ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΑ

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

PAUL LAFARGUE ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ

Le Droit à la paresse

D’ abord publié en 1883 COPYRIGHT © 2026 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΚΔΟΣΗ Brainfood Εκδοτική ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΩΝ & ΣΕΙΡΑΣ

Θάνος Καραγιαννόπουλος

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛ ΛΟΥ - ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ

Λίλα Κούπριζα ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

Νίκος Χατζόπουλος

BR AINFOOD DIGITAL MEDIA AND PUBLISHING Μ.Ε.Π.Ε. Εμπεδοκλέους 28 & Σουρή 20, 12131 Περιστέρι Τηλ.: 210 2514123, Φαξ: 210 5227768 Email: contact@brainfood.gr www.brainfood.gr Μάρτιος 2026 978-618-236-318-8 Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση, αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου.

PAUL LAFARGUE

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ Μ ΕΤΑΦΡΑ ΣΗ

Χ Α ΡΑ ΣΚ Ι Α ΔΕ Λ Λ Η



Π Ε ΡΙ Ε ΧΟΜ Ε ΝΑ Πρόλογος.............................................................................9 Κεφάλαιο 1: Ένα καταστροφικό δόγμα...........................13 Κεφάλαιο 2: Ευλογίες της εργασίας................................21 Κεφάλαιο 3: Τα επακόλουθα της υπερπαραγωγής.........45 Κεφάλαιο 4: Με νέο σκοπό, νέο τραγούδι......................71 Κεφάλαιο 5: Παράρτημα...................................................83 Λόγος του Λένιν στην κηδεία του Πολ και της Λόρα Λαφάργκ, 3 Δεκεμβρίου 1911.................................92

ΠΡΌΛΟΓΟΣ

Ο

κύριος Τιερ, στο πλαίσιο της Επιτροπής για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση του 1849, έλε-

γε: «Θέλω να καταστήσω παντοδύναμη την επιρροή του κλήρου, επειδή βασίζομαι στη βοήθειά του για να διαδώσω εκείνη την καλή φιλοσοφία που μαθαίνει στον άνθρωπο ότι βρίσκεται εδώ κάτω για να υποφέρει και όχι την άλλη φιλοσοφία που του διδάσκει το αντίθετο: “Απόλαυσε”». Ο κύριος Τιερ εξέφραζε την ηθική της αστικής τάξης, ενσαρκώνοντας τον βάναυσο εγωισμό και τη στενόμυαλη νοημοσύνη της. Η μπουρζουαζία, παλεύοντας εναντίον της αριστοκρατίας την οποία στήριζε ο κλήρος, υπερασπίστηκε την ελεύθερη βούληση και την αθεΐα· όμως, αφού θριάμβευσε, άλλαξε τόνο και στυλ· και σήμερα σκοπεύει να χρησιμοποιήσει τη θρησκεία για να ενισχύσει την οικονομική και πολιτική υπεροχή της. Κατά τον 15ο και 16ο αιώνα, είχε υιοθετήσει 9

PAUL LAFARGUE

με ενθουσιασμό την παγανιστική παράδοση και εκθείαζε τη σάρκα και τα πάθη της, τα οποία αφόριζε ο χριστιανισμός· στις μέρες μας, κορεσμένη από αγαθά και καλοπέραση, απαρνείται τις διδαχές των στοχαστών της, των Ραμπελαί, των Ντιντερό, και κηρύσσει στους μισθωτούς την εγκράτεια. Η καπιταλιστική ηθική, οικτρή παρωδία της χριστιανικής ηθικής, αναθεματίζει τη σάρκα του εργαζόμενου· το ιδανικό της είναι να περιορίσει τις ανάγκες του παραγωγού στο ελάχιστο, να εξαλείψει τις χαρές και τα πάθη του και να τον καταδικάσει σε έναν ρόλο μηχανής που προσφέρει δουλειά χωρίς ανάπαυλα ούτε έλεος. Οι επαναστάτες σοσιαλιστές πρέπει να ξαναρχίσουν τη μάχη που έδωσαν οι φιλόσοφοι και οι λιβελογράφοι της μπουρζουαζίας· πρέπει να επιτεθούν στην ηθική και στις κοινωνικές θεωρίες του καπιταλισμού· πρέπει να γκρεμίσουν, στο μυαλό της τάξης που καλείται να δράσει, τις προκαταλήψεις που έσπειρε η άρχουσα τάξη· πρέπει να διακηρύξουν, στα μούτρα των υποκριτών κάθε ηθικής, ότι η Γη θα πάψει να είναι η κοιλάδα των δακρύων του εργαζόμενου· ότι στη μελλοντική κομμουνιστική κοινωνία που θα εγκαθιδρύσουμε, «ειρηνικά» ει 10

ΠΡΌΛΟΓΟΣ

δυνατόν, αλλιώς «βίαια», τα πάθη των ανθρώπων θα χαλιναγωγηθούν, διότι «όλα είναι καλά από τη φύση τους, δεν έχουμε τίποτε να αποφύγουμε παρά την κακή χρήση τους και την υπερβολή τους»1, και θα τις αποφύγουμε απλώς με την αμοιβαία εξισορρόπησή τους, την αρμονική ανάπτυξη του ανθρώπινου οργανισμού, αφού, όπως λέει ο Δρ. Μπέντο, «μόνο όταν μια φυλή φτάσει στο απόγειο της σωματικής της ανάπτυξης φτάνει και στο ύψιστο σημείο της ενέργειας και του ηθικού της σφρίγους». Αυτή ήταν επίσης η γνώμη του μεγάλου φυσιοδίφη Κάρολου Δαρβίνου2. Η αντίκρουση του Δικαιώματος στην εργασία, που αναδημοσιεύω με μερικές πρόσθετες σημειώσεις, κυκλοφόρησε στην εβδομαδιαία εφημερίδα L’Égalité του 1880, δεύτερη σειρά. Π.Λ. Φυλακή Σεντ-Πελαζί, 1883.

1. Ντεκάρτ, Τα πάθη της ψυχής.

2. Δρ. Μπέντο, Memoirs of the Anthropological Society· Κ. Δαρβίνος, Descent of man.

11

Κεφάλαιο 1

Ένα καταστροφικό δόγμα Ας τεμπελιάσουμε σε όλα εκτός από την αγάπη και το ποτό, εκτός από την τεμπελιά. ΛΕΣΣΙΝΓΚ Μια παράξενη τρέλα διακατέχει τις εργατικές τάξεις των εθνών όπου βασιλεύει ο καπιταλιστικός πολιτισμός. Αυτή η τρέλα επιφέρει ατομικές και κοινωνικές δυστυχίες που, εδώ και δύο αιώνες, βασανίζουν τη θλιβερή ανθρωπότητα. Αυτή η τρέλα είναι η αγάπη για την εργασία, το θανατηφόρο πάθος για την εργασία, που φτάνει ως την εξάντληση των ζωτικών δυνάμεων του ατόμου και των απογόνων του. Αντί να αντιδράσουν σε τούτο 13

PAUL LAFARGUE

τον παραλογισμό, οι ιερείς, οι οικονομολόγοι, οι ηθικολόγοι έκαναν την εργασία ιερή. Τυφλοί και στενόμυαλοι άνθρωποι, θέλησαν να φανούν σοφότεροι από τον Θεό τους· αδύναμοι και κατάπτυστοι άνθρωποι, θέλησαν να αποκαταστήσουν ό,τι είχε καταραστεί ο Θεός τους. Εγώ, που δεν διατείνομαι πως είμαι χριστιανός, οικονόμος και ηθικός, αμφισβητώ την κρίση τους επικαλούμενος την κρίση του Θεού τους· αμφισβητώ τα κηρύγματα της θρησκευτικής, οικονομικής, φιλελεύθερης ηθικής τους επικαλούμενος τις φρικτές συνέπειες της εργασίας στην καπιταλιστική κοινωνία. Στην καπιταλιστική κοινωνία, η εργασία είναι η αιτία κάθε διανοητικού εκφυλισμού, κάθε οργανικής παραμόρφωσης. Συγκρίνετε το καθαρόαιμο των στάβλων του Ρότσιλντ, που το φροντίζουν ένα σωρό βαλέδες, με το βαρύ κτήνος των νορμανδικών αγροκτημάτων, που οργώνει τη γη, σέρνει την κοπριά, μεταφέρει τη σοδειά στην αποθήκη. Κοιτάξτε τον ευγενή άγριο, που οι ιεραπόστολοι του εμπορίου και οι έμποροι της θρησκείας δεν διέφθειραν ακόμα με τον χριστιανισμό, τη σύφιλη και το δόγμα της εργασίας, και κοιτάξτε στη συνέ14

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

χεια τους δικούς μας εξαθλιωμένους υπηρέτες των μηχανών3.

3. Οι Ευρωπαίοι εξερευνητές στέκονται έκπληκτοι μπροστά στη σωματική ομορφιά και το περήφανο παράστημα των πρωτόγονων λαών, που δεν τους έχει σπιλώσει αυτό που ο Πέπιγκ αποκαλούσε «δηλητηριώδη ανάσα του πολιτισμού». Μιλώντας για τους Αβορίγινες των νησιών της Ωκεανίας, ο λόρδος Τζορτζ Κάμπελ γράφει: «Δεν υπάρχει λαός στον κόσμο που εντυπωσιάζει περισσότερο με την πρώτη ματιά. Η λεία και ελαφρώς χάλκινη επιδερμίδα τους, τα χρυσαφένια σγουρά μαλλιά τους, το ωραίο και χαρωπό τους πρόσωπο, με δυο λέξεις όλο τους το είναι συνιστούσε ένα νέο και υπέροχο δείγμα του genus homo· η εξωτερική τους εμφάνιση έδινε την εντύπωση μιας φυλής ανώτερης από τη δική μας». Οι πολιτισμένοι της αρχαίας Ρώμης, οι Καίσαρες, οι Τάκιτοι, αντιμετώπιζαν με τον ίδιο θαυμασμό τις γερμανικές κοινοβιακές φυλές που εισέβαλλαν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Όπως και ο Τάκιτος, ο Σαλβιανός, ιερέας του 5ου αιώνα που ονομάστηκε δάσκαλος των επισκόπων, έφερνε τους βαρβάρους ως παράδειγμα στους πολιτισμένους και στους χριστιανούς: «Είμαστε αναίσχυντοι ανάμεσα στους βαρβάρους, που είναι αγνότεροι από μας. Οι βάρβαροι μάλιστα πληγώνονται από τις αναισχυντίες μας, οι Γότθοι δεν υποφέρουν να υπάρχουν μεταξύ τους ακόλαστοι ομοεθνείς τους· ανάμεσά τους μόνο οι Ρωμαίοι, λόγω του θλιβερού προνομίου της εθνικότητας και του ονόματός τους, έχουν το δικαίωμα να είναι ακάθαρτοι. [Η παιδεραστία ήταν τότε πολύ της μόδας μεταξύ των 15

PAUL LAFARGUE

Αν, στην πολιτισμένη Ευρώπη σας, θέλουμε να βρούμε ένα ίχνος έμφυτης ομορφιάς του ανθρώπαγανιστών και των χριστιανών…] Οι καταπιεσμένοι αυτής της κοινωνίας πάνε στους βαρβάρους για να αναζητήσουν ανθρωπιά και καταφύγιο» (De Gubernatione Dei). Ο παλιός πολιτισμός και ο εκκολαπτόμενος χριστιανισμός διέφθειραν τους βαρβάρους του παλιού κόσμου, όπως ο γερασμένος χριστιανισμός και ο σύγχρονος καπιταλιστικός πολιτισμός διαφθείρουν τους άγριους του νέου κόσμου. Ο κύριος Φ. Λε Πλε, που οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως έχει ταλέντο στην παρατηρητικότητα παρότι απορρίπτουμε τα κοινωνιολογικά του συμπεράσματα, κηλιδωμένα από φιλανθρωπικό και χριστιανικό προυντονισμό, λέει στο βιβλίο του Οι Ευρωπαίοι εργάτες (1885): «Η ροπή των Μπασκίρ προς την τεμπελιά [οι Μπασκίρ είναι ημινομαδική ποιμενική φυλή της ασιατικής πλευράς των Ουραλίων], ο ελεύθερος χρόνος της νομαδικής ζωής, η συνήθεια του διαλογισμού που δημιουργείται ως εκ τούτου στα πιο προικισμένα άτομα, τους χαρίζουν συχνά κομψούς τρόπους, μια λεπτότητα στη νοημοσύνη και στην κρίση που συναντώνται σπάνια στο ίδιο κοινωνικό επίπεδο ενός πιο ανεπτυγμένου πολιτισμού… Εκείνο που τους απωθεί περισσότερο είναι οι αγροτικές εργασίες· είναι διατεθειμένοι να κάνουν τα πάντα εκτός από το να δεχτούν το επάγγελμα του γεωργού». Ο γεωργός είναι, πράγματι, η πρώτη εκδήλωση της δουλικής εργασίας στην ανθρωπότητα. Σύμφωνα με τη βιβλική παράδοση, ο πρώτος εγκληματίας, ο Κάιν, είναι γεωργός.

16

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

που, πρέπει να το αναζητήσουμε στα έθνη όπου οι οικονομικές προκαταλήψεις δεν έχουν ξεριζώσει ακόμα το μίσος για την εργασία. Η Ισπανία, που δυστυχώς εκφυλίζεται, μπορεί ακόμα να καμαρώνει ότι διαθέτει λιγότερες φάμπρικες απ’ όσες φυλακές και στρατώνες διαθέτουμε εμείς· όμως ο καλλιτέχνης χαίρεται θαυμάζοντας τον ατρόμητο Ανδαλουσιανό, μελαχρινό σαν το κάστανο, ευθυτενή και ευλύγιστο σαν ατσάλινη βέργα· και η καρδιά του ανθρώπου αναρριγεί ακούγοντας τον ζητιάνο, εξαίσια τυλιγμένο στην τρύπια κάπα του, να αποκαλεί «amigo» τους δούκες της Οσούνα. Για τον Ισπανό, στον οποίο το πρωτόγονο ζώο δεν έχει ατροφήσει, η εργασία είναι η χειρότερη σκλαβιά4. Οι Έλληνες της Κλασικής Εποχής μόνο περιφρόνηση έτρεφαν κι εκείνοι για την εργασία: μόνο στους σκλάβους επιτρεπόταν να δουλεύουν· ο ελεύθερος άνθρωπος ασχολούνταν μόνο με σωματικές ασκήσεις και διανοητικά παιχνίδια. Ήταν επίσης ο καιρός όπου περπατούσαν και ανέπνεαν ανάμεσα 4. Η ισπανική παροιμία λέει: Descansar es salud (Η ξεκούραση είναι υγεία).

17

PAUL LAFARGUE

στον λαό ο Αριστοτέλης, ο Φειδίας, ο Αριστοφάνης· ο καιρός όπου μια χούφτα γενναίοι συνέθλιβαν στον Μαραθώνα τις ορδές της Ασίας που ο Αλέξανδρος σύντομα θα κατακτούσε. Οι φιλόσοφοι της αρχαιότητας δίδασκαν την περιφρόνηση για την εργασία, αυτό τον ξεπεσμό του ελεύθερου ανθρώπου· οι ποιητές υμνούσαν την τεμπελιά, το δώρο των Θεών: O Melibæ, Deus nobis hæc otia fecit5. Ο Χριστός, στην επί του όρους ομιλία του, κήρυξε την τεμπελιά: «Καταμάθετε τὰ κρίνα τοῦ ἀγροῦ πῶς αὐξάνουσιν· οὐ κοπιῶσιν οὐδὲ νήθουσιν· λέγω δὲ ὑμῖν ὅτι οὐδὲ Σολομὼν ἐν πάσῃ τῇ δόξῃ αὐτοῦ περιεβάλετο

ὡς ἓν τούτων»6. Ο Ιεχωβάς, ο γενειοφόρος και τραχύς θεός, έδω5. «Ω Μελίβοια, κάποιος Θεός μάς έδωσε τούτη την απραξία». Βιργίλιος, Βουκολικά.

6. Δείτε πώς μεγαλώνουν οι κρίνοι του αγρού· δεν εργάζονται ούτε γνέθουν· κι όμως σας λέω πως ούτε ο Σολομών, με όλη του τη δόξα, δεν ήταν πιο λαμπρά ντυμένος. (Σ.τ.μ.)

18

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

σε σε όσους τον λάτρευαν το υπέρτατο παράδειγμα της ιδανικής τεμπελιάς· μετά από έξι μέρες εργασίας, αναπαύτηκε για όλη την αιωνιότητα7. Αντίθετα, ποιες είναι οι φυλές που η εργασία τούς είναι οργανική ανάγκη; Οι Ωβερνιάτες· οι Σκοτσέζοι, δηλαδή οι Ωβερνιάτες των Βρετανικών Νήσων· οι Γαλικιανοί, δηλαδή οι Ωβερνιάτες της Ισπανίας· οι Πομερανοί, δηλαδή οι Ωβερνιάτες της Γερμανίας· οι Κινέζοι, δηλαδή οι Ωβερνιάτες της Ασίας. Στην κοινωνία μας, ποιες είναι οι τάξεις που αγαπούν την εργασία καθαυτή; Οι ιδιοκτήτες αγρότες και οι μικροαστοί· οι πρώτοι σκυμμένοι στα χωράφια τους, οι δεύτεροι συναγελασμένοι στα μαγαζιά τους, πηγαινοέρχονται σαν τον τυφλοπόντικα στην υπόγεια στοά του· και ποτέ δεν σηκώνουν το κεφάλι για να κοιτάξουν με την ησυχία τους τη φύση. Κι ωστόσο το προλεταριάτο, η μεγάλη τάξη που περιλαμβάνει όλους τους παραγωγούς των πολιτισμένων εθνών, η τάξη που με τη χειραφέτησή της θα χειραφετήσει την ανθρωπότητα από τη δουλική 7. Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, κεφ. 6.

19

PAUL LAFARGUE

εργασία και θα κάνει το ανθρώπινο ζώο ελεύθερο ον, το προλεταριάτο λοιπόν, προδίδοντας τα ένστικτά του, παραγνωρίζοντας την ιστορική αποστολή του, άφησε το δόγμα της εργασίας να το διαφθείρει. Σκληρή και τρομερή ήταν η τιμωρία του. Όλες οι ατομικές και κοινωνικές δυστυχίες γεννήθηκαν από το πάθος του για την εργασία.

20

Κεφάλαιο 2

Ευλογίες της εργασίας Το 1770 κυκλοφόρησε στο Λονδίνο ένα ανώνυμο κείμενο με τίτλο: An Essay on trade and commerce (Πραγματεία για τις συναλλαγές και το εμπόριο). Προκάλεσε, εκείνη την εποχή, κάποιον θόρυβο. Ο συγγραφέας του, μεγάλος φιλάνθρωπος, αγανακτούσε επειδή «η πλέμπα των εργοστασίων της Αγγλίας είχε βάλει στο μυαλό της την ιδέα ότι, ως Άγγλοι, όλα τα άτομα που την αποτελούν έχουν, με εκ γενετής δικαίωμα, το προνόμιο να είναι πιο ελεύθερα και ανεξάρτητα από τους εργάτες οποιασδήποτε άλλης χώρας της Ευρώπης. Τούτη η ιδέα μπορεί να είναι χρήσιμη για τους στρατιώτες καθώς ενισχύει τη γενναιότητά τους· όμως όσο λιγότερο είναι εμποτισμένοι απ’ αυτήν οι εργάτες των 21

PAUL LAFARGUE

εργοστασίων, τόσο το καλύτερο για τους ίδιους και για το Κράτος. Οι εργάτες δεν θα έπρεπε ποτέ να θεωρούν τον εαυτό τους ανεξάρτητο από τους ανωτέρους τους. Είναι εξαιρετικά επικίνδυνο να ενθαρρύνονται τέτοιες μανίες σε ένα εμπορικό Κράτος όπως το δικό μας, όπου ίσως τα εφτά όγδοα του πληθυσμού δεν έχουν παρά ελάχιστη ή καθόλου ιδιοκτησία. Η θεραπεία δεν θα είναι πλήρης όσο οι φτωχοί της βιομηχανίας μας δεν θα δεχτούν να δουλεύουν έξι μέρες για το ίδιο ποσό που κερδίζουν τώρα σε τέσσερις». Έτσι, σχεδόν έναν αιώνα πριν από τον Γκιζό, στο Λονδίνο κήρυσσαν ανοιχτά την εργασία ως φρένο στα ευγενή πάθη του ανθρώπου. «Όσο περισσότερο θα δουλεύουν οι λαοί μου, τόσο λιγότερη φαυλότητα θα υπάρχει», έγραφε από το Όστεροντ, στις 5 Μαΐου 1807, ο Ναπολέοντας. «Είμαι η εξουσία […] και θα ήμουν διατεθειμένος να διατάξω πως την Κυριακή, μετά τη θεία λειτουργία, τα μαγαζιά θα ανοίγουν και οι εργάτες θα πηγαίνουν στη δουλειά τους». Για να ξεριζώσει την τεμπελιά και να κάμψει τα αισθήματα υπερηφάνειας και ανεξαρτησίας που 22

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

γεννιούνται απ’ αυτήν, ο συγγραφέας του Essay on trade πρότεινε να φυλακίσουν τους φτωχούς σε ιδανικούς οίκους εργασίας (ideal workhouses), που θα γίνονταν «οίκοι τρόμου όπου θα τους υποχρέωναν να δουλεύουν δεκατέσσερις ώρες τη μέρα, έτσι ώστε, αφαιρώντας τον χρόνο για τα γεύματα, να μένουν δώδεκα πλήρεις και ακέραιες ώρες εργασίας». Δώδεκα ώρες εργασίας τη μέρα, ορίστε το ιδανικό των φιλάνθρωπων και των ηθικολόγων του 18ου αιώνα. Κι εμείς το ξεπεράσαμε αυτό το υπέρτατο πρότυπο! Τα σύγχρονα εργαστήρια έγιναν ιδανικά σωφρονιστήρια όπου φυλακίζουμε τις εργατικές μάζες και καταδικάζουμε σε καταναγκαστικά έργα για δώδεκα και δεκατέσσερις ώρες όχι μόνο τους άντρες, αλλά και τις γυναίκες και τα παιδιά!8 Σκεφτείτε πως τα τέκνα των ηρώων της 8. Στο πρώτο συνέδριο αγαθοεργίας που έγινε στις Βρυξέλλες, το 1857, ένας από τους πλουσιότερους εργοστασιάρχες της Μαρκέτ, κοντά στη Λιλ, ο κύριος Σκριβ, αφηγούνταν με την ευγενέστερη ικανοποίηση την εκπλήρωση ενός καθήκοντος ενώ τα μέλη του συνεδρίου τον χειροκροτούσαν: «Εισαγάγαμε μέσα ψυχαγωγίας για τα παιδιά. Τους μαθαίνουμε 23

PAUL LAFARGUE

Τρομοκρατίας άφησαν τη θρησκεία της εργασίας να τους εκφυλίσει σε τέτοιο σημείο που μετά το 1848 δέχτηκαν, σαν επαναστατική κατάκτηση, τον νόμο που περιόριζε την εργασία στις φάμπρικες σε δώδεκα ώρες· διακήρυσσαν, ως επαναστατική αρχή, το δικαίωμα στην εργασία. Ντροπή στο γαλλικό προλεταριάτο! Μόνο σκλάβοι θα ήταν ικανοί για τέτοια ποταπότητα. Θα χρειάζονταν είκοσι χρόνια καπιταλιστικού πολιτισμού σε έναν Έλληνα των ηρωικών εποχών για να συλλάβει τέτοιον εξευτελισμό. Κι αν τα δεινά της καταναγκαστικής εργασίας, αν τα βασανιστήρια της πείνας έπεσαν πάνω στο προλεταριάτο, πιο πολυάριθμα και απ’ τις ακρίδες της Βίβλου, το ίδιο τα προκάλεσε. να τραγουδούν κατά τη διάρκεια της εργασίας κι επίσης να μετρούν δουλεύοντας· αυτό τα ψυχαγωγεί και τα κάνει να δέχονται με θάρρος τις δώδεκα ώρες εργασίας που είναι απαραίτητες για να κερδίσουν τα προς το ζην». Δώδεκα ώρες εργασίας –και τι εργασία!– επιβάλλονται σε παιδιά που δεν είναι ούτε δώδεκα ετών! Οι υλιστές θα λυπούνται πάντα που δεν υπάρχει κόλαση για να κλείσουμε εκεί αυτούς τους χριστιανούς, τους φιλανθρώπους, τους δημίους της παιδικής ηλικίας!

24

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

Αυτή την εργασία, που τον Ιούνιο του 1848 οι εργάτες την απαιτούσαν με τα όπλα ανά χείρας, την επέβαλαν στις οικογένειές τους· παρέδωσαν, στους βαρόνους της βιομηχανίας, τις γυναίκες τους και τα παιδιά τους. Με τα ίδια τους τα χέρια γκρέμισαν το σπιτικό τους· με τα ίδια τους τα χέρια έκαναν το γάλα των γυναικών τους να στερέψει· οι δύστυχες, έγκυοι και θηλάζοντας τα μωρά τους, χρειάστηκε να πάνε στα ορυχεία και στα εργοστάσια, να σκύψουν την πλάτη και να σμπαραλιάσουν τα νεύρα τους· με τα ίδια τους τα χέρια τσάκισαν τη ζωή και το σφρίγος των παιδιών τους. Ντροπή στους προλετάριους! Πού είναι εκείνες οι κυράδες που υμνούν τα ποιηματάκια μας και τα παλιά παραμύθια, τολμηρές στα λόγια, ντόμπρες και λάτρισσες του ποτού; Πού είναι εκείνες οι τσαπερδόνες που συνεχώς τριγυρίζουν, μαγειρεύουν, τραγουδούν, δίνουν ζωή και σκορπίζουν χαρά, γεννώντας δίχως πόνους γερά και σφριγηλά πιτσιρίκια;… Έχουμε σήμερα τα κορίτσια και τις γυναίκες της φάμπρικας, καχεκτικά λουλούδια με χλωμά χρώματα, θαμπό αίμα, ρημαγμένο στομάχι, άτονα μέλη!… Δεν γνώρισαν ποτέ την εύρωστη απόλαυση 25

PAUL LAFARGUE

και δεν θα ήταν ικανές να αφηγηθούν με κέφι πώς έχασαν την παρθενιά τους! Και τα παιδιά; Δώδεκα ώρες εργασίας στα παιδιά. Δυστυχία! Μα όλοι οι Ζυλ Σιμόν της Ακαδημίας των ηθικών και πολιτικών επιστημών, όλοι οι Ιησουίτες Ζερμινί δεν θα μπορούσαν να έχουν επινοήσει φαυλότητα πιο αποβλακωτική για τη νοημοσύνη των παιδιών, πιο διαβρωτική για τα ένστικτά τους, πιο καταστροφική για τον οργανισμό τους από την εργασία μέσα στη φαύλη ατμόσφαιρα του καπιταλιστικού εργαστηρίου. Η εποχή μας, λένε, είναι ο αιώνας της εργασίας· στην πραγματικότητα είναι ο αιώνας του πόνου, της δυστυχίας και της διαφθοράς. Κι όμως, οι αστοί φιλόσοφοι και οικονομολόγοι, από τον οδυνηρά μπερδεμένο Ωγκύστ Κοντ στον γελοία ξεκάθαρο Λερουά-Μπολιέ, οι αστοί άνθρωποι των γραμμάτων, από τον φενακιστικά ρομαντικό Βίκτορα Ουγκό στον αφελώς γκροτέσκο Πολ ντε Κοκ, τραγούδησαν όλοι εμετικά άσματα προς τιμήν της θεάς Προόδου, της πρωτότοκης κόρης της Εργασίας. Ακούγοντάς τους, η ευτυχία θα επικρατούσε στη Γη: νιώθαμε ήδη τον ερχομό 26

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

της. Έψαχναν στη φεουδαρχική σκόνη και δυστυχία των περασμένων αιώνων να βρουν σκοτεινές αθλιότητες και να τις αντιτείνουν στις απολαύσεις των τωρινών καιρών. Μας κούρασαν αυτοί οι χορτασμένοι, οι ικανοποιημένοι, που μέχρι πρόσφατα ακόμη ανήκαν στο υπηρετικό προσωπικό των μεγάλων αρχόντων και σήμερα είναι γραφιάδες λακέδες της μπουρζουαζίας με παχυλά εισοδήματα· μας κούρασαν με τον αγρότη του ρήτορα Λα Μπρυγιέρ; Ε λοιπόν, ιδού η λαμπρή εικόνα της προλεταριακής καλοπέρασης το έτος καπιταλιστικής προόδου 1840, όπως την περιγράφει ένας δικός τους, ο Δρ. Βιλερμέ, μέλος του Ινστιτούτου, ο ίδιος που το 1848 συμμετείχε στην εταιρεία επιστημόνων (ο Τιερ, ο Κουζέν, ο Πασί, ο ακαδημαϊκός Μπλανκί ήταν επίσης μέλη της) που διέδωσε στις μάζες τις ανοησίες της αστικής οικονομίας και ηθικής. Ο Δρ. Βιλερμέ μιλά για την εργοστασιακή Αλσατία, για την Αλσατία των Κεστνέρ, των Ντολφούς, εκείνων των ανθών της φιλανθρωπίας και του βιομηχανικού ρεπουμπλικανισμού. Όμως πριν ο δόκτωρ μάς παρουσιάσει την εικόνα των προλετα27

PAUL LAFARGUE

ριακών δυστυχιών, ας ακούσουμε έναν Αλσατό εργοστασιάρχη, τον κύριο Τ. Μιεγκ, του οίκου Ντολφούς, Μιεγκ και Σία, να περιγράφει την κατάσταση του τεχνίτη της παλιάς βιομηχανίας: «Στη Μυλούζ, πριν από πενήντα χρόνια (το 1813, ενώ η σύγχρονη μηχανική βιομηχανία γεννιόταν), οι εργάτες ήταν όλοι γηγενείς, κατοικούσαν στην πόλη και στα γύρω χωριά και κατείχαν σχεδόν όλοι ένα σπίτι και συχνά ένα χωραφάκι»9. Ήταν η χρυσή εποχή του εργαζόμενου. Όμως τότε η αλσατική βιομηχανία δεν πλημμύριζε τον κόσμο με τα βαμβακερά της και δεν έκανε εκατομμυριούχους τους Ντολφούς και τους Κεσλέν της. Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, όταν ο Βιλερμέ επισκέφτηκε την Αλσατία, ο σύγχρονος μινώταυρος, το καπιταλιστικό εργαστήριο, είχε κατακτήσει την περιοχή· μέσα στη βουλιμία του για ανθρώπινη εργασία, είχε πάρει τους εργάτες από τα σπίτια τους 9. Ομιλία που εκφωνήθηκε στη Διεθνή Εταιρεία Πρακτικών Σπουδών Κοινωνικής Οικονομίας του Παρισιού τον Μάιο του 1863 και δημοσιεύτηκε στο γαλλικό Économiste την ίδια εποχή.

28

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

για να τους στύψει καλύτερα και να αξιοποιήσει στο μέγιστο το εργασιακό δυναμικό τους. Οι εργάτες έτρεχαν ανά χιλιάδες στο σφύριγμα της μηχανής. «Ένας μεγάλος αριθμός», λέει ο Βιλερμέ, «πέντε από τους δεκαεφτά χιλιάδες, ήταν αναγκασμένοι, λόγω της ακρίβειας των ενοικίων, να μένουν στα γειτονικά χωριά. Μερικοί κατοικούσαν σχεδόν δέκα χιλιόμετρα από το εργοστάσιο που δούλευαν. Στη Μυλούζ, στη συνοικία Ντόρναχ, η δουλειά ξεκινούσε στις πέντε το πρωί και τελείωνε στις πέντε το βράδυ, χειμώνα-καλοκαίρι. […] Πρέπει να τους δεις να φτάνουν στην πόλη κάθε πρωί και να φεύγουν κάθε βράδυ. Υπάρχει ανάμεσά τους ένα πλήθος από χλωμές και λιπόσαρκες γυναίκες που περπατούν ξυπόλυτες στη λάσπη και που, μην έχοντας ομπρέλα, φορούν, όταν βρέχει ή χιονίζει, αναποδογυρισμένες στο κεφάλι τους τις ποδιές ή τα μεσοφόρια τους για να προφυλάξουν το πρόσωπο και τον λαιμό τους, κι ένας ακόμα μεγαλύτερος αριθμός από μικρά παιδιά εξίσου βρόμικα και κάτωχρα, ντυμένα με κουρέλια, λαδωμένα από το 29

PAUL LAFARGUE

γράσο που πέφτει πάνω τους ενώ δουλεύουν. Τα τελευταία, καλύτερα προστατευμένα απ’ τη βροχή χάρη στα αδιάβροχα ρούχα τους, δεν κρατούν καν, όπως οι προαναφερθείσες γυναίκες, ένα καλάθι με προμήθειες για τη μέρα· αλλά βαστούν στο χέρι τους, ή το κρύβουν όπως όπως κάτω απ’ το σακάκι τους, το ξεροκόμματο που θα τα θρέψει μέχρι να επιστρέψουν σπίτι. Έτσι, στην κούραση μιας ατέλειωτης μέρας με τουλάχιστον δεκαπέντε ώρες, έρχεται να προστεθεί γι’ αυτούς τους δύστυχους η κούραση των συχνών και κοπιαστικών διαδρομών. Το αποτέλεσμα είναι να φτάνουν το βράδυ σπίτι τους εξουθενωμένοι από την ανάγκη για ύπνο και την επομένη να φεύγουν χωρίς να έχουν ξεκουραστεί εντελώς, για να βρίσκονται στο εργαστήριο την ώρα που ανοίγει». Και ορίστε τώρα οι τρώγλες όπου στοιβάζονταν όσοι έμεναν στην πόλη: «Είδα στη Μυλούζ, στο Ντόρναχ και σε γειτονικά σπίτια, εκείνες τις άθλιες κατοικίες όπου δύο οικογένειες κοιμούνταν η καθεμιά σε μια γωνιά· σε μια ψάθα πεταμένη στα πλακάκια και στερεω30

ΤΟ ΔΙΚΑΊΩΜΑ ΣΤΗΝ ΤΕΜΠΕΛΙΆ

μένη με δυο σανίδες… Οι εργάτες της βιομηχανίας του βαμβακιού στον νομό του Άνω Ρήνου ζουν σε τόσο βαθιά εξαθλίωση που, ενώ στις οικογένειες των εμποροβιομηχάνων, των κατασκευαστών σεντονόπανων, των διευθυντών εργοστασίων, τα μισά παιδιά φτάνουν στην ηλικία των είκοσι ένα, στις οικογένειες των υφαντουργών και των εργατών των κλωστηρίων βαμβακιού ακριβώς τα μισά πεθαίνουν πριν κλείσουν τα δύο». Μιλώντας για τη δουλειά στο εργαστήριο, ο Βιλερμέ προσθέτει: «Δεν πρόκειται για δουλειά, για καθήκον, αλλά για βασανιστήριο, και το επιβάλλουμε σε παιδιά έξι ως οχτώ ετών. […] Αυτό το ατέλειωτο καθημερινό μαρτύριο κατατρώει κυρίως τους εργάτες στα κλωστήρια βαμβακιού». Σχετικά με τη διάρκεια της εργασίας, ο Βιλερμέ παρατηρούσε πως οι καταδικασμένοι στα κάτεργα δούλευαν μόνο δέκα ώρες, οι σκλάβοι στις Αντίλλες εννέα ώρες κατά μέσο όρο, όταν στη Γαλλία, που είχε κάνει την Επανάσταση το ’89 και είχε διακηρύξει τα πομπώδη Δικαιώματα του ανθρώπου, υπήρχαν εργοστάσια όπου το μεροκάματο ήταν 31

PAUL LAFARGUE

δεκαέξι ώρες, από τις οποίες παραχωρούσαν στους εργάτες μιάμιση ώρα για τα γεύματα10. Ω άθλια ματαίωση των επαναστατικών αρχών της μπουρζουαζίας! Ω ζοφερό δώρο της λατρεμένης της θεάς Προόδου! Οι φιλάνθρωποι αναγορεύουν ευεργέτες της ανθρωπότητας εκείνους που, για να πλουτίσουν τεμπελιάζοντας, δίνουν δουλειά στους φτωχούς· θα ήταν καλύτερα να εξαπλώσουν την πανούκλα και να δηλητηριάσουν τις πηγές παρά να αναγείρουν μια φάμπρικα ανάμεσα σ’ έναν επαρχιώτικο πληθυσμό. Εισάγετε την εργασία στη φάμπρικα και αντίο χαρά, υγεία, ελευθε-

10. Λ.-Ρ. Βιλερμέ, Εικόνα της σωματικής και ηθικής κατάστασης των εργατών στα εργοστάσια βαμβακιού, μαλλιού και μεταξιού, 1840. Οι Ντολφούς, οι Κεσλέν και οι άλλοι Αλσατοί εργοστασιάρχες δεν μεταχειρίζονταν έτσι τους εργάτες τους επειδή ήταν ρεπουμπλικάνοι, πατριώτες και προτεστάντες φιλάνθρωποι· ο Μπλανκί, ο ακαδημαϊκός, ο Λουί Ρεμπό, ο συγγραφέας του Ζερόμ Πατυρό, και ο Ζυλ Σιμόν, ο πολιτικός φίλος του δασκάλου Αμεντέ Ζακ, διαπίστωσαν τις ίδιες αβρότητες για την εργατική τάξη στους πολύ καθολικούς και πολύ μοναρχικούς εργοστασιάρχες της Λιλ και της Λυών. Έχουμε εδώ καπιταλιστικές αρετές που εναρμονίζονται θαυμάσια με όλες τις πολιτικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις.

32