­ლად მი­იჩ­ნე­ვენ. მე მა­გა­ლი­თად, არ­ჩე­ვა­ნის წი­ნა­შე ვდგა­ ვარ რა­ხა­ნი­ა: ჩე­მი იმე­რე­ლი დე­დამ­თი­ლის ხა­ჭა­პუ­რი სჯობს, თუ ელ­ზა­სი?

ჭე­ფალ­გიშ – უთხე­ლე­სი ხა­ჭა­პუ­რია ყვე­ლის, ხა­ჭოს და ამო­ზე­ ლი­ლი კარ­ტო­ფი­ლის გულ­სარ­თით, რო­მელ­საც ტა­ფა­ზე აცხო­ბენ ორი­ვე მხრი­დან და მე­რე ერ­ბოს, ან კა­რაქს გა­და­უს­ვა­მენ.

© www.facebook.com/NazysGuestHousePankisi/photos

რო­დე­საც ხორ­ცი მო­ი­ხარ­შე­ბა, ამ არო­მა­ტულ და ნო­ყი­ერ ბუ­ლი­ ონ­ში­ვე ხარ­შავს ცომ­საც. სო­უს­ ად კი ნი­ორ­წყალ­ში ჩაჭყ­ლე­ტი­ლი მო­ხარ­შუ­ლი კარ­ტო­ფი­ლი ახ­ლავს ამ კერძს.

ყვე­ლა­ზე გავ­რც­ ე­ლე­ბუ­ლი კერ­ძი, რომ­ლი­თა პან­კის­ში გა­გი­მას­ პინ­ძ­ლ­დე­ბი­ან, არის ჯი­ჯიგ გალ­ნიშ. „ჯიჯიგ“ ჩეჩ­ნუ­რად ხორ­ ცი­ა, „­გალ­ნიშ“ – ცო­მი. ესაა ცო­მის გრძე­ლი ნაჭ­რე­ბი, რო­მე­ლიც ხორ­ცის ბუ­ლი­ონ­ში იხარ­შე­ბა. ქის­ტუ­რი ტრა­დი­ცი­ით, სტუ­მა­რი ღვთი­საა და მი­სი დაც­ვა და და­პუ­რე­ბა მას­პინ­ძელს უპირ­ვე­ლეს მო­ვა­ლე­ო­ბად მი­აჩ­ნი­ა. ამი­ტომ სტუმ­რის­თ­ვის მი­სარ­თ­მევ კერ­ ძებს დი­დი რუ­დუ­ნე­ბით ამ­ზა­დე­ბენ. ვფიქ­რობ, ქის­ტუ­რი სამ­ზა­რე­უ­ლოს ელე­მენ­ტე­ბის ჩარ­თვ­ ით ად­ ვი­ლად შე­იძ­ლე­ბა ჩვე­ნი ყო­ველ­დღი­უ­რი მე­ნი­უს გამ­რა­ვალ­ფე­ როვ­ნე­ბა. რო­გორც ჩვე­ნი მას­პინ­ძე­ლი ლე­ი­ლა გვიყ­ვე­ბა, ჯი­ჯიგ

ჩურ­გიშ ჭა­ა­ბილ­გიშ – ხორ­ბ­ლის ფქვი­ლის კვე­რი, რომ­ლის

გულ­სარ­თა­დაც სა­ქონ­ლის ხორ­ცია გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი. ტრა­დი­ცი­უ­ ლად ამ კერძს ამ­ზა­დე­ბენ პა­ტარ­ძ­ლის­თ­ვის, რო­მელ­მაც მე­ო­რე დღეს წყა­რო­ზე უნ­და წა­ი­ღოს და კო­კა ისე აავ­სოს ცა­ლი ხე­ლით, რომ მე­ო­რე ხელ­ში და­ჭე­რი­ლი კვე­რი არ და­უ­ვარ­დეს. სის­ქალ­-­ნეხჩ – მჭა­დის ფქვი­ლით მო­ზე­ლი­ლი კვე­რე­ბი, რო­ მელ­საც ყველ­თან ერ­თად მი­ირ­თ­მე­ვენ, ასე­ვე, ძა­ლი­ან გემ­რი­ე­ლი­ა.

ვე­გე­ტა­რი­ა­ნე­ლებს ჭინ­ჭ­რის კვე­რი, იგი­ვე ნი­თი გალ მო­ე­წო­ნე­ ბათ. ეს სე­ზო­ნუ­რი კერ­ძია და მზად­დე­ბა ად­რე გა­ზაფხუ­ლი­დან, სა­ნამ ჭინ­ჭა­რი ჯერ კი­დევ ნორ­ჩი­ა. მწვა­ნი­ლებ­თან ერ­თად და­კე­ პი­ლი ჭინ­ჭ­რის გულ­სარ­თით ხინ­კალ­საც აკე­თე­ბენ. ჩვენ­მა მას­ პინ­ძელ­მა კი ცო­ტა სხვა ვა­რი­ა­ცია შე­მოგ­ვ­თა­ვა­ზა: მჭა­დის ფქვი­

90 VOYAGER 22/2021

ლი ცხელ წყალ­ში მო­ზი­ლა, რა­თა ცო­მის­თვ­ ის მე­ტი წე­ბოვ­ნე­ბა მი­ე­ცა და და­სა­მუ­შა­ვებ­ლად მარ­ტი­ვი ყო­ფი­ლი­ყო. ხე­ლის სწრა­ ფი მოძ­რა­ო­ბით პა­ტა­რა გუნ­დე­ბი ხინ­კლ ­ ის ცო­მე­ბი­ვით გა­აბ­რ­ ­ ის გულ­სარ­თი ჩა­უ­დო და თა­ვი ტყე­ლა, შიგ ერ­თი კოვ­ზი ჭინ­ჭრ ლა­მა­ზად მო­უკ­რა. ასე მო­ხარ­შუ­ლი კვე­რე­ბი ნამ­დვ­ ი­ლად გან­ს­ხ­ ვა­ვე­ბუ­ლად გემ­რი­ე­ლი და რაც მთა­ვა­რი­ა, ჯან­სა­ღი­ა. ქის­ტე­ბი ალ­კო­ჰოლს ერი­დე­ბი­ან. მა­თი ტრა­დი­ცი­უ­ლი სას­მე­ლი ქის­ტუ­რი უალ­კო­ჰო­ლო ლუ­დი­ა, რო­მე­ლიც ას­კი­ლის­გან

© www.facebook.com/NazysGuestHousePankisi/photos

და ტყის სხვა კენ­კ­რო­ვა­ნე­ბის­გან მზად­დე­ბა. ამ არო­მა­ტულ და მა­ტო­ნი­ზი­რე­ბელ სას­მელს ქის­ტე­ბი დღე­სას­წა­უ­ლებ­ზე ხარ­შა­ ვენ. თუმ­ცა, წელს უკ­ვე შე­საძ­ლე­ბე­ლი გახ­და ტუ­რის­ტებ­მაც გა­

უ­სინ­ჯონ გე­მო ამ გან­სა­კუთ­რე­ბულ სას­მელს. პან­კი­სის ხე­ო­ბის მკვიდ­რ­მა, შენ­გე­ლი ტო­რო­საშ­ვილ­მა სო­ფელ ომა­ლო­ში გახ­სნ­ ა ლუ­დის სა­წარ­მო და პა­ტა­რა მა­ღა­ზი­ა, სა­დაც ქის­ტუ­რი ლუ­დის და­ლე­ვა შეგ­ვიძ­ლი­ა. ელ­ზა მუ­თოშ­ვი­ლი მიყ­ვე­ბა იმა­საც, რომ რად­გა­ნაც პან­კი­სის ხე­ობ­ ა­ში მდი­და­რი ფლო­რა და ბევ­რი სამ­ კურ­ნა­ლო ყვა­ვი­ლი­ა, ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბის გავ­რც­ ე­ლე­ბუ­ლი საქ­მი­ ა­ნო­ბაა მე­ფუტ­კრ ­ ე­ობ­ აც. 2015 წლი­დან თაფლს ამ­ზა­დებს ელ­ზას სა­ო­ჯა­ხო კო­ო­პე­რა­ტი­ვი „ურთანაულიც“. ჰყავთ ფუტ­კრ ­ ის 140 ოჯა­ხი, საქ­მე­ში ოჯა­ხის 5 წევ­რია ჩაბ­მუ­ლი და 2 ტო­ნამ­დე თაფლს აწარ­მო­ე­ბენ, ძი­რი­თა­დად აკა­ცი­ის, წაბ­ლის და ცაცხ­ვის სა­ხე­ო­ ბებს. ...ისევე, რო­გორც სხვა კავ­კა­სი­ე­ლებს, ქის­ტებ­საც უყ­ვართ სიმ­ღე­რა და ცეკ­ვა და ზაფხულ­ში ხში­რად აწყო­ბენ ხოლ­მე ვა­ი­ ნა­ხურ კულ­ტუ­რის სა­ღა­მო­ებს. ინ­ს­ტრ ­ უ­მენ­ტე­ბი ნაც­ნო­ბია – დო­ ლი, გარ­მო­ნი, ბა­ლა­ლა­ი­კა. რიტ­მის და­ჭე­რაც მარ­ტი­ვია და შე­ იძ­ლე­ბა თავს ვე­ღარ სძლი­ოთ და სა­ცეკ­ვა­ოდ წრე­ში გა­დახ­ტეთ. ერ­თა­დერ­თი, რაც შე­იძ­ლე­ბა გე­უც­ნა­ურ ­ ოთ, ენა­ა, მაგ­რამ მომ­ ღერ­ლებს იმ­დე­ნად მეტყ­ვე­ლი სა­ხე­ე­ბი აქვთ სიმ­ღე­რი­სას, მა­თი ცქე­რი­თაც მიხ­ვ­დე­ბით ში­ნა­არს.

P. S. პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში რამ­დე­ნი­მე გზით შე­გიძ­ლი­ათ მოხ­ვ­დეთ. თბი­ლი­სი­დან გომ­ბო­რის უღელ­ტე­ხი­ლით ახ­მე­ტა­ში, შემ­დეგ ჩრდი­ლო­-აღ­მო­სავ­ლე­თით მატ­ნის­კენ გა­და­უხ­ვევთ და აქე­დან დუ­ი­სამ­დე სულ 10 კმ რჩე­ბა. მე­ო­რე გზა კი თბი­ლი­სი­დან თი­ა­ნე­თის გავ­ლი­თა­ა. აქე­დან სერ­ პან­ტი­ნი ახ­მე­ტის­კენ მი­ე­მარ­თე­ბა.თუ­კი ჩრდი­ლო­ე­თი­დან მო­დი­ ხართ და პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში სტუმ­რო­ბა გაქვთ გა­დაწყ­ვე­ტი­ლი, მა­შინ ჟინ­ვა­ლის წყალ­სა­ცავ­თან სო­ფე­ლი ჩინ­თის ხი­დი უნ­და გა­და­ი­ა­როთ და მარ­ჯ­ვე­ნა მხა­რეს შე­მა­ვალ ას­ფალ­ტი­ან სა­ავ­ტო­ მო­ბი­ლო გზას შე­უყ­ვეთ. ეს გზა თი­ა­ნეთ­ში მი­გიყ­ვანთ, სა­ი­და­ნაც ახ­მე­ტის გავ­ლით პან­კის­ში მოხ­ვ­დე­ბით. წა­სას­ვლ ­ ე­ლად რო­მე­ლი გზაც არ უნ­და აირ­ჩი­ოთ, წლის ნე­ბის­მი­ერ დროს, გზაც და ხე­ო­ბაც ულა­მა­ზე­სი­ა. აქ მოგ­ ზა­უ­რო­ბის­თ­ვის რე­კო­მენ­დე­ბუ­ლი პე­რი­ო­დი კი მა­ინც ად­ რე გა­ზაფხუ­ლი­დან გვი­ან შე­მოდ­გო­მამ­დე­ა. ზამ­თ­რის აქ­ტი­ვო­ბე­ბი ჯერ­ჯე­რო­ბით გან­ვი­თა­რე­ბუ­ლი არა­ა.

91 VOYAGER 22/2021

კახეთი

დი­ა­ნას კა­ფე სო­ფელ ბირ­კი­ან­ში პან­კი­სის ხე­ო­ბა­ში, სო­ფელ ჯო­ყო­ლოს რომ გას­ც­დე­ბით და ბირ­ კი­ან­ში შეხ­ვალთ, სოფ­ლის თავ­ში, პირ­და­პირ გზის პი­რას, პა­ ტა­რა კა­ფე დაგ­ხვ­ დ ­ ე­ბათ. ეს ერ­თა­დერ­თი ად­გი­ლი­ა, სა­დაც, არა მარ­ტო ბირ­კი­ან­ში, არა­მედ ძი­ბა­ხევ­შიც, შე­სას­ვე­ნებ­ლად გა­მოდ­ გე­ბა და სა­დაც არაჩ­ვე­უ­ლებ­რივ კერ­ძებს და­გახ­ვედ­რე­ბენ. სა­მი წლის წინ ად­გი­ლობ­რივ­მა დი­ა­ნა იმე­დაშ­ვილ­მა, რო­მელ­ საც კუ­ლი­ნა­რია ძა­ლი­ან უყ­ვარ­და და კარ­გა­დაც გა­მოს­დი­ო­და მზა­დე­ბა, კა­ფე სა­კუ­თა­რი სახ­ლის ეზო­ში გახ­ს­ნა და ტრა­დი­ცი­უ­ ლი, ქის­ტუ­რი კერ­ძე­ბი სტუმ­რებს გა­ა­სინ­ჯა. რას არ მო­გარ­თ­მე­ვენ აქ, მაგ­რამ, მო­დი, მე მა­ინც ჩი­ნე­ბუ­ლი ქის­ ტუ­რი ხინ­კ­ლით და­ვიწყებ. „ჩვენ მწვა­ნილს არ ვა­მა­ტებთ, მხო­ ლოდ მა­რილს, ხახ­ვ­სა და წი­თელ წი­წა­კას ვუ­რევთ. „კუჭებსაც“ ,თითქმის, არ ვუ­კე­თებთ, ამი­ტომ აქა­ურ ­ ი ხინ­კა­ლი თა­ვი­სი პა­ წუ­კა კუ­ჭე­ბი­ა­ნად იჭ­მე­ვა. ფარ­შის­თ­ვის უმე­ტე­სად ძრო­ხი­სა და ცხვრის ახალ ხორცს ვა­ზა­ვებთ, ასე უფ­რო გემ­რი­ელ ­ ი გა­მო­დის, მაგ­რამ მხო­ლოდ ძრო­ხის ხორ­ცი­საც გვაქვს, თუ სტუ­მარს ასე მო­უნ­დე­ბა“, – მიყ­ვე­ბა დი­ან­ ა. თუხ­თუ­ხა ხინ­კ­ლის გე­მოს ჯერ ისევ ვგრძნობ, რო­ცა მას­პინ­ძე­ლი კი­დევ ერთ ტრა­დი­ცი­ულ კერ­ძზ­ ე, ამ­ჯე­რად ქის­ტურ ხა­ჭა­პურ­ზე მე­პა­ტი­ჟე­ბა. ქის­ტუ­რი ხა­ჭა­პუ­რი ნა­ტუ­რა­ლუ­რი ხა­ჭოს­გან მზად­დე­ბა, რო­მელ­ საც გა­მოცხო­ბამ­დე ერ­თი დღით ად­რე მა­რილს გე­მოვ­ნე­ბით აყ­ რი­ან, ტი­ლოს აფა­რე­ბენ და ოთა­ხის ტემ­პე­რა­ტუ­რა­ზე ინა­ხა­ვენ. აქა­უ­რე­ბი ამ პრო­ცესს „ხაჭოს მომ­წი­ფე­ბას“ ეძა­ხი­ან. ქის­ტუ­რი ხა­ჭა­პუ­რის­თ­ვის ცო­მი აუცი­ლებ­ლად მაწ­ვნ­ ით იზი­ლე­ბა, ტა­ფა­ ზე ცხვე­ბა და ცხელ­-­ცხელს ზე­მო­დან ერ­ბო ეს­ხ­მე­ბა. ჰო, მსუ­ყე­ა, მაგ­რამ ძა­ლი­ან- გემ­რი­ე­ლი. ხინ­კა­ლი და ხა­ჭა­პუ­რი, ასე თუ ისე, მა­ინც, ნაც­ნო­ბი კერ­ძე­ბი­ა. ამი­ტომ თუ დი­ა­ნას ეს­ტუმ­რე­ბით, მე, მა­ინც, ქის­ტუ­რი ჯი­ჯიგ­-­გა­ ლა­ნიშ გა­სინ­ჯ­ვას გირ­ჩევთ, რო­მე­ლიც ძრო­ხის ხორ­ცი­სა და ცო­ ­ უ­რად მის­გან მზად­დე­ბა. სა­ერ­თოდ, ამის­თ­ვის ხორცს სპე­ცი­ალ მზე­ზე აშ­რო­ბენ ხოლ­მე, თუმ­ცა, ზოგ­ჯერ პირ­და­პირ ახალ­საც ხარ­შა­ვენ და მე­რე ამ წვენ­ში ცო­მის­გან მომ­ზა­დე­ბულ, მოგ­რ­ძო ფორ­მის პა­ტა­რა ნაჭ­რებს ყრი­ან, რომ­ლებ­საც მე ცო­მუ­კებს ვე­ ძა­ხი. სა­ბო­ლო­ოდ კი მო­ხარ­შულ ხორ­ცს­ ა და ცო­მუ­კებს დაჭყ­ ლე­ტილ ნი­ორ­თან ერ­თად მო­გარ­თ­მე­ვენ და ჭი­ქით ამ ხორ­ცის ნა­ხარ­შ­საც მო­ა­ყო­ლე­ბენ, რო­მე­ლიც კერ­ძის გა­ნუ­ყო­ფე­ლი ნა­წი­ ლი­ა.

ხალვა 10 კვერ­ცხის­გან მომ­ზა­ დე­ბულ გოგ­ლი­მოგლს და­უმ­ ა­ტეთ სო­და ძმრით (1 ჩაის კოვზი სო­და და 1 სუფრის კოვზი ძმა­რი), 1 სუფ­რის კოვ­ზი შა­ქა­რი და ფქვი­ლი, რამ­დენ­საც შე­იზ­ ელს. გა­ით­ვა­ლის­წი­ნეთ, რომ ცო­მი მა­გა­რი, ხინ­კლ ­ ის­თ­ვის რომ ზელთ, ისე­თი უნ­და იყოს. და­ყა­ვით ცო­მი რამ­დე­ნი­მე ნა­წი­ ლად, გა­აბ­რტ ­ ყე­ლეთ და პა­ტა­რა ფორ­მის ნაჭ­რე­ბად აქ­ცი­ეთ.

ისე გა­მო­ვი­და, რომ სულ ძი­რი­თად კერ­ძებ­ზე მო­გი­ყე­ვით, თუმ­ ცა, რა თქმა უნ­და, დი­ა­ნას კა­ფე­ში ტკბი­ლე­ულ ­ იც დაგ­ხ­ვ­დე­ბათ, რო­მელ­თა შო­რის გან­სა­კუთ­რე­ბულ ად­გილს ტრა­დი­ცი­უ­ლი დე­ სერ­ტი – ჩეჩ­ნუ­რი ჰალ­ვა იკა­ვებს. სა­ნამ დი­ან­ ას ნა­ხე­ლავს გა­სინ­ჯავთ, მი­სი რე­ცეპ­ტით ჰალ­ვა თა­ ვა­დაც შე­გიძ­ლი­ათ მო­ამ­ზა­დოთ. მით უმე­ტეს, რომ რთუ­ლი ნამ­ დ­ვი­ლად არ არის. დი­ა­ნას კა­ფე დი­ლის 10:00 სა­ა­თი­დან სა­ღა­მოს 21:00 სა­ა­თამ­დე მუ­შა­ობს, 25 ადა­მი­ან­ზეა გათ­ვ­ლი­ლი და აქ სტუმ­რო­ბის გარ­და, მცი­რე ღო­ნის­ძი­ე­ბე­ბის მოწყო­ბა­ საც შეძ­ლებთ. ნი­ნო ნატ­როშ­ვი­ლი

პა­რა­ლე­ლუ­რად , ქუ­რა­ზე შე­მოდ­გით 1 ლიტ­რი ზე­თი და კარ­ გად რომ გაცხელ­დე­ბა, ცო­მის ნაჭ­რე­ბი ჩა­ყა­რეთ და ხარ­შეთ, სა­ნამ ოქ­როს­ფერს არ მი­ი­ღებს. მე­რე კი ამო­იღ ­ ეთ და ისეთ ბა­რა­ქი­ან ჭურ­ჭელ­ში მო­ათ ­ ავ­სეთ, სი­რო­ფის მო­რე­ვა რომ არ გა­გი­ჭირ­დეთ. დი­ახ, ასე­ა, სი­რო­ფიც თა­ვად უნ­და მო­ამ­ზა­დოთ: 1 კი­ლოგ­ რამ შა­ქარს და­ას­ხით 1.5 ჭი­ქა წყა­ლი და 25-30 წუ­თის გან­ მავ­ლო­ბა­ში ნელ ცეცხ­ლზ­ ე ხარ­შეთ. ბო­ლოს კი 1 ჩაის კოვზ ლი­მონ­მ­ჟა­ვაც და­უმ­ ა­ტეთ. მზად რომ იქ­ნე­ბა, სი­რო­ფი ცო­მის ფორ­მებს გა­და­ავ­ლეთ, კარ­გად ამო­უ­რი­ეთ და წყალ­ში დას­ ვე­ლე­ბუ­ლი ხე­ლე­ბით მა­სას სა­სურ­ვე­ლი, თუნ­დაც ბის­კ­ვი­ტის ფორ­მა მი­ე­ცით. სულ ეს არის: ჩეჩ­ნუ­რი ჰალ­ვა მზა­და­ა.

92 VOYAGER 22/2021

ნა­ზის სა­ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­რო – პან­კი­სი თბი­ლი­სი­დან პან­კი­სის ხე­ობ­ ის­კენ ვე­ნა­ხე­ბი­სა და ხე­ხი­ლის ბა­ ღებ­ში ჩაფ­ლუ­ლი სოფ­ლე­ბის უწყ­ვეტ გზა სო­ფელ ჯო­ყო­ლო­ში მივ­ყა­ვართ. ჩვე­ნი მას­პინ­ძე­ლი ნა­ზი და­ქიშ­ვი­ლი­ა. გო­გო, რო­ მელ­მაც თბი­ლი­სი­დან სოფ­ლად დაბ­რუნ­და და პირ­ველ­მა ხე­ ო­ბა­ში ბა­ბუ­ის 1948 წელს აშე­ნე­ბუ­ლი სახ­ლი სა­ოჯ­ ა­ხო სას­ტუმ­ როდ აქ­ცი­ა. თა­ვი­დან ნა­ზი და მი­სი ოჯა­ხი ფიქ­რობ­და, რომ მათ წა­მოწყე­ბას პერ­ს­პექ­ტი­ვა არ ექ­ნე­ბო­და, ვი­ნა­იდ ­ ან ხე­ო­ბას ცუ­დი რე­პუ­ტა­ცია ჰქონ­და, თუმ­ცა ნელ­-­ნე­ლა ეს ყი­ნუ­ლიც გალ­ღ­ვა და 2013 წელს ნა­ზის­თან პირ­ვე­ლი სტუმ­რე­ბიც გა­მოჩ­ნდ ­ ­ნენ. ჩეჩ­ნუ­რი ტრა­დი­ცი­ის შე­სა­ბა­მი­სად სტუ­მა­რი რო­დე­საც მო­დის, იხ­ დის ფეხ­საც­მელს და ჩუს­ტებს იც­ვამს. სახ­ლ­ში შე­სას­ვ­ლელ და ეზო­ ში სა­სი­ა­რუ­ლო ჩუს­ტებს სხვა­დას­ხ­ვა, გან­საზღ­ვ­რუ­ლი, ფე­რი აქვთ. ახ­ლა დროა ნა­ზის სახ­ლი და­ათ­ვა­ლი­ე­როთ – ტრა­დი­ცი­უ­ლი ნივ­ თე­ბი, ხა­ლი­ჩა, სუ­რა­თე­ბი, რომ­ლებ­ზეც ჩეჩ­ნუ­რი ტრა­დი­ცი­ე­ბა ასა­ხუ­ლი. ცხა­დი­ა, ამ ნივ­თე­ბის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბე­ბი­სა და ფო­ტო­ებ­ზე აღ­ბეჭ­დი­ლი ამ­ბე­ბის გა­ზი­ა­რე­ბას მას­პინ­ძე­ლი არ დაგ­ზარ­დე­ბათ. ნა­ზის­თან თხუთ­მე­ტი სტუმ­რის ერ­თ­დ­რო­უ­ლად მი­სა­ღე­ბად საკ­ მა­რი­სი ფარ­თი­ა. ნომ­რე­ბი თა­ნა­მედ­რო­ვე­დაა მოწყო­ბი­ლი და შე­სა­ბა­მი­სა­დაა აღ­ჭურ­ვი­ლი. აქ­ვეა 40 ადა­მი­ან­ზე გათ­ვლ ­ ი­ლი სა­კონ­ფე­რენ­ციო ოთა­ხი, სა­დაც შე­იძ­ლე­ბა შეხ­ვედ­რე­ბის, ტრე­ ნინ­გე­ბის, სე­მი­ნა­რე­ბის გა­მარ­თვ­ ა და ამით პან­კი­სის ტუ­რიზ­მის გან­ვი­თა­რე­ბის ხელ­შეწყო­ბა. სას­ტუმ­რო მთე­ლი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში მუ­შა­ობს და ტუ­რის­ტებს სხვა სერ­ვი­სებ­საც სთა­ვა­ზობს: · საცხე­ნოს­ნო ტუ­რე­ბი ად­გი­ლობ­რივ მთებ­ში, თუ­შეთ­ში და ხევ­ სუ­რეთ­ში; · კულ­ტუ­რუ­ლი ტუ­რე­ბი; · სა­ფეხ­მავ­ლო ტუ­რე­ბი; · სამ­თო-­ვე­ლო ტუ­რე­ბი; · გას­ტ­რო­ნო­მი­ულ ­ ი ტუ­რე­ბი; · სამ­თო ინ­ვენ­ტა­რის გა­ქი­რა­ვე­ბის სერ­ვი­სი; · სამ­თო ვე­ლო­სი­პე­დე­ბის გა­ქი­რა­ვე­ბის სერ­ვი­სი; · კუ­ლი­ნა­რი­ის მას­ტერ­კ­ლა­სი; · თე­ქის მას­ტერ­კლ ­ ა­სი; · თი­ხის მას­ტერ­კ­ლა­სი; · ფოლ­კლ ­ ო­რუ­ლი ან­სამ­ბ­ლის „აზნაშ ლა­ამ­ ან“ ტრა­დი­ცი­უ­ლი ქარ­თუ­ლი და ჩეჩ­ნუ­რი სიმ­ღე­რე­ბის კონ­ცერ­ტი და მას­ტერ­კ­ ლა­სე­ბი.

გირ­ჩევთ, საცხე­ნოს­ნო ტურ­ში წას­ვ­ლას და ნა­ზის სა­ო­ ჯა­ხო სას­ტუმ­რო­დან 16 კი­ლო­მეტ­რ­ში მდე­ბა­რე მახ­ვა­ ლის ჩან­ჩ­ქე­რის მო­ნა­ხუ­ლე­ბას. ფე­რა­დი ტყის დე­რეფ­ ნე­ბი და ფერ­დობ­ზე თეთ­რად შე­ფე­ნი­ლი ცხვრე­ბი – გე­ გო­ნე­ბათ, სა­ო­ცარ ნა­ტურ­მორტს უყუ­რებთ ცოცხ­ლად.

nazysguesthouse.com

93 VOYAGER 22/2021

ნა­თია მსხი­ლა­ძე

სვანეთი

94 VOYAGER 22/2021

სვა­ნე­თი მო­მა­ვალ­ში 95 VOYAGER 22/2021

მესტია და მცირე კავკასიონი, მთა ლაჰილი

სვანეთი

უშბის მყინვარის მიმდებარე ტერიტორია, მარადთოვლიანი მთა ბჟედუხი და უშბა დალის სამფლობელო

ტექსტი: ია თაბაგარი ფოტო: ვახო ნავერიანი სვა­­ნეთ­­­ში პირ­­­ვე­­ლი ტუ­­რის­­­ტე­­ბი მე-19 სა­­უ­­კუ­­ნე­­ში გა­­მოჩ­­­ნ­­­დ­­­ნენ და სვა­­ნებ­­­მაც და­­უ­­ვიწყა­­რი მას­­­პინ­­­ძ­­­ლო­­ბის­­­თ­­­ვის არა­­ფე­­რი და­­ი­­შუ­­რეს – ამის დას­­­ტუ­­რად მოგ­­­ზა­­ურ­­­თა დღი­­უ­­რე­­ბი და ის­­­ტო­­რი­­უ­­ლი ჩა­­ნა­­წე­­ რე­­ბი გა­­მოდ­­­გე­­ბა. შემ­­­დეგ სო­­ცი­­ა­­ლიზ­­­მის ეპო­­ქა­­ში და­­იწყო სვა­­ნე­­თის პო­­პუ­­ლა­­რი­­ზა­­ცია ყო­­ფილ საბ­­­ჭო­­თა სივ­­­რ­­­ცე­­ში. ევ­­­რო­­პე­­ლი ტუ­­რის­­­ ტე­­ბი ძა­­ლი­­ან ცდი­­ლობ­­­დ­­­ნენ სვა­­ნეთ­­­ში შეღ­­­წე­­ვას, მაგ­­­რამ მათ­­­თ­­­ვის უშიშ­­­რო­­ე­­ბის სამ­­­სა­­ხუ­­რებს სხვა მარ­­­შ­­­რუ­­ტე­­ბი ჰქონ­­­დათ შერ­­­ჩე­­უ­­ ლი. საბ­­­ჭო­­თა პე­­რი­­ოდ­­­ში სვა­­ნეთ­­­ში ტურ­­­ბა­­ზე­­ბი ფუნ­­­ქ­­­ცი­­ო­­ნი­­რებ­­­და, რაც სავ­­­სე­­ბით ბუ­­ნებ­­­რი­­ვად შე­­ერ­­­წყა მა­­შინ­­­დელ ყო­­ფას. რუს ტუ­­ რის­­­ტებ­­­თან და მთამ­­­ს­­­ვ­­­ლე­­ლებ­­­თან ურ­­­თი­­ერ­­­თო­­ბა კარ­­­გი გა­­სარ­­­თო­­ ბი და გა­­მოც­­­დი­­ლე­­ბა აღ­­­მოჩ­­­ნ­­­და ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვი მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბის­­­თ­­­ ვის. ზაფხუ­­ლის დად­­­გო­­მას­­­თან ერ­­­თად, შორ­­­ტე­­ბი­­ან­­­-­­­ზურ­­­გ­­­ჩან­­­თი­­ა­­ნი ტუ­­რის­­­ტე­­ბის მრა­­ვალ­­­რიცხო­­ვა­­ნი ჯგუ­­ფე­­ბი მო­­ე­­ფი­­ნე­­ბოდ­­­ნენ ხოლ­­­მე უღელ­­­ტე­­ხი­­ლებს და მთებს. ეს ეპო­­ქაც უცებ დას­­­რულ­­­და და 90-იანი წლე­­ბი­­დან მო­­ყო­­ლე­­ბუ­­ლი სვა­­ნე­­თის სოფ­­­ლე­­ბი­­დან და მწვერ­­­ვა­­ ლე­­ბი­­დან სლა­­ვუ­­რი გა­­რეგ­­­ნო­­ბის მო­­ლაშ­­­ქ­­­რე­­ე­­ბიც გაქ­­­რ­­­ნენ. დად­­­გა ურ­­­თუ­­ლე­­სი პე­­რი­­ო­­დი, პო­­ლი­­ტი­­კუ­­რი კრი­­ზი­­სი, ეკო­­ნო­­მი­­ კუ­­რი კრი­­ზი­­სი, ომე­­ბის შემ­­­დ­­­გო­­მი კრი­­ზი­­სი და მოთ­­­მი­­ნე­­ბის ეპო­­ ქა, რად­­­გან არ იგ­­­რ­­­ძ­­­ნო­­ბო­­და არა­­ნა­­ი­­რი „ძვრა“. ბევ­­­რი უბე­­დუ­­რე­­ბა მოხ­­­და, მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბის ნა­­წი­­ლი ბარ­­­ში გა­­და­­სახ­­­ლ­­­და, ზო­­გი საზღ­­­ ვარ­­­გა­­რეთ წა­­ვი­­და, ამა­­სო­­ბა­­ში და­­ყა­­ჩა­­ღე­­ბის შემ­­­თხ­­­ვე­­ვებ­­­მაც იმა­­ ტა, ზე­­მო სვა­­ნე­­თის უსაფ­­­რ­­­თხო რე­­პუ­­ტა­­ცია წარ­­­სულს ჩა­­ბარ­­­და და ტუ­­რიზ­­­მიც მი­­ვიწყე­­ბას მი­­ე­­ცა. ამ დროს მე და ჩე­­მი მე­­გობ­­­რე­­ბი ძა­­ლებს ვიკ­­­რებ­­­დით ტუ­­რიზ­­­მის საქ­­­მე­­ში და BBC, CNN თუ იაპო­­ნელ ჟურ­­­ნა­­ლის­­­ტებ­­­თან ერ­­­თად თვა­­ლი სვა­­ნე­­თის­­­კენ გაგ­­­ვირ­­­ბო­­და. კომ­­­ფორ­­­ტუ­­ლად ღა­­მის გა­­თე­­ ვა მხო­­ლოდ მეს­­­ტი­­ა­­ში, ისიც თი­­თო­­-ო­­რო­­ლა სა­­ო­­ჯა­­ხო სას­­­ტუმ­­­რო­­ ში შე­­იძ­­­ლე­­ბო­­და. ქუ­­ჩებ­­­ში ჯერ კი­­დევ ის­­­მო­­და სრო­­ლის ხმა და გა­­ნუ­­კითხა­­ო­­ბა გა­­მე­­ფე­­ბუ­­ლი­­ყო. სვა­­ნი მე­­გობ­­­რე­­ბის და პარ­­­ტ­­­ნი­­ო­­ რე­­ბის დახ­­­მა­­რე­­ბით მა­­ინც ვა­­ხერ­­­ხებ­­­დით ბრი­­ტა­­ნე­­თის მუ­­ზე­­უ­­მის მკვლევ­­­რე­­ბი, სხვა­­დას­­­ხ­­­ვა ქვეყ­­­ნის ელ­­­ჩე­­ბი და უცხო­­ე­­ლი ჟურ­­­ნა­­

ლის­­­ტე­­ბი უსაფ­­­რ­­­თხოდ გვე­­ტა­­რე­­ბი­­ნა ოღ­­­რო­­ჩოღ­­­რო გზებ­­­ზე, ხან ქვა­­თაც­­­ვე­­ნა­­ში და ხან მზი­­ან – დღე­­ებ­­­ში. თუმ­­­ცა, ვერ­­­ტ­­­მ­­­ფ­­­რენ­­­ში ფეხ­­­ზე დგო­­მით მგზავ­­­რო­­ბაც გვახ­­­სოვს და, რო­­გორც უკ­­­ვე ვთქვი, და­­ყა­­ჩა­­ღე­­ბის ფაქ­­­ტე­­ბიც, სა­­ხელს რომ უტეხ­­­და მთელ რე­­გი­­ონს, რა­­საც სა­­შინ­­­ლად გა­­ნიც­­­დი­­და ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვი მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბა. ამ ფონ­­­ზე, ზო­­გი­­ერ­­­თი ყა­­ჩა­­ღის „გალანტური“ საქ­­­ცი­­ე­­ლიც სა­­ხა­­ლი­­სო გა­­სახ­­­სე­­ნე­­ბე­­ლი­­ა. მე­­რე კი, 2000-იანების და­­საწყის­­­ში, თით­­­ქოს, ხუ­­ფი აეხა­­და დიდ სა­­ი­­დუმ­­­ლო სკივრს და შიგ­­­ნით ყვე­­ლამ ჩა­­ი­­ხე­­და. ამ “ჩახედვამ” კი სვა­­ნე­­თის და­­ხუ­­რულ, კარ­­­გად შე­­მო­­ნა­­ხულ სა­­ზო­­გა­­დო­­ე­­ბა­­ში შე­­უქ­­­ ცე­­ვად ცვლი­­ლე­­ბებს უბიძ­­­გა. დღეს, მოკ­­­ლედ, ასე შეგ­­­ვიძ­­­ლია შე­­ ფა­­სე­­ბა: მი­­უ­­ხე­­და­­ვად იმი­­სა, რომ შე­­მოყ­­­ვა­­ნის ტუ­­რიზმს უამ­­­რა­­ვი სარ­­­გე­­ბე­­ლი მო­­აქვს ზე­­მო სვა­­ნე­­თის­­­თ­­­ვის და­­საქ­­­მე­­ბი­­სა და ეკო­­ნო­­ მი­­კუ­­რი აღ­­­მავ­­­ლო­­ბის კუთხით, და­­უ­­გეგ­­­მა­­ვო­­ბის გა­­მო, მას მა­­ინც ბევ­­­რი უარ­­­ყო­­ფი­­თი მხა­­რე აქვს. პან­­­დე­­მი­­ამ­­­დე სა­­მო­­ცი ათა­­სამ­­­დე ტუ­­რის­­­ტი სტუმ­­­რობ­­­და სვა­­ნეთს წე­­ლი­­წად­­­ში. თუმ­­­ცა, ხე­­ლი­­სუფ­­­ლე­­ბის, ინ­­­ვეს­­­ტო­­რე­­ბი­­სა და ად­­­გი­­ ლობ­­­რი­­ვი მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბის მხრი­­დან მა­­ინც მუდ­­­მი­­ვად ის­­­მო­­და და ის­­­მის „მეტი ტუ­­რის­­­ტი გვინ­­­და“. არა­­და, მა­­სობ­­­რი­­ვი ტუ­­რიზ­­­მის ახა­­ ლი ტალ­­­ღე­­ბი საფ­­­რ­­­თხეს უქ­­­მ­­­ნის ვე­­ლურ ბუ­­ნე­­ბა­­ში ხე­­ლუხ­­­ლე­­ბე­­ ლი ტე­­რი­­ტო­­რი­­ე­­ბის შე­­ნარ­­­ჩუ­­ნე­­ბას – სწო­­რედ იმას, რაც პირ­­­ველ

96 VOYAGER 22/2021

რიგ­­­ში იზი­­დავს სხვას. ეს უდი­­დე­­სი ნა­­კა­­დია პა­­ტა­­რა მხა­­რის­­­თ­­­ვის, რომ­­­ლის ინ­­­ფ­­­რას­­­ტ­­­რუქ­­­ტუ­­რაც მო­­უწყო­­ბე­­ლი­­ა. მა­­შინ, რო­­ცა არ არის ზე­­დამ­­­ხედ­­­ვე­­ლო­­ბა, ანუ და­­ცუ­­ლი ტე­­რი­­ტო­­რი­­ა, გა­­მო­­დის, რომ ქა­­ო­­სუ­­რი მშე­­ნებ­­­ლო­­ბა უს­­­წ­­­რებს წინ სივ­­­რ­­­ცულ და­­გეგ­­­მა­­რე­­ბას და ტუ­­რის­­­ტუ­­ლი ინ­­­ფ­­­რას­­­ტ­­­რუქ­­­ტუ­­რის მოწყო­­ბას. ამ ქა­­ოს­­­ში ისიც კი არა­­მი­­ზან­­­შე­­წო­­ნი­­ლი­­ა, რომ და­­უ­­სახ­­­ლე­­ბელ ად­­­გი­­ლებ­­­ში ხი­­დე­­ბის და გზე­­ბის მშე­­ნებ­­­ლო­­ბა და­­იწყოს. აღა­­რა­­ფერს ვამ­­­ბობ სხვა გა­­ რე­­მო­­ე­­ბებ­­­ზე, რა­­საც ასე­­ვე ზე­­დამ­­­ხედ­­­ვე­­ლო­­ბის დე­­ფი­­ცი­­ტი იწ­­­ვევს – ვე­­რა­­ვინ გა­­ა­­კონ­­­ტ­­­რო­­ლებს ვერც კო­­ცო­­ნის დან­­­თე­­ბით გა­­მოწ­­­ვე­­ უ­­ლი ხან­­­ძ­­­რის სა­­შიშ­­­რო­­ე­­ბას და ვერც – და­­ბინ­­­ძუ­­რე­­ბას. საფ­­­რ­­­თხე­­ე­­ბი დი­­დი ჰე­­სე­­ბის სამ­­­შე­­ნებ­­­ლო პრო­­ექ­­­ტე­­ბი­­და­­ნაც მო­­ დის. ელექ­­­ტ­­­რო­­ე­­ნერ­­­გია სვა­­ნე­­თის­­­თ­­­ვის აუცი­­ლე­­ბე­­ლია ისე­­ვე, რო­­გორც გზე­­ბი და სხვა თა­­ნა­­მედ­­­რო­­ვე ინ­­­ფ­­­რას­­­ტ­­­რუქ­­­ტუ­­რა. თუმ­­­ ცა გან­­­ვი­­თა­­რე­­ბუ­­ლი ქვეყ­­­ნე­­ბის გა­­მოც­­­დი­­ლე­­ბას თუ გა­­ვი­­ზი­­ა­­რებთ, თი­­თო­­ე­­უ­­ლი რე­­გი­­ო­­ნის­­­თ­­­ვის უნ­­­და ჩა­­მო­­ყა­­ლიბ­­­დეს მკა­­ფიო სტრა­­ ტე­­გი­­ა, რო­­მელ­­­შიც ასა­­ხუ­­ლი იქ­­­ნე­­ბა ეკო­­ნო­­მი­­კუ­­რი გან­­­ვი­­თა­­რე­­ბი­­ სათ­­­ვის აუცი­­ლე­­ბე­­ლი მი­­მარ­­­თუ­­ლე­­ბე­­ბი და გათ­­­ვა­­ლის­­­წი­­ნე­­ბუ­­ლიც იქ­­­ნე­­ბა უარ­­­ყო­­ფი­­თი შე­­დე­­გე­­ბის პრე­­ვენ­­­ცი­­ა. სწო­­რედ მა­­ღალ­­­გან­­­ვი­­ თა­­რე­­ბუ­­ლი ქვეყ­­­ნე­­ბი ირ­­­ჩე­­ვენ ან დიდ ინ­­­დუს­­­ტ­­­რი­­ულ პრო­­ექ­­­ტებს ან „მწვანე ტუ­­რიზმს“. ასე­­თი არ­­­ჩე­­ვა­­ნის წი­­ნა­­შე ევ­­­რო­­პის ქვეყ­­­ნე­­ბი დად­­­გ­­­ნენ ხან­­­გ­­­რ­­­ძ­­­ლი­­ვი ინ­­­ფ­­­რას­­­ტ­­­რუქ­­­ტუ­­რუ­­ლი გა­­ნა­­შე­­ნი­­ა­­ნე­­ბი­­სა­­გან გა­­მოწ­­­ვე­­უ­­ლი უარ­­­ყო­­ფი­­თი შე­­დე­­გე­­ბის მი­­ღე­­ბის შემ­­­დეგ. ჩვენს რე­­ ა­­ლო­­ბა­­ში კი, ყვე­­ლა ხე­­ლი­­სუფ­­­ლე­­ბის დროს, ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვი მო­­ სახ­­­ლე­­ო­­ბის, გა­­ნათ­­­ლე­­ბუ­­ლი სა­­ზო­­გა­­დო­­ე­­ბის და სპე­­ცი­­ა­­ლის­­­ტე­­ბის­­­ თ­­­ვის პრო­­ექ­­­ტე­­ბის გაც­­­ნო­­ბის გა­­რე­­შე გა­­დაწყ­­­და ბე­­დი, რაც ზე­­მო სვა­­ნე­­თის ბუ­­ნე­­ბას და ის­­­ტო­­რი­­ულ და­­სახ­­­ლე­­ბებს უნ­­­და ჰქო­­ნო­­და. დღეს სვა­­ნე­­თი კი­­დევ ერ­­­თი დი­­ლე­­მის წი­­ნა­­შე­­ა: რო­­გორ უნ­­­და აწარ­­­მო­­ონ ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვებ­­­მა ბიზ­­­ნე­­სი ისე, რომ სვა­­ნეთს ძვე­­ლი იერ­­­-­­­სა­­ხე არ და­­უ­­კარ­­­გონ?! ცნო­­ბი­­ლი­­ა, რომ ტუ­­რიზ­­­მ­­­მა შე­­უწყო ხე­­ლი ამ მხა­­რე­­ში ეკო­­ნო­­მი­­კურ აღ­­­მავ­­­ლო­­ბას და ბევ­­­რი ოჯა­­ხიც და­­აბ­­­რუ­­ნა მი­­ტო­­ვე­­ბულ სახ­­­ლ­­­ში. დღეს უკ­­­ვე მეს­­­ტი­­ის თით­­­ქ­­­მის ყვე­­ლა ოჯა­­ხის ძი­­რი­­თა­­დი შე­­მო­­სავ­­­ლის წყა­­რო სა­­ო­­ჯა­­ხო ტი­­პის სას­­­ტუმ­­­რო­­ა. მე­­პატ­­­რო­­ნე­­ე­­ბი ცდი­­ლო­­ბენ, სტუმ­­­რებს თა­­ნა­­მედ­­­რო­­

ვე, კომ­­­ფორ­­­ტუ­­ლი გა­­რე­­მო და­­ახ­­­ვედ­­­რონ და ამით მა­­თი, რო­­გორც მას­­­პინ­­­ძ­­­ლე­­ბის, გა­­მოც­­­დი­­ლე­­ბაც იხ­­­ვე­­წე­­ბა. მცი­­რე სას­­­ტუმ­­­რო­­ე­­ბის ბიზ­­­ნე­­სი რე­­გი­­ო­­ნის გან­­­ვი­­თა­­რე­­ბის­­­თ­­­ვის აუცი­­ლე­­ბე­­ლი­­ა, ამა­­ზე არ ვდა­­ვობთ, მთა­­ვა­­რი­­ა, შერ­­­ჩე­­უ­­ლი იყოს მშე­­ნებ­­­ლო­­ბის გარ­­­კ­­­ვე­­უ­­ლი სტი­­ლი, რო­­მე­­ლიც სვა­­ნე­­თის კულ­­­ტუ­­რულ იერ­­­-­­­სა­­ხეს ჰარ­­­მო­­ნი­­უ­­ ლად შე­­ეთ­­­ვი­­სე­­ბა. სვა­­ნეთ­­­ში ტუ­­რის­­­ტებს ბუ­­ნე­­ბა, ტრა­­დი­­ცი­­უ­­ლი არ­­­ქი­­ტექ­­­ტუ­­რა, კულ­­­ტუ­­რუ­­ლი მემ­­­კ­­­ვიდ­­­რე­­ო­­ბა, საჭ­­­მე­­ლი და ეთ­­­ნოგ­­­ რა­­ფი­­უ­­ლი ავ­­­თენ­­­ტუ­­რო­­ბა იზი­­დავთ. ამ ელე­­მენ­­­ტე­­ბის და­­კარ­­­გ­­­ვა სა­­ზი­­ა­­ნო ტუ­­რიზ­­­მის­­­თ­­­ვის­­­ვე­­ა. ად­­­რე თუ გვი­­ან აუცი­­ლებ­­­ლად გა­­იზ­­­რ­­­დე­­ბა მოთხოვ­­­ნა მდგრად ტუ­­რიზ­­­მ­­­ზეც, მი­­სი ხელ­­­შემ­­­წყო­­ბი სა­­მე­­ურ­­­ნეო დარ­­­გე­­ბის ჩა­­მო­­ყა­­ ლი­­ბე­­ბა ამი­­ტომ აუცი­­ლე­­ბე­­ლი­­ა. სვა­­ნეთს დი­­დი პო­­ტენ­­­ცი­­ა­­ლი გა­­ აჩ­­­ნი­­ა, შე­­ი­­ნარ­­­ჩუ­­ნოს ტრა­­დი­­ცი­­უ­­ლი მე­­ურ­­­ნე­­ო­­ბაც, თუმ­­­ცა, ჯერ­­­ჯე­­ რო­­ბით, ესეც ღი­­ად და­­ტო­­ვე­­ბუ­­ლი სა­­კითხი­­ა. ად­­­გი­­ლობ­­­რივ მო­­ სახ­­­ლე­­ო­­ბას სა­­ქო­­ნე­­ლი თით­­­ქ­­­მის აღარ ჰყავს. მეს­­­ტი­­ის გარ­­­შე­­მო პრობ­­­ლე­­მაა ახა­­ლი ხორ­­­ცის, სოფ­­­ლის რძის, მაწ­­­ვ­­­ნის და სხვა ნა­­ ტუ­­რა­­ლუ­­რი პრო­­დუქ­­­ტის შე­­ძე­­ნა ტუ­­რის­­­ტუ­­ლი ნა­­კა­­დე­­ბის და­­საკ­­­ მა­­ყო­­ფი­­ლებ­­­ლად. ზამ­­­თ­­­რის ტუ­­რიზ­­­მი ცალ­­­კე რთუ­­ლი სა­­კითხია ზე­­მო სვა­­ნე­­თის­­­თ­­­ვის. სა­­ბა­­გი­­რო­­ე­­ბის ასა­­შე­­ნებ­­­ლად მრა­­ვალ­­­მი­­ ლი­­ო­­ნი­­ა­­ნი ინ­­­ვეს­­­ტი­­ცი­­ე­­ბის გან­­­ხორ­­­ცი­­ე­­ლე­­ბის შემ­­­დეგ, მეს­­­ტი­­ის და თეთ­­­ნულ­­­დის ზამ­­­თ­­­რის კუ­­რორ­­­ტებ­­­მა ვერც სრულ­­­ფა­­სო­­ვა­­ნი კუ­­ რორ­­­ტის სტა­­ტუ­­სი მი­­ი­­ღეს და ვერც ცნო­­ბა­­დო­­ბა სა­­ერ­­­თა­­შო­­რი­­სო ტუ­­რის­­­ტულ ბა­­ზარ­­­ზე. ამის მი­­ზე­­ზი მარ­­­კე­­ტინ­­­გუ­­ლი აქ­­­ტი­­ვო­­ბე­­ბის სიმ­­­ცი­­რე, არას­­­წო­­რად შერ­­­ჩე­­უ­­ლი სა­­მიზ­­­ნე ბაზ­­­რე­­ბი და კუ­­რორ­­­ტე­­ ბის და­­ბა­­ლი ხა­­რის­­­ხი­­ა. ისიც უნ­­­და აღი­­ნიშ­­­ნოს, რომ მეს­­­ტი­­ა­­ში ზამ­­­თ­­­რის თვე­­ე­­ბის გრძე­­ლი სა­­ღა­­მო­­ე­­ბი ტუ­­რის­­­ტე­­ბის­­­თ­­­ვის უინ­­­ტე­­რე­­სო­­ა. აქ უფ­­­რო მე­­ტი სას­­­ ტუმ­­­რო­­ა, ვიდ­­­რე მა­­ღალ­­­ხა­­რის­­­ხი­­ა­­ნი კვე­­ბის ობი­­ექ­­­ტი. ასე­­ვე, არ არის სპორ­­­ტუ­­ლი ან ჯან­­­სა­­ღი გა­­სარ­­­თო­­ბი ად­­­გი­­ლე­­ბი, სათხი­­ლა­­ მუ­­რო აღ­­­ჭურ­­­ვი­­ლო­­ბის გა­­სა­­ქი­­რა­­ვე­­ბე­­ლი დახ­­­ვე­­წი­­ლი პუნ­­­ქ­­­ტე­­ბი, თა­­ნა­­მედ­­­რო­­ვე სა­­მე­­დი­­ცი­­ნო მომ­­­სა­­ხუ­­რე­­ბა. თვე­­ე­­ბის გან­­­მავ­­­ლო­­ბა­­ ში თოვ­­­ლი­­სა­­გან ცუ­­დად იწ­­­მინ­­­დე­­ბა გზე­­ბი, ხში­­რად ფუჭ­­­დე­­ბა სა­­ბა­­ გი­­რო­­ე­­ბი და ა.შ. რო­­დე­­საც ვსა­­უბ­­­რობთ ზე­­მო სვა­­ნე­­თის ზამ­­­თ­­­რის

97 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

უშგულის თემი, სოფელი ჟაბიანი და საქართველოს უმაღლესი მწვერვალი შხარა (5201 მ)

კუ­­რორ­­­ტებ­­­ზე, უნ­­­და შევ­­­ძ­­­ლოთ, დამ­­­ს­­­ვე­­ნებ­­­ლებს და ვი­­ზი­­ტო­­რებს მი­­ვა­­წო­­დოთ მა­­ღა­­ლი ხა­­რის­­­ხი, რი­­სი მო­­ლო­­დი­­ნიც აქვთ. რომ არ­­­ სე­­ბობ­­­დეს არ­­­ტ­­­-­­­ს­­­ტუ­­დი­­ე­­ბი, იპოდ­­­რო­­მი, მუდ­­­მივ­­­მოქ­­­მე­­დი თე­­ატ­­­რი, სვა­­ნე­­თი უფ­­­რო გა­­მო­­ცოცხ­­­ლ­­­დე­­ბო­­და. მთა­­ვა­­რი­­ა, ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვი მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბა არ დარ­­­ჩეს ამ ფეს­­­ტი­­ვა­­ლებს და პერ­­­ფორ­­­მან­­­სებს მიღ­­­მა, თო­­რემ ის რა­­ღაც სევ­­­და, რაც აქ სულ იგ­­­რ­­­ძ­­­ნო­­ბა, ვე­­რაფ­­­ რით და­­იძ­­­ლე­­ვა, ისე რო­­გორც სვა­­ნეთ­­­ში არ­­­სე­­ბუ­­ლი ნე­­პო­­ტიზ­­­მი. თით­­­ქოს, რა შუ­­ა­­შია ნე­­პო­­ტიზ­­­მი, მაგ­­­რამ ის ყველ­­­გან არის და ეს ყვე­­ლა­­ფე­­რი გა­­რე­­მო­­ზეც აისა­­ხა. თავს იჩენს ბი­­ომ­­­რა­­ვალ­­­ფე­­როვ­­­ ნე­­ბის და­­კარ­­­გ­­­ვა, ლან­­­დ­­­შაფ­­­ტის ეს­­­თე­­ტი­­კის შემ­­­ცი­­რე­­ბა, სოფ­­­ლის მე­­ურ­­­ნე­­ო­­ბის წარ­­­მო­­ე­­ბის შეც­­­ვ­­­ლა, მდი­­ნა­­რე­­ე­­ბის სა­­ნა­­პი­­რო­­ე­­ბის ერო­­ზია და კა­­ლა­­პო­­ტის ცვლი­­ლე­­ბა. ამი­­ტომ სვა­­ნეთ­­­ში გა­­რე­­მო­­სა და კლი­­მა­­ტის ცვლი­­ლე­­ბა უნ­­­და გა­­ნი­­ხი­­ლე­­ბო­­დეს, რო­­გორც ეროვ­­­ ნუ­­ლი და სა­­ერ­­­თა­­შო­­რი­­სო უსაფ­­­რ­­­თხო­­ე­­ბის რის­­­კი, რო­­მე­­ლიც სტა­­ ბი­­ლუ­­რად გა­­აქ­­­ტი­­ურ­­­დე­­ბა, გან­­­სა­­კუთ­­­რე­­ბით მყინ­­­ვა­­რე­­ბის დნო­­ბის და დათ­­­ბო­­ბის სცე­­ნა­­რის დაშ­­­ვე­­ბი­­სას. ტუ­­რის­­­ტე­­ბი, გან­­­სა­­კუთ­­­რე­­ ბით სა­­ერ­­­თა­­შო­­რი­­სო ტუ­­რის­­­ტე­­ბი, ეწი­­ნა­­აღ­­­მ­­­დე­­გე­­ბი­­ან გა­­რე­­მოს არას­­­ტა­­ბი­­ლუ­­რო­­ბას, რო­­მე­­ლიც სა­­ბო­­ლოო ჯამ­­­ში იწ­­­ვევს სო­­ცი­­ა­­ ლურ არე­­უ­­ლო­­ბას. სვა­­ნეთს სას­­­წ­­­რა­­ფოდ ესა­­ჭი­­რო­­ე­­ბა პო­­ლი­­ტი­­კა, რო­­მე­­ლიც მიზ­­­ნად ისა­­ხავს ად­­­გი­­ლობ­­­რივ სა­­ზო­­გა­­დო­­ე­­ბა­­ში კულ­­­ტუ­­რუ­­ლი და ეკო-­­­ც­­­ ნო­­ბი­­ე­­რე­­ბის ამაღ­­­ლე­­ბას, ეკო-­­­სის­­­ტე­­მებ­­­ში უხე­­ში ჩა­­რე­­ვის თა­­ვი­­ დან აცი­­ლე­­ბას, კულ­­­ტუ­­რუ­­ლი და ეთ­­­ნოგ­­­რა­­ფი­­უ­­ლი მემ­­­კ­­­ვიდ­­­რე­­ო­­ ბის შე­­ნარ­­­ჩუ­­ნე­­ბას, სტა­­ბი­­ლუ­­რი ეკო­­ნო­­მი­­კუ­­რი გა­­რე­­მოს შექ­­­მ­­­ნას. სა­­ინ­­­ტე­­რე­­სო ტენ­­­დენ­­­ცია გა­­მო­­ი­­ხა­­ტა მცი­­რე და სა­­შუ­­ა­­ლო ინ­­­ვეს­­­ ტი­­ცი­­ე­­ბის კუთხით: სვა­­ნე­­თის მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბამ ან წარ­­­მო­­მავ­­­ლო­­ბით სვა­­ნებ­­­მა, თა­­ვად გა­­ნა­­ხორ­­­ცი­­ე­­ლეს ინ­­­ვეს­­­ტი­­ცი­­ე­­ბი მას­­­პინ­­­ძ­­­ლო­­ბის, გან­­­სა­­კუთ­­­რე­­ბით სას­­­ტუმ­­­რო­­ე­­ბის სფე­­რო­­ში. მთა­­ვა­­რია ეს ტენ­­­ დენ­­­ცია შე­­ნარ­­­ჩუნ­­­დეს და ის და­­დე­­ბი­­თი შე­­დე­­გე­­ბი, რომ­­­ლე­­ბიც ახალ­­­გაზ­­­რ­­­დო­­ბის უკან დაბ­­­რუ­­ნე­­ბით და სა­­მუ­­შაო ად­­­გი­­ლე­­ბის ჩა­­ მო­­ყა­­ლი­­ბე­­ბით დას­­­რულ­­­და, შე­­ნარ­­­ჩუნ­­­დეს მომ­­­დევ­­­ნო წლებ­­­შიც. რო­­გორც კი გაჩ­­­ნ­­­და მოთხოვ­­­ნა და სა­­მუ­­შაო ად­­­გი­­ლე­­ბი ზამ­­­თ­­­რის კუ­­რორ­­­ტებ­­­ზე, ასე­­ვე, ზაფხუ­­ლის სე­­ზო­­ნის გან­­­მავ­­­ლო­­ბა­­ში ტუ­­რის­­­

ტე­­ბის „გამყოლობაზე“, მა­­შინ­­­ვე გა­­მოჩ­­­ნ­­­დ­­­ნენ და­­ინ­­­ტე­­რე­­სე­­ბუ­­ლი ახალ­­­გაზ­­­რ­­­დე­­ბი. ამ და­­ინ­­­ტე­­რე­­სე­­ბას მოჰ­­­ყ­­­ვა სა­­თავ­­­გა­­და­­სავ­­­ლო ტუ­­რიზ­­­მის სკო­­ლის და ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვი კო­­ლე­­ჯის პროგ­­­რა­­მე­­ბი, კვა­­ლი­­ფი­­კა­­ცი­­ის ამაღ­­­ლე­­ბის კურ­­­სე­­ბი, სტა­­ბი­­ლუ­­რი სამ­­­სა­­ხუ­­რი და ადა­­მი­­ა­­ნუ­­რი რე­­სურ­­­სე­­ბის მრა­­ვალ­­­ფე­­როვ­­­ნე­­ბა. 2018-2019-2020 წლებ­­­ში 120-მდე ადა­­მი­­ანს მი­­ე­­ნი­­ჭა გი­­დის სერ­­­ტი­­ფი­­კა­­ტი სა­­თავ­­­გა­­ და­­სავ­­­ლო სკო­­ლის კურ­­­სის გავ­­­ლის შემ­­­დეგ. ზაფხუ­­ლის სე­­ზონ­­­ზე სა­­ფეხ­­­მავ­­­ლო გი­­დე­­ბად და ზამ­­­თ­­­რის სე­­ზონ­­­ზე მაშ­­­ვე­­ლე­­ბად გო­­გო­­ ნე­­ბი რომ მუ­­შა­­ო­­ბენ და ესეც გენ­­­დე­­რუ­­ლი და­­ბა­­ლან­­­სე­­ბის ბუ­­ნებ­­­ რივ დი­­ნე­­ბა­­ზე მი­­უ­­თი­­თებს. სვა­­ნე­­თის რე­­ა­­ლო­­ბა­­ში ქა­­ლე­­ბი ინ­­­ტენ­­­ სი­­უ­­რად არი­­ან და­­საქ­­­მე­­ბუ­­ლე­­ბი. ისი­­ნი თა­­ვად ირ­­­ჩე­­ვენ სფე­­როს და იწყე­­ბენ ბიზ­­­ნესს, რო­­მე­­ლიც მცი­­რე შე­­მო­­სა­­ვა­­ლი­­ა, თუნ­­­დაც, ერთ დიდ ეკო­­ნო­­მი­­კურ რგოლ­­­ში. აქ­­­ტი­­უ­­რი ტუ­­რიზ­­­მის დროს ასო­­ბით ორ­­­ხი­­დი­­ა­­ნი მიკ­­­რო­­-ავ­­­ტო­­ბუ­­ სე­­ბით (მიცუბიში-დელიკა) ემ­­­სა­­ხუ­­რე­­ბოდ­­­ნენ ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვე­­ბი ტუ­­რის­­­ტებს. რო­­გორც კი ტუ­­რის­­­ტუ­­ლი ნა­­კა­­დე­­ბი შეწყ­­­და, უამ­­­რა­­ვი ადა­­მი­­ა­­ნი შე­­მო­­სავ­­­ლის გა­­რე­­შე დარ­­­ჩა. ასეთ რე­­ა­­ლო­­ბა­­ში, გა­­მო­­ სა­­ვა­­ლი სწო­­რად მი­­მარ­­­თუ­­ლი აგ­­­რო­­ტუ­­რიზ­­­მი­­ა, რო­­მე­­ლიც, სხვა თუ არა­­ფე­­რი, სა­­კუ­­თა­­რი მე­­ურ­­­ნე­­ო­­ბის ხარ­­­ჯ­­­ზე ქმნის საკ­­­ვებ პრო­­ დუქტს ეკო­­ნო­­მი­­კის დაღ­­­მავ­­­ლო­­ბის ყვე­­ლა­­ზე რთულ ეტაპ­­­ზე. რა სჭირ­­­დე­­ბა სვა­­ნეთს იმის­­­თ­­­ვის, რომ აგ­­­რო­­ტუ­­რიზ­­­მი მიმ­­­ზიდ­­­ვე­­ ლი გახ­­­დეს?!

• სა­­სოფ­­­ლო მი­­წებ­­­თან ახ­­­ლოს ტუ­­რის­­­ტუ­­ლი ინ­­­ფ­­­რას­­­ტ­­­რუქ­­­ტუ­­ რის ჩა­­მო­­ყა­­ლი­­ბე­­ბა. ამით გა­­და­­ნა­­წილ­­­დე­­ბა ტუ­­რის­­­ტუ­­ლი ნა­­კა­­ დე­­ბი და ტუ­­რიზ­­­მი სოფ­­­ლა­­დაც ჩა­­მო­­ყა­­ლიბ­­­დე­­ბა; • ტუ­­რის­­­ტუ­­ლი სე­­ზო­­ნის გა­­ხან­­­გ­­­რ­­­ძ­­­ლი­­ვე­­ბა, რად­­­გან სვა­­ნეთ­­­ში შე­­საძ­­­ლე­­ბე­­ლია აგ­­­რო-­­­ტუ­­რიზ­­­მის შე­­თა­­ვა­­ზე­­ბა 4 სე­­ზო­­ნის გან­­­ მავ­­­ლო­­ბა­­ში მოხ­­­დეს; • სოფ­­­ლებ­­­ში ახა­­ლი სა­­მუ­­შაო ად­­­გი­­ლე­­ბის შექ­­­მ­­­ნის ერ­­­თი­­ა­­ნი ხედ­­­ვის ჩა­­მო­­ყა­­ლი­­ბე­­ბა; • ბუ­­ნებ­­­რი­­ვი გა­­რე­­მოს მიმ­­­ზიდ­­­ვე­­ლო­­ბის შე­­ნარ­­­ჩუ­­ნე­­ბა.

98 VOYAGER 22/2021

მრა­­­­ვალ­­­­­­­ფე­­­­რო­­­­ვა­­­­ნი ტუ­­­­რის­­­­­­­ტუ­­­­ლი შე­­­­თა­­­­ვა­­­­ზე­­­­ბე­­­­ბის შექ­­­­­­­მ­­­­­­­ნა (მაგალითად: სპე­­­­ცი­­­ა­­­­ლუ­­­­რი პროგ­­­­­­­რა­­­­მე­­­­ბი ბავ­­­­­­­შ­­­­­­­ვე­­­­ბის­­­­­­­თ­­­­­­­ვის, სა­­­ი­­­­დან მი­­­ი­­­­ ღე­­­­ბა რძე, რო­­­­გორ გა­­­­მო­­­ი­­­­ყუ­­­­რე­­­­ბი­­­ან ში­­­­ნა­­­უ­­­­რი ცხო­­­­ვე­­­­ლე­­­­ბი, რო­­­­გორ ამ­­­­­­­ზა­­­­დე­­­­ბენ მარ­­­­­­­ხი­­­­ლებს, რო­­­­გორ ჩა­­­­მო­­­აქვთ მთი­­­­დან თი­­­­ვა და რო­­­­ გორ აწყო­­­­ბენ სა­­­­თი­­­­ვე­­­­ში, რო­­­­გორ ჭრი­­­ან შე­­­­შას, რო­­­­გორ ნა­­­­ლა­­­­ვენ ცხე­­­­ნებს და სხვა). მშობ­­­­­­­ლე­­­­ბი აკ­­­­­­­ვირ­­­­­­­დე­­­­ბი­­­ან ყვე­­­­ლის ამოყ­­­­­­­ვა­­­­ნის და პუ­­­­რის ცხო­­­­ბის პრო­­­­ცესს. მათ ას­­­­­­­წავ­­­­­­­ლი­­­ან ად­­­­­­­გი­­­­ლობ­­­­­­­რი­­­­ვი კერ­­­­­­­ძე­­­­ ბი­­­­სა და სვა­­­­ნუ­­­­რი მა­­­­რი­­­­ლის მომ­­­­­­­ზა­­­­დე­­­­ბას. შე­­­უძ­­­­­­­ლი­­­ათ მო­­­­ნა­­­­წი­­­­ლე­­­ო­­­­ ბა მი­­­ი­­­­ღონ მატყ­­­­­­­ლის მო­­­­თელ­­­­­­­ვა­­­­ში და სვა­­­­ნუ­­­­რი ქუ­­­­დის გა­­­­კე­­­­თე­­­­ბა­­­­ში, ცხე­­­­ნით ან ვე­­­­ლო­­­­სი­­­­პე­­­­დით გა­­­ი­­­­სე­­­ირ­­­­­­­ნონ, ითა­­­­მა­­­­შონ მა­­­­გი­­­­დის ჩოგ­­­­­­­ ბურ­­­­­­­თი, შე­­­აგ­­­­­­­რო­­­­ვონ სე­­­­ზო­­­­ნუ­­­­რი ტყის პრო­­­­დუქ­­­­­­­ტი: სო­­­­კო, ჟო­­­­ლო, მაყ­­­­­­­ვა­­­­ლი, ას­­­­­­­კი­­­­ლი, ფხა­­­­ლი და სხვა. სვა­­ნეთ­­­ში ყვე­­ლა პი­­რო­­ბა არ­­­სე­­ბობს იმი­­სათ­­­ვის, რომ აგ­­­რო­­ტუ­­ რიზ­­­მი გან­­­ვი­­თარ­­­დეს და მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბის ცხოვ­­­რე­­ბის დო­­ნე ამაღ­­­ ლ­­­დეს. ასეთ დროს ყვე­­ლა­­ზე მნიშ­­­ვ­­­ნე­­ლო­­ვა­­ნი ადა­­მი­­ა­­ნუ­­რი რე­­სურ­­­სი­­ა, თა­­ნაც ად­­­გი­­ლობ­­­რი­­ვი კულ­­­ტუ­­რის, ყო­­ფის და სო­­ცი­­ა­­ლუ­­რი ურ­­­თი­­ ერ­­­თო­­ბე­­ბის მცოდ­­­ნე. სწო­­რედ ამ კონ­­­ტექ­­­ს­­­ტ­­­შია სა­­ინ­­­ტე­­რე­­სო სვა­­ ნეთ­­­ში ბე­­ქა და­­დეშ­­­ქე­­ლი­­ა­­ნის გა­­მო­­ჩე­­ნა. ის იმ ახალ­­­გაზ­­­რ­­­და თა­­ო­­ ბის წარ­­­მო­­მად­­­გე­­ნე­­ლი­­ა, რო­­მე­­ლიც თა­­ვი­­სი თე­­მის გაძ­­­ლი­­ე­­რე­­ბას ცდი­­ლობს. მან ჩა­­მო­­ა­­ყა­­ლი­­ბა ახა­­ლი კონ­­­ცეფ­­­ცი­­ა: „ჭკვიანი სო­­ფე­­ ლი სა­­ქარ­­­თ­­­ვე­­ლო“ და მუ­­შა­­ო­­ბას იწყებს ბე­­ჩოს ხე­­ო­­ბი­­დან. მი­­სი პრო­­ექ­­­ტის ერ­­­თ­­­-ერ­­­თი ნა­­წი­­ლი ემ­­­სა­­ხუ­­რე­­ბა ბე­­ჩოს თემ­­­ში მცხოვ­­­ რებ მო­­სახ­­­ლე­­ო­­ბა­­ში სვა­­ნუ­­რი ენი­­სა და არა­­მა­­ტე­­რი­­ა­­ლუ­­რი კულ­­­ ტუ­­რუ­­ლი მემ­­­კ­­­ვიდ­­­რე­­ო­­ბის მი­­ვიწყე­­ბის ტენ­­­დენ­­­ცი­­ის შე­­ჩე­­რე­­ბას. ბე­­ ქას იდეა ასე­­თი­­ა: QR ბა­­ნე­­რე­­ბის გა­­მო­­ყე­­ნე­­ბით, ბე­­ჩოს თემ­­­ში არ­­­სე­­ ბულ ტუ­­რის­­­ტულ მარ­­­შ­­­რუ­­ტებ­­­ზე ნე­­ბის­­­მი­­ერ გამ­­­ვ­­­ლელს, რო­­გორც ჩანჩქერი სოფელ ხაიშთან ცენტრალურ საავტომობილ გზასთან

უთვირის პიკი, უღელტეხილი

ტუ­­რისტს, ასე­­ვე ად­­­გი­­ლობ­­­რივს, სა­­კუ­­თა­­რი სმარ­­­ტ­­­ფო­­ნის დახ­­­ მა­­რე­­ბით შე­­ეძ­­­ლე­­ბა, მი­­ი­­ღოს ინ­­­ფორ­­­მა­­ცია მრა­­ვალ­­­თა­­გან ერ­­­თ­­­ერთ სვა­­ნურ თქმუ­­ლე­­ბა­­ზე, მო­­უს­­­მი­­ნოს ფოლ­­­კ­­­ლორს, გა­­ეც­­­ნოს რო­­მე­­ლი­­მე ერთ სვა­­ნურ სიტყ­­­ვას. ინ­­­ტე­­რაქ­­­ტი­­უ­­რი ბა­­ნე­­რი სა­­მე­­ნო­­ ვა­­ნი იქ­­­ნე­­ბა – ინ­­­ფორ­­­მა­­ცია სვა­­ნურ, ქარ­­­თულ და ინ­­­გ­­­ლი­­სურ ენებ­­­ ზე გავ­­­რ­­­ცელ­­­დე­­ბა. თუ კონ­­­კ­­­რე­­ტულ ტე­­რი­­ტო­­რი­­ა­­ზე, სა­­ხელ­­­დობრ, მდი­­ნა­­რე წრდნილ­­­ დ­­­თან ჩა­­ივ­­­ლით, შეგ­­­ხ­­­ვ­­­დე­­ბათ ინ­­­ტე­­რაქ­­­ტი­­უ­­რი ბა­­ნე­­რი, რომ­­­ლის QR კო­­დის დას­­­კა­­ნე­­რე­­ბის შემ­­­დე­­გაც გა­­ეც­­­ნო­­ბით ლე­­გენ­­­დას მდი­­ ნა­­რე წრდნილ­­­დის შე­­სა­­ხებ. ასე­­თი ნო­­ვა­­ტო­­რუ­­ლი იდე­­ე­­ბით გა­­მო­­ირ­­­ჩე­­ვი­­ან სვა­­ნი ახალ­­­გაზ­­­ რ­­­დე­­ბი და ალ­­­ბათ ისი­­ნი ყვე­­ლა­­ზე კარ­­­გად ხვდე­­ბი­­ან, რომ მა­­თი მხა­­რის მო­­მა­­ვალს სწო­­რედ ძვე­­ლი­­სა და ახ­­­ლის თა­­ნა­­არ­­­სე­­ბო­­ბა გან­­­საზღ­­­ვ­­­რავს. გან­­­ვი­­თა­­რე­­ბის­­­თ­­­ვის სწო­­რი მიზ­­­ნე­­ბის და­­სახ­­­ვა და უპი­­რო­­ბო შეს­­­ რუ­­ლე­­ბა, ერ­­­თა­­დერ­­­თი გა­­მო­­სა­­ვა­­ლია ეკო­­ნო­­მი­­კუ­­რი გან­­­ვი­­თა­­რე­­ ბის­­­თ­­­ვის, ასე­­ვე სვა­­ნე­­თის ავ­­­თენ­­­ტუ­­რო­­ბის, ეთ­­­ნო­­კულ­­­ტუ­­რი­­სა და ბუ­­ნე­­ბის შე­­სა­­ნარ­­­ჩუ­­ნებ­­­ლად. ალ­ბათ, ყვე­ლა ის გა­მოწ­ვე­ვა, რაც უკ­ვე გან­ ვი­ხი­ლეთ, თა­ვის­თა­ვად და­რე­გუ­ლირ­დე­ბო­და, ზე­მო და ქვე­მო სვა­ნეთს გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი სტა­ტუ­სი რომ ჰქონ­დეს – აქ რომ იყოს და­ცუ­ ლი ტე­რი­ტო­რი­ე­ბი ად­გი­ლობ­რივ ალ­პურ ბუ­ნე­ ბა­სა და თვით­მ­ყო­ფა­დო­ბას ნაკ­ლე­ბი ზი­ა­ნი მი­ად­გე­ბო­და. სხვა სიტყ­ვე­ბით რომ ვთქვათ: და­ცუ­ლი ტე­რი­ტო­რი­ე­ბი ბევ­რად გან­მუხ­ტავ­და სი­ტუ­ა­ცი­ას და სწორ მი­მარ­თუ­ლე­ბას მის­ცემ­ და ტუ­რის­ტულ ნა­კა­დებს, და­ი­ცავ­და გა­რე­მოს უსარ­გებ­ლო ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რუ­ლი პრო­ექ­ტე­ ბის­გან.

99 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

ძველი ყოფის სურათები მაზერის კოშკი და გზა უშბისკენ კოშ­კი რომ­ლის შე­სა­ხე­ბაც მო­გითხ­რობთ, ზე­მო სვა­ნეთ­ში, ბე­ ჩოს თემ­ში, მდი­ნა­რე დოლ­რა­ჭა­ლის (ენგურის მარ­ჯ­ვე­ნა შე­ნა­ კა­დი) ხე­ო­ბა­ში მდე­ბა­რე­ობს. ამ­ჟა­მად მხო­ლოდ მი­სი ნან­გ­რე­ვე­ბია შე­მორ­ჩე­ნი­ლი, მაგ­რამ 1924 წლამ­დე ამ კოშკს უამ­რა­ვი ქარ­თ­ვე­ლი მკვლევ­რის თუ წარ­ჩი­ნე­ბუ­ლის, ასე­ვე მრა­ვა­ლი უცხო­ე­ლი მოგ­ზა­ურ ­ ის, გე­ოგ­ რაფ­-­გე­ო­ლო­გი­სა თუ მთამ­ს­ვ­ლე­ლის ის­ტო­რია უკავ­შირ­დე­ბა. პირ­ვე­ლად ეს კოშ­კი ბავ­შ­ვო­ბა­ში ვნა­ხე – ზაფხუ­ლის არ­და­დე­ გე­ბის დროს მშობ­ლებ­მა რომ წაგ­ვიყ­ვა­ნეს სტუმ­რად ბი­ძებ­თან. კოშ­კის ის­ტო­რია ძა­ლი­ან შო­რე­ულ წარ­სულ­ში მაბ­რუ­ნებ­და, რად­გან სევ­დი­ან ის­ტო­რი­ებს ჰყვე­ბოდ­ნენ უფ­რო­სე­ბი და მეჩ­ვე­ ნე­ბო­და, რომ თავ­დახ­რი­ლე­ბი გას­ც­ქე­როდ­ნენ ხოლ­მე ჩა­მოქ­ცე­ ულ ნა­გე­ბო­ბას – თით­ქოს, თვალს ვერ უს­წო­რებ­დ­ნენ მას. მე­რე ­ ი, თურ­მე, ეს არ იყო შო­რე­უ­ლი წარ­სუ­ლის ამ­ბა­ვი. მე­ მივ­ხ­ვდ ტიც, ასი წე­ლიც კი არ იყო გა­სუ­ლი იმ მოვ­ლე­ნე­ბი­დან, რა­მაც კოშ­კი „არავის სახ­ლად“ აქ­ცი­ა. ასი წლის წინ კი მის გარ­შე­მო სი­ცოცხ­ლე ჩქეფ­და და თა­ვი­სი სი­მაღ­ლი­თა და სარ­თუ­ლე­ბით გა­მორ­ჩე­უ­ლი ეს ერ­თ­-ერ­თი შე­დევ­რი ბე­ჩოს ხე­ო­ბის მშვე­ნე­ბაც ­ ათ. გახ­ლდ

ნელ­-­ნე­ლა, შემ­დეგ ჩას­ვ­ლებ­ზე დავ­რწ ­ მ­ უნ­დი იმა­ში, რომ ეს ად­ გი­ლი თავს უყ­რი­და მთე­ლი მხა­რის ყო­ფას, ის­ტო­რი­ას და დი­ ნა­მი­კას. თით­ქოს გა­ჩე­რე­ბის ბო­ლო პუნ­ქ­ტი და კომ­ფორ­ტი იყო რო­გორც უშ­ბის­კენ მი­მა­ვა­ლი მთამ­ს­ვ­ლე­ლე­ბის­თ­ვის, ასე­ვე ბე­ ჩოს უღელ­ტე­ხილ­სა და ჩრდი­ლო-­კავ­კა­სი­ის უც­ნობ ბი­ლი­კებ­ზე მოგ­ზა­ურ­თათ­ვის. მა­ზე­რის კოშ­კის აგე­ბის თა­რი­ღი უც­ნო­ბი­ა, თუმ­ცა, გად­მო­ცე­მის თა­ნახ­მად, შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში უნ­და აეგოთ ძლი­ე­რე­ბი­სა და ძა­ლა­ უფ­ლე­ბის გა­მო­სა­ხა­ტად, ასე­ვე თავ­დაც­ვის მიზ­ნით. ეს ყო­ფი­ლა 20-25 მეტ­რი სი­მაღ­ლის ნა­გე­ბო­ბა და 5 სარ­თუ­ლი­სა­გან შედ­გე­ ბო­და. სარ­თუ­ლე­ბი ერ­თ­მა­ნეთს უკავ­შირ­დე­ბო­და ში­და ხის კი­ბე­ ე­ბით. გა­და­ხუ­რუ­ლი იყო ორ­ფერ­და სა­ხუ­რა­ვით და რამ­დე­ნი­მე ვიწ­რო ფან­ჯა­რა ჰქო­ნია გა­მოჭ­რი­ლი. ნა­შე­ნი იყო მშრა­ლი წყო­ ბით – რი­ყის ქვი­თა და ლო­დე­ბით, გა­რე­დან კი ბათ­ქა­შით იყო შე­ლე­სი­ლი, რაც იმ­დე­ნად გამ­ძ­ლე აღ­მოჩ­ნ­და, რომ დღე­ვან­დ­ ლამ­დეც კი შე­მო­ი­ნა­ხა ნა­გე­ბო­ბა. კოშ­კი საცხოვ­რე­ბელ ნა­წილს უკავ­შირ­დე­ბო­და, მაგ­რამ ჰქონ­და სა­გუ­შა­გო-­სათ­ვალ­თ­ვა­ლო ფუნ­ქ­ცი­აც. სა­შიშ­რო­ე­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში კოშ­კ­ზე ცეცხლს ან­თებ­დ­ ნენ. ალის და­ნახ­ვი­სას მთე­ლი ბე­ჩოს ხე­ო­ბა სა­ო­მარ მზად­ყოფ­ ნა­ში მო­დი­ო­და. შეზღუ­დუ­ლი ხილ­ვა­დო­ბი­სას კოშ­კი­დან სიგ­ნა­ ლი თო­ფის სრო­ლით გა­და­იც­ ე­მო­და. გად­მო­ცე­მის თა­ნახ­მად, კოშ­კის თავ­ზე ან­თე­ბუ­ლი ცეცხ­ლის კვამლს ეცერ­სა და ლა­ტალ­ შიც ხე­დავ­დ­ნენ. ­ ი ვი­ცით ისიც, რომ ეს სი­ლა­მა­ზი­თა და სი­მაღ­ლით გა­მორ­ჩე­ულ კოშ­კი ოდით­გან­ვე ეკუთ­ვ­ნო­და და­დეშ­ქე­ლი­ან­თა საგ­ვა­რე­უ­ ლოს. ესაა გვა­რი, რო­მე­ლიც ის­ტო­რი­ულ წყა­რო­ებ­ში მე-15 სა­უ­ კუ­ნე­ში ჩნდე­ბა და მათ სამ­ფ­ლო­ბე­ლოდ ბალს ქვე­მო სვა­ნე­თია მო­ნიშ­ნუ­ლი. ბევრ და­დეშ­ქე­ლი­ანს მე-­19­ ­-ეს ბო­ლო­სა და მე-20 სა­უ­კუ­ნის და­საწყის­ში ევ­რო­პუ­ლი გა­ნათ­ლე­ბა ჰქო­ნია მი­ღე­ბუ­ ლი. ად­გი­ლობ­რი­ვი მცხოვ­რებ­ლე­ბის ნა­ამ­ბო­ბი­დან ვგრძნობ­დი, რომ და­დე­ბი­თად აფა­სებ­დნ­ ენ მათ და მო­წი­წე­ბით იხ­სე­ნი­ებ­დ­ ნენ ყვე­ლა და­დეშ­ქე­ლი­ანს, რო­მელ­საც იც­ნობ­დ­ნენ და ახ­სოვ­ დათ. მე­უბ­ნე­ბოდ­ნენ, რომ და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნე­ბი სა­შუ­ა­ლე­ბას აძ­ ­ ე­კით, აჩ­ვე­ნებ­დ­ნენ ლევ­დ­ნენ ხალხს, ესარ­გებ­ლათ ბიბ­ლი­ოთ ­ ი მოგ­ზა­უ­რე­ბის გა­და­ღე­ბულ ფო­ტო­ებს, რუ­კებს და სა­ უცხო­ელ ჭი­რო­ე­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში მა­ტე­რი­ალ ­ ურ დახ­მა­რე­ბა­საც უწევ­დ­ნენ. დიდ მი­წებს და­მუ­შა­ვე­ბა სჭირ­დე­ბო­და, ურიცხ­ვი სა­ქონ­ლის ჯოგს კი – მოვ­ლა. მო­სახ­ლე­ო­ბის ის ნა­წი­ლი, რო­მე­ლიც და­დეშ­ქე­ლი­ ა­ნე­ბის ოჯა­ხის მე­ურ­ნე­ო­ბას უვ­ლი­და, მო­სავ­ლის გარ­კ­ვე­ულ ნა­ წილს თა­ვის­თვ­ ის იტო­ვებ­და. თა­ნა­არ­სე­ბო­ბის ამ ფორ­მამ სა­უ­კუ­ ნე­ებს გა­უძ­ლო და 1924 წელს შეწყ­და – ან­ტი-­საბ­ჭო­თა აჯან­ყე­ბის ჩახ­შო­ბის მე­რე.

100 VOYAGER 22/2021

ასე გამოიყურება მაზერი ბრიტანელი მოგზაურის, ჯონ ტელფერის წიგნში შესულ ილუსტრაციაზე. წიგნი ყირიმსა და ტრანსკავკასიაში მოგზაურობას ეძღვნება (ლონდონი, 1876 წ.). ილუსტრაციაზე ჩანს სტატიის ავტორის, ია თაბაგარის ბებიის, მადი დადეშქელიანის სახლი.

ასე­ა, 1924 წელს და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნებს ისე, რო­გორც მთელს სა­ქარ­ თ­ვე­ლოს, საბ­ჭო­თა რის­ხ­ვა და­ატყ­დათ თავს. ეს ის დრო იყო, რო­ცა მთავ­რებს და თა­ვა­დებს მთე­ლი სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს მას­შ­ტა­ ბით არ­თ­მევ­დ­ნენ ქო­ნე­ბას, უნ­გრ ­ ევ­დ­ნენ სა­სახ­ლე­ებს და კოშ­ კებს. მხო­ლოდ იმი­ტომ, რომ და­ეს­ უს­ტე­ბი­ნათ და და­ეკ­ნი­ნე­ბი­ ნათ. მა­ზე­რის კოშ­კიც, რო­გორც და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნე­ბის ძლი­ე­რი ­ ი­რა მა­შინ­დელ და­უნ­ ოჯა­ხის ნავ­სა­ყუ­დე­ლი, სა­ბო­ლო­ოდ შე­ეწ დო­ბელ რე­ჟიმს. მა­ზე­რის კოშ­კის აფეთ­ქე­ბას რამ­დე­ნი­მე დღის გან­მავ­ლო­ბა­ში ცდი­ლობ­დ­ნენ სვა­ნეთ­ში სპე­ცი­ალ ­ უ­რად გაგ­ზავ­ ­ ი ნი­ლი რაზ­მე­ბი. მათ გა­დაწ­ვეს ძვე­ლი ფო­ტო­არ­ქი­ვი, იშ­ვი­ათ წიგ­ნე­ბი, მოგ­ზა­ურ­თა ჩა­ნა­წე­რე­ბი, თან წა­ი­ღეს ან გა­ან­ ად­გუ­რეს ­ ი ნი­ სა­ო­მა­რი იარა­ღის და სა­ნა­დი­რო აღ­ჭურ­ვი­ლო­ბის იშ­ვი­ათ მუ­შე­ბი, და­დეშ­ქე­ლი­ან­თა ოჯა­ხი­სათ­ვის სა­ჩუქ­რად მირ­თ­მე­უ­ლი ნივ­თე­ბი და ნა­ხა­ტე­ბი. ავე­ჯი­სა და სხვა სა­ყო­ფაცხოვ­რე­ბო ნივ­ ­ ოდ მეს­ტი­ის მუ­ზე­ თე­ბის მხო­ლოდ მცი­რე ნა­წი­ლი, სა­ბედ­ნი­ერ უმ­ში აღ­მოჩ­ნ­და. მა­ზერ­ში რომ ჩა­ვე­დი ნი­ნო კვი­ცი­ა­ნი, ჩე­მი ბი­ძე­ბის დე­დი­ნაც­ვა­ ­ უ­ლიც საგ­რძ­ ­ნობ­ლად უჭირ­და. ლი, უკ­ვე ხან­დაზ­მუ­ლი იყო, სი­არ სა­მა­გი­ერ ­ ოდ ისე­თი ამ­ბე­ბი იცო­და, მი­სი მოთხ­რო­ბი­ლი ის­ტო­რი­ ე­ბი ჩე­მი მეხ­სი­ე­რე­ბი­დან ახ­ლაც არ წაშ­ლი­ლა. ერ­თმ­ ა ნა­თე­სავ­ მა მითხ­რა, ძა­ლი­ან ცნო­ბის­მოყ­ვა­რე და გუ­ლა­დი ქა­ლი იყო­ო. ამი­ტო­მაც გამ­ბე­და­ობ­ ა ჰყოფ­ნი­და, და­უ­ფა­რა­ვად ესა­უბ­რა და­ ფა­რულ ამ­ბებ­ზეც. სა­ღა­მო­ობ­ ით შე­შის ღუ­მელ­თან ვის­ხე­დით, თან ყვე­ლი ამოჰ­ყავ­და და თან ტკბი­ლი ხმით იხ­სე­ნებ­და და იხ­ სე­ნებ­და. ბე­ქირბ და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნის დე­და­ზე მი­ამ­ბობ­და – ეგე­თი ქა­ლი მთელს სვა­ნეთ­ში არ მო­ი­ძებ­ნე­ბო­და­ო. ახა­ლი სი­ცოცხ­ლე და სუ­ლი შე­მო­ი­ტა­ნა. ხე­ობ­ ის ქა­ლებ­თან ერ­თად ლა­მაზ ტან­საც­ მელს კე­რავ­და, ხე­ლოს­ნებს ხის ფიც­რე­ბის­გან ბი­ლი­კებს აკე­თე­ ბი­ნებ­და და მე­რე ეს ახალ­გაზ­რ­და ქა­ლე­ბი კა­ბე­ბის ფრი­ა­ლი­თა და ლა­მა­ზი სამ­კა­ულ ­ ე­ბით, ნა­ირ­ნა­ი­რი ჩაფ­რას­ტე­ბი­თა და მხრე­ ბამ­დე ჩა­მო­წე­უ­ლი სა­ყუ­რე­ებ­ ით ზედ გა­დი-­გა­მო­დი­ოდ­ნე­ნო. რა­საკ­ვირ­ვე­ლია „პოდიუმი“ წარ­მო­ვიდ­გი­ნე. ვერ ვხვდე­ბო­დი, ნე­ტავ სად ჰქონ­და ნა­ნა­ხი, ან ქსო­ვი­ლე­ბი სა­ი­დან ჩა­მოჰ­ქონ­და, ან­და რო­გორ გა­და­აქ­ცია გა­სარ­თო­ბად ქა­ლე­ბის­თ­ვის ეს ყო­ვე­ ლი­ვე; ისე­ვე, რო­გორც ცხე­ნე­ბით გა­სე­ირ­ნე­ბა შიხ­რის ველ­ზე ისევ – ხე­ო­ბის ქა­ლე­ბის­თ­ვის. ეს მარ­თლ ­ ა მოხ­და. კი ბა­ტო­ნო, სვა­ნეთ­ში ტრა­დი­ცი­ებ­ ი და წეს­-ჩ­ ­ვე­ულ ­ ე­ბე­ბი ისე­თი­ვე მკაც­რი­ა, რო­გორც თა­ვად ბუ­ნე­ბა და ცხოვ­რე­ბის წე­სი, მაგ­რამ და­დეშ­ქე­

ლი­ან­ ე­ბის ოჯა­ხის ქა­ლე­ბის­თვ­ ის ამას ხე­ლი მა­ინც არ შე­უშ­ლი­ა, შიხ­რის ველ­ზე ქა­ლე­ბის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით გა­ე­მარ­თათ დო­ღი და შე­ჯიბ­რშ­ ი თვი­თონ­ვე ჩაბ­მუ­ლიყ­ვნ­ ენ. მეს­ტი­ის მუ­ზე­უმ­ში რომ ინა­ხე­ბა ქა­ლის უნა­გი­რი, იმ უნა­გი­რის სა­ ხე­ლურს ვერ­ცხ­ლის კუს თა­ვი ამ­შ­ვე­ნებ­და თურ­მე. ამას დე­და­ჩე­ მი მიყ­ვე­ბო­და – მი­სი ბე­ბი­ის უნა­გი­რი იყო. უნა­გი­რე­ბის ნა­წი­ლი ­ ა, ზო­გი ელე­ნე და­დეშ­ქე­ლი­ანს მარ­ტვ­ ი­ლის მუ­ზე­უმ­ში აღ­მოჩ­ნდ მზით­ვ­ში გა­ა­ტა­ნე­სო, ამ­ბობ­დნ­ ენ. მე, რო­გორც ცხე­ნოს­ნო­ბა­ში კარ­გად გარ­კვ­ ე­ულ ადა­მი­ანს, ძა­ლი­ან მიკ­ვირს ამ­გ­ვარ უნა­გი­ რებ­ზე წო­ნას­წო­რო­ბას რო­გორ ინარ­ჩუ­ნებ­დ­ნენ, ან კი­სერს რო­ გორ არ იტეხ­დნ­ ენ. თუმ­ცა მო­და და კეკ­ლუ­ცო­ბა მა­ში­ნაც აქ­ტუ­ა­ ლუ­რი იყო, და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნე­ბის ქა­ლე­ბის მა­გა­ლით­ზე ვი­ცი უკ­ვე. მუ­ზე­უმ­ში თავ­სა­ბუ­რა­ვე­ბიც გა­მო­ფე­ნი­ლი­ა, ზო­გი ყა­ბარ­დო­დან, ბე­ქირ­ბის დე­დუ­ლე­თი­დან, ასე­ვე ქა­მარ­-­ხან­ჯა­ლი, თო­ფე­ბი, სამ­ ­ ე­ბი, აღ­მო­სავ­ლუ­რი სკივ­რე­ბი და, რაც და­დეშ­ქე­ლი­ან­ ე­ბის კა­ულ ოჯა­ხე­ბის­თვ­ ის ყვე­ლა­ზე ძვირ­ფა­სი იყო – წიგ­ნე­ბი, რუ­კე­ბი და ფო­ტო­ებ­ ი. სწო­რედ ნი­ნო ბე­ბო ჰყვე­ბო­და, რო­გორ გა­მო­ყა­რეს ბოლ­შე­ვი­ კებ­მა 1924 წელს წიგ­ნე­ბი და ფო­ტო­ე­ბი ბე­ქირ­ბის სახ­ლი­დან, ცეცხ­ლი წა­უკ­ ი­დეს და მო­კე­თე­ებს თუ სა­მე­ზობ­ლოს ახ­ლოს მი­ კა­რე­ბის უფ­ლე­ბა არ მის­ცეს. ხალ­ხი ძა­ლი­ან გა­ნიც­დი­და, რომ ვერ გა­და­არ­ჩი­ნეს ვერც ბიბ­ლი­ო­თე­კა და ვერც სა­გან­ძუ­რი, ფო­ ტო­არ­ქი­ვი და ძვე­ლი რუ­კე­ბი, რომ­ლე­ბიც თე­მის ყვე­ლა წევრს ეკუთ­ვნ­ ო­და. ამ­ბობ­დ­ნენ, ბევ­რჯ­ ერ გა­ის­რო­ლეს ხალ­ხის და­სა­ში­ ნებ­ლა­დო. რაც არ დაწ­ვეს, თან წა­ი­ღეს და ვინ იცის, რო­მე­ლი ნივ­თი სად მოხ­ვ­და. ამ სევ­დი­ან­ ი ის­ტო­რი­ე­ბის გარ­და და­დეშ­ქე­ლი­ან­ ე­ბის კოშ­კი და კარ­-მ­ ი­და­მო მრა­ვა­ლი ლხი­ნის, სტუმ­რი­ა­ნო­ბი­სა და სა­ინ­ტე­რე­სო ის­ტო­რი­უ­ლი ფაქ­ტე­ბის მომ­სწ ­რ ­ ე­ცა­ა.

1990-იან წლებ­ში, ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ექ­ს­პე­დი­ცი­აშ­ ი ყოფ­ნი­სას არა­ ერ­თხელ ავ­სულ­ვარ კოშ­კზ­ ე. რას ვე­ძებ­დი და ემო­ცი­ებს, ვცდი­ ლობ­დი იმ ადა­მი­ა­ნე­ბის წარ­მოდ­გე­ნას, რომ­ლე­ბიც ოდეს­ღაც სა­ოც­ ა­რი სი­ფა­ქი­ზით აშე­ნებ­დნ­ ენ ამ კოშკს. მა­თი შთა­მო­მავ­ლე­ ბი კი რამ­დე­ნი­მე სა­უკ­ უ­ნის შემ­დეგ, ალ­ბათ იმა­ვეს ფიქ­რობ­დ­ნენ, რა­საც – მე.

101 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

ად­გი­ლობ­რი­ვი უხუ­ცე­სი მთხრობ­ლე­ბი გვი­ამ­ბობ­დ­ნენ, რომ მე18 სა­უ­კუ­ნის და­სას­რუ­ლი­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი, ვი­საც კი ბე­ჩო­სა და ეცერ­ში ან სა­ერ­თოდ, ზე­მო სვა­ნეთ­ში აუვ­ლია და ჩა­უვ­ლი­ა, მა­თი უმ­რავ­ლე­სო­ბა და­დეშ­ქე­ლი­ან­ ებს სტუმ­რობ­და და ისი­ნიც სვა­ნე­ ბი­სათ­ვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბელ ღირ­სე­ულ სტუ­მარ­მას­პინ­ძ­ლო­ბას ­ ებს, არ აკ­ლებ­დ­ნენ შო­რე­უ­ლი ქვეყ­ნე­ბი­დან ჩა­მო­სულ მოგ­ზა­ურ მკვლევ­რებ­სა თუ მთამ­ს­ვ­ლე­ლებ­სო (ეს ამ­ბა­ვი ეფუძ­ნე­ბა ნი­ნო ალ­მას­გი­რის ასულ კვი­ცი­ა­ნის, უკა ქვი­ა­ნის ძე ვეზ­დე­ნის, ბი­ნაგ­ ­ ილ­თა და სხვა ვერ გე­ლას ძე და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნის – აწ გარ­დაც­ვლ ად­გი­ლობ­რივ მცხოვ­რებ­თა ნა­ამ­ბობს). მოგ­ზა­ურ­თა ძი­რი­თად მი­ზანს უღელ­ტე­ხი­ლე­ბის და სტრა­ტე­გი­უ­ ­ ე­ლე­ბის დაზ­ვერ­ვა, მწვერ­ვა­ლე­ბის და­ლაშ­ქვ­ ­რა, ლი გა­და­სას­ვლ მყინ­ვა­რე­ბის აღ­წე­რა, ფო­ტო­ფი­რებ­ზე ლან­დ­შაფ­ტის აღ­ბეჭ­დ­ვა, ხალ­ხის ყო­ფა-­ცხოვ­რე­ბის შეს­წავ­ლა წარ­მო­ად­გენ­და. თა­ვი და თა­ვი კი, რა­საკ­ვირ­ვე­ლი­ა, ცნო­ბის­მოყ­ვა­რე­ობ­ ა იყო – სვა­ნე­თის ბუ­ნე­ბით, კოშ­კუ­რი არ­ქი­ტექ­ტუ­რით, უძ­ვე­ლე­სი კულ­ტუ­რით და მთის წეს­-ჩ­ ვ­ ე­ულ ­ ე­ბე­ბით მო­ხიბ­ლულ­ნი მომ­დევ­ნო წლებ­ში ისევ უბ­რუნ­დე­ბოდ­ნენ ამ იდუ­მა­ლე­ბით მო­ცულ, ლე­გენ­დე­ბით სავ­სე კუთხეს. მა­ზე­რის კოშ­კის ერ­თ-­ ერ­თი უკა­ნას­კ­ნე­ლი ბი­ნა­და­რი – ბე­ქირბ ­ ე­ვი­ნებ­და თურ­მე მრა­ და­დეშ­ქე­ლი­ან­ ი მოზ­რ­დილ ხარს აკ­ვლ ვალ­რიცხო­ვა­ნი სტუმ­რე­ბი­სათ­ვის კერ­ძე­ბის მო­სამ­ზა­დებ­ლად და ასო­ბით პურს, ხა­ჭა­პურ­სა და კუბ­დარს აცხო­ბი­ნებ­და. მის კარ­-­მი­და­მო­ში 9 კე­რა იყო გა­მარ­თუ­ლი, სა­დაც და­დეშ­ქე­ლი­ა­ ნე­ბის დი­დი ოჯა­ხის წევ­რე­ბი, მე­ზობ­ლე­ბი და ნა­თე­სა­ვე­ბი ფუს­ ­ ი ჯი­შე­ ფუ­სებ­დნ­ ენ. სპე­ცი­ა­ლურ „სკივრებში“ ხორ­ბ­ლის იშ­ვი­ათ ­ ეს გუ­ლი­ან პუ­რებს ბი ინა­ხე­ბო­და, რო­მელ­თა­გა­ნაც უგემ­რი­ელ აცხობ­დნ­ ენ სტუმ­რი­ან­ ო­ბის და დღე­სას­წა­უ­ლე­ბის შე­სა­ბა­მი­სად. მარ­თა­ლი­ა, ზე­მო სვა­ნეთ­ში ვა­ზი არ ხა­რობს და შე­სა­ბა­მი­სად ღვი­ნოს ვერ აყე­ნებ­დნ­ ენ, მაგ­რამ ბა­რი­დან მიჰ­ქონ­დათ, სხვა სა­ ნო­ვა­გეს­თან ერ­თად, და სა­პა­ტიო სტუმ­რებს ღვი­ნი­თა და არ­ყით უმას­პინ­ძ­ლ­დე­ბოდ­ნენ. მყინ­ვა­რე­ბი ხომ უხ­ვა­დაა ამ მხა­რე­ში და შე­სა­ბა­მი­სად ან­კა­რა მდი­ნა­რე­ებ­ში და­ჭე­რი­ლი კალ­მა­ხი სუფ­რის მშვე­ნე­ბა ხში­რად იყო. სა­პა­ტიო სტუმ­რებს სა­ნა­დი­რო­დაც პა­ტი­ჟებ­დ­ნენ, გამ­ყო­ლო­ბას მათ, მას­პინ­ძ­ლებ­თან ერ­თად, ხე­ო­ბის გა­მოც­დი­ლი და სა­ხელ­ გან­თ­ქ­მუ­ლი მო­ნა­დი­რე­ებ­ ი უწევ­დ­ნენ. წვე­უ­ლე­ბე­ბის დროს მას­ პინ­ძ­ლე­ბი მრა­ვალ­ხ­მი­ან სიმ­ღე­რებს ას­რუ­ლებ­დ­ნენ სტუ­მარ­თა პა­ტივ­სა­ცე­მად, ხო­ლო გამ­გ­ზავ­რე­ბი­სას სტუმ­რებს თე­ქი­სა­გან დამ­ზა­დე­ბულ ქუ­დებს სჩუქ­ნიდ­ნენ სა­მახ­სოვ­როდ. გა­მოთ­ქმ­ ას „ღმერთი გფა­რავ­დეთ“ – „ჯვარი გფა­რავ­დეთ“ სვა­ნეთ­ში ახ­ლაც პირ­და­პი­რი მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ბა აქვს, რად­გან სვა­ნურ ქუდ­ზე გრე­ხი­ ლი ძა­ფი ისეა გა­და­ჭი­მუ­ლი, რომ ზე­და ნა­წილ­ზე ჯვრის გა­მო­სა­ ხუ­ლე­ბას ქმნის. არა­ერ­თი მოგ­ზა­ურ ­ ი ეწ­ვია სვა­ნეთს, რომ კავ­კა­სი­ონ­ ის ქე­დის ულა­მა­ზე­სი მწვერ­ვა­ლი – უშ­ბა (4,700 მ) ეხი­ლა სა­კუ­თა­რი თვა­ ლით ან ფო­ტო ფირ­ზე აღე­ბეჭ­და უშ­ბის მი­უდ­გო­მე­ლი კლდე­ე­ბი და მყინ­ვა­რე­ბი. მარ­თა­ლია და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნე­ბის არ­ქი­ვი 1924 წელს გა­ნად­გურ­და, მაგ­რამ უიშ­ვი­ა­თე­სი ფო­ტო­მა­სა­ლა ინა­ხე­ბა იტა­ლი­ე­ლი ფო­ტოგ­ რა­ფის – ვი­ტო­რიო სე­ლას, ამე­რი­კე­ლი გე­ოგ­რა­ფის – უილი­ამ ოს­გუდ ფილ­დის და სხვა­თა არ­ქი­ვებ­ში. მა­თი ღვაწ­ლი შე­უ­ფა­სე­ ­ ო­ინ­დე­ლი ლან­დ­შაფ­ტე­ბის, არ­ქი­ტექ­ტუ­რის, სა­გან­ ბე­ლია იმ­დრ ძუ­რის, ადა­მი­ან­თა ყო­ფა-­ცხოვ­რე­ბის შე­მო­ნახ­ვის საქ­მე­ში. ­ ად მა­ზე­რის სტუ­მა­რი იყო, უშ­ბის დამ­ლაშ­ქ­რა­ვი, ამავ­დ­რო­ულ რად­გან სოფ­ლის ახ­ლოს მდე­ბა­რე მყინ­ვა­რე­ბი­დან იწყე­ბო­და დამ­ღ­ლე­ლი და ხი­ფა­თით აღ­სავ­სე გზა უშ­ბი­სა­კენ. უშ­ბის მყინ­ვა­ რე­ბი სწრა­ფად დნე­ბა, არა­და ის სას­მე­ლი წყლის წყა­რო­ა. ჯერ კი­დევ 20-30 წლის წინ მყინ­ვა­რე­ბი­დან წა­მო­სუ­ლი ცი­ვი ნი­ავ­ ი

სოფ­ლამ­დე აღ­წევ­და. უხუ­ცე­სე­ბი მყინ­ვა­რის და ჰა­ერ ­ ის სუ­ნით გან­საზღ­ვ­რავ­დ­ნენ ამინდს. მთამ­ს­ვ­ლე­ლე­ბის გულ­შე­მატ­კივ­რე­ბი მო­წი­წე­ბით გავ­ხე­დავ­დით ხოლ­მე უშ­ბის მრის­ხა­ნე კლდე­ებს და ჟრუ­ან­ტე­ლი გვივ­ლი­და ემო­ცი­ებ­ ის­გან.

1888 წელს უშ­ბის ჩრდი­ლო­ეთ მწვერ­ვა­ლი ჯონ გარ­ფორდ კო­ კინ­მა და ულ­რიხ ალ­მერ­მა და­ლაშ­ქრ ­ ეს. 1903 წელს კი სამ­ხრ ­ ეთ მწვერ­ვა­ლი რიკ­მერ-რიკ­მერ­სის ჯგუფ­მა და­ლაშ­ქ­რა: ბრი­ტა­ ნე­ლი ფლო­რენს ქრო­უ­ფორდ გრო­უვ­ ი, ჰა­როლდ ენ­დ­რიუ რა­ ი­ბორ­ნი, ფრე­დე­რიკ გარ­დნ­ ე­რი, ჰო­რას ვოლ­კე­რი, ავ­სტ ­ ­რი­ე­ლი და შვე­იც­ ა­რი­ე­ლი მთამ­ს­ვ­ლე­ლე­ბის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით. სვან­თა­გან უშ­ბა­ზე პირ­ვე­ლად, 1903 წელს, გა­ბე­დუ­ლი მო­ნა­დი­რე, მუ­რათ­ბი კი­ბო­ლა­ნი ასუ­ლა ინ­გ­ლი­სელ მთამ­ს­ვ­ლე­ლებ­თან ერ­ თად. მას არა­ვინ და­უჯ­ ე­რა, რად­გან უშ­ბის მწვერ­ვალს სვა­ნე­ბი მი­უღ­წევ­ლად მი­იჩ­ნევ­დნ­ ენ. შე­უპ­ ო­ვა­რი მო­ნა­დი­რე მე­ორ ­ ე­დაც ­ ის ნიშ­ნად მწვერ­ვალ­ზე ცეცხ­ლი ავი­და, თურ­მე, უშ­ბა­ზე და ას­ვლ აან­თო. ამ უც­ნა­ურ ამ­ბავს დღე­საც მო­გითხ­რო­ბენ სოფ­ლის უხუ­ ცე­სე­ბი. მუ­რათ­ბი კი­ბო­ლო­ნი გა­მო­გო­ნი­ლი პერ­სო­ნა­ჟი სუ­ლაც არ არის. სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მწვერ­ვა­ლებ­ზე (მყინვარწვერი, უშ­ბა, თეთ­ნულ­დი, შხა­რა და სხვ.) პირ­ვე­ლამ­ს­ვ­ლე­ლე­ბად მიჩ­ნე­ულ­ ნი არი­ან ინ­გ­ლი­სის, გერ­მა­ნი­ის, შვე­ი­ცა­რი­ის, საფ­რან­გე­თი­სა და სხვა ქვეყ­ნე­ბის ალ­პი­ნის­ტე­ბი. უცხო­ელ მთამ­ს­ვ­ლე­ლებს გამ­ყო­ ლე­ბად და მეგ­ზუ­რე­ბად, რო­გორც წე­სი, ახ­ლ­დ­ნენ ქარ­თვ­ ე­ლე­ბი, რომ­ლებ­მაც კარ­გად იცოდ­ნენ მთის პი­რო­ბე­ბი და მთა­ში მოძ­ რა­ო­ბის ტექ­ნი­კა. ის­ტო­რი­ამ შე­მოგ­ვი­ნა­ხა ზო­გი­ერ­თი მათ­გა­ნის სა­ხე­ლი: მი­ტო არ­ღ­ვ­ლი­ა­ნი, მუ­რათ­ბი კი­ბო­ლა­ნი, კო­ტე ფიცხე­ ლა­უ­რი, ლა­ლა ხუ­ციშ­ვი­ლი. ­ ე­ლე­ბი გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი პა­ტი­ვის­ცე­მით სარ­გებ­ლობ­ მთამ­ს­ვლ დ­ნენ ად­გი­ლობ­რივ მო­სახ­ლე­ო­ბა­ში. ამი­ტო­მაც ბე­ქირბ და­დეშ­ ქე­ლი­ა­ნის გან­კარ­გუ­ლე­ბით, უშ­ბის ერ­თ­-ერ­თი წარ­მა­ტე­ბუ­ლი და­ლაშ­ქვ­ ­რის შემ­დეგ, მა­ზე­რის­კენ მი­მა­ვალ მთამ­ს­ვ­ლე­ლებს, სოფ­ლის გზა ცეცხ­ლო­ვა­ნი მაშ­ხა­ლე­ბით გა­უნ­ ა­თეს და ასე დახ­ვ­ დ­ნენ. უხუ­ცე­სებ­მა კი სვა­ნუ­რი წე­სით და­ლო­ცეს და დი­დი ნა­დი­ მიც გა­უ­მარ­თეს. l ბე­ჩოს ხე­ობ­ ა­სა და სო­ფელ მა­ზერს ქარ­თვ­ ე­ლი სა­ზო­გა­დო მოღ­ ­ ო­რი­სა ვა­წე­ე­ბიც სტუმ­რობ­დნ­ ენ სხვა­დას­ხ­ვა მიზ­ნე­ბით: ფოლ­კლ და ეთ­ნო­ლო­გი­ის შე­სას­წავ­ლად, ექ­ს­პე­დი­ცი­ე­ბის მსვლე­ლო­ბი­ სას ან უბ­რა­ლოდ უცხო­ელ მოგ­ზა­უ­რებ­თან შე­სახ­ვედ­რად. სხვა­დას­ხ­ვა დროს, სტუ­მარ­თა შო­რის იყ­ვნ­ ენ ბე­სა­რი­ონ ნი­ჟა­ რა­ძე (XIX სა­უკ­ უ­ნის სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წე, სვა­ნე­თის ის­ტო­რი­ის, ფოლ­კ­ლო­რი­სა და ეთ­ნოგ­რა­ფი­ის მკვლე­ვა­რი), ეგ­ნა­ტე გაბ­ლი­ ა­ნი (1881-1937 წწ, სვა­ნეთ­ში სა­გან­მა­ნათ­ლებ­ლო სკო­ლე­ბი­სა და მუ­ზე­უ­მის და­მა­არ­სე­ბე­ლი, ის­ტო­რი­ულ­-ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ­ ი წიგ­ნე­ ბის ავ­ტო­რი და სვა­ნე­თის სა­ავ­ტო­მო­ბი­ლო გზის მშე­ნებ­ლო­ბის ინი­ცი­ა­ტო­რი); გი­ორ­გი ნი­კო­ლა­ძე (1888-1931 წწ. სა­ქარ­თვ­ ე­ლოს გე­ოგ­რა­ფი­უ­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბის ტუ­რიზ­მი­სა და ალ­პი­ნიზ­მის გან­ ყო­ფი­ლე­ბის დამ­ფუძ­ნე­ბე­ლი), რომ­ლის ინ­ტე­რე­სიც ამ მხა­რე­ში მთამ­სვ­ ­ლე­ლო­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა იყო. მა­ზე­რის კოშკს, ერ­თ­-ერ­თი ექ­პე­დი­ცი­ის დროს, ასე­ვე, სტუმ­ რობ­დ­ნენ ექ­ვ­თი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლი (1863-1953 წწ. ის­ტო­რი­კო­სი, არ­ქე­ო­ლო­გი, სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წე); პო­ლი­ევ­ქტ ­ ოს კარ­ბე­ლაშ­ ვი­ლი (1855-1936 წწ. ის­ტო­რი­კო­სი, ჰიმ­ნოგ­რა­ფი, სა­სუ­ლი­ე­რო პი­რი, მგა­ლო­ბე­ლი), ზა­ქა­რია ფა­ლი­აშ­ვი­ლი, ალექ­სან­დ­რე ხა­ხა­ ნაშ­ვი­ლი, ვა­სილ კარ­ბე­ლაშ­ვი­ლი და სხვე­ბი. მა­თი მი­ზა­ნი იყო, აღე­რიცხათ კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბა, ჩა­ე­წე­რათ ხალ­ხუ­რი სიმ­ღე­რე­ბი, სა­გა­ლობ­ლე­ბი; აღე­წე­რათ ხელ­ნა­წე­რე­ბი, ხა­ტე­ბი, რი­ტუ­ალ ­ ე­ბი და წეს­-ჩ­ ­ვე­უ­ლე­ბე­ბი. მა­თი ნაშ­რო­მე­ბი სა­ქარ­თ­ვე­

102 VOYAGER 22/2021

ლოს ბიბ­ლი­ო­თე­კებ­სა და არ­ქი­ვებ­ში ინა­ხე­ბა. მა­სა­ლა იმ­დე­ნად მრავ­ლის­მომ­ც­ვე­ლი­ა, ათე­უ­ლო­ბით მკვლე­ვა­რი სჭირ­დე­ბა ყვე­ ლა ჩა­ნა­წე­რის შეს­წავ­ლას. ­ ი მოვ­ლე­ნე­ბი ვი­თარ­დე­ თა­ვად ბე­ჩოს ხე­ო­ბა, სა­დაც ის­ტო­რი­ულ ბო­და, მრა­ვა­ლი კუთხი­თაა სა­ინ­ტე­რე­სო დღე­საც. ბე­ჩო ის­ტო­რი­ უ­ლი თე­მი­ა, რო­მე­ლიც თერ­თ­მეტ სო­ფელს აერ­თი­ან­ ებს: მა­ზე­რი, გუ­ლი, ჭო­ხულ­დი, უშ­ხ­ვა­ნა­რი, დო­ლი, ჭკი­და­ნა­რი, ბაგ­ვ­და­ნა­რი, ნაშ­დ­ქო­ლი, ტვე­ბი­ში, ქარ­თო­ვა­ნი, ებუ­დი. ბე­ჩოს ხე­ო­ბა­ში ეკ­ ლე­სი­ებ­ ი მხო­ლოდ ჭო­ხულ­დ­სა და გულ­ში შე­მორ­ჩა. ჭო­ხულ­დის მაცხოვ­რის ეკ­ლე­სია XI ს-ია აგე­ბუ­ლი, XIII ს-ში კი მო­უხ­ ა­ტავთ. აქ ინა­ხე­ბა XIII ს-ის წმ. მთა­ვა­რან­გე­ლო­ზის ხა­ტი. ბე­ჩოს თე­მი შე­დი­ო­და სა­და­დეშ­ქე­ლი­ან­ ო სვა­ნე­თის შე­მად­გენ­ლო­ ბა­ში. ბე­ჩო­დან ჩრდი­ლო კავ­კა­სი­ა­ში უღელ­ტე­ხი­ლი (3375 მ) გა­და­ დი­ო­და. ამ გზას დი­დი მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ბა ჰქონ­და სვა­ნე­თის ჩრდი­ლო კავ­კა­სი­ას­თან და­სა­კავ­ში­რებ­ლად. ამ კავ­შირ­მა გა­ნა­პი­რო­ბა სვა­ ნე­ბის და ჩრდი­ლო­კავ­კა­სი­ელ ­ ე­ბის მოყ­ვ­რო­ბა და და­ნა­თე­სა­ვე­ბა. არა­ერ­თი რო­მან­ტი­კუ­ლი სიყ­ვა­რუ­ლის ის­ტო­რია და პო­ლი­ტი­კუ­რი სარ­ჩუ­ლით და­ქორ­წი­ნე­ბის ამ­ბა­ვი შე­მორ­ჩა დღე­ვან­დე­ლო­ბას. ყა­ბარ­დო-­ბალ­ყა­რე­ლე­ბი და ჩერ­ქე­ზე­ბი გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი მო­წი­ წე­ბით ახ­სე­ნე­ბენ მე­ზო­ბელ სვა­ნებს. კონ­ს­ტან­ტი­ნე და­დი­ა­ნის და ელე­ნე (დაუმხან) და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნის ვაჟ­მა – მუშ­ნი და­დი­ან­მა აღ­ წე­რა თა­ვის მო­გო­ნე­ბებ­ში ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბის უსაზღ­ვ­რო პა­ტი­ვის­ ცე­მა და მას­პინ­ძ­ლო­ბა, რო­დე­საც რუ­სე­თის პირ­ვე­ლი რე­ვო­ლუ­ცი­ ის შე­დე­გე­ბის­გან თა­ვის და­საღ­წე­ვად, 1906 წელს მო­უ­წია ბე­ჩოს უღელ­ტე­ხი­ლით ბალ­ყა­რეთ­ში გა­დას­ვლ ­ ა.

წა­ულ­ში მო­ნა­წი­ლე ახალ­გაზ­რ­დო­ბა, საცხოვ­რებ­ლის ად­გილ­ მ­დე­ბა­რე­ო­ბის მი­ხედ­ვით, გუნ­დე­ბად იყო­ფო­და. ყვე­ლა გუნ­დი ცდი­ლობ­და კოშ­კის თა­ვი­სი უბ­ნის მხა­რეს წაქ­ცე­ვას, რაც კარ­გი მო­სავ­ლი­სა და ბა­რა­ქი­ა­ნო­ბის მი­მა­ნიშ­ნე­ბე­ლი იყო. ასე­ვე, ჯვრის ხელ­ში ჩაგ­დე­ბა­საც დი­დი უპი­რა­ტე­სო­ბა ენი­ჭე­ბო­და. შე­ჯიბ­რი მხი­ა­რულ გან­წყო­ბას უქ­მ­ნი­და მო­ნა­წი­ლე­ებ­საც და მა­ყუ­რებ­ ლებ­საც, რაც დიდ ჟი­ვილ­-­ხი­ვილს იწ­ვევ­და მთე­ბით გარ­შე­მორ­ ტყ­მულ ხე­ო­ბა­ში. ­ ის დროს რკი­ნის ჯო­ხე­ბის ერ­თმ­ ა­ ჰო­რი­ეშ­მა­ოს დღე­სას­წა­ულ ნეთ­ზე კა­კუ­ნით და თო­ფის სრო­ლით ეშ­მა­კებ­სა და ალ­-­ქა­ჯებს აფ­რ­თხობ­დ­ნენ. მთე­ლი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში უამ­რა­ვი დღე­ო­ბა ტარ­დე­ბო­და, რო­მელ­თა რიცხ­ვი ამ­ჟა­მად შემ­ცირ­და, მაგ­რამ დღე­საც სვა­ნე­ ბი მო­წი­წე­ბით ას­რუ­ლე­ბენ რი­ტუ­ა­ლებს, სა­დაც სა­ქონ­ლი­სა და ადა­მი­ან­თა მფარ­ვე­ლი, ნა­ყო­ფი­ე­რე­ბის მიმ­ნი­ჭე­ბე­ლი ღვთა­ე­ბე­ ბი, სუ­ლე­ბის თაყ­ვა­ნის­ცე­მი­სა და ცეცხ­ლის დღე­ო­ბე­ბი ფი­გუ­რი­ რე­ბენ; მღე­რი­ან მრა­ვალ­ხ­მი­ან სიმ­ღე­რებს, რო­მელ­თა უძ­ვე­ლე­ სი ტექ­ს­ტე­ბი მათ შო­რე­ულ წი­ნაპ­რებ­ზე, მო­ნა­დი­რე­ებ­ზე, ოქ­როს მწარ­მო­ე­ბელ და მი­წათ­მოქ­მედ ხალ­ხ­ზე მოგ­ვითხ­რო­ბენ, ას­რუ­ ლე­ბენ ცეკ­ვებს, რომ­ლე­ბიც მხო­ლოდ ამ კუთხი­სათ­ვის არის და­ მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი და თა­ო­ბი­დან თა­ო­ბას გა­დას­ცე­მენ მის­ტი­კურ ლე­გენ­დებ­სა და ზღაპ­რებს.

l

სვა­ნე­თის ახალ­გაზ­რ­და თა­ო­ბას რომ ვხვდე­ბი, სულ მინ­და ვუთხ­რა, რა ბედ­ნი­ე­რე­ბი ხართ, ვინც აქ და­ი­ბა­დეთ და მით უმე­ ტეს, რა ბედ­ნი­ე­რე­ბი ხართ, თუ ამ თქვე­ნი სა­ო­ცა­რი კუთხის გან­ სა­კუთ­რე­ბუ­ლო­ბა იგ­რ­ძე­ნით­-­მეთ­ქი.

მო­სახ­ლე­ო­ბის გა­სარ­თო­ბი, ძი­რი­თა­დად, დღე­ობ­ ე­ბი იყო. ცივ და ყინ­ვი­ან ზამ­თარ­ში თოვ­ლის კოშკს აგებ­დნ­ ენ, რომ­ლის ცენ­ტრ ­ ­ ში ხის ძელს, ხო­ლო კენ­წე­რო­ში ჯვარს ამაგ­რებ­დნ­ ენ. დღე­სას­

ოღონდ, ვინ და რო­გორ უნ­და შე­ი­ნა­ხოს სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ ლო­ბა­ში დაგ­რო­ვი­ლი ცოდ­ნა, ან მეხ­სი­ე­რე­ბა­ში და­ლე­ქი­ლი ლოც­ვე­ბი­სა და სხვა რი­ტუ­ა­ლე­ბის ტექ­ს­ტე­ბი? ალ­­­ბათ სვა­­ნუ­­რი ენაა ის ძარ­­­ღ­­­ვი, რო­­მე­­ლიც სულ იარ­­­სე­­ბებს, სა­­ნამ დე­­და­­მი­­წა ბრუ­­ნავს, რად­­­გან ის მის­­­ტი­­კუ­­რი ლოც­­­ვე­­ბი, სიმ­­­ღე­­რე­­ბი და თქმუ­­ლე­­ბე­­ ბი მხო­­ლოდ და მხო­­ლოდ სვა­­ნუ­­რად გა­­მო­­ით­­­ქ­­­მის.

ისტორიული სოფელი ხალდე, რომელიც სრულად განადგურებულია (გვ.115)

103 VOYAGER 22/2021

თვალსაზრისი

რა­ტომ დგა­ნან 800 წლის კო­შ­კები? მთელ რიგ გე­ოგ­რა­ფი­ულ და ის­ტო­რი­ულ გა­რე­მო­ე­ბებ­ზე მოგ­ვი­ წევს და­ფიქ­რე­ბა იმ ფაქ­ტის ასახ­ს­ნე­ლად, რომ სულ მცი­რე რვა­ სა­უ­კუ­ნო­ვა­ნი არ­სე­ბო­ბის შემ­დეგ, სვა­ნეთ­ში კოშ­კე­ბი კვლა­ვაც ურ­ყე­ვად დგა­ნან. სტრუქ­ტუ­რუ­ლი სიმ­ყა­რე თა­ვის როლს ას­რუ­ ლებს, მაგ­რამ სხვა ბევ­რი ფაქ­ტო­რი­ცაა გა­სათ­ვა­ლის­წი­ნებ­ლად.

პირ­ველ რიგ­ში, ალ­ბათ, იზო­ლა­ცი­ის გა­მო მოხ­და; იზო­ლა­ცი­ის, რო­მელ­საც ეს კუთხე ბო­ლო დრომ­დე ინარ­ჩუ­ნებ­და. ზე­მო სვა­ ნე­თი – დი­დი კავ­კა­სი­ო­ნის გას­წ­ვ­რივ მდე­ბა­რე ეს „უკიდურესი წერ­ტი­ლი“ ხომ ქვეყ­ნის მთა­ვა­რი სა­კო­მუ­ნი­კა­ციო გზე­ბი­დან ოდით­გან­ვე და­შო­რე­ბუ­ლი გახ­ლ­დათ.

რთულ, თავ­დას­ხ­მე­ბი­სა და საფ­რ­თხით სავ­სე დრო­ში, ხალხს კოშ­კე­ბი უბ­რა­ლოდ, სჭირ­დე­ბო­და და უფ­რთ ­ ხილ­დე­ბო­და – ეს მათ თავ­და­სა­ცა­ვად შექ­მნ­ ი­ლი სტრუქ­ტუ­რა იყო, მაგ­რამ მეტ­-­ ნაკ­ლე­ბად მშვი­დო­ბი­ან დრო­შიც ფორ­მა რომ არ და­უკ­ არ­გავთ,

სწო­რედ მი­უვ­ ა­ლო­ბის გა­მოც არ ეხე­ბო­და ამ მხა­რეს მრა­ვა­ლი სამ­ხედ­რო აგ­რე­სია და დამ­პყ­რობ­ლუ­რი ომი, რო­მელ­თაც სა­ ქარ­თ­ვე­ლოს ბა­რი და აღ­მო­სავ­ლეთ მთი­ა­ნე­თი სა­უკ­ უ­ნე­ებ­ ის გან­მავ­ლო­ბა­ში ინ­ტენ­სი­უ­რად გა­ნიც­დი­და.

104 VOYAGER 22/2021

ენ­გუ­რი­სა და ცხე­ნის­წყ­ლის ხე­ო­ბებ­ში, უზარ­მა­ზა­რი მწვერ­ვა­ლე­ ბის – უშ­ბის, შხა­რას და თეთ­ნულ­დის ძირ­შია გან­ლა­გე­ბუ­ლი უძ­ ვე­ლე­სი ხალ­ხუ­რი ხუ­როთ­მოძღ­ვ­რე­ბის ყვე­ლა­ზე მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ ნი კოშ­კე­ბი. მა­თი უშუ­ა­ლო გა­რე­მო კი შემ­დე­გი სოფ­ლე­ბი­ა: ეცე­ რი, ლა­ტა­ლი, ბე­ჩო-­მა­ზე­რი, მეს­ტი­ა, ლენ­ჯე­რი, მუ­ლახ­-­მუ­ჟა­ლი, ადი­ში, კა­ლა, იფა­რი და უშ­გუ­ლი. შეგ­ვიძ­ლია ასე­თი ექ­ს­პე­რი­მენ­ტი ჩა­ვა­ტა­როთ – ზო­გი­ერ­თი მათ­ გა­ნი შე­ვა­და­როთ იმ ფო­ტო­ებ­ზე არ­სე­ბულ კოშ­კე­ბის გა­მო­სა­ხუ­ ლე­ბებს, რომ­ლე­ბიც მეცხ­რა­მე­ტე სა­უ­კუ­ნის ბო­ლოს ვი­ტო­რიო სე­ლამ გა­და­ი­ღო სვა­ნეთ­ში მოგ­ზა­უ­რო­ბი­სას. გარ­კ­ვე­ულ შემ­თხ­ ვე­ვებ­ში გა­მოჩ­ნ­დე­ბა, რომ ყვე­ლა­ფე­რი თით­ქ­მის უც­ვ­ლე­ლია – და ამ დროს კოშ­კე­ბის სიმ­ყა­რე, ად­გი­ლობ­რივ­თა მზრუნ­ვე­ლო­ბა და თავ­და­დე­ბა – ყვე­ლა­ფე­რი ერ­თად გაგ­ვახ­სენ­დე­ბა. თუმ­ცა, და­ვი­ნა­ხავთ იმა­საც, რომ ზო­გან ლან­დ­შაფ­ტი დღეს სულ სხვა­ნა­ ი­რი ჩანს. მა­გა­ლი­თად, აბ­სო­ლუ­ტუ­რად აღარ ჰგავს თა­ვის თავს და­ბა მეს­ტი­ა, რო­მე­ლიც საბ­ჭო­თა პე­რი­ო­დი­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი რე­გი­ო­ნუ­ლი ცენ­ტ­რი გახ­და და მთა­ვა­რი მო­ე­და­ნი იქ­ნე­ბა, მუ­ ნი­ცი­პა­ლუ­რი შე­ნო­ბე­ბი, ახ­ლად აგე­ბუ­ლი სას­ტუმ­რო­ე­ბი თუ თა­ ნა­მედ­რო­ვედ დაპ­რო­ექ­ტე­ბუ­ლი კერ­ძო სახ­ლე­ბი, სულ სხვაგ­ვა­ რად გა­მო­ი­ყუ­რე­ბა. ეს ცვლი­ლე­ბა საბ­ჭო­თა წლებ­ში და­იწყო და ახ­ლა, მეს­ტი­ის­კენ ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბის მი­ზიდ­ვის ფონ­ზე, კი­დევ უფ­რო თვალ­ნა­თე­ლია – მშე­ნებ­ლო­ბე­ბი არ წყდე­ბა, გე­მოვ­ნე­ბა კი ყვე­ლა მე­პატ­რო­ ნეს სხვა­დას­ხ­ვაგ­ვა­რი აქვს. ხალ­ხი იქ ცხოვ­რე­ბას ახ­ლე­ბუ­რად იწყობს, თა­ნა­მედ­რო­ვე მიგ­ნე­ბე­ბით იუმ­ჯო­ბე­სებს ყო­ფის ხა­ რისხს და აუცი­ლე­ბე­ლი­ა, დავ­ფიქ­რ­დეთ იმა­ზე, რო­გორ არ შე­უ­ შა­ლოს ცხოვ­რე­ბის გა­ი­ო­ლე­ბის­კენ, მო­დერ­ნი­ზე­ბის­კენ და კომ­ ფორ­ტის­კენ სწრაფ­ვამ იმას, რაც 800 და მე­ტის წლის გან­მავ­ლო­ ბა­ში იქ­მ­ნე­ბო­და და ჩვე­ნამ­დე მო­აღ­წი­ა. მხო­ლოდ მეს­ტი­ას არ უც­ვ­ლია სა­ხე.

ვიტორიო სელა. 1890 ფოტოზე ჩანს იუნესკოს კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაში შეტანილი უშგულის თემის სოფელი ჩაჟაში. მარცხნივ, გორაკზე თამარის ზამთრის რეზიდენციის კომპლექსია. დღეს ამ კოშკებიდან ერთიღაა შემორჩენილი და გვერდით მხოლოდ პატარა ნანგრევი.

© საქართველოს ეროვნული არქივი

ხე­ო­ბის გას­წ­ვ­რივ გან­ლა­გე­ბუ­ლი სხვა სოფ­ლე­ბის უძ­ვე­ლე­სი სის­ტე­მაც გარ­კ­ვე­ულ­წი­ლად გა­დას­ხ­ვა­ფერ­და. მი­ზე­ზი კვლა­ვაც ურ­ბა­ნუ­ლი ჩა­რე­ვა­ა, რა­მაც, იმავ­დ­რო­უ­ლად, გა­ნა­პი­რო­ბა თი­ თო­ე­უ­ლი და­სახ­ლე­ბის სივ­რ­ცი­თი ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რო­ბაც. ქარ­თუ­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბის და სვა­ნე­თის უცხო­ელ გულ­შე­მატ­ კი­ვარ­თა დის­კუ­სი­ებ­ში ხში­რად ის­მის შეშ­ფო­თე­ბა კულ­ტუ­რულ მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბა­ზე, რო­მე­ლიც კლი­მა­ტუ­რი თუ ადა­მი­ა­ნუ­რი ზე­ მოქ­მე­დე­ბის გა­მო ხში­რად საფ­რ­თხის წი­ნა­შე დგე­ბა. კოშ­კე­ ბის შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბა თით­ქოს ყვე­ლას­თ­ვის პრი­ო­რი­ტე­ტი­ა, თუმ­ცა რე­ა­ლუ­რად სი­ტუ­ა­ცია სა­ვა­ლა­ლო­ა. წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ ში იქ­მ­ნე­ბო­და კონ­სერ­ვა­ცი­ის და სივ­რ­ცუ­ლი და­გეგ­მა­რე­ბის პრო­ექ­ტე­ბი. წლე­ბი გა­ვი­და, ბევ­რმ­ ა სპე­ცი­ა­ლის­ტ­მა შე­ი­მუ­შა­ვა რეს­ტავ­რა­ცი­ი­სა და კონ­სერ­ვა­ცი­ის მე­თო­დე­ბი, თუმ­ცა აღ­დ­ გე­ნის პრო­ცე­სი ძა­ლი­ან ნე­ლი ტემ­პით მიმ­დი­ნა­რე­ობს. თუ არ მო­ი­ძებ­ნა სა­თა­ნა­დო ბა­ლან­სი, თუ არ და­მუ­შავ­და სტრა­ტე­გი­ა, რო­მე­ლიც ურ­ბა­ნულ გა­ნა­შე­ნი­ა­ნე­ბას სწო­რად მი­მარ­თავს და ის­ტო­რი­ულ­-არ­ქი­ტექ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის კონ­სერ­ვა­ცი­ას უზ­რუნ­ველ­ყოფს, მა­შინ ძა­ლი­ან რთუ­ლი ბე­დი ელის კოშ­კურ არ­ქი­ტექ­ტუ­რას.

ეს „იზოლაცია“ ად­გი­ლობ­რივ­თა ხა­სი­ათ­საც გან­საზღ­ვ­რავ­და, მათ გლო­ბა­ლურ მსოფ­ლ­ხედ­ვა­სა თუ ყო­ფით, ცხოვ­რე­ბი­სე­ულ არ­ჩე­ვან­თან ერ­თად. სვა­ნე­ბი თავ­და­დე­ბულ ხალ­ხად ჩა­მო­ყა­ ლიბ­დნ­ ენ – სა­კუ­თა­რი კუთხი­სად­მი მა­ღალ კულ­ტუ­რულ ცნო­ბი­ ე­რე­ბას სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში იჩენ­დნ­ ენ და სიძ­ვე­ლე­ებ­საც იცავ­დნ­ ენ უკ­ვე მე­რე, მშვი­დო­ბი­ან დრო­შიც, რო­ცა თა­ნა­მედ­რო­ ვე ცხოვ­რე­ბა ფეხს მათ მხა­რე­შიც იკი­დებ­და.

კი­დევ ერ­თი ას­პექ­ტი, რო­მე­ლიც მეს­ტი­ის გა­რეთ, სოფ­ლებ­შია შე­სამ­ჩ­ნე­ვი, ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბის აყ­რა და გა­და­სახ­ლე­ბა­ა. უკი­დუ­ რე­სად და­ზი­ა­ნე­ბუ­ლი კოშ­კე­ბი­სა და მა­ჩუ­ბე­ბის ბედს უარე­სო­ ბის­კენ ხში­რად სწო­რედ მა­თი მფლო­ბე­ლე­ბის წას­ვ­ლა წყვეტს. ზო­გი­ერთ ად­გილ­ზე ვხვდე­ბით წლე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში მო­უვ­ ლელ სახ­ლებს, ხში­რად მთელ უბ­ნებ­სა და სოფ­ლებს, ჩა­მოქ­ცე­ ულ კოშ­კებს და ამ დროს მა­თი დათ­ვა­ლი­ე­რე­ბა საფ­რთ ­ ხე­საც კი წარ­მო­ად­გენს ტუ­რის­ტე­ბის­თ­ვის.

ალ­ბათ, ამი­ტო­მაც დარ­ჩა დღე­საც ხალ­ხურ მეხ­სი­ე­რე­ბა­ში შე­ფა­სე­ ბა, რომ სვა­ნე­თი კავ­კა­სი­ის კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კვ­ იდ­რე­ობ­ ის სა­ცა­ვი­ა.

უხუ­ცე­სებ­თან სა­უ­ბარ­ში, სხვა­დას­ხ­ვა წყა­რო­ში ხში­რად მსმე­ნი­ა, რომ იყო დრო, სვა­ნეთ­ში ათა­სამ­დე კოშ­კი იდ­გა. ამ­ჟა­მად, ასამ­

105 VOYAGER 22/2021

მიმოსვლა ძველ სვანეთში. ცხენი ტვიბერის ნაპრალს ახტება. ვიტორიო სელა. 1896

106 VOYAGER 22/2021

© საქართველოს ეროვნული არქივი

თვალსაზრისი

­ ხე უშ­გულს ელის, რად­გან უშ­გუ­ლის გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი საფ­რთ თე­მი უდი­დე­სი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის კე­რა­ა, სა­დაც ძვე­ლი არ­ქი­ტექ­ ტუ­რა და უნი­კა­ლუ­რი ლან­დ­შაფ­ტი ერ­თ­მა­ნეთს გა­სა­ო­ცა­რი ჰარ­ ­ ა­რე­ბე­ლი სი­ლა­მა­ზის ხე­ო­ბა­ში, მის მო­ნი­ით ერ­წყ­მის. ამ შე­უდ თით­ქ­მის ყო­ველ სო­ფელ­ში – მურ­ყ­მელ­ში, ჩა­ჟაშ­ში, ჩვი­ბი­ან­სა და ჟი­ბი­ან­ში – ბევ­რი კოშ­კია აღ­სად­გე­ნი. და­სა­ფიქ­რე­ბე­ლია უშ­გუ­ლის ის­ტო­რი­ულ შე­ნო­ბებ­ში კომ­ფორ­ტუ­ ­ ის შექ­მ­ნის პი­რო­ბე­ბი და მა­თი გავ­ლე­ნაც. რო­დე­საც ლი არე­ალ კოშ­კე­ბი და მა­ჩუ­ბე­ბი შენ­დე­ბო­და, მა­შინ არ იგუ­ლის­ხმ­ ე­ბო­და წყლის მი­ლე­ბის, სა­კა­ნა­ლი­ზა­ციო სის­ტე­მის, სა­მან­ქა­ნო გზე­ბის ­ ან­ჯ­რე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბა. ამ­ჟა­მად და მე­ტა­ლო-­პ­ლას­ტ­მა­სის კარ­-ფ კომ­ფორ­ტუ­ლი გა­რე­მოს გა­რე­შე უშ­გუ­ლის და­სახ­ლე­ბებ­ში ხალ­ ხი ვერ შეძ­ლებს არ­სე­ბო­ბას, ვერც ტუ­რიზ­მის ბიზ­ნეს­ში ჩარ­თ­ვას ­ ი მე­ურ­ნე­ობ­ ის აღ­დგ­ ე­ნას (ვგულისხმობ და ვერც ტრა­დი­ცი­ულ ინ­ტენ­სი­ურ მე­სა­ქონ­ლე­ო­ბა­სა და მე­მინ­დვ­ ­რე­ო­ბას). ამი­ტომ უნ­ და ჩა­მო­ყა­ლიბ­დეს ისე­თი პი­რო­ბე­ბი, რომ უშ­გულ­ში ყო­ფი­თი კომ­ფორ­ტის შექ­მ­ნა (სახლის დათ­ბუ­ნე­ბა იქ­ნე­ბა, თუ გზის მო­ წეს­რი­გე­ბა) კულ­ტუ­რულ მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბას­თან ჰარ­მო­ნი­უ­ლი თა­ ნა­არ­სე­ბო­ბით შე­იძ­ლე­ბო­დეს, სო­ცი­ა­ლურ­-ე­კო­ნო­მი­კუ­რი პრობ­ ლე­მე­ბის გამ­წვ­ ა­ვე­ბა ხალხს ხელს არ უნ­და უშ­ლი­დეს იმ თავ­ და­დე­ბის კვლა­ვაც გა­მოვ­ლე­ნა­ში, რა­მაც სვა­ნე­თი კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის სა­ცა­ვად აქ­ცი­ა. ­ ი გა­დაწყ­ მა­ღა­ლი კულ­ტუ­რუ­ლი ცნო­ბი­ე­რე­ბა და ყო­ველ­დღი­ურ ვე­ტი­ლე­ბე­ბის მი­ღე­ბი­სას ამ შე­ხე­დუ­ლე­ბე­ბით ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო­ბა ის აუცი­ლე­ბე­ლი პი­რო­ბა­ა, ურომ­ლი­სო­დაც, რა­საც სა­გან­ძურს ვე­ძა­ხით, დავ­კარ­გავთ. ამ ყვე­ლაფ­რის სა­ფუძ­ვე­ლი კი უნ­და იყოს სწო­რად ჩა­მო­ყა­ლი­ბე­ბუ­ლი კა­ნო­ნი კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ ვიდ­რე­ო­ბის შე­სა­ხებ. კა­ნო­ნი თუ აღ­ს­რულ­დე­ბა გა­მო­ნაკ­ლი­სე­ ბის და გა­და­ვა­დე­ბე­ბის გა­რე­შე, თან ადა­მი­ა­ნე­ბის თა­ნა­მედ­რო­ვე სა­ჭი­რო­ებ­ ე­ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბი­თაც, ის­ტო­რი­ულ­-­კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ობ­ აც და­ცუ­ლი იქ­ნე­ბა, თა­ვად ად­გი­ლობ­რი­ვი მო­სახ­ ლე­ო­ბა­ცა და ვი­ზი­ტო­რიც. რა­ტომ რჩე­ბა დღეს მო­სახ­ლე­ო­ბა მა­ღალ­მ­თი­ან, ის­ტო­რი­ულ სოფ­ლებ­ში ზოგ­ჯერ „წარსულის მცვე­ლე­ბა­დაც“ კი? სა­ხელ­მწ ­ ი­ ფოს მი­ერ და­წე­სე­ბუ­ლი შე­ღა­ვა­თე­ბი­სა თუ დახ­მა­რე­ბის არ­სე­ ბო­ბის მი­უ­ხე­და­ვად, გა­დამ­წყ­ვე­ტი მა­ინც სხვაა – ტრა­დი­ცი­ებ­თან ბმა, გა­რე­მოს მშობ­ლი­უ­რად აღ­ქ­მა, რაც მა­თი იდენ­ტო­ბის ნა­წი­ ლი ხდე­ბა და იმე­დი, რაც მათ მო­მავ­ლის ხედ­ვას გან­საზღ­ვრ ­ ავს. ამ და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბას, რომ­ლის მო­ძებ­ნაც პო­ტენ­ცი­ურ ­ ად ყვე­ ლა ის­ტო­რი­ულ მა­ღალ­მ­თი­ან და­სახ­ლე­ბა­ში შე­იძ­ლე­ბა უშ­გუ­ლის ჩათ­ვ­ლით, სა­ხელ­მ­წი­ფოს მხრი­დან მარ­თ­ვა სჭირ­დე­ბა – ეკო­ნო­ მი­კუ­რი, სო­ცი­ა­ლუ­რი, ეკო­ლო­გი­უ­რი და კულ­ტუ­რუ­ლი სა­კითხე­ ბის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბა და გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბე­ბის თან­მიმ­დევ­რუ­ლი დაც­ვა. ­ უბ­რა­ლოდ არ მიხ­სე­ნე­ბია – არც ის გა­მო­ნაკ­ლი­სე­ბი ტყუ­ილ არის მარ­თე­ბუ­ლი, რომ უძ­ვე­ლეს ნა­გე­ბო­ბებს, რო­გო­რიც ლა­ მა­რი­ას ეკ­ლე­სი­ის სატ­რა­პე­ზო იყო, „ბლოკითა“ და სხვა სამ­შე­ ნებ­ლო მა­სა­ლით დამ­ხ­მა­რე ოთა­ხე­ბი ჩა­უ­შე­ნონ. სამ­წუ­ხა­რო­ა, რომ თა­ვად მო­სახ­ლე­ობ­ ა ამ­გვ­ არ ფაქ­ტებს მშვი­დად უყუ­რებს და ხში­რად „ადგილის გან­ვი­თა­რე­ბის“ და ახა­ლი პერ­ს­პექ­ტი­ ვის მო­ტი­ვი­თაც ამარ­თ­ლებს. რო­გორ შე­იძ­ლე­ბა კონ­სერ­ვა­ცი­ ა-­რეს­ტავ­რა­ცი­ის შემ­დეგ კოშ­კე­ბი­სა და მა­ჩუ­ბე­ბის არ­სე­ბო­ბის გა­ხან­გ­რძ­ ­ლი­ვე­ბა? ან რა დრო­ით? ან ვის მი­ერ? ან­და, სა­ერ­ თოდ – ვის­თ­ვის?

P. S. სვა­ნუ­რი კოშ­კე­ბი იუნეს­კო-ს მსოფ­ლიო მემ­კ­ვიდ­რე­ობ­ ის ძეგ­ლებს წარ­მო­ად­გენს. გარ­და ამი­სა, 2011 წელს ქვის არ­ქი­ტექ­ ტუ­რის სა­ერ­თა­შო­რი­სო კონ­კურ­სზ­ ე (International Award Architecture in Stone) და­ჯილ­დოვ­და პრე­მი­ით „ხალხური არ­ქი­ტექ­ ტუ­რა“. ეს ამ­ბა­ვი თა­ვი­სით არ მომ­ხ­და­რა. სვა­ნე­თის გულ­შე­მატ­ კი­ვა­რი და ჩე­მი ახ­ლო მე­გო­ბა­რი, იტა­ლი­ე­ლი სილ­ვიო კალ­ვი, 10 წე­ლი იკ­ვლ ­ ევ­და სვა­ნუ­რი კოშ­კე­ბის არ­ქი­ტექ­ტუ­რას. 2020 წლის ზაფხულ­შიც აპი­რებ­და ჩა­მოს­ვლ ­ ას, მაგ­რამ პან­დე­მი­ის გა­მო გა­ და­დო ვი­ზი­ტი. სილ­ვიო კალ­ვი არ­ქი­ტექ­ტო­რი­ა, იტა­ლი­აშ­ ი ცნო­ ბი­ლი­ა, რო­გორც სვა­ნე­თის ქო­მა­გი. მან არა­ერ­თი გა­მო­ფე­ნა და ლექ­ცი­ა-­სე­მი­ნა­რი მო­აწყო სვა­ნე­თის პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცი­ის მიზ­ნით. თა­ვი­სი სტუ­დენ­ტე­ბი, ჟურ­ნა­ლის­ტე­ბი და მთამ­სვ­ ­ლე­ლე­ბიც ჩა­ მო­იყ­ვა­ნა სვა­ნეთ­ში. რომ ვაკ­ვირ­დე­ბი, ისე­თი შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბა მრჩე­ბა ხოლ­მე, რომ ის თა­ვის სახ­ლ­ში­ა, ეამა­ყე­ბა ყვე­ლა კუთხე-­ კუნ­ჭუ­ლი და უშ­ბა, რო­მე­ლიც 20 წლის წინ და­ლაშ­ქ­რა. ოღონდ მი­სი აღ­ფრ ­ ­თო­ვა­ნე­ბა ზოგ­ჯერ სიბ­რა­ზით იც­ვ­ლე­ბა, რო­ცა უკი­დუ­ რე­სად მძი­მე მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში ხე­დავს კოშ­კებს და მა­ჩუ­ბებს. სილ­ვი­ომ ახა­ლი კონ­ცეფ­ცია შე­ი­მუ­შა­ვა სა­ხელ­წო­დე­ბით „იშვილე კოშ­კი“, რაც მის რეს­ტავ­რა­ცი­ა-­კონ­სერ­ვა­ცი­ას და მას­ზე ზრუნ­ვას გუ­ლის­ხ­მობს. ძა­ლი­ან დი­დი იმე­დი მაქვს, ეს ღირ­სე­უ­ლი ადა­მი­ან­ ი თა­ვი­სი ცოდ­ნით და მონ­დო­მე­ბით ერთ კოშკს მა­ინც გა­და­არ­ჩენს და მოგ­ვ­ცემს მა­გა­ლითს. ასე­ვე მი­სი დამ­სა­ხუ­რე­ბაა ვი­ტო­რიო სე­ ლას წიგ­ნის ხე­ლა­ხა­ლი გა­მო­ცე­მა. ის სე­ლას შთა­მო­მავ­ლე­ბის მე­ გო­ბა­რი და ოჯა­ხის ფო­ტო­არ­ქი­ვის კუ­რა­ტო­რი­ა.

მოგ­ზა­უ­რი, რო­მელ­მაც სვა­ნე­თი აღ­ბეჭ­და ვი­ტო­რიო სე­ლა იტა­ლი­ე­ ლი ფო­ტოგ­რა­ფი, მთამ­სვ­ ­ ლე­ლი და მკვლე­ვა­რი­ა. მან უნი­კა­ლუ­რი ფო­ტო­-არ­ქი­ვი და­ტო­ვა სვა­ნე­თის კოშ­კე­ბის, ბუ­ნე­ბის, სოფ­ლე­ბის და ად­ გი­ლობ­რივ მკვიდ­რ­თა შე­ სა­ხებ. ვი­ტო­რიო სე­ლა 1859 წელს იტა­ლი­აშ­ ი – ბი­ე­ლა­ში, მატყ­ლის ქარ­ხნ­ ის მე­წარ­მე­ ე­ბის ოჯახ­ში და­ი­ბა­და. ვი­ტო­ რიო სე­ლა იტა­ლი­ის ალ­პუ­რი კლუ­ბის ერ­თ-­ ერ­თი დამ­ ფუძ­ნე­ბე­ლი იყო. მან სამ­ ჯერ იმოგ­ზა­უ­რა კავ­კა­სი­ა­სა და სვა­ნეთ­ში 1889, 1890, 1896 წლებ­ში. გად­მო­ცე­მე­ბის თა­ნახ­მად, ვი­ტო­რიო სე­ლას ნა­ნახ­მა სვა­ნეთ­ში ყვე­ლა­ნა­ირ მო­ლო­დინს გა­და­ა­ჭარ­ბა. ის მი­იჩ­ნევ­და, რომ მი­სი ჩა­ნა­წე­რე­ბი და ფო­ტო­ე­ბი არას­რულ­ყო­ფი­ლი იქ­ნე­ ბო­და ისე­ვე, რო­გორც სამ­თო ექ­ს­პე­დი­ცი­ე­ბი, თუ მრა­ვალ­ფე­ რო­ვან ფო­ტო­კო­ლექ­ცი­ას არ შექ­მ­ნი­და. მას სურ­და, სრუ­ლად შე­ეს­წავ­ლა ჩრდი­ლო-­და­სავ­ლეთ სა­ქარ­თ­ვე­ლოს მთი­ა­ნი რე­ გი­ო­ნე­ბი: ზე­მო და ქვე­მო სვა­ნე­თი, რა­ჭა და ლეჩხუ­მი. დო­კუ­მენ­ტა­ცი­ა, რო­მე­ლიც კავ­კა­სი­ის ექ­ს­პე­დი­ცი­ი­დან ჩა­ი­ტა­ნა იტა­ლი­აშ­ ი, ასამ­დე ფო­ტო­სუ­რა­თის ფირ­ფი­ტა იყო. მოგ­ზა­ურ ­ ო­ ბის დროს სე­ლამ ყუ­რადღე­ბა მი­აქ­ცია ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ას­პექ­ ტებს, ფო­ტო­ებ­ზე აღ­ბეჭ­და სვა­ნე­თის კულ­ტუ­რის ელე­მენ­ტე­ბი, ლან­დ­შაფ­ტი, და­სახ­ლე­ბუ­ლი პუნ­ქტ ­ ე­ბი, ად­გი­ლობ­რი­ვი მო­სახ­ ლე­ო­ბის რი­ტუ­ა­ლე­ბი და წეს­-­ჩ­ვე­უ­ლე­ბე­ბი. ვი­ტო­რიო სე­ლას ფო­ტოგ­რა­ფი­უ­ლი ფირ­ფი­ტე­ბი, სა­მოგ­ზა­უ­რო დღი­ურ ­ ე­ბი და წიგ­ნე­ბი და­ცუ­ლია სე­ლას ფონ­დშ­ ი, ქა­ლაქ ბი­ე­ ლა­ში. მი­სი ფო­ტო­არ­ქი­ვის ნი­მუ­შე­ბი მეს­ტი­ის მუ­ზე­უმ­საც ამ­შ­ვე­ ნებს, ერ­თ­-ერთ ქუ­ჩას კი მი­სი სა­ხე­ლი ჰქვი­ა.

107 VOYAGER 22/2021

© საქართველოს ეროვნული არქივი

დე კოშ­კი, რო­მე­ლიც ერ­თი სა­უ­კუ­ნის წინ აღ­ბეჭ­დეს მკვლევ­ ­ ე­ვის რებ­მა, ჯერ კი­დევ დგას. თუმ­ცა, ბევრ მათ­განს მა­ინც დან­გრ საფ­რ­თხე ემუქ­რე­ბა სა­ხელ­მ­წი­ფოს მი­ერ აღ­დ­გე­ნი­თი სა­მუ­შა­ო­ ე­ბის და ძა­ლის­ხმ­ ე­ვის მი­უ­ხე­და­ვად, რაც საკ­მა­ოდ ნე­ლი ტემ­პით გა­მო­ირ­ჩე­ვა.

სვანეთი

უშგულის ლამარია — IX-X საუკუნეების ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია. გარს აკრავს გალავანი და გამორჩეულია კედლის მხატვრობის სამი ფენით (მეათედან მეთორმეტე საუკუნეების ჩათვლით).

იანის (იონა წი­ნას­ წარ­მეტყ­ვე­ლის სა­ ხე­ლო­ბის) საყ­და­რი, რო­მე­ლიც თა­რიღ­ დე­ბა მე-12-14 სა­უ­ კუ­ნე­ე­ბით. მდე­ბა­ რე­ობს მეს­ტი­ი­დან ცხრა კმ-ში. აქა­უ­რი კედ­ლის მხატ­ვ­რო­ ბის ერთ ნა­წილ­ში ასა­ხუ­ლია იონა წი­ ნას­წარ­მეტყ­ვე­ლის ხსნა ვე­შა­პის­გან.

108 VOYAGER 22/2021

ფა­­რის სვი­­ფის წმინ­­­და გი­­ორ­­­გის საყ­­­და­­რი, აღ­­­მო­­სავ­­­ლე­­თის ფა­­სა­­ დი ძვე­­ლი აღ­­­თ­­­ქ­­­მის სცე­­ნით. გა­­მო­­სა­­ხუ­­ლია აბ­­­რა­­ა­­მი­­სა და სა­­რას სტუ­­მარ­­­თ­­­მოყ­­­ვა­­რე­­ო­­ბა, მე­­-10-­­11 სს.

სო­ფე­ლი ადი­ში, მაცხოვ­რის ეკ­ლე­სი­ ის ფრეს­კა, წმინ­და­ნის გა­მო­სა­ხუ­ლე­ ბა. და­სავ­ლე­თის ფა­სად­ზე გა­მო­სა­ხუ­ ლია ამ ეკ­ლე­სი­ის ქტი­ტო­რი, ჩე­გი­ა­ნი.

ჰადიშის წმინდა გიორგის ეკლესია, ჩრდილოეთის ფასადის მხატვრობა.

ლაგურკა, სო­ფე­ლი კა­ლა, წმინ­და ივ­ ლი­ტე­სა და კვი­რი­კეს ეკ­ლე­სია სამ­ რეკ­ლო­თი (მე-11-12 სს). მო­ხა­ტუ­ლია მე­ფის მხატ­ვარ თევ­დო­რეს მი­ერ.

ლა­გურ­კა, ფრაგ­მენ­ტი ფრეს­კის მხატ­ ვ­რო­ბი­დან - წი­ნას­წარ­მეტყ­ვე­ლი

109 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

კულინარია

თვით­­­შე­­ნახ­­­ვი­­სა და თვით­­­გა­­მოკ­­­ვე­­ბის კულ­­­ტუ­­რა სვა­ნე­თი რომ გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლად სა­ინ­ტე­რე­სო „გასტრო­ნო­ მიული სამ­ყა­რო­ა“, თით­ქოს ყვე­ლამ ვი­ცით. მაგ­რამ მე ჩე­მი პა­ტა­რა სამ­ყა­რო აღ­მო­ვა­ჩი­ნე წლე­ბის წინ. 1993 წელს, ძა­ლი­ან ახალ­გაზ­რდ ­ ა, სვა­ნე­თის ექ­ს­პე­დი­ცი­ის­თვ­ ის ვემ­ზა­დე­ბო­დი. მა­სა­ ლის შე­საგ­რო­ვებ­ლად კითხ­ვა­რებს ვი­ყე­ნებ­დით. კვლე­ვის თე­ მა­ტი­კი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, კითხ­ვა­რის შე­მუ­შა­ვე­ბა ერ­თ-­ ერ­თი რთუ­ლი და მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი საქ­მე იყო. წი­ნას­წარ იგეგ­მე­ბო­და ის, რის მი­ხედ­ვი­თაც კვლე­ვის შე­დე­გე­ბი მე­თო­დო­ლო­გი­ურ ­ ად უნ­და ჩა­მოგ­ვე­ყა­ლი­ბე­ბი­ნა. მა­მა­ჩე­მის მე­გობ­რე­ბი სა­ოც­ ა­რი ადა­ მი­ა­ნე­ბი, პრო­ფე­სი­ით ეთ­ნო­ლო­გე­ბი, ის­ტო­რი­კო­სე­ბი და ფოლ­ კ­ლო­რის­ტე­ბი იყ­ვ­ნენ: ირაკ­ლი სურ­გუ­ლა­ძე, დე­ვი ბერ­ძე­ნიშ­ ვი­ლი, ვა­ხუშ­ტი კო­ტე­ტიშ­ვი­ლი და ნუ­ნუ მინ­და­ძე ცდი­ლობ­დნ­ ენ ჩემს სწორ გზა­ზე და­ყე­ნე­ბას ანუ ეთ­ნოგ­რა­ფი­უ­ლი ექ­ს­პე­დი­ცი­ ის­თ­ვის მომ­ზა­დე­ბას. ძა­ლი­ან სა­ინ­ტე­რე­სო მი­მარ­თუ­ლე­ბა მი­მი­ თი­თეს, რო­მე­ლიც სა­ერ­თოდ არ იყო იმ დროს პო­პუ­ლა­რუ­ლი. ამას „კვების ხალ­ხუ­რი სის­ტე­მის“ შეს­წავ­ლა ერ­ქ­ვა. ჰო­და დავ­ დი­ო­დით მე და ჩე­მი სვა­ნი მე­გობ­რე­ბი აღ­მა-­დაღ­მა, ვე­ძებ­დით სა­ინ­ტე­რე­სო მთხრობ­ლებს, გზა­დაგ­ზა გემ­რი­ე­ლად ვი­ლუკ­მე­ბო­ დით (აბა, რო­მე­ლი სვა­ნუ­რი ოჯა­ხი გაგ­ვიშ­ვებ­და ისე) და ჩა­ნა­ წე­რე­ბით ვავ­სებ­დით რვე­უ­ლებს. შე­მოდ­გო­მა­ზე ის­ტო­რი­ი­სა და ეთ­ნო­ლო­გი­ის ინ­სტ ­ ი­ტუტ­ში და­მუ­შა­ვე­ბულ ინ­ფორ­მა­ცი­ას გა­მოც­ დი­ლი მეც­ნი­ერ ­ ე­ბი ეც­ნო­ბოდ­ნენ. თე­მი­დან გა­დაც­დო­მა და ამ­ბის ზედ­მე­ტი რო­მან­ტი­ზე­ბა სა­შინ­ლად იგ­მო­ბო­და. ზე­მო და ქვე­მო სვა­ნე­თის შეს­წავ­ლა ეთ­ნო­ლო­გი­უ­რი კუთხით თით­ქ­მის 150 წლის წინ და­იწყო. ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის თხოვ­ნით წე­ რა-­კითხ­ვის მცოდ­ნე სა­ზო­გა­დო­ე­ბა იწერ­და ყვე­ლა დღე­ო­ბის, რი­ტუ­ალ ­ ის შეს­რუ­ლე­ბის, მო­სავ­ლი­ა­ნო­ბის სა­კითხებს, დე­მოგ­ რა­ფი­ულ თუ სხვა ამ­ბებს. თოვ­ლი რომ დად­ნე­ბო­და და გზე­ბი

გა­იხ­სნ­ ე­ბო­და, ჩა­მოჰ­ქონ­დათ ეს მდი­და­რი ინ­ფორ­მა­ცია ბარ­ში და ილი­აც გა­ზეთ „ივერიაში“ ბეჭ­დავ­და. ასე ეც­ნო­ბო­და და­ინ­ტე­ რე­სე­ბუ­ლი ქარ­თუ­ლი სა­ზო­გა­დო­ებ­ ა სვა­ნე­თის წეს­-ჩ­ ­ვე­ულ ­ ე­ბებს და ეკო­ნო­მი­კურ სფე­როს. ­ ო საბ­ჭო­ზე მეც გა­მეკ­ვირ­ვე­ბი­ნა გა­ ძა­ლი­ან მინ­დო­და სა­მეც­ნი­ერ მოც­დი­ლი ეთ­ნო­ლო­გე­ბი. თა­ვი­სუ­ფა­ლი სვა­ნის ფსევ­დო­ნი­მით ცნო­ბი­ლი ბე­სა­რი­ონ ნი­ჟა­რა­ძის ჩა­ნა­წე­რე­ბიც თა­ვი­დან ბო­ლომ­ დე წა­ვი­კითხე. თუმ­ცა, ეთ­ნოგ­რა­ფებს იმ­დე­ნად დე­ტა­ლუ­რად ­ ­ლი დღე­ო­ბა, რი­ტუ­ალ ­ ი თუ წეს­-­ ჰქონ­დათ შეს­წავ­ლი­ლი თი­თო­ეუ ჩ­ვე­ულ ­ ე­ბა, რომ რა უნ­და ჩა­მო­მე­ტა­ნა ახა­ლი, მა­თი ყუ­რადღე­ბა რომ მი­მეპყ­რო. და მა­ინც... და­ლოც­ვის ისე­თი ტექ­ს­ტი ჩა­ვი­წე­რე, სა­დაც ბა­რა­ქაც იკითხე­ბა, ბუ­ნე­ბის მად­ლიც და ადა­მი­ან­თა მოდ­ გ­მის­თ­ვის სა­სურ­ვე­ლი იმ­ქ­ვეყ­ნი­უ­რი სამ­ყა­როს შეც­ნო­ბის გზაც... ქარ­თულ თარ­გმ­ ან­ში ასე ჟღერს: „ზეთით წვიმ­დეს, ბამ­ბით თოვ­დეს, თაფ­ლის წყა­რო მო­დი­ო­ დეს, ქრის­ტეს სუფ­რა ჰქონ­დეს გაშ­ლი­ლი და შენც იქ გქონ­დეს სა­სუ­ფე­ვე­ლი“... ამ და­ლოც­ვის მთქმელ­მა ზუს­ტად ის გა­მო­ხა­ტა, რა­საც კე­თილ­ დღე­ო­ბის­თვ­ ის და სუ­ლის­თვ­ ის ისურ­ვებ­და, რის მიღ­წე­ვა­საც თა­ ო­ბე­ბის მი­ერ შექ­მ­ნი­ლი სა­მე­ურ­ნეო კულ­ტუ­რა და თავ­და­უზ­ ო­გა­ ვი შრო­მა სჭირ­დე­ბო­და. სვა­ნუ­რი კერ­ძე­ბი­დან კუბ­და­რი, ჭიშ­­დვა­რი, თაშ­მ­ჯა­ბი მგო­ნი ყვე­ლას გა­უ­სინ­ჯავს და ბევ­რ­საც სულ ეს ჰგო­ნია სვა­ნუ­რი სამ­ზა­ რე­ულ ­ ო. არა­და სვა­ნუ­რი გას­ტრ ­ ო­კულ­ტუ­რა რამ­დე­ნი­მე ეპო­ქის თხრო­ბა­ა: მე­მინ­დ­ვ­რე­ობ­ ის გან­ვი­თა­რე­ბის საწყი­სი ეტა­პი­დან მდგრად სა­მე­ურ­ნეო კულ­ტუ­რამ­დე და მე­სა­ქონ­ლე­ობ­ ის წარ­მო­ ე­ბის ყვე­ლა­ნა­ირ ­ ი ფორ­მით, უნარ­ჩე­ნო გა­მო­ყე­ნე­ბამ­დე. სვა­ნე­თის ეთ­ნო­კულ­ტუ­რის ჩა­მო­ყა­ლი­ბე­ბა უძ­ვე­ლე­სი დრო­ი­დან და­იწყო. ძა­ლი­ან რთუ­ლი უნ­და ყო­ფი­ლი­ყო მკაც­რი კლი­მა­ტის, ძნე­ლად სა­ვა­ლი და ზოგ­ჯერ თვე­ო­ბით მი­უ­ვა­ლი ად­გი­ლე­ბის ათ­ ვი­სე­ბა, ძლი­ერ ­ ი სა­მი­წათ­მოქ­მე­დო მე­ურ­ნე­ობ­ ის და მე­სა­ქონ­ლე­ ო­ბის დარ­გის გან­ვი­თა­რე­ბა. სვა­ნუ­რი სამ­ზა­რე­ულ ­ ოც სწო­რედ ამ ორი დარ­გის შერ­წყ­მამ გა­ნა­პი­რო­ბა, რო­მელ­თა გა­რე­შეც სვან­თა მცი­რე ეთ­ნი­კუ­რი ჯგუ­ფი მი­უ­ვალ მთებ­ში გან­ვი­თა­რე­ბას და გა­ დარ­ჩე­ნას ვერ შეძ­ლებ­და. სვა­ნეთ­ში საკ­ვე­ბის მო­პო­ვე­ბა ბუ­ნე­ ბას­თან სრულ­ყო­ფი­ლი თა­ნა­არ­სე­ბო­ბის და უსაზღ­ვრ ­ ო შრო­მის მა­გა­ლი­თი­ა. საჭ­მლ ­ ის მო­სამ­ზა­დებ­ლად და გათ­ბო­ბის­თ­ვის ცეცხლს უხ­სო­ ვა­რი დრო­იდ ­ ან იყე­ნებ­დნ­ ენ სვა­ნეთ­ში. ტრა­დი­ცი­ულ ­ ად ყვე­ლა ოჯახს თა­ვი­სი კე­რა ჰქონ­და, რო­მელ­საც ბევ­რი რი­ტუ­ა­ლი და წე­ სი უკავ­შირ­დე­ბო­და. ღია ცეცხ­ლი საცხოვ­რე­ბელ­ში – მა­ჩუბ­ში ენ­თო და მის გარ­შე­მო მზად­დე­ბო­და საჭ­მე­ლი, იქ­ვე ნა­წილ­ დე­ბო­და სა­მუ­შაო ოჯა­ხის წევ­რებს შო­რის და გა­ნი­ხი­ლე­ბო­და ყვე­ლა თე­მა. შემ­დეგ ეტაპ­ზე გაჩ­ნ­და „სვანური ღუ­მე­ლი“ რო­მე­ლიც ერ­თ­ერთ ყვე­ლა­ზე ენერ­გო­-ე­ფექ­ტურ ღუ­მე­ლად მი­იჩ­ნე­ვა სა­ქარ­თ­ ვე­ლო­ში. შე­შით გა­ხუ­რე­ბულ სვა­ნურ ღუ­მელ­ში ცხვე­ბა ყო­ველ­ დღი­უ­რი და სა­რი­ტუ­ა­ლო პუ­რი, კუბ­და­რი, ჭიშ­დვა­რი, ხა­ჭა­პუ­ რი, ლუკ­ვ­ნე და სხვა გუ­ლი­ა­ნი პუ­რე­ბი. ნე­ბის­მი­ერ სვანს თუ ჰკითხავთ, პირ­ველს რას შეს­თა­ვა­ზებს სტუ­მარს, ის გი­პა­სუ­ხებთ, რომ ეს კერ­ძი ხა­ჭა­პუ­რი­ა. ხა­ჭა­პუ­რი კი რძის პრო­დუქ­ტი­სა და მე­მინ­დვ­ რ ­ ე­ობ­ ის უმ­თავ­რე­სი კულ­ტუ­რის – ხორ­ბ­ლის გა­რე­შე ვერ

110 VOYAGER 22/2021

სა­მე­ურ­ნეო კულ­ტუ­რის და ეთ­ნო-­გას­ტ­რო­ნო­მი­ის ის­ტო­რი­აშ­ ი. დღე­ვან­დელ დღეს მხო­ლოდ მცი­რე­დი ელე­მენ­ტე­ბი შე­მორ­ჩა იმ დი­დი სა­მე­ურ­ნეო კულ­ტუ­რი­დან, მაგ­რამ დრო იც­ვ­ლე­ბა და კვე­ბის ტექ­ნო­ლო­გი­ებ­ ი იკა­ვებს ად­გილს თა­ნა­მედ­რო­ვე ყო­ფა­ში. თუმ­ცა კულ­ტუ­რა გარ­კ­ვე­ულ წი­ლად რჩე­ბა. სვა­ნე­ბი უძ­ვე­ლე­სი დრო­ი­დან ამ­რა­ვალ­ფე­როვ­ნებ­დ­ნენ და ამ­დიდ­რებ­დნ­ ენ თა­ვის სამ­ზა­რე­უ­ლოს. თით­ქ­მის არა­ფერს ტო­ვებ­დნ­ ენ გა­მო­უ­ყე­ნე­ბელს, სა­ქონ­ლის ძვლებ­საც კი იყე­ნებ­დნ­ ენ საპ­ნის და­სამ­ზა­დებ­ლად, ცხიმს ტყა­ ვის და­სა­მუ­შა­ვებ­ლად და ტყავს ტან­საც­მ­ლის შე­სა­კე­რად... და ეს პრო­ცე­სი უზარ­მა­ზარ შრო­მას მო­ითხოვ­და... ასე­თი თვით­ შე­ნახ­ვი­სა და თვით­გა­მოკ­ვე­ბის კულ­ტუ­რა აძ­ლი­ე­რებ­და და და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბას ანი­ჭებ­და თემს. მა­რი­ლიც კი ბა­რა­ქა­ზე მი­უთ ­ ი­თებ­და, რად­გან მის გა­რე­შე საკ­ ვებ პრო­დუქტს ვერ შე­ინ­ ა­ხავ­დ­ნენ, ხო­ლო მის მო­სა­პო­ვებ­ლად რთუ­ლი გზა უნ­და გა­ევ­ლოთ. მა­რი­ლი სვა­ნე­ბის­თვ­ ის შრო­მის შე­დე­გი და ბუ­ნე­ბის სა­ჩუ­ქა­რი იყო, ის სა­მე­ურ­ნეო კულ­ტუ­რის მდი­დარ ნი­ა­დაგ­ზე აღ­მო­ცენ­და; „სვანური მა­რი­ლი“ — ტრა­დი­ ცი­ულ ­ ი, სა­ნე­ლებ­ლე­ბით შე­ზა­ვე­ბუ­ლი მა­რი­ლი. ამ­ზა­დე­ბენ სვა­ნე­ თის თით­ქ­მის ყვე­ლა ოჯახ­ში. სვა­ნე­თის ის­ტო­რი­ის­ ა და ეთ­ნოგ­ რა­ფი­ის მუ­ზე­უმ­ში და­ცუ­ლია XVI სა­უ­კუ­ნის დრო­ინ­დე­ლი თა­სი, რო­მელ­საც სვა­ნუ­რი მა­რი­ლის და­სამ­ზა­დებ­ლად იყე­ნებ­დ­ნენ.

გა­მოცხ­ვე­ბა. სწო­რედ მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი მარ­ცვ­ ­ლოვ­ნე­ბი და ხორ­ბა­ლი იყო სვა­ნურ­-ქ­ არ­თუ­ლი მოვ­ლე­ნა, ზო­გა­დად რო­გორც ევ­რო­პუ­ლი იდენ­ტო­ბის, ყო­ფი­სა და მა­ტე­რი­ა­ლუ­რი კულ­ტუ­რის უმ­ნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნე­სი შე­მად­გე­ნე­ლი ნა­წი­ლი, რაც დიდ­წი­ლად ­ ავს ევ­რო­პუ­ლი კულ­ტუ­რის­თვ­ ის ჩვენს მი­კუთ­ვნ­ ე­ბას. გან­საზღ­ვრ რო­გორც ჩანს, სვა­ნებ­მა მკა­ფიო კვა­ლი და­ტო­ვეს მსოფ­ლიო

სვა­ნუ­რი კერ­ძე­ბის ჩა­მო­ნათ­ვა­ლი გრძე­ლი­ა, მხო­ლოდ ერ­თ­-ერ­თ­ ზე გა­ვა­მახ­ვი­ლებ ყუ­რადღე­ბას, რო­მე­ლიც ყვე­ლა თა­ო­ბის, კვე­ბის ყვე­ლა თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბის და მიდ­რე­კი­ლე­ბის ადა­მი­ან­ ის­თ­ვი­საა სა­ ინ­ტე­რე­სო. ესაა ლუკ­ვ­ნე ანუ ფეტ­ვის ჭიშ­დ ­ ვა­რი: უნ­და მო­იზ­ ი­ლოს სა­ხა­ჭა­პუ­რე ცო­მი, გაბ­რტ ­ ყელ­დეს და ყველ­ში და­ე­მა­ტოს ფეტ­ვის ფქვი­ლი. ცხვე­ბა ტა­ფა­ზე და იჭ­მე­ვა ცხე­ლი. ცხა­დია მა­ღალ­ხა­რის­ ხი­ა­ნი ყვე­ლის და ფეტ­ვის შოვ­ნა რთუ­ლია ჩვენს დრო­ში, და არა მხო­ლოდ ესაა რთუ­ლი. უხ­სო­ვა­რი დრო­ი­დან ფეტ­ვის მარ­ცვ­ ­ლე­ბი გა­დაჰ­ქონ­დათ მსოფ­ლი­ოს ამ ერ­თ­-ერ­თი უძ­ვე­ლე­სი მთის გზით და სწო­რედ იშ­ვი­ათ ­ ი პრო­დუქ­ტით ეც­ნო­ბო­და მსოფ­ლიო უძ­ვე­ ლე­სი მი­წათ­მოქ­მე­დი ხალ­ხის კულ­ტუ­რას და ის­ტო­რი­ას.

მარგიანების საცხოვრებელი სახლი. დღეს მესტიის მუზეუმის ფილიალია ეთნოგრაფიული გამოფენით. ხის ძველი სანაყი, რომელშიც მარცვლეულს, მაგალითად, ფეტვსა და კანაფს ნაყავდნენ.

111 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

მე­ო­რე სვა­ნე­თი – არა­ნაკ­ლებ მომ­ნუს­ხ­ვე­ლი ნი­ნ ო კვი­რ ი­კ აშ­ვ ი­ლ ი მარ­შ­რუ­ტე­ბის აღ­წე­რა და ფოტოები:

გი­ორ­გი ლი­პარ­ტე­ლი­ა­ნი

მა­შინ, რო­ცა ზე­მო სვა­ნეთ­ში მკაც­რი ზამ­თა­რი და დიდ­თოვ­ლო­ბა­ა, ქვე­მო სვა­ნეთ­ში ზო­მი­ერ ­ ად ცი­ვა. იქ ზამ­თა­რიც უფ­რო გვი­ან დგე­ბა. ესაა ერ­თ-­ -ერ­თი ყვე­ლა­ზე სწრა­ფად თვალ­ში­სა­ცე­მი გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბა ამ ორად გა­ყო­ ფილ, ერ­თი ხალ­ხით და­სახ­ლე­ბულ მხა­რე­ში. თუმ­ცა, თუ მო­ვინ­დო­მებთ, სხვა ათას მი­ზეზ­საც ვი­პო­ვით, სა­ქარ­თვ­ ე­ლო­ში მოგ­ზა­უ­რო­ბი­სას იმის გა­ სარ­კ­ვე­ვად, თუ რა­ტომ უნ­და მო­ვი­ნა­ხუ­ლოთ ლენ­ტე­ხის მი­და­მო­ე­ბი, თუ ვამ­ბობთ, რომ სვა­ნეთ­ში წას­ვ­ლა გვინ­და. თა­ვი­დან­ვე შევ­თან­ხ­მ­დეთ, აქ ვერ ვნა­ხავთ იმ­დენ კოშკს, რამ­დე­ნიც ზე­ მო სვა­ნეთ­შია შე­მორ­ჩე­ნი­ლი, მაგ­რამ „სვანობის“ ეს ყვე­ლა­ზე საც­ნო­ბი ნი­შა­ნი ხომ ისე­დაც ზე­და­პირ­ზე დევს. ახ­ლა სხვა აღ­მო­ჩე­ნე­ბის დრო­ა, მა­გა­ლი­თად იმის, რომ დავ­რ­წ­მუნ­დეთ – ამ ხალხს, ზე­მოთ ცხოვ­რო­ბენ თუ ქვე­მოთ, არ აქვს მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა, მა­ინც ეტყო­ბათ თა­ვი­ან­თი გა­მორ­ ჩე­უ­ლი ხა­სი­ა­თი და წარ­სულ­თან გა­სა­ოც­რად ცოცხ­ლად შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბუ­ლი კავ­ში­რი, რო­მელ­საც აწ­მ­ყო­შიც გო­რო­ზად და­ა­ტა­რე­ბენ. ქვე­მო სვა­ნეთ­ში ვნა­ხავთ, რა შეც­ვა­ლა ყო­ფა­სა და ტრა­დი­ცი­ებ­ში ლან­დ­შაფ­ტ­მა და ბო­ლო ას­წ­ლე­უ­ლის სო­ცი­ა­ლურ­მა და ეკო­ნო­მი­კურ­მა ძვრებ­მა, რაც, ვთქვათ, მეს­ტი­ის თემ­ში სხვა­ნა­ი­რად მოხ­და. და­ვიწყოთ ლან­დ­შაფ­ტით, რა­საც თან სდევს ზე­მო და ქვე­მო სვა­ნე­თის ერ­თი გან­მას­ხ­ვა­ვე­ბე­ლი ნი­შა­ნი: ქვე­მო სვა­ნეთს ად­რე სა­და­დი­ა­ნოს ეძახ­ დ­ნენ, რად­გან ეს მი­წე­ბი სა­მეგ­რე­ლოს სამ­თავ­როს ეკუთ­ვ­ნო­და, რომ­ლის თა­ვა­დე­ბიც და­დი­ა­ნე­ბი იყ­ვ­ნენ.

112 VOYAGER 22/2021

113 VOYAGER 22/2021

რცხმელური

სვანეთი

დღე­საც, თუ ლენ­ტე­ხი­დან მეს­ტი­აშ­ ი წას­ვლ ­ ა გა­დაწყ­ვი­ტე, ჯერ წყალ­ტუ­ბო-­ხო­ნის, შემ­დეგ წა­ლენ­ჯი­ხა-­ჯ­ვ­რის გავ­ლა მო­გი­ წევს და ისე უნ­და და­ად­გე მეს­ტი­ის­კენ მი­მა­ვალ გზას. Google Map-ზე ჩანს, რომ ამ სა­ავ­ტო­მო­ბი­ლო მარ­შრ ­ უტს 5 სა­ათ­ნა­ ხე­ვა­რი სჭირ­დე­ბა მა­შინ, რო­ცა ზე­მო სვა­ნე­თის და­სახ­ლე­ბებს ქვე­მო სვა­ნე­თის­გან ერ­თი ქე­დი და ლატ­ფა­რის უღელ­ტე­ხი­ლი აშო­რებს. არის მე­ო­რე შან­სიც – ლენ­ტე­ხი­დან გე­ზი სწო­რედ ლატ­ფა­რის გავ­ლით, პირ­და­პირ კა­ლის თე­მის­კენ აიღო და იქი­ დან და­ეშ­ვა და­ბა მეს­ტი­ა­ში. თუმ­ცა, ეს გრუნტიანი გზაა და მისი მდგომარეობა წინასწარ უნდა გადაამოწმოთ – ყველანაირი მანქანით ვერ ახვალთ. ჩე­მი მეგ­ზუ­რი – სო­ფო ჩან­ქ­სე­ლი­ა­ნი, წარ­მო­შო­ბით ლენ­ტე­ხი­ დან არის, ახ­ლა მეს­ტი­აშ­ ი ცხოვ­რობს, სამ შვილს ზრდის და სა­ ო­ჯა­ხო სას­ტუმ­როს მე­უღ­ლის ოჯახ­თან ერ­თად სწო­რედ იქ უძღ­ ვე­ბა. ამ „ზემო-ქვემო“ სვა­ნე­თის ამ­ბავს ის ასე მიხ­ს­ნის: „მთელი ცხოვ­რე­ბა მეც კი, ლენ­ტეხ­ში და­ბა­დე­ბულს, მე­გო­ნა, რომ ზე­მო სვა­ნე­თი იქ­ნე­ბო­და ჩვენ­გან ძა­ლი­ან გან­ს­ხვ­ ა­ვე­ბუ­ ­ ი ტრა­დი­ცი­ებ­ ის მქო­ნე ხალ­ხი. მე­რე და მე­ ლი, სულ სხვა­ნა­ირ რე გა­ვაც­ნო­ბი­ე­რე, რომ და­ყო­ფა ხე­ლოვ­ნუ­რია და უგ­ზო­ო­ბის მი­ზე­ზით მოხ­და. გზა, რო­მე­ლიც ლენ­ტე­ხი­-უშ­გუ­ლი-­მეს­ტი­ას აკავ­ში­რებ­და, ად­რე შე­მოდ­გო­მი­დან გვი­ან გა­ზაფხუ­ლამ­დე სულ იკე­ტე­ბო­და. რჩე­ბო­და ერ­თა­დერ­თი – გრძე­ლი და შე­ მოვ­ლი­თი გზა – ჯერ ქუ­თა­ი­სის­კენ უნ­და დაშ­ვე­ბუ­ლი­ყა­ვი და ზე­მოთ მთებ­ში წყალ­ტუ­ბო-­ზუგ­დი­დის გავ­ლით ასუ­ლი­ყა­ვი. ამას და­ე­მა­ტა ისიც, რომ სოფ­ლე­ბი, რომ­ლე­ბიც ლენ­ტე­ხი­დან უშ­გუ­ლამ­დე გვხვდე­ბა, ნელ­-­ნე­ლა თით­ქ­მის და­ი­ცა­ლა. ზვა­ვი რომ ჩა­მოწ­ვა 1987-ში, იმ პე­რი­ოდ­ში ხომ ეკო­მიგ­რან­ტე­ბად იქ­ც­ნენ სვა­ნე­ბი. აი, მა­შინ კი­დევ უფ­რო და­შორ­და ერ­თ­მა­ ნეთს ზე­მო და ქვე­მო სვა­ნე­თი“. ზე­მო სვა­ნე­თია მდი­ნა­რე ენ­გუ­რის ხე­ობ ­ ა – ენ­გუ­რის სა­თა­ვი­დან სა­მეგ­რე­ლოს საზღ­ვ­რამ­დე – ის, რა­საც მეს­ ტი­ის­კენ სა­მან­ქა­ნო გზა­ზე ენ­გურ­-­ჰე­სის მე­რე გავ­დი­ ვართ. ზე­მო სვა­ნე­თი, თა­ვის მხრივ, კი­დევ იყო­ფო­და ბა­ ლის ქე­დით ბალს ზე­მო და ბალს ქვე­მო თე­მე­ბად. ბალს ქვე­მო და­სახ­ლე­ბე­ბი და­დეშ­ქე­ლი­ა­ნე­ბის სამ­ფ­ლო­ბე­ ლო იყო, ბალს ზე­მო კი – თა­ვი­სუ­ფა­ლი, უბა­ტო­ნო მი­წა.

ქვე­მო სვა­ნე­თი, თა­ვის მხრივ, ცხე­ნის­წყ­ლის ხე­ობ­ ის სა­თა­ვი­ დან მუ­რის ხი­დამ­დე არე­ალს მო­ი­ცავს. აქ ქუ­თა­ის­ ი­დან უკ­ვე მა­ ლე მოხ­ვ­დე­ბით (ისევ Google Map-ის მი­ხედ­ვით -1.45 წუთ­ში) – წყალ­ტუ­ბო­სა და ცა­გე­რის გავ­ლით ახ­ვალთ. ზე­მო სვა­ნე­თის ად­მი­ნის­ტ­რა­ცი­ულ ­ ი ცენ­ტრ ­ ია მეს­ტი­ა, ქვე­მო სვა­ ნე­თი­სა – ლენ­ტე­ხი. რაც უფ­რო ზე­მოთ მდე­ბა­რე­ობს ლენ­ტე­ხის სოფ­ლე­ბი, მით უფ­რო მე­ტად გახ­სე­ნე­ბენ ზე­მო სვა­ნე­თის და­სახ­ ლე­ბებს. ასე­თე­ბია გუ­ლი­და, კა­ხუ­რა, ფა­ყი, სა­ერ­თოდ, ლაშ­ხე­თის თე­მის სოფ­ლე­ბი, სა­დაც უფ­რო გაშ­ლი­ლი ად­გი­ლე­ბი­ა, ქვე­მო­თა და­სახ­ლე­ბე­ბი კი უფ­რო ვიწ­რო, ღრმა ხე­ო­ბებ­შია შე­ყუ­ჟუ­ლი. დღეს ქვე­მო სვა­ნე­თი აშ­კა­რად გა­მორ­ჩე­ნი­ლია ტუ­რის­ტუ­ლი გზი­დან. ეს იმი­ტომ, რომ ტუ­რის­ტუ­ლი სექ­ტო­რის თავ­და­პირ­ ვე­ლი გა­მო­ცოცხ­ლე­ბის ეტაპ­ზე­ვე თით­ქმ­ ის სრუ­ლი ინ­ვეს­ტი­ცია ჩა­ი­დო მეს­ტი­ის ტუ­რის­ტულ ცენ­ტ­რად ქცე­ვა­ში ისე, რომ ამ პრო­ ცესს მთლი­ა­ნად მოს­წყ­და ქვე­მო სვა­ნე­თი, სა­დაც არც კავ­კა­სი­ის უმაღ­ლე­სი მწვერ­ვა­ლე­ბია და არც ბრენ­დად ქცე­ულ ­ ი უშ­გუ­ლი – ტუ­რის­ტე­ბის უმალ მი­სა­ზი­დად. ამი­ტომ ამ მხა­რე­ში კი­დევ უფ­რო ინ­ტენ­სი­ურ ­ ად იც­ლე­ბა სოფ­ლე­ბი. ზო­გი მთლი­ან­ ად გა­მო­კე­ტი­ლი სახ­ლე­ბი­თაა სავ­სე. ასე­თია ბა­ვა­რი, სა­დაც 2014 წლის მო­ნა­ცე­ მე­ბით 11 ადა­მი­ა­ნი იყო დარ­ჩე­ნი­ლი, წელს კი, ერ­თი მო­სახ­ლე ჰყავს. არა­და, ეს ის სო­ფე­ლი­ა, სა­იდ ­ ა­ნაც გზა ადის მთა აწო­ლი­ ლის­კენ, რო­მე­ლიც სა­ინ­ტე­რე­სო ად­გი­ლია მეკ­ლ­დე­უ­რე­ბის­თვ­ ის. იქ მი­ნი-­შე­ჯიბ­რე­ბებ­საც აწყო­ბენ ზოგ­ჯერ, თა­ვი­სი რე­ლი­ეფ ­ ის და

სა­ცო­ცად კომ­ფორ­ტუ­ლი ზე­და­პი­რის გა­მო იზი­დავს ტუ­რის­ტებს. ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბი ამ­ბო­ბენ, რომ ბა­ვარ­ში 1990-იან წლებ­ში წყალ­დი­დო­ბის დროს ელექ­ტრ ­ ო­ე­ნერ­გი­ის ბო­ძე­ბი წა­იღ ­ ო მდი­ ნა­რემ და მას მე­რე, მთე­ლი 30 წე­ლი­ა, დე­ნი არ ჰქო­ნი­ათ, მხო­ ლოდ ბო­ლო ორი წე­ლი­ა, ელექ­ტრ ­ ო­ენ­ ერ­გი­ის მი­წო­დე­ბა აღ­დ­გა, მაგ­რამ ხალ­ხი აღარ დაბ­რუ­ნე­ბუ­ლა. ალ­ბათ, იმი­ტო­მაც, რომ ბა­ ვა­რის­კენ მი­მა­ვალ­თათ­ვის მგზავ­რო­ბა კვლა­ვაც რთუ­ლია – არ არ­სე­ბობს გა­მარ­თუ­ლი სა­მან­ქა­ნო გზა. ასე­ვე, ერ­თი მო­სახ­ლე­ ღა ცხოვ­რობს სო­ფელ მა­ხა­ში. მი­ვარ­დ­ნი­ლი და­სახ­ლე­ბე­ბი­დან ახალ­გაზ­რდ ­ ე­ბი შან­სე­ბი­სა და პერ­სპ­ ექ­ტი­ვის სა­ძი­ებ­ლად სხვა­ გან მი­დი­ან. თუმ­ცა, არი­ან გა­მო­ნაკ­ლი­სე­ბი და გა­მო­ნაკ­ლი­სე­ბი იმ მხრი­ვაც, რომ თა­ვი­ან­თი მხა­რის შე­სა­ხებ ცნო­ბებს აგ­რო­ვე­ბენ და იქ ახა­ლი საქ­მის წა­მოწყე­ბის პო­ტენ­ცი­ალს ეძე­ბენ. ასე­თია ჩვე­ნი მე­ო­რე მეგ­ზუ­რი ლენ­ტეხ­ში, გი­ორ­გი ლი­პარ­ტე­ ლი­ა­ნი. „გეოგრაფიულად რომ აიღო, 70-80 პრო­ცენ­ტი ლენ­ტე­ხი მთა და ტყე­ა. სხვა ლენ­ტეხს არა­ფე­რი აქვს, არც მი­წა, არც სახ­ნავ­-­სა­თე­სი. ესაა ჩვე­ნი რე­სურ­სი. მაგ­რამ არ ვი­ყე­ნებთ, ტუ­რიზ­მის კუთხით, ლენ­ტე­ხი ჯერ არც შეს­წავ­ლი­ლა, არც ინ­ ვეს­ტი­ცი­ე­ბი გან­ხორ­ცი­ე­ლე­ბუ­ლა. ცა­გერს რომ გა­მოც­დე­ბი, პირ­ვე­ლი­ვე სო­ფე­ლი არის ცხმე­ლუ­რი, მანდ აკე­თე­ბენ კარგ ღვი­ნოს. სხვა­გან, უფ­რო ზე­მო სოფ­ლებ­ში, სა­დაც არც ად­ ­ ი ცენ­ტრ ­ ია და არც არა­ფე­რი, მო­სახ­ლე­ობ­ ა მი­ნის­ტ­რა­ცი­ულ ­ ა არ ვი­ცი“, – მი­ამ­ბობს გი­ორ­გი რით ირ­ჩენს თავს, მარ­თლ და თა­ვის ქა­ლაქ­საც ასე წარ­მიდ­გენს: „ლენტეხში გვაქვს მხო­ლოდ ერ­თი ბან­კი. რეს­ტო­რა­ნი და კა­ფე­ე­ბი არ გვაქვს. ნა­ხავ პა­ტა­რა კვე­ბის ობი­ექ­ტებს, სა­ დაც შე­უკ­ვე­თავ კუბ­დარს, მაგ­რამ მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი მე­ნი­ ­ შ­ ი საბ­ჭო­თა პე­რი­ოდ­ში იყო უს მქო­ნე ად­გი­ლი არა­ა. ცენ­ტრ სას­ტუმ­რო „სვანეთი“, რამ­დე­ნი­მე ხნის წინ, გა­რე­მონ­ტ­და, გვერ­დით კოშ­კიც მი­უშ­ ე­ნეს და იქ­ვე გა­კეთ­და რეს­ტო­რა­ნი. ერ­თი პე­რი­ო­დი კი იმუ­შა­ვა, მაგ­რამ მე­რე გა­ჩერ­და. არც ტუ­ რის­ტუ­ლი ცენ­ტ­რი არა­ა“. „ახალგაზრდებს რომ არ უნ­დათ აქ გა­ჩე­რე­ბა, ამის მი­ზე­ ზი უმუ­შევ­რო­ბა და გა­ნათ­ლე­ბის მი­ღე­ბის სირ­თუ­ლე­ებ­ ი­ა. ინ­ტერ­ნე­ტი ყვე­ლა სო­ფელს არ აქვს. არც წრე­ებ­ ია ბავ­შ­ვე­ ბის­თ­ვის, შე­მეც­ნე­ბი­სა და ცოდ­ნის მი­სა­ღე­ბად. არ არ­სე­ბობს მედ­პუნ­ქ­ტე­ბი. შე­იძ­ლე­ბა 2-3 სო­ფელს ერ­თი სკო­ლა ჰქონ­ დეს. კი, გა­ნათ­ლე­ბის სა­მი­ნის­ტრ ­ ო ბავ­შვ­ ებს ტრან­სპ­ ორ­ტით უზ­რუნ­ველ­ყოფს, მაგ­რამ მშობ­ლის­თ­ვის მა­ინც დის­კომ­ფორ­ ტი­ა, ერ­თი სოფ­ლი­დან მე­ო­რე­ში რომ უნ­და გა­უშ­ვას შვი­ლი. არ არის ბა­გა-­ბა­ღე­ბი“, – ამ­ბობს სო­ფოც ჩან­ქს­ ე­ლი­ან­ იც. პან­დე­მი­ის დროს ოდ­ნავ გა­აქ­ტი­უ­რე­ბუ­ლი ტუ­რიზ­მიც შე­ნელ­ და. გი­ორ­გი ლი­პარ­ტე­ლი­ანს, რო­მელ­საც სა­ოჯ­ ა­ხო სას­ტუმ­როც აქვს ლენ­ტეხ­ში, ბო­ლო ორი წე­ლი­ა, სტუ­მა­რი არ მი­უ­ღი­ა. თუმ­ცა, ახალ­-ა­ხალ მარ­შრ ­ უ­ტებს მა­ინც სინ­ჯავს და ად­გენს. გი­დად 2014 წლი­დან მუ­შა­ობს. პირ­ვე­ლი ტუ­რის მე­რე სამ­სა­ხუ­ რი­დან სულ წა­მო­ვი­და და მას მე­რე სა­კუ­თარ მარ­შ­რუ­ტებს ხა­ ზავს, პა­რა­ლე­ლუ­რად ლენ­ტე­ხის ის­ტო­რი­ას და ეთ­ნოგ­რა­ფი­ას იკ­ვ­ლევს. ერ­თხელ, გი­დო­ბის და­საწყის­ში­ვე, გრი­გოლ რო­ბა­ქი­ ძის „კავკასიური ნო­ვე­ლე­ბი“ წა­ი­კითხა და ერ­თ­-ერთ ნო­ვე­ლა­ში ქვე­მო სვა­ნე­თი­დან ზე­მო სვა­ნეთ­ში მი­მა­ვა­ლი მარ­შ­რუ­ტის შე­სა­ ხებ შე­იტყო. „ნაწარმოები სი­უ­ჟე­ტუ­რად არაა დატ­ვირ­თუ­ლი, უფ­რო ჩა­ნა­ხა­ტის ფორ­მა აქვს და აღ­წერს სვა­ნე­ბის ერთ ჩვე­ უ­ლებ­რივ სა­მოგ­ზა­უ­რო დღეს, რო­დე­საც ისი­ნი ქვე­მო­ სვა­ნე­თის სო­ფელ ჟა­ხუნ­დე­რი­დან დღე­სას­წა­ულ ­ ის აღ­ნიშ­ ვ­ნის შემ­დეგ ფე­ხით, ლატ­ფა­რის უღელ­ტ­ხი­ლით გა­და­დი­ან

114 VOYAGER 22/2021

ზე­მო სვა­ნეთ­ში. უღელ­ტე­ხილ­ზე ჯერ ისევ თოვ­ლი დევს და ღა­მით მგზავ­რო­ბენ. გა­რიჟ­რაჟ­ზე მზის ამოს­ვ­ლას სწო­რედ უღელ­ტე­ხილ­ზე ხვდე­ბი­ან და გა­ნუ­მე­ო­რე­ბე­ლი სი­ლა­მა­ ზით აღ­ტყი­ნე­ბუ­ლე­ბი, იწყე­ბენ სიმ­ღე­რას – უძ­ვე­ლეს მზის­ სა­გა­ლო­ბელს ,,ლილეს” დას­ცხე­ბენ და­უ­ფიქ­რებ­ლად“, – ამ­ბობს გი­ორ­გი. გი­ორ­გიმ გა­დაწყ­ვი­ტა, იმა­ვე წელს ენა­ხა ეს გზა. და­იწყო ინ­ფორ­ მა­ცი­ის შეგ­რო­ვე­ბა და ამ ძი­ე­ბი­სას შე­იტყო, რომ სვა­ნე­თის­თვ­ ის ძა­ლი­ან ტრა­გი­კულ პე­რი­ოდ­ში სწო­რედ ამ უღელ­ტე­ხილ­ზე გა­უვ­ ლია სო­ფელ ხალ­დეს­კენ მი­მა­ვალ, ზარ­ბაზ­ნე­ბით აღ­ჭურ­ვილ რუ­ სე­თის ჯარს. ეს მა­შინ მომ­ხ­და­რა, რო­ცა 1875-76 წლებ­ში სვა­ნე­თი ცა­რიზ­მის პო­ლი­ტი­კის წი­ნა­აღ­მ­დეგ აჯან­ყ­და. მა­შინ, 1876 წლის 27 აგ­ვის­ტოს, სვა­ნე­ბის მძაფ­რი წი­ნა­აღ­მდ ­ ე­გო­ბის მი­უ­ხე­და­ვად, რუ­ სებ­მა რამ­დე­ნი­მედღი­ან­ ი იერი­ში ხალ­დეს აღე­ბით და­ას­რუ­ლეს, გა­ან­ ად­გუ­რეს ეს სო­ფე­ლი და იქ ადა­მი­ა­ნე­ბის ხე­ლახ­ლა და­სახ­ ლე­ბა აკ­რძ­ ა­ლეს, და­ა­პა­ტიმ­რეს აჯან­ყე­ბის მო­ნა­წი­ლე­ებ­ იც. გი­ორ­გი ამ ის­ტო­რი­ე­ბის მოგ­რო­ვე­ბამ კი­დევ უფ­რო აან­თო წას­ ვ­ლის სურ­ვი­ლით. „მეგობრები მყავს ჩო­ლუ­რის თე­მი­დან და მა­თაც ვუთხა­რი ამ გზის შე­სა­ხებ, სო­ფელ ბა­ვარ­ში ვნა­ხეთ ერ­თი ად­გი­ლობ­ რი­ვი, რო­მელ­საც ჰყავს მა­ღა­ლი გა­მავ­ლო­ბის მან­ქა­ნა და რად­გან პირ­ვე­ლად მივ­დი­ო­დით, გა­დავ­წყ­ვი­ტეთ მან­ქა­ნით ­ ა. თუ­შე­თის გზა­ზე ხომ ამ­ბო­ბენ, რომ ექ­ს­ტრ ­ ე­მა­ლუ­ წას­ვლ

რი­ა, ეს კი­დევ ორ­ჯერ ექ­ს­ტ­რე­მა­ლუ­რი გახ­ლავთ. სა­ერ­თოდ, რო­ცა ქვე­მო სვა­ნე­თი­დან გა­და­დი­ხარ ზე­მო სვა­ნეთ­ში, ასე­ა: მი­დი­ხარ და გარ­შე­მო სულ მუ­ქი მწვა­ნე მთე­ბი გაკ­რავს, მეტს ვე­რა­ფერს ხე­დავ. ჩვენ კი­დევ, ჯერ ხომ ვი­ა­რეთ ამ ძა­ლი­ან და­კი­დე­ბულ აღ­მარ­თებ­ზე და შემ­დეგ გა­და­ვე­დით ალ­პურ ზო­ნა­ში. აი, იქ უღელ­ტე­ხილ­ზე, მო­მენ­ტა­ლუ­რად გა­იხ­ს­ნა მთე­ლი სვა­ნე­თის კავ­კა­სი­ო­ნი. ნელ­-­ნე­ლა კი არა, წა­მი­ე­რად მოხ­და: ერ­თი გა­ხედ­ვა და ყვე­ლა­ფე­რი ერ­თ­ ბა­შად დაგ­ვე­ნა­ხა – მყინ­ვა­რე­ბი, ხე­ო­ბე­ბი, მწვერ­ვა­ლე­ ბი – უშ­ბი­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი აილა­მა­თი დამ­თავ­რე­ბუ­ლი – ხე­ლის გულ­ზე დაგ­ვ­ხ­ვ­და. ამ დროს შე­იძ­ლე­ბა მარ­თ­ლა სუნ­თ­ქ­ვა შე­გეკ­რას“. უკ­ვე მე­ექ­ვს­ ე წე­ლი­ა, გი­ორ­გი სე­ზონ­ზე სამ­ჯერ მა­ინც და­დის და დაჰ­ყავს ტუ­რის­ტუ­ლი ჯგუ­ფე­ბი ამ მარ­შრ ­ უტ­ზე. ამ­ბობს, რომ ეს გზა ყო­ველ წელს უფ­რო და უფ­რო პო­პუ­ლა­რუ­ლი ხდე­ბა. ლენ­ტე­ხი­დან ტუ­რის და­გეგ­მვ­ ა სხვა არა­ერ­თი მი­მარ­თუ­ლე­ბი­ თაც შე­იძ­ლე­ბა. რო­გორც ად­გი­ლობ­რი­ვე­ბი ამ­ბო­ბენ, აქე­დან გა­და­სას­ვ­ლე­ლე­ბია რო­გორც ზე­მო სვა­ნეთ­ში, ასე­ვე რა­ჭა­ში, სა­ მეგ­რე­ლო­ში და ლეჩხუმ­ში. თუ რო­მე­ლი­მე ამ ტუ­რის და­გეგ­მვ­ ა გნე­ბავთ, ლენ­ტეხ­ში უნ­და გა­ჩერ­დეთ და მოგ­ზა­უ­რო­ბა აქე­დან „გადაანაწილოთ“. გი­ორ­გი ლი­პარ­ტე­ლი­ან­ ი თა­ვის ერ­თ-­ ერთ გა­მორ­ჩე­უ­ლად საყ­ ­ უტს ასე აღ­გვ­ ი­წერს. ვა­რელ მარ­შრ

უშბა გორვაშიდან

115 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

მარ­შ­რუტ­ზე მოხ­ვედ­რა ორ­ნა­ი­რი გზით შე­იძ­ლე­ბა. ფე­ხით სი­არ ­ უ­ლის მოყ­ვა­რუ­ლე­ბი­სათ­ვის იდე­ა­ლუ­რია ორ­დღი­ ა­ნი ტუ­რი, რო­მე­ლიც სო­ფელ მა­მი­დან დაწყე­ბა და უშ­გულ­ში სრულ­დე­ბა. ამ სოფ­ლი­დან და­ახ­ლო­ე­ბით 4-5 სა­ა­თი­ა­ნი ლაშ­ქ­ რო­ბის შემ­დეგ აღ­მოჩ­ნ­დე­ბით უღელ­ტე­ხილ­ზე, ტბას­თან, სა­დაც ერ­თი პა­ტა­რა ქო­ხი­ა. იქ­ვე დგას ახ­ლად აშე­ნე­ბუ­ლი პა­ტა­რა ეკ­ ლე­სი­აც. ამ მო­ნაკ­ვეთ­ზე წყა­ლი იშ­ვი­ა­თად შეგ­ხ­ვ­დე­ბათ და მა­ რა­გის გა­კე­თე­ბა ამი­ტომ აუცი­ლე­ბე­ლი­ა. ზედ უღელ­ტე­ხილ­ზე წყა­ლი არ წარ­მო­ად­გენს პრობ­ლე­მას და იქ­ვე, პა­ტა­რა ხევ­ში შე­ გიძ­ლი­ათ ისი­ა­მოვ­ნოთ პირ­და­პირ მი­წი­დან გა­მო­მა­ვა­ლი მთის წყა­რო­თი. ზე­მოთ ხსე­ნე­ბულ ტბას­თან მდგარ ქოხ­ში შე­გიძ­ლი­ათ გარ­კ­ვე­უ­ლი სა­ფა­სუ­რის გა­დახ­დის შემ­დეგ ღა­მეც გა­ა­თე­ნოთ ან სა­კუ­თა­რი კარ­ვით და­ბა­ნაკ­დეთ იქ­ვე, ტბას­თან (ესეც გარ­კ­ვე­უ­ ლი სა­ფა­სუ­რის გა­დახ­დი­სას). მარ­შ­რუ­ტი გრძელ­დე­ბა მე­ო­რე დღეს, ტარ­ფა­რი­დან გორ­ვა­შის უღელ­ტე­ხი­ლით, რო­მე­ლიც 4-5 სა­ა­თის ლაშ­ქ­რო­ბის შემ­დეგ მი­ გიყ­ვანთ სო­ფელ უშ­გულ­ში. აქაც სა­სურ­ვე­ლია წყლის მა­რა­გის გა­კე­თე­ბა, ვი­ნა­ი­დან პირ­ვე­ლი წყა­რო მხო­ლოდ უშ­გუ­ლის მხა­ რეს ფერ­დ­ზე ჩას­ვ­ლი­სას 3-4 სა­ა­თის შემ­დეგ შეგ­ხ­ვ­დე­ბათ. მარ­შურ­ტის სა­ერ­თო სიგ­რ­ძე და­ახ­ლო­ვე­ბით 24 კმ-ია. სი­მაღ­ლე პირ­ველ დღეს უღელ­ტე­ხი­ლამ­დე და­ახ­ლო­ე­ ბით 1740 მ, მე­ო­რე დღეს 100 მეტ­რი ას­ვ­ლა და 1020-ზე ჩას­ვ­ლა. მან­ძი­ლი პირ­ველ დღეს: 13 კმ, მე­ო­რე დღეს 11 კმ.

სირ­თუ­ლე: ეს გზა მხო­ლოდ გა­მოც­დი­ლი მო­ლაშ­ქ­რე­ე­ ბის­თ­ვი­სა­ა. მარ­კი­რე­ბა არის, მაგ­რამ ალაგ­-ა­ლაგ და­კარ­გუ­ლია (გირჩევთ ად­გი­ლობ­რი­ვი გი­დის აყ­ვა­ნას). მოგ­ზა­უ­რო­ბის­თ­ვის სა­უ­კე­თე­სო დრო: ივ­ლი­სის 15-დან სექ­ტემ­ბ­რის ბო­ლომ­დე­ა.

გზად გა­ვივ­ლით ულა­მა­ზეს, შე­რე­უ­ლი ტყის მა­სი­ვებს, დავ­ტ­კ­ბე­ ბით ხე­დე­ბით ცხე­ნის­წყ­ლის ხე­ო­ბა­ზე, ლეჩხუ­მის, ეგ­რი­სის და სვა­ნე­თის ქე­დებ­ზე. ზედ ლატ­ფა­რის უღელ­ტე­ხი­ლი­დან აბ­სო­ ლუ­ტუ­რად თა­ვი­სუ­ფა­ლი ხე­დი გა­და­იშ­ლე­ბა მთა­ვა­რი კავ­კა­სი­ო­ ნის მწვერ­ვა­ლებ­სა და მყინ­ვა­რებ­ზე, ენ­გუ­რის ხე­ო­ბა­ზე. თვალს მოგ­ვ­წყ­ვეტს მთის პა­ტა­რა ტბე­ბის ხილ­ვა. მა­თი ცქე­რა გან­სა­კუთ­ რე­ბით ლა­მა­ზია აისი­სა და და­ი­სის დროს. სა­ერ­თოდ, აისი და და­ი­სი ამ მი­უ­ვალ მთებ­ში გან­სა­კუთ­რე­ბით ჯა­დოს­ნუ­რი დრო­ა. ივ­ლის­ში ლა­მა­ზია აყ­ვა­ვე­ბუ­ლი დე­კას მინ­დ­ვ­რე­ბი.

116 VOYAGER 22/2021

მე­ო­რე ალ­ტერ­ნა­ტი­ვა გან­კუთ­ვ­ნი­ლია მათ­თ­ვის, ვი­საც ფე­ხით სი­ა­რუ­ლი არ მოს­წონს. მათ ვურ­ჩევ­დით, სო­ფელ ჭველ­ფი­დან უღელ­ტე­ხილ­ზე ას­ვლ ­ ას სა­მან­ქა­ნო გზით. ვი­ნა­ი­დან ეს ტექ­ნი­ კუ­რად საკ­მა­ოდ რთუ­ლი გა­სავ­ლე­ლი­ა, აუცი­ლებ­ლად უნ­და გა­ ით­ვა­ლის­წი­ნოთ, რომ ეს მოგ­ზა­ურ ­ ო­ბა უნ­და გან­ხორ­ცი­ელ­დეს მა­ღა­ლი გა­მავ­ლო­ბის 4x4-ზე მან­ქა­ნით, რო­მე­ლიც ტექ­ნი­კუ­რად სრუ­ლად გა­მარ­თუ­ლი იქ­ნე­ბა. ჯო­ბი­ა, ისევ ად­გი­ლობ­რი­ვი მძღო­ ლე­ბის დახ­მა­რე­ბით გა­ი­ა­როთ ეს გზა. და­ახ­ლო­ე­ბით ერ­თს­ ა­ა­თი­ ა­ნი მგზავ­რო­ბის შემ­დეგ, გზა უღელ­ტე­ხი­ლამ­დე აგიყ­ვანთ.

„ზამთარში ვეს­ტუმ­რე მწყემ­სე­ბის სა­ზაფხუ­ლო სად­გომს, რო­მე­ლიც ლენ­ტე­ხის ცენ­ტ­რი­დან სა­მი­ო­დე კი­ლო­მეტ­რ­ში­ა. მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ ზაფხულ­ში არა­ერ­თხელ მი­ნა­ხავს ეს მშვე­ნი­ერ ­ ი ად­გი­ლი, მა­ინც ვერ წარ­მო­მედ­გი­ნა, თუ რამ­ დე­ნად ეფექ­ტუ­რი შე­იძ­ლე­ბო­და ყო­ფი­ლი­ყო ზამ­თარ­შიც. ­ ო­ბის შემ­დეგ მივ­ხ­ვდ ­ ი, რომ სწო­რედ ამ ერ­თ­დღი­ა­ნი ლაშ­ქრ ლენ­ტეხ­ში ტუ­რიზ­მის კი­დევ ერთ სა­ხე­ო­ბას – ზამ­თრ ­ ის ლაშ­ ქ­რო­ბა­საც აქვს დი­დი მო­მა­ვა­ლი, ასე­თი ად­გი­ლე­ბით სავ­სეა ჩვე­ნი მხა­რე და და­სახ­ლე­ბა”, – ამ­ბობს გი­ორ­გი.

აქ შე­გიძ­ლი­ათ დატ­კ­ბეთ ხე­დე­ბით და შემ­დეგ გა­აგ­რ­ძე­ლოთ გზა ენ­გუ­რის ხე­ობ­ ა­ში, მეს­ტი­ის მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტეტ­ში – კა­ლას თემ­ში, ან ისევ იმა­ვე გზით დაბ­რუნ­დეთ უკან. აქ­ვე უნ­და ით­ქვ­ ას, რომ ერთ დღე­ში შე­საძ­ლე­ბე­ლია უღელ­ტე­ხი­ლამ­დე მან­ქა­ნით ას­ვ­ლა და იმა­ვე დღეს ზე­მოთ აღ­ნიშ­ნუ­ლი გორ­ვა­შის ქე­დის გავ­ლით, უშ­გულ­ში ფე­ხით ჩას­ვ­ლაც. ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში მარ­შრ ­ უ­ტი იქ­ნე­ბა შე­რე­ულ ­ ი ტი­პის და ერ­თდ ­ ღი­ა­ნი.

სო­ფოს­თ­ვის ლენ­ტე­ხი სკალ­დის მთა­ვა­რან­გე­ლო­ზის ეკ­ ლე­სი­ი­დან იწყე­ბა, ან­და სკალ­დის „თარინგზელიდან“ – რო­

ვი­საც უნ­და, ნამ­დ­ვი­ლად შე­იგ­რ­ძ­ნოს კავ­კა­სი­ო­ნის და სვა­ნე­თის მთე­ბის სი­დი­ა­დე და სი­ლა­მა­ზე, სწო­რედ ეს მარ­შ­რუ­ტი უნ­და გა­ ი­ა­როს. გი­ორ­გის კი­დევ ერ­თი ძა­ლი­ან სა­ინ­ტე­რე­სო ტუ­რი აქვს. პან­დე­მი­ ის დროს, რო­ცა გა­და­ად­გი­ლე­ბა შეზღუ­დუ­ლი იყო, იძუ­ლე­ბუ­ლი გახ­და, სა­კუ­თარ საცხოვ­რე­ბელ­თან ახ­ლოს ემოგ­ზა­უ­რა და კარ­ გი ად­გი­ლე­ბი იქ აღ­მო­ე­ჩი­ნა.

გორც სვა­ნე­ბი ეძა­ხი­ან მას. ეს ტა­ძა­რი მე-10-11 სა­უკ­ უ­ნე­ებ­შია აგე­ბუ­ლი, ზღვის დო­ნი­დან 2210 მეტ­რზ­ ე მდე­ბა­რე­ობს და მი­სი მთა­ვა­რი სიწ­მინ­დე მთა­ვა­რან­გე­ლო­ზე­ბის – მი­ქა­ელ ­ ის და გაბ­ რი­ელ ­ ის მო­ოქ­რუ­ლი ხა­ტი­ა. თუმ­ცა, რეს­ტავ­რა­ცი­ის შემ­დეგ, თა­ ვად ეკ­ლე­სი­ის პირ­ვან­დე­ლი სა­ხე თით­ქმ­ ის წაშ­ლი­ლი­ა. მა­ინც, სო­ფოს თქმით, აქ ხალ­ხი მთე­ლი სა­ქარ­თ­ვე­ლო­დან ჩა­მო­დის. ­ ოდ ეკ­ლე­სი­ა­ში კი მხო­ლოდ მა­მა­კა­ცე­ბი და­იშ­ვე­ბი­ან. უშუ­ალ ქა­ლე­ბი ამ დროს სკალ­დის ძირ­ში გა­შე­ნე­ბულ სო­ფელ ფაყ­ში, ღვთის­მშ­ ობ­ლის მი­ძი­ნე­ბის ეკ­ლე­სი­ა­ში შე­დი­ან და ელო­დე­ბი­ან მა­მა­კა­ცებს. აქ შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბუ­ლია მსხვერ­პლ ­ ­შე­წირ­ვის ძვე­ლი, წარ­მარ­თუ­ლი ტრა­დი­ცია – შე­სა­წირ ცხო­ვე­ლებს ფა­ყის ღვთის­ მ­შობ­ლის მი­ძი­ნე­ბის სა­ხე­ლო­ბის ეკ­ლე­სი­ის ეზო­ში უშ­ვე­ბენ, ზე­ მოთ კი, სკალ­დის ეკ­ლე­სი­ას­თან საკ­ლავს კლა­ვენ.

უშბა გორვაშიდან

117 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

ჩუკულის ეკლესიის ფრესკები

„სკალდის მთას­თან, სა­დაც ეკ­ლე­სი­ას დგას, არის მთა „აწოლილი“ და სა­ო­ცა­რი ხე­დი იქ­მნ­ ე­ბა შო­რი­დან, რო­ცა ორი­ვეს ერ­თად უყუ­რებ. რა­ღა­ცით იმას ჰგავს, გერ­გე­ტის სა­მე­ბას, რომ მყინ­ვა­რის ფონ­ზე იღე­ბენ ხოლ­მე. სი­ნამ­დ­ ­ ის­გან „აწოლილი“ საკ­მა­ოდ ვი­ლე­ში სკალ­დის მო­ნას­ტრ შორს არის, მაგ­რამ ეკ­ლე­სი­ა­ში რო­ცა ხარ, პირ­და­პირ თავ­ზე დაგ­ყუ­რებს, თოვ­ლი ივ­ნი­სის ბო­ლომ­დე რჩე­ბა და ძა­ლი­ან ეფექ­ტუ­რია სა­ნა­ხა­ვად“, – მიყ­ვე­ბა გი­ორ­გი ლი­პარ­ტე­ლი­ა­ნიც სკალ­დის შე­სა­ხებ. „ჩემთვის უნი­კა­ლუ­რია ჩუ­კუ­ლის მთა­ვა­რან­გე­ლო­ზის ეკ­ ლე­სი­ა. ჯო­ჯო­ხე­თის, გა­მოცხა­დე­ბის, შო­ბის ფრეს­კა“, – ამ­ბობს სო­ფო. ჩუ­კუ­ლის ეკ­ლე­სი­ის მხატ­ვ­რო­ბას გვი­ან შუა სა­უ­კუ­ნე­ებს მი­ა­წე­რენ. სა­კურ­თხე­ველ­ზე წმინ­და ბა­სი­ლი და წმინ­და ნი­კო­ ლო­ზია გა­მო­სა­ხუ­ლი. გან­სა­კუთ­რე­ბულ ყუ­რადღე­ბას იპყ­რობს ­ ა­ვე­ბი. მზის ფრეს­კა, რო­მელ­საც მოს­დევს მთვა­რე და ვარ­ს­კვ­ ლ ­ ია აქ წარ­ ნა­დი­რო­ბის სცე­ნა კი ხაზს უს­ვამს, რამ­დე­ნად ძლი­ერ მარ­თუ­ლი ყო­ფის გავ­ლე­ნა. კედ­ლის მხატ­ვ­რო­ბა გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლია ტვი­ბის ტა­ძარ­შიც. ტვი­ ბის მთა­ვა­რან­გე­ლოზს ეროვ­ნუ­ლი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბის კა­ტე­გო­რი­ ის კულ­ტუ­რის ძეგ­ლის სტა­ტუ­სი აქვს. ტაძ­რის სა­კურ­თხე­ველ­ში ვედ­რე­ბის სცე­ნაა გა­მო­სა­ხუ­ლი. გარ­და ამი­სა, აქ ვხვდე­ბით ხა­ რე­ბის, ნათ­ლის­ღე­ბის და შო­ბის სცე­ნე­ბის ფრაგ­მენ­ტებ­საც. ეს ფრაგ­მენ­ტუ­ლი მხატ­ვ­რო­ბა რეს­ტავ­რი­რე­ბას სა­ჭი­რო­ებს, ბევ­რ­ გან ფე­რია ჩა­მოშ­ლი­ლი ან ბათ­ქა­შია ჩა­მოც­ვე­ნი­ლი. რო­გორც სო­ფო ამ­ბობს, აქა­უ­რი მხატ­ვ­რო­ბა სულ უფ­რო უახ­ლოვ­დე­ბა ზე­მო სვა­ნე­თის ფრეს­კე­ბის ეს­თე­ტი­კას. სო­ფო გვირ­ჩევს, რომ ქვე­მო სვა­ნეთ­ში აუცი­ლებ­ლად სა­ნა­ხა­ვი ტაძ­რე­ბის სი­აშ­ ი შე­ვიყ­ვა­ნოთ – მა­მის მაცხოვ­რის ეკ­ლე­სია და თე­კა­ლის ღვთა­ებ­ ის ტა­ძა­რი, რო­მე­ლიც მე-10-11 სა­უკ­ უ­ნე­ებ­ ით თა­რიღ­დე­ბა. აუცი­ლებ­ლად სა­ნა­ხა­ვი­ა, ასე­ვე, ჟა­ხუნ­დე­რის წმინ­ და გი­ორ­გის ეკ­ლე­სი­აც. „სამწუხაროდ, მა­ჩუბს ქვე­მო სვა­ნეთ­ში ვე­ღარ ნა­ხავთ. რო­ გორც ჩანს, ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­ამ გა­ა­ნად­გუ­რა უძ­ვე­ლე­სი სვა­ნუ­რი ყო­ფის ეს ნი­მუ­ში, – ამ­ბობს სო­ფო და გუ­ლის­ხმ­ ობს საბ­ჭო­თა დროს, რო­ცა მა­ჩუ­ბებს ნელ­-­ნე­ლა მი­ა­წე­რეს ჩა­მორ­ჩე­ნი­ ლი, დრო­მოჭ­მუ­ლი ეპო­ქის ნიშ­ნე­ბი და და­ან­გრ ­ ი­ეს, ხალ­ხ­ მა თა­ნა­მედ­რო­ვე სახ­ლე­ბი აიშე­ნა. ძვე­ლი სა­რი­ტუ­ალ ­ ო და საცხოვ­რე­ბე­ლი ნა­გე­ბო­ბე­ბი, კი, სა­დაც ადა­მი­ან­ ე­ბის გვერ­ დით, პი­რუტყ­ვი, სპე­ცი­ა­ლუ­რად გა­მო­ყო­ფილ ბა­გებ­ში ცხოვ­ რობ­და, ეთ­ნოგ­რა­ფი­ულ ნი­მუ­შე­ბა­დაც კი აღარ შე­მო­ი­ნა­ხეს. ასე, შემ­თხ­ვე­ვით გა­დარ­ჩე­ნი­ლი სულ რამ­დე­ნი­მეა ქვე­მო სვა­ნე­თის ზე­და თე­მებ­ში. ერ­თ­-ერთ მათ­განს 2017 წელს

კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კვ­ იდ­რე­ო­ბის უძ­რა­ვი ძეგ­ლის სტა­ტუ­სი მი­ ე­ნი­ჭა. ესაა ონი­ა­ნის კოშ­კი და მა­ჩუ­ბი, რო­მე­ლიც გვი­ან შუა სა­უ­კუ­ნე­ებს მი­ე­კუთ­ვნ­ ე­ბა. მა­ჩუ­ბი ორ­სარ­თუ­ლი­ან­ ი­ა. პირ­ ველ სარ­თულ­ზე ბო­სე­ლი და სა­კუჭ­ნა­ოა­ . ბო­სე­ლი გა­და­ხუ­ რუ­ლია ხის დე­და­ბოძ­ზე დამ­ყა­რე­ბუ­ლი მო­რე­ბით, დი­რე­ბი­ თა და კო­ჭე­ბის ოთხ­კუთხა წყო­ბით, რომ­ლებ­ზეც და­ლა­გე­ ბუ­ლია ფიც­რე­ბი. ფიც­რე­ბის ქვეშ მოწყო­ბი­ლია კე­რა. მე­ო­რე სარ­თუ­ლი საცხოვ­რე­ბე­ლი­ა. კოშ­კი ოთხ­კუთხა­ა. პირ­ველ სარ­თულ­ზე მა­რა­ნი­ა. მე­ოთხე სარ­თუ­ლი საბ­რძ­ ო­ლო სხვე­ ნია (წყარო: სა­ქარ­თ­ვე­ლოს კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კვ­ იდ­რე­ო­ბის დაც­ვის ეროვ­ნუ­ლი სა­ა­გენ­ტო). ­ ია ქვე­მო სვა­ნეთ­ში კოშ­კე­ბიც. გა­მო­ნაკ­ლისს რამ­დე­ნი­მე იშ­ვი­ათ ნი­მუ­ში წარ­მო­ად­გენს. მათ შო­რის არის ჩო­ლუ­რის თემ­ში, სო­ ფელ მა­მის კოშ­კი. ის მდი­ნა­რე ცხე­ნის­წყა­ლის მარ­ჯვ­ ე­ნა მხა­რეს მდე­ბა­რე­ობს და მას ბაბ­ლუ­ან­ ე­ბის კოშ­კს­ აც უწო­დე­ბენ. „დღეს რო­მაა ორ­სუ­ლი­ა­ნი, სამ­სუ­ლი­ა­ნი ოჯა­ხე­ბი, ად­რე ასე არ იყო, მა­შინ 3-4 ძმა, ზოგ­ჯერ მე­ტიც, თა­ვი­ან­თი ოჯა­ხე­ბით ცხოვ­რობ­და ერ­თად, კოშ­კიც სა­ერ­თო ჰქონ­დათ. ამი­ტომ ეს იყო საგ­ვა­რე­ულ ­ ო კოშ­კე­ბი. და ამი­ტო­მაც ეძა­ხი­ან დღემ­დე გვა­რით, ვთქვათ – ბაბ­ლუ­ა­ნე­ბის კოშკს. ჩო­ლუ­რის თემ­ში, სო­ფელ თე­კალ­ში, მა­გა­ლი­თად, გარ­დაფხა­ძე­ებ­ ის კოშ­კი­ა, თა­ვა­დე­ბი იყ­ვ­ნენ“, – მი­ამ­ბობს გი­ორ­გი. კოშკს შეხ­ვდ ­ ე­ბით სო­ფელ მე­ლე­შიც, რო­მე­ლიც ლენ­ტე­ხი­დან 40 კი­ლო­მეტ­რ­ში მდე­ბა­რე­ობს. ამ კოშკს ონი­ან­ ე­ბის კოშკს ეძა­ხი­ან. „როცა ბუ­ნე­ბის ძეგ­ლებ­ზე ვსა­უბ­რობთ, პირ­ვე­ლი „აწოლილი“ მთა მახ­სენ­დე­ბა, – მიყ­ვე­ბა სო­ფო და გი­ორ­გის ნათ­ქვ­ ამს მახ­სე­ნებს აწო­ლილ­ზე. ასე­ცაა – ეს მთა მო­ლაშ­ქრ ­ ე­თა საყ­ ვა­რე­ლი ად­გი­ლია და მი­სი მწვერ­ვა­ლი­დან თვალ­წარ­მტ ­ ა­ცი

118 VOYAGER 22/2021

ხე­დე­ბი იშ­ლე­ბა. არა­ნაკ­ლებ შთამ­ბეჭ­და­ვია ქვე­მო სვა­ნე­თის ჩან­ჩ­ქე­რე­ბი – მა­გა­ლი­თად, იმინ­და­რი­სა და რცხმე­ლუ­რის, რო­მელ­თაც შე­უდ ­ ა­რე­ბე­ლი ტე­რა­სუ­ლი გან­ლა­გე­ბა აქვს. თუ ქვე­მო სვა­ნეთ­ში, რო­მე­ლი­მე სა­ფეხ­მავ­ლო მარ­შრ ­ უტს გა­ ­ ე­ბით მთებს შო­რის მი­მობ­ნე­ულ ივ­ლით, აუცი­ლებ­ლად შეხ­ვდ ტბებ­საც. ერ­თ­-ერ­თი ასე­თი ლატ­ფა­რის ტბე­ბი­ა, რო­მელ­საც უშ­გუ­ლის­კენ მი­მა­ვალ გზა­ზე წა­აწყ­დე­ბით. ზო­გა­დად, სო­ფო­სა და გი­ორ­გის ნა­ამ­ბო­ბის გა­მო ვრწმუნ­დე­ბი, რომ ქვე­მო სვა­ნე­თი ლაშ­ქ­რო­ბის მოყ­ვა­რულ­თათ­ვის ნამ­დ­ვი­ლი, ბევ­რის­თ­ვის აღ­მო­ უ­ჩე­ნე­ლი სა­მოთხე­ა. და სა­მოთხეა მათ­თ­ვი­საც, ვი­საც სურს, სვა­ ნუ­რი კუ­ლი­ნა­რია კუბ­დარს მიღ­მა გა­იც­ნოს და ზე­მო და ქვე­მო კულ­ტუ­რუ­ლი თუ კუ­ლი­ნა­რი­უ­ლი რი­ტუ­ა­ლე­ბიც შე­ა­და­როს ერ­თ­ მა­ნეთს. სო­ფოს თქმით, ქუ­ნა­რეშს ანუ სუ­ლე­ბის დღე­სას­წა­ულს ლენ­ტე­ ხის თემ­ში სხვა­ნა­ი­რად აღ­ნიშ­ნა­ვენ, ზე­მო თე­მებ­ში კი – სხვა­ ნა­ი­რად. «ქუნარეში» ძვე­ლით ახალ წელს, 14 იან­ვარს შე­მო­ დის და შემ­დეგ ხუთ­შა­ბა­თამ­დე გრძელ­დე­ბა. ამ კვი­რე­ულს „ლიფანაალსაც“ ეძა­ხი­ან ზე­მო სვა­ნეთ­ში. სო­ფო ჩან­ქ­სე­ლი­ანს ბე­ბი­ის­გან ახ­სოვს, რომ ამ დროს, ძა­ლი­ან პა­ ტა­რა პუ­რე­ბი, კვე­რე­ბი კეთ­დე­ბა. „როგორც ბე­ბია ამ­ბობ­და, დიდ პუ­რებს სუ­ლე­ბი ვერ ერე­ვი­ა­ნო“, – მი­ამ­ბობს სო­ფო და დას­ძენს: „კალანდა ის დღე­სას­წა­უ­ლი­ა, რო­მელ­საც გან­სა­კუთ­რე­ბით აღ­ვ­ნიშ­ნავთ ქვე­მო სვა­ნეთ­ში და ასეც ვე­ძა­ხით მას, რო­გორც სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სხვა კუთხე­ებ­ში იცი­ან. გვაქვს რი­ტუ­ა­ლი, რო­ მელ­საც ხე­ლის გახ­ს­ნას ვე­ძა­ხით – ტკბი­ლე­უ­ლით ვუხ­ს­ნით ერ­თ­მა­ნეთს ხელს. მეკ­ვ­ლე ირ­ჩევს, ვინ გა­უხ­ს­ნის ოჯა­ხი­დან ხელს. კარს იქი­დან იძა­ხის მის სა­ხელს და ჩვენ აქე­დან მი­ვა­ დებთ ხელს. ჯამ­ში ვდებთ ყვე­ლა­ნა­ირ ნო­ბათს, რაც სახ­ლ­შია – კვერ­ცხი­ა, ხორ­ცი­ა, ასე­ვე ლემ­ზი­რე­ბი­ა. ლემ­ზი­რებს ვე­ძა­ხით

პა­ტა­რა, სამ­კუთხა პუ­რებს, უფ­ლის სა­დი­დე­ბელ პურ­საც ეძა­ ხი­ან მას. თავ­ზე ხურ­დებს ადე­ბენ კი­დევ. ამ ნო­ბა­თით სავ­სე ჯამს სვა­ნუ­რად ვე­ძა­ხით „ლაფაქს“. ხო­და ამ ლა­ფა­ქით უხ­ს­ ნი­ან ადა­მი­ან­ ე­ბი ერ­თ­მა­ნეთს ხელს. ამ ტრა­დი­ცი­ას დღე­საც, ახა­ლი თა­ობ­ აც იცავს. ბევ­რი ვი­ცი, სა­დაც არ უნ­და იყ­ვ­ნენ, თბი­ლის­ში თუ სად­მე სხვა­გან, კა­ლან­და­ზე და ამ რი­ტუ­ალ­ზე და­სას­წ­რე­ბად აუცი­ლებ­ლად ამო­დი­ან. კა­ლან­და­ზე დაკ­ლუ­ ლი საკ­ლა­ვით კეთ­დე­ბა ზის­ხო­რა, ეს სვა­ნუ­რი ძეხ­ვი­ა, რო­ მელ­საც ახალ­გა­მო­დე­ნილ, თბილ სის­ხლ ­ ­ში აკე­თე­ბენ თა­ვი­ სი­ვე ნაწ­ლა­ვე­ბით. დე­და­ჩე­მი ძა­ლი­ან გემ­რი­ე­ლად აკე­თებს. თუმ­ცა, ზეს­ხო­რა ზე­მო სვა­ნეთ­შიც იცი­ან, ჩვენ­თან კი ლორს ამ­ზა­დე­ბენ კი­დევ ძა­ლი­ან კარ­გად“, – ამ­ბობს სო­ფო. მის ნა­ამ­ბობ­ში კაკ­ლის ტო­ტე­ბიც ფი­გუ­რი­რებს. ოჯახ­ში მო­სულ­ მა მეკ­ვ­ლემ კაკ­ლის ტო­ტე­ბი უნ­და მო­ი­ტა­ნოს თან. მე­ტიც, რო­ცა სუ­ლე­ბის კვი­რე­ულ­ში სა­კურ­თხი კეთ­დე­ბა, 2-2 ნა­ფო­ტი ყო­ვე­ლი სამ­ზა­დი­სის დროს უნ­და დაწ­ვან ღუ­მელ­ში. „ეს იმი­ტომ, რომ კა­კა­ლი ან­გე­ლო­ზე­ბის სად­გომ ხედ ით­ვლ ­ ე­ბა ჩვენ­ში, ამი­ტომ სა­კურ­თხის მომ­ზა­დე­ბის დროს, კაკ­ლის ტო­ტე­ბის შე­მო­ტა­ნით, თით­ქოს, სახ­ლშ­ ი ან­გე­ლოზ­საც ეპა­ტი­ჟე­ბი­ან. ეს შე­ნი ოჯა­ხის ან­ გე­ლო­ზია – სა­კურ­თხის სუფ­რას, თით­ქოს, ისიც ეს­წრ ­ ე­ბა. ზე­მო სვა­ნეთ­ში ეს ყვე­ლა­ფე­რი არ იცი­ან. გვაქვს ეს ცვლი­ლე­ბა“. ბე­ბოს­თან სო­ფოს კი­დევ ერ­თი მო­გო­ნე­ბა აკავ­ში­რებს, ესაა ტკბი­ ­ ი, რო­მე­ლიც მე­რე არ­სად გა­უ­სინ­ჯავს, მხო­ლოდ თა­ვის ლე­ულ ოჯახ­ში. „დედის ბე­ბია ჩვენ­თვ­ ის, ბავ­შვ­ ე­ბის­თვ­ ის, მსხლის ჩირს დაფ­ქვ­ ავ­და რო­დინ­ში და მის­გან ბურ­თებს გა­ა­კე­თებ­და. შემ­ ­ ებ­და და ასე გვაჭ­მევ­და ბავ­შვ­ ებს. დეგ ვაშ­ლის ჩირს და­ად ლენ­ტეხ­ში რომ ჩავ­დი­ვარ, დღემ­დე კეთ­დე­ბა ეს ტკბი­ლე­უ­ ლი ჩვენს ოჯახ­ში“, – ამ­ბობს სო­ფო.

ლატფარის ტბა

119 VOYAGER 22/2021

სვანეთი

მი­სი თქმით, ქვე­მო სვა­ნეთ­ში გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი კერ­ძი ყვე­ლი­ა­ ნი ლო­ბი­ან­ ი­ა. მო­ხარ­შულ ლო­ბი­ოშ­ ი ურე­ვენ ჭყინტ ყველს. შემ­ დეგ ჩვე­ულ ­ ებ­რი­ვად აცხო­ბენ თო­ნე­ში და სას­წა­უ­ლი გე­მოს მქო­ ნე გულ­სარ­თი­ა­ნი გა­მო­დის. ასე­ვე პო­პუ­ლა­რუ­ლია ის სვა­ნუ­რი კერ­ძე­ბი, რაც ბო­ლო დროს ყვე­ლამ გა­ვი­ცა­ნით – თაშ­მი­ჯა­ბი თუ კუბ­და­რი, თუმ­ცა მას ქვე­მო სვა­ნეთ­ში, თურ­მე, კვიბ­დი­ან­საც უწო­დე­ბენ. ქვე­მო სვა­ნეთ­ში ძა­ლი­ან პო­პუ­ლა­რუ­ლია გვიმ­რაც, რო­მე­ლიც ტყე­ში მო­დის. გვიმ­რას ამ­წ­ნი­ლე­ბენ კი­დეც და ფხა­ ლე­უ­ლად ან­და მო­თუ­შულ მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში მი­ირ­თ­მე­ვენ, რაც, თურ­მე, ძა­ლი­ან გემ­რი­ე­ლი­ა. „ასევე პო­პუ­ლა­რუ­ლია ჩვენ­თან ღან­ძი­ლი. რაც შე­ე­ხე­ბა ტყის ნო­ბათს – კენ­კ­რას და სო­კოს, მას ქვე­მო სვა­ნეთ­ში თით­ქ­მის ­ ო­ში, გემ­რი­ე­ლი და ჯან­ ყვე­ლა ოჯა­ხი იყე­ნებს სამ­ზა­რე­ულ სა­ღი სა­სუს­ნა­ვე­ბის შე­საგ­რო­ვებ­ლად ზე­მო სვა­ნე­თის სოფ­ ლებ­შიც ტყე­ში ხში­რად და­დი­ან“, – ამ­ბობს სო­ფო. სო­ფო და გი­ორ­გი ის ადა­მი­ან­ ე­ბი არი­ან, ვინც თა­ვი­ან­თი მხა­ რის კულ­ტუ­რას იც­ნო­ბენ და უკ­ვე მოს­მე­ნილს არ სჯერ­დე­ბი­ან – ახალს იკ­ვლ ­ ე­ვენ, უხუ­ცე­სებს უს­მე­ნენ. ვფიქ­რობ, ახ­ლა მთა­ვა­რი მა­თი აქ­ტი­ურ ­ ო­ბა­ა. გი­ორ­გის გუ­ლი სწყდე­ბა იმა­ზე, რომ მათ მხა­რე­ში პო­ტენ­ცი­ალს მხო­ლოდ ჰე­სე­ბის მხრივ ხე­და­ვენ. „სულ 2-3-იოდე წლის წინ მდი­ნა­რე ხე­ლე­დუ­რა­ზე უნ­და აშე­ ­ ო შე­დე­გი და შე­ ნე­ბუ­ლი­ყო ჰე­სი, მაგ­რამ პრო­ტეს­ტ­მა გა­მო­იღ ჩერ­და“. ამი­ტომ ახ­ლა მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნია იმ ტრა­დი­ცი­ებ­ ის აღ­რიცხ­ვა და პო­პუ­ლა­რი­ზა­ცი­ა, იმ მეხ­სი­ე­რე­ბი­სა თუ მა­ტე­რი­ალ ­ უ­რი კულ­ტუ­ რუ­ლი ძეგ­ლე­ბის ფიქ­სა­ცი­ა, რაც შე­მორ­ჩე­ნი­ლი­ა. „ყველაზე დი­დი ტრა­გე­დი­ა, რაც ლენ­ტე­ხის კულ­ტუ­რას და­ მარ­თ­ნი­ა, ასე­უ­ლო­ბით ხა­ტის და­კარ­გვ­ აა ეკ­ლე­სი­ე­ბი­დან. ეს ძარ­ც­ვა უპა­ტი­ებ­ ე­ლი ამ­ბა­ვი­ა. ეკ­ლე­სი­ა­ში რომ შეხ­ვი­დე, ნა­ხავთ მხო­ლოდ დარ­ჩე­ნილ ფიც­რებს, რა­ზეც ჭე­დუ­რო­ ბის კვა­ლი ატყ­ვი­ა. ეს ჭე­დუ­რი ფე­ნა ახ­ლა ამო­ღე­ბუ­ლია და და­ტო­ვე­ბუ­ლია მხო­ლოდ ფიც­რე­ბი. არა­და, მა­შინ, რო­ცა აქ ექ­ვთ ­ ი­მე თა­ყა­იშ­ვილ­მა იმოგ­ზა­უ­რა მე-20 სა­უ­კუ­ნის 20-იან წლებ­ში, თა­მარ მე­ფის ქოლ­გაც კი აღ­წე­რი­ლი აქვს ერთ ეკ­ლე­სი­ა­ში, ოღონდ ახ­ლა კაც­მა არ იცის, სად არის. ასე­ვე, ჩუ­კუ­ლის ეკ­ლე­სი­ა­ში, კა­რე­დი­ა­ნი ხა­ტი რომ არის, თით­ქმ­ ის ერ­თი მეტ­რი სი­მაღ­ლის, ეგეც გა­ძარ­ც­ვუ­ლი­ა. არა­და, თა­ვის დრო­ზე იქ­ნე­ბო­და უნი­კა­ლუ­რი რამ. იგი­ვე სუ­რა­თია ტვი­ბის ეკ­ლე­სი­ა­შიც“, – ამ­ბობს გი­ორ­გი და იმა­საც მიყ­ვე­ბა, რო­გო­ რაა დან­გრ ­ ე­უ­ლი ლენ­ტე­ხის შე­სას­ვ­ლელ­ში ლა­რა­შის ცი­ხე, რო­მე­ლიც საკ­მა­ოდ დი­დი და მნიშ­ვნ­ ე­ლო­ვა­ნი ყო­ფი­ლა, მის­გან დღეს ფაქ­ტობ­რი­ვად ფუნ­და­მენ­ტი­ღა დარ­ჩა. სა­ნა­ ხევ­როდ დან­გ­რე­ულ ­ ა სო­ფელ მა­ხა­ში უნი­კა­ლუ­რი, უზარ­მა­ ზა­რი, დუ­რო­ი­ან­ ი სახ­ლე­ბი, რო­მელ­თაც ასე­ვე სა­ინ­ტე­რე­სო აგე­ბუ­ლე­ბა აქვთ – ორი­ვე სარ­თულ­ზე ბუხ­რე­ბით.

სოფ­ლო-­სა­მე­ურ­ნეო იდე­ე­ბის ხელ­შეწყო­ბაც. და­ბალ­პ­რო­ ცენ­ტი­ა­ნი კრე­დი­ტე­ბი იქ­ნე­ბა, თუ საგ­რან­ტო პროგ­რა­მე­ბი. ცო­ტა ხნის წინ, ჩე­მი დე­ი­დაშ­ვი­ლი ჩა­მო­ვი­და, ეს­პა­ნეთ­ში ცხოვ­რობ­და და ახ­ლა უნ­და, რომ სო­ფელ ხე­ლედ­ში პა­ტა­რა ­ ეს. ამ­გ­ვარ ინი­ცი­ატ ­ ი­ვებს ფერ­მა გა­ა­კე­თოს, იქ­ვე და­ფუძ­ნდ თუ შე­უწყო­ბენ ხელს მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტე­ტე­ბი, ეშ­ვე­ლე­ბა ქვე­მო სვა­ნე­თის სოფ­ლებს“, – ამ­ბობს სო­ფო და ჯერ­ჯე­რო­ბით თა­ ვის მეს­ტი­ა­ში გახ­ს­ნილ გეს­ტ­ჰა­უ­ზის გან­ვი­თა­რე­ბა­ზე ზრუ­ნავს – მშობ­ლი­უ­რი მხა­რი­დან შორს.

ლენ­ტე­ხი­დან უშ­გუ­ლამ­დე უშ­გუ­ლამ­დე ლენ­ტე­ხი­და­ნაც მი­ის­ვ­ლე­ბა. მთე­ლი გზა ცხე­ ნის­წყ­ლის (სვანები ამ მდი­ნა­რეს ლაშ­ხურს უწო­დე­ბენ) ხე­ო­ბას მი­უყ­ვე­ბა და სწო­რედ იქ, სა­დაც ხე­ო­ბა სრულ­დე­ბა ­ ან მთა­ვა­რი კავ­კა­სი­ო­ სო­ფელ ცა­ნა­სა და ყო­რულ­დაშ­დთ ნის მწვერ­ვალ აილა­მას მყინ­ვა­რე­ბის ძირ­ში, იწყე­ბა ლას­ დი­ლის და შემ­დეგ ზა­გა­როს სა­მან­ქა­ნო უღელ­ტე­ხი­ლი. სწო­რედ აქ, ამ ხე­ო­ბი­დან სო­ფელ ცა­ნამ­დე არ­მი­სუ­ლი, მდე­ ბა­რე­ობს ულა­მა­ზე­სი ზეს­ხოს ხე­ო­ბა – და­ახ­ლო­ე­ბით 3 კმ-ში მთა­ვა­რი გზი­დან. იქ საბ­ჭო­თა პე­რი­ოდ­ში ფუნ­ქ­ცი­ონ­ ი­რებ­ და ცნო­ბი­ლი ალ­პი­ნის­ტუ­რი ბა­ნა­კი „ზესხო“. ამა­ვე ხე­ობ­ ა­ში მდე­ბა­რე­ობს სო­ფე­ლი იმა­ვე და­სა­ხე­ლე­ბით. ხე­ო­ბამ­დე გზა მი­დის მხო­ლოდ მა­ღა­ლი გა­მავ­ლო­ ბის მან­ქა­ნე­ბის­თ­ვის.

ლენ­ტე­ხი­დან უშ­გუ­ლამ­დე გზა 78 კმ.-ია და სავ­სეა ულა­მა­ ზე­სი სა­ნა­ხა­ო­ბე­ბით – ფერ­დო­ბებ­ზე შე­ფე­ნი­ლი სოფ­ლე­ბი, კავ­კა­სი­ო­ნის მყინ­ვა­რე­ბი, სვა­ნე­თის ქე­დი მთე­ბი და შხა­რის მა­სი­ვი ზა­გა­როს უღელ­ტე­ხი­ლი­დან. თუ მოგ­ზა­ურს დრო აქვს, შე­უძ­ლია მო­ი­ნა­ხუ­ლოს თა­ვი­სი ორი­გი­ნა­ლუ­რი ფრეს­კე­ბით გან­თ­ქ­მუ­ლი არა­ერ­თი ტა­ძა­რი, მა­გა­ლი­თად, ზე­მოთ ნახ­სე­ნე­ბი ტვი­ბი, ჩუ­კუ­ლი­სა და ოქონ­ და­ბი­შის ეკ­ლე­სი­ე­ბი. გზად სო­ფელ სა­სას­ში ასე­ვე შე­იძ­ლე­ბა ცნო­ბი­ლი კუ­რორ­ტის, მუ­ა­შის მო­ნა­ხუ­ლე­ბა, ის გან­თქ­ ­მუ­ლია მი­ნე­რა­ლუ­რი წყლე­ბით და გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი მიკ­როკ­ლი­ მა­ტით – (გზიდან 3 კმ-ში­ა). ეს მარ­შრ ­ უ­ტი სა­ფეხ­მავ­ლოდ ნაკ­ლე­ბად გა­მო­ი­ყე­ნე­ბა. დღე­ი­სათ­ვის მას ძი­რი­თა­დად ჯიპ და ვე­ლო­ტუ­რე­ბი­სათ­ვის იყე­ნე­ბენ. ახ­ლა მიმ­დი­ნა­რე­ობს ამ გზის რე­ა­ბი­ლი­ტა­ცია და გეგ­მა­შია უშ­გუ­ლამ­დე ბე­ტო­ნის სა­ფა­რის მოწყო­ბა.

„ჩვენთან გა­მო­სა­ვა­ლი არის მხო­ლოდ ინ­ვეს­ტი­ცი­ე­ბი ტუ­ რიზ­მის გან­ვი­თა­რე­ბა­ში და ამ ეგი­დით ინ­ფ­რას­ტ­რუქ­ტუ­რის გა­მარ­თვ­ ა, შე­სა­ბა­მი­სი კულ­ტუ­რუ­ლი პრო­ცე­სე­ბის დაწყე­ბა. ლენ­ტეხ­ში ეკო­ნო­მი­კის წინ წა­მო­სა­წე­ვად, სხვა ყვე­ლა­ფე­რი გა­მო­რიცხუ­ლი­ა. აქ ვერც რა­იმ­ ე დიდ ქარ­ხა­ნას ააშე­ნებ და ვერც სა­წარ­მოს – ვე­რა­ნა­ირ ეკო­ნო­მი­კურ აქ­ტი­ვო­ბას ვერ გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლებ ამის გარ­და“, – ამ­ბობს გი­ორ­გი. „მაგალითად, ჯო­მარ­დო­ბაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი ცხე­ნის­წყალ­ზე და ძა­ლი­ან არი­ან ხოლ­მე ტუ­რის­ტე­ბი და­ინ­ტე­რე­სე­ბუ­ლი. ტუ­რის­ტუ­ლად თუ და­იტ­ვირ­თე­ბა აქა­უ­რო­ბა, ძა­ლი­ან ბევ­რი ახალ­გაზ­რ­და და­უბ­რუნ­დე­ბა სვა­ნეთს და აუცი­ლე­ბე­ლია სა­ 120 VOYAGER 22/2021

121 VOYAGER 22/2021

solo.ge