Issuu

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Brainfood Εκδοτική

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΩΝ & ΣΕΙΡΑΣ

Θάνος Καραγιαννόπουλος

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛ ΛΟΥ - ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ

Λίλα Κούπριζα

ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

Νίκος Χατζόπουλος

BR AINFOOD ΕΚΔΟΤΙΚΉ ΜΕΠΕ

Εμπεδοκλέους 28 & Σουρή 20, 12131 Περιστέρι Τηλ.: 210 2514123 Email: contact@brainfoodmedia.gr www.brainfood.gr Οκτώβριος 2026 ISBN: 978-618-236-385-0 Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση, αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου.

ALBERT EINSTEIN

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ Μ ΕΤΑΦΡΑ ΣΗ – ΣΗ Μ ΕΙΩ ΣΕΙ Σ

ΘΑ ΝΟΣ Κ Α ΡΑ ΓΙ Α ΝΝΟΠΟΥΛΟΣ



Π Ε ΡΙ Ε ΧΟΜ Ε ΝΑ

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ. ................................................................................. 9 ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ.............................................................................................. 17 ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ...................................................................................... 22 ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ............................................................... 23 ΜΗΝΥΜΑ ΣΤΗΝ 410η ΕΠΕΤΕΙΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΥ. ............................................................................................. 29 Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΑΞΙΑ ΕΝΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ.......................................................... 31 ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΥΗΜΕΡΙΑ........................................................................ 32 ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ – ΜΑΡΤΙΟΣ 1933........................................................................ 35 ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΗ ΒΑΥΑΡΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ........ 37 ΚΑΛΟ ΚΑΙ ΚΑΚΟ................................................................................................. 40 ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΓΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΣΚΕΨΗ................................................. 42 ΠΕΡΙ ΠΛΟΥΤΟΥ.................................................................................................... 44 ΜΗΝΥΜΑ ΣΤΗ ΧΡΟΝΟΚΑΨΟΥΛΑ................................................................. 45 ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ............................................................................ 47 ΜΑΧΑΤΜΑ ΓΚΑΝΤΙ........................................................................................... 50 ΠΕΡΙ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ................................................................... 52

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΠΕΡΤΡΑΝΤ ΡΑΣΕΛ................................................................................. 54 ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΕΣ.............................................................................. 68 ΜΕΙΟΨΗΦΙΕΣ. ...................................................................................................... 70 ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΙΡΗΝΗ.................................................. 72 ΧΑΜΕΝΟΣ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ.................................................................................. 76 ΕΝΑΣ ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ................................................................................. 78 ΓΙΑΤΙ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ;. ....................................................................................... 82 ΣΤΟΝ ΖΙΓΚΜΟΥΝΤ ΦΡΟΪΝΤ............................................................................. 99 Η ΜΙΛΙΤΑΡΙΣΤΙΚΗ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑ................................................................. 103 ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Ή ΕΙΡΗΝΗ............................................................ 108 ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ........................................................................... 142 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΝΑΚΡΙΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ...................................................... 146 ΔΙΑΣΦΑΛΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ. ................................................................................... 149 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΙΑΣΤΕΣ......................................................................................... 152 ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΤΟΥ ΜΑΞ ΠΛΑΝΚ................................................................ 155 ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ..........................................................................158 ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΕΝΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ............................................................. 167 Η ΚΟΙΝΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ......................................................... 171 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ;. ............................................. 177 E = MC2.................................................................................................................. 189

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ Άρθρο που δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό Forum and Century, τεύχος 84, σελ.193-194. Περιλήφθηκε επίσης στην ανθολογία Living Philosophies, σελ. 3-7, εκδόσεις Simon and Schuster, Νέα Υόρκη, 1931.

όσο παράξενοι είμαστε εμείς οι θνητοί! Ο καθένας μας είναι εδώ για ένα πολύ σύντομο διάστημα, χωρίς να ξέρει για ποιο λόγο, αν και μερικές φορές τον διαισθάνεται. Δίχως όμως βαθύτερη σκέψη καταλαβαίνει κανείς ότι ζει για τους άλλους, πρώτα απ’ όλα για εκείνους που απ’ τα χαμόγελα και την ευημερία τους εξαρτάται πλήρως και η δική του ευτυχία, έπειτα για τους πολλούς και άγνωστους σ’ εμάς που η μοίρα μάς συνδέει μαζί τους με τον δεσμό της συμπόνιας. Εκατό φορές κάθε μέρα υπενθυμίζω στον εαυτό μου πως η εσωτερική και η εξωτερική μου ζωή βασίζονται στους κόπους άλλων ανθρώπων, 9

ALBERT EINSTEIN

ζωντανών και νεκρών, και πως πρέπει να καταβάλλω κάθε προσπάθεια για να ανταποδίδω στον ίδιο βαθμό που έχω λάβει και που εξακολουθώ να λαμβάνω. Με ελκύει η ολιγάρκεια στη ζωή κι έχω συχνά την αποπνικτική επίγνωση πως απορροφώ δυσανάλογο μέρος από τους κόπους των συνανθρώπων μου. Θεωρώ τις ταξικές διακρίσεις αδικαιολόγητες και, σε τελική ανάλυση, βασισμένες στην επιβολή. Πιστεύω επίσης πως μια απλή και συγκρατημένη ζωή είναι καλή για όλους, για το σώμα και για το πνεύμα τους. Επ’ ουδενί δεν πιστεύω στην ανθρώπινη ελευθερία με τη φιλοσοφική έννοια. Ο καθένας πράττει όχι μόνο από εξωτερικό καταναγκασμό αλλά και σε συμφωνία με την εσωτερική του αναγκαιότητα. Το ρητό του Σοπενχάουερ, «Ο άνθρωπος μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, αλλά δεν μπορεί να θέλει αυτό που θέλει», ήταν για μένα από νεαρή ηλικία πραγματική έμπνευση και μαζί διαρκής παρηγοριά απέναντι στις δυσκολίες της ζωής, τις δικές μου και των άλλων, καθώς και σταθερή πηγή ανεκτικότητας. Αυτή η συνειδητοποίηση μετριάζει ευτυχώς την εύκολα παραλυτική αίσθηση της ευθύνης και μας 10

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

αποτρέπει από το να παίρνουμε τον εαυτό μας και τους άλλους υπερβολικά στα σοβαρά, ευνοώντας ειδικότερα μια πιο χιουμοριστική θέαση της ζωής. Η αναζήτηση του νοήματος ή του σκοπού της ύπαρξής μας ή της ύπαρξης όλων των πλασμάτων μού φαινόταν ανέκαθεν παράλογη με αντικειμενικούς όρους. Και πάλι όμως, όλοι έχουν τα δικά τους ιδανικά που καθορίζουν την κατεύθυνση των προσπαθειών και των επιλογών τους. Μ’ αυτή την έννοια ποτέ δεν αντιμετώπισα την άνεση και την ευτυχία σαν σκοπούς καθαυτούς – αυτή την ηθική βάση τη θεωρώ ιδανικό του χοιροστάσιου. Τα ιδανικά που φώτισαν τον δικό μου δρόμο, και που μου έδωσαν επανειλημμένα καινούργιο θάρρος να αντιμετωπίσω τη ζωή με ευθυμία, ήταν η Καλοσύνη, η Ομορφιά και η Αλήθεια. Χωρίς την αίσθηση της συγγένειας με ανθρώπους παρόμοιων αντιλήψεων, χωρίς την ενασχόληση με τον αντικειμενικό κόσμο, η ζωή θα μου φαινόταν άδεια. Οι κοινότυποι σκοποί των ανθρώπινων προσπαθειών –οι περιουσίες, η φαινομενική επιτυχία, η πολυτέλεια– μου φαίνονταν ανέκαθεν αξιοκαταφρόνητοι. Η παθιασμένη έγνοια μου για κοινωνική δικαιοσύνη και κοινωνική ευθύνη ερχόταν πάντα σε 11

ALBERT EINSTEIN

μια περίεργη αντίθεση με τη σαφή έλλειψη ανάγκης για άμεση επαφή με άλλα ανθρώπινα όντα και ανθρώπινες κοινότητες. Είμαι στ’ αλήθεια ένας «μοναχικός ταξιδιώτης» και ποτέ δεν ανήκα ολόψυχα στη χώρα μου, στο σπίτι μου, στους φίλους μου, ούτε καν στη στενή μου οικογένεια. Απέναντι σ’ όλους αυτούς τους δεσμούς, δεν έχασα ποτέ μια αίσθηση απόστασης και μια ανάγκη για μοναξιά – αισθήματα μάλιστα που με τα χρόνια ενισχύονται. Αποκτά κανείς ξεκάθαρη επίγνωση, χωρίς όμως να νιώθει λύπη, των περιορισμών στην αμοιβαία κατανόηση και στη συμφωνία με τους άλλους ανθρώπους. Χωρίς αμφιβολία, ένα τέτοιο άτομο χάνει ένα μέρος της αθωότητας και της ανεμελιάς του, από την άλλη όμως παύει εν πολλοίς να εξαρτάται από τις γνώμες, τις συνήθειες και τις κρίσεις των διπλανών του και αποφεύγει τον πειρασμό να χτίσει την εσωτερική του ισορροπία πάνω σ’ αυτά τα ασταθή θεμέλια. Το πολιτικό ιδανικό μου είναι η δημοκρατία. Είθε κάθε άνθρωπος να γίνεται σεβαστός ως άτομο και κανείς να μη θεοποιείται. Είναι ειρωνεία της μοίρας που εγώ ο ίδιος έχω γίνει αποδέκτης 12

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

υπέρμετρου θαυμασμού και λατρείας από τους συνανθρώπους μου, δίχως αυτό να είναι δικό μου σφάλμα ούτε επίτευγμα. Ο πραγματικός λόγος μπορεί κάλλιστα να είναι η επιθυμία, ανέφικτη για πολλούς, να κατανοήσουν αυτές τις λίγες ιδέες που με τις πενιχρές δυνάμεις μου έχω διαμορφώσει μέσα από αδιάκοπο αγώνα. Έχω υπόψη μου πως είναι απαραίτητο για την επίτευξη του στόχου ενός οργανισμού να είναι ένας εκείνος που σκέφτεται, διευθύνει και γενικότερα αναλαμβάνει την ευθύνη. Οι διοικούμενοι όμως δεν πρέπει να εξαναγκάζονται, πρέπει να μπορούν να επιλέγουν μόνοι τους τον ηγέτη τους. Ένα αυταρχικό σύστημα εξαναγκασμού, κατά τη γνώμη μου, πολύ σύντομα εκφυλίζεται. Γιατί η επιβολή προσελκύει πάντα ανθρώπους χαμηλής ηθικής και πιστεύω πως είναι απαρέγκλιτος κανόνας ότι τους τυράννους της διανόησης διαδέχονται καθάρματα. Αυτός είναι και ο λόγος που εξέφραζα πάντα την παθιασμένη μου αντίθεση σε συστήματα όπως αυτά που βλέπουμε σήμερα στην Ιταλία και στη Ρωσία. Εκείνο που δυσφημεί τη μορφή της δημοκρατίας που υπάρχει στην Ευρώπη σήμερα δεν είναι τόσο η ίδια 13

ALBERT EINSTEIN

η πύλη της δημοκρατικής αρχής, αλλά η έλλειψη σταθερότητας των κυβερνήσεων και ο απρόσωπος χαρακτήρας του εκλεκτορικού συστήματος. Πιστεύω πως απ’ αυτή την άποψη οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής έχουν βρει τον σωστό τρόπο. Έχουν έναν Πρόεδρο που εκλέγεται για αρκούντως μεγάλο διάστημα και διαθέτει επαρκή ισχύ για να εξασκήσει την ευθύνη του. Εκείνο που εκτιμώ στο γερμανικό πολιτικό σύστημα, από την άλλη, είναι η πιο εκτεταμένη φροντίδα που προβλέπει για το άτομο σε περίπτωση ασθένειας ή ανάγκης. Το πραγματικά πολύτιμο πράγμα στην εκδήλωση της ανθρώπινης ζωής δεν είναι για μένα το πολιτικό καθεστώς, αλλά το δημιουργικό και ευαίσθητο άτομο, η προσωπικότητα· μόνο αυτή δημιουργεί το ευγενές και το υψηλό, ενώ το κοπάδι παραμένει ως έχει, νωθρό στη σκέψη και νωθρό στο συναίσθημα. Το ζήτημα αυτό με φέρνει και στη χειρότερη πτυχή της ζωής του κοπαδιού, δηλαδή στο στρατιωτικό σύστημα, το οποίο και απεχθάνομαι. Το ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αντλεί ευχαρίστηση βαδίζοντας στα τέσσερα υπό τους ήχους μιας μπάντας είναι αρκετό για να με κάνει να τον αποστρέ14

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

φομαι. Ο μεγάλος του εγκέφαλος του δόθηκε μόνο κατά λάθος – ένας γυμνός νωτιαίος μυελός είναι το μόνο που θα χρειαζόταν. Αυτή η εστία κακού μέσα στον πολιτισμό μας πρέπει να εξαλειφθεί με τη μέγιστη δυνατή ταχύτητα. Διατεταγμένος ηρωισμός, παράλογη βία και όλες αυτές οι σιχαμερές ανοησίες που φέρουν το όνομα του πατριωτισμού. Με πόσο πάθος τις μισώ! Πόσο άθλιος και φριχτός μου φαίνεται ο πόλεμος! Θα προτιμούσα να με κόψουν κομματάκια παρά να πάρω ποτέ μέρος σε μια τέτοια αισχρή επιχείρηση. Έχω σε αρκετή υπόληψη το ανθρώπινο είδος ώστε να πιστεύω πως αυτή η αθλιότητα θα είχε εξαφανιστεί εδώ και πολύ καιρό, αν η ορθή κρίση των λαών δεν αλλοιωνόταν συστηματικά από εμπορικά και πολιτικά συμφέροντα που δρουν μέσω των σχολείων και του Τύπου. Η πιο όμορφη εμπειρία που μπορούμε να ζήσουμε είναι αυτή του μυστηριώδους. Ιδού το θεμελιώδες συναίσθημα μέσα στο λίκνο της αληθινής τέχνης και της αληθινής επιστήμης. Όποιος δεν το γνωρίζει και αδυνατεί πλέον να εκπλαγεί και να θαυμάσει μοιάζει ίδιος με νεκρό, το βλέμμα του έχει θολώσει. Η εμπειρία του μυστηριώδους –ακό15

ALBERT EINSTEIN

μα και ανάμικτη με φόβο– ήταν αυτή που γέννησε και τη θρησκεία. Η γνώση της ύπαρξης ενός πράγματος που δεν μπορούμε να το διαπεράσουμε, οι αντιλήψεις μας για τη βαθύτερη αιτία και για την πιο ακτινοβόλα ομορφιά, που μόνο στην πιο πρωτόγονη μορφή τους μπορούμε να συλλάβουμε με το μυαλό μας, είναι η γνώση και το συναίσθημα που συνιστούν την αληθινή θρησκευτικότητα. Μ’ αυτή την έννοια –και μόνο μ’ αυτήν– είμαι βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος. Δεν μπορώ να συλλάβω έναν Θεό που ανταμείβει και τιμωρεί τα δημιουργήματά του, ή έχει μια βούληση του ίδιου είδους που βιώνουμε κι εμείς. Προσωπικά, ούτε μπορώ ούτε θα ήθελα να συλλάβω ένα ον που επιβιώνει του φυσικού του θανάτου· αφήστε τις αδύναμες ψυχές, είτε από φόβο είτε από παράλογο εγωισμό, να βρίσκουν απόλαυση σε παρόμοιες σκέψεις. Εγώ ικανοποιούμαι με το μυστήριο της αιωνιότητας της ζωής και με την επίγνωση και την υποψία της εκπληκτικής δομής του υπάρχοντος κόσμου, καθώς και με τον αφοσιωμένο μου αγώνα να κατανοήσω ένα μέρος, ας είναι και το πιο μικροσκοπικό, από τον Λόγο που εκδηλώνεται στη φύση.

ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ Από την ανθολογία της Ρουθ Νάντα Άνσεν Η ελευθερία και η σημασία της, 1942.

έρω πως είναι μάταιο εγχείρημα η συζήτηση για τις θεμελιώδεις αξιακές κρίσεις. Για παράδειγμα, αν κάποιος εγκρίνει σαν στό-

χο την εξάλειψη της ανθρώπινης φυλής από τη Γη, δεν μπορεί κανείς να αντικρούσει αυτή την άποψη σε ορθολογική βάση. Αν όμως υπάρχει συμφωνία σε ορισμένους στόχους και αξίες, μπορεί κανείς να επιχειρηματολογήσει για τα μέσα επίτευξης αυτών των σκοπών. Ας προτείνουμε λοιπόν δύο στόχους με τους οποίους μπορεί να συμφωνεί σχεδόν το σύνολο όσων διαβάζουν αυτές τις γραμμές. 1. Τα βασικά αγαθά που εξυπηρετούν τη διατήρηση της ζωής και της υγείας όλων των ανθρώπινων όντων να παράγονται με τον λιγότερο δυνατό μόχθο. 17

ALBERT EINSTEIN

2. Η ικανοποίηση των φυσικών αναγκών είναι πράγματι αναγκαία προϋπόθεση για μια ικανοποιητική ύπαρξη, όμως από μόνη της δεν αρκεί. Για να είναι ευχαριστημένοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν και τη δυνατότητα να αναπτύσσουν τις διανοητικές και καλλιτεχνικές τους δυνάμεις, σε βαθμό ανάλογο με τα προσωπικά χαρακτηριστικά και τις ικανότητές τους. Ο πρώτος από τους δύο αυτούς στόχους απαιτεί την προώθηση όλης της γνώσης που σχετίζεται με τους νόμους της φύσης και τους νόμους των κοινωνικών διεργασιών, δηλαδή την προώθηση όλου του επιστημονικού εγχειρήματος. Γιατί το επιστημονικό εγχείρημα είναι ένα φυσικό σύνολο και τα μέρη του υποστηρίζουν το ένα το άλλο με έναν τρόπο που, αν μη τι άλλο, κανείς δεν μπορεί να προβλέψει. Η πρόοδος της επιστήμης, ωστόσο, προϋποθέτει την ανεμπόδιστη επικοινωνία όλων των αποτελεσμάτων και των κρίσεων – την ελευθερία της έκφρασης και της επιμόρφωσης σε όλα τα πεδία του διανοητικού εγχειρήματος. Με τον όρο

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

ελευθερία εννοώ εκείνες τις κοινωνικές συνθήκες όπου η έκφραση των απόψεων και των υποθέσεων για γενικά και ειδικά γνωστικά ζητήματα δεν θα ενέχει κινδύνους ή κυρώσεις για όποιον τις εκφράζει. Αυτή η ελευθερία της επικοινωνίας είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη και τη διεύρυνση της επιστημονικής γνώσης, μια κατάκτηση μεγάλης πρακτικής σημασίας. Κατά πρώτο λόγο θα πρέπει να την εγγυάται ο νόμος. Όμως οι νόμοι δεν μπορούν να εξασφαλίσουν από μόνοι τους την ελευθερία της έκφρασης· για να μπορεί κάθε άνθρωπος να παρουσιάζει τις απόψεις του χωρίς τον κίνδυνο τιμωρίας, πρέπει να υπάρχει ένα πνεύμα ανοχής σε ολόκληρο τον πληθυσμό. Ένα τέτοιο ιδανικό εξωτερικής ελευθερίας ποτέ δεν μπορεί να επιτευχθεί εξ ολοκλήρου, αλλά θα πρέπει να επιδιώκεται αδιάκοπα αν θέλουμε η επιστημονική σκέψη, όπως και η φιλοσοφική και δημιουργική σκέψη γενικότερα, να φτάσουν όσο το δυνατόν πιο μακριά. Αν θέλουμε να φτάσουμε και στον δεύτερο στόχο, δηλαδή στη δυνατότητα της πνευματικής ανάπτυξης για όλα τα άτομα, τότε απαιτείται κι ένα δεύτερο είδος εξωτερικής ελευθερίας. Ο άνθρωπος 19

ALBERT EINSTEIN

δεν θα ’πρεπε να χρειάζεται να δουλεύει για την εξασφάλιση των αναγκαίων τόσο πολύ που να μην του μένουν χρόνος και δυνάμεις για τις προσωπικές του δραστηριότητες. Χωρίς αυτό το δεύτερο είδος εξωτερικής ελευθερίας, η ελευθερία της έκφρασης του είναι άχρηστη. Οι πρόοδοι στην τεχνολογία θα παρείχαν τη δυνατότητα γι’ αυτού του είδους την ελευθερία εφόσον λύναμε το πρόβλημα ενός λογικού καταμερισμού της εργασίας. Η ανάπτυξη της επιστήμης και γενικά των δημιουργικών δραστηριοτήτων του πνεύματος απαιτεί ακόμα ένα είδος ελευθερίας, που μπορεί να προσδιοριστεί ως εσωτερική ελευθερία. Είναι αυτή η ελευθερία του πνεύματος που συνίσταται στην ανεξαρτησία της σκέψης από τους περιορισμούς των απολυταρχικών και των κοινωνικών προκαταλήψεων, όσο και από την αφιλοσόφητη ρουτίνα και τη συνήθεια γενικότερα. Αυτή η εσωτερική ελευθερία είναι ένα σπάνιο δώρο της φύσης και άξιος στόχος για κάθε άτομο. Και η κοινότητα όμως μπορεί να κάνει πολλά για να επεκτείνει την αποτελεσματικότητά του, τουλάχιστον με το να μην παρεμποδίζει την ανάπτυξή του. Στα σχολεία 20

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

δηλαδή μπορεί να παρεμποδίζεται η ανάπτυξη της εσωτερικής ελευθερίας μέσω αυταρχικών μεθόδων και της επιβολής υπερβολικών πνευματικών περιορισμών σε μικρά παιδιά. Από την άλλη, τα σχολεία μπορούν να ευνοήσουν μια τέτοια ελευθερία ενθαρρύνοντας την ανεξάρτητη σκέψη. Μόνο αν η εξωτερική και η εσωτερική ελευθερία καλλιεργηθούν συστηματικά και συνειδητά ευνοείται η πιθανότητα της πνευματικής εξέλιξης και της ολοκλήρωσης που θα βελτιώσει την εξωτερική και την εσωτερική ζωή του ανθρώπου.

ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Από τη συλλογή Mein Weltbild, εκδόσεις Querido, Άμστερνταμ, 1934.

οιο είναι το νόημα της ανθρώπινης ζωής, ή, εδώ που τα λέμε, της ζωής οποιουδήποτε πλάσματος; Η εύρεση απάντησης σ’ αυτό το ερώτημα σημαίνει πως πιστεύεις σε κάτι. Και αναρωτιέσαι: Πόση σημασία έχει τότε να θέτεις αυτό το ερώτημα; Απαντώ: Ο άνθρωπος που θεωρεί τη δική του ζωή και τη ζωή των άλλων πλασμάτων ανούσια δεν είναι απλώς δυστυχισμένος, αλλά και σχεδόν ακατάλληλος για να ζει.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ Από τη συλλογή Mein Weltbild, εκδόσεις Querido, Άμστερνταμ, 1934.

ταν εξετάζουμε τις ζωές και τα εγχειρήματά μας, παρατηρούμε πως το σύνολο σχεδόν των πράξεων και των επιθυμιών μας συνδέεται με την ύπαρξη των άλλων ανθρώπινων πλασμάτων. Βλέπουμε πως όλη μας η φύση προσιδιάζει σ’ αυτήν των κοινωνικών ζώων. Τρώμε φαγητό που άλλοι έχουν παραγάγει, φοράμε ρούχα που άλλοι έχουν φτιάξει, ζούμε σε σπίτια που άλλοι έχουν χτίσει. Το μεγαλύτερο μέρος της γνώσης και των πεποιθήσεών μας έχει περαστεί σ’ εμάς από άλλους ανθρώπους μέσω μιας γλώσσας που άλλοι έχουν δημιουργήσει. Χωρίς τη γλώσσα, οι διανοητικές μας ικανότητες θα ήταν πράγματι φτωχές και θα συγκρίνονταν μ’ εκείνες των ανώτερων ζώων· οφείλουμε λοιπόν να παραδεχτούμε ότι χρωστάμε το πρωταρχικό μας πλεονέκτημα έναντι των ζώων στο γεγονός ότι ζούμε στην ανθρώπινη κοινωνία. 23

ALBERT EINSTEIN

Το άτομο, αν αφηνόταν μόνο του μετά τη γέννα, θα παρέμενε πρωτόγονο και κτηνώδες στη σκέψη και στα αισθήματα, σ’ έναν βαθμό που με δυσκολία μπορούμε να συλλάβουμε. Ο άνθρωπος είναι αυτός που είναι και έχει τη σημασία που έχει όχι τόσο από την αρετή της ατομικότητάς του, αλλά μάλλον ως μέλος μιας μεγάλης ανθρώπινης κοινότητας που κατευθύνει την υλική και την πνευματική του ύπαρξη από την κούνια μέχρι τον τάφο. Η αξία ενός ανθρώπου για την κοινότητα εξαρτάται πρωτίστως από το πόσο τα αισθήματα, οι σκέψεις και οι πράξεις του προάγουν το καλό των συνανθρώπων του. Τον χαρακτηρίζουμε καλό ή κακό σύμφωνα μ’ αυτό το κριτήριο. Με μια πρώτη ματιά, φαίνεται πως η εκτίμησή μας για έναν άνθρωπο εξαρτάται αποκλειστικά από τις κοινωνικές του αρετές. Κι όμως, το συγκεκριμένο κριτήριο είναι λανθασμένο. Μπορεί εύκολα να διαπιστωθεί πως όλα τα πολύτιμα επιτεύγματα που λαμβάνουμε από την κοινωνία, υλικά, πνευματικά και ηθικά, έχουν προέλθει στην πορεία αμέτρητων γενεών από δημιουργικά άτομα. Κάποιος ανακάλυψε κάποτε τη 24

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

φωτιά, κάποιος την καλλιέργεια των βρώσιμων φυτών και κάποιος άλλος την ατμομηχανή. Μόνο το άτομο μπορεί να σκεφτεί και άρα να δημιουργήσει νέες αξίες για την κοινωνία, ακόμη και να θέσει νέα ηθικά πρότυπα στα οποία θα προσαρμοστεί και η ζωή της κοινότητας. Χωρίς δημιουργικές προσωπικότητες ικανές να σκεφτούν και να κρίνουν ανεξάρτητα, η περαιτέρω ανάπτυξη της κοινωνίας είναι τόσο αδιανόητη όσο και η ανάπτυξη της ατομικής προσωπικότητας δίχως το γόνιμο έδαφος της κοινότητας. Η υγεία της κοινωνίας εξαρτάται άρα εξίσου από την ανεξαρτησία των ατόμων που την αποτελούν όσο και από τη στενή κοινωνική συνοχή τους. Έχει σωστά λεχθεί πως ο πυρήνας του ελληνοευρωπαϊκο-αμερικανικού πολιτισμού, και ειδικά η λαμπρή του άνθιση στην ιταλική Αναγέννηση που έβαλε τέλος στο τέλμα της μεσαιωνικής Ευρώπης, ήταν η απελευθέρωση και η σχετική απομόνωση του ατόμου. Ας σκεφτούμε τώρα την εποχή που ζούμε. Προς τα πού πηγαίνει η κοινωνία και προς τα πού το άτομο; Οι πληθυσμοί των πολιτισμένων χωρών 25

ALBERT EINSTEIN

είναι εξαιρετικά πυκνοί συγκριτικά με παλαιότερες εποχές· η Ευρώπη έχει σήμερα περίπου τους τριπλάσιους ανθρώπους απ’ όσους είχε πριν από εκατό χρόνια. Αλλά ο αριθμός των ηγετικών προσωπικοτήτων έχει μειωθεί δραστικά. Λίγοι μόνο άνθρωποι είναι γνωστοί στις ευρύτερες μάζες ως άτομα, μέσω των δημιουργικών τους επιτευγμάτων. Οι οργανισμοί έχουν πάρει σ’ έναν βαθμό τη θέση των ηγετικών προσωπικοτήτων, ειδικά στη σφαίρα της τεχνολογίας, αλλά σ’ έναν πολύ αισθητό βαθμό και της επιστήμης. Η έλλειψη εξεχουσών μορφών είναι ιδιαίτερα εμφανής και στο πεδίο της τέχνης. Η ζωγραφική και η μουσική έχουν οπωσδήποτε αλλοτριωθεί και έχουν χάσει μεγάλο μέρος της δημοτικότητάς τους. Στην πολιτική όχι μόνο λείπουν οι ηγέτες, αλλά η ανεξαρτησία του πνεύματος και το περί δικαίου αίσθημα του πολίτη έχουν σε μεγάλο βαθμό εξασθενήσει. Το δημοκρατικό, κοινοβουλευτικό καθεστώς, που βασίζεται σ’ αυτή την ανεξαρτησία, σε πολλά μέρη έχει κλονιστεί: δικτατορίες έχουν εγκαθιδρυθεί και γίνονται ανεκτές επειδή το αίσθημα αξιοπρέπειας και τα δικαιώματα του ατό26

ΠΩΣ ΒΛΕΠΩ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

μου δεν έχουν πλέον αρκετή ισχύ. Μέσα σε δύο εβδομάδες οι εφημερίδες μπορούν να οδηγήσουν τις πειθήνιες μάζες οποιασδήποτε χώρας σε τέτοια μανία, που οι άντρες να είναι έτοιμοι να φορέσουν στολές και να σκοτώσουν ή να σκοτωθούν για τους δόλιους σκοπούς λίγων ενδιαφερόμενων μερών. Η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία μού φαίνεται το πιο επαίσχυντο σύμπτωμα αυτής της έλλειψης προσωπικής αξιοπρέπειας που ταλανίζει σήμερα την πολιτισμένη ανθρωπότητα. Δεν είναι να απορεί κανείς με τους προφήτες που διακηρύσσουν την πρώιμη εξάλειψη του πολιτισμού μας. Εγώ όμως δεν ανήκω σ’ αυτούς τους πεσιμιστές: πιστεύω πως έρχονται καλύτερες μέρες. Και επιτρέψτε μου να παραθέσω συνοπτικά τους λόγους γι’ αυτή μου τη σιγουριά. Κατά τη γνώμη μου, τα σημερινά σημάδια παρακμής εξηγούνται από το γεγονός ότι η οικονομική και τεχνολογική ανάπτυξη έχουν εντείνει κατά πολύ τον αγώνα για την ύπαρξη, επιβαρύνοντας ιδιαίτερα την ελεύθερη ανάπτυξη του ατόμου. Όμως η ανάπτυξη της τεχνολογίας σημαίνει πως το άτομο θα χρειάζεται πλέον να κάνει όλο και λι27

ALBERT EINSTEIN

γότερη δουλειά για την ικανοποίηση των αναγκών της κοινότητας. Ο σχεδιασμένος καταμερισμός της εργασίας προβάλλει πλέον όλο και περισσότερο σαν επείγουσα ανάγκη, κι αυτός ο καταμερισμός θα οδηγήσει στην υλική εξασφάλιση του ατόμου. Αυτή η ασφάλεια, μαζί με τον ελεύθερο χρόνο και την ενέργεια που θα έχει στη διάθεσή του το άτομο, μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη της προσωπικότητάς του. Μ’ αυτό τον τρόπο η κοινότητα ίσως ξαναβρεί την υγεία της και μπορούμε να ελπίζουμε πως οι ιστορικοί του μέλλοντος θα εξηγήσουν τα δυσοίωνα συμπτώματα της σημερινής κοινωνίας ως παιδικές ασθένειες μιας ανθρωπότητας με νέες αξιώσεις, αποδίδοντάς τες στην αυξανόμενη ταχύτητα της προόδου του πολιτισμού.

ΜΗΝΥΜΑ ΣΤΗΝ 410η ΕΠΕΤΕΙΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΥ Στην εκδήλωση μνήμης που πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, Νέα Υόρκη, Δεκέμβριος 1953.

ιμούμε σήμερα, με χαρά και ευγνωμοσύνη, τη μνήμη ενός ανθρώπου που, περισσότερο από κάθε άλλον σχεδόν, συνέβαλε στην απελευθέρωση του νου από τις αλυσίδες της εκκλησιαστικής και της επιστημονικής ηγεμονίας στη Δύση. Είναι αλήθεια πως κάποιοι λόγιοι της κλασικής ελληνικής περιόδου είχαν πειστεί πως η Γη δεν είναι το φυσικό κέντρο του κόσμου. Αλλά αυτή η αντίληψη για το σύμπαν δεν ήταν δυνατόν να κερδίσει πραγματική αναγνώριση στην αρχαιότητα. Ο Αριστοτέλης και η ελληνική σχολή των αστρονόμων παρέμεναν προσκολλημένοι στη γεωκεντρική ιδέα και σχεδόν κανείς δεν την αμφισβητούσε. Μια σπάνια ανεξαρτησία σκέψης, η διαίσθηση, καθώς και η άρτια γνώση των αστρονομικών δεδο29

ALBERT EINSTEIN

μένων, δύσκολα προσβάσιμων εκείνη την εποχή, ήταν απαραίτητες για την πειστική τεκμηρίωση της ανωτερότητας της ηλιοκεντρικής ιδέας. Αυτό το σπουδαίο επίτευγμα του Κοπέρνικου όχι μόνο άνοιξε τον δρόμο για τη σύγχρονη αστρονομία, αλλά βοήθησε επίσης να επέλθει μια αποφασιστική αλλαγή στη στάση του ανθρώπου απέναντι στο σύμπαν. Αμέσως μόλις έγινε αποδεκτό ότι η Γη δεν είναι το κέντρο του κόσμου αλλά μόνο ένας από τους μικρότερους πλανήτες του, η ψευδαίσθηση της κεντρικής σημασίας του ίδιου του ανθρώπου έγινε φανερή. Μέσα από το έργο και το μεγαλείο της προσωπικότητάς του, ο Κοπέρνικος έμαθε στον άνθρωπο να είναι ταπεινός. Κανένα έθνος δεν θα ’πρεπε να υπερηφανεύεται που εξέθρεψε έναν τέτοιο άνθρωπο. Γιατί η εθνική υπερηφάνεια μοιάζει πιο πολύ με ασήμαντη αδυναμία που δύσκολα δικαιολογείται μπροστά σ’ έναν άνθρωπο τέτοιας εσωτερικής ανεξαρτησίας όπως ο Κοπέρνικος.

Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΑΞΙΑ ΕΝΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Από τη συλλογή Mein Weltbild, εκδόσεις Querido, Άμστερνταμ, 1934.

αληθινή αξία ενός ανθρώπου καθορίζεται πρωτίστως από τον βαθμό και το μέτρο

στο οποίο έχει καταφέρει να απελευθερωθεί από τον εαυτό του.

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΥΗΜΕΡΙΑ Από τη συλλογή Mein Weltbild, εκδόσεις Querido, Άμστερνταμ, 1934.

ν κάποιος ήθελε να υπολογίσει τη ζημιά που έχει γίνει στην εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού από τη μεγάλη πολιτική καταστροφή, θα πρέπει να θυμάται ότι ο πολιτισμός στις υψηλότερες μορφές του είναι ένα ευαίσθητο φυτό που εξαρτάται από ένα σύνθετο πλέγμα συνθηκών και συνηθίζει να φυτρώνει μόνο σε λίγα μέρη για ορισμένη χρονική περίοδο. Προκειμένου να ανθίσει, χρειάζεται πρώτα απ’ όλα ένας βαθμός ευημερίας που επιτρέπει σ’ ένα μικρό μέρος του πληθυσμού να εργάζεται πάνω σε πράγματα όχι ευθέως απαραίτητα για τη διατήρηση της ζωής. Δεύτερον, χρειάζεται μια ηθική παράδοση σεβασμού στις πολιτιστικές αξίες και στα πολιτιστικά επιτεύγματα, χάρη στην οποία αυτή η τάξη προμηθεύεται τα μέσα για να ζήσει από τις άλλες τάξεις, εκείνες που καλύπτουν τις άμεσες αναγκαιότητες της ζωής. 32