Issuu

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

Σενέκας ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ

De Brevitate Vitae

Θάνος Καραγιαννόπουλος

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛ ΛΟΥ - ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ

Λίλα Κούπριζα ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

Νίκος Χατζόπουλος

BR AINFOOD DIGITAL MEDIA AND PUBLISHING Μ.Ε.Π.Ε. Εμπεδοκλέους 28 & Σουρή 20, 12131 Περιστέρι Τηλ.: 210 2514123, Φαξ: 210 5227768 Email: contact@brainfood.gr www.brainfood.gr Iανουάριος 2026 ISBN: 978-618-236-306-5 Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση, αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου.

ΣΕΝΕΚΑΣ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ Μ ΕΤΑΦΡΑ ΣΗ

ΓΙΟΎΛ Η ΤΣΊΡΟΥ



ι περισσότεροι θνητοί, Παουλίνε1, κακίζουν τη φύση για τη μοχθηρία της, καθώς μας μέ-

τρησε μικρό μερίδιο βίου που γοργά και αστραπιαία εξαντλείται, τόσο γρήγορα ώστε, με εξαίρεση κάποιους λίγους, οι υπόλοιποι να αρχίζουν να ετοιμάζονται για τη ζωή τους όταν πια αυτή πλησιάζει στο τέλος της. Και δεν θρηνεί μόνο ο όχλος και το ασυλλόγιστο πλήθος για τo μεγάλο αυτό κακό. Ακόμα και τους εξέχοντες άνδρες παρασύρει αυτή η αίσθηση και αναλύονται σε παράπονα. Εξ ου και το επιφώνημα του σπουδαιότερου όλων των ιατρών: «Η ζωή 1. Την εποχή που γράφτηκε το Περί της συντομίας του βίου (γύρω στο 49 π.Χ.), o Παουλίνος είχε το αξίωμα του praefectus annonae, υπεύθυνου για την προμήθεια δημητριακών της Ρώμης. Ήταν στενός συγγενής της συζύγου του Σενέκα, Πομπηίας Παουλίνας, πιθανότατα πατέρας της. 7

ΣΕΝΕΚΑΣ

περνά γρήγορα, η τέχνη διαρκεί πολύ»2. Εξ ου και ο οξύς για έναν σοφό ψόγος του Αριστοτέλη3 απέναντι στη φύση, που έδειξε τόση εύνοια στα ζώα ώστε να ζουν πέντε ή και δέκα αιώνες, ενώ για τον άνθρωπο επιφύλαξε ένα τόσο σύντομο τέλος, παρότι αυτός προορίζεται για τόσα πολλά και σημαντικά. Όχι, δεν έχουμε λίγο χρόνο στη διάθεσή μας, αλλά σπαταλάμε πολύ μεγάλο μέρος του. Η ζωή διαρκεί όσο πρέπει και μας παρέχει αρκετό χρόνο για να ολοκληρώσουμε πολλά και εντυπωσιακά επιτεύγματα, φτάνει να εκμεταλλευτούμε σωστά αυτό τον χρόνο απ’ την αρχή ως το τέλος. Όταν όμως αναλώνουμε τις μέρες μας αναζητώντας τη χλιδή και την απερίσκεπτη ξεγνοιασιά, όταν δεν αφιερώνουμε τον χρόνο μας σε ευγενείς σκοπούς, φτάνουμε στην έσχατη στιγμή δίχως να έχουμε αντιληφθεί πόσο γρήγορα πλησίαζε. Έτσι είναι: η ζωή που διαθέτουμε δεν είναι σύντομη, εμείς την 2. Ο περίφημος αφορισμός του Ιπποκράτη: «Ὁ βίος βραχὺς, ἡ δὲ τέχνη μακρή». 3. Ο Κικέρωνας επισημαίνει ότι λανθασμένα αναφέρεται εδώ ο Αριστοτέλης αντί του Θεόφραστου (Tusculanae Disputationes III, 69). 8

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

κάνουμε σύντομη. Ούτε μας λείπει χρόνος. Εμείς σπαταλάμε τον χρόνο. Ακριβώς όπως τα αμύθητα πλούτη που σκορπίζονται σε μια στιγμή όταν βρεθούν στα χέρια ενός ανίκανου διαχειριστή, ενώ ακόμη και λιγότερα χρήματα, αν τα εμπιστευτείς σε κάποιον που τα χειρίζεται σωστά αυξάνονται, έτσι και η ζωή είναι αρκούντως μακρά για όποιον τη διάγει με τον κατάλληλο τρόπο.



II.

Γιατί παραπονιόμαστε για τη φύση; Υπήρξε καλή απέναντί μας: η ζωή διαρκεί πολύ αν γνωρίζεις πώς να τη ζήσεις. Αλλά κάποιοι κατέχονται από ασίγαστη πλεονεξία και άλλοι κοπιάζουν επίμονα για ανώφελες πράξεις. Ο ένας είναι βουτηγμένος στο κρασί, ο άλλος παραλύει από νωθρότητα και οκνηρία. Άλλος εξαντλείται από φιλοδοξίες που πάντα εξαρτώνται από κρίσεις τρίτων, άλλος παρασύρεται από την απληστία του εμπόρου και παραδέρνει σε στεριές και θάλασσες για το κέρδος. Κάποιους τους γοητεύει ο πόλεμος και μηχανεύονται συνεχώς κινδύνους για τους άλλους, ενώ σκέφτονται πώς θα αποκρούσουν τις απειλές εναντίον τους. Άλλοι οδηγούνται από την αγνωμοσύνη εκείνου που υπηρετούν σε εθελούσια δουλεία. Πολλοί ασχολούνται με το να εποφθαλμιούν την περιουσία κάποιου άλλου είτε με το να παραπονιούνται 10

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

για τη δική τους. Κι εκείνοι που δεν έχουν σταθερούς στόχους πελαγοδρομούν ασταθείς, ασυνεπείς και ανικανοποίητοι σε καινούργια σχέδια κάθε φορά. Ορισμένοι δεν έχουν καμιά διάθεση να πορευτούν πάνω σε σταθερές αρχές και η μοίρα τούς αιφνιδιάζει απροετοίμαστους και αδύναμους να υπνώττουν· αυτό συμβαίνει με τόση βεβαιότητα που δεν μπορώ να αμφισβητήσω την αλήθεια της άποψης που καταγράφει ο μεγαλύτερος των ποιητών, παρόμοια με χρησμό: «Μόνο ένα μικρό μέρος της ζωής μας είναι πραγματική ζωή»4. Γιατί όλο το υπόλοιπο μέρος της ύπαρξης δεν είναι ζωή, παρά απλώς χρόνος. Από παντού κυκλώνει τους ανθρώπους το κακό και δεν τους αφήνει να υψώσουν το βλέμμα προς την αλήθεια, αλλά τους καθηλώνει στη μετριότητα αφού πρώτα τους αλυσοδέσει στη λαγνεία. Ποτέ δεν μπορούν να συνέλθουν και αν κατά τύχη συμβεί να καταλαγιάσουν τα πάθη τους, τότε παραδέρνουν και παραπατούν σαν τη βαθιά θάλασσα που συνεχίζει να ανταριάζει ακόμα και μετά την καταιγίδα, θύματα των αδυναμιών τους 4. Αγνώστου ποιητή. 11

ΣΕΝΕΚΑΣ

που δεν έχουν τέλος. Νομίζεις ότι μιλάω για κάποιους που την κατάντια τους όλοι την αναγνωρίζουμε; Κοιτάξτε αυτούς που την ευμάρειά τους πολλοί τη φθονούν. Ασφυκτιούν μέσα σε όσα έχουν αξιωθεί να διαθέτουν. Τι φορτίο για όσους είναι πλούσιοι, να διαλαλούν και να επιδεικνύουν καθημερινά μέχρι εξαντλήσεως την ανωτερότητα και τα ταλέντα τους! Και άλλοι περιφέρονται χλωμοί και αδύναμοι από τις συνεχείς και ακόρεστες ηδονές. Πόσοι δεν πνίγονται από την πελατειακή κοσμοσυρροή που τους περιβάλλει με απαιτήσεις! Δες όλους αυτούς τους ανθρώπους, από τον κατώτερο μέχρι τον ανώτερο: ο ένας επιθυμεί έναν δικηγόρο, ο άλλος θέτει τον εαυτό του στη διάθεση του προηγούμενου, ο ένας κινδυνεύει κι ο άλλος αναλαμβάνει την υπεράσπισή του. Ένας τρίτος αποδίδει ποινές. Κανείς δεν διεκδικεί το δίκαιο για τον εαυτό του, όλοι ξοδεύονται για χάρη κάποιου άλλου. Ρώτα και για τους πυλώνες της κοινωνίας, γι’ αυτούς που τα ονόματά τους είναι σε όλους μας γνωστά, και θα δεις πως αυτό τους διακρίνει: ο ένας εξυπηρετεί αυτόν κι ο άλλος εκείνον. Κανείς δεν εξυπηρετεί τον εαυτό του. Ορισμένοι, έπειτα, 12

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

αγανακτούν με την υπεροψία των ανωτέρων τους, διότι δεν διέθεσαν χρόνο για έναν πιεστικό επισκέπτη τους. Έχει όμως κανείς το σθένος να παραπονεθεί για την υπεροψία των άλλων όταν δεν έχει χρόνο να αφιερώσει στον ίδιο του τον εαυτό; Τελικά, άσχετα από το ποιος είσαι, ο σπουδαίος άνδρας σού χάρισε ένα βλέμμα, έστω και αφ’ υψηλού, έτεινε ευήκοον ους στα αιτήματά σου. Αλλά εσύ δεν εκτίμησες ποτέ τον εαυτό σου, δεν κοίταξες μέσα σου, δεν αφουγκράστηκες τον εαυτό σου. Αυτή η ελλιπής σου επιμέλεια έναντι του ίδιου σου του εαυτού δεν σου δίνει το δικαίωμα να αιτείσαι την επιμέλεια αυτή από έναν άλλον. Διότι όταν την επιδιώκεις δεν το κάνεις αποβλέποντας σε μια πραγματική συνάφεια με τον ευεργέτη σου, αλλά επειδή δεν αντέχεις ν’ ακούσεις εσύ ο ίδιος τον εαυτό σου.



III.

Αν και όλα τα λαμπρά πνεύματα όλων των εποχών ομονοούν σ’ αυτό, δεν παύουν να εκπλήσσονται με το πνευματικό σκότος του ανθρώπινου νου. Και παρότι φυλούν τα κτήματά τους σαν κόρη οφθαλμού, κι αν κάποιος αμφισβητήσει τα όρια της γης τους πιάνουν τα άρματα, επιτρέπουν σε άλλους να καταπατούν την ίδια τους τη ζωή – διευκολύνοντας με όλα τα μέσα αυτούς που τελικά εξουσιάζουν τη ζωή τους. Κανείς δεν είναι διατεθειμένος να μοιράσει την περιουσία του. Σε πόσους όμως σκορπά ο καθένας μας την ίδια του τη ζωή! Με επιμέλεια αξιοθαύμαστη διαφυλάσσουν τις περιουσίες τους οι άνθρωποι, αλλά όταν πρόκειται για τον χρόνο τους, στη μοναδική περίπτωση που η τσιγκουνιά θα αποτελούσε μέτρο ήθους και σοφίας, αποδεικνύονται υπέρμετρα σπάταλοι. 14

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

Ας διαλέξουμε κάποιον από τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους και ας του πούμε: «Έχεις φτάσει σε μεγάλη ηλικία, είσαι σχεδόν εκατό χρονών ή και παραπάνω. Αναστοχάσου τις πάμπολλες μέρες του βίου σου και κάνε έναν απολογισμό. Σκέψου πόσο χρόνο έχασες μ’ έναν τοκογλύφο, πόσο με μια ερωμένη, πόσο μ’ έναν πελάτη, πόσο χρόνο έχασες καβγαδίζοντας με τη σύζυγό σου, πόσο επιτιμώντας τους υπηρέτες σου, πόσο τρέχοντας στην πόλη για τις κοινωνικές υποχρεώσεις. Πρόσθεσε τις ασθένειες που προξένησες στον εαυτό σου με την πολυπραγμοσύνη σου και όλα όσα άφησες ανεκμετάλλευτα. Θα διαπιστώσεις πως τελικά έχεις ζήσει λιγότερο απ’ όσο υπολογίζεις. Γύρνα πίσω με τη μνήμη και αναλογίσου πότε ήσουν απόλυτα σίγουρος για κάτι, πόσο λίγες μέρες πέρασες όπως σκόπευες να τις περάσεις, πότε ήσουν στη διάθεση του εαυτού σου, πότε έδειξες το πραγματικό σου πρόσωπο, πότε ο νους ήταν ατάραχος, τι πέτυχες σε μια τόσο μακρά ζήση, πόσοι σου καταλήστεψαν τη ζωή, όταν δεν είχες συνείδηση του τι έχανες, πόσο χρόνος πέρασε σε άνευ λόγου λύπες, σε ανόητες 15

ΣΕΝΕΚΑΣ

χαρές, σε αχόρταγα πάθη, στη σαγήνη των κοινωνικών συναναστροφών, πόσο λίγο από τον εαυτό σου απόμεινε. Θα αντιληφθείς ότι πεθαίνεις πριν προλάβεις να ζήσεις! Ποιος ο λόγος τότε για όλα αυτά; Περνάς τη ζωή σου σαν να πρόκειται να ζήσεις για πάντα. Ποτέ δεν σκέφτηκες πόσο εύθραυστος είσαι, πόσος χρόνος έχει ήδη περάσει χωρίς καν να το παρατηρήσεις. Σκορπίζεις τον χρόνο σαν να αντλείς από μια γεμάτη και ανεξάντλητη δεξαμενή, ενώ στο μεταξύ η κάθε μέρα που παραχωρείς σε κάποιον ή σε κάτι θα μπορούσε να είναι η τελευταία σου. Έχεις όλους τους φόβους των θνητών και όλες τις επιθυμίες των αθάνατων. Θ’ ακούσεις πολλούς να λένε: “Μετά τα πενήντα μου θα έχω ελεύθερο χρόνο και από τα εξήντα και μετά θα απαλλαγώ από την ενασχόλησή μου με τα κοινά”. Και τι σου εγγυάται πως η ζωή σου θα διαρκέσει τόσο ή και παραπάνω; Ποιος θα άντεχε να είναι η πορεία της ζωής σου όπως τη σχεδίασες; Δεν ντρέπεσαι να κρατάς για τον εαυτό σου μόνο τα απομεινάρια της ζωής και να αφήνεις για τη σοφία μόνο όσο χρόνο δεν αφιερώνεις σε κάποια δουλειά; Πόσο αργά 16

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

είναι ν’ αρχίζεις να ζεις όταν η ζωή σου είναι στο τέλος της! Πόσο ανόητα ξεχνάς πως είσαι θνητός όταν αναβάλλεις τα ωραία σχέδια για τα πενήντα ή τα εξήντα σου, σκοπεύοντας ν’ αρχίσεις τη ζωή σε μια ηλικία που λίγοι έφτασαν!»



IV.

Θα δεις ότι οι πιο ισχυροί και υψηλά ιστάμενοι άνδρες επιθυμούν λίγη ηρεμία, την επιζητούν και την προτιμούν απ’ όλα τα άλλα καλά που έχουν. Μερικές φορές επιθυμούν, αν αυτό μπορεί να γίνει με ασφάλεια, να αρνηθούν μέχρι και τη δόξα τους. Γιατί ακόμα κι αν τίποτα δεν προμηνύει κίνδυνο ή απειλή, η ίδια η μοίρα τους τούς συντρίβει5. Ο θεϊκός Αύγουστος, που οι αθάνατοι του έδωσαν περισσότερες χάρες απ’ ό,τι σε κάθε άλλο θνητό, δεν έπαψε να προσεύχεται για ανάπαυση και να επιθυμεί να απαλλαγεί από τις δημόσιες υποθέσεις. Σε κάθε του συζήτηση επέστρεφε σ’ αυτό το ζήτημα, στην προσδοκία του για ελεύθερο χρόνο. Αυτή ήταν η γλυκιά, ακόμα κι αν ήταν μάταιη, 5. Ιδέα που ξαναβρίσκουμε στον Σενέκα (Αγαμέμνων 88), ότι το μεγαλείο συντρίβεται από το ίδιο του το βάρος. 18

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

παρηγοριά που έκανε ευχάριστους τους κόπους του: ότι μια μέρα θα ζούσε για τον εαυτό του. Σε μια επιστολή προς τη Σύγκλητο, στην οποία υποσχόταν πως η ανάπαυση δεν θα του στερούσε την αξιοπρέπειά του ούτε θα ήταν ανακόλουθη της μεγάλης του δόξας, διαβάζω τα ακόλουθα λόγια: «Όλα αυτά όμως τα απολαμβάνεις στην πράξη και όχι σε υποσχέσεις. Παρά ταύτα, αφού η τόσο ποθητή ευχάριστη πραγματικότητα απέχει ακόμη πολύ, η διακαής επιθυμία μου για ηρεμία με οδήγησε να γεύομαι προκαταβολικά κάποιες απ’ τις χαρές αυτού του χρόνου μέσα από τη μαγεία των λέξεων». Η αναψυχή ήταν για εκείνον τόσο απαραίτητη που την προσδοκούσε νοερά, αφού δεν μπορούσε να την αποκτήσει αμέσως στην πραγματικότητα. Αυτός, που είχε τα πάντα υπό τον έλεγχο και την εξουσία του, αυτός που καθόριζε την τύχη ανθρώπων και λαών, σκεφτόταν με περισσή χαρά την ημέρα που θα παραμέριζε το μεγαλείο του. Είδε πως όσο πολύτιμα κι αν ήταν όσα του πρόσφεραν οι κατακτήσεις του, έκρυβαν τόσες πολλές έγνοιες και κόπους. Αναγκασμένος να αντιμετωπίσει με τα όπλα, στην αρχή τους συμπατριώτες του, έπειτα τους 19

ΣΕΝΕΚΑΣ

αξιωματούχους του και τέλος τους συγγενείς του, διεξήγαγε φονικές μάχες σε στεριές και θάλασσες. Έδωσε σκληρές μάχες στη Μακεδονία, τη Σικελία, την Αίγυπτο, τη Συρία και την Ασία, κατέκτησε όλες τις ακτές και όταν τα στρατεύματά του κουράστηκαν να χύνουν τόσο ρωμαϊκό αίμα, τα οδήγησε σε πολέμους με άλλους λαούς. Και όσο έφερνε την ειρήνη στις αλπικές περιοχές και καθυπέτασσε τους εχθρούς που ξεφύτρωναν στην καρδιά μιας αυτοκρατορίας που είχε φτάσει στην ειρήνη και όσο πλάταινε τα σύνορά της πιο πέρα κι από τον Ρήνο, τον Ευφράτη και τον Δούναβη, στην ίδια τη Ρώμη ο Μουρίνας, ο Καιπίων, ο Λέπιδος, ο Ιγνάτιος και άλλοι ακόνιζαν τα ξίφη τους για να τον σφαγιάσουν. Δεν είχε ξεφύγει καλά καλά από τις μηχανορραφίες τους και η ίδια του η κόρη6 και όλοι οι ευγενείς νέοι που συνδέονταν μαζί της με δεσμούς συγγένειας συχνά του αναστάτωσαν τα χαμένα χρόνια, όπως ήταν και ο Παύλος, και για δεύτερη φορά αναγκάστηκε να φοβηθεί μια γυναίκα που 6. Η περιβόητη Ιουλία, που εξορίστηκε από τον Αύγουστο στη νήσο Πανταταρία. 20

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

είχε συμμαχήσει με κάποιον Αντώνιο7. Όταν απέκοψε αυτά τα έλκη8, μαζί με τα ίδια τα μέλη που τα έφεραν, στη θέση τους αναπτύχθηκαν άλλα. Όπως ακριβώς συμβαίνει σ’ ένα σώμα που αιματώνεται υπερβολικά, έτσι και στη ζωή παρουσιάζεται πάντα μια ρωγμή απ’ όπου θα προκύψει μια μεγάλη απώλεια. Γι’ αυτό αναζητούσε την αναψυχή. Η ελπίδα και η σκέψη της τον ανακούφιζε από τον μεγάλο του μόχθο. Αυτή ήταν η ευχή ενός άνδρα που είχε την εξουσία να πραγματοποιήσει τις ευχές των ανθρώπων.



7. Τριάντα χρόνια μετά τη σύγκρουση του Αύγουστου με τον Μάρκο Αντώνιο και την Κλεοπάτρα (31 π.Χ.), ο Ίουλος Αντώνιος, νεότερος γιος του Μάρκου Αντωνίου, καταδικάστηκε σε θάνατο για την πλεκτάνη του με την Ιουλία. 8. Όπως χαρακτήρισε ο ίδιος ο Αύγουστος την Ιουλία και τα δύο του εγγόνια (Σουητώνιος, Αύγουστος, 65.5., «έλκη και καρκινώματα»). 21

Ο Μάρκος Κικέρωνας, που άνθρωποι όπως ο Κατιλίνας, ο Κλαύδιος, ο Πομπήιος και ο Κράσσος είχαν απορρίψει, κάποιοι ως ρητοί εχθροί και κάποιοι ως άσπονδοι φίλοι, αγωνιζόταν για το κράτος προσπαθώντας να το γλιτώσει από την κατάρρευση, ή να χαθεί τελικά, ανίκανος καθώς ήταν να ικανοποιηθεί από την τύχη του ή να οπλιστεί ενάντια στην ατυχία: πόσες φορές δεν καταράστηκε το ίδιο το αξίωμα του ύπατου που κατείχε και που ο ίδιος το παίνευε, όχι άδικα αλλά χωρίς μέτρο! Τι θρηνητικό τόνο υιοθετεί σε μια επιστολή προς τον Αττικό, όταν ο Πομπήιος ηττήθηκε και ο γιος του προσπαθούσε να σώσει τη χαμένη παρτίδα στην Ισπανία! «Με ρωτάς», έλεγε, «τι κάνω εδώ; Έχω ξεμείνει σχεδόν φυλακισμένος στην έπαυλή μου στο Τούσκουλο». Στη συνέχεια θρηνεί για το παρελθόν, παραπονιέται για το παρόν, απελπίζεται για 22

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

το μέλλον. Ο Κικέρωνας χαρακτήρισε τον εαυτό του «σχεδόν φυλακισμένο». Ο Κικέρωνας αποκαλεί τον εαυτό του σχεδόν φυλακισμένο! Βεβαίως, ο σοφός άνδρας δεν θα μπορούσε να ξεπέσει σε μια τόσο ταπεινωτική κατάσταση, δεν θα είναι ποτέ σχεδόν φυλακισμένος: αυτός είναι απόλυτα ελεύθερος, κύριος του εαυτού του, ελέγχοντας όλους τους άλλους. Τι θα μπορούσε να είναι πάνω απ’ αυτόν που ορίζει τη μοίρα;



VI.

Όταν πολύς κόσμος απ’ όλη την Ιταλία υποστήριζε τον Λίβιο Δρούσο9, έναν αποφασιστικό και γεμάτο ζωντάνια άνθρωπο, αυτός προώθησε νέους νόμους και τα βαριά μέτρα του Γράκχου, μην μπορώντας όμως να προβλέψει την έκβαση του αγώνα του, ούτε και να τον εγκαταλείψει αφού ο ίδιος τον είχε αρχίσει. Λέγεται ότι ο Λίβιος Δρούσος παραπονέθηκε πικρά για την κουραστική ζωή που έζησε απ’ τη στιγμή που γεννήθηκε, και ότι είχε αναφωνήσει πως μόνος αυτός δεν είχε ποτέ κάνει διακοπές όταν ήταν παιδί. Κι αυτό γιατί, όσο ήταν ακόμα ανήλικος, είχε το κουράγιο να πάρει το μέρος ενός ενόρκου που ήταν ευνοϊκά διακείμενος

9. Ως δικαστής πρότεινε το 91 π.Χ. έναν νόμο για τα δημητριακά και έναν για την απόδοση του δικαιώματος του πολίτη στους Ιταλούς. 24

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

στους κατηγορούμενους και να κάνει, είναι αλήθεια, τόσο αισθητή την παρουσία του στα δικαστήρια ώστε είναι πασίγνωστο πως σε ορισμένες δίκες εκβίασε μια ευνοϊκή απόφαση. Πού επρόκειτο να οδηγήσει αυτή η πρόωρα ώριμη φιλοδοξία; Κάποιοι γνωρίζουν πως τέτοιο σθένος από τόσο μικρή ηλικία μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα μεγάλη προσωπική και δημόσια δυστυχία. Έτσι, ήταν πολύ αργά γι’ αυτόν να παραπονεθεί ότι δεν ξεκουράστηκε ποτέ, όταν από την παιδική του ηλικία ήταν παρεμβατικός και εξελίχθηκε μεγαλώνοντας σε τύραννο στην αγορά. Κανείς δεν ξέρει αν τελικά αυτοκτόνησε. Πέφτοντας νεκρός ξαφνικά από ένα τραύμα στη βουβωνική χώρα, κάποιοι αναρωτιούνται αν ο θάνατός του ήταν εκούσιος, κανείς όμως δεν αναρωτήθηκε αν πέθανε στην ώρα του. Θα ήταν περιττό να μακρύνουμε τον κατάλογο των ανθρώπων που, αν και οι άλλοι τους θεωρούσαν τους πιο ευτυχισμένους ανθρώπους, οι ίδιοι απεχθάνονταν κάθε πράξη τους και αποκήρυσσαν το δράμα της ζωής τους. Μα με αυτά τα παράπονα δεν άλλαξαν ούτε τους ίδιους ούτε τους άλλους. Αφού 25

ΣΕΝΕΚΑΣ

εξέφραζαν τα καταπιεσμένα τους συναισθήματα στα λόγια, επέστρεφαν στα παλιά τους λάθη. Κύριος οίδε! Ζωές σαν τις δικές σας, παρότι θα έπρεπε να ξεπεράσουν τα εκατό, θα συρρικνωθούν σ’ ένα συντομότερο διάστημα. Τα ελαττώματά σας θα καταπιούν κάθε αίσθηση του χρόνου. Ακόμα κι αν ζούσατε χίλια χρόνια δεν θα σας έφταναν για να ξανακάνετε τα ίδια! Αιώνες ολόκληρους θα καταβρόχθιζαν τα ακάματα πάθη σας! Ο χρόνος σας που η φύση διατρέχει γρήγορα και μόνο η λογική μπορεί να συλλάβει, θα χαθεί για σας γρήγορα. Διότι δεν μπορείτε να πιάσετε, να κρατήσετε ή έστω να επιβραδύνετε ό,τι είναι το πιο φευγαλέο πράγμα στον κόσμο. Το αφήνετε να ξεγλιστρήσει σαν κάτι ασήμαντο που μπορείτε να το αντικαταστήσετε.



VII.

Στην πρωτοκαθεδρία αυτών των ανθρώπων τοποθετώ όσους δεν έχουν χρόνο παρά για το κρασί και τη λαγνεία. Κανείς δεν έχει πιο επονείδιστες έγνοιες. Οι άλλοι, ακόμα κι αν το κενό όνειρο της δόξας τούς έχει γίνει εμμονή, κάνουν ένα έντιμο λάθος. Αν και θα μου αναφέρεις αυτούς που είναι τσιγκούνηδες και άπληστοι, οξύθυμοι ή ασχολούμενοι με άδικα μίση και άδικους πολέμους, όλοι αυτοί αμαρτάνουν ως άνδρες. Αλλά το να βυθίζεσαι στην ασωτία και την ακολασία είναι ατίμωση, είναι βρωμιά. Ψάξτε τις ώρες αυτών των ανθρώπων, δείτε πόσο χρόνο αφιερώνουν σε λογαριασμούς, πόσο στο να στήνουν παγίδες, πόσο στο να τις φοβούνται, πόσο στο να πληρώνουν δικαστήρια, πόσο στο να δικάζονται, πόσο στο να δίνουν ή να λαμβάνουν χρηματικές εγγυήσεις, πόσο σε συμπόσια –αφού ακόμα κι αυτά κατάντησαν τώρα πια ένα 27

ΣΕΝΕΚΑΣ

είδος δουλειάς– και θα διαπιστώσετε πόσο τα ενδιαφέροντά τους, είτε τα αποκαλέσεις καλά είτε κακά, δεν τους αφήνουν καν χρόνο για να πάρουν μια ανάσα. Τέλος, όλοι συμφωνούν πως ένας άνθρωπος που έχει παρασυρθεί σ’ αυτό τον χείμαρρο δεν μπορεί να εκπληρώσει σωστά καμία αποστολή. Ούτε ο λόγος ούτε οι τέχνες τού είναι οικεία: το θολωμένο μυαλό του δεν εμβαθύνει σε τίποτα, απορρίπτει τα πάντα ως κάτι που του έχει επιβληθεί με τη βία. Δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ζωής, της πιο δύσκολης τέχνης απ’ όλες. Για όλα τα υπόλοιπα υπάρχουν πολλοί δάσκαλοι. Κάποια τα κατέχουν πολύ καλά μέχρι και τα μικρά παιδιά, που συχνά παίζουν τον δάσκαλο. Όμως χρειάζεται μια ολόκληρη ζωή για να μάθει κάποιος πώς να ζει και –κάτι που ίσως σε κάνει να αναρωτηθείς ακόμη περισσότερο– μια ολόκληρη ζωή για να μάθει πώς να πεθαίνει. Πολλοί σπουδαίοι άνθρωποι, έχοντας παραμερίσει όλα τους τα βάρη, έχοντας αρνηθεί πλούτη, δουλειά και χαρές, έθεσαν βασικό τους στόχο ως το τέλος της ζωής τους να μάθουν πώς να ζουν. Αλλά οι περισσότεροι απ’ αυτούς 28

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

έφυγαν από τη ζωή ομολογώντας πως ακόμα δεν είχαν γίνει κάτοχοι αυτού του μυστικού. Και πώς θα μπορούσαν άλλωστε να το έχουν ανακαλύψει; Πιστέψτε με, πρέπει κάποιος να είναι μεγάλη προσωπικότητα και υπεράνω κάθε ανθρώπινης αδυναμίας που θέλει τον χρόνο μόνο για τον εαυτό της, κι αυτό συνεπάγεται πως η ζωή ενός τέτοιου ανθρώπου θα είναι μεγάλη, όσο κι αν διήρκεσε στον χρόνο, επειδή αφιέρωσε αποκλειστικά στον εαυτό του όλο τον χρόνο που διέθετε. Καμιά του στιγμή δεν παραμελήθηκε, τίποτα δεν παραχώρησε στους επίδοξους σφετεριστές του χρόνου του. Περιφρουρώντας τον με τσιγκουνιά, δεν βρήκε κάτι άλλο που να αξίζει να ανταλλάξει τον χρόνο του μαζί του. Έτσι αυτός ο άνθρωπος ήταν ικανοποιημένος με το μερίδιο της ζωής που απόλαυσε, αλλά όσοι αφέθηκαν να τους ληστέψουν τον περισσότερο χρόνο της ζωής τους «τα κοινά» και ο όχλος, απόμειναν αναγκαστικά με ελάχιστο χρόνο στη διάθεσή τους για να ζήσουν. Και μη νομίζεις πως αυτοί οι άνθρωποι δεν συνειδητοποιούν τι χάνουν. Πράγματι, θ’ ακούσεις 29

ΣΕΝΕΚΑΣ

πολλούς με μεγάλο φορτίο πλούτου να αναφωνούν κάποτε ανάμεσα στο πλήθος των πελατών τους, ή όταν αγορεύουν στα δικαστήρια ή στις υπόλοιπες ένδοξες κακοτυχίες τους: «Δεν έχω πλέον χρόνο να ζήσω!» Μα φυσικά και δεν έχεις! Όλοι όσοι σε καλούν επιτακτικά να ασχοληθείς μαζί τους σε αποσπούν από τον εαυτό σου. Πόσες μέρες σού έκλεψε αυτός ο κατηγορούμενος; Πόσες αυτός ο υποψήφιος; Πόσες αυτή η εξαντλημένη ηλικιωμένη γυναίκα που κουράστηκε να χάνει τους κληρονόμους της; Πόσες αυτός ο άνθρωπος που προσποιείται ότι είναι άρρωστος ερεθίζοντας την απληστία των επίδοξων κληρονόμων του; Πόσες αυτός ο πολύ ισχυρός φίλος που έχει εσένα και τους ομοίους σου στη λίστα όχι των φίλων αλλά των παρατρεχάμενων; Έλεγξε και ξαναδές τις μέρες της ζωής σου. Θα τις βρεις λιγοστές, κι ακόμη λιγότερες θα σου έχουν απομείνει. Αυτός που ευχήθηκε την εξουσία της Ρώμης, όταν την αποκτά επιθυμεί να την παραμερίσει, λέγοντας ξανά και ξανά: «Πότε θα τελειώσει αυτό το μαρτύριο!» Αυτός ο άνθρωπος που κανονίζει τα παίγνια, αφού στοιχηματίσει πολλά στη νίκη του, τότε λέει: «Πότε θα τα ξεφορτωθώ όλα αυτά;» 30

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ

Αυτός ο δικηγόρος που συγκεντρώνει στην αγορά ένα μεγάλο πλήθος που απλώνεται πέρα από εκεί που μπορεί ν’ ακουστεί η φωνή του, λέει παρ’ όλα αυτά: «Πότε θα έρθει η στιγμή της ανάπαυσης;» Όλοι βιάζουν τη ζωή τους και υποφέρουν γιατί λαχταρούν το μέλλον και κουράζονται απ’ το παρόν. Αλλά αυτός που επενδύει στην κάθε στιγμή, που σχεδιάζει την κάθε μέρα σαν να περικλείει σ’ αυτή τη μέρα όλη του τη ζωή, ούτε προσδοκά ούτε φοβάται το αύριο. Ποια καινούργια χαρά μπορεί να του φέρει η επόμενη ώρα; Έχει γνωρίσει τα πάντα. Γεύτηκε τα πάντα μέχρι κορεσμού. Η παντοδύναμη μοίρα μπορεί να κάνει τα υπόλοιπα όπως θέλει. Η ζωή του είναι ήδη ασφαλής και δεν εξαρτάται από καμιά μοίρα. Κάτι μπορεί να προστεθεί, τίποτε δεν μπορεί να αφαιρεθεί και κάθε τι παραπάνω θα το αισθανόμαστε σαν το επιπλέον φαγητό που τρώει ένας ήδη χορτασμένος άνθρωπος, που δεν το επιθυμεί αλλά και πάλι το καταναλώνει. Και δεν είναι αρκετός λόγος τα γκρίζα μαλλιά κάποιου ή οι ρυτίδες του για να πιστεύεις ότι έχει ζήσει πολλά χρόνια. Δεν έχει ζήσει πολύ – είναι πολύ καιρό ζωντανός. Δεν θα σκεφτόσουν ίσως 31

ΣΕΝΕΚΑΣ

πως αυτός ο άνθρωπος έκανε μακρύ ταξίδι, αλλά στην πραγματικότητα τον βρήκε μια άγρια θύελλα μόλις βγήκε από το λιμάνι και παρασύρθηκε εδώ κι εκεί από τους ανέμους που λυσσομανούσαν από παντού, κι έκανε κύκλους γύρω από το ίδιο σημείο; Δεν έχει ταξιδέψει πολύ, έχει ταλαιπωρηθεί πολύ.

