ΔΕΚΑ ΟΜΟΦΥΛΑ ΖΕΥΓΑΡΙA ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΜΥΘΩΝ

Δέκα ομόφυλα ζευγάρια από τον κόσμο των μύθων

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

Δέκα ομόφυλα ζευγάρια από τον κόσμο των μύθων COPYRIGHT © ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΚΔΟΣΗ

Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης - Brainfood Εκδοτική, 2025 ΥΠΕΎΘΥΝΟΣ ΈΚΔΟΣΗΣ

Νίκος Χατζόπουλος EΠΙΜΕΛΕΙΑ

Στεφανία Κοφίνα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛ ΛΟΥ - ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ

Κώστας Κοφίνας BRAINFOOD DIGITAL MEDIA AND PUBLISHING Εμπεδοκλέους 28 & Σουρή 20, 12131 Περιστέρι Τηλ.: 210 2514123 Email: contact@brainfood.gr www.brainfood.gr Σεπτέμβριος 2025 ISBN: 978-618-236-291-4 Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση, αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου.

Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης

Δέκα ομόφυλα ζευγάρια από τον κόσμο των μύθων

Υ Σ Τ Ε Ρ Ό Γ ΡΑ Φ Α

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Υστερόγραφα Εισαγωγή

11

Δίας – Γανυμήδης Ποσειδώνας – Πέλοπας Λάιος – Χρύσιππος Απόλλων – Υάκινθος Απόλλων – Κυπάρισσος Αμεινίας – Νάρκισσος Διόνυσος – Άμπελος Ηρακλής – Ιόλαος Μίνωας – Μίλητος Αχιλλέας – Πάτροκλος

24 31 43 46 55 61 70 77 89 92

Παράρτημα – Σαπφώ η Λεσβία Επίλογος Σημείωμα του συγγραφέα Βιβλιογραφία

105 115 118 122

9

ΥΣΤΕΡΌΓΡΑΦΑ Μικρά δοκίμια από τη ρωγμή των αφηγήσεων

Δεν υπάρχει μία αρχαιότητα· υπάρχουν πολλές. Και οι περισσότερες δεν διδάσκονται. Μάθαμε να βλέπουμε την αρχαία Ελλάδα μέσα από τα μάρμαρα και τα αγάλματα, τους καταλόγους με τα ονόματα των μεγάλων ανδρών, των νομοθετών, των στρατηγών, των τραγικών, των φιλοσόφων. Όμως, ανάμεσα στις επιγραφές και τις στήλες, υπήρχαν και αυτοί που δεν μπήκαν ποτέ στο κάδρο. Εκείνοι που μίλησαν, αγάπησαν, αμφισβήτησαν, διεκδίκησαν, βλαστήμησαν, κλάφτηκαν και χάθηκαν χωρίς ανδριάντα. Η σειρά αυτή είναι για αυτούς. Για τους ανεπίσημους αρχαίους. Για τον Θερσίτη με το δύσμορφο πρόσωπο, που τόλμησε να μιλήσει στην Αγορά των βασιλιάδων. Για τον Αρχίλοχο, που κατέβασε τη λύρα από το σύγγραμμα και την έσυρε στη λάσπη της ζωής. Για τη γυναίκα, που διεκδίκησε διαζύγιο στην Αθήνα. Για τον καταγγελθέντα ποιητή, τον πτωχό πολίτη, τον αθηναίο πολίτη, που στήθηκε στο εδώλιο για κάτι που είπε, που έγραψε, που αγάπησε.

9

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΑ

Αυτά τα μικρά δοκίμια μοιάζουν με χειρονομίες, με λοξές ματιές, που στρέφουν το βλέμμα από την κορυφή της Πνύκας στη σκιά της Αγοράς· από το βήμα του ρήτορα στο στόμα του καθημερινού ανθρώπου· από την παγωνιά των αθανάτων στην ανάσα των θνητών. Φιλοδοξία μας δεν είναι η αλήθεια αλλά εκείνα τα ίχνη: αυτά που ξέμειναν στα πλαϊνά των κειμένων, στις υποσημειώσεις των σχολιαστών, στις σκονισμένες λέξεις, που σπάνια διαβάζονται, αλλά κουβαλούν έναν κόσμο άλλο, εξίσου αληθινό. Η αρχαιότητα δεν ήταν μονοφωνική. Υπήρχε κλαγγή και σιγή, ήχος και βρισιά, τραγούδι και χλευασμός. Αυτή η σειρά μοιάζει με υστερόγραφο: μια συμπληρωματική φωνή, που γράφεται αφού έχει «κλείσει» το κυρίως σώμα. Όπως στα γράμματα που τελειώνουν πρόωρα, αφήνοντας χώρο για μια φράση ακόμα – πιο αληθινή, πιο προσωπική, πιο ουσιαστική. Σκαλίζει τις χαραμάδες που έμειναν έξω από το διδακτικό σχήμα, ανασύροντας όσα δεν πρόλαβαν να ενταχθούν στην επίσημη αφήγηση. Γιατί κάθε επιλογή ύλης είναι και αποκλεισμός. Και κάθε αποκλεισμός γεννά το δικό του υστερόγραφο.

Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης

10

ΕΙΣΑΓΩΓΉ Θα λέγαμε, σύμφωνα με το κλισέ, ότι το ζήτημα των ομοφυλοφιλικών σχέσεων είναι τόσο παλιό όσο και η ανθρωπότητα. Η προσπάθειά μας επικεντρώνεται σε μιαν αμιγώς ιστορική θεώρηση δίχως ιδεολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές προκαταλήψεις: Η κουλτούρα ως προϊόν συνείδησης και ελεύθερης βούλησης, κατά παράδοξο τρόπο, περιλαμβάνει εξεζητημένα συστήματα απαγόρευσης. Κάθε κοινωνία έχει διαφορετικούς κανόνες σεξουαλικής συμπεριφοράς, οι οποίοι επίσης παραβιάζονται. Η ιδέα ότι υπάρχει μια γραμμή που δεν επιτρέπεται να περάσει κανείς, ενώ στην πράξη πολλοί την περνούν, είναι μια ιστορία πιο παλιά από την ιστορία με το φίδι που έβαλε την Εύα σε πειρασμό.1 Η σεξουαλική ποικιλομορφία δεν είναι προφανώς μια σύγχρονη ανακάλυψη κάποιων «διεφθαρμένων 1. Timothy Taylor, Η προϊστορία του σεξ. 4.000.000 χρόνια ανθρώπινης σεξουαλικότητας, (μτφρ.: Δ. Ραπτόπουλος), Αθήνα, Αιώρα, 2010, σελ. 21.

11

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

ψυχών» αλλά μια αρχέγονη έκφραση των σεξουαλικών επιθυμιών. Στην ιστορία της ανθρωπότητας, σε όλες τις μεριές του κόσμου όπου υπήρξαν άνθρωποι, κάποιοι άνδρες και κάποιες γυναίκες ένιωθαν συναισθηματική και σωματική οικειότητα με πρόσωπα του ίδιου φύλου. Έτσι, δεν παραλείπονται οι ιστορίες που αναφέρονται σε ψυχές και σώματα ομόφυλων ζευγαριών. Πλούσιες είναι εκείνες οι αναφορές αρχαιοελληνικών και ιουδαϊκών γραφών, που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο δυτικό πολιτισμό και περιέχουν αντίστοιχες περιπτώσεις έρωτα, φιλίας, αγάπης, συντροφικότητας. Για να γίνουν πιο σαφείς αυτές οι ιστορίες, καλό είναι να επισημάνουμε ότι ορισμένες λέξεις δεν προσλαμβάνονται με το ίδιο νόημα σήμερα: για παράδειγμα πολλές αρχαιοελληνικές λέξεις δεν κάνουν σαφή διάκριση ανάμεσα στον «φίλο» και τον «εραστή», όπως επίσης αποδίδουν το «εταίρος» ως σύντροφο αλλά την «εταίρα» ως πόρνη. Ο ίδιος ο Πλάτων αναφέρεται στο αρχέτυπο των αττικών εραστών, τον Αρμόδιο και τον Αριστογείτονα –οι οποίοι θεωρούνται ιδρυτές της Αθηναϊκής Δημοκρατίας– χρησιμοποιώντας στην ίδια φράση τις λέξεις «έρως» και «φιλία» για να περιγράψει τις σχέσεις τους: «ο γαρ Αριστογείτονος έρως και η Αρμοδίου φιλία βέβαιος γενομένη…».2 2. Πλάτων, Συμπόσιον 182c.

12

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

Τα αρχαία κείμενα βρίθουν αντίστοιχων παραδειγμάτων ως προς τη χρήση και σημασία των λέξεων όχι μόνο στην αρχαιοελληνική αλλά και σε άλλες παλιές γλώσσες. Στην Ιλιάδα του Ομήρου, στο συγκλονιστικότερο ηρωικό έπος που έγραψε ποτέ άνθρωπος, μνημονεύεται η συντροφική σχέση του Αχιλλέα με τον Πάτροκλο. Περιγράφεται μια σχέση μεταξύ δυο λαμπρών ανδρών στο ήθος, την ανδρεία και την ομορφιά, που χρονολογείται στον πρώιμο 12ο π.Χ. αιώνα. Στον 6ο αιώνα π.Χ., αντίστοιχα, η λυρική ποιήτρια Σαπφώ περιγράφει, με απαράμιλλη συναισθηματική ενάργεια, τους καημούς του έρωτα γυναίκας προς γυναίκα, ώστε η γενέτειρά της, Λέσβος, να μας δώσει τον όρο «λεσβιασμός» που χαρακτηρίζει τη γυναικεία ομοφυλοφιλία. Στο σημείο αυτό να επισημάνουμε ότι οι πληροφορίες για την ανδρική ομοφυλοφιλία είναι συντριπτικά περισσότερες από ό,τι για τη γυναικεία. Αυτό πιθανόν να ερμηνεύεται από το γεγονός ότι η πλειονότητα των κειμένων εκείνης της περιόδου προέρχονται από άνδρες και απευθύνονται σε άνδρες. Οι γυναίκες, μάλιστα, παρουσιάζονται μέσα σε αυτά είτε ως ιδιοκτησία είτε ως αντικείμενα σεξουαλικού πόθου. Ήδη από την ελληνική μυθολογία, οι αναφορές στον ομοφυλόφιλο έρωτα είναι περισσότερες από ό,τι θα περίμενε κανείς για μια «σπάνια» και 13

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

«αποκλίνουσα» συμπεριφορά. Οι δε αναφορές στις ερωτικές προτιμήσεις της κοινωνίας σε διάφορες περιόδους της αρχαιότητας είναι πάμπολλες. Σπάνια συναντά κανείς αρχαίο κείμενο που να μην έχει έστω κάποιες σχετικές μνείες: «Όσον αφορά τις ερωτικές σχέσεις, οι Κρητικοί έχουν ένα πολύ ιδιαίτερο έθιμο, διότι δεν αποκτούν τους ερωμένους τους με την πείθω αλλά με την αρπαγή…»,3 μας διασώζει ο Στράβων, ιστορικός του 2ου π.Χ. αιώνα, από ένα χαμένο κείμενο του Έφορου, ενός ιστορικού και γεωγράφου του 4ου αιώνα π.Χ. Αυτή η παραπομπή μάς φέρνει στον νου την ιστορία του ωραίου Γανυμήδη, τον οποίον ερωτεύτηκε σφόδρα ο Δίας. Πρόκειται για την πιο φημισμένη από τις μυθολογικές κρητικές παραδόσεις. Στην ελληνική μυθολογία, όπως και σε άλλες, δεν λείπουν οι ομοφυλοφιλικές ιστορίες: […] η παιδεραστία πέρασε στους Έλληνες από τους Κρήτες πρώτα, όπως αναφέρει ο Τίμαιος. Άλλοι όμως λεν ότι την αρχή τέτοιων ερώτων την έκανε ο Λάιος, όταν φιλοξενήθηκε από τον Πέλοπα και ερωτεύτηκε το γιο εκείνου Χρύσιππο, που τον άρπαξε, τον έβαλε στο άρμα του και έφυγε στη Θήβα.4 3. Στράβων, Γεωγραφικά 10.4.2 (μετάφραση του συγγραφέα).

4. Αθήναιος, Δειπνοσοφιστές 13.79 (μτφρ.: Θ. Γ. Μαυρόπουλος).

14

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

Την κρητική καινοτομία εδώ ο Αθήναιος (170-223 μ.Χ. περίπου) τη μετατοπίζει από την Κρήτη στη Θήβα. Μάλιστα, ο Απολλόδωρος προσθέτει μιαν ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Όταν πέθανε ο Λάβδακος, ο Λάιος ήταν ενός έτους και πρώτα ο Λύκος, μετά δε οι ανιψιοί του, ο Αμφιτρύωνας και ο Ζήθος, σφετερίστηκαν τη βασιλεία και εξόρισαν τον Λάιο κοντά στον Πέλοπα, όπου, καθώς μάθαινε στον Χρύσιππο να οδηγεί το άρμα, τον ερωτεύτηκε και τον απήγαγε. Εδώ οι αντιστίξεις είναι σαφείς. Ο Λάιος ήταν ο εκπαιδευτής του Χρύσιππου, όπως ο Ποσειδώνας ήταν του Πέλοπα: εκπαιδευτές και συγχρόνως εραστές. Η ποιήτρια Πράξιλλα (μέσον 5ου αιώνα π.Χ.) αντικαθιστά τον Λάιο με τον Δία, αλλά και ο Πίνδαρος συνέκρινε την απαγωγή του Πέλοπα από έναν θεό με την απαγωγή του Γανυμήδη από τον Δία. Στην ελληνική μυθολογία, πλήθος είναι οι εκδοχές που θέλουν τον έναν τόπο μετά τον άλλο να διεκδικούν την «ανακάλυψη» της παιδεραστίας. Οι ιστορίες με τον Υάκινθο, τον Νάρκισσο και τον Κυπάρισσο μαρτυρούν ως τόπους τη Λακωνία, τη Βοιωτία, τη Θεσσαλία, τη Θράκη. Γενικά, δεν υπάρχει τόπος που να μην έχουμε μια ομοφυλοφιλική μυθική-ιστορική ανάμνηση. Για τον Υάκινθο, ο Απολλόδωρος διασώζει δύο παραδόσεις, μία θεσσαλική και μιαν άλλη, των Λακεδαιμονίων. Σύμφωνα με την πρώτη, 15

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

ο Υάκινθος ήταν γιος της Μούσας Κλειώς και του Πίερου. Τον ερωτεύτηκε ο Θάμυρις, που θεωρείτο ο πρώτος που εισήγαγε την παιδεραστία.5 Θαυμάσια αποτυπωμένες από τους αττικούς αγγειοπλάστες είναι σκηνές που απεικονίζουν τον εκπάγλου καλλονής Νάρκισσο μαζί με τον Ζέφυρο σε στάση γλουτιαίας συνουσίας – ενώ, κατά το μεγαλύτερο μέρος τους, οι ομοφυλοφιλικές συνουσίες παριστάνονται σε όρθια στάση: Η ελληνική μυθολογία περιέχει έναν σημαντικό αριθμό παιδεραστικών ιστοριών. Δεν είναι δύσκολο να δούμε ότι η κάθε μια προέρχεται από συγκεκριμένη περιοχή και συχνά είναι φανερό ότι πρόκειται για ένα μύθο της καταγωγής της ομοφυλοφιλίας στην αναφερόμενη επαρχία ή πόλη. Είναι οι θεμελιωτικοί μύθοι μιας κοινωνικής συμπεριφοράς. […] Από τη στιγμή που γνωρίζουμε ότι οι ελληνικοί μύθοι διατηρούν την ανάμνηση μιας πληθώρας χαμένων θεσμών και ειδικά μυητικών τελετουργιών, έχουμε το δικαίωμα να σκεφτούμε ότι αυτοί οι μύθοι όπου εικονίζεται η μυητική ομοφυλοφιλία, παρουσιάζουν μιαν αρχαία φάση της ελληνικής ομοφυλοφιλίας ή για να το πούμε αλλιώς, ότι το κρητικό τυπικό του Εφόρου απο5. Ψευδο-Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 1.3.

16

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

τελεί αξιοπρόσεκτη επιβίωση, μεσούσης της ιστορικής Ελλάδας, ενός θεσμού που παλιότερα ήταν πολύ διαδεδομένος στον ελληνικό χώρο. Και συνεπώς, ότι η μυητική ομοφυλοφιλία αποτελεί στην πραγματικότητα την προϊστορία της ομοφυλοφιλίας της κλασικής περιόδου.6 Στις μυθολογικές αναφορές σε ομοφυλοφιλικές σχέσεις, ο μύθος συνήθως λειτουργεί ως καθρέφτης της ιστορίας. Είναι προφανές ότι δεν είναι δυνατόν να ερευνήσει κανείς αναλυτικά τη σεξουαλική ιστορία μιας κοινωνίας που υπήρξε, με όλες τις χίλιες μύριες διαφορές της από τη σημερινή, πριν 3000 χρόνια. Εξετάζοντας κανείς αυτό το θέμα, οφείλει στοιχειωδώς να λάβει υπόψη του ότι η Ελλάδα, για παράδειγμα, δεν ήταν μια ενιαία οντότητα όπως είναι και προσλαμβάνεται σήμερα. Οι διάφορες πόλεις είχαν σε αρκετές περιπτώσεις μεγάλες αποκλίσεις ως προς τα έθιμα, τις αντιλήψεις και τη νομοθεσία. Έτσι κι αλλιώς, τα βασικά που γνωρίζουμε από τις διάφορες πηγές προέρχονται από την Αθήνα, με τις όποιες ομοφυλοφιλικές αναφορές να σώζονται είτε σε φιλοσοφικά κείμενα, 6. Bernard Sergent, Ομοφυλοφιλία στην Ελληνική Μυθολογία, (πρόλ.: G. Dumézil, μτφρ.: Έ. Πατρικίου), Αθήνα, Χατζηνικολή, 1986, σελ. 61.

17

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

τραγωδίες και κωμωδίες είτε σε δικανικούς λογούς, ζωγραφικές και γλυπτικές αναπαραστάσεις. Μάλιστα, έχουν σωθεί και κάποιες μαρτυρίες σε κείμενα ελλήνων ιατρών που προσπάθησαν να ερευνήσουν και να κατανοήσουν τις βιολογικές διαστάσεις της σεξουαλικότητας. Ένα γενικό και σχετικά ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι η ομοφυλοφιλία στην αρχαία Ελλάδα αποτελούσε συστατικό στοιχείο της ελληνικής παιδείας και δεν προκαλούσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον και, κατά συνέπεια, ιδιαίτερα σχόλια. Όπως είναι γνωστό, οι Έλληνες έδιναν στους θεούς τους ανθρώπινα χαρακτηριστικά, γι’ αυτό και η θρησκευτική τους παράδοση είναι γεμάτη ερωτικές ιστορίες παντός είδους – κατ’ εικόνα και ομοίωση των ανθρώπινων σεξουαλικών σχέσεων. Όπως είδαμε σε πολλούς σεξουαλικού περιεχομένου μύθους, οι θεοί –ιδιαίτερα ο Δίας– έχουν έντονη δραστηριότητα εκτός γάμου με πολλούς ερωτικούς συντρόφους και συχνές ομοφυλοφιλικές σχέσεις. Για να κατανοήσουμε το καθεστώς που επικρατούσε στην κλασική περίοδο για παράδειγμα, πρέπει να έχουμε στον νου μας ότι η Αθήνα ήταν μια κοινότητα στην όποια οι άνδρες ρύθμιζαν τα πάντα. Ένα άλλο εντελώς ξεχωριστό χαρακτηριστικό ήταν ότι οι παντρεμένοι άνδρες και γυναίκες ζούσαν κατά βάση μια διαφορετική ζωή. Οι γυναίκες ήταν 18

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

περιορισμένες στον γυναικωνίτη και οι άνδρες κυκλοφορούσαν όλη τη μέρα έξω από το σπίτι. Κάθε δημόσια και πολιτιστική δράση αποτελούσε αποκλειστικά μιαν ανδρική υπόθεση. Αυτό σημαίνει ότι κάθε αναφορά αλλά και πληροφορία είναι γραμμένη από άνδρες και προορίζεται για άνδρες – και εκφράζει συνεπώς την ανδρική θέαση της σεξουαλικότητας. Εδώ να σημειώσουμε ότι ούτε ο γάμος, σε καμιά περίπτωση, δεν ήταν ιδεολογικά φορτισμένος όπως είναι σήμερα. Επίσης, τη σεξουαλική τους ζωή δεν την αντιμετώπιζαν μόνο ως αναπαραγωγικό μέσο αλλά και ως μέσο απόλαυσης και ηδονής. Την επιθυμία της σεξουαλικής επαφής δεν τη σκίαζε κανενός είδους ηθική ενοχή. Το βάρος αυτό προστέθηκε τόσο στους Έλληνες όσο και σε άλλες κοινωνίες με τη χριστιανική ηθική, της οποίας η θεώρηση και αντίληψη του σώματος αστυνομεύτηκε με πολλούς ηθικούς και νομικούς περιορισμούς. Η μετά Χριστόν σωματικότητα και σεξουαλικότητα διαμόρφωσαν ενοχικές συνειδήσεις, συνδέοντας το σεξ και τον γάμο με μιαν αίσθηση ντροπής, όπου η γύμνια καλύπτεται και αποτελεί απεχθές θέαμα. Γενικά, συνέδεσαν το σώμα και τη σεξουαλικότητα με το αίσθημα της αμαρτίας και της τιμωρίας, θεϊκής ή νομικής. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι στην αρχαία Αθήνα το γυμνό ανδρικό σώμα συμβόλιζε το 19

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

κάλλος, ήταν συνδεδεμένο με την αντίληψη του ωραίου, γι’ αυτό σε όλες, μάλιστα, τις ελληνικές πόλεις υπήρχαν πάμπολλες ανδρικές γυμνές αναπαραστάσεις που υμνούσαν την ανδρική ομορφιά. Αυτό δεν αναφέρεται αντιθετικά με το γυναικείο κάλλος. Πολλές και ξακουστές είναι και οι ετεροφυλοφιλικές σχέσεις και έρωτες. Απλώς πρέπει πάντα να έχουμε υπόψη ότι οι πολιτισμικές προσλαμβάνουσες τότε ήταν εκ διαμέτρου αντίθετες από τις σημερινές. Οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν, για παράδειγμα, τις ερμαϊκές στήλες που έφεραν μεγάλους φαλλούς για οδοδείκτες στα σταυροδρόμια. Οι Ερμές αυτές πίστευαν ότι προστατεύουν την πόλη τους. Αρκετές είναι οι αναφορές αλλά και οι ζωγραφικές αναπαραστάσεις σε αγγεία από συμπόσια, όπου συμμετέχουν άνδρες και γυναίκες σε ομαδικό σεξ που πραγματοποιείτο σε σπίτια, ενώ στον πάνω όροφο υπήρχε η οικογένεια του οικοδεσπότη. Η σεξουαλικότητα εντασσόταν έντονα στην καθημερινότητα των Αθηναίων σαν κάτι φυσιολογικό, στο οποίο δεν δινόταν ιδιαίτερη έμφαση. Με δυο λόγια, οι Αθηναίοι θεωρούσαν ότι ο έρωτας ενός άνδρα για ένα κορίτσι ή μια γυναίκα δεν διαφέρει ιδιαίτερα από τον έρωτα ενός άνδρα για ένα αγόρι ή για έναν άλλον άνδρα. Να σημειώσουμε ότι η ελληνική γλώσσα, μια γλώσσα πλούσια και με απίστευτη ακρίβεια, δεν διέθετε διαφορετι20

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

κές λέξεις (ομοφυλοφιλία ή ετεροφυλοφιλία) για να ορίσει τη σεξουαλική ταυτότητα των πολιτών. Το βασικό είναι ότι δεν υπήρχε καν θέμα γύρω από αυτά τα ζητήματα. Στην αρχαία Αθήνα, η λεγόμενη παιδεραστία αποτελούσε εναλλακτική μορφή σεξουαλικότητας που αντιμετωπιζόταν, τις περισσότερες φορές, με ιδιαίτερο σεβασμό. Να σημειώσουμε ότι δεν υπήρχαν νόμοι που απαγόρευαν την παιδεραστία και μάλλον θα ήταν σύνηθες το φαινόμενο ένας παντρεμένος άνδρας να διατηρεί έναν εξωσυζυγικό δεσμό με ένα αγόρι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι γύρω στο 530 π.Χ., στις διάφορες ομοφυλοφιλικές εικονογραφικές αναπαραστάσεις, εμφανίζεται το «πουγκί», όπως και στις σκηνές αποπλάνησης γυναικών. Το ενδιαφέρον εστιάζεται στο ότι στις ομοφυλοφιλικές σχέσεις το πουγκί βρίσκεται ανάμεσα σε άλλα δώρα, για να εξαφανιστεί γύρω στο 450 π.Χ., πράγμα που μας κάνει να εικάσουμε ότι πρέπει να θεσπίστηκε ρυθμιστικός νόμος που απαγόρευε την εκπόρνευση στους νέους, αποκλείοντάς τους αλλιώς από τη δυνατότητα να αναλαμβάνουν δημόσια αξιώματα. Το σκεπτικό αυτής της απόφασης είναι επαγωγικό. Εάν κάποιος είναι πρόθυμος να πουλήσει το σώμα του, είναι εν δυνάμει ικανός να πουλήσει και τα συμφέροντα της κοινωνίας.

21

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

Η λαϊκή απήχηση της ομοφυλοφιλίας μπορεί να ερευνηθεί στον Αριστοφάνη, καθώς από τις κωμωδίες του οι ερευνητές έχουν αποθησαυρίσει περί τις εβδομήντα πέντε λέξεις που περιγράφουν τα ανδρικά γεννητικά όργανα και πάνω από εκατό που περιγράφουν τη σεξουαλική πράξη. Προσφιλείς του στόχοι ήταν οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις μεταξύ ενήλικων ανδρών και κυρίως η παθητική, δηλαδή του ερωμένου, καθώς η συμπεριφορά του τον υποβίβαζε στο επίπεδο της γυναίκας. Ο παθητικός ονομάζονταν κίναιδος και συχνά οι υπερβολικές αναφορές του Αριστοφάνη διασκέδαζαν το κοινό. Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, και οι παθητικοί ενήλικες άνδρες αποτελούσαν ένα συχνό φαινόμενο στην αρχαία Ελλάδα. Ολοκληρώνοντας αυτήν τη μικρή εισαγωγή για τους μυητικούς μύθους της παιδεραστίας και τους ήρωες-θεμελιωτές της αλλά και την απήχηση που είχαν αυτές οι ιστορίες στην κλασική κυρίως αρχαιότητα, καλό είναι να παραθέσουμε ένα σχετικό απόσπασμα του A. E. Taylor, ο οποίος υπήρξε αυθεντία στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και διακρίθηκε κυρίως για τη μελέτη του στον Πλάτωνα: Ο λόγος του Φαίδρου είναι ανιαρός και ασήμαντος, πράγμα σωστό για δύο λόγους: Από δραματουργική άποψη, η σχετικά ήπια και 22

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

κοινότοπη έναρξη είναι σκόπιμη, ώστε να δημιουργηθεί η κατάλληλη βαθμιαία κλιμάκωση με αποκορύφωμα το λόγο του Σωκράτη. […] Για τον Φαίδρο, έρως σημαίνει σαρκικό πάθος, και μάλιστα ομοφυλόφιλο. Στην Αθήνα, οι σχέσεις αυτού του είδους, αν και καταδικάζονταν από το νόμο και την κοινή γνώμη, όπως θα μας θυμίσει ο επόμενος ομιλητής, στην πραγματικότητα καλλιεργούνταν, όπως προκύπτει από τη γραμματεία, ιδιαίτερα από την «ανώτερη τάξη», μέσα στον γενικότερο συρμό μίμησης της Σπάρτης. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι «σωκρατικοί άνδρες» αποδοκίμαζαν έντονα κάθε τέτοια ανωμαλία. Το Συμπόσιον και ο Φαίδρος αποτελούν ολοκληρωμένη μαρτυρία για τη θεωρία και την πρακτική του Σωκράτη· όμοια στάση κρατάει και ο Πλάτων στους Νόμους. Στους Νόμ. 636b η Σπάρτη κατηγορείται ειδικά ότι έδωσε το παράδειγμα τέτοιων «διαφθορών», που η απόλυτη απαγόρευσή τους σε μια αληθινά ηθική κοινωνία θεωρείται αυτονόητη (841d). Την ίδια αντιμετώπιση έχει και ο Ξενοφών.7

7. A. E. Taylor, Πλάτων. Ο άνθρωπος και το έργο του, (μτφρ.: Ι. Αρζόγλου), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1992, σ. 254.

23

ΔΙΑΣ – ΓΑΝΥΜΗΔΗΣ Από τη μυθική παράδοση της Κρήτης

Και γι’ αυτό θα μπορούσε ο καθένας να θεωρήσει υπαίτιες πρώτες τις δικές σας πόλεις και όσες από τις άλλες κατ’ εξοχήν επιδίδονται στα γυμνάσια και είτε στα αστεία είτε στα σοβαρά πρέπει να λαμβάνει κανείς υπόψη του τα πράγματα του είδους αυτού, οφείλει να καταλάβει ότι επειδή είναι στη φύση του θηλυκού και των αρσενικών να έρχονται σε αφροδίσια επαφή χάριν της τεκνοποίησης, η σχετική ηδονή κρίνεται εύλογο ν’ αποδίδεται στη φύση, ενώ η συνεύρεση αρσενικών με αρσενικούς ή θηλυκών με θηλυκά θεωρείται παρά φύσιν και ότι των πρώτων το αποτόλμημα είναι αποτέλεσμα της ακράτειας προς την ηδονή. Και όλοι κατηγορούμε ακριβώς τη σχετική με τον Γανυμήδη διήγηση των Κρητών, επειδή ήσαν αυτοί που την μυθοποίησαν επειδή, δηλαδή, ήσαν πεπεισμένοι ότι οι νόμοι γι’ αυτούς είχαν γίνει από τον Δία, πρόσθεσαν τούτο τον μύθο για τον Δία 24

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

ώστε, ακολουθώντας το παράδειγμα του θεού, ν’ απολαμβάνουν και αυτήν την ηδονή.8 Στους Νόμους του Πλάτωνα, ένας ανώνυμος Αθηναίος απευθύνεται στον λακεδαιμόνιο Μέγγιλο και στον κρητικό Κλεινία, οι οποίοι τον ακούν δίχως να τον διαψεύδουν ή να τον αμφισβητούν. Εδώ αντιλαμβανόμαστε ότι προβάλλεται η αρχαιότητα της σεξουαλικής σχέσης του Δία με τον Γανυμήδη όπως και το ότι η καταγωγή του μύθου προέρχεται από την Κρήτη. Ο Γανυμήδης, όπως μας εξιστορεί στην Ιλιάδα ο Όμηρος, ήταν γιος του Τρώα και της Καλλιρρόης, της κόρης του ποταμού Σκάμανδρου, που στις όχθες του ο Αχιλλέας ξεχύθηκε μανιασμένος από τον σκοτωμό του Πάτροκλου και διψασμένος για εκδίκηση γέμισε τον ποταμό με τα πτώματα των Τρώων. Άλλες εκδοχές τον θέλουν να είναι γιος του Εριχθίωνα, του Ίλιου, του Λαομέδοντα, όλες όμως συμφωνούν στο ότι ήταν ο ωραιότερος των θνητών: Και από τον Εριχθόνιον των Τρώων βασιλέας ο Τρως γεννήθη και απ’ αυτόν τρία λαμπρά βλαστάρια ο Ίλος, ο Ασσάρακος και ο ισόθεος Γανυμήδης, που εγεννήθη των θνητών ο πρώτος για το κάλλος, 8. Πλάτων, Νόμοι 636c-e (μτφρ.: Η. Π. Νικολούδης).

25

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

που τον σηκώσαν οι θεοί για κείνα του τα κάλλη να ζη μ’ αυτούς αθάνατος και κεραστής του Δία.9 Ο Γανυμήδης, λοιπόν, όπως συνήθιζαν όλα τα αρχοντόπουλα, έβοσκε τα κοπάδια του πατέρα του στους πρόποδες του όρους Ίδη στην Τρωάδα. Ωστόσο, η εκθαμβωτική του ομορφιά δεν πέρασε απαρατήρητη από τον πατέρα των θεών, τον Δία, που ζαλισμένος από τον ερωτικό πόθο δεν το πολυσκέφτηκε και αποφάσισε να τον απαγάγει, χρησιμοποιώντας το γνωστό του κόλπο, να μεταμορφώνεται: Κι όταν το κάνη τούτο πολύν καιρό και πλησιάζη και αγγίζη ο ένας τον άλλον και στις γυμναστικές ασκήσεις και στις άλλες συναντήσεις, τότε πια η πηγή εκείνου του ρεύματος, που ο Ζευς όταν αγαπούσε το Γανυμήδη το είπε ίμερο (πόθο), φέρνεται με πολλήν ορμή προς τον εραστή κι ένα μέρος της χύνεται μέσα του.10 Αυτήν τη φορά, μεταμορφώθηκε σε αετό και αποσπώντας τον από το κοπάδι, όπως ο αετός εφορμά από ψηλά κι αρπάζει με τα νύχια τα θύματά του, τον σήκωσε ψηλά πετώντας στον Όλυμπο. Εκεί ο 9. Όμηρος, Ιλιάδα Υ 230-235 (μτφρ.: Ι. Πολυλάς).

10. Πλάτων, Φαίδρος 255b-c (μτφρ.: Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλος).

26

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

Δίας, αφού πρώτα του χάρισε την αιώνια νεότητα για να μην φθαρεί από τον χρόνο η ομορφιά του, τον έκανε οινοχόο. Έτσι, ο Γανυμήδης έμαθε να ρίχνει νέκταρ στο δοχείο του Δία, παίρνοντας τη θέση της Νιόβης, που ήταν ως τότε επιφορτισμένη με αυτό το καθήκον. Ο Δίας, για να αποζημιώσει τον Τρώα και να επουλώσει το τραύμα που του προκάλεσε η απώλεια του γιου του, επιφόρτισε τον Ερμή με την αποστολή να του χαρίσει τα περίφημα ανίκητα άλογα των αθανάτων. Είναι αυτά τα άλογα που κατόπιν προκάλεσαν τον θάνατο του βασιλιά της Τροίας, Λαομέδοντα, από τον Ηρακλή: Κι’ αλήθεια τον ξανθό τον Γανυμήδη ο συνετός ο Ζεύς άρπαξε για το κάλλος του, για νάναι στους αθάνατους ανάμεσα και να κερνάει τον οίνο στους θεούς στο ανάκτορο του Δία, θαύμα να τον κοιτάς, τιμώμενον απ’ όλους τους αθανάτους, αντλώντας νέκταρ κόκκινο από χρυσόν κρατήρα. Τότε του Τρώα αφόρητο τούσφιγγε πένθος την ψυχή, δεν τόξερε που η θύελλα η θεϊκή το γιό του άρπαξε· κι έπειτα πια καθημερινά τον θρηνολόγαγε. Και τον σπλαχνίστηκεν ο Ζευς και λύτρα για το 27

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

γιο του τούδωσε, ίππους ελαφροκάλπαστους, τέτοιοι που πάνε στους θεούς, αυτούς τούδωσε δώρο νάχει· κι είπε τα καθέκαστα ο αγγελιοφόρος Αργεϊοφόντης μ’ εντολή του Δία, ότι θάναι αθάνατος κι αγέραστος ίσα με τους θεούς.11 Γενικά για το γενεαλογικό δέντρο του Γανυμήδη όσο και την κατοπινή του κατάληξη κυκλοφορούσαν πολλές εκδοχές. Στην Αινειάδα (1.28) ο Βιργίλιος ισχυρίζεται ότι άλλες φορές τοποθετούν την καταγωγή του στις απαρχές της ιδρύσεως της Τροίας επί Δαρδάνου και άλλες φορές τον τοποθετούν ως σύγχρονο του Τρωικού Πολέμου, ερμηνεύοντας έτσι το μίσος της Ήρας εναντίον των Τρώων, που το αποδίδουν στην ερωτική σχέση του άντρα της με τον ωραίο Γανυμήδη: Ο Τρωαδίτης Γανυμήδης, που βλαστός του Δάρδανου είναι και, στο Δία, της κλίνης δρόσισμα ακριβό, μεσ’ από βαθιούς κρατήρες κέρναγε πιοτό θεϊκό 12 11. Ομηρικός Ύμνος 5. Εις Αφροδίτην 202-214 (μτφρ.: Δ. Π. Παπαδίτσας – Ε. Λαδιά).

12. Ευριπίδης, Ιφιγένεια εν Αυλίδι 1048-1052 (μτφρ.: Θ. Σταύρου).

28

ΔΈΚΑ ΟΜΌΦΥΛΑ ΖΕΥΓΆΡΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΚΌΣΜΟ ΤΩΝ ΜΎΘΩΝ

και χύσου ευθύς εις τ’ άλογα του Αινεία να τα φέρεις εις τους γενναίους Αχαιούς απ’ τον στρατόν των Τρώων, ότι κρατούν απ’ τ’ άλογα που ο βροντητής Κρονίδης του Τρωός έδωκε αμοιβήν του υιού του Γανυμήδη, ως τα καλύτερα άλογα στον ήλιον αποκάτω.13 Μια μεταγενέστερη, επίσης, εκδοχή της ζηλότυπης επέμβασης της Ήρας παρουσιάζει τη θεά μαζί με την Ήβη να ασκούν αφόρητες πιέσεις στον Δία να διώξει τον Γανυμήδη που σπίτωσε στον Όλυμπο. Λέγεται ότι τότε ο πατέρας των θεών αναγκάστηκε να υποχωρήσει, μεταμορφώνοντας τον Γανυμήδη σε αστερισμό του ουρανού και χαρίζοντάς του την αθανασία.14 Πρόκειται για τον αστερισμό του Υδροχόου – στην ουσία ο Δίας επιφόρτισε τον ευνοούμενό του να κάνει στον ουρανό την εργασία που επιτελούσε στον Όλυμπο ως οινοχόος! Από τον Στράβωνα, έναν ιδιαίτερα σημαντικό, πολυτάλαντο συγγραφέα της εποχής του και εξέχοντα γεωγράφο, που έζησε στη μεταβατική περίοδο 13. Όμηρος, Ιλιάδα Ε 263-268 (μτφρ.: Ι. Πολυλάς).

14. Ερατοσθένης, Καταστερισμοί 1.26.

29

ΞΕΝΟΦΏΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΆΚΗΣ

της προ Χριστού και μετά Χριστόν ανθρωπότητας, μαθαίνουμε, στην περιγραφή του για την Κρήτη, για ένα χαμένο κείμενο του Εφόρου, ενός ιστορικού γεωγράφου του 4ου αιώνα π.Χ. Σε αυτό το κείμενο, που δεν έχει σωθεί και ο Στράβων είχε διαβάσει, μεταξύ άλλων μας μεταφέρει ότι, κατά τα λεγόμενα του Εφόρου, όσον αφορά στις ερωτικές σχέσεις οι Κρήτες έχουν ένα πολύ ιδιαίτερο έθιμο, καθώς δεν έρχονται σε ερωτική επαφή με τους ερωμένους τους με τη χρήση της πειθούς αλλά μέσω αρπαγής. Η περιγραφή παραπέμπει, εκτός των άλλων, και στον πιο διάσημο από τους κρητικούς μύθους, την απαγωγή του Γανυμήδη από τον Δία. Σύμφωνα με τους μελετητές, σε ολόκληρο το κείμενο του Εφόρου, που μας διασώζεται από δεύτερο χέρι μέσω του Στράβωνος, γίνεται σαφής λόγος περί μυητικής ομοφυλοφιλίας, που παραπέμπει μάλιστα σε αρχαϊκές και παλαιότερες ακόμα μυθολογικές διηγήσεις στο πιο μακρινό ινδοευρωπαϊκό παρελθόν.

30